مذكورا إذ يقابل القبيح بالحسن ويبقى الندم وهو ركن التوبة مكسبا على أن ظهور الإيمان بعد الكفر دليل على نجابة الذات في نفسها وطهارتها في معلوميتها والأعمال بالخواتيم فلا بدع في مغفرة الله تعالى له جودا وكرما ورحمة الله تعالى- وإن وسعت كل شيء ببعض اعتباراتها- إلا أنها خصت المتقين باعتبار آخر كما يشير إليه قوله تعالى: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [الأعراف: ١٥٦] فهي كمعيته سبحانه الغير المكيفة، ألا تسمع قوله تعالى مرة: ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ [المجادلة: ٧] ، وتارة إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ [النحل: ١٢٨] وكرة إِنَّ اللَّهَ مَعَنا [التوبة: ٤٠] وطورا إِنَّ مَعِي رَبِّي [الشعراء: ٦٢] ولا ينافي كون الرحمة أوسع دائرة من الغضب كما يرمز إليه الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] أن الكفار المعذبين أكثر من
anılmaya değer bir şey [olmaz]; zira çirkin olan güzel ile karşılanmış, tövbenin rüknü olan pişmanlık da bir kazanım olarak kalmıştır. Kaldı ki küfürden sonra imanın ortaya çıkması, zatın kendi özündeki necabetine ve [ezeli] bilinişindeki temizliğine delildir; ameller ise sonlarına göredir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bir cömertlik ve kerem olarak onu bağışlamasında şaşılacak bir şey yoktur. Allah Teâlâ'nın rahmeti -bazı itibarlarla her şeyi kuşatmış olsa da- Yüce Allah'ın: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara yazacağım” [el-A'râf: 156] kavlinin işaret ettiği üzere başka bir itibarla takva sahiplerine tahsis edilmiştir. O, Yüce Allah'ın keyfiyetsiz beraberliği gibidir; baksana Yüce Allah bazen: { ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişi olduklarında altıncıları O'dur. Bundan daha az veya daha çok da olsalar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O onlarla beraberdir” [el-Mücâdele: 7], bazen: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” [en-Nahl: 128], bazen: { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Şüphesiz Allah bizimle beraberdir” [et-Tevbe: 40] ve bazen de: { إِنَّ مَعِي رَبِّي } “Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir” [eş-Şuarâ: 62] buyurmaktadır. Rahmetin gazaptan daha geniş bir daireye sahip olması -ki { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istiva etmiştir” [Tâhâ: 5] ayeti buna remzetmektedir- azap gören kâfirlerin,
المؤمنين المنعمين كما يقتضيه قوله تعالى: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ [هود: ١٧، الرعد: ١، غافر: ٥٩] وكذا حديث البعث لأن هذه الكثرة بالنسبة إلى بني آدم وهم قليلون بالنسبة إلى الملائكة والحور والغلمان وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [المدثر: ٣١] وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ [النحل: ٨] فيكون أهل الرحمة أكثر من أهل الغضب على أن أهل النار مرحومون في عذابهم وما عند الله تعالى من كل شيء لا يتناهى وبعض الشر أهون من بعض وهم مختلفون في العذاب، وبين عذاب كل طبقة وطبقة ما بين السماء والأرض وإن ظن كل من أهلها أنه أشد الناس عذابا لكن الكلام في الواقع بل منهم من هو ملتذ بعذابه من بعض الجهات. ومنهم غير ذلك، نعم فيهم من عذابه محض لا لذة لهم فيه ومع هذا يمقتون أنفسهم لعلمهم أنها هي التي استعدت لذلك ففاض عليها ما فاض من جانب المبدأ الفياض كما يشير إليه قوله تعالى: لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ [غافر: ١٠] ومن غفل منهم عن ذلك نبهه إبليس عليه اللعنة كما حكى الله عنه بقوله: فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ [إبراهيم: ٢٢] ولا تنفعهم التوبة هناك كما تنفعهم هنا إذ قد اختلفت الداران وامتاز الفريقان وانتهى الأمد المضروب لها بمقتضى الحكمة الإلهية. وقد رأينا في الشاهد أن لنفع الدواء وقتا مخصوصا إذا تعداه ربما يؤثر ضررا ومن الكفار من يعرف أنه قد مضى الوقت وانقضى ذلك الزمان وأن التوبة إنما كانت في الدار الدنيا ولهذا قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [المؤمنون: ٩٩] ولما كان هذا طلب عارف من وجه جاهل من وجه آخر قال الله تعالى في مقابلته كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [المؤمنون: ١٠٠] ولم يغلظ عليه كما أغلظ على من قال: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ [المؤمنون:
Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu iman etmezler” [Hûd: 17, er-Ra'd: 1, Gāfir: 59] kavlinin ve aynı şekilde Ba's hadisinin iktiza ettiği üzere nimetlendirilen müminlerden daha çok olması gerçeğiyle çelişmez. Çünkü bu çokluk Âdemoğullarına göredir; onlar ise meleklere, hûrilere ve gılmanlara nispetle pek azdırlar: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” [el-Müddessir: 31] ve { وَيَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve O, bilemeyeceğiniz şeyleri yaratır” [en-Nahl: 8]. Dolayısıyla rahmet ehli, gazap ehlinden daha çoktur. Kaldı ki cehennem ehli de azapları içinde merhamete naildirler; Allah Teâlâ katında her şeyden sonsuz miktarda vardır, şerrin bir kısmı diğerine göre daha hafiftir ve onlar azapta farklı derecelerdedirler. Her bir tabaka ile diğer tabakanın azabı arasında yer ile gök arası kadar fark vardır; her ne kadar cehennemliklerin her biri insanların en şiddetli azap göreninin kendisi olduğunu zannetse de söz konusu olan realitedir. Hatta onlardan azabından bazı yönlerden lezzet alanlar bile vardır; bazısı ise böyle değildir. Evet, içlerinde azabı halis olup hiçbir lezzet bulunmayanlar da vardır; bununla birlikte nefislerine buğzederler, zira bilirler ki buna istidat kazanan bizzat kendileridir ve Feyyâz olan Başlangıç tarafından üzerlerine feyzolan şey de bu yüzden feyzolmuştur. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli buna işaret eder: { لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Allah'ın gazabı, sizin kendi nefislerinize olan gazabınızdan daha büyüktür” [Gāfir: 10]. Onlardan bundan gafil olanı ise Allah'ın kendisinden naklettiği şu sözüyle lanetli İblis uyarır: { فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın” [İbrâhîm: 22]. Tövbe burada fayda verdiği gibi orada onlara fayda vermez; zira iki yurt farklılaşmış, iki fırka birbirinden ayrılmış ve ilahi hikmetin iktizası olarak belirlenen mühlet sona ermiştir. Gözümüzün önündeki alemde de görmüşüzdür ki ilacın fayda vermesinin belirli bir vakti vardır; o vakit aşıldığında belki de zarar verir. Kâfirlerden vaktin geçtiğini, o zamanın tükendiğini ve tövbenin sadece dünya yurdunda geçerli olduğunu bilen kimseler vardır; bu yüzdendir ki: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndürün, tâ ki terk ettiğim dünyada salih amelde bulunayım” [el-Mü'minûn: 99] demiştir. Bu talep bir yönden bilen, diğer yönden ise cahil olan birinin talebi olunca, Allah Teâlâ buna karşılık: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Hayır, bu onun söyleyeceği bir sözden ibarettir” [el-Mü'minûn: 100] buyurmuş; { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ }
١٠٧] حيث صدر عن جهل محض فأجابهم بقوله اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [المؤمنون: ١٠٨] فلما اختلف الطلب اختلف الجواب وليس كل دعاء يستجاب كما لا يخفى على أولي الألباب، وقولهم بقي التمسك بالدلائل اللفظية وهي لا تفيد اليقين فلا تعارض الأدلة العقلية المفيدة له فيقال فيه إن أرادوا إن هذه الأدلة العقلية مفيدة لليقين:
[el-Mü'minûn: 107] “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek, şüphesiz biz zalimleriz” diyene karşı sergilediği sertliği ona karşı sergilememiştir; zira [bu sonuncuların talebi] sırf cehaletten kaynaklanmıştır, bu sebeple onlara: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Sinