لا يضر في أرجحية الأول في الكلام القديم إذ يرد أنه لو أريد ذلك قيل يصلون والعدول عن الأخصر الأظهر بلا فائدة لا يتجه في كلام بليغ فضلا عن أبلغ الكلام ولكل مقام مقال فافهم والصَّلاةَ في الأصل عند بعض بمعنى الدعاء ومنه
kadîm kelamda birincisinin racih olmasına zarar vermez. Zira şayet bu kastedilseydi 'namaz kılarlar' (يصلون) denilirdi şeklinde bir itiraz gelir; [halbuki] bir fayda olmaksızın daha kısa ve daha açık olandan yüz çevirmek, en beliğ kelam bir yana, beliğ bir kelamda dahi uygun düşmez. Her makamın bir sözü vardır, bunu anla! Salât (الصَّلاة) kelimesi, aslen bazılarına göre dua anlamındadır. Nitekim
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم «إذا دعي أحدكم إلى طعام فليجب وإن كان صائما فليصل»
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: “Biriniz bir yemeğe davet edildiğinde icabet etsin; şayet oruçlu ise dua etsin [namaz kılsın].” buyruğu da bundandır.
وهي عند أهل الشرع مستعملة في ذات الأركان لأنها دعاء بالألسنة الثلاثة الحال والفعل والمقال، والمشهور في أصول الفقه أن المعتزلة على أن هذه وأمثالها حقائق مخترعة شرعية لأنها منقولة عن معان لغوية والقاضي أبو بكر منا على أنها مجازات لغوية مشهورة لم تصر حقائق وجماهير الأصحاب على أنها حقائق شرعية عن معان لغوية. وقال أبو علي ورجحه السهيلي الصلاة من الصلوين لعرقين في الظهر لأن أول ما يشاهد من أحوالها تحريكهما للركوع واستحسنه ابن جني وسمّي الداعي مصليا تشبيها له في تخشعه بالراكع الساجد، وقيل أخذت الصلاة من ذاك لأنها جاءت ثانية للإيمان فشبهت بالمصلي من الخيل للآتي مع صلوى السابق وأنكر الإمام الاشتقاق من الصلوين مستندا إلى أن الصلاة من أشهر الألفاظ فاشتقاقها من غير المشهور في غاية البعد وأكاد أوافقه وإن قيل: إن عدم الاستشهار لا يقدح في النقل وقيل من صليت العصا إذا قومتها بالصلي، فالمصلي كأنه يسعى في تعديل ظاهره وباطنه مثل ما يحاول تعديل الخشبة بعرضها على النار وهي فعلة- بفتح العين- على المشهور وجوز بعضهم سكونها فتكون حركة العين منقولة من اللام وقد اتفقت المصاحف على رسم الواو مكان الألف في مشكوة، ونجاة، ومناة، وصلاة، وزكاة، وحياة حيث كن موحدات مفردات محلات باللام وعلى رسم المضاف منها كصلاتي بالألف وحذفت من بعض المصاحف العثمانية، واتفقوا على رسم المجموع منها بالواو على اللفظ قال الجعبري: ووجه كتابة الواو الدلالة على أن أصلها المنقلبة عنه واو وهو اتباع للتفخيم وهذا معنى قول ابن
Şeriat ehli nezdinde ise rükünleri olan [ibadet] hakkında kullanılır; çünkü o; hâl, fiil ve söz olmak üzere üç dille yapılan bir duadır. Fıkıh usulünde meşhur olan görüşe göre Mutezile, bunun ve benzerlerinin lügat anlamlarından nakledildiği için şer'î muhdes hakikatler olduğu kanaatindedir. Bizden Kâdî Ebû Bekir ise bunların hakikat haline gelmemiş meşhur lügavî mecazlar olduğu görüşündedir. Ashabın (Eş'arî âlimlerinin) cumhuru ise bunların lügat anlamlarından [nakledilmiş] şer'î hakikatler olduğunu kabul eder. Ebû Ali -ki Süheylî de bunu tercih etmiştir- 'Salât' kelimesinin sırttaki iki damar anlamına gelen 'saleveyn' (الصلوين) kelimesinden türediğini söylemiştir; zira namazın hallerinden ilk müşahede edilen şey rükû için bu ikisinin hareket ettirilmesidir. İbn Cinnî bunu güzel bulmuştur. Dua edene de rükû ve secde eden kimseye huşû bakımından benzediği için 'musallî' denilmiştir. Bir görüşe göre de salât oradan alınmıştır; çünkü o imandan sonra ikinci olarak gelmiştir, böylece [yarışta] öndeki atın sağrısının (salevân) hizasında gelen 'musallî' ata benzetilmiştir. İmam [Fahreddin er-Râzî], salâtın en meşhur lafızlardan biri olması ve meşhur olmayandan türetilmesinin son derece uzak bir ihtimal teşkil etmesi gerekçesiyle saleveynden türetilmesini reddetmiştir. Meşhur olmamanın nakle zarar vermeyeceği söylense de neredeyse ona hak vereceğim. Bir görüşe göre de eğriliğini ateşle düzelttiğin zaman söylediğin 'saleytü'l-asâ' (صليت العصا) ifadesindendir; bu durumda namaz kılan kimse, tıpkı ağacın ateşe arz edilerek doğrultulmaya çalışılması gibi zâhirini ve bâtınını doğrultmaya gayret etmektedir. Bu kelime meşhur görüşe göre ayın harfinin fethiyle 'fe'ale' (فعلة) veznindedir; bazısı ise ayın harfinin sükûnunu caiz görmüştür ki bu takdirde ayın harfinin harekesi lâm harfinden nakledilmiştir. Mushaflar tekil, müfret ve lâm ile belirlenmiş olduklarında 'mişkât' (مشكوة), 'necât' (نجاة), 'menât' (مناة), 'salât' (صلاة), 'zekât' (زكاة) ve 'hayât' (حياة) kelimelerinde elif yerine vâv yazılması; 'salâtî' (صلاتي) gibi muzaf olduklarında ise elifle yazılması hususunda ittifak etmişlerdir; bazı Osmanî mushaflarda ise [elif] hazfedilmiştir. Çoğullarının ise lafza uygun olarak vâv ile yazılmasında ittifak etmişlerdir. Ca'berî şöyle demiştir: 'Vâv ile yazılışın gerekçesi, dönüştüğü aslının vâv olduğuna delalet etmesidir; bu da tefhime (kalın okuyuşa) uymaktır.' İbn Kuteybe'nin şu sözünün anlamı da budur:
قتيبة بعض العرب يميلون الألف إلى الواو ولم أختر التعليل به لعدم وقوعه في القرآن العظيم وكلام الفصحاء والمراد بالصلاة هنا الصلاة المفروضة وهي الصلوات الخمس كما قاله مقاتل أو الفرائض والنوافل كما قاله الجمهور والأول هو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وادعى الإمام أنه هو المراد لأنه الذي يقع عليه الفلاح لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم لما بين للأعرابي صفة الصلاة المفروضة
'Arapların bir kısmı elifi vâva meylettirirler.' Yüce Kur'an'da ve fasihlerin kelamında vaki olmaması sebebiyle bu gerekçelendirmeyi tercih etmedim. Burada namazdan murat, Mukâtil'in dediği gibi farz kılınan beş vakit namazdır yahut cumhurun dediği gibi farzlar ve nafilelerdir. Birinci görüş İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilendir. İmam [er-Râzî] muradın bu olduğunu iddia etmiştir; zira kurtuluşun (felâhın) üzerine terettüp ettiği namaz odur. Nitekim Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir bedevîye farz namazın vasfını açıkladığında,
قال «والله لا أزيد عليها ولا أنقص منها فقال ﵊ أفلح الأعرابي إن صدق»
[bedevî]: “Allah'a yemin olsun ki bunlara ne bir şey eklerim ne de bunlardan bir şey eksiltirim” demiş; bunun üzerine Aleyhisselâm: “Şayet doğru söylediyse bedevî kurtuluşa ermiştir” buyurmuştur.
«والرزق» بالفتح لغة الإعطاء لما ينتفع الحيوان به. وقيل: إنه يعم غيره كالنبات وبالكسر اسم منه ومصدر أيضا على قول. وقيل أصل الرزق الحظ ويستعمل بمعنى المرزوق المنتفع به. وبمعنى الملك وبمعنى الشكر عند أزد- واختلف المتكلمون في معناه- شرعا فالمعول عليه عند الأشاعرة ما ساقه الله تعالى إلى الحيوان فانتفع به سواء كان حلالا أو حراما من المطعومات أو المشروبات أو الملبوسات أو غير ذلك والمشهور أنه اسم لما يسوقه الله تعالى إلى الحيوان ليتغذى به ويلزم على الأول أن تكون العواري رزقا لأنها مما ساقه الله تعالى للحيوان فانتفع به وفي جعلها رزقا بعد بحسب العرف كما لا يخفى، ويلزم أيضا أن يأكل شخص رزق غيره لأنه يجوز أن ينتفع به الآخر بالأكل إلا أن الآية توافقه إذ يجوز أن يكون الانتفاع من جهة الإنفاق على الغير بخلاف التعريف الثاني إذ ما يتغذى به لا يمكن إنفاقه إلا أن يقال إطلاق الرزق على المنفق مجاز لكونه بصدده والمعتزلة فسروه في المشهور تارة بما أعطاه الله تعالى عبده ومكنه من التصرف فيه وتارة بما أعطاه الله لقوامه وبقائه خاصة، وحيث إن الإضافة إلى الله تعالى معتبرة في معناه وأنه لا رازق إلا الله سبحانه وأن العبد يستحق الذم والعقاب على أكل الحرام وما يستند إلى الله تعالى ﷿ عندهم لا يكون قبيحا ولا مرتكبه مستحقا ذما وعقابا قالوا: إن الرزق هو الحلال والحرام ليس برزق وإلى ذلك ذهب الجصاص منا في كتاب أحكام القرآن وعندنا الكل منه وبه وإليه قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [النساء: ٧٨] ولا حول ولا قوة إلا بالله وإِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ [الشورى: ٥٣] والذم والعقاب لسوء مباشرة الأسباب بالاختيار نعم الأدب من خير رأس مال المؤمن فلا ينبغي أن ينسب إليه سبحانه إلا الأفضل فالأفضل كما قال إبراهيم ﵇: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشعراء: ٨٠] وقال تعالى: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ [الفاتحة: ٧] فالحرام رزق في نفس الأمر لكنا نتأدب في نسبته إليه سبحانه والدليل على شمول الرزق له ما
Rızık (الرِّزْق), fetha ile [okunduğunda] lügatte canlının faydalandığı şeyi vermektir. Bitki gibi canlı dışındakileri de kapsadığı söylenmiştir. Kesre ile [okunduğunda] ise ondan türetilmiş bir isimdir ve bir görüşe göre masdardır. Rızkın aslının 'nasip/pay' olduğu da söylenmiştir; kendisinden faydalanılan rızıklandırılmış şey (merzûk) anlamında da kullanılır. Mülk anlamında ve Ezd kabilesinde şükür anlamında da kullanılır. Kelamcılar rızkın şer'î anlamında ihtilaf etmişlerdir. Eş'arîler nezdinde itimat edilen görüş; ister helal olsun ister haram, yiyecek, içecek, giyecek veya başka şeylerden olsun, Allah Teâlâ'nın canlıya sevk ettiği ve canlının kendisinden faydalandığı şeydir. Meşhur olan ise Allah Teâlâ'nın canlıya beslenmesi için sevk ettiği şeyin adı olduğudur. Birinci tanımdan emânet eşyaların (avârî) da rızık olması gerekir; çünkü onlar da Allah Teâlâ'nın canlıya sevk ettiği ve kendisinden faydalandığı şeylerdendir. Bunların rızık sayılmasındaki uzaklık ise gizli olmadığı üzere örfe göredir. Ayrıca bir kimsenin başkasının rızkını yemesi de gerekir; çünkü diğerinin ondan yeme yoluyla faydalanması caizdir. Ancak ayet bu [birinci görüşe] uygundur; zira faydalanmanın başkasına infak etme cihetinden olması caizdir. İkinci tanım ise böyle değildir; zira beslenilen şeyin infak edilmesi mümkün değildir; meğerki infak edilen şeye rızık denilmesinin, ona zemin hazırlaması sebebiyle mecaz olduğu söylensin. Mutezile ise meşhur görüşlerinde rızkı bazen Allah Teâlâ'nın kuluna verdiği ve onda tasarruf imkânı tanıdığı şey, bazen de özellikle onun ayakta kalması ve bekası için Allah'ın verdiği şey olarak tefsir etmiştir. Rızkın anlamında Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi muteber olduğu, Yüce Allah'tan başka rızık veren bulunmadığı, kulun haramı yemekten dolayı yerilmeyi ve cezayı hak ettiği, Allah Teâlâ azze ve celle'ye dayandırılan şeyin ise onlara göre çirkin olamayacağı ve onu işleyenin yerilmeyi ve cezayı hak etmeyeceği gerekçesiyle şöyle demişlerdir: 'Rızık sadece helaldir, haram ise rızık değildir.' Bizden Cessâs da Ahkâmu'l-Kur'ân adlı kitabında bu görüşe meyletmiştir. Bize göre ise her şey O'ndandır, O'nunladır ve O'nadır. { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” [en-Nisâ: 78]; güç ve kuvvet ancak Allah iledir ve { وَإِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “İşler ancak Allah'a döner” [eş-Şûrâ: 53]. Yerilme ve ceza ise sebeplere irade ile kötü şekilde teşebbüs edilmesindendir. Evet, edep müminin en hayırlı sermayesidir; bu sebeple O Yüce Zât'a ancak en faziletli olanlar nispet edilmelidir. Nitekim İbrâhim aleyhisselâm: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [eş-Şu'arâ: 80] demiş ve Allah Teâlâ da: { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerinin [yoluna]; gazaba uğrayanlarınkine değil” [el-Fâtiha: 7] buyurmuştur. Dolayısıyla haram işin hakikatinde rızıktır; fakat biz O Yüce Zât'a nispetinde edepli davranırız. Rızkın onu da kapsadığının delili,
أخرجه ابن ماجة وأبو نعيم والديلمي من حديث صفوان بن أمية قال جاء عمرو بن قرة «فقال يا رسول الله إن الله قد كتب عليّ الشقوة فلا أراني أرزق إلا من دفي بكفي فأذن لي في الغنى من غير فاحشة فقال ﷺ لا إذن لك ولا كرامة ولا نعمة كذبت أي عدو الله لقد رزقك الله تعالى رزقا حلالا طيبا فاخترت ما حرم الله تعالى عليك من رزقه مكان ما أحل الله لك من حلاله»
İbn Mâce, Ebû Nuaym ve Deylemî'nin Safvân b. Ümeyye'den tahric ettikleri şu hadistir: Amr b. Kurra gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah benim aleyhime bedbahtlık yazmıştır; kendime ancak elimin tefiyle rızıklanmayı layık görüyorum. Fuhuştan uzak durmak şartıyla şarkı söylememe izin ver” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sana ne izin ne ikram ne de nimet vardır! Yalan söyledin ey Allah'ın düşmanı! Allah Teâlâ sana helal ve temiz bir rızık vermişti de sen Allah'ın sana helalinden meşru kıldığı şeyin yerine O'nun rızkından sana haram kıldığını seçtin” buyurdu.
وحمله على المشاكلة كالقول بأنه يحتمل
Bunu müşâkeleye hamletmek; tıpkı
قوله ﵊ فاخترت إلخ
Aleyhisselâm'ın: 'Seçtin...' ifadesinin,
كونه رزقا لمن أحل له فيسقط الاستدلال لقيام الاحتمال خلاف الظاهر جدا. ومثل هذا الاحتمال إن قدح في الاستدلال لا يبقى على وجه الأرض دليل والطعن في السند لا يقبل من غير مستند وهو مناط الثريا كما لا يخفى والاستدلال على هذا المطلب كما فعل البيضاوي وغيره بأنه لو لم يكن الحرام رزقا لم يكن المتغذي به طول عمره مرزوقا وليس كذلك لقوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هود: ٦] ليس بشيء لأن للمعتزلة أن لا يخصوا الرزق بالغذاء بل يكتفوا بمطلق الانتفاع دون الانتفاع بالفعل بل التمكن فيه فلا يتم الدليل إلا إذا فرض أن ذلك الشخص لم ينتفع من وقت وفاته إلى وقت موته بشيء انتفاعا محللا لا رضعة من ثدي ولا شربة من ماء مباح ولا نظرة إلى محبوب ولا وصلة إلى مطلوب بل ولا تمكن من ذلك أصلا والعادة تقضي بعدم وجوده ومادة النقض لا بد من تحققها على أنه لو قدر وجوده لقالوا: إن ذلك ليس محرما بالنسبة إليه، ومن اضطر غير باغ ولا عاد فلا إثم عليه- وأيضا لهم أن يعترضوا بمن عاش يوما مثلا ثم مات قبل أن يتناول حلالا ولا حراما وما يكون جوابنا لهم يكون جوابهم لنا على أن الآية
kendisine helal kılınan kimse için rızık olması ihtimalini taşıdığı, dolayısıyla ihtimalin bulunması sebebiyle istidlalin düşeceği sözü gibi, zâhire son derece aykırıdır. Böyle bir ihtimal istidlale zarar verecek olursa yeryüzünde hiçbir delil kalmaz. Senede yönelik tenkit ise bir dayanak olmaksızın kabul edilmez; bu durum ise gizli olmadığı üzere Süreyya yıldızı kadar uzaktır. Beyzâvî ve diğerlerinin yaptığı gibi bu meselede: 'Şayet haram rızık olmasaydı, ömrü boyunca haramla beslenen kimse rızıklanmamış olurdu; halbuki Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd: 6] buyruğu gereğince durum böyle değildir' şeklinde delil getirmek bir değer taşımaz. Çünkü Mutezile'nin rızkı gıda ile sınırlandırmayıp fiilî faydalanmayı değil, onda güç yetirebilme imkânını (temekkünü) şart koşarak mutlak faydalanma ile yetinme hakları vardır. Dolayısıyla bu delil, ancak o kişinin vefat ettiği andan ölüm vaktine kadar helal bir yoldan hiçbir şeyle faydalanmadığı; ne bir memeden emzirildiği ne mübah bir sudan bir yudum içtiği ne sevdiğine bir bakış fırlattığı ne matlubuna kavuştuğu ne de buna asla güç yetirebildiği varsayıldığında tamamlanır. Âdet ise böyle bir durumun bulunmayacağına hükmeder; nakz (çürütme) maddesinin ise mutlaka gerçekleşmesi gerekir. Kaldı ki böyle birinin varlığı farz edilse bile onlar şöyle derlerdi: 'Bu durum onun hakkında haram değildir; zira haksızlığa sapmaksızın ve sınırı aşmaksızın darda kalan kimseye günah yoktur.' Ayrıca onların, örneğin bir gün yaşayıp helal veya haram hiçbir şey tatmadan ölen kimseyi itiraz olarak öne sürme hakları da vardır; bizim onlara vereceğimiz cevap ne ise onların da bize cevabı o olur. Üstelik ayet,
لم تدل على أن الله تعالى يوصل جميع ما ينتفع به كل أحد إليه فإن الواقع خلافه بل دلت على أنه ﷾ يسوق الرزق ويمكن من الانتفاع به فإذا حصل الإعراض من الحلال إلى الحرام لم يقدح في تحقق رازقيته جل وعلا، وأيضا قد يقال: معنى الآية ما من دابة متصفة بالمرزوقية فلا تدخل مادة النقض ليضر خروجها كما لا يدخل السمك في قولهم كل دابة تذبح بالسكين أي كل دابة تتصف بالمذبوحية فالاتصاف أن هذا لا يصلح دليلا، والأحسن الاستدلال بالإجماع قبل ظهور المعتزلة على أن من أكل الحرام طول عمره مرزوق طول عمره ذلك الحرام والظواهر تشهد بانقسام الرزق إلى طيب وخبيث وهي تكفي في مثل هذه المسألة والأصل الذي بني عليه التخصيص قد تركه أهل السنة قاعا صفصفا «والإنفاق» الانفاد يقال أنفقت الشيء وأنفدته بمعنى والهمزة للتعدية وأصل المادة تدل على الخروج والذهاب ومنه نافق والنافقاء ونفق وإنما قدم ﷾ المعمول اعتناء بما خول الله تعالى العبد أو لأنه مقدم على الانفاق في الخارج ولتناسب الفواصل والمراد بالرزق هنا الحلال لأنه في معرض وصف المتقي ولا مدح أيضا في إنفاق الحرام قيل ولا يرد قول الفقهاء إذا اجتمع عند أحد مال لا يعرف صاحبه ينبغي أن يتصدق به فإذا وجد صاحبه دفع قيمته أو مثله إليه فهذا الانفاق مما يثاب عليه لأنه لما فعله بإذن الشارع استحق المدح لأنه لما لم يعرف صاحبه كان له التصرف فيه وانتقل بالضمان إلى ملكه وتبدلت الحرمة إلى ثمنه على أنه قد وقع الخلاف فيما لو عمل الخير بمال مغصوب عرف صاحبه كما قال ابن القيم في بدائع الفوائد فذهب ابن عقيل إلى أنه لا ثواب للغاصب فيه لأنه آثم ولا لرب المال لأنه لا نية له ولا ثواب بدونها وإنما يأخذ من حسنات الغاصب بقدر ماله. وقيل: إنه نفع حصل بماله وتولد منه ومثله يثاب عليه كالولد الصالح يؤجر به وإن لم يقصده، ويفهم كلام البعض- وهو من الغرابة بمكان- أن الغاصب أيضا يؤجر إذا صرفها بخير وإن تعد واقتص من حسناته بسبب أخذه لأنه لو فسق به عوقب مرتين مرة على الغصب ومرة على الفسق فإذا عمل به خيرا ينبغي أن يثاب عليه- ومن يعمل مثقال ذرة خيرا يره ومن يعمل مثقال ذرة شرا يره- ولا يرد على ذلك
Allah Teâlâ'nın her ferdin faydalandığı her şeyi bizzat ona ulaştıracağına delalet etmemektedir; zira vakıa bunun aksinedir. Bilakis O'nun azze ve celle rızkı sevk ettiğine ve ondan faydalanma imkânı verdiğine delalet etmektedir. Dolayısıyla helalden harama yüz çevirme vuku bulduğunda bu durum Yüce Allah'ın rezzâk olmasının gerçekleşmesine halel getirmez. Ayrıca şöyle de denilebilir: Ayetin anlamı; 'rızıklanma vasfına sahip olan hiçbir canlı yoktur ki...' demektir. Dolayısıyla nakz maddesi [bu kapsama] girmez ki dışarıda kalması zarar versin; nitekim 'Bıçakla kesilen her canlı...' yani 'kesilme vasfına sahip olan her canlı...' sözüne balığın girmemesi gibidir. Vasfetme yönünden bakıldığında bunun delil olmaya elverişli olmadığı görülür. En güzeli, Mutezile'nin ortaya çıkışından önceki şu icma ile istidlal etmektir: Ömrü boyunca haram yiyen kimse, bütün ömrü boyunca o haramla rızıklanmıştır. Zâhirî deliller de rızkın temiz ve habis kısımlarına ayrıldığına tanıklık etmektedir ki böyle bir meselede bunlar yeterlidir. Tahsisin üzerine bina edildiği aslı ise Ehl-i Sünnet dümdüz bir arazi gibi [terk edip] geride bırakmıştır. 'İnfak' (الإنفاق) ise tüketmektir (el-infâd). 'Bir şeyi infak ettim' ve 'tükettim' denilir ki aynı anlamdadır; hemze ise geçişlilik (ta'diye) içindir. Maddenin aslı çıkışa ve gitmeye delalet eder; 'nâfeka' (ikiyüzlülük yaptı), 'nâfikâ' (köstebek yuvasının çıkış deliği) ve 'nefeka' (tükendi) kelimeleri bundandır. Yüce Allah'ın ma'mûlü öne alması; Allah Teâlâ'nın kula bağışladığı şeye ehemmiyet vermek için yahut dış dünyada infaktan önce gelmesi sebebiyle ve fasılaların uyumu içindir. Buradaki rızıktan murat helaldir; çünkü takva sahibinin vasfı sadedindedir, ayrıca haramın infak edilmesinde bir övgü de yoktur. Fakihlerin; 'Bir kimsenin yanında sahibi bilinmeyen bir mal toplanırsa onu sadaka olarak vermesi gerekir; şayet sahibi bulunursa kıymetini veya mislini ona öder' sözünün buraya itiraz teşkil etmeyeceği söylenmiştir. Zira bu infak sevap kazanılan infaklardandır; çünkü kişi bunu Şâri'in izniyle yaptığında övgüyü hak etmiştir. Sahibi bilinmediği için onda tasarruf hakkı doğmuş, tazminat borcuyla mülkiyetine geçmiş ve haramlık onun bedeline dönüşmüştür. Kaldı ki İbnü'l-Kayyim'in Bedâi'u'l-Fevâid'de belirttiği üzere, sahibi bilinen gasbedilmiş bir malla hayır işlenmesi durumunda ihtilaf vuku bulmuştur. İbn Akîl, gasbedenin günahkâr olması sebebiyle onda bir sevabının olmayacağı, mal sahibinin de bir niyeti bulunmadığı ve niyetsiz sevap olmayacağı için sevap alamayacağı, ancak malı nispetinde gasbedenin sevaplarından alacağı görüşüne gitmiştir. Bir görüşe göre de bu, onun malıyla hasıl olmuş ve ondan doğmuş bir menfaattir; niyet etmese bile ecir alan salih evlat gibi bunun benzerine de sevap verilir. Bazılarının sözünden ise -ki bu son derece gariptir- gasbeden kimse haddi aşmış ve alması sebebiyle hasenatından kısas yapılmış olsa bile onu bir hayra sarf ettiğinde ecir alacağı anlaşılmaktadır; çünkü onunla fısk işleseydi biri gasptan diğeri fısktan ötürü iki kere cezalandırılacaktı; dolayısıyla onunla hayır işlediğinde ona sevap verilmesi gerekir. 'Kim zerre miktarı hayır işlerse onu görür; kim de zerre miktarı şer işlerse onu görür.' Buna karşılık,
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم «لا يقبل الله صدقة من غلول»
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: “Allah ganimetten çalınan (hâinlik edilen) maldan sadakayı kabul etmez” buyruğu
وقوله: «إن الله طيب لا يقبل إلا طيبا»
ve: “Şüphesiz Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder” buyruğu itiraz olarak getirilemez.
لأن مآل ما ذكر أن الثواب على نفس العدول من الصرف في المعصية إلى الصرف فيما هو طاعة في نفسه لا على نفس الصدقة مثلا بالمال الحرام من حيث إنه حرام والفرق دقيق لا يهتدى إليه إلا بتوفيق. وقد اختلف في الإنفاق هاهنا فقيل- وهو الأولى- صرف المال في سبل الخيرات أو البذل من النعم الظاهرة والباطنة وعلم لا يقال به ككنز لا ينفق منه. وعن ابن عباس الزكاة، وعنه وعن ابن مسعود نفقة العيال، وعن الضحاك التطوع قبل فرض الزكاة أو النفقة في الجهاد. ولعل هذه الأقوال تمثيل للمنفق لا خلاف فيه، وبعضهم جعلها خلافا ورجح كونها الزكاة المفروضة باقترانها بأختها الصلاة في عدة مواضع من القرآن ومن التبعيضية حينئذ مما لا يسأل عن سرها إذ الزكاة المفروضة لا تكون بجميع المال وأما إذا كان المراد بالإنفاق مطلقه الأعم مثلا ففائدة إدخالها الإشارة إلى أن إنفاق بعض المال يكفي في اتصاف المنفق بالهداية والفلاح ولا يتوقف على إنفاق جميع المال وقول مولانا البيضاوي تبعا للزمخشري:
Çünkü zikredilen hususun neticesi şudur: Sevap, haram olması hasebiyle haram malın bizzat sadaka olarak verilmesine değil; bizzat günaha harcamaktan bizzat taat olan şeye harcamaya yönelmenin kendisinedir. Bu, ancak [ilâhî] bir tevfik ile ulaşılabilecek dakik bir farktır. Buradaki infak hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre -ki evlâ olan budur- malı hayır yollarına harcamak yahut zâhirî ve bâtınî nimetlerden sarf etmektir; nitekim kendisiyle amel edilmeyen ilim, kendisinden infak edilmeyen hazine gibidir. İbn Abbâs'tan zekât olduğu; yine ondan ve İbn Mes'ûd'dan aile fertlerinin nafakası olduğu; Dahhâk'tan ise zekât farz kılınmadan önceki nafile sadaka veya cihatta yapılan infak olduğu rivayet edilmiştir. Muhtemelen bu görüşler, infak edilen şeyin ihtilafı değil, birer örneklendirmesidir. Bazıları ise bunu bir ihtilaf saymış ve Kur'an'ın birçok yerinde kardeşi olan namaz ile birlikte zikredilmesi sebebiyle bunun farz zekât olduğunu tercih etmiştir. Bu takdirde teb'îz bildiren 'min' (من) edatının sırrı sorulmaz; zira farz kılınan zekât malın tamamından olmaz. Şayet infaktan murat örneğin daha genel olan mutlak infak ise bu edatın dahil edilmesinin faydası; malın bir kısmını infak etmenin, infak edenin hidayet ve felâh ile vasıflanmasında yeterli olduğuna ve malın tamamını infak etmeye bağlı olmadığına işaret etmektir. Mevlânâ el-Beyzâvî'nin Zemahşerî'ye uyarak söylediği şu söz ise:
إنه للكف عن الإسراف المنهي عنه مخصوص بمن لم يصبر على الفاقة ويتجرع مرارة الإضافة وإلا فقد تصدق الصديق رضي الله تعالى عنه بجميع ماله ولم ينكره عليه صلى الله تعالى عليه وسلم لعلمه بصبره واطلاعه على ما وقر في صدره، ومن هاهنا لما قيل للحسن بن سهل لا خير في الإسراف قال لا إسراف في الخير، وقيل النكتة في إدخال من التبعيضية هي أن الرزق أعم من الحلال والحرام فأدخلت إيذانا بأن الإنفاق المعتد به ما يكون من الحلال وهو بعض من الرزق و «ما» في الآية إما موصولة أو مصدرية أو موصوفة والأول أولى فالعائد محذوف، واستشكل بأنه إن قدر متصلا يلزم اتصال ضميرين متحدي الرتبة والانفصال في مثله واجب وإن قدر منفصلا امتنع حذفه إذ قد أوجبوا ذكر المنفصل معللين بأنه لم ينفصل إلا لغرض وإذا حذف فاتت الدلالة عليه، وأجيب على اختيار كل. أما الأول فبأنه لما
Yasaklanan israftan sakınmak içindir [ifadesi], fakirliğe sabredemeyen ve darlığın acısını yudumlayamayan kimseye mahsustur; aksi takdirde es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh bütün malını sadaka olarak vermiş, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de onun sabrını bildiği ve göğsünde yerleşen [imana] vâkıf olduğu için bunu ona yasaklamamıştır. İşte bu sebeple Hasan b. Sehl'e: 'İsrafta hayır yoktur' denildiğinde, o: 'Hayırda israf yoktur' demiştir. Teb'îz bildiren 'min' edatının dahil edilmesindeki nüktenin; rızkın helal ve haramdan daha genel olması, dolayısıyla muteber olan infakın ancak helalden olan ve rızkın bir cüzünü teşkil eden infak olduğuna dikkat çekmek olduğu da söylenmiştir. Ayetteki 'mâ' (ما) edatı ya mevsûledir ya masdariyyedir ya da mevsûfedir; birincisi daha evlâdır, bu durumda âid [zamir] mahzuftur. Zamirin bitişik takdir edilmesi durumunda aynı mertebedeki iki zamirin bitişmesinin gerekeceği, bunun benzerinde ise ayrık olmanın vacip olduğu; şayet ayrık takdir edilirse hazfedilmesinin imkânsız olacağı -zira âlimler ayrık zamirin ancak bir gaye için ayrıldığını ve hazfedildiğinde ona delaletin kaybolacağını gerekçe göstererek zikredilmesini vacip kılmışlardır- şeklinde bir müşkil öne sürülmüştür. Her bir tercihe göre cevap verilmiştir: Birincisine gelince; iki zamir
اختلف الضميران جمعا وإفرادا جاز اتصالهما وإن اتحدا رتبة كقوله:
çoğulluk ve tekillik bakımından farklılaştığında, şu beyitte olduğu gibi, aynı mertebede olsalar bile bitişmeleri caizdir:
لوجهك في الإحسان بسط وبهجة ... أنا لهماه قفو أكرم والد
İhsanda yüzün için bir genişlik ve neşe vardır... / En cömert babanın izinden giderek bana o ikisini verdi.
وأيضا لا يلزم من منع ذلك ملفوظا به منعه مقدرا لزوال القبح اللفظي، وأما الثاني فبأن الذي يمنع حذفه ما كان منفصلا لغرض معنوي كالحصر لا مطلقا كما قال ابن هشام في الجامع الصغير، وأشار إليه غير واحد وكتبت من متصلة بما محذوفة النون لأن الجار والمجرور كشيء واحد وقد حذفت النون لفظا فناسب حذفها في الخط قاله في البحر وجعل سبحانه صلات الَّذِينَ أفعالا مضارعة ولم يجعل الموصول أل فيصله باسم الفاعل لأن المضارع فيما ذكره البعض مشعر بالتجدد والحدوث مع ما فيه هنا من الاستمرار التجددي وهذه الأوصاف متجددة في المتقين واسم الفاعل عندهم ليس كذلك، ورتبت هذا النحو من الترتيب لأن الأعمال إما قلبية وأعظمها اعتقاد حقيقة التوحيد والنبوة والمعاد إذ لولاه كانت الأعمال كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء أو قالبية وأصلها الصلاة لأنها الفارقة بين الكفر والإسلام وهي عمود الدين ومعراج الموحدين والأم التي يتشعب منها سائر الخيرات والمبرات ولهذا
Ayrıca bunun lafız olarak söylenmesinin yasak oluşundan, lafzî çirkinliğin ortadan kalkması sebebiyle takdir edilmesinin de yasak olması gerekmez. İkincisine gelince; hazfi menedilen şey, İbn Hişâm'ın el-Câmiu's-Sağîr'de belirttiği ve birden fazla kişinin işaret ettiği gibi, mutlak olarak değil, hasr gibi manevî bir gaye için ayrık olan zamirdir. Câr ve mecrûr tek bir şey gibi olduğu için 'min' edatı, nûnu hazfedilmiş olarak 'mâ'ya bitişik yazılmıştır; nûn lafzen hazfedildiğinden hat [yazı] hususunda da hazfedilmesi uygun düşmüştür; bunu el-Bahr [sahibi Ebû Hayyân] söylemiştir. Yüce Allah, 'ellezîne' (الَّذِينَ) kelimesinin sılasını muzari fiiller kılmış, mevsûlü 'el' (أل) yapıp ism-i fâile bağlamamıştır; zira bazılarının zikrettiği üzere muzari fiil, buradaki teceddüdî istimrar (yenilenerek sürme) ile birlikte yenilenmeye ve sonradan meydana gelmeye (hudûsa) işaret eder; bu vasıflar ise takva sahiplerinde sürekli yenilenmektedir, onlara göre ism-i fâil ise böyle değildir. Bu tertip üzere sıralanmıştır; çünkü ameller ya kalbîdir ki bunların en büyüğü tevhid, nübüvvet ve meâd hakikatine inanmaktır -zira bu olmasaydı ameller susamış kimsenin su sandığı çöldeki bir serap gibi olurdu- ya bedenîdir (kalıbîdir) ki bunun aslı namazdır; zira o küfür ile İslam'ı birbirinden ayıran sınırdır, dinin direğidir, muvahhidlerin miracıdır, diğer bütün hayır ve iyiliklerin kendisinden dallanıp budaklandığı anadır. İşte bu sebeple
قال صلى الله تعالى عليه وسلم «وجعلت قرة عيني في الصلاة»
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Gözümün aydınlığı namazda kılındı” buyurmuştur.
وقد أطلق الله تعالى عليها الإيمان كما قاله جمع من المفسرين في قوله تعالى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [البقرة: ١٤٣] أو مالية وهي الإنفاق لوجه الله تعالى وهي التي إذا وجدت علم الثبات على الإيمان وهذه الثلاثة متفاوتة الرتب فرتب ﷾ ذلك مقدما الأهم فالأهم والألزم فالألزم لأن الإيمان لازم للمكلف في كل آن والصلاة في أكثر الأوقات والنفقة في بعض الحالات فافهم ذاك والله يتولى هداك.
Allah Teâlâ, müfessirlerden bir cemaatin: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” [el-Bakara: 143] ayeti hakkında söylediği gibi ona iman adını vermiştir; yahut [ameller] malîdir ki o da Allah rızası için infakta bulunmaktır ve bu da bulunduğunda imandaki sebatın bilindiği şeydir. Bu üçünün mertebeleri birbirinden farklıdır; bu yüzden Yüce Allah en mühim olanı ve en lüzumlu olanı öne alarak bunu böyle tertip etmiştir; çünkü iman her an mükellef için gereklidir, namaz vakitlerin çoğunda, nafaka ise bazı durumlardadır. Bunu anla; hidayetini Allah üstlensin.
وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ عطف على الموصول الأول مفصولا وموصولا والمروي عن ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم أنهم مؤمنو أهل الكتاب وحيث إن المتبادر من العطف أن الإيمان بكل من المنزلين على طريق الاستقلال اختص ذلك بهم لأن إيمان غيرهم بما أنزل من قبل إنما هو على طريق الإجمال والتبع للإيمان بالقرآن لا سيما في مقام المدح، وقد دلت الآيات والأحاديث على أن لأهل الكتاب أجرين بواسطة ذلك وبهذا غايروا من قبلهم وقيل التغاير باعتبار أن الإيمان الأول بالعقل وهذا بالنقل أو بأن ذاك بالغيب وهذا بما عرفوه كما يعرفون أبناءهم فأولئك على هدى حينئذ إشارة إلى الطائفة الأولى لأن إيمانهم بمحض الهداية الربانية وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ إشارة إلى الثانية لفوزهم بما كانوا ينتظرونه أو بأن أولئك من حيث المجموع كان فيهم شرك وهؤلاء لم يشركوا ولم ينكروا، وقيل التغاير بالعموم والخصوص مثله في قوله تعالى: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ [القدر: ٤] والتخصيص هنا بعد التعميم للإشارة إلى الأفضلية من حيثية أنهم يعطون أجرهم مرتين وقد يوجد في المفضول ما ليس في الفاضل وفي ذلك ترغيب أهل الكتاب في الدخول في الإسلام، وقال بعضهم إن هؤلاء هم الأولون بأعيانهم وتوسيط العطف جار في الأسماء والصفات باعتبار تغاير المفهومات ويكون بالواو والفاء وثم باعتبار تعاقب الانتقال في الأحوال والجمع المستفاد من الواو هنا واقع بين معاني الصفات المفهومة من المتعاطفين والإيمان الذي مع أولهما إجمالي وعقلي ومع ثانيها تفصيلي ونقلي وإعادة الموصول للتنبيه على تغاير القبيلين وتباين السبيلين وقد يعطف على المتقين والموصول غير مفصول لما يلزم على الوصل الفصل بأجنبي بين المبتدأ وخبره والمعطوف والمعطوف عليه والتغاير بين المتعاطفين باعتبار أن المراد بالمعطوف عليه من آمن من العرب الذين ليسوا بأهل كتاب وبالمعطوف من آمن به صلى الله تعالى عليه وسلم من أهل الكتاب وقد رجح بعض المحققين احتمال أن يكون هؤلاء هم الأولون وتوسط الواو بين الصفات بأن الإيمان بالمنزلين مشترك بين المؤمنين قاطبة فلا وجه لتخصيصه بمؤمني أهل الكتاب والإفراد بالذكر لا يدل على أن الإيمان بكل بطريق الاستقلال فقد أفرد الكتب المنزلة من قبل في
{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman edenler ve ahirete de kesin olarak inananlar [var ya].” ifadesi; fasledilmiş ve vasledilmiş olarak birinci mevsûle matuftur. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edildiğine göre bunlar Ehl-i Kitap'ın müminleridir. Atıftan ilk akla gelen şey indirilenlerin her birine müstakil olarak iman etmek olduğundan, bu durum onlara tahsis edilmiştir; zira başkalarının öncekilere imanı, özellikle övgü makamında Kur'an'a imanın bir gereği ve ona bağlı olarak icmâlî yolladır. Ayetler ve hadisler, bu sebeple Ehl-i Kitap için iki ecir olduğunu göstermiştir ve bu sayede öncekilerden farklılaşmışlardır. Bir görüşe göre farklılık, birinci imanın akıl ile, bu imanın ise nakil ile olması yahut o imanın gayba, bu imanın ise öz oğullarını tanıdıkları gibi tanıdıkları şeye olması itibariyledir. Bu takdirde 'işte onlar bir hidayet üzeredirler' ifadesi birinci taifeye işarettir; zira onların imanı sırf rabbânî hidayet iledir; { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” ise bekledikleri şeye kavuşmaları sebebiyle ikinci taifeye işarettir; yahut öncekilerde genel olarak şirk bulunması, bunların ise şirk koşmayıp inkâr etmemeleri yönündendir. Bir görüşe göre farklılık, Allah Teâlâ'nın: { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ } “Melekler ve Ruh inerler” [el-Kadr: 4] ayetindeki gibi umum ve husus iledir. Burada umumdan sonraki hususî zikir, ecirlerinin kendilerine iki defa verilmesi cihetiyle faziletli oluşlarına işaret etmek içindir; zira üstün tutulanda (fâzılda) bulunmayan bir şey üstün tutulmayanda (mefdûlde) bulunabilir; bunda da Ehl-i Kitap'ın İslam'a girmesini teşvik vardır. Bazıları ise bunların bizzat öncekiler olduğunu; vasıflar ve isimler arasına atfın girmesinin kavramların farklılığı itibariyle cârî olduğunu, hallerdeki peş peşe intikal itibariyle vâv, fâ ve sümme ile yapılabileceğini ve buradaki vâv'dan anlaşılan cem'in (birlikteliğin), matuf ile matufun aleyhten anlaşılan sıfat manaları arasında vaki olduğunu söylemişlerdir. Birincisinde yer alan iman icmâlî ve aklî, ikincisindekinde ise tafsîlî ve naklîdir; mevsûlün tekrarı ise iki zümrenin başkalığına ve iki yolun farklılığına dikkat çekmek içindir. Bazen de mevsûl fasledilmeksizin müttakîlere atfedilir; zira vasledilme durumunda mübteda ile haberi ve matuf ile matufun aleyh arasına yabancı bir unsurun girmesi gerekir. Matuf ile matufun aleyh arasındaki farklılık ise matufun aleyhten muradın Ehl-i Kitap olmayan Araplardan iman edenler, matuftan muradın ise Ehl-i Kitap'tan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman edenler olması itibariyledir. Bazı muhakkikler, bunların öncekilerin bizzat kendileri olması ve sıfatlar arasına vâv'ın girmesi ihtimalini tercih etmişlerdir; çünkü her iki indirilen kitaba iman bütün müminler arasında müşterektir, dolayısıyla bunun Ehl-i Kitap'ın müminlerine tahsis edilmesinin bir veçhi yoktur. Ayrı olarak zikredilmesi de her birine müstakil olarak iman edildiğine delalet etmez; nitekim Allah Teâlâ:
قوله تعالى: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ [البقرة: ١٣٦] ولم يقتض الإيمان بها على الانفراد وبأن أهل الكتاب لم يكونوا مؤمنين بجميع ما أنزل من قبل لأن اليهود لم يؤمنوا بالإنجيل ودينهم منسوخ به وبأن الصفات السابقة ثابتة لمن آمن من أهل الكتاب فالتخصيص بمن عداهم تحكم وجعل الكلام من قبيل عطف الخاص على العام لا يلائم المقام.
{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ } “Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene ve İbrâhim'e indirilene iman ettik” [el-Bakara: 136] buyruğunda daha önce indirilen kitapları ayrı olarak zikretmiş, fakat bu durum onlara müstakil olarak imanı gerektirmemiştir. Ayrıca Ehl-i Kitap daha önce indirilenlerin tamamına inanmış değildi; zira Yahudiler İncil'e inanmıyorlardı ve dinleri onunla neshedilmişti. Üstelik önceki sıfatlar Ehl-i Kitap'tan iman edenler için de sabittir; dolayısıyla onların dışındakilere tahsis edilmesi delilsiz bir iddiadır (tahakkümdür). Sözü has olanın âm olana atfedilmesi kabilinden kılmak ise bu makama uygun düşmez.
وأجيب أما أولا فبأن المتبادر من السياق الإيمان بالاستقلال لا سيما في مقام المدح وإليه يشير ما جاء أنهم يؤتون أجرهم مرتين والخطاب في الآية للمسلمين بأن يقولوا دفعة ولم يعد فيها الإيمان والمؤمن فلا ترد نقضا، وأما ثانيا فلأن إيمان أهل الكتاب بكل وحي إنما هو بالنظر إلى جميعهم فاليهود اشتمل إيمانهم على القرآن والتوراة، والنصارى اشتمل إيمانهم على الإنجيل أيضا، ويكفي هذا في توجيه المروي عمن شاهدوا نزول الوحي ولا يرغب عنه إذا أمكن توجيهه وكون المفهوم المتبادر ثبوت الحكم لكل واحد إن سلم لا يرده ولا يرد أن اليهود الذين آمنوا على عهد نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم لم يؤمنوا قبل ذلك بالتوراة وإلا لتنصروا لأن فيها نبوة عيسى كما فيها نبوة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إذ قد ورد فيها- إن الله جاء من طور سيناء وظهر بساعير وعلن بفاران- وساعير بيت المقدس الذي ظهر فيه عيسى، وفاران جبال مكة التي كانت مظهر المصطفى صلى الله تعالى عليه وسلم لأنا نقول إنهم آمنوا بالتوراة وتأولوا ما دل منها على نبوة المسيح ﵇ فبعض أنكر نبوته رأسا ورموه بما رموه- وحاشاه وهم الكثيرون- وبعض كالعنانية قالوا: إنه من أولياء الله تعالى المخلصين العارفين بأحكام التوراة وليس بنبي وهؤلاء قليلون مخالفون لسائر اليهود في السبت والأعياد ويقتصرون على أكل الطير والظباء والسمك والجراد وهذا الإيمان وإن لم يكن نافعا في النجاة من النار إلا أنه يقلل الشر بالنسبة إلى الكفر بالتوراة وإنكارها بالكلية مع الكفر بعيسى ﵇ وربما يمدحون بالنظر إلى أصل الإيمان بها وإن ذموا بحيثية أخرى وكأنه لهذا يكتفى منهم بالجزية ولم يكونوا طعمة للسيوف مطلقا والقول بأنهم مدحوا بعد إيمانهم بالقرآن بالإيمان بالتوراة نظرا إلى أسلافهم الذين كانوا على عهد موسى ﵇ فإنهم مؤمنون بها إيمانا صحيحا على وجهها كما أنهم ذموا بما صنع آباؤهم على عهده على ما ينطق به كثير من الآيات ليس بشيء إذ لا معنى لإيتائهم أجرين حينئذ والفرق بين البابين واضح. ثم النسخ الذي ادعاه المرجح خلاف ما ذكره الشهرستاني وغيره من أن الإنجيل لم يبين أحكاما ولا استبطن حلالا وحراما ولكنه رموز وأمثال ومواعظ والأحكام محالة إلى التوراة وقد قال المسيح ما جئت لأبطل التوراة بل جئت لأكملها وهذا خلاف ما تقتضيه الظواهر وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه، وأما ثالثا فلأن ثبوت الصفات لمن آمن من أهل الكتاب لا يضرنا لأنها مذكورة في الأول صريحا وفي الثاني التزاما، وأما رابعا فلأنا لا نسلم أن ذلك العطف لا يلائم المقام فنكات عطف الخاص على العام لا تخفى كثرتها على ذوي الأفهام فدع ما مر وخذ ما حلا، وعندي بعد هذا كله أن الاعتراض ذكر والجواب أنثى لكن الرواية دعت إلى ذلك ولعل أهل مكة أدرى بشعابها وفوق كل ذي علم عليم على أن الدراية قد تساعده كما قيل بناء على أن إعادة الموصول وتوصيفه بالإيمان بالمنزلين مع اشتراكه بين جميع المؤمنين واشتمال الإيمان بما أنزل إليك على الإيمان بما أنزل من قبلك يستدعي أن يراد به من لهم نوع اختصاص بالصلة وهم مؤمنو أهل الكتاب حيث كانوا مطالبين بالإيمان بالقرآن خصوصا قال تعالى: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ [البقرة: ٤١] مؤمنين بالكتب استقلالا في الجملة بخلاف سائر المؤمنين، ثم المتبادر من أهل الكتاب أهل التوراة والإنجيل وحمله على أهل الإنجيل خاصة وقد آمن منهم أربعون واثنان وثلاثون جاؤوا مع جعفر من أرض الحبشة وثمانية من الشام لا تساعده رواية ولا دراية كما لا يخفى، والإنزال الإيصال والإبلاغ ولا يشترط أن يكون من أعلى خلافا لمن ادعاه نحو
Buna şöyle cevap verilmiştir: İlk olarak, özellikle övgü makamında bağlamdan ilk anlaşılan şey müstakil imandır; onlara ecirlerinin iki defa verileceğine dair gelen rivayet de buna işaret eder. Ayetteki hitap ise Müslümanlara tek seferde söylemeleri içindir, orada iman ve mümin tekrarlanmamıştır; dolayısıyla bir nakz (çürütme) olarak öne sürülemez. İkinci olarak, Ehl-i Kitap'ın her vahye imanı onların bütününe nazarandır: Yahudilerin imanı Kur'an ve Tevrat'ı, Hristiyanların imanı ise ayrıca İncil'i kapsamaktadır. Vahyin inişine şahit olan kimselerden rivayet edilen görüşü tevcih etmek için bu yeterlidir ve tevcihi mümkün oldukça bundan yüz çevrilmez. İlk akla gelen mefhumun hükmün her bir ferde sübutu olduğu kabul edilse bile bu [açıklamayı] reddetmez. Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem döneminde iman eden Yahudilerin daha önce Tevrat'a inanmadıkları -şayet inansalardı Hristiyan olurlardı; çünkü Tevrat'ta Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliği yer aldığı gibi Îsâ'nın peygamberliği de yer almaktadır; nitekim onda 'Şüphesiz Allah Sînâ Dağı'ndan geldi, Sâîr'de doğdu ve Fârân'da zuhur etti' ifadesi yer almaktadır; Sâîr Îsâ'nın zuhur ettiği Beytü'l-Makdis, Fârân ise Mustafa sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zuhur yeri olan Mekke dağlarıdır- şeklinde bir itiraz da vârit olmaz. Zira biz deriz ki: Onlar Tevrat'a iman ettiler, fakat Mesih aleyhisselâm'ın peygamberliğine delalet eden kısımları tevil ettiler. Bazıları onun peygamberliğini tamamen inkâr edip ona isnat ettikleri şeyleri isnat ettiler -ki hâşâ, onlar çoğunluktur-; Ananiyye gibi bazıları ise: 'O, Tevrat'ın hükümlerini bilen Allah Teâlâ'nın ihlaslı velîlerindendir, peygamber değildir' dediler. Bunlar azınlık olup cumartesi ve bayramlar hususunda diğer Yahudilere muhaliftirler ve sadece kuş, ceylan, balık ve çekirge yemekle yetinirler. Bu iman, cehennem ateşinden kurtuluşta fayda vermese de Tevrat'ı tamamen inkâr edip kâfir olmakla birlikte Îsâ aleyhisselâm'ı inkâr etmeye kıyasla kötülüğü azaltır. Başka bir cihetten yerilseler de bizzat Tevrat'a iman etmeleri yönünden övülmeleri muhtemeldir; sanki bu sebeple onlardan sadece cizye ile yetinilmiş ve mutlak olarak kılıç yemi olmamışlardır. Kur'an'a iman ettikten sonra Tevrat'a iman ile övülmelerinin, Mûsâ aleyhisselâm zamanında yaşayan ve pek çok ayetin açıkça ifade ettiği üzere babalarının onun döneminde yaptıklarından ötürü yerilmeleri gibi Tevrat'a hakkıyla ve sahih bir şekilde iman eden atalarına nazaran olduğu sözü ise bir değer taşımaz; zira o takdirde onlara iki ecir verilmesinin bir anlamı kalmaz, iki bâb arasındaki fark ise açıktır. Sonra tercihte bulunan zatın iddia ettiği nesih meselesi; Şehristânî ve diğerlerinin, İncil'in hükümler beyan etmediği, helal ve haramı içermediği, ancak remizler, meseller ve vaazlardan ibaret olup hükümlerin Tevrat'a havale edildiği ve Mesih'in 'Ben Tevrat'ı iptal etmeye değil, tamamlamaya geldim' dediği yönündeki zikrettiklerinin aksinedir. Bu ise zâhirlerin iktiza ettiğine aykırıdır; inşâallahu teâlâ bunun tahkiki gelecektir. Üçüncü olarak, sıfatların Ehl-i Kitap'tan iman edenler için sübutu bize zarar vermez; çünkü bunlar birincisinde sarahaten, ikincisinde ise iltizâmen zikredilmiştir. Dördüncü olarak, bu atfın makama uygun olmadığını kabul etmiyoruz; zira has olanın âm olana atfedilmesinin nüktelerinin çokluğu anlayış sahiplerine gizli değildir. Geçeni bırak, tatlı olanı al! Bütün bunlardan sonra bence itiraz erkek, cevap ise dişidir; fakat rivayet buna sevk etmiştir. Belki de Mekke halkı kendi dağ yollarını daha iyi bilir ve her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır. Bununla birlikte dirayet de buna yardımcı olabilir; nitekim mevsûlün tekrar edilip her iki kitaba iman ile vasıflanmasının -bütün müminler arasında müşterek olması ve sana indirilene imanın senden öncekine imanı kapsaması ile birlikte- sılayla bir tür ihtisası bulunan kimselerin murat edilmesini gerektirdiği söylenmiştir. Bunlar da özellikle Kur'an'a iman etmeleri talep edilen Ehl-i Kitap müminleridir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğime iman edin” [el-Bakara: 41] buyurmuştur. Onlar diğer müminlerin aksine genel olarak kitaplara müstakil olarak iman etmişlerdir. Sonra Ehl-i Kitap'tan ilk akla gelen Tevrat ve İncil ehlidir; bunu sadece İncil ehline hamletmeye -ki onlardan kırk kişi Ca'fer ile Habeşistan diyarından gelen otuz iki kişi ve Şam'dan sekiz kişi iman etmiştir- gizli olmadığı üzere ne rivayet ne de dirayet yardımcı olur. İnzâl (indirme); ulaştırmak ve tebliğ etmektir. { فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ }
فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ [الصافات: ١٧٧] أي وصل وحل وإنزال الكتب الإلهية قد مر في المقدمات ما يطلعك إلى معارجه، وذكر أن معنى إنزال القرآن أن جبريل سمع كلام الله تعالى كيف شاء الله تعالى فنزل به أو أظهره في اللوح كتابة فحفظه الملك وأداه بأي نوع كان من الأداء.
“Onların yurtlarına indiği zaman” [es-Sâffât: 177] yani ulaşıp konakladığı zaman ayetinde olduğu gibi, aksini iddia edenin hilafına, mutlaka yukarıdan olması şart değildir. İlâhî kitapların indirilmesi hususunda ise onun miraçlarına seni muttali kılacak açıklamalar mukaddimede geçmiştir. Kur'an'ın indirilmesinin anlamının; Cebrâil'in Allah Teâlâ'nın kelamını O'nun dilediği şekilde işitip onunla inmesi yahut Levh-i Mahfuz'da yazı halinde ortaya çıkarıp meleğin onu ezberlemesi ve her nasıl olursa olsun bir eda şekliyle tebliğ etmesi olduğu zikredilmiştir.
وذهب بعض السلف إلى أنه من المتشابه الذي نجزم به من غير بحث عن كيفيته. وقال الحكماء إن نفوس الأنبياء ﵈ قدسية فتقوى على الاتصال بالملأ الأعلى فينتقش فيها من الصور ما ينتقل إلى القوة المتخيلة والحس المشترك فيرى كالمشاهد وهو الوحي وربما يعلو فيسمع كلاما منظوما ويشبه أن نزول الكتب من هذا وعندي أن هذا قد يكون لأرباب النفوس القدسية والأرواح الإنسية إلا أن أمر النبوة وراء ذلك وأين الثريا من يد المتناول.
Selef'ten bazıları, bunun keyfiyeti araştırılmaksızın kesin olarak inandığımız müteşâbihâttan olduğu görüşüne gitmiştir. Filozoflar (hükemâ) ise peygamberlerin aleyhimüsselâm nefislerinin kudsî olduğunu, bu sebeple Mele-i A'lâ ile irtibat kurmaya güç yetirdiğini; böylece onlarda ortak duyuya ve muhayyile kuvvetine intikal eden suretlerin nakşolunduğunu, bunun da müşahede edilir gibi görüldüğünü ve vahyin bu olduğunu söylemişlerdir. Bazen daha da yükselir ve dizilmiş bir kelam işitir; kitapların inişinin de bundan olması muhtemeldir. Bana göre bu durum kudsî nefisler ve insanî ruhlar sahipleri için söz konusu olabilir; ancak nübüvvet meselesi bunun ötesindedir, Süreyya yıldızı nereye, elini uzatanın eli nereye!
وفعلا الإنزال مبنيان للمفعول وقرأهما النخعي وأبو حيوة ويزيد بن قطيب مبنيين للفاعل وقرىء شاذا- بما أنزل إليك- بتشديد اللام ووجه ذلك أنه أسكن لام أنزل ثم حذف همزة إلى ونقل كسرتها إلى اللام فالتقى المثلان فأدغم.
İki 'inzâl' fiili meçhul (mef'ûl için) bina edilmiştir. Nahâî, Ebû Hayve ve Yezîd b. Kuteyb bu ikisini mâlûm (fâil için) olarak okumuşlardır. Şâzz bir kıraatte ise 'ünzile'nin lâmı sâkin kılınıp ardından 'ilâ'nın hemzesi hazfedilerek kesresi lâma nakledilmiş, böylece iki misil harf yan yana gelip idgam edilerek 'bimâ ünzille ileyke' şeklinde lâmın şeddesiyle okunmuştur.
وضمير الفاعل قيل الله وقيل جبريل ﵇ وفي البحر أن فيه التفاتا لتقدم.. مِمَّا رَزَقْناهُمْ فخرج من ضمير المتكلم إلى ضمير الغيبة ولو جرى على الأول لجاء- بما أنزلنا إليك وما أنزلنا من قبلك- وأتى سبحانه بصلة ما الأولى فعلا ماضيا مع أن المراد بالمنزل جميعه لاقتضاء السياق، والسباق له من ترتب الهدى والفلاح الكاملين عليه ولوقوعه في مقابلة ما أنزل قبل ولاقتضاء يؤمنون المنبئ عن الاستمرار والجميع لم ينزل وقت تنزل الآية لأمرين: الأول أنه تغليب لما وجد نزوله على ما لا يوجد فهو من قبيل إطلاق الجزء على الكل والثاني تشبيه جميع المنزل بشيء نزل في تحقق الوقوع لأن بعضه نزل وبعضه سينزل قطعا فيصير إنزال مجموعه مشبها بإنزال ذلك الشيء الذي نزل فتستعار صيغة الماضي من إنزاله لإنزال المجموع، هذا ما حققه من يعقد عند ذكرهم الخناصر وفيه دغدغة كبرى. وأهون منه أن التعبير بالماضي هنا للمشاكلة لوقوع غير المتحقق في صحبة المتحقق، وأهون من ذلك كله أن المراد به حقيقة الماضي ويدل على الإيمان بالمستقبل بدلالة النص. وما قيل من أن الإيمان بما سينزل ليس بواجب إلا أن حمله على الجميع أكمل فلذا اقتصر عليه لا وجه له إذ لا شبهة في أنه يلزم المؤمن أن يؤمن بما نزل وبأن كل ما سينزل حق وإن لم يجب تفصيله وتعيينه، وقد ذكر العلماء أن الإيمان إجمالا بالكتب المنزلة مطلقا فرض عين وتفصيلا بالقرآن المتعبد بتفاصيله فرض كفاية إذ لو كان فرض عين أدى إلى الحرج والمشقة والدين يسر لا عسر، وهذا مما لا شبهة فيه حتى قال الدواني: يجب على الكفاية تفصيل الدلائل الأصولية بحيث يتمكن معه من إزالة الشبه وإلزام المعاندين وإرشاد المسترشدين، وذكر الفقهاء أنه لا بد أن يكون في كل حد من مسافة القصر شخص متصف بهذه الصفة ويسمى المنصوب للذب ويحرم على الإمام إخلاؤها من ذلك كما يحرم إخلاؤها عن العالم بالأحكام التي يحتاج إليها العامة وقيل لا بد من شخص كذلك في كل إقليم وقيل يكفي وجوده في جميع البلاد المعمورة الإسلامية ولعل هذا التنزل لنزول الأمر وقلة علماء الدين في الدنيا بهذا العصر.
Fâil zamirinin Allah olduğu, Cebrâil aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. el-Bahr'da, daha önce geçen 'kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden' (مِمَّا رَزَقْناهُمْ) ifadesinden ötürü burada iltifat bulunduğu belirtilmiştir; zira mütekellim zamirinden gâib zamirine geçilmiştir; şayet birincisi üzere devam etseydi 'sana indirdiğimiz ve senden önce indirdiğimiz şeyler' şeklinde gelirdi. Yüce Allah, bağlam ve sibakın kâmil hidayet ve felâhın buna terettüp etmesini gerektirmesi, daha önce indirilene mukabil olarak gelmesi ve süreklilik bildiren 'iman ederler' ifadesinin bunu iktiza etmesi sebebiyle indirilenin tamamı murat edildiği halde birinci 'mâ'nın sılasını mazi fiil olarak getirmiştir. [Halbuki] ayetin inişi esnasında tamamı inmiş değildi; bu iki sebepledir: Birincisi, vuku bulan inişin henüz vuku bulmayana galebe çalınmasıdır (tağlîb) ki bu cüzün bütüne ıtlakı kabilindendir. İkincisi ise indirilenin tamamının gerçekleşmesinin kesinliği bakımından inmiş bir şeye benzetilmesidir; çünkü bir kısmı inmiş, bir kısmı da kesinlikle inecektir; böylece tamamının indirilmesi o inmiş olan şeyin indirilmesine benzetilmiş olur ve mazi sîgası onun indirilmesinden tamamının indirilmesine istiare edilir. Parmakla gösterilen büyük âlimlerin tahkik ettiği husus budur, fakat bunda büyük bir müşkillik (gıdıklama) vardır. Bundan daha kolayı, gerçekleşmemiş olanın gerçekleşen ile birlikte bulunması sebebiyle buradaki mazi ifadesinin müşâkele için olmasıdır. Bütün bunlardan daha kolayı ise bununla mazinin hakikatinin murat edilmesi ve nassın delaletiyle gelecekte ineceğe imana da delalet etmesidir. İnecek olana imanın vacip olmadığı, ancak tamamına hamletmenin daha kâmil olduğu, bu sebeple bununla yetinildiği yönündeki sözün ise bir tutar yanı yoktur; zira müminin inene ve inecek olan her şeyin hak olduğuna -ayrıntısını ve tayinini bilmek vacip olmasa da- iman etmesinin şart olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Âlimler, mutlak olarak indirilen kitaplara icmâlî imanın farz-ı ayn olduğunu; ayrıntılarıyla amel edilen Kur'an'a tafsîlî imanın ise farz-ı kifâye olduğunu zikretmişlerdir; çünkü şayet farz-ı ayn olsaydı güçlüğe ve meşakkate yol açardı, din ise zorluk değil kolaylıktır. Bu, şüphe götürmeyen hususlardandır; hatta Devvânî şöyle demiştir: 'Şüpheleri gidermeye, inatçıları ilzam etmeye ve hidayet arayanlara yol göstermeye imkân verecek derecede usul delillerini tafsilatıyla bilmek kifâî olarak vaciptir.' Fakihler de sefer mesafesinin her sınırında bu vasfa sahip bir kimsenin bulunmasının zorunlu olduğunu, buna 'müdafaa için dikilen kimse' (el-mensûbu li'z-zebbi) dendiğini; avamın ihtiyaç duyduğu hükümleri bilen âlimden orayı boş bırakmanın haram olduğu gibi imamın o bölgeyi bundan yoksun bırakmasının da haram olduğunu zikretmişlerdir. Her iklimde böyle bir kimsenin bulunmasının şart olduğu da söylenmiştir; mamur İslam beldelerinin tamamında bulunmasının yeterli olacağı da söylenmiştir. Bu derecelendirme (tenezzül), herhalde bu asırda durumun gerilemesi ve dünyada din âlimlerinin azalması sebebiyledir.
أمست يبابا وأمسى أهلها احتملوا ... أخنى عليها الذي أخنى على لبد
Harabeye döndü orası, halkı da göçüp gitti... / Lübed'i felakete uğratan [zaman], onu da helak etti.
وإلى الله تعالى المشتكى وإليه الملتجى.
Şikâyet ancak Allah Teâlâ'yadır ve sığınılacak merci ancak O'dur.
إلى الله أشكو إن في القلب حاجة ... تمر بها الأيام وهي كما هيا
Allah'a şikâyet ederim ki kalpte öyle bir hacet var ki... / Günler gelip geçiyor, o ise olduğu gibi duruyor.
«والآخرة» تأنيث الآخر اسم فاعل من أخر الثلاثي بمعنى تأخر وإن لم يستعمل كما أن الآخر- بفتح الخاء- اسم تفضيل منه وهي صفة في الأصل كما في- الدار الآخرة. وينشىء النشأة الآخرة- ثم غلبت كالدنيا. والوصف الغالب قد يوصف به دون الاسم الغالب فلا يقال قيد أدهم للزوم التكرار في المفهوم وهو وإن كان من الدهمة إلا أنه يستعمله
Âhiret (الْآخِرَةُ) kelimesi, -kullanılmasa da- 'gecikti' (teahhara) anlamındaki sülâsî 'ehara' (أخر) fiilinin ism-i fâili olan 'âhir'in (الآخر) müennesidir; nitekim hâ harfinin fethiyle 'âhar' (الآخر) kelimesi de ondan türeyen ism-i tafdildir. Aslında o; 'âhiret yurdu' (الدار الآخرة) ve 'ikinci yaratılışı var eder' (النشأة الآخرة) ifadelerinde olduğu gibi bir sıfattır; sonra 'dünya' gibi galebe çalmıştır. Baskın olan sıfat, baskın olan ismin aksine sıfatlanabilir; nitekim kavramda tekrar gerekeceği için 'edhem bukağı' denilmez; bu [edhem], karalıktan (duhmet) gelse bile onu,
من لا تخطر بباله أصلا فافهم. وقد تضاف الدار لها كقوله تعالى: وَلَدارُ الْآخِرَةِ [يوسف: ١٠٩] أي دار الحياة الآخرة وقد يقابل بالأولى كقوله ﷾: لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ [القصص: ٧٠] والمعنى هنا الدار الآخرة أو النشأة الآخرة والجمهور على تسكين لام التعريف وإقرار الهمزة التي تكون بعدها للقطع، وورش يحذف وينقل الحركة إلى اللام «والإيقان» التحقق للشيء كسكونه ووضوحه يقال يقن الماء إذا سكن وظهر ما تحته وهو واليقين بمعنى خلافا لمن وهم فيه قال الجوهري اليقين العلم وزوال الشك يقال منه يقنت بالكسر يقينا وأيقنت واستيقنت كلها بمعنى، وذهب الواحدي وجماعة إلى أنه ما يكون عن نظر واستدلال فلا يوصف به البديهي ولا علم الله تعالى. وذهب الإمام النسفي وبعض الأئمة إلى أنه العلم الذي لا يحتمل النقيض، وعدم وصف الحق ﷾ به لعدم التوقيف، وذهب آخرون إلى أنه العلم بالشيء بعد أن كان صاحبه شاكا فيه سواء كان ضروريا أو استدلاليا، وذكر الراغب أن اليقين من صفة العلم فوق المعرفة والدراية وأخواتها يقال علم يقين ولا يقال معرفة يقين وهو سكون النفس مع ثبات الحكم، وفي الأحياء- والقلب إليه يميل- أن اليقين مشترك بين معنيين. الأول عدم الشك فيطلق على كل ما لا شك فيه سواء حصل بنظر أو حس أو غريزة عقل أو بتواتر أو دليل وهذا لا يتفاوت. الثاني وهو ما صرح به الفقهاء والصوفية وكثير من العلماء وهو ما لا ينظر فيه إلى التجويز والشك بل إلى غلبته على القلب حتى يقال فلان ضعيف اليقين بالموت وقوي اليقين بإثبات الرزق فكل ما غلب على القلب واستولى عليه فهو يقين وتفاوت هذا ظاهر، وقرأ الجمهور يُوقِنُونَ بواو ساكنة بعد الياء وهي مبدلة منها لأنه من أيقن وقرأ النميري بهمزة ساكنة بدل الواو وشاع عندهم أن الواو إذا ضمت ضمة غير عارضة كما فصل في العربية يجوز إبدالها همزة كما قيل في وجوه جمع وجه أجوه فلعل الإبدال هنا لمجاورتها للمضموم فأعطيت حكمه وقد يؤخذ الجار بظلم الجار، وغاير سبحانه بين الإيمان بالمنزل والإيمان بالآخرة فلم يقل- وبالآخرة هم يؤمنون- دفعا لكلفة التكرار أو لكثرة غرائب متعلقات الآخرة وما أعد فيها من الثواب والعقاب وتفصيل أنواع التنعيم والتعذيب ونشأة أصحابهما على خلاف النشأة الدنيوية مع إثبات المعاد الجسماني كيفما كان. إلى غير ذلك مما هو أغرب من الإيمان بالكتاب المنزل حتى أنكره كثير من الناس وخلا عن تفاصيله على ما عندنا التوراة والإنجيل فليس في الأول- على ما في شرح الطوالع- ذكر المعاد الجسماني وإنما ذكر في كتب حزقيل وشعياء والمذكور في الإنجيل إنما هو المعاد الروحاني فناسب أن يقرن هذا الأمر المهم الغريب الذي حارت عقول الكثيرين في إثباته وتهافتوا على إنكاره تهافت الفراش على النار بالإيقان وهو هو إظهارا لكمال المدح وإبداء لغاية الثناء، وتقديم المجرور للإشارة إلى أن إيقانهم مقصور على حقيقة الآخرة لا يتعداها إلى خلاف حقيقتها مما يزعمه اليهود مثلا حيث قالوا: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً [البقرة: ١١١] ولَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [البقرة: ٨٠] وزعموا أنهم يتلذذون بالنسيم والأرواح إذ ليس ذلك من الآخرة في شيء وفي بناء يوقنون على «هم» إشارة إلى أن اعتقاد مقابليهم في الآخرة جهل محض وتخييل فارغ وليسوا من اليقين في ظل ولا فيء أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ الظاهر أنه جملة مرفوعة المحل على الخبرية فإن جعل الموصول الأول مفصولا على أكثر التقادير في الثاني ويتبعه فصله بحسب الظاهر إذ لا يقطع المعطوف عليه دون المعطوف فالخبرية له وإن جعل موصولا وأريد بالثاني طائفة مما تقدمه وجعل هو مفصولا كان الإخبار عنه وذكر الخاص
aklına hiç [karalık] gelmeyen kimse kullanır; bunu anla! Bazen Allah Teâlâ'nın: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “Elbette ahiret yurdu...” [Yûsuf: 109] yani 'ahiret hayatının yurdu' ayetinde olduğu gibi yurt kelimesi ona izafe edilir; bazen de Yüce Allah'ın: { لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ } “İlkinde de sonuncusunda da hamd O'nadır” [el-Kasas: 70] ayetinde olduğu gibi 'ûlâ' (dünya) ile karşılaştırılır. Buradaki mana ahiret yurdu yahut ahiret hayatıdır (ikinci neş'et). Cumhur, tarif lâmını sâkin kılmak ve vasl halinde kesmeyi sağlamak için ondan sonra gelen hemzeyi yerinde bırakmak üzere müttefiktir. Verş ise [hemzeyi] hazfedip harekesini lâma nakleder. İykân (الْإِيقانُ); suyun durulup altındakinin görünmesi durumunda söylenen 'yekane'l-mâu' (يقن الماء) ifadesinde olduğu gibi, bir şeyin sükûnet bulup apaçık ortaya çıkması şeklinde kesinleşmesidir (tahakkukudur). Yanılan kimsenin aksine bu, yakîn ile aynı anlamdadır. Cevherî şöyle demiştir: 'Yakîn; ilim ve şüphenin zevalidir. Kesre ile 'yakıntü yakînen' denilir; 'eykantü' ve 'isteykantü' kelimelerinin hepsi aynı manadadır.' Vâhidî ve bir cemaat, onun nazar ve istidlalden hasıl olan şey olduğu, dolayısıyla bedîhî bilgiye ve Allah Teâlâ'nın ilmine bu vasfın verilemeyeceği görüşüne varmışlardır. İmam en-Nesefî ve bazı imamlar ise onun çelişiğe ihtimali bulunmayan ilim olduğu, Hak Teâlâ'nın bununla vasıflanmamasının sebebinin ise nassî bir bildirimin (tevkifin) bulunmayışı olduğu görüşüne gitmişlerdir. Diğerleri ise ister zarurî ister istidlâlî olsun, sahibinin daha önce onda şüphe içinde bulunmasından sonraki bilme hali olduğu kanaatindedir. Râgıb; yakînin ilmin bir sıfatı olup marifet, dirayet ve benzerlerinin üstünde olduğunu, 'ilm-i yakîn' denilip 'marifet-i yakîn' denilmeyeceğini, onun hükmün sebatıyla birlikte nefsin sükûnet bulması olduğunu zikretmiştir. İhyâ'da belirtildiğine göre -ki kalp buna meyletmektedir- yakîn iki mana arasında müşterektir: Birincisi şüphenin bulunmayışıdır; ister nazarla, ister duyuyla, ister akıl fıtratıyla, ister tevatürle veya delille hasıl olsun, şüphe bulunmayan her şeye ıtlak edilir ve bu manada farklılık (derecelenme) olmaz. İkincisi ise fakihlerin, mutasavvıfların ve birçok âlimin açıkça ifade ettiği husustur; bunda ihtimal ve şüpheye bakılmaz, bilakis kalbe galebe çalmasına bakılır. Hatta 'Falancanın ölüme yakîni zayıf, rızkın sübutuna yakîni güçlüdür' denilir. Dolayısıyla kalbe galebe çalan ve ona hâkim olan her şey yakîndir; bunda derecelenme ise açıktır. Cumhur, 'yûkınûn' (يُوقِنُونَ) kelimesini 'eykane'den geldiği için yâ'dan dönüştürülmüş olarak yâ harfinden sonra sâkin bir vâv ile okumuştur. Nümeyrî ise vâv yerine sâkin bir hemze ile okumuştur. Arapçada açıklandığı üzere vâv harfi ârızî olmayan bir damme ile ötelendiğinde -tıpkı 'vech'in çoğulu olan 'vücûh' kelimesinde 'ucûh' denilmesi gibi- hemzeye dönüştürülmesinin caiz olduğu onlar nezdinde yaygındır; belki de buradaki dönüşüm dammeli harfe komşu olmasından kaynaklanmış ve onun hükmünü almıştır; nitekim komşu bazen komşunun zulmünden ötürü muaheze edilir. Yüce Allah indirilen kitaba iman ile ahirete imanı birbirinden farklı kılmış, tekrar külfetini defetmek yahut ahiretin taalluk ettiği hususların, orada hazırlanan sevap ve cezanın, nimet ve azap türlerinin tafsilatının ve her nasıl olursa olsun cismanî meâdın sübutu ile birlikte her iki zümrenin dünyadakinden farklı bir şekilde yeniden yaratılmasının garipliklerinin çokluğu sebebiyle 've bi'l-âhireti hüm yü'minûn' dememiştir. Bunlar indirilen kitaba imandan daha garip olan hususlardır; hatta insanların çoğu bunu inkâr etmiş, elimizdeki Tevrat ve İncil de bunun tafsilatından hâli kalmıştır. Nitekim Şerhu't-Tavâli'de belirtildiğine göre birincisinde (Tevrat'ta) cismanî meâdın zikri yoktur, ancak Hazkıyâl ve İşaya'nın kitaplarında zikredilmiştir; İncil'de zikredilen ise ancak ruhanî meâddır. Dolayısıyla pek çok aklın ispatında hayrete düştüğü ve pervanenin ateşe atılması gibi inkârına üşüştüğü bu mühim ve garip meselenin; övgünün kemalini izhar etmek ve senanın zirvesini ortaya koymak için bizzat yakîn (kesin bilgi) ile birleştirilmesi uygun düşmüştür. Mecrûrun öne alınması, onların yakînlerinin ahiretin hakikatiyle sınırlı olduğuna; örneğin: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً } “Yahudi olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” [el-Bakara: 111] ve: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” [el-Bakara: 80] diyen ve meltemlerle, güzel kokularla lezzetleneceklerini zanneden Yahudilerin iddia ettiği gibi ahiretin hakikatine aykırı şeylere geçmediğine işaret etmek içindir; zira bunların ahiretle hiçbir alakası yoktur. 'Yûkınûn' fiilinin 'hüm' (هُمْ) üzerine bina edilmesinde; karşıtlarının ahiret hakkındaki inançlarının sırf cehalet ve kuru bir kuruntudan ibaret olduğuna, onların yakînin gölgesinde dahi bulunmadıklarına işaret vardır. { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden bir hidayet üzeredirler.” ifadesinin haber olarak mahallen merfû bir cümle olduğu zâhirdir. Şayet ikinci mevsûldeki ihtimallerin çoğuna göre birinci mevsûl fasledilmiş kılınırsa -ve zâhire göre matuf olmaksızın matufun aleyh kesilemeyeceği için fasledilmesi ona tâbi olursa- haberlik onun içindir. Şayet vasledilmiş kılınır ve ikinciden öncekilerin bir grubu murat edilip kendisi fasledilmiş sayılırsa, haber verilen o olur. Has olanın
بعد العام كما يجوز أن يكون بطريق التشريك بينهما في الحكم السابق- أعني هدى للمتقين- يجوز أن يكون بطريق إفراده بالحكم عن العام وحينئذ تكون الجملة المركبة من الموصول الثاني وجملة الخبر معطوفة على جملة هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الموصوفين- بالذين يؤمنون بالغيب- والجملة الأولى وإن كانت مسوقة لمدح الكتاب والثانية لمدح الموصوفين بالإيمان بجميع الكتب إلا أن مدحهم ليس إلا باعتبار إيمانهم بذلك الكتاب فهما متناسبتان باعتبار إفادة مدحه وفائدة
âmm olandan sonra zikredilmesi; önceki hükümde -yani 'müttakîler için bir hidayettir' ifadesinde- ikisi arasında ortaklık kurma yoluyla olabileceği gibi, onu âmm olandan hükümce ayırma (müstakil kılma) yoluyla da caizdir. Bu takdirde ikinci mevsûl ile haber cümlesinden meydana gelen mürekkep cümle, 'gayba iman edenler' sıfatıyla vasıflanan { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “müttakîler için bir hidayettir” cümlesine matuf olur. Birinci cümle Kitab'ı övmek, ikinci cümle ise bütün kitaplara imanla vasıflananları övmek için sevk edilmiş olsa da onların övülmesi ancak o Kitab'a iman etmeleri itibariyledir; dolayısıyla her iki cümle onun övgüsünü ifade etmesi bakımından birbiriyle münasebet içindedir. Övgünün
جعل المدح مقصودا بالذات ترغيب أمثالهم والتعريض على ما قيل بمن ليس على صفتهم والتخصيص المستفاد من المعطوف بالقياس إلى من لم يتصف بأوصافهم فلا ينافي ما استفيد من المعطوف عليه من ثبوت الهدى للمتقين مطلقا. نعم ليس هذا الوجه في البلاغة بمرتبة فصل الموصول الأول فهو أولى، وعليه تكون الجملة مشيرة إلى جواب سؤال إما عن الحكم أي إن المتقين هل يستحقون ما أثبت لهم من الاختصاص بالهدى أو عن السبب كأنه قيل ما سبب اختصاصهم أو عن مجموع الأمرين أي هل هم أحقاء بذلك وما السبب فيه حتى يكونوا كذلك؟ فأجيب بأن هؤلاء لأجل اتصافهم بالصفات المذكورة متمكنون على الهدى الكامل الذي منحهم إياه ربهم تعالى بكتابه. ومعلوم أن العلة مختصة بهم فيكونون مستحقين للاختصاص. فالجواب مشتمل على الحكم المطلوب مع تلخيص موجبه وضم نتيجة الهدى تقوية للمبالغة التي ضمنها تنكير هدى أو تحقيقا للحكم بالبرهان الآتي أيضا ولذا استغنى عن تأكيد النسبة أو الجملة الاسمية مؤكدة، وقد يقال: إنه بين الجواب مرتبا عليه مسببيه أعني الهدى والفلاح لأن ذلك أوصل إلى معرفة السبب ولا حاجة حينئذ إلى التأكيد، والأمر على التقدير الثالث ظاهر وجعل الجملة مشيرة إلى الجواب على احتمال وصل الأول وفصل الثاني مما لا يخفى انفصاله عن ساحة القبول، وإذا وصل الأول وعطف الثاني تكون هذه الجملة مستأنفة استئنافا نحويا، والفصل لكمال الاتصال إذ هي كالنتيجة للصفات السابقة أو بيانيا والفصل لكونها كالمتصلة فكأن سائلا يقول ما للموصوفين بهذه الصفات اختصوا بالهدى؟ فأجيب بأن سبب اختصاصهم أنه سبحانه قدر في الأزل سعادتهم وهدايتهم فجبلتهم مطبوعة على الهداية
bizzat kastedilmiş kılınmasının faydası; benzerlerini teşvik etmek ve söylendiğine göre onların sıfatında olmayanlara tarizde bulunmaktır. Matuftan anlaşılan tahsis, onların sıfatlarıyla vasıflanmayanlara kıyasladır; dolayısıyla matufun aleyhten anlaşılan mutlak olarak müttakîlere hidayetin sübutuna aykırı değildir. Evet, bu vecih belagatte birinci mevsûlün fasledilmesi mertebesinde değildir; bu sebeple o daha evlâdır. Buna göre cümle bir soruya cevaba işaret etmektedir: Bu soru ya hüküm hakkındadır; yani müttakîler hidayete tahsis edilme hususunda kendilerine sabit kılınan şeyi hak ediyorlar mı? Ya sebep hakkındadır; sanki onların tahsis edilmesinin sebebi nedir denilmiştir. Yahut her iki hususun toplamı hakkındadır; yani onlar buna layık mıdır ve böyle olmalarının sebebi nedir? Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunlar zikredilen sıfatlarla vasıflanmaları sebebiyle Rablerinin Kitabı ile kendilerine bahşettiği kâmil hidayet üzerinde yerleşmişlerdir. Bilinmektedir ki illet onlara mahsustur; dolayısıyla bu tahsisi hak etmişlerdir. Bu durumda cevap, gerektirici sebebinin özetiyle birlikte talep edilen hükmü içermektedir; hidayetin neticesinin eklenmesi ise 'hüdâ' (هدى) kelimesinin nekre kılınmasının içerdiği mübalağayı takviye etmek yahut gelecek bürhan ile hükmü tahkik etmek içindir; bu sebeple nispetin tekit edilmesine ihtiyaç kalmamıştır yahut isim cümlesi tekit edicidir. Şöyle de denilebilir: Cevap, üzerine terettüp eden iki müsebbebi yani hidayet ve felâhı sıralayarak beyan etmiştir; çünkü bu, sebebi bilmeye daha çok ulaştırır, bu takdirde tekide ihtiyaç yoktur. Üçüncü takdire göre durum açıktır. Birincinin vasledilmesi ve ikincinin fasledilmesi ihtimalinde cümlenin cevaba işaret kılınması ise kabul sahasından uzaklığı gizli olmayan bir husustur. Birincisi vasledilip ikincisi atfedildiğinde bu cümle nahiv bakımından müste'nefe olur; fasıl ise önceki sıfatların neticesi gibi olması sebebiyle kemâl-i ittisâl içindir. Yahut beyânî istînâftır; fasıl ise muttasıl gibi olmasındandır. Sanki bir soran şöyle demektedir: 'Bu sıfatlarla vasıflananlara ne oluyor da hidayete tahsis edildiler?' Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Onların tahsis edilmesinin sebebi, Allah Teâlâ'nın ezelde onların saadetini ve hidayetini takdir etmiş olmasıdır; binaenaleyh onların fıtratı hidayet üzere yaratılmıştır.
والسعيد سعيد في بطن أمه
Sait olan, annesinin karnında da saittir.'
لا سيما إذا انضم إليه الفلاح الأخروي الذي هو أعظم المطالب، أو يقال: إن الجواب بشرح ما انطوى عليه اسمهم إجمالا من نعوت الكمال وبيان ما تستدعيه من النتيجة أي الذين هذه شؤونهم أحقاء بما هو أعظم من ذلك، وهذا المسلك يسلك تارة بإعادة من استؤنف عنه الحديث- كأحسنت إلى زيد- زيد حقيق بالإحسان وأخرى بإعادة صفته- كأحسنت إلى زيد صديقك القديم- أهل لذلك وهذا أبلغ لما فيه من بيان الموجب للحكم وإيراد اسم الإشارة هنا بمنزلة إعادة الموصوف بصفاته المذكورة مع ما فيه من الإشعار بكمال تميزه بها وانتظامه لذاك في سلك الأمور المشاهدة مع الإيماء إلى بعد منزلته وعلو درجته، هذا وجعل أولئك وحده خبرا وعَلى هُدىً حال بعيد كجعله بدلا من- الذين- والظرف خبرا. وإنما كتبوا واوا في أُولئِكَ للفرق بينه وبين إليك الجار والمجرور كما قيل، وقيل: إنه لما كان مشارا به لجمع المذكر وكان مبنيا ومباينا للشائع من صيغ الجموع جبر في الجملة بكتابة حرف يكون في الجمع في بعض الآنات. ومن المشهور- ردوا السائل ولو بظلف محرق- وفي قوله سبحانه عَلى هُدىً استعارة تمثيلية تبعية حيث شبهت حال أولئك- وهي تمكنهم من الهدى واستقرارهم عليه وتمسكهم به- بحال من اعتلى الشيء وركبه ثم استعير للحال التي هي المشبه المتروك كلمة الاستعلاء المستعملة في المشبه به وإلى ذلك ذهب السعد، وأنكر السيد اجتماع التمثيلية والتبعية لأن كونها تبعية يقتضي كون كل من الطرفين معنى مفردا لأن المعاني الحرفية مفردة وكونها تمثيلية يستدعي انتزاعهما من أمور متعددة وهو يستلزم تركبه.
Özellikle de taleplerin en büyüğü olan uhrevî felâh buna katıldığında bu böyledir. Yahut şöyle denilir: Cevap, isimlerinin icmâlen kapsadığı kemal sıfatlarını açıklamak ve iktiza ettiği neticeyi beyan etmek iledir; yani durumları bu olan kimseler bundan daha büyüğüne layıktırlar. Bu yol bazen hakkında yeni bir söze başlanan kimsenin -'Zeyd'e iyilik ettim, Zeyd iyiliğe layıktır' örneğinde olduğu gibi- tekrar edilmesiyle, bazen de -'Eski dostun Zeyd'e iyilik ettim, o buna layıktır' örneğinde olduğu gibi- sıfatının tekrar edilmesiyle tutulur; bu ise hükmün gerektirici sebebini beyan etmesi yönüyle daha beliğdir. Burada işaret isminin getirilmesi, zikredilen sıfatlarıyla mevsûf olanın tekrar edilmesi mesabesindedir; bununla birlikte onun bu sıfatlarla tam anlamıyla temayüz ettiğine, bu sayede müşahede edilen hususlar dizisine girdiğine işaret ve mertebesinin uzaklığına ve derecesinin yüceliğine ima vardır. Bununla birlikte 'ülâike' (أُولئِكَ) kelimesinin tek başına haber, 'alâ hüdâ' (عَلى هُدىً) ifadesinin ise hâl kılınması; onun 'ellezîne'den bedel, zarfın ise haber kılınması gibi uzaktır. 'Ülâike' kelimesinde vâv yazmaları, söylendiğine göre câr ve mecrûr olan 'ileyke' (إليك) ile arasını ayırmak içindir. Bir görüşe göre de müzekker çoğula işaret edildiğinde mebnî olması ve yaygın çoğul kalıplarından farklı bulunması sebebiyle, bazı anlarda çoğulda yer alan bir harfin yazılmasıyla genel olarak telafi edilmiştir. Meşhur olan bir sözde: 'Yanmış bir tırnakla da olsa isteyeni geri çevirmeyin' denilmiştir. Yüce Allah'ın { عَلى هُدىً } buyruğunda tebaî istiâre-i temsîliyye vardır; zira onların hali -ki hidayetteki temkinleri, onun üzerinde sebat bulmaları ve ona sımsıkı sarılmalarıdır- bir şeye binip üzerine yükselen kimsenin haline benzetilmiş, sonra terk edilen müşebbeh olan bu hal için, müşebbehün bihde kullanılan istilâ (yükseklik) kelimesi istiare edilmiştir. Sa'd [et-Teftâzânî] bu görüşe gitmiştir. Seyyid [Şerîf el-Cürcânî] ise temsîliyye ile tebaîyyenin bir arada bulunmasını reddetmiştir; çünkü tebaî olması iki tarafın her birinin müfret bir mana olmasını gerektirir -zira harfî manalar müfrettir-, temsîliyye olması ise her iki tarafın müteaddit hususlardan intiza edilmesini gerektirir ki bu da terkipli olmasını lüzumlu kılar.
وأبدى قدس سره في الآية ثلاثة أوجه. الأول أنها استعارة تبعية مفردة بأن شبه تمسك المتقين بالهدى باستعلاء الراكب على مركوبه في التمكن والاستقرار فاستعير له الحرف الموضوع للاستعلاء. الثاني أن يشبه هيئة منتزعة من المتقي والهدى وتمسكه به بالهيئة المنتزعة من الراكب والمركوب واعتلائه عليه فيكون هناك استعارة تمثيلية تركب كل من طرفيها لكن لم يصرح من الألفاظ التي بإزاء المشبه به إلا بكلمة عَلى فإن مدلولها هو العمدة في تلك الهيئة وما عداه تابع له ملاحظ في ضمن ألفاظ منوية وإن لم تقدر في نظم الكلام فليس في «على» استعارة أصلا بل
Seyyid -kuddise sirruh- ayette üç vecih ortaya koymuştur: Birincisi, müttakîlerin hidayete sarılmalarının, binen kimsenin bindiği şey üzerinde temkin ve istikrarına benzetilerek istilâ için konulmuş harfin onun için istiare edilmesi suretiyle müfret tebaî bir istiare olmasıdır. İkincisi, müttakîden, hidayetten ve ona sarılmasından intiza edilen heyetin; binen, binilen ve üzerine çıkmasından intiza edilen heyete benzetilmesidir; böylece iki tarafı da terkipli olan bir istiâre-i temsîliyye bulunur. Ancak müşebbehün bihin karşılığında olan lafızlardan sadece 'alâ' (عَلى) kelimesi sarahaten zikredilmiştir; zira onun medlûlü o heyetin esasıdır, onun dışındakiler ise ona tâbi olup lafız dizisinde takdir edilmese bile niyet edilen lafızların zımnında mülahaza edilmiştir. Dolayısıyla 'alâ' kelimesinde hiçbir istiare yoktur, bilakis
هي على حالها قبل الاستعارة كما إذا صرح بتلك الألفاظ كلها. الثالث أن يشبه الهدى بالمركوب على طريق الاستعارة بالكناية وتجعل كلمة عَلى قرينة لها على عكس الوجه الأول. وهذا الخلاف بين الشيخين في هذه المسألة مما سارت به الركبان وعقدت له المجالس وصنفت فيه الرسائل، وأول ما وقع بينهما في مجلس تيمور- وكان الحكم نعمان الخوارزمي المعتزلي- فحكم- والظاهر أنه لأمر ما- للسيد السند والعلماء إلى اليوم فريقان في ذلك ولا يزالون مختلفين فيه إلا أن الأكثر مع السعد وأجابوا عن شبهة السيد بأن انتزاع شيء من أمور متعددة يكون على وجوه شتى فقد يكون من مجموع تلك الأمور كالوحدة الاعتبارية وقد يكون من أمر بالقياس إلى آخر كالإضافات وقد يكون بعضه من أمر وبعضه من آخر وعلى الأولين لا يقتضي تركيبه بل تعدد مأخذه فيجوز حينئذ أن يكون المدلول الحرفي لكونه أمرا إضافيا كالاستعلاء حالة منتزعة من أمور متعددة فلجريانها في الحرف تكون تبعية ولكون كل من الطرفين حالة إضافية منتزعة من أمور متعددة تمثيلية، ولعل اختيار القوم في تعريف التمثيلية لفظ الانتزاع دون التركيب يرشد المنصف إلى عدم اشتراط التركيب في طرفيه وإلا لكان الأظهر لفظ التركيب، وقد أشبعنا القول في ذلك وذكرنا ما له وما عليه في كتابنا- الأجوبة العراقية عن الأسئلة الإيرانية- وفي هذا القدر هنا كفاية. وفي تنكير هُدىً إشارة إلى عظمته فلا يعرف حقيقته ومقداره إلا اللطيف الخبير وإنما ذكر الرب مع أن الهدى لا يكون إلا منه سبحانه تأكيدا لذلك بإسناده إليه جل شأنه، وفيه مناسبة واضحة إذ حيث كان ربهم ناسب أن يهيئ لهم أسباب السعادتين ويمنّ عليهم بمصلحة الدارين وقد تكون ثم صفة محذوفة أي عَلى هُدىً أي هدى وحذف الصفة لفهم المعنى جائز وقيل يحتمل أن يكون التنوين للإفراد أي على هدى واحد إذ لا هدى إلا هدى ما أنزل إليه صلى الله تعالى عليه وسلم لنسخه ما قبله. ومِنْ لابتداء الغاية أو للتبعيض على حذف مضاف أي من هدى ربهم، ومعنى كون ذلك منه سبحانه أنه هو الموفق لهم والمفيض عليهم من بحار لطفه وكرمه وإن توسطت هناك أسباب عادية ووسائط صورية على أن تلك الوسائط قد ترتفع من البين فيتبلج صبح العيان لذي عينين. وقد قرأ ابن هرمز- من ربهم- بضم الهاء وكذلك سائر هاءات جمع المذكر والمؤنث على الأصل من غير أن يراعي فيها سبق كسر أو ياء وأدغم النون في الراء بلا غنة الجمهور وعليه العمل، وذهب كثير من أهل الأداء إلى الإدغام مع الغنة ورووه عن نافع وابن كثير وأبي عمرو وابن عامر وعاصم وأبي جعفر ويعقوب، وأظهر النون أبو عون عن قالون، وأبو حاتم عن يعقوب، وهذه الأوجه جارية أيضا في النون والتنوين إذا لاقت (١) لاما وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفلاح الفوز والظفر بإدراك البغية وأصله الشق والقطع ويشاركه في معنى الشق مشاركه في الفاء والعين نحو- فلى وفلق وفلذ- وفي تكرار اسم الإشارة إشارة إلى أن هؤلاء المتصفين بتلك الصفات يستحقون بذلك الاستقلال بالتمكن في الهدى والاستبداد بالفلاح والاختصاص بكل منهما ولولاه لربما فهم اختصاصهم بالمجموع فيوهم تحقق كل واحد منهما بالانفراد فيمن عداهم وإنما دخل العاطف بين الجملتين لكونهما واقعتين بين كمال الاتصال والانفصال لأنهما وإن تناسبا مختلفان مفهوما ووجودا فإن الهدى في الدنيا والفلاح في الآخرة وإثبات كل منهما مقصود في نفسه وبهذا فارقا قوله تعالى: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ [الأعراف: ١٧٩] فالثانية فيه مؤكدة للأولى إذ لا معنى للتشبيه إلا بالإنعام المبالغة في
tıpkı bütün o lafızlar sarahaten zikredilmiş gibi istiareden önceki hali üzeredir. Üçüncüsü, hidayetin istiâre-i bi'l-kinâye yoluyla bineğe benzetilmesi ve birinci vechin aksine 'alâ' kelimesinin onun için karine kılınmasıdır. İki şeyh arasındaki bu meseledeki ihtilaf, kervanların dillerine destan olmuş, meclisler kurulmuş ve risaleler telif edilmiştir. Aralarında ilk vuku bulan tartışma Timur'un meclisinde gerçekleşmiştir -hakem ise Mutezilî olan Nu'mân el-Hârizmî idi- ve o da zâhiren bir sebepten ötürü Seyyid es-Sened lehine hükmetmiştir. Âlimler bugüne kadar bu konuda iki fırkadır ve ihtilaf etmeye devam etmektedirler; ancak çoğunluk Sa'd ile birliktedir. Seyyid'in şüphesine şöyle cevap vermişlerdir: Bir şeyin müteaddit hususlardan intiza edilmesi çeşitli şekillerde olur; bazen itibarî birlik gibi o hususların tamamından olur, bazen izafetler gibi bir şeyin diğerine nispetinden olur, bazen de bir kısmı bir şeyden diğer kısmı başka bir şeyden olur. İlk iki duruma göre onun terkipli olması gerekmez, bilakis kaynağının birden fazla olması gerekir. Bu takdirde harfî medlûlün, istilâ gibi izafî bir emir olması sebebiyle müteaddit hususlardan intiza edilen bir hal olması caizdir; binaenaleyh harfte cereyan etmesi sebebiyle tebaî, her iki tarafın müteaddit hususlardan intiza edilen izafî bir hal olması sebebiyle de temsîliyye olur. Âlimlerin temsîliyyenin tarifinde terkip lafzı yerine intiza lafzını tercih etmeleri, insaflı kimseye iki tarafında terkipli olmasının şart koşulmadığını gösterir; aksi takdirde en zâhiri terkip lafzı olurdu. Biz bu konudaki sözü etraflıca ele aldık, lehindeki ve aleyhindeki hususları el-Ecvibetü'l-Irâkıyye 'ani'l-Es'ileti'l-Îrâniyye adlı kitabımızda zikrettik; buradaki bu miktar kâfidir. 'Hüdâ' (هُدىً) kelimesinin nekre kılınmasında onun büyüklüğüne işaret vardır; binaenaleyh onun hakikatini ve miktarını ancak Latîf ve Habîr olan bilir. Hidayet ancak O Yüce Zât'tan olduğu halde Rab isminin zikredilmesi, Şânı Yüce Zât'a isnat edilerek bunu tekit etmek içindir. Bunda apaçık bir münasebet vardır; zira onların Rabbi olduğu için onlara iki cihan saadetinin sebeplerini hazırlaması ve iki yurdun maslahatını kendilerine lütfetmesi uygun düşmüştür. Orada mahzuf bir sıfat da bulunabilir; yani 'öyle bir hidayet üzerindedirler ki...' demektir, mananın anlaşılması sebebiyle sıfatın hazfedilmesi caizdir. Tenvinin efrat için olması da muhtemeldir; yani tek bir hidayet üzerindedirler; zira Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e indirilenin hidayetinden başka bir hidayet yoktur, çünkü o öncekileri neshetmiştir. 'Min' (مِنْ) edatı ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir yahut mahzuf bir muzaf takdiriyle teb'îz içindir; yani 'Rablerinin hidayetinden' demektir. Bunun O Yüce Zât'tan olmasının manası; her ne kadar orada âdî sebepler ve zâhirî vasıtalar araya girse de onları muvaffak kılanın ve lütuf ve kerem deryalarından üzerlerine akıtanın bizzat O olmasıdır. Kaldı ki bu vasıtalar aradan kalktığında iki gözü olan kimse için apaçık müşahede sabahı aydınlanır. İbn Hürmüz, kendisinden önce kesre veya yâ geçmesini gözetmeksizin aslî hali üzere müzekker ve müennes çoğul hâ'larının tamamında olduğu gibi 'min rabbihim' (من ربهم) ifadesini hâ'nın dammesiyle okumuştur. Cumhur nûnu râ harfine gunnesiz olarak idgam etmiştir ve uygulama da bunun üzerinedir. Kıraat ehlinin çoğu ise gunneli idgama gitmiş ve bunu Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Âsım, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'dan rivayet etmişlerdir. Ebû Avn Kālûn'dan, Ebû Hâtim de Ya'kûb'dan nûnun izharını nakletmiştir. Bu vecihler, nûn ve tenvin bir lâm ile karşılaştığında da cârîdir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Ve işte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Felâh; arzu edilene ulaşmak suretiyle zafere ve kurtuluşa ermektir; aslı ise yarmak ve kesmektir. Fâ ve ayın harfinde ona ortak olan 'felâ' (فلى), 'felaka' (فلق) ve 'feleze' (فلذ) gibi kelimeler de yarma manasında ona ortaktır. İşaret isminin tekrar edilmesinde; bu sıfatlarla vasıflanan kimselerin bu sayede hidayette temkine müstakil olarak sahip olmayı, felâha tek başlarına erişmeyi ve bu ikisinin her birine tahsis edilmeyi hak ettiklerine işaret vardır. Bu olmasaydı onların bu ikisinin toplamına tahsis edildiği anlaşılabilir ve bu da onların dışındakilerde bu ikisinin tek tek gerçekleştiği vehmini doğurabilirdi. İki cümle arasına atıf harfinin girmesi ise kemâl-i ittisâl ile kemâl-i infisâl arasında yer almalarındandır; zira her ne kadar birbiriyle münasebetli olsalar da kavram ve vücut bakımından farklıdırlar; nitekim hidayet dünyada, felâh ise ahirettedir ve her ikisinin sübutu bizzat kastedilmiştir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir” [el-A'râf: 179] ayetinden ayrılmışlardır; zira oradaki ikinci cümle birincisini tekit etmektedir, çünkü hayvanlara benzetilmenin anlamı ancak
الغفلة فلا مجال للعطف بينهما وهُمُ يحتمل أن يكون فصلا أو بدلا فيكون الْمُفْلِحُونَ خبرا عن أولئك أو مبتدأ- والمفلحون- خبره والجملة خبر.. أُولئِكَ وهذه الجملة لا تخلو عن إفادة الحصر كما لا يخفى. وقد ذكر غير
...gaflet [sebebiyle], dolayısıyla ikisi arasında atfa mahal yoktur. { هُمُ } lafzının zamîr-i fasl veya bedel olması muhtemeldir; bu takdirde { الْمُفْلِحُونَ } kelimesi { أُولئِكَ } mübtedasının haberi olur. Yahut [ { هُمُ } ] mübteda, { الْمُفْلِحُونَ } onun haberi ve bu cümle de { أُولئِكَ } mübtedasının haberi olur. Bu cümle, gizli olmadığı üzere hasr (vurgulu tahsis) ifade etmekten hâlî değildir. Nitekim birden fazla...
واحد أن اللام في- المفلحون- حرف تعريف بناء على أن المراد الثبات على الفلاح فهو حينئذ مما غلبت عليه الاسمية أو ألحق بالصفة المشبهة فهي إما للعهد الخارجي للدلالة على أن المتقين هم الذين بلغك أنهم مفلحون في العقبى وضمير الفصل إما للقصر- أو لمجرد تأكيد النسبة ولا استبعاد في جريان القصر قلبا أو تعيينا بل إفرادا أيضا أو للجنس- فتشير إلى ما يعرفه كل أحد من هذا المفهوم فإن أريد القصر كان الفصل لتأكيد النسبة ولتأكيد الاختصاص أيضا وإن أريد الاتحاد كان لمجرد تأكيد النسبة. وتشبث المعتزلة والخوارج بهذه الآية لخلود تارك الواجب في العذاب لأن قصر جنس الفلاح على الموصوفين يقتضي انتفاء الفلاح عن تارك الصلاة والزكاة فيكون مخلدا في العذاب وهذا أوهن من بيت العنكبوت فلا يصلح للاستدلال لأن الفلاح عدم الدخول أو لأن انتفاء كمال الفلاح كما يقتضيه السياق، والسباق لا يقتضي انتفاءه مطلقا ولا حاجة إلى حمل المتقين على المجتنبين للشرك ليدخل العاصي فيهم لأن الإشارة ليست إليه فقط فلا يجدي نفعا ككون الصفة مادحة كما لا يخفى، وهاهنا سر دقيق وهو أنه ﷾ حكى في مفتتح كتابه الكريم مدح العبد لباريه بسبب إحسانه إليه وترقى فيه ثم مدح الباري هنا عبده بسبب هدايته له وترقى فيه على أسلوب واحد فسبحانه من إله ماجدكم أسدى جميلا، وأعطى جزيلا، وشكر قليلا، فله الفضل بلا عد، وله الحمد بلا حد.
âlim 'el-müflihûn' kelimesindeki lâmın, muradın felâhta sebat olması esasına binaen tarif harfi olduğunu belirtmiştir; bu durumda isimlik vasfının galebe çaldığı yahut sıfat-ı müşebbeheye mülhak olan kelimelerdendir. Dolayısıyla bu lâm ya müttakîlerin ahirette felâha erenler olarak sana ulaştığına delalet etmek üzere ahd-i hâricî içindir -fasıl zamiri de ya kasr içindir yahut sadece nispetin tekidi içindir; kasrın kalb, ta'yin hatta ifrat yoluyla cârî olmasında hiçbir uzaklık yoktur- ya da cins içindir ki herkesin bu kavramdan bildiği şeye işaret eder. Şayet kasr murat edilirse fasıl zamiri hem nispeti hem de ihtisası tekit etmek için olur; şayet birlik murat edilirse sadece nispetin tekidi için olur. Mutezile ve Hâricîler, vacibi terk edenin azapta ebedî kalacağına dair bu ayete sarılmışlardır; zira felâh cinsinin bu vasıflara sahip olanlara hasredilmesi, namaz ve zekâtı terk edenden felâhın nefyedilmesini gerektirir, bu takdirde o azapta ebedî kalır. Bu ise örümcek ağından daha çürüktür ve istidlale elverişli değildir; çünkü felâh ateşe hiç girmemektir yahut bağlam ve sibakın iktiza ettiği üzere kâmil felâhın nefyedilmesi mutlak felâhın nefyedilmesini gerektirmez. Günahkârın da onların arasına girmesi için müttakîleri şirkten sakınanlara hamletmeye gerek yoktur; çünkü işaret sadece ona değildir, dolayısıyla sıfatın övgü bildirmesi gibi bunun da gizli olmadığı üzere bir faydası olmaz. Burada çok dakik bir sır vardır: Yüce Allah, Kerîm Kitabı'nın açılışında kulun kendisine olan ihsanı sebebiyle Yaratıcısına hamdini nakletmiş ve bunda derece derece yükselmiştir; sonra burada Yaratıcı da kulunu kendisine hidayet bahşetmesi sebebiyle övmüş ve aynı üslup üzere derece derece yükselmiştir. Ne yücedir O Şanı Yüce İlah! Ne çok güzellik lütfetti, ne bol ihsanda bulundu ve ne kadar az şükre karşılık verdi! Sayısız lütuf O'nadır ve sonsuz hamd O'na mahsustur.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ كلام مستأنف يتميز به حال الكفرة الغواة المردة العتاة سيق إثر بيان بديع أحوال أضدادهم المتصفين بنعوت الكمال الفائزين بمطالبهم في الحال والمآل، ولم يعطف على سابقه عطف القصة على القصة لأن المقصود من ذلك بيان اتصاف الكتاب بغاية الكمال في الهداية تقريرا لكونه يقينا لا مجال للشك فيه، ومن هذا بيان اتصاف الكفار بالإصرار على الكفر والضلال بحيث لا يجدي فيهم الإنذار، والقول إنهما مسوقان لبيان حال الكتاب وإنه هدى لقوم وليس هدى لآخرين لا يجدي نفعا لأن عدم كونه هدى لهم مفهوم تبعا لا مقصود أصالة على أن الانتفاع به صفة كمال له يؤيد ما سبق من تفخيم شأنه وإعلاء مكانه بخلاف عدم الانتفاع. وقيل إن ترك العطف لكونه استئنافا آخر كأنه قيل ثانيا ما بال غيرهم لم يهتدوا به؟ فأجيب بأنهم لإعراضهم وزوال استعدادهم لم ينجع فيهم دعوة الكتاب إلى الإيمان وليس بشيء لأنه بعد ما تقرر أن تلك الأوصاف المختصة هي المقتضية لم يبق لهذا السؤال وجه، وأغرب من هذا تخيل أن الترك لغاية الاتصال زعما أن شرح تمرد الكفار يؤكد كون الكتاب كاملا في الهداية نعم يمكن على بعد أن يوجه السؤال بأن يقال: لو كان الكتاب كاملا لكان هدى للكفار أيضا فيجاب بأن عدم هدايته إياهم لتمردهم وتعنتهم لا لقصور في الكتاب.
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” ifadesi; azgın, âsi ve inatçı kâfirlerin durumunu temyiz eden müste'nefe bir kelamdır. Kemâl sıfatlarıyla vasıflanan ve şimdiki halde ve gelecekte taleplerine kavuşan zıtlarının eşsiz hallerinin beyanının hemen ardından sevk edilmiştir. Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden önceki cümleye atfedilmemiştir; çünkü ondan maksat, Kitab'ın şüpheye yer bırakmayacak bir yakîn olduğunu takrir etmek üzere hidayette son derece kâmil olmakla vasıflandığını beyan etmektir. Bundan maksat ise kâfirlerin, uyarının kendilerine fayda vermeyeceği derecede küfür ve dalâlette ısrarcı olmakla vasıflandıklarını beyan etmektir. Her ikisinin de Kitab'ın durumunu; bir kavim için hidayet olup diğerleri için hidayet olmadığını beyan etmek üzere sevk edildiği sözü bir fayda vermez; zira Kitab'ın onlar için hidayet olmayışı bizzat kastedilmeyip zımnen anlaşılan bir husustur. Kaldı ki ondan faydalanılması, önceki şanının yüceltilmesini ve makamının yükseltilmesini teyit eden bir kemal sıfatıdır; faydalanılmaması ise böyle değildir. Atfın terk edilmesinin başka bir istînâf olmasından kaynaklandığı da söylenmiştir; sanki ikinci olarak: 'Diğerlerine ne oluyor da onunla hidayet bulmadılar?' denilmiş, buna da: 'Yüz çevirmeleri ve istidatlarının yok olması sebebiyle Kitab'ın imana daveti onlara tesir etmemiştir' diye cevap verilmiştir. Ancak bunun bir tutar yanı yoktur; zira o hususi vasıfların gerektirici olduğu takarrur ettikten sonra bu soruya bir vecih kalmamıştır. Bundan daha garibi ise kâfirlerin temerrüdünün açıklanmasının Kitab'ın hidayette kâmil olduğunu tekit ettiği zannıyla, atfın terk edilmesinin son derece ittisâl (kemâl-i ittisâl) için olduğunun tahayyül edilmesidir. Evet, uzak bir ihtimalle soru şöyle yöneltilebilir: 'Şayet Kitap kâmil olsaydı kâfirler için de bir hidayet olurdu.' Buna da: 'Onlara hidayet olmayışı Kitab'ın kusurundan değil, onların temerrüdünden ve inatçılığındandır' diye cevap verilir.
والنجم تستصغر الأبصار رؤيته ... والذنب للطرف لا للنجم في الصغر
Gözler yıldızı küçük görür... / Halbuki küçüklükte kusur yıldıza değil göze aittir.
والعطف في قوله تعالى إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ لاتحاد الجامع إذ الجملة الأولى مسوقة
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler; kötüler ise cehennemdedirler” [el-İnfitâr: 13-14] ayetindeki atıf ise toplayıcı unsurun (câmi'in) birliği içindir; zira birinci cümle
لبيان ثواب الأخيار، والثانية لذكر جزاء الأشرار مع ما فيهما من الترصيع والتقابل وقد عد التضاد وشبهه جامعا يقتضي العطف لأن الوهم ينزل المتضادين منزلة المتضايفين فيجتهد في الجمع بينهما في الذهن حتى قالوا: إن الضد أقرب خطورا بالبال مع الضد من الأمثال. وصدرت الجملة بأن اعتناء بمضمونها وقد تصدر بها الأجوبة لأن السائل لكونه مترددا يناسبه التأكيد وتعريف الموصول إما للعهد والمراد من شافههم ﷺ بالإنذار في عهده وهم مصرون على كفرهم أو للجنس كما في قوله تعالى: كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ [البقرة: ١٧١] وكقول الشاعر:
iyilerin sevabını beyan etmek, ikincisi ise aralarındaki tersî' ve mukabele ile birlikte kötülerin cezasını zikretmek için sevk edilmiştir. Zıtlık ve benzeri durumlar atfı gerektiren toplayıcı bir unsur (câmi') sayılmıştır; çünkü vehim, iki zıddı birbirine izafe edilen iki şey mesabesinde görür ve zihinde ikisini bir araya getirmeye gayret eder; hatta zıddın zıt ile birlikte akla gelmesinin benzerlerinden daha yakın olduğunu söylemişlerdir. Cümle, içeriğine ehemmiyet verilerek 'inne' (إِنَّ) ile başlatılmıştır; cevaplar da bazen onunla başlatılır; zira soran kimse tereddüt içinde olduğu için ona tekit uygun düşer. Mevsûlün belirliliği (ta'rifi) ya ahd içindir ki murat, kendi asrında Aleyhissalâtü vesselâm'ın bizzat muhatap alarak uyardığı ve küfürlerinde ısrarcı olan kimselerdir; yahut Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ } “Bağırıp çağırmadan başkasını duymayan şeylere haykıranın durumu gibidir” [el-Bakara: 171] ayetinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi cins içindir:
ويسعى إذا أبني ليهدم صالحي ... وليس الذي يبني كمن شأنه الهدم
Ben bina ettikçe o benim iyiliğimi yıkmaya çalışır... / Yapan kimse işi yıkmak olan gibi değildir.
فهو حينئذ عام خصه العقل بغير المصرين، والإخبار بما ذكر قرينة عليه أو المخصص عود ضمير خاص عليه من الخبر لا الخبر نفسه وقد ذكر الأصوليون ثلاثة أقوال فيما إذا عاد ضمير خاص على العام فقيل يخصصه وقيل لا وقيل بالوقف ومثلوه بقوله تعالى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [البقرة: ٢٢٨] فإن الضمير في بعولتهن للرجعيات فقط. وما ذكره بعض أجلة المفسرين أن المخصص هنا الخبر أورد عليه أن تعين المخبر عنه بمفهوم الخبر ينافي ما تقرر من أن المخبر عنه لا بد أن يكون متعينا عند المخاطب قبل ورود الخبر فلو توقف تعين المخبر عنه على الخبر لزم الدور. والكفر بالضم مقابل الإيمان وأصله المأخوذ منه الكفر- بالفتح- مصدر بمعنى الستر يقال كفر يكفر من باب قتل، وما في الصحاح من أنه من باب ضرب فالظاهر أنه غير صحيح وإن لم ينبه عليه في القاموس وشاع استعماله في ستر النعمة خاصة وفي مقابل الإيمان لأن فيه ستر الحق ونعم الفيض المطلق، وقد صعب على المتكلمين تعريف الكفر الشرعي الغير التبعي واختلفوا في تعريفه على حسب اختلافهم في تعريف الإيمان إلا أن الذي عول عليه الشافعية رحمهم الله تعالى أنه إنكار ما علم مجيء الرسول ﷺ به مما اشتهر حتى عرفه الخواص والعوام فلا يكفر جاحد المجمع عليه على الإطلاق بل من جحد مجمعا عليه فيه نص وهو من الأمور الظاهرة التي يشترك في معرفتها سائر الناس كالصلاة وتحريم الخمر ومن جحد مجمعا عليه لا يعرفه إلا الخواص كاستحقاق بنت الابن السدس مع بنت الصلب فليس بكافر ومن جحد مجمعا عليه ظاهرا لا نص فيه ففي الحكم بتكفيره خلاف، وأما ساداتنا الحنفية رضي الله تعالى عنهم فلم يشترطوا في الإكفار سوى القطع بثبوت ذلك الأمر الذي تعلق به الإنكار لا بلوغ العلم به حد الضرورة وهذا أمر عظيم وكأنه لذلك قال ابن الهمام: يجب حمله على ما إذا علم المنكر ثبوته قطعا لأن مناط التكفير التكذيب أو الاستخفاف ولا يرد على أخذ الإنكار في التعريف أن أهل الشرع حكموا على بعض الأفعال والأقوال بأنها كفر وليست إنكارا من فاعلها ظاهرا لأنهم صرحوا بأنها ليست كفرا وإنما هي دالة عليه فأقيم الدال مقام مدلوله حماية لحريم الدين وصيانة لشريعة سيد المرسلين ﷺ وليست بعض المنهيات التي تقتضيها الشهوة النفسانية كذلك فلا يبطل الطرد بغير الكفر من الفسق فلبس شعار الكفار مثلا ليس في الحقيقة كفرا كما قاله مولانا الإمام الرازي وغيره إلا أنهم كفروا به لكونه علامة ظاهرة على أمر باطن وهو التكذيب لأن الظاهر أن من يصدق الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم لا يأتي به فحيث أتى به دل على عدم التصديق وهذا إذا لم تقم قرينة على ما ينافي تلك الدلالة ولهذا قال بعض المحققين: إن لبس شعار الكفرة سخرية بهم وهزلا ليس بكفر. وقال مولانا الشهاب وليس ببعيد إذا
[Lafız] o takdirde umum (genel) ifade eder; akıl ise onu [küfürde] ısrar etmeyenlerin dışındakilere tahsis etmiştir (özele indirgemiştir). Zikredilen haber de buna bir karinedir. Yahut tahsis eden (muhassıs), bizzat haberin kendisi değil, haberden ona dönen özel zamirdir. Nitekim usûlcüler, genel bir lafza özel bir zamir döndüğünde üç görüş zikretmişlerdir: Bir görüşe göre onu tahsis eder, bir diğerine göre tahsis etmez, bir diğerine göre ise tevakkuf edilir (hüküm verilmez). Buna Allah Teâlâ'nın şu kavlini misal vermişlerdir: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler.” [el-Bakara 2/228]. Zira { بُعُولَتُهُنَّ } ayetindeki zamir sadece ric'î talâkla boşanan kadınlara râcidir. Bazı büyük müfessirlerin burada tahsis edenin haber olduğunu belirtmelerine ise şöyle itiraz edilmiştir: Kendisinden haber verilenin (muhbarun anh) haberin mefhûmu ile belirlenmesi, haber gelmeden önce kendisinden haber verilenin muhatap nezdinde mutlaka muayyen olması gerektiği şeklinde yerleşik kurala aykırıdır; zira kendisinden haber verilenin tayini habere bağlı olursa devir lâzım gelir. Ötre ile 'küfür' (el-kufr), imanın zıddıdır; türediği asıl ise üstün ile 'kefr' (el-kafr) olup 'örtmek' manasında bir masdardır. 'Katele' bâbından { كَفَرَ يَكْفُرُ } şeklinde söylenir. es-Sıhâh'ta bunun 'darabe' bâbından olduğu şeklindeki bilginin sahih olmadığı anlaşılmaktadır; her ne kadar el-Kâmûs'ta buna dikkat çekilmemiş olsa da. Bu kelimenin kullanımı özellikle nimeti örtmekte ve imanın zıddında yaygınlaşmıştır; çünkü küfürde hakkı ve mutlak feyzin nimetlerini örtmek vardır. Kelamcılara, tebeî olmayan şer'î küfrü tarif etmek zor gelmiş ve imanın tarifindeki ihtilaflarına göre onun tarifinde de ihtilaf etmişlerdir. Ancak Şâfiîler'in -Allah Teâlâ onlara rahmet eylesin- itimat ettiği tanıma göre küfür; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği, havâssın ve avâmın bileceği derecede meşhur olan bir hususu inkâr etmektir. Dolayısıyla üzerinde icmâ edilen her şeyi inkâr eden mutlak olarak tekfir edilmez; aksine namaz ve şarabın haramlığı gibi hakkında nass bulunan ve bilinmesinde bütün insanların ortak olduğu açık hususlardan olup üzerinde icmâ edilen bir şeyi inkâr eden tekfir edilir. Kızın kızı (öz kız) ile birlikte oğul kızının altıda bir hisse alması gibi sadece havâssın bildiği icmâ edilmiş bir meseleyi inkâr eden ise kâfir olmaz. Açık olup da hakkında nass bulunmayan icmâ edilmiş bir şeyi inkâr edenin tekfiri hususunda ise ihtilaf vardır. Efendilerimiz Hanefîler'e -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- gelince; onlar tekfirde, inkârın taalluk ettiği o meselenin sübûtunun kat'î olmasından başka bir şart koşmamışlar, onun bilinmesinin zaruret (zarûrât-ı dîniyye) derecesine ulaşmasını şart koşmamışlardır. Bu ise büyük (ağır) bir meseledir. Sanki bundan dolayı İbnü'l-Hümâm şöyle demiştir: 'Bunu, inkâr eden kimsenin o meselenin sübûtunu kat'î olarak bildiği duruma hamletmek gerekir; zira tekfirin menâtı (dayanağı) yalanlama (tekzib) veya hafife almadır (istihfâf).' Küfrün tarifinde inkârın esas alınmasına karşı; şeriat ehlinin bazı fiil ve sözleri, failinden zahiren bir inkâr sadır olmamasına rağmen küfür saydıkları şeklinde bir itiraz öne sürülemez. Zira onlar bunların bizzat küfür olmadığını, ancak küfre delalet ettiğini açıkça belirtmişlerdir; dinin harimini ve peygamberlerin efendisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatını korumak maksadıyla delalet eden şey (dâl), delalet edilenin (medlûl) makamına ikâme edilmiştir. Nefsin şehvetinin gerektirdiği bazı yasaklar ise böyle değildir; bu sebeple küfür dışındaki fısk gibi hallerle bu kuralın tardı (kapsayıcılığı) bozulmaz. Mesela kâfirlerin şiarını giymek, Üstadımız İmam er-Râzî ve diğerlerinin belirttiği gibi hakikatte küfür değildir; ancak içteki bir duruma yani yalanlamaya (tekzibe) açık bir alamet olduğu için bununla tekfir etmişlerdir. Çünkü zahir olan şudur ki, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i tasdik eden kimse bunu yapmaz; binaenaleyh bunu yaptığında bu tasdikin yokluğuna delalet eder. Bu hüküm, söz konusu delalete aykırı bir karine bulunmadığı takdirdedir. Bu sebeple bazı muhakkikler şöyle demiştir: 'Kâfirlerin şiarını onlarla alay etmek ve şakalaşmak maksadıyla giymek küfür değildir.' Üstadımız eş-Şihâb da şöyle demiştir: 'Karine
قامت القرينة وأنا أقول إذا قامت القرينة على غرض آخر غير السخرية والهزل لا كفر به أيضا كما يظنه بعض من ادعى العلم اليوم وليس منه في قبيل ولا دبير ولا في العير ولا النفير ثم الإنكار هنا بمعنى الجحود ولا يرد أن من تشكك أو كان خاليا عن التصديق والتكذيب ليس بمصدق ولا جاحد وأنه قول بالمنزلة بين المنزلتين وهو باطل عند أهل السنة لأنه يجوز أن يكون كفر الشاك والخالي لأن تركهما الإقرار مع السعة والأعمال بالكلية دليل كما قاله السالكوتي على التكذيب كما أن التلفظ بكلمة الشهادة دليل على التصديق وقيل هو هاهنا من أنكرت الشيء جهلته فلا ورود أيضا، وفيه أن الإنكار بمعنى الجهل يقابل المعرفة فيلزم أن يكون العارف الغير المصدق كأحبار اليهود واسطة فالمحذور باق بحاله. وعرف في المواقف الكفر بأنه عدم تصديق الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم في بعض ما علم مجيئه به بالضرورة ولعله أيضا يقول بإقامة بعض الأفعال والأقوال مقام عدم التصديق واعترض على أخذ الضرورة بأن ما ثبت بالإجماع قد يخرج من الضروريات وكذا براءة عائشة رضي الله تعالى عنها ثبتت بالقرآن، وأدلته اللفظية غير موجبة للعلم فتخرج عن الضروريات أيضا.
bulunduğunda bu uzak bir ihtimal değildir.' Ben de derim ki: Alay ve eğlence dışında başka bir maksada dair karine bulunduğunda; bugün ilim iddia eden bazılarının zannettiği gibi -ki onlar ilmin ne önündedir ne arkasındadır, ne kervanındadır ne ordusunda- onunla da küfre girilmez. Sonra buradaki inkâr 'cuhûd' (bile bile inkâr) anlamındadır. Şüpheye düşen veya tasdik ve tekziften hâli olan kimsenin ne tasdik edici ne de inkâr edici olduğu, bunun da Ehl-i Sünnet nezdinde bâtıl olan iki menzile arasındaki bir menzile (el-menzile beyne'l-menzileteyn) görüşü olduğu itirazı öne sürülemez. Zira şüphe edenin ve boş olanın küfrü, Siyâlkûtî'nin dediği gibi, imkân varken ikrarı ve amelleri bütünüyle terk etmelerinin tekzife delil olmasından kaynaklanabilir; nitekim kelime-i şehadeti telaffuz etmek de tasdike delildir. Bir görüşe göre buradaki inkâr, 'bir şeyi inkâr ettim' yani 'onu bilmedim/cahil kaldım' ifadesindendir; dolayısıyla yine bir itiraz gelmez. Ancak cehalet anlamındaki inkâr marifetin zıddıdır; bu durumda Yahudi hahamları gibi tasdik etmeyen arifin vasıta olması gerekir ki mahzur olduğu gibi kalır. el-Mevâkıf'ta küfür; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiği zarureten bilinen hususların bir kısmında onu tasdik etmemek olarak tarif edilmiştir. Muhtemelen o da bazı fiil ve sözlerin tasdikin yokluğu yerine ikame edildiğini söylemektedir. Zaruretin [tarife] alınmasına; icma ile sabit olan şeyin zaruriyatın dışına çıkabileceği, keza Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın beraatinin Kur'an ile sabit olduğu, lafzî delillerinin ise kesin ilim ifade etmediği, dolayısıyla zaruriyatın dışına çıkacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.
وأجيب بأن خروج ما ثبت بالإجماع عن الضروريات ممنوع والدلالة اللفظية تفيد العلم بانضمام القرائن وهي موجودة في براءة عائشة رضي الله تعالى عنها ولقد عد أصحابنا رضي الله تعالى عنهم في باب الاكفار أشياء كثيرة لا أراها توجب إكفارا والإخراج عن الملة أمر لا يشبهه شيء فينبغي الاتئاد في هذا الباب مهما أمكن، وقول ابن الهمام:
Buna şöyle cevap verilmiştir: İcma ile sabit olanın zaruriyatın dışına çıkması memnûdur (kabul edilmez); lafzî delalet ise karinelerin eklenmesiyle ilim ifade eder ve bu karineler de Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın beraatinde mevcuttur. Ashabımız (Hanefî âlimleri) radıyallâhu teâlâ anhüm tekfir babında pek çok şey saymışlardır ki ben bunların tekfiri gerektirdiğini görmüyorum. Dinden çıkarmak hiçbir şeye benzemeyen [ağır] bir meseledir; dolayısıyla bu bâbta elden geldiğince temkinli davranmak gerekir. İbnü'l-Hümâm'ın şu sözü:
ارفق بالناس وفي أبكار الأفكار- في هذا البحث- ما يقضي منه العجب ولا أرغب في طول بلا طول وفضول بلا فضل. واستدل المعتزلة بهذه الآية ونحوها على حدوث كلامه ﷾ لاستدعاء صدق الإخبار بمثل هذا الماضي سابقه المخبر عنه أعني النسبة بالزمان وكل مسبوق بالزمان حادث، وأجيب بأن سبق المخبر عنه يقتضي تعلق كلامه الأزلي بالمخبر عنه فاللازم سبق المخبر عنه على التعلق وحدوثه وهو لا يستلزم حدوث الكلام كما في علمه تعالى بوقوع الأشياء فإن له تعلقا حادثا مع عدم حدوثه أو يقال: إن ذاته تعالى وصفاته لما لم تكن زمانية يستوي إليها جميع الأزمنة استواء جميع الأمكنة فالأنواع كل منها حاضر عنده في مرتبته واختلاف التعبيرات بالنظر إلى المخاطب الزماني رعاية للحكمة في باب التفهيم، وقيل غير ذلك مما يطول ذكره، وقد ذكرنا في الفائدة الرابعة ما يفيدك ذكره هنا فتذكر وسَواءٌ اسم مصدر بمعنى الاستواء وهو لا يثنى ولا يجمع وقد استغنوا عن تثنيته بتثنية «سي» إلا شذوذا وكأنه في الأصل مصدر كما قاله الرضي ورفع على أنه خبر أن وما بعده مرتفع به على الفاعلية كأنه قيل: إن الذين كفروا مستو عليهم إنذارك وعدمه- أو خبر مبتدأ محذوف- تقديره الأمران سواء ثم بين الأمرين بقوله سبحانه أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ أو خبر لما بعده أي إنذارك وعدمه سيان وهو المشهور على ألسنة الطلبة في مثله وأورد عليه أمور: الأول أن الفعل لا يسند إليه. الثاني أنه مبطل لصدارة الاستفهام. الثالث أن الهمزة وأَمْ موضوعان لأحد الأمرين وكل ما يدل على الاستواء لا يسند إلا إلى متعدد فلذا يقال: استوى وجوده وعدمه ولا يقال أو عدمه. الرابع أنه على تقدير كونه خبرا يلزم أن لا يصح تقديمه لالتباس المبتدأ بالفاعل. ويجاب أما عن الأول فبأنه من جنس الكلام المهجور فيه جانب اللفظ إلى جانب المعنى، والعرب تميل في مواضع من كلامهم مع المعاني ميلا بينا ومن ذلك- لا تأكل السمك وتشرب اللبن- أي لا يكن منك أكل السمك وشرب اللبن ولو أجري على ظاهره لزم عطف الاسم المنصوب على الفعل بل المفرد على جملة لا محل لها. ودعوى البيضاوي- بيض الله تعالى غرة أحواله- أنه استعمل فيه اللفظ في جزء معناه وهو الحدث تجوزا فلذا صح الإخبار عنه كما يجوز الإخبار عما يراد به مجرد لفظه كضرب ماض مفتوح الباء على ما فيها لا تتأتى فيما إذا كان المعادلان- أو أحدهما بعد همزة التسوية- جملة اسمية كما في
'İnsanlara yumuşak davran!' [şeklindedir]. Ebkâru'l-Efkâr'da bu bahiste hayret edilecek açıklamalar vardır; ben ise faydasız bir uzatmaya ve faziletsiz bir fuzuliliğe rağbet etmiyorum. Mutezile, bu ve benzeri ayetlerle Yüce Allah'ın kelamının hâdis olduğuna istidlal etmiştir; zira böyle bir mazi ile haber vermenin doğruluğu, hakkında haber verilen şeyin -yani zaman bakımından nispetin- önceliğini iktiza eder ve zaman bakımından öncelenen her şey hâdistir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hakkında haber verilenin önceliği, O'nun ezelî kelamının hakkında haber verilene taallukunu iktiza eder; dolayısıyla lâzım gelen şey, hakkında haber verilenin taalluktan önce olması ve taallukun hudûsudur; bu ise Allah Teâlâ'nın eşyanın vukuuna dair ilminde olduğu gibi kelamın hudûsunu gerektirmez; zira ilim hâdis olmamakla birlikte hâdis bir taalluku vardır. Yahut şöyle denilir: O'nun Yüce Zâtı ve sıfatları zamansal olmadığı için, bütün mekânların O'na eşit olması gibi bütün zamanlar da O'na eşittir; dolayısıyla türlerin her biri O'nun katında kendi mertebesinde hazırdır. İfadelerin farklılığı ise zamansal olan muhataba göredir ve anlatım bâbındaki hikmeti gözetmek içindir. Zikri uzayacak başka şeyler de söylenmiştir; dördüncü faydada zikri burada sana fayda verecek hususları anlatmıştık, hatırla! 'Sevâün' (سَواءٌ), eşitlik (istivâ) anlamında bir ism-i masdardır; tesniyesi ve cem'i yapılmaz; şâzz durumlar müstesna, 'siyy' (سي) kelimesinin tesniyesiyle yetinerek onun tesniyesini terk etmişlerdir. Radî'nin dediği gibi aslen masdar gibidir; 'inne'nin haberi olarak merfû kılınmıştır, ondan sonrası ise fail olarak onunla merfûdur; sanki 'İnkâr edenler için uyarman ile uyarmaman eşittir' denilmiştir. Yahut takdiri 'iki durum eşittir' şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir; sonra Yüce Allah { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } buyruğu ile bu iki durumu beyan etmiştir. Veya kendisinden sonrasının haberidir; yani 'uyarman ve uyarmaman eşittir (siyân)' demektir ki bu tür yerlerde talebelerin dilinde meşhur olan budur. Buna birkaç husus itiraz olarak getirilmiştir: Birincisi, fiile isnat yapılamaz. İkincisi, bu durum istifhamın cümle başında gelme hakkını (sadâretini) iptal eder. Üçüncüsü, hemze ve 'em' (أَمْ) iki şeyden biri için konulmuştur; eşitliğe delalet eden her şey ise ancak birden fazla şeye isnat edilir; bu sebeple 'varlığı ve yokluğu eşit oldu' denilir de 'veya yokluğu' denilmez. Dördüncüsü, haber olması takdirinde mübtedanın fail ile karışması sebebiyle öne alınmasının sahih olmaması gerekir. Birincisine şöyle cevap verilir: Bu, mana tarafı için lafız tarafının terk edildiği kelam türündendir; Araplar kelamlarının bazı yerlerinde manalara açık bir meyil gösterirler. 'Balık yiyip süt içmeyesin' (لا تأكل السمك وتشرب اللبن) yani 'senden balık yemek ve süt içmek bir arada sadır olmasın' sözü de bundandır; şayet zâhirine göre yürütülecek olsaydı mansub bir ismin fiile, hatta müfret bir lafzın iraptan mahalli olmayan bir cümleye atfedilmesi gerekirdi. Beyzâvî'nin -Allah Teâlâ onun hallerinin nurunu parlatsın- bundaki lafzın mecaz yoluyla manasının bir cüzü olan hadeste kullanıldığı, bu sebeple bizzat lafzı murat edilen şeyden haber verilmesinin caiz olduğu gibi -'darabe mazi bir fiildir, bâ harfi fethalıdır' sözünde olduğu gibi- bundan da haber verilmesinin sahih olduğu yönündeki iddiası, içerdiği duruma rağmen, tesviye hemzesinden sonraki iki denk unsur -yahut ikisinden biri- Allah Teâlâ'nın:
قوله تعالى: سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ [الأعراف: ١٩٣] ويدخل في الميل مع المعنى مع أنه لا يلزم عليه الخروج عن الحقيقة وقد نقل ابن جني عن أبي علي أنه قال: الجملة المركبة من المبتدأ والخبر تقع موقع الفعل المنصوب بأن إذا انتصب وانصرف القول به والرأي فيه إلى مذهب المصدر كقوله تعالى: هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ [الروم: ٢٨] وكقوله ﷾: أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى [النجم: ٣٥] ألا ترى أن الفاء جواب الاستفهام وهي تصرف الفعل بعدها إلى الانتصاب بأن مضمرة والفعل المنصوب مصدر لا محالة حتى كأنه قال أعنده علم الغيب فرؤيته وهل بينكم شركة فاستواء، وأما عن الثاني والثالث فبأن الهمزة وأَمْ انسلخا عن معنى الاستفهام عن أحد الأمرين ولما كانا مستويين في علم المستفهم جعلا مستويين في تعلق الحكم بكليهما، ولهذا قيل تجوز بهما عن معنى الواو العاطفة الدالة على اجتماع متعاطفيها في نسبة ما من غير ملاحظة تقدم أو تأخر، ثم إن مثل هذا المعنى وإن كان مرادا إلا أنه لا يلاحظ في عنوان الموضوع بعد السبك كما لا يلاحظ معنى العاطف فلا يقال في الترجمة هنا إلا الإنذار وعدمه سواء من غير نظر إلى التساوي حتى يقال إذا كان تقدير المبتدأ المتساويان يلغو حمل سواء عليه فيدفع بما يدفع، وقد قال الإمام الآقسراي: إن أنذرتهم إلخ انتقل عن أن يكون المقصود أحدهما إلى أن يكون المراد كليهما وهذا معنى الاستواء الموجود فيه، وأما الحكم بالاستواء في عدم النفع فلم يحصل إلا من قوله سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ وذكر أنه ظفر بمثله عن أبي علي الفارسي، وكلام المولى الفناري يحوم حول هذا الحمى، وذهب بعض المحققين إلى
{ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir” [el-A'râf: 193] ayetinde olduğu gibi isim cümlesi olduğunda geçerli olmaz. Bu durum, hakikatin dışına çıkmayı gerektirmemekle birlikte, mana tarafına meyletmeye dahildir. İbn Cinnî, Ebû Ali'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Mübteda ve haberden meydana gelen cümle, 'en' ile nasbedilen ve kendisine dair söz ve görüş masdar mezhebine yönelen fiilin yerine geçer; nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ } “Size rızık olarak verdiğimiz şeylerde sağ ellerinizin malik olduklarından ortaklarınız var mıdır ki onda siz eşit olasınız?” [er-Rûm: 28] ve Yüce Allah'ın: { أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى } “Gaybın ilmi onun yanında mıdır ki o görüyor?” [en-Necm: 35] buyruklarında olduğu gibidir. Görmez misin ki fâ harfi istifhamın cevabıdır ve kendisinden sonraki fiili gizli bir 'en' ile nasbedilmeye sevk eder; nasbedilen fiil ise şüphesiz masdardır; hatta sanki 'Onun yanında gaybın ilmi ve onun görmesi mi var?' ve 'Aranızda ortaklık ve eşitlik mi var?' demiştir.' İkinci ve üçüncüye ise şöyle cevap verilir: Hemze ve 'em', iki şeyden birini sorma anlamından sıyrılmıştır; soranın bilgisinde ikisi eşit olduğu için, hükmün her ikisine taallukunda da eşit kılınmışlardır. Bu sebeple öncelik veya sonralık gözetmeksizin matuflarının belli bir nispette birleştiğine delalet eden atıf vâv'ı manasından mecaz kılındıkları söylenmiştir. Sonra böyle bir mana her ne kadar kastedilmiş olsa da masdara dönüştürüldükten (sebk edildikten) sonra konunun başlığında mülahaza edilmez; nitekim atıf edatının manası da mülahaza edilmez. Dolayısıyla burada tercümede eşitliğe bakılmaksızın sadece 'uyarman ve uyarmaman birdir' denilir; hatta mübtedanın takdiri 'iki eşit durum' olduğunda 'sevâün' kelimesinin ona yüklem (haber) yapılmasının lağiv olacağı söylenirse defedilen yollarla defedilir. İmam el-Âksarâyî şöyle demiştir: 'E-enzertehüm...' ifadesi maksadın ikisinden biri olmasından çıkıp her ikisinin de murat edilmesine intikal etmiştir; onda bulunan eşitliğin (istivânın) manası da budur. Fayda vermemedeki eşitlik hükmü ise ancak { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } sözünden hasıl olmuştur.' O, bunun benzerini Ebû Ali el-Fârisî'den elde ettiğini zikretmiştir. Mevlâ el-Fenârî'nin sözü de bu sahanın etrafında dönmektedir. Bazı muhakkikler ise
أنهما في الأصل للاستفهام عن أحد الأمرين وهما مستويان في علم المستفهم، وقد ذهب ذلك الاستواء هنا إذ سلخ عنهما الاستفهام وبقي الاستواء في العلم وهو معنى قول من قال الهمزة وأَمْ مجردتان لمعنى الاستواء فيكون الحاصل فيما نحن فيه المتساويان في علمك مستويان في عدم الجدوى وهذا على ما فيه تكلف مستغنى عنه بما ذكرناه ومثله ما ذكر العاملي من أن تمام معناهما الاستواء والاستفهام معا فجردا عن معنى الاستفهام وصار المجرد الاستواء ولتكرر الحكم بالاستواء بمعنى واحد يحصل التأكيد كأنه قيل سواء الإنذار وعدمه سواء وهو بعيد عن ساحة التحقيق كما لا يخفى ويوهم قولهم بالتجريد أن هناك مجازا مرسلا استعمل فيه الكل في جزئه، والتحقيق أنه إما استعارة أو مستعمل في لازم معناه ثم المشهور أنه لا يجوز العطف بعد سواء بأو إن كان هناك همزة التسوية حتى قال في المغني: إنه من لحن الفقهاء، وفي شرح الكتاب للسيرافي سَواءٌ إذا دخلت بعدها ألف الاستفهام لزمت أَمْ كسواء على أقمت أم قعدت فإذا عطف بعدها أحد اسمين على آخر عطف بالواو لا غير نحو سواء عندي زيد وعمرو فإذا كان بعدها فعلان بغير استفهام عطف أحدهما على الآخر- بأو- كقولك سواء عليّ قمت أو قعدت فإن كان بعدها مصدران مثل سواء عليّ قيامك وقعودك فلك العطف بالواو وبأو. وإنما دخلت في الفعلين بغير استفهام لما في ذلك من معنى المجازاة، فتقدير المثال إن قمت أو قعدت فهما عليّ سواء، والظاهر من هذا بيان استعمالات العرب- لسواء- ولم يحك في شيء من ذلك شذوذا فقراءة ابن محيصن من طريق الزعفراني- سواء عليهم أنذرتهم أو لم تنذرهم- شاذة رواية فقط لا استعمالا كما يفهمه كلام ابن هشام فافهم هذا المقام فقد غلط فيه أقوام بعد أقوام. وأما عن الرابع فبأن النحاة قد صرحوا بتخصيص ذلك بالخبر الفعلي دون الصفة نحو زيد قام فلا يقدم لالتباس المبتدأ بالفاعل حينئذ فإذا لم يمتنع في صريح الصفة فعدم امتناعه هنا أولى على ما قيل، وإنما عدل سبحانه عن المصدر فلم يأت به على الأصل لوجهين:
[Bu ikisi (hemze ve em)] aslen iki durumdan birini sormak içindir ve bunlar soruyu soranın bilgisinde birbirine eşittir. Burada ise bu eşitlik ortadan kalkmıştır; zira bu iki edattan soru anlamı soyutlanmış ve geriye [sadece] bilgideki eşitlik kalmıştır. 'Hemze ve em [edatları] sadece eşitlik anlamı için tecrit edilmiştir' diyenlerin kastı da budur. Bu durumda bizim konumuzda ortaya çıkan netice şudur: Senin bilginde eşit olan bu iki durum, faydasızlık bakımından da birbirine eşittir. Bu [görüş], içerdiği zorlama bir yana, zikrettiğimiz açıklama sayesinde buna ihtiyaç da kalmamıştır. Âmilî'nin belirttiği şu görüş de böyledir: Bu ikisinin tam anlamı hem eşitlik hem de istifhamdır (sorudur); dolayısıyla istifham anlamından soyutlanmışlar ve geriye sadece eşitlik anlamı kalmıştır. Eşitlik hükmünün tek bir anlamda tekrarlanmasıyla tekit meydana gelir; sanki 'Uyarmak ile uyarmamak eşit [ve] farksızdır' denilmiş gibi olur. Gizli kalmayacağı üzere bu görüş, tahkik sahasından uzaktır. Onların 'tecrit' (soyutlama) sözü, burada bütünün parça yerine kullanıldığı bir mecâz-ı mürsel bulunduğu vehmini doğurmaktadır. Tahkik ehlinin görüşüne göre ise bu, ya bir istiâre ya da kelimenin lazımî manasında kullanılmasıdır. Bundan sonra [şunu belirtelim ki] meşhur olan görüşe göre, eğer tesviye hemzesi varsa 'sevâün' (سَواءٌ) kelimesinden sonra 'ev' (أَوْ) ile atıf yapmak caiz değildir. Hatta [İbn Hişâm] el-Muğnî'de bunun fakihlerin dil hatalarından (lahn) olduğunu söylemiştir. es-Sîrâfî'nin Şerhu'l-Kitâb'ında ise [şöyle denilmektedir]: 'Sevâün' kelimesinden sonra istifham elifi dahil olduğunda, 'Kalksan da otursan da benim için birdir' (سواء علي أقمت أم قعدت) örneğinde olduğu gibi 'em' (أَمْ) harfi zorunlu hale gelir. Eğer ondan sonra iki isimden biri diğerine atfedilirse, 'Zeyd ve Amr benim yanımda birdir' (سواء عندي زيد وعمرو) örneğinde olduğu gibi sadece 'vav' (وَ) ile atfedilir. Eğer ondan sonra istifhamsız iki fiil bulunursa, 'Kalksan veya otursan benim için birdir' (سواء عليّ قمت أو قعدت) sözünde olduğu gibi biri diğerine 'ev' (أَوْ) ile atfedilir. Şayet ondan sonra 'Kalkman da oturman da benim için birdir' (سواء عليّ قيامك وقعودك) misalinde olduğu gibi iki masdar gelirse, hem 'vav' hem de 'ev' ile atfetme hakkın vardır. İstifhamsız iki fiile dahil olması ise bunda mücâzât (şart ve ceza) manası bulunmasındandır. Misalin takdiri: 'Kalksan da otursan da ikisi benim için birdir' şeklindedir. Bundan açıkça anlaşılan, Arapların 'sevâün' kelimesini kullanım biçimlerinin açıklamasıdır ve bu kullanımlardan hiçbirinde bir şâzzlık (kural dışılık) nakledilmemiştir. Dolayısıyla İbn Muhaysın'ın ez-Za‘ferânî tarikiyle gelen -سواء عليهم أنذرتهم أو لم تنذرهم- kıraati, İbn Hişâm'ın sözünden anlaşıldığı gibi kullanım açısından değil, sadece rivayet açısından şâzzdır. O halde bu makamı iyi anla; zira bunda nice topluluklar art arda hataya düşmüştür. Dördüncü [itiraza] gelince; nahivciler bu durumun, sıfat değil, 'Zeyd kalktı' (زيد قام) örneğinde olduğu gibi fiil cümlesi olan habere mahsus olduğunu açıkça belirtmişlerdir; dolayısıyla o takdirde mübtedanın fail ile karışmaması için öne alınmaz. Şayet sarih sıfatta [öne geçmek] engellenmemişse, denildiğine göre burada engellenmemesi evleviyetle geçerlidir. Yüce Allah'ın masdardan saparak onu aslı üzere getirmeyişi ise iki sebepten ötürüdür:
لفظي وهو حسن دخول الهمزة وأم لأنهما في الأصل للاستفهام وهو بالفعل أولى، ومعنوي وهو إيهام التجدد نظرا لظاهر الصيغة، وفيه إشارة إلى أنه صلى الله تعالى عليه وسلم أحدث ذلك وأوجده فأدى الأمانة وبلغ الرسالة وإنما لم يؤمنوا لسبق الشقاء ودرك القضاء لا لتقصير منه وحاشاه فهو وإن أفاد اليأس فيه تسلية له صلى الله تعالى عليه وسلم.
Lafzî sebep: Hemze ve 'em'in dahil olmasının güzel olmasıdır; çünkü bu ikisi aslen soru içindir ve soruya da en layık olan fiildir. Manevî sebep ise sıyganın zahirine bakıldığında teceddüt (yenilenme) hissi vermesidir. Bunda, [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bunu [uyarıyı] bizzat ihdas edip ortaya koyduğuna, emaneti eda edip risaleti tebliğ ettiğine, onların ise kendisinin bir kusurundan dolayı değil -ki hâşâ-, ezeli bedbahtlığın öne geçmesi ve kaderin erişmesi sebebiyle iman etmediklerine işaret vardır. Dolayısıyla bu [ifade], her ne kadar yeis bildirse de [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için bir tesellidir.
وعلى هنا باعتبار أصل معناه لأن الاستواء يتعدى بعلى كقوله تعالى: اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ [الأعراف: ٥٤، يونس:
Buradaki 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri asıl manası itibarıyladır; çünkü istivâ (سَواء), Yüce Allah'ın: 'Arşa istivâ etti' [el-A'râf: 54, Yûnus:
٣، الرعد: ٢، الفرقان: ٥٩، السجدة: ٤، الحديد: ٤] وقيل بمعنى عند- ففي المغني- على تجرد للظرفية، وعلى ذلك أكثر المفسرين والقول بأنها هنا للمضرة كدعاء عليه ليس بشيء لأن سَواءٌ تستعمل مع على مطلقا فيقال- مودتي دائمة سواء علي أزرت أم لم تزر- «والإنذار» التخويف مطلقا أو الإبلاغ وأكثر ما يستعمل في تخويف عذاب الله تعالى ويتعدى إلى اثنين كقوله تعالى: نَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً
3, er-Ra'd: 2, el-Furkân: 59, es-Secde: 4, el-Hadîd: 4] kavlinde olduğu gibi 'alâ' ile müteaddi olur. 'İnde' (عِنْدَ / katında, nezdinde) manasında olduğu da söylenmiştir. Nitekim el-Muğnî'de: 'Alâ, zarfiyet için tecrit edilir' denilmiştir; müfessirlerin çoğu da bu görüştedir. Burada aleyhe beddua gibi zarar bildirmek için olduğu sözü ise bir şey değildir; çünkü 'sevâün' mutlak olarak 'alâ' ile kullanılır ve 'Ziyaret etsen de etmesen de sevgim bana göre devamlıdır' denilir. 'İnzâr' (الإنذار) ise mutlak olarak korkutmak veya tebliğ etmektir; en çok da Yüce Allah'ın azabıyla korkutmakta kullanılır ve Yüce Allah'ın: 'Şüphesiz biz sizi yakın bir azapla uyardık' buyruğunda olduğu gibi iki mef'ule müteaddi olur.
[النبأ: ٤٠] فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً [فصلت:
[en-Nebe: 40] 'De ki: Sizi bir yıldırım ile uyardım' [Fussilet:
١٣] فالمفعول الثاني هنا محذوف أي العذاب ظاهرا ومضمرا واستحسن أن لا يقدر ليعم، وفي البحر: الإنذار الإعلام مع التخويف في مدة تسع التحفظ من المخوف فإن لم تسع فهو إشعار وإخبار لا إنذار ولم يذكر سبحانه البشارة لأنها تفهم بطريق دلالة النص لأن الإنذار أوقع في القلب وأشد تأثيرا فإذا لم ينفع كانت البشارة بعدم النفع أولى. وقيل لا محل للبشارة هنا لأن الكافر ليس أهلا لها. وقوله عز من قائل لا يُؤْمِنُونَ يحتمل أن تكون مفسرة لإجمال ما قبلها مما فيه الاستواء والكفر وعدم نفع الإنذار في الماضي بحسب الظاهر مسكوت فيه عن الاستمرار ولا يُؤْمِنُونَ دال عليه ومبين له فلا حاجة إلى القول بأن هذا بالنظر إلى مفهوم اللفظ مع قطع النظر عن أنه إخبار عن المصرين وهي حينئذ لا محل لها من الإعراب كما هو شأن الجمل المفسرة، وعند الشلوبين لها محل لأنها عطف بيان عنده ويحتمل أن تكون حالا مؤكدة لما قبلها وصاحب الحال ضمير عليهم أو أنذرتهم وليس هذا كزيد أبوك عطوفا لفقد ما يشترط (١) في هذا النوع هاهنا وأن تكون بدلا، إما بدل اشتمال لاشتمال عدم نفع ما مر على عدم الإيمان، أو بدل كل لأنه عينه بحسب المآل أو خبرا بعد خبر أو خبر مبتدأ محذوف- أي هم لا يؤمنون- أو خبر إن والجملة قبلها اعتراض.
13]. Burada ikinci mef'ul hazfedilmiştir, yani zahir ve muzmer olarak azaptır; umum ifade etmesi için takdir edilmemesi güzel görülmüştür. el-Bahr'da şöyle denir: İnzâr, korkutulan şeyden sakınmaya yetecek bir süre içerisinde korkutarak bildirmektir; şayet süre yetmezse o bir inzâr değil, ihsas (hissettirme) ve haber vermektir. Yüce Allah müjdeyi zikretmemiştir; çünkü o delâletü'n-nass yoluyla anlaşılmaktadır. Zira inzâr kalbe daha çok işler ve tesiri daha şiddetlidir; o fayda vermediğinde müjdenin fayda vermemesi evleviyetledir. Kâfir buna ehil olmadığı için burada tebşire (müjdeye) yer olmadığı da söylenmiştir. Yüce kelam sahibinin { لا يُؤْمِنُونَ } buyruğuna gelince; bunun öncesinde geçen eşitlik, küfür ve geçmişteki uyarmanın fayda vermeyişi gibi mücmel hususları tefsir edici olması muhtemeldir; çünkü zahire göre devamlılık konusunda susulmuştur ve { لا يُؤْمِنُونَ } ise buna delalet edip onu beyan etmektedir. Dolayısıyla bunun, ısrar edenlerden bir haber oluşu bir yana bırakılarak lafzın mefhumuna nazarla olduğu söylenmesine gerek yoktur; bu durumda tefsir cümlelerinin şanından olduğu üzere iraptan mahalli yoktur. Şelûbîn'e göre ise iraptan mahalli vardır; çünkü ona göre atf-ı beyandır. Kendisinden öncekini pekiştiren bir hal olması da muhtemeldir; halin sahibi ise 'aleyhim' veya 'enzertehüm'deki zamirdir. Bu durum, bu türde şart koşulan şeyin burada bulunmaması sebebiyle 'Zeydün ebûke atûfen' gibi değildir. Yine bedel olması da muhtemeldir: Ya geçen şeyin faydasızlığının imansızlığı içermesi sebebiyle bedel-i iştimaldir ya da akıbet itibarıyla onun bizzat kendisi olması sebebiyle bedel-i külldür. Yahut haberden sonra haberdir veya hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir -yani 'hüm lâ yü'minûn'-; yahut 'inne'nin haberidir ve öncesindeki cümle itiraziyedir.
وفي التسهيل: الاعتراضية هي المفيدة تقوية وهي هنا كالعلة للحكم لدلالتها على قسوة قلوبهم وعدم تأثرها بالإنذار وهو مقتض لعدم الإيمان، وحيث إن الموضوع دال على عدم الإيمان في الماضي والمحمول على استمراره في المستقبل اندفع توهم عدم الفائدة في الإخبار وجعل الجملة دعائية بعيد، وأبعد منه ما روي أن الوقف على- أم لم تنذر- والابتداء- بهم لا يؤمنون- على أنه مبتدأ وخبر بل ينبغي أن لا يلتفت إليه، وقرأ الجحدري سَواءٌ بتخفيف الهمزة على لغة الحجاز فيجوز أنه أخلص الواو ويجوز أنه جعل الهمزة بين بين أي بين الهمزة والواو وعن الخليل أنه قرأ: «سوء» عليهم بضم السين مع واو بعدها فهو عدول عن معنى المساواة إلى السب والقبح وعليه لا تعلق أعرابيا له بما بعده كما في البحر، وقرأ الكوفيون وابن ذكوان- وهي لغة بني تميم- أَأَنْذَرْتَهُمْ بتحقيق الهمزتين وهو الأصل، وأهل الحجاز لا يرون الجمع بينهما طلبا للتخفيف فقرأ الحرميان وأبو عمرو وهشام بتحقيق الأولى وتسهيل الثانية إلا أن أبا عمرو وقالون وإسماعيل بن جعفر عن نافع وهشام يدخلون بينهما ألفا وابن كثير لا يدخل، وروي تحقيقهما عن هشام مع إدخال ألف بينهما وهي قراءة ابن عباس وابن أبي إسحاق. وروي عن ورش كابن كثير وكقالون إبدال الهمزة الثانية ألفا فيلتقي ساكنان على غير حدهما عند البصريين، وزعم الزمخشري أن ذلك لحن وخروج عن كلام العرب من وجهين «أحدهما» الجمع بين ساكنين على غير حده «الثاني» أن طريق تخفيف الهمزة
et-Teshîl'de şöyle denilmektedir: İ'tirâziyye (ara cümle), pekiştirme faydası sağlayan cümledir; burada ise kalplerinin katılığına ve uyarılmaktan etkilenmeyişlerine delalet etmesi sebebiyle hükmün illeti gibidir; bu da iman etmemeyi gerektirir. Konu (mübtedâ) geçmişteki imansızlığa, yüklem (haber) ise gelecekte bunun devam edeceğine delalet ettiğine göre, haber vermede fayda bulunmadığı vehmi ortadan kalkmıştır. Cümlenin dua cümlesi kabul edilmesi ise uzaktır. Bundan daha da uzak olanı ise { أَمْ لَمْ تُنْذِرْ } üzerinde vakıf yapılıp, mübtedâ ve haber kabul edilerek { بِهِمْ لا يُؤْمِنُونَ } şeklinde ibtidâ yapılması (buradan başlanması) yönünde rivayet edilen görüştür; bilakis buna hiç itibar edilmemelidir. el-Cahderî, { سَوَاءٌ } kelimesini Hicaz lehçesine göre hemzenin teshili ile okumuştur; buna göre vâvı halis kılmış (saf vâv yapmış) olması caiz olduğu gibi, hemzeyi beyne-beyn yani hemze ile vâv arasında kılmış olması da caizdir. Halîl'den ise sîn harfinin zammesi ve ardından gelen vâv ile «سوء عليهم» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; bu ise eşitlik manasından yergi ve çirkinlik anlamına yöneliştir (udûldür) ve el-Bahr'da belirtildiği üzere, bu takdirde i'râb bakımından kendisinden sonrasıyla bir irtibatı kalmaz. Kûfeliler ve İbn Zekvân —ki bu Benî Temîm'in lehçesidir— asıl olan üzere iki hemzeyi de tahkik ile { أَأَنْذَرْتَهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Hicaz ehli ise tahfif (kolaylık) arayışıyla iki hemzenin bir arada bulunmasını uygun görmezler; bu sebeple Haremeyn kurrâsı (Nâfi' ve İbn Kesîr), Ebû Amr ve Hişâm, birinciyi tahkik ve ikinciyi teshil ile okumuşlardır. Ancak Ebû Amr, Kālûn, Nâfi'den rivayetle İsmâîl b. Ca'fer ve Hişâm ikisinin arasına bir elif idhâl ederler (eklerler), İbn Kesîr ise idhâl etmez. Hişâm'dan aralarına bir elif idhâl etmek suretiyle her iki hemzenin tahkik edildiği de rivayet edilmiştir ki bu, İbn Abbâs ile İbn Ebî İshâk'ın kıraatidir. İbn Kesîr ve Kālûn gibi Verş'ten de ikinci hemzeyi elife ibdâl ettiği (dönüştürdüğü) rivayet edilmiştir; bu durumda Basralılara göre kuralına uygun olmayan bir şekilde iki sâkin bir araya gelmiş (iltikâ-i sâkineyn) olur. Zemahşerî, bunun iki açıdan lahn (dil hatası) ve Arap kelamının dışına çıkmak olduğunu iddia etmiştir: Birincisi, kuralına uygun olmaksızın iki sâkinin bir araya getirilmesidir; ikincisi, hemzenin tahfif edilme yolunun...
المتحركة المفتوح ما قبلها هو بالتسهيل بين بين لا بالقلب ألفا لأنه طريق الهمزة الساكنة وما قالوه مذهب البصريين، والكوفيون أجازوا الجمع على غير الحد الذي أجازه البصريون، وهذه القراءة من قبيل الأداء، ورواية المصريين عن ورش وأهل بغداد يروون التسهيل بين بين كما هو القياس فلا يكون الطعن فيها طعنا فيما هو من السبع المتواتر إلا أن المعتزلي أساء الأدب في التعبير، وقد احتج بهذه الآية وأمثالها من قال بوقوع التكليف بالممتنع لذاته بناء على أن يراد بالموصول ناس بأعيانهم، وحاصل الاستدلال أنه ﷾ أخبر بأنهم لا يؤمنون وأمرهم بالإيمان وهو ممتنع إذ لو كان ممكنا لما لزم من فرض وقوعه محال لكنه لازم إذ لو آمنوا انقلب خبره كذبا وشمل إيمانهم الإيمان بأنهم لا يؤمنون لكونه مما جاء به صلى الله تعالى عليه وسلم وإيمانهم بأنهم لا يؤمنون فرع اتصافهم بعدم الإيمان فيلزم اتصافهم بالإيمان وعدم الإيمان فيجتمع الضدان، وكلا الأمرين من انقلاب خبره تعالى كذبا واجتماع الضدين محال وما يستلزم المحال محال «وأجيب» بأن إيمانهم ليس من المتنازع فيه لأنه أمر ممكن في نفسه وبإخباره ﷾ بعدم الإيمان لا يخرج من الإمكان، غايته أنه يصير ممتنعا بالغير واستلزام وقوعه الكذب أو اجتماع الضدين بالنظر إلى ذلك لأن إخباره تعالى بوقوع الشيء أو عدم وقوعه لا ينفي القدرة عليه ولا يخرجه من الإمكان الذاتي لامتناع الانقلاب وإنما ينفي عدم وقوعه أو وقوعه فيصير ممتنعا بالغير واللازم للمكن أن لا يلزم من فرض وقوعه نظرا إلى ذاته محال، وأما بالنظر إلى امتناعه بالغير فقد يستلزم الممتنع بالذات كاستلزام عدم المعلول الأول عدم الواجب. وقيل في بيان استحالة إيمانهم بأنهم لا يؤمنون أنه تكليف بالنقيضين لأن التصديق في الإخبار بأنهم لا يصدقونه في شيء يستلزم عدم تصديقهم في ذلك والتكليف بالشيء تكليف بلوازمه، وقوبل بالمنع لا سيما اللوازم العدمية. وقيل لأن تصديقهم في أن لا يصدقوه يستلزم أن لا يصدقوه وما يستلزم وجوده عدمه محال، ورد بأنه يجوز أن يكون ذلك الاستلزام لامتناعه بالغير كما فيما نحن فيه، وقيل لأن إذعان الشخص بخلاف ما يجد في نفسه محال. واعترض بأنه يجوز أن لا يخلق الله تعالى العلم بتصديقه فيصدقه في أن لا يصدقه نعم إنه خلاف العادة لكنه ليس من الممتنع بالذات كذا قيل، ولا يخلو المقام بعد عن شيء وأي شيء، والبحث طويل واستيفاؤه هنا كالتكليف بما لا يطاق وسيأتيك إن شاء الله تعالى على أتم وجه. ثم فائدة الإنذار بعد العلم بأنه لا يثمر استخراج سر ما سبق به العلم التابع للمعلوم من الطوع والإباء في المكلفين لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النساء: ١٦٥] فإن الله تعالى لو أدخل ابتداء كلّا داره التي سبق العلم بأنها داره لكان شأن المعذب منهم ما وصف الله تعالى بقوله: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] فأرسل رسلا مبشرين ومنذرين ليستخرج ما في استعدادهم من الطوع والإباء- فيهلك من هلك عن بينة ويحيا من حيي عن بينة- فإن الذكرى تنفع المؤمنين- وتقوم به الحجة على الآخرين إذ بعد الذكرى وتبليغ الرسالة تتحرك الدواعي للطوع والإباء بحسب الاستعداد الأزلي فيترتب عليه الفعل أو الترك بالمشيئة السابقة التابعة للعلم التابع للمعلوم الثابت الأزلي فيترتب عليه النفع والضرّ من الثواب والعقاب وإنما قامت الحجة على الكافر لأن ما امتنع من الإتيان به بعد بلوغ الدعوة وظهور المعجزة من الإيمان. لو كان ممتنعا لذاته مطلقا لما وقع من أحد لكنه قد وقع فعلم أن عدم وقوعه منه كان عن إباء ناشىء من استعداده الأزلي باختياره السيئ وإن كان إباؤه بخلق الله تعالى به فإن فعل الله تعالى تابع لمشيئته التابعة لعلمه التابع للمعلوم والمعلوم من حيث ثبوته الأزلي غير مجعول فتعلق العلم به على ما هو عليه في ثبوته الغير المجعول مما يقتضيه استعداده الأزلي ثم الإرادة تعلقت بتخصيص ما سبق العلم به من مقتضى استعداده الأزلي فأبرزته القدرة على طبق الإرادة قال تعالى: أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ [طه: ٥٠] فلهذا قال: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ [الإنعام: ١٤٩] لكنه لم يشأ إذ لم يسبق به العلم لكونه كاشفا للمعلوم وما في استعداده الأزلي فالمعلوم المستعد للهداية في نفسه كشفه عما هو
kolaylaştırılma yolunun elife çevrilerek değil, beyne-beyn teshil ile olmasıdır; zira bu sâkin hemzenin yoludur. Onların söyledikleri Basralıların mezhebidir; Kûfeliler ise Basralıların caiz gördüğü sınırın dışındaki birleşmeyi de caiz görmüşlerdir. Bu kıraat eda kabilindendir; Mısırlıların Verş'ten rivayetidir, Bağdat ehli ise kıyasa uygun olarak beyne-beyn teshil rivayet ederler. Dolayısıyla buna yapılan ta'n, mütevatir yedi kıraatten birine ta'n sayılmaz; ancak Mutezilî [Zemahşerî] ifade tarzında edep sınırını aşmıştır. Bu ayet ve benzerleriyle, ism-i mevsulden bizzat muayyen şahısların kastedildiği esasına dayanarak bizzat mümteni olan şeyle teklifin vuku bulduğunu söyleyenler delil getirmişlerdir. İstidlalin özeti şudur: Yüce Allah onların iman etmeyeceklerini haber vermiş ve onlara imanı emretmiştir; bu ise mümtenidir. Çünkü şayet mümkün olsaydı, vukuunun farz edilmesinden muhal bir durum gerekmezdi; ancak bu lazımdır, zira iman etselerdi O'nun haberi yalana dönerdi ve imanları da [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiği şeylerden olması hasebiyle iman etmeyeceklerine inanmayı da kapsardı. İman etmeyeceklerine inanmaları ise imansızlıkla nitelenmelerinin bir fer'idir; dolayısıyla hem imanla hem imansızlıkla nitelenmeleri gerekir ve iki zıt bir araya gelir. Yüce Allah'ın haberinin yalana dönüşmesi ve iki zıttın birleşmesi şeklindeki her iki durum da muhaldir; muhali gerektiren şey de muhaldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların imanı ihtilaflı konulardan değildir; zira o kendi zatında mümkün bir iştir ve Yüce Allah'ın imansızlığı haber vermesiyle imkân dairesinden çıkmaz. En fazla başkası sebebiyle mümteni (mümteniün bi'l-gayr) olur; vukuunun yalanı veya iki zıttın birleşmesini gerektirmesi de bu açıdandır. Çünkü Yüce Allah'ın bir şeyin vukuunu veya vukusuzluğunu haber vermesi, ona olan kudreti nefyetmez ve inkılap (özün değişmesi) imkansız olduğu için onu zati imkândan çıkarmaz; yalnızca vukusuzluğunu veya vukuunu nefyeder, böylece başkası sebebiyle mümteni olur. Mümkün için lazım olan, zatına bakıldığında vukuunun farz edilmesinden muhal bir durumun doğmamasıdır. Başkası sebebiyle mümteni olmasına gelince, birinci illetin yokluğunun Vacib'in yokluğunu gerektirmesi gibi bizzat mümteni olanı gerektirebilir. Onların iman etmeyeceklerine iman etmelerinin imkansızlığının beyanında şöyle de denilmiştir: Bu iki çelişiğin (nakîzeyn) teklifidir; çünkü onların hiçbir şeyde kendisini tasdik etmeyecekleri haberini tasdik etmeleri, o hususta kendisini tasdik etmemelerini gerektirir; bir şeyi teklif etmek ise onun gereklerini de teklif etmektir. Buna, bilhassa ademî (yokluk bildiren) gerekler hususunda men ile karşı çıkılmıştır. Yine şöyle denilmiştir: Çünkü O'nu tasdik etmemeleri hususunda O'nu tasdik etmeleri, O'nu tasdik etmemelerini gerektirir; varlığı yokluğunu gerektiren şey ise muhaldir. Buna da bizdeki konuda olduğu gibi bu gerekliliğin başkası sebebiyle mümteni olmasından kaynaklanmasının caiz olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Yine denilmiştir ki: Çünkü kişinin kendi nefsinde bulduğunun aksine boyun eğmesi muhaldir. Buna da Yüce Allah'ın onda tasdik ilmini yaratmayıp böylece O'nu tasdik etmemesi konusunda tasdik etmesinin caiz olduğu şeklinde itiraz edilmiştir; evet bu adete aykırıdır fakat bizzat mümteni olan şeylerden değildir, böyle denilmiştir. Makam bundan sonra da birtakım kapalılıklardan uzak değildir; bahis uzundur ve burada bunun tam hakkını vermek takat getirilemeyen şeyle teklif bahsi gibidir, inşallah ileride sana en mükemmel şekilde gelecektir. Sonra, meyve vermeyeceği bilindikten sonra inzârın faydası; mükelleflerdeki maluma tâbi olan ilmin ezelde kendisiyle geçmiş olduğu itaat ve isyan sırrını ortaya çıkarmaktır; tâ ki 'elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın' [en-Nisâ: 165]. Zira Yüce Allah ezelde yurdu olduğu bilinen kimseyi baştan oraya koysaydı, onlardan azap görenlerin durumu Allah Teâlâ'nın: 'Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik mutlaka: Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık, derlerdi' [Tâhâ: 134] sözüyle vasfettiği gibi olurdu. Bunun üzerine O, istidatlarındaki itaat ve isyanı ortaya çıkarmak için müjdeleyici ve uyarıcı elçiler gönderdi; tâ ki 'helak olan apaçık bir delilden sonra helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden sonra yaşasın'. Zira hatırlatma müminlere fayda verir ve diğerlerine karşı da delil ikame edilmiş olur. Çünkü hatırlatma ve risaletin tebliğinden sonra ezeli istidada göre itaat ve isyan saikleri harekete geçer; bunun üzerine ezelde sabit olan maluma tâbi ilme tâbi olan önceki meşiet ile fiil veya terk terettüp eder; bunun neticesinde de sevap ve ikaptan ibaret fayda ve zarar hâsıl olur. Kâfire karşı hüccetin ikame edilmiş olması şundandır: Davet ulaştıktan ve mucize zahir olduktan sonra yapmaktan kaçındığı iman, şayet mutlak olarak bizzat mümteni olsaydı hiç kimseden vuku bulmazdı; ancak vuku bulmuştur. Bundan anlaşıldı ki bunun kendisinden vuku bulmaması, kötü tercihiyle ezeli istidadından neşet eden bir imtinadan (dirençten) kaynaklanmıştır; gerçi bu imtinası da Allah Teâlâ'nın onda yaratmasıyladır, zira Allah Teâlâ'nın fiili meşietine tâbidir; meşieti ise maluma tâbi olan ilmine tâbidir. Malum ise ezeli sübutu haysiyetiyle meczul (sonradan yapılmış) değildir; dolayısıyla ilim, ezeli istidadının iktiza ettiği meczul olmayan sübutundaki hali üzere ona taalluk etmiştir. Sonra irade, ezeli istidadının iktizası olarak ilmin kendisiyle geçmiş olduğu şeyi tahsis etmeye taalluk etmiş, kudret de onu iradeye uygun olarak ortaya çıkarmıştır. Allah Teâlâ: 'Her şeye yaratılışını veren' [Tâhâ: 50] buyurmuştur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: 'De ki: Üstün delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi' [el-En'âm: 149]. Fakat O dilemedi; zira malumu ve onun ezeli istidadındakini keşfedici olması hasebiyle ilim bu şekilde geçmiş değildi. Kendi nefsinde hidayete müstait olan malumu, onun
عليه من قبوله لها، والمستعد للغواية تعلق به على ما هو عليه من عدم قبوله لها فلم يشأ إلا ما سبق به العلم من مقتضيات الاستعداد فلم تبرز القدرة إلا ما شاء الله تعالى فصح أن لله الحجة البالغة سبحانه إذا نوزع لأن الله تعالى قد «أعطى كل شيء خلقه» وما يقتضيه استعداده وما نقص منه شيئا ولهذا
hidayeti kabul edişi hali üzere keşfetmiştir; sapıklığa müstait olana ise onu kabul etmeyişi hali üzere taalluk etmiştir. Dolayısıyla istidadın gerektirdiği şeylerden ilmin kendisiyle geçtiğinden başkasını dilememiştir; kudret de ancak Allah Teâlâ'nın dilediğini açığa çıkarmıştır. Böylece tartışıldığında üstün hüccetin Yüce Allah'a ait olduğu sabit olmuştur; çünkü Allah Teâlâ 'her şeye yaratılışını' ve istidadının iktiza ettiğini vermiş, ondan hiçbir şeyi eksiltmemiştir. Bundan dolayı
قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «فمن وجد خيرا فليحمد الله»
[Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin»
فإن الله متفضل بالإيجاد لا واجب عليه ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه لأنه ما أبرز قدرته بجوده ورحمته مما اقتضته الحكمة من الأمر الذي لا خير فيه له إلا لكونه مقتضى استعداده فالحمد لله على كل حال ونعوذ به من أحوال أهل الزيغ والضلال، وإنما قال سبحانه سَواءٌ عَلَيْهِمْ ولم يقل عليك لأن الإنذار وعدمه ليسا سواء لديه صلى الله تعالى عليه وسلم- لفضيلة الإنذار الواجب عليه- على تركه، وإذا أريد بالموصول ناس معينون على أنه تعريف عهدي كما مر كان فيه معجزة لإخباره بالغيب وهو موت أولئك على الكفر كما كان خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ إشارة إلى برهان لميّ للحكم السابق كما أن سواء عليهم إلخ على تقدير كونه اعتراضا برهان إني، فالختم والتغشية مسببان عن نفس الكفر، واقتراف المعاصي سببان للاستمرار على عدم الإيمان أو لاستواء الإنذار وعدمه فالقطع لأنه سؤال عن سبب الحكم، والختم الوسم بطابع ونحوه والأثر الحاصل، ويتجوز بذلك تارة في الاستيثاق من الشيء والمنع منه اعتبارا بما يحصل من المنع بالختم على الكتب والأبواب، وتارة في تحصيل أثر عن أثر اعتبارا بالنقش الحاصل، وتارة يعتبر معه بلوغ الآخر، ومنه ختمت القرآن والغشاوة- على ما عليه السبعة- بكسر الغين المجمعة من غشاه إذا غطاه، قال أبو علي: ولم يسمع منه فعل إلا يائي فالواو مبدلة من الياء عنده أو يقال لعل له مادتين وفعالة عند الزجاج لما اشتمل على شيء كاللفافة ومنه أسماء الصناعات كالخياطة لاشتمالها على ما فيها وكذلك ما استولى على شيء كالخلافة، وعند الراغب: هي لما يفعل به الفعل كاللف في اللفافة فإن استعملت في غيره فعلى التشبيه، وبعضهم فرق بين ما فيه هاء التأنيث وبين ما ليس فيه، فالأول اسم لما يفعل به الشيء كالآلة نحو حزام وإمام، والثاني لما يشتمل على الشيء ويحيط به وحمل الظاهريون الختم والتغشية على حقيقتهما وفوضوا الكيفية إلى علم من لا كيفية له سبحانه، وروي عن مجاهد أنه قال: إذا أذنب العبد ضم من القلب هكذا- وضم الخنصر- ثم إذا أذنب ضم هكذا- وضم البنصر- وهكذا إلى الإبهام ثم قال: وهذا هو الختم والطبع والرين، وهو عندي غير معقول، والذي ذهب إليه المحققون أن الختم استعير من ضرب الخاتم على نحو الأواني لإحداث هيئة في القلب والسمع مانعة من نفوذ الحق إليهما كما يمنع نقش الخاتم- تلك الظروف- من نفوذ ما هو بصدد الانصباب فيها فيكون استعارة محسوس لمعقول بجامع عقلي وهو الاشتمال على منع القابل عما من شأنه أن يقبله ثم اشتق من الختم ختم، ففيه استعارة تصريحية تبعية، وأما الغشاوة فقد استعيرت من معناها الأصلي لحالة في أبصارهم مقتضية لعدم اجتلائها الآيات والجامع ما ذكر، فهناك استعارة تصريحية أصلية أو تبعية إذا أولت الغشاوة بمشتق أو جعلت اسم آلة على ما قيل، ويجوز أن يكون في الكلام استعارة تمثيلية بأن يقال شبهت حال قلوبهم وأسماعهم وأبصارهم مع الهيئة الحادثة فيها المانعة من الاستنفاع بها بحال أشياء معدة للانتفاع بها في مصالح مهمة مع المنع من ذلك بالختم والتغطية ثم يستعار للمشبه اللفظ الدال على المشبه به فيكون كل واحد من طرفي التشبيه مركبا والجامع عدم الانتفاع بما أعد له بسبب عروض مانع يمكن فيه كالمانع الأصلي وهو أمر عقلي منتزع من تلك
Zira Allah var etme (îcâd) konusunda lütuf sahibidir, O'na [hiçbir şey] vacip değildir. Kim bunun dışında bir şey bulursa ancak kendi nefsini kınasın. Çünkü O, cömertliği ve rahmetiyle, hikmetin gerektirdiği ve kul için kendisinde hayır bulunmayan bir şeyi kudretiyle ortaya çıkarmışsa, bu ancak o kulun istidadının bir gereği olduğu içindir. Her halükârda Allah'a hamdolsun; sapkınlık ve dalalet ehlinin hallerinden O'na sığınırız. Yüce Allah'ın { سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “Onlar için birdir” deyip 'senin için' dememesi ise, uyarma ile uyarmamanın -üzerine vacip olan uyarmanın fazileti sebebiyle- [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem nezdinde onu terk etmeye eşit olmamasındandır. Şayet ismi mevsul ile daha önce geçtiği üzere ahdî tarif olarak belirli kimseler kastedilmişse, bunda gaybı haber vermesi yönüyle bir mucize vardır; o da onların küfür üzere ölecek olmalarıdır. Nitekim { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır” [ayeti], önceki hüküm için limmî (sebebe dayalı) bir burhana işarettir; tıpkı { سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “onlar için birdir” ifadesinin [vb.], itirâzî (ara cümle) kabul edilmesi takdirinde innî (sonuçtan sebebe giden) bir burhan olması gibi. Mühürleme (hatm) ve perdeleme (tağşiye) küfrün bizzat kendisinden kaynaklanır; günahların irtikâp edilmesi ise imansızlığın devam etmesinin veya uyarmanın ve uyarmamanın eşit olmasının sebepleridir. Dolayısıyla [cümlenin başındaki] kesilme/fasl, hükmün sebebine dair bir soru [yerinde olması] sebebiyledir. Hatm (ختم); mühür ve benzeri bir şeyle damgalamak ve meydana gelen izdir. Bununla bazen bir şeyi sağlama almak ve ondan men etmek mecazen kastedilir ki bu, kitaplara ve kapılara vurulan mühürle elde edilen engelleme dikkate alınarak böyledir. Bazen de hâsıl olan nakış dikkate alınarak birbiri ardınca iz bırakma anlamında mecazen kullanılır; bazen de bununla sonuna ulaşmak kastedilir; nitekim 'Kur'an'ı hatmettim' denilir. Gışâve (غشاوة) ise -yedi kıraat imamının ittifakı üzere- noktalı ğayn harfinin kesresiyle okunur; bir şeyi örttüğünde kullanılan غشاه fiilinden gelir. Ebû Ali şöyle demiştir: 'Bu kökten ancak yâ'lı fiil işitilmiştir; binaenaleyh ona göre buradaki vav harfi yâ'dan dönüşmüştür.' Yahut onun iki kökünün olduğu söylenebilir. Züccâc'a göre fiâle (فِعَالَة) vezni sargı (lifâfe) gibi bir şeyi kuşatan şeyler için kullanılır; nitekim terzilik (hiyâta) gibi sanat isimleri de kapsadığı işleri içerdiğinden dolayı bu vezindedir; aynı şekilde hilafet gibi bir şeye hükmetme/üstün gelme anlamındaki kelimeler de böyledir. Râgıb'a göre ise bu vezin, sarma eylemindeki sargı (lifâfe) gibi fiilin kendisiyle icra edildiği şeyler içindir; şayet bunun dışında kullanılmışsa teşbih yoluyladır. Bazıları ise sonunda müenneslik te'si olan ile olmayan arasında ayrım yapmıştır: Birincisi [te'siz olan], kemer (hizâm) ve rehber/yular (imâm) gibi bir şeyin kendisiyle yapıldığı aletin ismidir; ikincisi ise [te'li olan], bir şeyi içine alan ve onu kuşatan şeydir. Zâhirîler mühürlemeyi ve perdelemeyi hakiki manalarına hamledip nasıllığını keyfiyeti olmayan Yüce Allah'ın ilmine havale etmişlerdir. Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Kul günah işlediğinde kalpten şu kadar kapanır -serçe parmağını kapattı-, sonra bir günah daha işlediğinde şöyle kapanır -yüzük parmağını kapattı- ve başparmağa varıncaya kadar böyle devam eder. Sonra: İşte mühürleme (hatm), damgalama (tab') ve paslanma (reyn) budur demiştir.' Fakat bu bana göre makul değildir. Muhakkiklerin benimsediği görüşe göre ise hatm (mühürleme), kap benzeri şeylerin üzerine mühür basılmasından istiare edilmiştir; ta ki kalpte ve kulakta hakkın onlara nüfuz etmesini engelleyen bir durum meydana gelsin; nitekim mühür nakşı da bu kaplara içine dökülecek olan şeyin girmesini engeller. Bu durumda akli bir müşterek noktayla (câmi'), mahsus (hissedilen) bir şeyin makul (akledilen) bir şey için istiaresi olur ki bu câmi', kabul ediciyi kabul etmesi gereken şeyden menetmeyi içermesidir. Sonra [masdar olan] hatmden hateme fiili türetilmiştir; dolayısıyla burada tebeî istiare-i tasrihiyye vardır. Gışâveye (perde) gelince, ayetleri net bir şekilde görememelerini gerektiren gözlerindeki bir hal için asıl manasından istiare edilmiştir; câmi' ise zikredilendir. Dolayısıyla burada asli istiare-i tasrihiyye vardır; yahut gışâve türemiş bir kelime olarak tevil edilirse veya denildiği gibi alet ismi kılınırsa tebeî [istiare-i tasrihiyye] olur. Sözde istiare-i temsîliyyenin bulunması da caizdir; şöyle ki: Kalplerinin, kulaklarının ve gözlerinin, kendilerinde meydana gelen ve onlardan yararlanmayı engelleyen durumla birlikteki halleri; mühürleme ve örtmeyle men olunmakla beraber mühim maslahatlarda kendilerinden yararlanılmak üzere hazırlanmış şeylerin haline benzetilmiştir. Sonra müşebbehün bih'e delalet eden lafız müşebbeh için istiare edilmiştir. Böylece teşbihin iki tarafından her biri mürekkep (birleşik) olur; câmi' ise, onda vaki olabilecek asıl engel gibi arızi bir engel sebebiyle kendisi için hazırlanmış şeyden yararlanılamamasıdır ki bu da söz konusu
العدة (١) ثم إن إسناد الختم إليه ﷿ باعتبار الخلق والذم والتشنيع الذي تشير إليه الآية باعتبار كون ذلك مسببا عما كسبه الكفار من المعاصي كما يدل عليه قوله تعالى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ [النساء: ١٥٥] وإلا أشكل التشنيع والذم على ما ليس فعلهم كذا قاله مفسر وأهل السنة عن آخرهم فيما أعلم. والمعتزلة لما رأوا أن الآية يلزم منها أن يكون سبحانه مانعا عن قبول الحق وسماعه بالختم وهو قبيح يمتنع صدوره عنه تعالى على قاعدتهم التزموا. للآية تأويلات ذكر الزمخشري جملة منها حتى قال: الشيطان هو الخاتم في الحقيقة أو الكافر إلا أن الله ﷾ لما كان هو الذي أقدره أو مكنه أسند الختم إليه كما يسند إلى السبب نحو- بنى الأمير المدينة، وناقة حلوب- وأنا أقول:
aletlerden (١). Sonra mühürlemenin Azîz ve Celîl olan Allah'a isnat edilmesi yaratma (halk) itibarıyladır; ayetin işaret ettiği yergi ve kınama ise bunun, kâfirlerin irtikâp ettiği günahlardan müsebbep olması itibarıyladır; nitekim Yüce Allah'ın: 'Aksine inkârları sebebiyle Allah onların üzerini mühürlemiştir' [en-Nisâ: 155] kavli de buna delalet eder. Aksi takdirde kendi fiilleri olmayan bir şeyden ötürü kınanıp yerilmeleri müşkil olurdu. Bir müfessir ve bildiğim kadarıyla Ehl-i Sünnet'in tamamı böyle demiştir. Mu'tezile ise ayetten, Yüce Allah'ın mühürleme ile hakkın kabul edilmesini ve işitilmesini engelleyen olmasının gerekeceğini ve bunun da kendi kaidelerine göre O Teâlâ'dan sadır olması imkânsız çirkin bir durum olduğunu görünce, ayet için birtakım tevillere sarılmışlardır. ez-Zemahşerî bunlardan bir kısmını zikretmiş, hatta şöyle demiştir: 'Mühürleyen gerçekte şeytandır veya kâfirin kendisidir; ancak Azîz ve Celîl olan Allah onu buna muktedir kılan yahut imkân veren olduğu için, 'emir şehri inşa etti' ve 'sağımlı deve' sözlerinde sebebe isnat edildiği gibi mühürleme O'na isnat edilmiştir.' Ben derim ki:
إن ماهيات الممكنات معلومة له سبحانه أزلا فهي متميزة في أنفسها تميزا ذاتيا غير مجعول لتوقف العلم بها على ذلك التميز وإن لها استعدادات ذاتية غير مجعولة أيضا مختلفة الاقتضاءات والعلم الإلهي متعلق بها كاشف لها على ما هي عليه في أنفسها من اختلاف استعداداتها التي هي من مفاتيح الغيب التي لا يعلمها إلا هو واختلاف مقتضيات تلك الاستعدادات فإذا تعلق العلم الإلهي بها على ما هي عليه مما يقتضيه استعدادها من اختيار أحد الطرفين الخير والشر تعلقت الإرادة الإلهية بهذا الذي اختاره العبد بمقتضى استعداده فيصير مراده بعد تعلق الإرادة الإلهية مرادا لله تعالى فاختياره الأزلي بمقتضى استعداده متبوع للعلم المتبوع للإرادة مراعاة للحكمة وأن اختياره فيما لا يزال تابع للإرادة الأزلية المتعلقة باختياره لما اختاره، فالعباد منساقون إلى أن يفعلوا ما يصدر عنهم باختيارهم لا بالإكراه والجبر وليسوا مجبورين في اختيارهم الأزلي لأنه سابق الرتبة على تعلق العلم السابق على تعلق الإرادة والجبر تابع للإرادة التابعة للعلم التابع للمعلوم الذي هو هنا اختيارهم الأزلي فيمتنع أن يكون تابعا لما هو متأخر عنه بمراتب فما من شيء يبرزه الله تعالى بمقتضى الحكمة ويفيضه على الممكنات إلا وهو مطلوبها بلسان استعدادها وما حرمها سبحانه شيئا من ذلك كما يشير إليه قوله تعالى: أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ [طه: ٥٠] أي الثابت له في الأزل مما يقتضيه استعداده الغير المجعول، وإن كانت الصور الوجودية الحادثة مجعولة. وقوله تعالى: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها [الشمس: ٨] أي الثابتين لها في نفس الأمر والكل من حيث إنه خلقه حسن لكونه بارزا بمقتضى الحكمة من صانع مطلق لا حاكم عليه ولهذا قال عز شأنه أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [السجدة: ٧] وما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ [الملك: ٣] أي من حيث إنه مضاف إليه ومفاض منه وإن تفاوت من جهة أخرى وافترق عند إضافة بعضه إلى بعض، فعلى هذا يكون الختم منه ﷾ دليلا على سواء استعدادهم الثابت في علمه الأزلي الغير المجعول بل هذا الختم الذي هو من مقتضيات الاستعداد لم يكن من الله تعالى إلا إيجاده وإظهار يقينه طبق ما علمه فيهم أزلا حيث لا جعل ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ
Mümkinatın mahiyetleri ezelde Yüce Allah'ın malumudur; dolayısıyla onlar kendi nefislerinde, yaratılmamış (gayr-i meczul) zati bir temayüz ile mütemeyyizdirler; zira onlara dair ilim o temayüze bağlıdır. Yine onların yaratılmamış, farklı iktizalara sahip zati istidatları vardır. İlahi ilim bunlara, O'ndan başkasının bilemeyeceği gaybın anahtarlarından olan istidatlarının farklılığı ve bu istidatların gerektirdiği şeylerin çeşitliliği bakımından kendi nefislerindeki halleri üzere taalluk edip onları keşfetmektedir. İlahi ilim bunlara, istidatlarının iktiza ettiği hayır ve şerden iki taraftan birini seçmeleri yönüyle kendi halleri üzere taalluk edince; ilahi irade de kulun istidadı gereği seçtiği bu şeye taalluk eder. Böylece kulun muradı, ilahi iradenin taallukundan sonra Allah Teâlâ'nın muradı haline gelir. Hikmete riayet gereğince kulun istidadı muktezasınca olan ezeli tercihi, iradenin tâbi olduğu ilme tâbi kılınmıştır; kulun gelecekteki tercihi ise onun tercih ettiği şeye taalluk eden ezeli iradeye tâbidir. Dolayısıyla kullar, kendilerinden sadır olan şeyleri ikrah ve cebirle değil kendi ihtiyarlarıyla yapmaya sevk edilmişlerdir. Ezeli tercihlerinde de mecbur değillerdir; zira bu tercih, iradenin taallukundan önce gelen ilmin taallukundan mertebece öncedir. Cebir ise burada onların ezeli tercihi olan maluma tâbi ilme tâbi iradeye tâbidir; dolayısıyla kendisinden mertebelerce sonra gelen bir şeye tâbi olması imkansızdır. Yüce Allah'ın hikmet gereği açığa çıkardığı ve mümkinata feyiz olarak akıttığı hiçbir şey yoktur ki o, istidat lisanıyla onların bizzat talep ettiği şey olmasın. Yüce Allah'ın: 'Her şeye yaratılışını veren' [Tâhâ: 50] kavlinin işaret ettiği üzere O, onları bundan hiçbir şekilde mahrum etmemiştir; yani yaratılmış olan hâdis vücudî suretler olsa da onun gayr-i meczul istidadının iktiza ettiği ezelde sabit olanı vermiştir. Yüce Allah'ın: 'Ona fücurunu ve takvasını ilham etti' [eş-Şems: 8] kavli de böyledir; yani nefisü'l-emirde onun için sabit olanı ilham etmiştir. Hepsi de O'nun yaratması olması bakımından güzeldir; zira üzerinde hiçbir hükümran bulunmayan Mutlak Sanatkâr'dan hikmet gereğince ortaya çıkmıştır. Bundan dolayı şanı yüce olan Allah: 'Yarattığı her şeyi güzel yapan' [es-Secde: 7] ve 'Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin' [el-Mülk: 3] buyurmuştur; yani başka bir yönden farklılık arz etse ve bir kısmı bir kısmına izafe edildiğinde ayrışsa bile, O'na izafe edilmesi ve O'ndan taşması bakımından böyledir. Buna göre Yüce Allah'tan olan mühürleme, onların gayr-i meczul ezeli ilminde sabit olan istidatlarının eşitliğine/kötülüğüne bir delildir. Bilakis istidadın gereklerinden olan bu mühürleme, Allah Teâlâ açısından ancak hiçbir yaratmanın (ce'l) olmadığı ezelde onlar hakkında bildiği şeye uygun olarak onun var kılınması ve yakîninin izhar edilmesidir. 'Allah onlara zulmetmedi' [Âl-i İmrân: 117]
[آل عمران: ١١٧] تعالى في إظهاره إذ من صفته سبحانه إفاضة الوجود على القوابل بحسب القابليات على ما تقتضيه الحكمة وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [النحل: ٣٣] حيث كانت مستعدة بذاتها لذلك فحينئذ يظهر أن إسناد الختم إليه تعالى باعتبار الإيجاد حقيقة ويحسن الذم لهم به من حيث دلالته على سوء الاستعداد وقبح ما انطوت عليه ذواتهم في ذلك الناد وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً [الأعراف: ٥٨] وأما ما ذكره المفسرون من أن إسناد الختم إليه تعالى باعتبار الخلق فمسلم لا كلام لنا فيه، وأما أن
[Âl-i İmrân: 117] ... onu izhar etmesinde Teâlâ [bunu var etmiştir]; zira hikmetin iktiza ettiği üzere kabiliyetler nispetinde kabullere (kabiliyet sahiplerine) varlık feyzini bahşetmek O Sübhânehu'nun sıfatındandır. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı” [en-Nahl: 33] ayetinde olduğu gibi; zira [kendi nefisleri] zatı gereği buna istidatlıydı. İşte o vakit mühürlemenin (hatm) Teâlâ'ya isnat edilmesinin var etme (îcad) itibarıyla hakikat olduğu ve bunun kötü istidada ve o mecliste zatlarının içerdiği çirkinliğe delaleti hasebiyle onların bu sebeple yerilmesinin uygun düştüğü ortaya çıkar: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise kıt/faydasız olandan başkası çıkmaz” [el-A'râf: 58]. Müfessirlerin, mühürlemenin Teâlâ'ya isnat edilmesinin yaratma (halk) itibarıyla olduğuna dair belirttikleri hususa gelince; bu kabulümüzdür, buna dair hiçbir itirazımız yoktur. Ancak...
الذم باعتبار كون ذلك مسببا عما كسبه الكفار إلخ فنقول فيه: إن أرادوا بالكسب ما شاع عند الأشاعرة من مقارنة الفعل لقدرة العبد من غير تأثير لها فيه أصلا وإنما المؤثر هو الله تعالى فهو مع مخالفته لمعنى الكسب وكونه كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً [النور: ٣٩] لا يشفي عليلا ولا يروي غليلا إذ للخصم أن يقول أي معنى لذم العبد بشيء لا مدخل لقدرته فيه إلا كمدخل اليد الشلاء فيما فعلته الأيدي السليمة وحينئذ يتأتى ما قاله الصاحب ابن عباد في هذا الباب: كيف يأمر الله تعالى العبد بالإيمان وقد منعه منه وينهاه عن الكفر وقد حمله عليه، وكيف يصرفه عن الإيمان ثم يقول أَنَّى يُصْرَفُونَ [غافر: ٦٩] ويخلق فيهم الإفك ثم يقول فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ [الإنعام: ٨٥، يونس: ٣٤، فاطر: ٣، غافر: ٦٢] وأنشأ فيهم الكفر ثم يقول لِمَ تَكْفُرُونَ [آل عمران: ٧٠، ٩٨] وخلق فيهم لبس الحق بالباطل ثم يقول لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ [آل عمران: ٧١] وصدهم عن السبيل ثم يقول لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [آل عمران: ٩٩] وحال بينهم وبين الإيمان ثم قال وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا [النساء: ٣٩] وذهب بهم عن الرشد ثم قال فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ [التكوير: ٢٦] وأضلهم عن الدين حتى أعرضوا ثم قال فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [المدثر: ٤٩] ؟!! فإن أجابوا بأن الله أن يفعل ما يشاء ولا يتعرض للاعتراض عليه المعترضون لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الأنبياء: ٢٣] قلنا لهم: هذه كلمة حق أريد بها باطل وروضة صدق ولكن ليس لكم منها حاصل لأن كونه تعالى لا يسأل عما يفعل ليس إلا لأنه حكيم لا يفعل ما عنه يسأل وإذا قلتم لا أثر للقدرة الحادثة في مقدورها كما لا أثر للعلم في معلومه فوجه مطالبة العبد بأفعاله كوجه مطالبته بأن يثبت في نفسه ألوانا وإدراكات وهذا خروج عن حد الاعتدال إلى التزام الباطل والمحال، وفيه إبطال الشرائع العظام ورد ما ورد عن النبيين عليهم الصلاة والسلام. وإن أرادوا بالكسب فعل العبد استقلالا ما يريده هو وإن لم يرده الله تعالى فهذا مذهب المعتزلة وفيه الخروج عما درج عليه سلف الأمة واقتحام ورطات الضلال وسلوك مهامه الوبال.
zemmin, kâfirlerin irtikâp ettiği şeylerin bir müsebbibi olması itibarıyla olduğuna dair sözlerine gelince, bu hususta deriz ki: Şayet kesb ile Eş'arîler nezdinde meşhur olan, fiilde hiçbir tesiri olmaksızın fiilin kulun kudretiyle beraber bulunmasını ve asıl müessirin yalnızca Allah Teâlâ olduğunu kastediyorlarsa; bu durum kesb manasına aykırı olmakla ve 'çöldeki serap gibidir; susayan onu su sanır, nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz' [en-Nûr: 39] kabilinden olmakla beraber ne hastaya şifa verir ne de susuzluğu giderir. Zira hasmın şöyle deme hakkı doğar: Sağlam ellerin yaptığı işte çolak elin dahli ne kadarsa, kudretinin onda dahli ancak o kadar olan bir şeyle kulun zemmedilmesinin ne anlamı vardır? O vakit Sâhib b. Abbâd'ın bu bapta söylediği şu söz yerini bulur: 'Allah Teâlâ kulu imandan menettiği halde ona imanı nasıl emreder; onu küfre sevk ettiği halde küfürden nasıl nehyeder? Onu imandan nasıl çevirir de sonra 'Nasıl da döndürülüyorlar?' [Gāfir: 69] der; içlerinde iftirayı yaratıp sonra 'Nasıl da çevriliyorsunuz?' [el-En'âm: 85, Yûnus: 34, Fâtır: 3, Gāfir: 62] buyurur; içlerinde küfrü var edip sonra 'Niçin inkâr ediyorsunuz?' [Âl-i İmrân: 70, 98] der; hakkı batıla karıştırmayı onlarda yaratıp sonra 'Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?' [Âl-i İmrân: 71] buyurur; onları yoldan alıkoyup sonra 'Niçin Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz?' [Âl-i İmrân: 99] der; imanla aralarına girip sonra 'İman etselerdi onlara ne olurdu?' [en-Nisâ: 39] buyurur; onları doğru yoldan uzaklaştırıp sonra 'Nereye gidiyorsunuz?' [et-Tekvîr: 26] der; dinden saptırıp nihayet yüz çevirdiklerinde sonra 'Onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?' [el-Müddessir: 49] buyurur?!' Şayet 'Allah dilediğini yapar ve itiraz edenlerin O'na itiraz hakkı yoktur, 'O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorumlu tutulurlar' [el-Enbiyâ: 23]' diye cevap verirlerse onlara deriz ki: Bu, kendisiyle batıl murat edilmiş bir hak sözdür ve doğru bir bahçedir lakin sizin oradan bir nasibiniz yoktur; zira O'nun yaptığından sorumlu tutulmaması, ancak sorulacak bir şeyi yapmayan bir Hakîm olmasındandır. İlmin malumunda tesiri olmadığı gibi hâdis kudretin de makdurunda tesiri yoktur derseniz, kuldan fiillerinin talep edilme gerekçesi, kendi nefsinde renkler ve idrakler sabit kılmasının talep edilme gerekçesi gibi olur. Bu ise itidal sınırından çıkıp batıla ve muhale bağlanmaktır; bunda yüce şeriatları iptal etmek ve peygamberlerden -aleyhimü's-salâtü ve's-selâm- vârit olanı reddetmek vardır. Şayet kesb ile kulun, Allah Teâlâ dilemese bile kendi dilediği şeyi müstakil olarak yapmasını kastediyorlarsa, bu Mutezile'nin mezhebidir ve bunda ümmetin selefinin yürüdüğü yoldan çıkmak, dalalet uçurumlarına yuvarlanmak ve vebal çöllerinde yürümek vardır.
مسا ولو قسمن على الغواني ... لما أمهرن إلا بالطلاق
Akşam oldu, eğer kadınlara taksim edilseydi bu dertler ... Mehirleri boşanmaktan başka bir şey olmazdı.
وإن أرادوا به تحصيل العبد بقدرته الحادثة حسب استعداده الأزلي المؤثرة لا مستقلا بل بإذن الله تعالى ما تعلقت به من الأفعال الاختيارية مشيئته التابعة لمشيئة الله تعالى على ما أشرنا إليه فنعمت الإرادة وحبذا السلوك في هذه الجادة، وسيأتي إن شاء الله تعالى بسطها وإقامة الأدلة على صحتها وإماطة الأذى عن طريقها إلا أن أشاعرتنا اليوم لا يشعرون وأنهم ليحسبون أنهم يحسنون صنعا ولبئس ما كانوا يصنعون.
Şayet bununla, işaret ettiğimiz üzere kulun müstakil olarak değil Allah Teâlâ'nın izniyle tesir eden hâdis kudretiyle, ezeli istidadına göre Allah Teâlâ'nın meşietine tâbi olan meşietinin taalluk ettiği ihtiyari fiilleri tahsil etmesini kastediyorlarsa ne güzel bir irade ve ne hoş bir caddeye sülûk etmektir! İnşallah bunun geniş açıklaması, sıhhatine deliller ikame edilmesi ve yolundaki engellerin kaldırılması gelecektir; ancak günümüzdeki Eş'arîlerimiz bunu fark edememekte ve kendilerinin güzel bir iş yaptıklarını sanmaktadırlar, oysa yaptıkları ne kadar da kötüdür!
ما في الديار أخو وجد نطارحه ... حديث نجد ولا خل نجاريه
Diyarda dertleşeceğimiz bir vecd ehli kardeş yok ... Ne Necid sohbeti açacak ne de ayak uyduracak bir dost var.
وأما ما ذكره المعتزلة لا سيما علامتهم الزمخشري فليس أول عشواء خبطوها وفي مهواة من الأهواء أهبطوها ولكم نزلوا عن منصة الإيمان بالنص إلى حضيض تأويله ابتغاء الفتنة واستيفاء لما كتب عليهم من المحنة وطالما استوخموا من السنة المناهل العذاب ووردوا من حميم البدعة موارد العذاب، والشبهة التي تدندن هنا حول الحمى أن أفعال العباد لو كانت مخلوقة لله تعالى لما نعاها على عباده ولا عاقبهم بها ولا قامت حجة الله تعالى عليهم وهي أوهى من بيت العنكبوت وإنه لأوهن البيوت، وقد علمت جوابها مما قدمناه لك- وليكن على ذكر منك- على أنا نرجع فنقول إن أسندوا الملازمة- وكذلك يفعلون- إلى قاعدة التحسين والتقبيح، وقالوا: معاقبة الإنسان مثلا بفعل غيره قبيحة في الشاهد لا سيما إذا كانت من الفاعل فيلزم طرد ذلك غائبا، قيل: ويقبح في الشاهد أيضا أن يمكن الإنسان عبده من القبائح والفواحش بمرأى ومسمع ثم يعاقبه على ذلك مع القدرة على ردعه ورده من الأول عنها وأنتم تقولون: إن القدرة التي بها يخلق العبد الفواحش لنفسه مخلوقة لله تعالى على علم منه ﷿ أن العبد يخلق بها
Mutezile'nin ve bilhassa onların allamesi ez-Zemahşerî'nin zikrettiği hususlara gelince; bu onların rastgele vurdukları ilk kör dövüşü ve hevaların uçurumuna yuvarladıkları ilk mesele değildir. Fitne arayışıyla ve üzerlerine yazılmış olan mihneti tamamlamak için nass ile imanın yüce makamından onun tevilinin çukuruna nice defalar inmişlerdir; nice zamandır sünnetin tatlı pınarlarını sağlıksız bulup bidatin kaynar sularından azap menbaına varmışlardır. Burada etrafında dönüp durdukları şüphe şudur: Kulların fiilleri şayet Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olsaydı, onları kullarının aleyhine kınamaz, onlardan ötürü onları cezalandırmaz ve Allah Teâlâ'nın hücceti onlara karşı ikame edilmiş olmazdı. Bu ise örümcek yuvasından daha çürüktür ve şüphesiz evlerin en çürüğüdür. Sana daha önce sunduğumuz şeylerden bunun cevabını öğrenmiştin -bu hatırında bulunsun-; bununla birlikte dönüp deriz ki: Şayet bu gerekliliği -nitekim öyle yaparlar- tahsin ve takbih kaidesine dayandırıp: 'Mesela insanın başkasının fiiliyle cezalandırılması şahitte (görünen alemde) bilhassa bizzat o failden geliyorsa çirkindir; dolayısıyla bunu gaybda da geçerli kılmak lazımdır' derlerse şöyle denilir: Şahitte de insanın, gözünün önünde ve kulağının işittiği yerde kölesine çirkinlikleri ve fuhşiyatı yapma imkânı vermesi, üstelik en baştan onu caydırmaya ve engellemeye gücü yeterken sonra da bundan dolayı onu cezalandırması çirkindir. Sizler ise kulun kendisi için fuhşiyatı yarattığı kudretin; kulun onunla kendisi için bunu yaratacağını Yüce Allah'ın bilmesiyle beraber Allah Teâlâ tarafından yaratıldığını söylüyorsunuz.
لنفسه ذلك فهو بمثابة إعطاء سيف باتر لفاجر يعلم أنه يقطع به السبيل ويسبي به الحريم وذلك في الشاهد قبيح جزما «فإن قالوا» ثم حكمة استأثر الله تعالى بعلمها فرقت بين الغائب والشاهد فحسن من الغائب ذلك التمكين ولم يحسن في الشاهد «قلنا على سبيل التنزل والموافقة لبعض الناس» ما المانع أن تكون تلك الأفعال مخلوقة لله تعالى ويعاقب العبد عليها لمصلحة وحكمة استأثر بها كما فرغتم منه الآن حذو القذة بالقذة؟! على أن في كون الخاتم في الحقيقة هو الشيطان مما لا يقدم عليه حتى الشيطان ألا تسمعه كيف قال فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٢] فلا حول ولا قوة إلا بالله وليكن هذا المقدار كافيا في هذا المقام ولشحرور القلم بعد إن شاء الله تعالى على كل بانة تغريد بأحسن مقام «والقلوب» - جمع قلب- وهو في الأصل مصدر سمي به الجسم الصنوبري المودع في التجويف الأيسر من الصدر وهو مشرق اللطيفة الإنسانية، ويطلق على نفس اللطيفة النورانية الربانية العالمة التي هي مهبط الأنوار الإلهية الصمدانية وبها يكون الإنسان إنسانا وبها يستعد لاكتساب الأوامر واجتناب الزواجر وهي خلاصة تولدت من الروح الروحاني ويعبر عنها الحكيم بالنفس الناطقة ولكونها هدف سهام القهر واللطف ومظهر الجمال والجلال ومنشأ البسط والقبض ومبدأ المحو والصحو ومنبع الأخلاق المرضية والأحوال الردية، وقلما تستقر على حال وتستمر على منوال- سميت قلبا- فهي متقلبة في أمره ومنقلبة بقضاء الله وقدره.
Bu durum, yol keseceğini ve kadınları esir alacağını bildiği halde facir bir kimseye keskin bir kılıç vermek gibidir ki bu şahitte kesinlikle çirkindir. 'Eğer derlerse ki': Allah Teâlâ'nın ilmini sadece kendine has kıldığı bir hikmet vardır ki gayb ile şahit arasını ayırmıştır; dolayısıyla bu imkânı tanımak gaybda güzel olmuş, şahitte ise güzel olmamıştır. 'Biz de bazı kimselere tenzül ve muvafakat yoluyla deriz ki': Az önce sizin tıpatıp benimsediğiniz gibi, bu fiillerin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olması ve ilmini Kendine has kıldığı bir maslahat ve hikmetten dolayı kulu bunlarla cezalandırmasına engel olan nedir?! Kaldı ki hakikatte mühürleyenin şeytan olması, şeytanın bile cüret edemeyeceği bir şeydir; baksana o nasıl demiştir: 'İzzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım' [Sâd: 82]. Güç ve kuvvet ancak Allah'a aittir. Bu makamda bu miktar kafi olsun; inşallah daha sonra kalemin bülbülünün her bir ban ağacı üzerinde en güzel makamda şakıması gelecektir. Kalpler (الْقُلُوبِ); kalp kelimesinin çoğuludur. Aslen masdardır ve göğsün sol boşluğuna yerleştirilmiş olan çam kozalağı şeklindeki cisme isim verilmiştir; o da insani latifenin doğuş yeridir. Bazen de ilahi ve samedani nurların iniş yeri olan, kendisiyle insanın insan olduğu, emirleri kazanmaya ve nehiylerden kaçınmaya kendisiyle müstait kılındığı, ruhani ruhtan doğmuş bir hülâsa olan ve hekimin nâtık nefis dediği bilici Rabbani nurani latifenin bizzat kendisine ıtlak olunur. Kahır ve lütuf oklarının hedefi, cemal ve celalin mazharı, bast ve kabzın menşei, mahv ve sahvın mebdei, razı olunan ahlakın ve kötü hallerin kaynağı olması ve bir hal üzere pek az sabit kalıp bir minval üzere nadiren devam etmesi sebebiyle 'kalp' (dönen/değişen) olarak isimlendirilmiştir; zira o, O'nun emrinde dönüp durmakta, Allah'ın kaza ve kaderiyle halden hale girmektedir.
وفي الحديث «إن القلب كريشة بأرض فلاة تقلبها الرياح»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz kalp, ıssız bir arazide rüzgarların evirip çevirdiği bir kuş tüyü gibidir.»
وقد قال الشاعر:
Şair de şöyle demiştir:
قد سمي القلب قلبا (١) من تقلبه ... فاحذر على القلب من قلب وتحويل
Kalp çokça dönüp değiştiği için kalp diye isimlendirildi (1) ... Öyleyse kalbin dönüp başkalaşmasından kalbin için sakın!
وتسمية الجسم المعروف قلبا إذا أمعنت النظر ليس إلا لتقلب هاتيك اللطيفة المشرقة عليه لأنه العضو الرئيس الذي هو منشأ الحرارة الغريزية الممدة للجسد كله ويكنى بصلاحه وفساده عن صلاح هاتيك اللطيفة وفسادها لما بينهما من التعلق الذي لا يعلم حقيقته إلا الله تعالى وكأنه لهذا
Dikkatlice bakarsan, bilinen bu cismin kalp olarak isimlendirilmesi ancak üzerine doğan o latifenin dönüp değişmesinden ötürüdür; çünkü o, bütün bedeni besleyen garizî hararetin menşei olan reis organdır. Aralarındaki hakikatini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği taalluktan dolayı onun salah ve fesadı ile o latifenin salah ve fesadı kinaye edilir. Sanki bundan dolayıdır ki
قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «ألا وإن في الجسد مضغة إذا صلحت صلح الجسد كله وإذا فسدت فسد الجسد كله ألا وهي القلب»
[Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Dikkat edin! Bedende bir et parçası vardır; o düzelirse bütün beden düzelir, o bozulursa bütün beden bozulur. Dikkat edin, o kalptir!»
وكثير من الناس ذهب إلى أن تلك المضغة هي محل العلم، وقيل: إنه في الدماغ وقيل إنه مشترك بينهما وبني ذلك على إثبات الحواس الباطنة والكلام فيها مشهور. ومن راجع وجد أنه أدرك أن بين الدماغ والقلب رابطة معنوية ومراجعة سرية لا ينكرها من كان له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد. لكن معرفة حقيقة ذلك متعززة كما هي متعذرة والإشارة إلى كنه ما هنالك على أرباب الحقائق وأصحاب الدقائق متعسرة،
İnsanlardan birçoğu bu et parçasının ilmin mahalli olduğu görüşüne varmıştır. Dimağda (beyinde) olduğu da söylenmiştir; ikisi arasında müşterek olduğu da söylenmiştir ve bu, batıni duyuların ispatına dayandırılmıştır; bu konudaki kelam ise meşhurdur. Kim araştırırsa görür ve idrak eder ki dimağ ile kalp arasında kalbi olan veya şahit olarak kulak veren kimsenin inkar edemeyeceği manevi bir bağ ve gizli bir irtibat vardır. Fakat bunun hakikatini bilmek imkansız olduğu gibi güçtür; hakikat erbabı ve incelik sahipleri için oradaki mahiyete işaret etmek pek çetindir.
ومن عرف نفسه فقد عرف ربه،
Kendini bilen Rabbini bilmiştir,
والعجز عن درك الإدراك إدراك. والسمع مصدر- سمع سمعا وسماعا- ويطلق على قوة مودعة في العصب المفروش أو المبطل في الأذن تدرك بها الأصوات ويعبر به تارة عن نفس الأذن وأخرى عن الفعل نحو إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ [الشعراء: ٢١٢] ، والأبصار- جمع بصر- وهو في الأصل بمعنى إدراك العين وإحساسها ثم تجوز به عن القوة المودعة في ملتقى العصبتين المجوفتين الواصلتين من الدماغ إلى الحدقتين التي من شأنها إدراك الألوان والأشكال بتفصيل معروف في محله وعن العين التي هي محله، وشاع هذا حتى صار حقيقة في العرف لتبادره وهو المناسب للغشاوة لتعلقها بالأعيان ويناسب الختم ما يناسب الغشاوة، وإنما قدم سبحانه الختم على القلوب هنا لأن الآية تقرير لعدم الإيمان فناسب تقديم القلوب لأنها محل الإيمان والسمع- والأبصار طرق وآلات له- وهذا بخلاف قوله تعالى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ [الجاثية: ٢٣] فإنه مسوق لعدم المبالاة بالمواعظ ولذا جاءت الفاصلة أَفَلا تَذَكَّرُونَ [يونس: ٣، هود: ٢٤، ٣٠، النحل: ٨٧، المؤمنون:
İdrakin künhüne varmaktan aciz olduğunu bilmek de bir idraktir. es-Sem‘ (السَّمْع), "semia-sem‘an ve semâan" (سَمِعَ سَمْعًا وَسَمَاعًا) fiilinin masdarıdır; kulak içine serilmiş yahut yerleştirilmiş, kendisiyle seslerin idrak edildiği sinirde var edilen kuvvete denir. Kimi zaman bizzat kulağın kendisi, kimi zaman da { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } [eş-Şuarâ: 212] “Şüphesiz onlar işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır” ayetinde olduğu gibi işitme fiili kastedilir. el-Ebsâr (الأَبْصَار) ise basar (بصر) kelimesinin çoğuludur; aslen gözün idrak etmesi ve hissetmesi manasındadır. Daha sonra mecaz yoluyla, beyinden iki gözbebeğine uzanan iki boşluklu sinirin kavşağında bulunan ve renkleri ile şekilleri idrak etme işlevine sahip olan kuvvete —ki bunun tafsilatı kendi yerinde bilinmektedir— ve bu kuvvetin mahalli olan göze isim olarak verilmiştir. Bu kullanım, akla ilk gelen mana olması sebebiyle örfte hakikat haline gelecek kadar yaygınlaşmıştır. Perdeliğin somut varlıklara taalluk etmesi hasebiyle uygun olan da budur; nitekim perdeleme için uygun olan, mühürleme için de uygundur. Şânı yüce Allah'ın burada mühürlemeyi kalplerden başlatmasının sebebi, ayetin imansızlığı tespit etmek üzere sevk edilmiş olmasıdır. Dolayısıyla kalplerin öne alınması uygun düşmüştür; çünkü kalpler imanın mahallidir, işitme ve görme duyuları ise ona ulaştıran yollar ve aletlerdir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ } [el-Câsiye: 23] “...kulağını ve kalbini mühürlemiş...” buyruğunun aksinedir; zira o ayet öğütlere aldırış etmemeyi bildirmek üzere sevk edilmiştir. Bu sebepledir ki ayetin sonu { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” [Yûnus: 3, Hûd: 24, 30, en-Nahl: 87, el-Mü’minûn:
٨٥، الصافات: ١٥٥، الجاثية: ٢٣] فكان المناسب هناك تقديم السمع، وأعاد جل شأنه الجار لتكون أدل على شدة الختم في الموضعين فإن ما يوضع في خزانة إذا ختمت خزانته وختمت داره كان أقوى في المنع عنه وأظهر في الاستقلال لأن إعادة الجار تقتضي ملاحظة معنى الفعل المعدى به حتى كأنه ذكر مرتين، ولذا قالوا في مررت بزيد وعمرو: مرور واحد، وفي مررت بزيد وبعمرو: مروران، والعطف وإن كان في قوة الإعادة لكنه ليس ظاهرا مثلها في الإفادة لما فيه من الاحتمال. ووحد السمع مع أنه متعدد في الواقع ومقتضى الانتظام بالسباق واللحاق أن يجري على نمطهما للاختصار والتفنن مع الإشارة إلى نكتة- هي أن مدركاته نوع واحد ومدركاتهما مختلفة- وكثيرا ما يعتبر البلغاء مثل ذلك، وقيل: إن وحدة اللفظ تدل على وحدة مسماه- وهو الحاسة- ووحدتها تدل على قلة مدركاتها في بادىء النظر فهناك دلالة التزام ويكفي مثل ما ذكر في اللزوم عرفا (١) ومنه يتنبه لوجه جمع القلوب كثرة والأبصار قلة وإن كان ذلك هو المعروف في استعمال الفقهاء في جميعها على أن الأسماع قلما قرع السمع- ومنه قراءة ابن أبي عبلة في الشواذ- وعلى أسماعهم، واستشهد له بقوله:
85, es-Sâffât: 155, el-Câsiye: 23]; dolayısıyla orada işitmenin takdim edilmesi uygun düşmüştür. Şânı yüce olan Allah, her iki yerde de mühürlemenin şiddetine daha çok delalet etsin diye cer harfini tekrarlamıştır; zira bir hazineye konulan şeyin hem hazinesi hem de evi mühürlendiğinde, ona ulaşmanın engellenmesinde daha kuvvetli ve bağımsızlıkta daha açıktır; çünkü cer harfinin tekrarı, kendisiyle geçişli kılınan fiilin manasının mülahaza edilmesini gerektirir, sanki iki defa zikredilmiş gibi olur. Bu yüzden 'merartü bi-Zeydin ve Amrin' (Zeyd ve Amr'a uğradım) sözünde bir uğrama, 'merartü bi-Zeydin ve bi-Amrin' (Zeyd'e ve Amr'a uğradım) sözünde ise iki uğrama olduğunu söylemişlerdir. Atıf her ne kadar tekrar kuvvetinde olsa da, içerdiği ihtimal sebebiyle anlam bildirmede onun gibi açık değildir. [Yüce Allah] vâkıada çok olmasına ve öncesiyle sonrasıyla uyumun gereği onların tarzında [çoğul] gelmesi icap etmesine rağmen, ihtisar (kısalık) ve tefennün (üslup çeşitliliği) için ve işitilen şeylerin tek bir tür, kalbin ve gözün idrak ettiklerinin ise farklı farklı olduğu nüktesine işaretle 'sem'' kelimesini tekil getirmiştir. Belagat ehli çoğunlukla bu tür incelikleri gözetir. Denildi ki: Lafzın tekilliği müsemmâsının -ki o da duyudur- tekilliğine delalet eder; onun tekilliği de ilk bakışta idrak ettiklerinin azlığına delalet eder; dolayısıyla burada iltizâmî bir delalet vardır ve zikredilen husus örfen lüzum için yeterlidir (١). Buradan, 'kulûb' kelimesinin kesret (çokluk), 'ebsâr' kelimesinin kıllet (azlık) çoğulu olarak getirilmesinin gerekçesi anlaşılır; her ne kadar fukahanın kullanımında hepsinde meşhur olan bu olsa da 'esmâ'' kelimesi nadiren kulağa çalınmıştır -nitekim İbn Ebî Able'nin şaz kıraatindeki 've alâ esmâihim' okuyuşu bundandır- ve şairin şu sözü buna şahit getirilmiştir:
قالت ولم تقصد لقيل الخنا ... مهلا لقد أبلغت أسماعي
Çirkin bir söz kastetmeksizin dedi ki: ... Yavaş ol, sesini kulaklarıma kadar duyurdun!
والقول بأنه وحدة للأمن عن اللبس كما في قوله:
Şairin şu sözünde olduğu gibi:
كلوا في بعض بطنكم تعفوا ... فإن زمانكم زمن خميص
Karnınızın bir kısmıyla yiyin ki iffetli kalasınız ... Zira zamanınız kıtlık zamanıdır.
ولأنه في الأصل مصدر والمصادر لا تجمع فروعي ذلك- ليس بشيء- لأن ما ذكر مصحح لا مرجح وأدنى من هذا عندي تقدير مضاف مثل- وحواس سمعهم- وقد اتفق القراء على الوقف على سمعهم وظاهره دليل على أنه لا تعلق له بما بعده فهو معطوف على عَلى قُلُوبِهِمْ وهذا أولى من كونه هو وما عطف عليه خبرا مقدما لغشاوة أو عاملان فيه على التنازع وإن احتملته الآية لتعين نظيره في قوله تعالى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ [الجاثية: ٢٣] والقرآن يفسر بعضه بعضا ولأن السمع كالقلب يدرك ما يدركه من جميع الجهات فناسب أن يقرن معه بالختم الذي يمنع من جميعها وإن اختص وقوعه بجانب إلا أنه لا يتعين، ولما كان إدراك البصر لا يكون عادة إلا بالمحاذاة والمقابلة جعل المانع ما يمنع منها وهو الغشاوة لأنها في الغالب كذلك كغاشية السرج، ومثل هذا يكفي في النكات ولا يضره ستره لجميع الجوانب كالإزار، وما في الكشف: من أن الوجه أن الغشاوة مشهورة في أمراض العين فهي أنسب بالبصر من غير حاجة لما تكلفوه، ويكشف عن حالة النظر في المعنى اللغوي ممن لا غشاوة على بصره.
İltibastan emin olunduğu için tekil kılındığı ve aslen masdar olup masdarların çoğulu yapılmadığı için buna riayet edildiği sözü ise bir şey değildir; çünkü zikredilen şey gerekçe değil sadece bir cevaz illetidir. Bana göre bundan daha aşağı olanı ise 've havâssı sem'ihim' (ve kulaklarının duyuları) gibi bir muzâfın takdir edilmesidir. Kıraat imamları 'sem'ihim' üzerinde vakf yapma hususunda ittifak etmişlerdir; zahiri durum kendisinden sonrasıyla bir taalluku olmadığına delildir. Dolayısıyla 'alâ kulûbihim' ifadesine matuftur ve bu; ayet buna ihtimal verse bile kendisinin ve matufun aleyhinin 'gışâvetün' için mukaddem haber olmasından veya tenazu yoluyla onda amel eden iki amil olmasından daha evladır; çünkü Yüce Allah'ın: 'Kulağını ve kalbini mühürledi' [el-Câsiye: 23] kavlinde benzeri tayin etmiştir ve Kur'an birbirini tefsir eder. Hem kulak da kalp gibi idrak ettiği şeyi her yönden idrak eder; dolayısıyla vuku bulması bir tarafa tahsis edilse bile -ki bu tayin etmez- her taraftan engelleyen mühürleme ile birlikte zikredilmesi uygun düşmüştür. Görmenin idraki ise adeten ancak karşılıklı durma ve hizalanma ile olduğundan, engelleyici şey de bundan meneden perde (gışâve) kılınmıştır; çünkü o eğer örtüsü gibi çoğunlukla böyledir. Nüktelerde bu kadarı yeterlidir ve izar gibi her tarafı örtmesi buna zarar vermez. el-Keşşâf'ta geçen: 'Uygun olan şudur ki gışâve göz hastalıklarında meşhurdur, bu yüzden onların tekellüf ettiği şeye gerek kalmaksızın gözle daha münasiptir' şeklindeki izah, basiretinde perde bulunmayan kimsenin lügat manasına bakış halini keşfetmektedir.
ولعل سبب تقديم السمع على البصر مشاركته للقلب في التصرف في الجهات الست مثله دون البصر. ومن هنا قيل: إنه أفضل منه، والحق أن كلّا من الحواس ضروري في موضعه، ومن فقد حسا فقد علما، وتفضيل البعض على البعض تطويل من غير طائل وقد قرىء بإمالة: «أبصارهم» ووجه الإمالة- مع أن الصاد حرف مستعل وهو مناف لها لاقتضائها لتسفل الصوت- مناسبة الكسرة واعتبرت على الراء دون غيرها لمناسبة الإمالة الترقيق، والمشهور عند أهل العربية أن ذلك لقوة الراء لتكرره على اللسان في النطق به فإنه يرتعد ويظهر ذلك إذا شدد أو وقف عليه فكسرته بمنزلة
İşitmenin (sem') görmeye (basar) takdim edilmesinin sebebi, belki de görmeden farklı olarak onun tıpkı kalp gibi altı yönde tasarrufta bulunma hususunda kalbe ortak olmasıdır. Buradan hareketle onun ondan daha üstün olduğu söylenmiştir. Doğrusu şu ki, duyuların her biri kendi yerinde zorunludur. Kim bir duyuyu kaybederse bir ilmi kaybetmiş olur; dolayısıyla bazısını bazısına üstün kılmaya çalışmak faydasız bir uzatmadır. «Ebsârihim» [kelimesi] imale ile de okunmuştur. İmalenin gerekçesi ise —sâd harfi müsta'lî (kalın) bir harf olup sesin alçalmasını gerektiren imaleye aykırı düşmesine rağmen— kesreye uyum sağlamaktır. [Bu kesre de], imalenin terkike (inceltmeye) uygunluğu sebebiyle diğer harflerde değil yalnızca râ harfinde dikkate alınmıştır. Arap dili uleması nezdinde meşhur olan [görüşe göre] bu durum, telaffuz edilirken dilde tekrarlanması sebebiyle râ harfinin kuvvetinden ileri gelmektedir; zira o titrer ve bu durum şeddeli olduğunda veya üzerinde vakf yapıldığında açığa çıkar. Dolayısıyla onun kesresi [iki kesre] konumundadır...
كسرتين فقوي السبب حتى أزال المانع، ولعل مرادهم أنه متكرر طبعا كما يدركه الوجدان إلا أنه يجب المحافظة لئلا يقع التقرير فإنه مضر في الأداء حتى سمعت من بعض الشافعية: أن من كرر الراء في تكبيرة الإحرام لم تنعقد صلاته والعهدة على الراوي، والجمهور على أن عَلى أَبْصارِهِمْ خبر مقدم لغشاوة والتقديم مصحح لجواز الابتداء بالنكرة مع أن فيه مطابقة الجملة قبله لأنه تقدم الجزء المحكوم به فيها وهذا كذلك، ففي الآية جملتان خبريتان فعلية دالة على التجدد واسمية دالة على الثبوت حتى كأن الغشاوة جبلية فيهم وكون الجملتين دعائيتين ليس بشيء، وفي تقديم الفعلية إشارة إلى أن ذلك قد وقع وفرغ منه، ونصب المفضل وأبو حيوة وإسماعيل بن مسلم غِشاوَةٌ فقيل هو على تقدير جعل كما صرح به في قوله تعالى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً [الجاثية: ٢٣] وقيل:
kesre mesabesindedir, böylece sebep kuvvetlenip maniyi ortadan kaldırmıştır. Muhtemelen onların muradı, vicdanın idrak ettiği üzere onun tabiatı gereği tekrarlanmasıdır; ancak edada zarar vereceğinden tekrara (tekrîre) düşmemek için korunmak vaciptir. Hatta bazı Şâfiîlerden: İftitah tekbirinde râ harfini tekrarlayanın namazının sahih olmayacağını işittim; sorumluluk ise nakledendedir. Cumhura göre { عَلى أَبْصارِهِمْ } ifadesi 'gışâvetün' için mukaddem haberdir; takdim, nekre ile başlamayı caiz kılan bir sebeptir. Bununla birlikte kendisinden önceki cümle ile mutabakatı da sağlar; zira onda hakkında hüküm verilen cüz öne geçmiştir, bu da öyledir. Dolayısıyla ayette iki haber cümlesi vardır: Yenilenmeye (teceddüde) delalet eden fiil cümlesi ve sanki perde onlarda fıtrî imiş gibi sübuta delalet eden isim cümlesi. İki cümlenin dua cümlesi olması ise bir şey değildir. Fiil cümlesinin takdiminde, bunun vuku bulup bittiğine işaret vardır. el-Mufaddal, Ebû Hayve ve İsmail b. Müslim { غِشاوَةٌ } kelimesini mansub okumuşlardır; bunun Yüce Allah'ın: 'Kulağını ve kalbini mühürledi, gözünün üzerine de bir perde çekti' [el-Câsiye: 23] kavlinde açıkça belirtildiği üzere 'ceale' (kıldı/çekti) fiilinin takdiriyle olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إنه على حذف الجار، وقال أبو حيان: يحتمل أن يكون مصدرا من معنى ختم لأن معناه غشي وستر كأنه قيل تغشية على سبيل التأكيد فيكون حينئذ قلوبهم وسمعهم وأبصارهم مختوما عليها مغشاة، وقيل يحتمل أن يكون مفعول ختم والظروف أحوال أي ختم غشاوة كائنة على هذه الأمور لئلا يتصرف بها بالرفع والإزالة، وفي كل ما لا يخفى، فقراءة الرفع أولى، وقرىء أيضا بضم الغين ورفعه، وبفتح الغين ونصبه، وقرىء «غشوة» - بكسر المعجمة- مرفوعا وبفتحها مرفوعا ومنصوبا، و «غشية» بالفتح والرفع و «غشاوة» بفتح المهملة والرفع، وجوز فيه الكسر والنصب من الغشا بالفتح والقصر وهو الرؤية نهارا لا ليلا، والمعنى أنهم يبصرون إبصار غفلة لا إبصار عبرة أو أنهم لا يرون آيات الله تعالى في ظلمات كفرهم ولو زالت أبصروها، وقال الراغب: العشا ظلمة تعرض للعين، وعشي عن كذا عمي قال تعالى: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ [الزخرف: ٣٦] فالمعنى حينئذ ظاهر والتنوين للإشارة إلى نوع من الأغطية غير ما يتعارفه الناس ويحتمل أن يكون للتعظيم أي غشاوة أي غشاوة، وصرح بعضهم بحمله على النوعية والتعظيم معا كما حمل على التكثير والتعظيم معا في قوله تعالى: فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ [فاطر: ٤] واللام في لَهُمْ للاستحقاق كما في لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ
Car harfinin hazfedilmesi iledir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Hateme'nin anlamından bir masdar olması muhtemeldir; çünkü onun manası 'örttü ve gizledi' demektir, sanki tekit yoluyla 'tağşiyeten' (örtmekle) denilmiş gibidir; bu durumda onların kalpleri, kulakları ve gözleri mühürlenmiş ve perdelenmiş olur. Hateme'nin mef'ulü olup zarfların hal olması da muhtemeldir denilmiştir; yani 'kaldırılıp giderilmek suretiyle tasarruf edilmesin diye bu şeylerin üzerinde bulunan bir gışâveyi mühürledi' demektir. Bunların her birindeki durum açıktır; binaenaleyh merfû kıraat daha evladır. Noktalı gayn harfinin zammesi ve ref'i ile, fethası ve nasbı ile de okunmuştur. 'Ğaşveten' şeklinde noktalı harfin kesresiyle merfû, fethasıyla merfû ve mansub; 'ğaşyetün' şeklinde fetha ve ref' ile; 'aşâvetün' şeklinde noktasız ayın harfinin fethası ve ref' ile de okunmuştur. Gündüz görüp gece görememek manasındaki fetha ve kasr ile 'el-aşâ'dan olmak üzere kesresi ve nasbı da caiz görülmüştür. Bu durumda mana; onların ibret nazarıyla değil gaflet nazarıyla baktıkları yahut küfürlerinin karanlıklarında Allah Teâlâ'nın ayetlerini göremedikleri, şayet o karanlıklar zail olsaydı görecekleri şeklindedir. er-Râgıb şöyle demiştir: 'el-Aşâ, göze arız olan bir karanlıktır; aşiye an kezâ ise kör oldu demektir. Nitekim Allah Teâlâ: 'Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse' [ez-Zuhruf: 36] buyurmuştur.' Bu takdirde mana zahirdir. Tenvin ise insanların bildiği örtülerden farklı bir örtü türüne işaret içindir; tazim için olması da muhtemeldir, yani 'nasıl bir perde!' demektir. Bazıları Yüce Allah'ın: 'Peygamberler yalanlandı' [Fâtır: 4] kavlinde hem çokluğa hem tazime hamledildiği gibi, burada da hem nevil bildirmeye hem de tazime birlikte hamledileceğini açıkça ifade etmişlerdir. { لَهُمْ }deki lâm harfi ise 'onlar için dünyada bir rüsvaylık vardır' kavlinde olduğu gibi istihkak (hak ediş) içindir.
[البقرة: ١١٤، المائدة: ٤١] وفي المغني: لام الاستحقاق هي الواقعة بين معنى وذات وهنا كذلك إلا أنه قدم الخبر استحسانا لأن المبتدأ نكرة موصوفة ولو أخر جاز ك أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ [الإنعام: ٢] ويجوز كما قيل أن يكون تقديمه للتخصيص- فلا يعذب عذابهم أحد ولا يوثق وثاقهم أحد- (١) وكون اللام للنفع واستعملت هنا للتهكم مما لا وجه له لأنها إنما تقع له في مقابلة عَلى في الدعاء وما يقاربه ولم يقل به أحد ممن يوثق به هنا ولا يقال عليهم العذاب، والظاهر أن الجملة مساقة لبيان إصرارهم أن مشاعرهم ختمت وأن الشقوة عليهم ختمت، وهي معطوفة على ما قبلها وليست استئنافا ولا حالا، وقال السالكوتي: عطف- على الذين كفروا- والجامع أن ما سبق بيان حالهم وهذا بيان ما يستحقون، أو على خبر إن والجامع الشركة في المسند إليه مع تناسب مفهوم السندين، وجعل ذلك لدفع ما يتوهم عدم استحقاقهم العذاب على كفرهم لأنه بختم الله تعالى وتغشيته ليس بوجيه كما لا يخفى.
[el-Bakara: 114, el-Mâide: 41]. el-Muğnî'de şöyle denir: İstihkak lâm'ı, bir mana ile zat arasına giren lâm'dır; burada da böyledir. Ancak mübteda mevsuf bir nekre olduğu için haber istihsanen takdim edilmiştir; tehir edilseydi 'katında belirlenmiş bir ecel vardır' [el-En'âm: 2] örneğindeki gibi caiz olurdu. Denildiği üzere takdiminin tahsis için olması da caizdir; -böylece onların azabıyla kimse azap olunmaz ve onların bağlandığı gibi kimse bağlanmaz- (1). Lâm'ın menfaat için olup burada istihza için kullanılması ise hiçbir veçhi olmayan bir görüştür; zira o ancak duada ve ona yakın yerlerde 'alâ'nın karşılığında kullanılır ve burada güvenilir kimselerden hiçbiri bunu söylememiştir; 'onların üzerine azap vardır' denilmez. Zahir olan şudur ki bu cümle; onların duygularının mühürlendiğine ve bedbahtlığın üzerlerine damgalandığına dair ısrarlarını beyan için sevk edilmiştir. Kendisinden öncekine matuftur; istinaf veya hal değildir. es-Sâlekûtî şöyle demiştir: 'ellezîne keferû' üzerine matuftur; birleştirici bağ ise öncekinin onların halinin beyanı, bunun ise hak ettikleri şeyin beyanı olmasıdır; yahut inne'nin haberi üzerine matuftur ve birleştirici bağ iki isnadın mefhumlarının uygunluğu ile birlikte müsnedün ileyhte ortaklıktır. Bunun, küfürleri Allah Teâlâ'nın mühürlemesi ve örtmesiyle olduğu için azabı hak etmedikleri vehmini defetmek için kılındığı görüşü ise gizli olmadığı üzere isabetli değildir.
والعذاب في الأصل الاستمرار ثم اتسع فيه فسمي به كل استمرار ألم، واشتقوا منه فقالوا: عذبته أي داومت عليه الألم قاله أبو حيان، وعن الخليل- وإليه مال كثير- أن أصله المنع يقال عذب الفرس إذا امتنع عن العلف، ومنه العذب لمنعه من العطش ثم توسع فأطلق على كل مؤلم شاق مطلقا وإن لم يكن مانعا ورادعا ولهذا كان أعم من النكال لأنه ما كان رادعا كالعقاب، وقيل: العقاب ما يجازى به كما في الآخرة، وشمل البيان عذاب الأطفال والبهائم
Azap (el-azâb) kelimesi aslen devamlılık demektir; daha sonra anlam genişlemesine uğrayarak elem verici her bir süreklilik bu şekilde isimlendirilmiştir. Nitekim bundan türeterek: 'Ona azap ettim' (azebtühû) yani 'Ona acıyı sürekli kıldım' demişlerdir. Bunu Ebû Hayyân söylemiştir. el-Halîl'den nakledildiğine göre -ki pek çok kimse de bu görüşe meyletmiştir- kelimenin aslı engellemedir (el-men'). Nitekim at yemden kesildiğinde 'azebe'l-feres' denir. Susuzluğu engellediği/giderdiği için tatlı suya da 'el-azb' denmesi bu köktendir. Daha sonra [kelimenin anlamı] genişletilerek, engelleyici ve caydırıcı olmasa bile mutlak manada acı ve meşakkat veren her şey için kullanılmıştır. Bu sebeple [azap]; ukûbet (el-ıkâb) gibi caydırıcı olan [ceza] anlamındaki 'nekâl' kelimesinden daha geneldir. Bir görüşe göre ukûbet, ahirette olduğu gibi karşılık olarak verilen cezadır. [Bu] açıklama çocukların ve hayvanların azabını da kapsamıştır
وغيرهما، وخص السجاوندي العذاب بإيصال الألم إلى الحي مع الهوان فإيلام الأطفال والبهائم ليس بعذاب عنده، وقيل: إن العذاب مأخوذ في الأصل من التعذيب ثم استعمل في الإيلام مطلقا، وأصل التعذيب على ما قيل: إكثار الضرب بعذبة السوط، وقال الراغب أصله من العذب فعذبته أزلت عذب حياته على بناء مرضته وقذيته والتنكير فيه للنوعية أي لهم في الآخرة نوع من العذاب غير متعارف في عذاب الدنيا، وحمله على التعظيم يستدعي حمل ما يستفاد من الوصف على التأكيد ولا حاجة إليه، والعظيم الكبير، وقيل: فوق الكبير لأن الكبير يقابله الصغير والعظيم يقابله الحقير والحقير دون الصغير، فالصغير والحقير خسيسان والحقير أخسهما، والعظيم والكبير شريفان والعظيم أشرفهما. فتوصيف العذاب به أكثر في التهويل من توصيفه بالكبير كما ذكره الكثير ممن شاع فضله إذ العادة جارية بأن الأخس يقابل بالأشرف والخسيس بالشريف فما يتوهم من أن نقيض الأخص- أعم- مما لا يلتفت إليه هنا، نعم يشكل على دعوى أن العظيم فوق الكبير
ve diğerlerini de kapsamıştır. es-Secâvendî ise azabı, zilletle birlikte canlıya acı ulaştırmaya tahsis etmiştir; bu sebeple çocuklara ve hayvanlara acı vermek ona göre azap değildir. Azabın aslen 'ta'zîb'den alındığı, sonra mutlak olarak elem vermede kullanıldığı da söylenmiştir; denildiğine göre ta'zîbin aslı kırbacın ucuyla çokça vurmaktır. er-Râgıb ise şöyle demiştir: Aslı 'el-azb' kelimesindendir; 'tamir ettim ve çöpü çıkardım' kalıbı üzere 'onu azaplandırdım', hayatının tatlılığını giderdim demektir. Buradaki tenvin nevil bildirmek içindir; yani ahirette onlar için dünya azabında bilinmeyen bir azap türü vardır. Bunu tazime hamletmek ise vasıftan anlaşılan şeyin tekit olarak hamledilmesini gerektirir ki buna ihtiyaç yoktur. Azîm (العظيم); büyük demektir. Büyükten de üstün olduğu söylenmiştir; çünkü büyüğün (kebîr) zıddı küçük (sağîr), azîmin zıddı ise hakirdir; hakir ise küçükten daha aşağıdır. Küçük ile hakir değersizdir, hakir ise ikisinin en değersizidir; azîm ile kebîr ise şereflidir, azîm ise ikisinin en şereflisidir. Dolayısıyla azabın bununla vasfedilmesi, fazileti yaygın olan pek çok kimsenin zikrettiği üzere onun kebîr ile vasfedilmesinden korkutma bakımından daha üstündür; zira adet, en değersizin en şerefliyle, değersizin ise şerefliyle karşılanması şeklinde cereyan eder. Dolayısıyla daha özel olanın nakîzinin daha genel olduğu vehmine burada iltifat edilmez. Evet, azîmin kebîrden üstün olduğu iddiasına karşı şu müşkil olur:
قوله عز شأنه في الحديث القدسي: «الكبرياء ردائي والعظمة إزاري»
Şânı yüce olan Allah'ın kudsî hadisteki: «Kibriyâ benim ridâmdır, azamet ise izârımdır» kavlidir.
حيث جعل سبحانه الكبرياء مقام الرداء والعظمة مقام الإزار، ومعلوم أن الرداء أرفع من الأزار فيجب أن يكون صفة الكبر أرفع من العظمة، ويقال: إن الكبير هو الكبير في ذاته سواء استكبره غيره أم لا، وأما العظمة فعبارة عن كونه بحيث يستعظمه غيره، فالصفة الأولى على هذا ذاتية وأشرف من الثانية ويمكن أن يجاب على بعد بأن ما ذكروه خاص بما إذا استعمل الكبير والعظيم في غيره تعالى أو فيما إذا خلا الكلام عن قرينة تقتضي العكس، أو يقال: إنه سبحانه جعل العظمة وهي أشرف من الكبرياء إزارا لقلة العارفين به جل شأنه بهذا العنوان بالنظر إلى العارفين بعنوان الكبرياء فلقلة أولئك كانت إزارا ولكثرة هؤلاء كانت رداءا وسبحان الكبير العظيم، وذكر الراغب: إن أصل عظم الرجل كبر عظمه ثم استعير لكل كبير وأجري مجراه محسوسا كان أو معقولا معنى كان أو عينا، والعظيم إذا استعمل في الأعيان فأصله أن يقال في الأجزاء المتصلة والكبير يقال في المنفصلة، وقد يقال فيها أيضا: عظيم وهو بمعنى كبير كجيش عظيم، وعظم العذاب بالنسبة إلى عذاب دونه يتخلله فتور وبهذا التخلل يصح أن يتفاضل العذابان كسوادين أحدهما أشبع من الآخر وقد تخلل الآخر ما ليس بسواد، وقد ذهب المسلمون إلى أنه يحسن من الله تعالى تعذيب الكفار، وهذه الآية وأمثالها شواهد صدق على ذلك. وقال بعضهم: لا يحسن وذكروا دلائل عقلية مبنية على الحسن والقبح العقليين فقالوا:
Nitekim Yüce Allah kibriyâyı ridâ makamında, azameti ise izâr makamında kılmıştır. Malumdur ki ridâ izârdan daha üsttedir; dolayısıyla kibriyâ sıfatının azametten daha üstün olması gerekir. Şöyle denilir: Kebîr, başkası onu büyük görsün veya görmesin kendi zatında büyük olandır. Azamete gelince; başkasının onu büyük göreceği bir halde olmasından ibarettir. Buna göre birinci sıfat zatîdir ve ikincisinden daha şereflidir. Uzak bir ihtimalle şöyle cevap verilebilir: Onların zikrettiği bu husus, kebîr ve azîm kelimeleri Allah Teâlâ'dan başkası hakkında kullanıldığında veya kelamda aksini iktiza eden bir karine bulunmadığı durumlara mahsustur. Yahut şöyle denilir: Şânı yüce olan Allah, kibriyâ unvanıyla bilenlere nispetle bu unvanla Kendisini bilen ariflerin azlığından dolayı kibriyâdan daha şerefli olan azameti izâr kılmıştır; dolayısıyla onların azlığından ötürü izâr, berikilerin çokluğundan ötürü ise ridâ olmuştur. Kebîr ve Azîm olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. er-Râgıb şöyle zikretmiştir: 'Kişinin azametinin aslı kemiğinin (azm) büyümesidir; sonra her büyük için istiare edilmiş ve ister hissi ister akli, ister mana ister ayan olsun bu minval üzere yürütülmüştür. Azîm somut varlıklarda kullanıldığında, aslı bitişik parçalarda söylenmesidir; kebîr ise ayrık parçalarda söylenir. Bazen onlarda da 'azîm' denilir ve 'büyük ordu' örneğinde olduğu gibi kebîr manasındadır.' Bir azabın kendisinden daha hafif bir azaba nispetle büyüklüğü araya fetret girmesi iledir; bu kesinti ile iki azabın birbirinden farklı derecelerde olması sahih olur; nitekim biri diğerinden daha koyu olan ve diğerine siyah olmayan bir şeyin karıştığı iki siyahlık gibidir. Müslümanlar kâfirlere azap etmenin Allah Teâlâ'dan güzel olduğu görüşüne varmışlardır; bu ayet ve benzerleri de buna dair sadık şahitlerdir. Bazıları ise bunun güzel olmadığını söylemiş ve akli hüsün ve kubuh esasına dayalı akli deliller zikrederek şöyle demişlerdir:
التعذيب ضرر خال عن المنفعة لأنه سبحانه منزه عن أن ينتفع بشيء والعبد يتضرر به ولو سلم انتفاعه فالله تعالى قادر أن يوصل إليه النفع من غير عذاب، والضرر الخالي عن النفع قبيح بديهة، وأيضا أن الكافر لا يظهر منه إلا العصيان فتكليفه متى حصل ترتب عليه العذاب وما كان مستعقبا للضرر من غير نفع قبيح، فأما أن يقال لا تكليف أو تكليف ولا عذاب، وأيضا هو الخالق لداعية المعصية فيقبح أن يعاقب عليها، وقالوا أيضا: هب أنا سلمنا العقاب فمن أين القول بالدوام؟ وأقسى الناس قلبا إذا أخذ من بالغ في الإساءة إليه- وعذبه وبالغ فيه وواظب عليه- لامه كل أحد وقيل له: إما أن تقتله وتريحه وإما أن تعفو عنه فإذا قبح هذا من إنسان يلتذ بالانتقام، فالغني عن الكل كيف يليق به هذا الدوام؟! وأيضا من تاب من الكفر ولو بعد حين تاب الله تعالى عليه، افترى أن هذا الكرم العظيم يذهب في الآخرة أو تسلب عقول أولئك المعذبين فلا يتوبون أو يحسن أن يقول في الدنيا: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غافر: ٦٠] وفي الآخرة لا يجيب دعاءهم إلا ب اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [المؤمنون: ١٠٨] .
Azap etmek faydadan uzak bir zarardır; çünkü Yüce Allah bir şeyden menfaat elde etmekten münezzehtir, kul ise bundan zarar görür. Kulun faydalanması kabul edilse bile Allah Teâlâ ona azapsız olarak menfaati ulaştırmaya kādirdir. Menfaatten hali olan zarar ise bedaheten çirkindir. Ayrıca kâfirden isyandan başka bir şey sadır olmaz; dolayısıyla teklif vuku bulduğunda neticesinde azap terettüp eder. Menfaatsiz olarak zararı intaç eden şey ise çirkindir. Bu durumda ya teklif yoktur denilmeli ya da teklif vardır ama azap yoktur denilmelidir. Yine masiyet saikini yaratan O'dur; dolayısıyla bundan dolayı cezalandırmak çirkin olur. Yine şöyle dediler: Haydi azabı kabul ettik, peki ebedilik nereden çıktı? İnsanların kalbi en katı olanı bile kendisine aşırı kötülük yapan birini yakalayıp ona azap etse, bunda aşırıya kaçsa ve buna devam etse herkes onu kınar ve ona: 'Ya onu öldür de rahatlat ya da affet' denilir. İntikamdan lezzet alan bir insandan bile bu durum çirkin görülürse, her şeyden müstağni olan zata bu ebedilik nasıl layık olur?! Yine küfürden bir müddet sonra bile olsa tövbe edenin tövbesini Allah Teâlâ kabul eder. Bu yüce keremin ahirette yok olacağını mı, yoksa o azap görenlerin akıllarının alınıp da tövbe edemeyeceklerini mi sanırsın; yahut dünyada: 'Bana dua edin, size icabet edeyim' [Gāfir: 60] deyip ahirette ise onların dualarına ancak 'Aşağılık olarak kalın orada ve benimle konuşmayın!' [el-Mü'minûn: 108] diye cevap vermesi güzel olur mu?
بقي التمسك بالدلائل اللفظية وهي لا تفيد اليقين فلا تعارض الأدلة العقلية المفيدة له على أنا ندعي أن أخبار الوعيد في الكفار مشروطة بعدم العفو وإن لم يكن هذا الشرط مذكورا صريحا كما قال ذلك فيها من جوز العفو عن الفساق، على أنه يحتمل أن تكون تلك الجمل دعائية أو أنها إخبارية لكن الأخبار عن استحقاق الوقوع لا عن الوقوع
Geriye lafzî delillere tutunmak kalır ki onlar da yakin ifade etmez; dolayısıyla yakin ifade eden akli delillerle çelişemezler. Üstelik biz, fâsıkların affedilmesini caiz görenlerin bu hususta söylediği gibi açıkça zikredilmemiş olsa bile kâfirler hakkındaki tehdit (vaîd) haberlerinin affın bulunmaması şartına bağlı olduğunu iddia ediyoruz. Kaldı ki bu cümlelerin dua cümlesi olması yahut haber cümlesi olup vukuun bizzat kendisini değil vuku bulma istihkakını haber vermesi de muhtemeldir.
نفسه، وهذا خلاصة ما ذكر في هذا الباب، وبسط الإمام الرازي الكلام فيه ولم يتعقبه بما يشرح الفؤاد ويبرد الأكباد وتلك شنشنة أعرفها من أخزم، ولعمري أنها شبه تمكنت في قلوب كثير من الناس فكانت لهم الخناس الوسواس فخلعوا ربقة التكليف وانحرفوا عن الدين الحنيف وهي عند المؤمنين المتمكنين كصرير باب أو كطنين ذباب فأقول: وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ [هود: ٨٨] نفي العذاب مطلقا مما لم يقله أحد ممن يؤمن بالله تعالى واليوم الآخر حتى أن المجوس لا يقولونه مع أنهم الذين بلغوا من الهذيان أقصاه فإن عقلاءهم- والعقل بمراحل عنهم- زعموا أن إبليس عليه اللعنة لم يزل في الظلمة بمعزل عن سلطان الله تعالى ثم لم يزل يزحف حتى رأى النور فوثب فصار في سلطان الله تعالى وأدخل معه الآفات والشرور فخلق الله تعالى هذا العالم شبكة له فوقع فيها فصار لا يمكنه الرجوع إلى سلطانه فبقي محبوسا يرمي بالآفات فمن أحياه الله تعالى أماته ومن أصحه أسقمه ومن أسره أحزنه وكل يوم ينقص سلطانه فإذا قامت القيامة وزالت قوته طرحه الله تعالى في الجو وحاسب أهل الأديان وجازاهم على طاعتهم للشيطان وعصيانهم له، نعم المشهور عنهم أن الآلام الدنيوية قبيحة لذاتها ولا تحسن بوجه من الوجوه فهي صادرة عن الظلمة دون النور، وبطلان مذهب هؤلاء أظهر من نار على علم، ولئن سلمنا أن أحدا من الناس يقول ذلك فهو مردود، وغالب الأدلة التي تذكر في هذا الباب مبني على الحسن والقبح العقليين وقد نفاهما أهل السنة والجماعة وأقاموا الأدلة على بطلانهما وشيوع ذلك في كتب الكلام يجعل نقله هنا من لغو الكلام على أنا نقول أن لله تعالى صفتي لطف وقهر ومن الواجب في الحكمة أن يكون الملك- لا سيما ملك الملوك- كذلك إذ كل منهما من أوصاف الكمال ولا يقوم أحدهما مقام الآخر ومن منع ذلك فقد كابر، وقد مدح في الشاهد ذلك كما قيل:
Bu bapta zikredilenlerin özeti budur. İmam er-Râzî bu konudaki kelamı genişletmiş ancak kalbe inşirah verecek ve ciğerleri serinletecek bir şekilde eleştirmemiştir; bu onun bildiğim eski bir huyudur. Ömrüme yemin olsun ki bu, pek çok insanın kalbinde yer etmiş ve onlara sinsice vesvese veren bir şüphe olmuş, bu yüzden teklif bağını çıkarıp atmışlar ve dosdoğru dinden sapmışlardır; sarsılmaz müminler katında ise bu, kapı gıcırtısı yahut sinek vızıltısı gibidir. Derim ki: 'Başarım ancak Allah iledir; O'na tevekkül ettim ve O'na yönelirim' [Hûd: 88]. Azabın mutlak olarak nefiy edilmesi, Allah Teâlâ'ya ve ahiret gününe inanan hiç kimsenin söylemediği bir şeydir; hatta hezeyanda son noktaya ulaşan Mecûsîler bile bunu söylemezler. Zira onların akıllıları -ki akıl onlardan fersah fersah uzaktır- lanete uğramış İblis'in Allah Teâlâ'nın hükümranlığından uzakta daima karanlıkta olduğunu, sonra ışığı görünceye kadar sürünmeye devam ettiğini, nihayet sıçrayıp Allah Teâlâ'nın hükümranlığına girdiğini ve beraberinde afetleri ve şerleri soktuğunu, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın bu alemi ona bir tuzak olarak yarattığını ve onun bu tuzağa düştüğünü, böylece kendi hükümranlığına dönmesinin mümkün olmadığını, afetler fırlatarak hapsolup kaldığını iddia etmişlerdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ kimi diriltirse o öldürür, kimi sıhhate kavuşturursa o hastalandırır, kimi sevindirirse o üzer ve her gün hükümranlığı eksilir; kıyamet koptuğunda ve kuvveti zail olduğunda Allah Teâlâ onu boşluğa fırlatır, din mensuplarını hesaba çeker ve şeytana itaatleri ile Kendisine isyanları sebebiyle onları cezalandırır. Evet, onlardan meşhur olan şudur ki dünyevi acılar bizzat çirkindir ve hiçbir surette güzel olamaz; dolayısıyla nurdan değil karanlıktan sadır olmuştur. Bunların mezhebinin batıllığı ise dağın başındaki ateşten daha açıktır. İnsanlardan birinin bunu söylediğini kabul etsek bile bu merduttur. Bu bapta zikredilen delillerin çoğu akli hüsün ve kubuh esasına dayanmaktadır; Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat ise bu ikisini nefyetmiş ve batıl olduklarına dair deliller ikame etmiştir; bunun kelam kitaplarında yaygın olması burada nakledilmesini gereksiz bir kelam kılar. Bununla birlikte biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın lütuf ve kahır şeklinde iki sıfatı vardır. Hükümranlıkta -bilhassa mülkün sahibinde- hikmet gereği böyle olması vaciptir; zira her ikisi de kemal sıfatlarındandır ve biri diğerinin yerine geçmez, bunu meneden kimse ise inatlaşmış olur. Şahitte de bu durum övülmüştür; nitekim şöyle denilmiştir:
يداك يد خيرها يرتجى ... وأخرى لأعدائها غائظه
Senin iki elin vardır: Birinin hayrı umulur ... Diğeri ise düşmanlarını kahreder.
فلما نظر الله سبحانه إلى ما علمه من الماهيات الأزلية والأعيان الثابتة ورأى فيها من استعد للخير وطلبه بلسان استعداده ومن استعد للشر وطلبه كذلك أفاض على كل بمقتضى حكمته ما استعد له وأعطاه ما طلبه منه ثم كلفه ورغبه ورهبه إتماما للنعمة وإظهارا للحجة إذ لو عذبه وأظهر فيه صفة قهره قبل أن ينذره لربما قال: لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] فالتعذيب وإن لم يكن فيه نفع له سبحانه بالمعنى المألوف لكنه من آثار القهر ووقوع فريق في طريق القهر ضروري في حكمته تعالى وكل ما تقتضيه حكمته تعالى وكماله حسن، وإن شئت فقل: إن صفتي اللطف والقهر من مستتبعات ذاته التي هي في غاية الكمال ولهما متعلقات في نفس الأمر مستعدة لهما في الأزل استعدادا غير مجعول. وقد علم سبحانه في الأزل التعلقات والمتعلقات فظهرت طبق ما علم ولو لم تظهر كذلك لزم انقلاب الحقائق وهو محال. فالإيمان والكفر في الحقيقة ليسا سببا حقيقيا وعلة تامة للتنعيم والتعذيب وإنما هما علامتان لهما دعت إليهما الحكمة والرحمة. وهذا معنى ما
Allah Sübhânehu ezeli mahiyetlerden ve ayân-ı sâbiteden bildiği şeylere nazar edip orada hayra müstait olup istidat lisanıyla onu talep edeni ve şerre müstait olup aynı şekilde onu talep edeni görünce; hikmetinin gereği olarak her birine müstait olduğu şeyi feyzetmiş ve Kendisinden talep ettiği şeyi ona vermiştir. Sonra nimeti tamamlamak ve hücceti izhar etmek için onu mükellef kılmış, teşvik etmiş ve sakındırmıştır. Zira onu uyarmadan önce azap edip onda kahır sıfatını izhar etseydi, muhtemelen: 'Bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık' [Tâhâ: 134] derdi. Dolayısıyla azap etmekte alışılagelmiş manada Yüce Allah için bir menfaat bulunmasa bile, o kahrın eserlerindendir ve bir fırkanın kahır yoluna düşmesi O'nun hikmetinde zaruridir; Yüce Allah'ın hikmetinin ve kemalinin iktiza ettiği her şey ise güzeldir. Dilersen şöyle de: Lütuf ve kahır sıfatları, son derece kemal üzere olan zatının gereklerindendir; nefisü'l-emirde ezelde yaratılmamış bir istidatla bu iki sıfata müstait müteallakları (bağlantıları) vardır. Yüce Allah ezelde taallukları ve müteallakları bilmiştir ve bildiği şeye uygun olarak zahir olmuşlardır; şayet bu şekilde zahir olmasalardı hakikatlerin inkılabı gerekirdi ki bu muhaldir. Dolayısıyla iman ve küfür hakikatte nimet verme ve azap etmenin hakiki sebebi ve tam illeti değildir; bilakis hikmet ve rahmetin gerektirdiği iki alamettir. Sahih hadiste gelen şu rivayetin manası da budur:
ورد في الصحيح «اعملوا فكل ميسر لما خلق له»
«Çalışın; zira herkes ne için yaratılmışsa o kendisine kolaylaştırılmıştır.»
أما من كان- أي في علم الله- من أهل السعادة المستعدة لها ذاته- فسييسر- بمقتضى الرحمة- لعمل أهل السعادة لأن شأنه تعالى الإفاضة على القوابل بحسب القابليات، وأما من كان في الأزل والعلم القديم من أهل الشقاوة التي ثبتت لماهيته الغير المجعولة أزلا- فسييسر بمقتضى القهر- لعمل أهل الشقاوة، وفي ذلك تظهر المنة وتتم الحجة ولا يرد قوله تعالى: فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ [النحل: ٩] لأن نفي الهداية لنفي المشيئة ولا شك أن المشيئة تابعة للعلم والعلم تابع لثبوت المعلوم في نفس الأمر كما يشير إليه قوله تعالى في المستحيل الغير الثابت في نفسه: أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ [الرعد: ٣٣] وحيث لا ثبوت للهداية في نفسها لا تعلق للعلم بها. وحيث لا تعلق لا مشيئة، فسبب نفي إيجاد الهداية نفي المشيئة وسبب نفي المشيئة تقرر عدم الهداية في نفسها فيوؤل الأمر
Her kim -yani Allah'ın ilminde- zatı saadete müstait olan saadet ehlinden ise, rahmetin gereği olarak saadet ehlinin ameli kendisine kolaylaştırılacaktır; zira Yüce Allah'ın şanı kabiliyetlerine göre kabullere feyiz vermektir. Her kim de ezelde ve kadim ilimde gayr-i meczul mahiyeti için ezelde sabit olan şekavet ehlinden ise, kahrın gereği olarak şekavet ehlinin ameli kendisine kolaylaştırılacaktır. Bunda minnet zahir olur ve hüccet tamamlanır; Yüce Allah'ın: 'Eğer dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi' [en-Nahl: 9] kavli de buna zıt gelmez; çünkü hidayetin nefiy edilmesi meşietin nefiy edilmesindendir. Şüphe yok ki meşiet ilme tâbidir; ilim ise nefisü'l-emirde malumun sübutuna tâbidir; nitekim kendi nefsinde sabit olmayan muhal hakkında Yüce Allah'ın: 'Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?' [er-Ra'd: 33] kavli buna işaret etmektedir. Kendi nefsinde hidayetin sübutu olmayınca ilmin ona taalluku olmaz. Taalluk olmayınca da meşiet olmaz; dolayısıyla hidayeti var etmenin nefiy sebebi meşietin nefiy edilmesidir, meşietin nefiy sebebi ise bizzat hidayetin yokluğunun takarrur etmesidir. Böylece iş,
إلى أن سبب نفي إيجاد الهداية انتفاؤها في نفس الأمر وعدم تقررها في العلم الأزلي: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ [الأنفال: ٢٣] فإذا انتقش هذا على صحيفة خاطرك، فنقول قولهم الضرر الخالي عن النفع قبيح بديهة ليس بشيء لأن ذلك الضرر من آثار القهر التابع للذات الأقدس ومتى خلا عن القهر- كان عز شأنه عما يقوله الظالمون- كالأقطع الذي ليس له إلا يد واحدة بل من أنصفه عقله يعلم أن الخلو عن صفة القهر يخل بالربوبية ويسلب إزار العظمة ويحط شأن الملكية إذ لا يرهب منه حينئذ فيختل النظام وينحل نبذ هذا الانتظام. على أن هذه الشبهة تستدعي عدم إيلام الحيوان في هذه النشأة لا سيما البهائم والأطفال الذين لا ينالهم من هذه الآلام نفع بالكلية لا عاجلا ولا آجلا مع أنا نشاهد وقوع ذلك أكثر من نجوم السماء فما هو جوابهم عن هذه الآلام منه سبحانه في هذه النشأة مع أنه لا نفع له منها بوجه فهو جوابنا عن التعذيب في تلك النشأة، وقولهم إن الكافر لا يظهر منه إلا العصيان فتكليفه متى حصل ترتب عليه العذاب إلخ: ففيه أن الكافر في علم الله تعالى حسب استعداده متعشق للنار تعشق الحديد للمغناطيس وإن نفر عنها نافر عن الجنة نفور الظلمة عن النور وإن تعشقها فهو إن كلف وإن لم يكلف لا بد وأن يعذب فيها، ولكن التكليف لاستخراج ما في استعداده من الإباء لإظهار الحجة والكفر مجرد علامة ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
hidayeti var etmenin nefiy sebebinin, onun nefisü'l-emirde bulunmaması ve ezeli ilimde takarrur etmemesi olduğu neticesine varır: 'Eğer Allah onlarda bir hayır bilseydi elbette onlara işittirirdi' [el-Enfâl: 23]. Bu durum zihninin levhasına nakşolduysa deriz ki: 'Faydadan hali olan zarar bedaheten çirkindir' sözleri bir şey değildir; zira bu zarar, Zât-ı Akdes'e tâbi olan kahrın eserlerindendir. Kahırdan hali olduğu vakit -şânı zâlimlerin dediklerinden pek yücedir- tek bir eli olan çolak gibi olurdu; bilakis aklı insaflı olan kimse bilir ki kahır sıfatından hali olmak rubûbiyyeti zedeler, azamet izârını soyup alır ve mülkiyetin şanını düşürür; çünkü o vakit O'ndan korkulmaz, böylece nizam bozulur ve bu intizamın bağı çözülür. Kaldı ki bu şüphe, bu alemde hayvanlara -bilhassa ne peşin ne de vadeli olarak bu acılardan hiçbir menfaat elde etmeyen hayvanlara ve çocuklara- acı verilmemesini iktiza eder; oysa biz bunun vuku bulduğunu gökteki yıldızlardan daha çok müşahede etmekteyiz. O'ndan hiçbir menfaati olmaksızın bu alemdeki bu acılara dair onların cevabı ne ise, o alemdeki azaba dair bizim cevabımız da odur. 'Kâfirden isyandan başka bir şey sadır olmaz; dolayısıyla teklif vuku bulduğunda neticesinde azap terettüp eder...' şeklindeki sözlerine gelince: Kâfir, Allah Teâlâ'nın ilminde istidadına göre demirin mıknatısa tutulması gibi cehenneme tutkundur; ondan kaçsa bile karanlığın nurdan kaçtığı gibi cennetten kaçmaktadır, ona tutkun olsa bile. Dolayısıyla o mükellef tutulsa da tutulmasa da mutlaka orada azap görecektir; ancak teklif, hüccetin izharı için onun istidadındaki imtinayı ortaya çıkarmak içindir ve küfür de sırf bir alamettir: 'Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi nefislerine zulmediyorlardı'
[النحل: ٣٣] وقولهم هو سبحانه الخالق لداعية المعصية مسلم لكنه خلقها وأظهرها طبق ما دعا إليه الاستعداد الذاتي الذي لا دخل للقدرة إلا في إيجاده وأي قبح في إعطاء الشيء ما طلبه بلسان استعداده وإن أضر به ولا يلزم الله تعالى عقلا أن يترك مقتضى حكمته ويبطل شأن ربوبيته مع عدم تعلق علمه بخلاف ما اقتضاه ذلك الاستعداد، وقولهم هب أنا سلمنا العقاب فمن أين الدوام إلخ: قلنا الدوام من خبث الذات وقبح الصفات الثابتين فيما لم يزل الظاهرين فيما لا يزال بالإباء بعد التكليف مع مراعاة الحكمة، وهذا الخبث دائم فيهم ما دامت حكمة الله تعالى الذاتية وذواتهم- كما يرشدك إلى ذلك- قوله سبحانه: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الإنعام: ٢٨] ويدوم المعلول ما دامت علته أو يقال العذاب وهو في الحقيقة البعد من الله لازم للكفر والملزوم لا ينفك من اللازم، وأيضا الكفر مع ظهور البرهان في الأنفس والآفاق بمن لا تتناهى كبرياؤه ولا تنحصر عظمته أمر لا يحيط نطاق الفكر بقبحه وإن لم يتضرر به سبحانه لكن الغيرة الإلهية لا ترتضيه وإن أفاضته القدرة الأزلية حسب الاستعداد بمقتضى الحكمة، ومثل ذلك يطلب عذابا أبديا وعقابا سرمديا وشبيه الشيء منجذب إليه، ولا يقاس هذا بما ضربه من المثال إذ أين ذلة التراب من عزة رب الأرباب، وليس مورد المسألتين منهلا واحدا، وقولهم من تاب من الكفر ولو بعد حين تاب الله تعالى عليه، أفترى أن هذا الكرم العظيم يذهب في الآخرة أو تسلب عقول أولئك المعذبين فلا يتوبون إلخ: ففيه أن من تاب من الكفر فقد أبدل القبيح بضده وأظهر سبحانه مقتضى ذاته وماهيته المعلومة له حسب علمه فهناك حينئذ كفر قبيح زائل وإيمان حسن ثابت، وقد انضم إلى هذا الإيمان ندم على ذلك الكفر في دار ينفع فيها تدارك ما فات والندم على الهفوات فيصير الكفر بهذا الإيمان كأن لم يكن شيئا
[en-Nahl: 33]. 'Masiyet saikini yaratan O'dur' sözleri kabulümüzdür; ancak O, kudretin sadece var etmede dahli olduğu zati istidadın çağırdığı şeye uygun olarak onu yaratmış ve izhar etmiştir. İstidat lisanıyla talep ettiği şeyi -zararına bile olsa- bir şeye vermekte ne gibi bir çirkinlik olabilir? İlmi o istidadın iktiza ettiğinin aksine taalluk etmemişken, Allah Teâlâ'nın hikmetinin gereğini terk etmesi ve rubûbiyyetinin şanını iptal etmesi aklen gerekmez. 'Haydi azabı kabul ettik, peki ebedilik nereden çıktı...' sözlerine gelince: Deriz ki: Ebedilik; hikmete riayetle birlikte tekliften sonraki imtina ile her daim zahir olan, ezelde sabit zatın habisliğinden ve sıfatların çirkinliğindendir. Yüce Allah'ın: 'Eğer geri döndürülselerdi yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi' [el-En'âm: 28] kavlinin sana gösterdiği üzere; Allah Teâlâ'nın zati hikmeti ve onların zatları devam ettiği müddetçe bu habaset onlarda daimdir. İlleti devam ettikçe malul de devam eder; yahut denilir ki: Hakikatte Allah'tan uzaklık olan azap, küfrün ayrılmaz bir lazımıdır ve melzum lazımdan ayrılmaz. Ayrıca kibriyâsı nihayetsiz ve azameti sınırsız olan zata karşı nefislerde ve ufuklarda bürhan zahir olmuşken küfür öyle bir şeydir ki çirkinliğini fikirler kuşatamaz. Yüce Allah bundan zarar görmese bile ilahi gayret buna rıza göstermez; her ne kadar ezeli kudret hikmetin iktizası olarak istidada göre onu feyzetmiş olsa da. Böyle bir şey ebedi bir azabı ve sermedi bir ikabı talep eder; bir şeyin benzeri ona cezp olunur. Bu durum verilen misalle de kıyaslanamaz; zira toprağın zilleti nerede, Rablerin Rabbinin izzeti nerede! İki meselenin varid olduğu kaynak bir değildir. 'Küfürden bir müddet sonra bile olsa tövbe edenin tövbesini Allah Teâlâ kabul eder. Bu yüce keremin ahirette yok olacağını mı, yoksa o azap görenlerin akıllarının alınıp da tövbe edemeyeceklerini mi sanırsın...' sözlerine gelince: Küfürden tövbe eden kimse çirkini zıddıyla değiştirmiştir ve Yüce Allah ilmine göre Kendisinin bildiği zatının ve mahiyetinin gereğini izhar etmiştir; binaenaleyh o vakit zail olan çirkin bir küfür ile sabit olan güzel bir iman vardır. Geçen şeylerin telafisinin ve hatalara pişmanlığın fayda verdiği bir yurtta bu imana o küfürden ötürü pişmanlık da eklenmiştir; böylece bu iman sebebiyle küfür sanki hiç olmamış gibi olur.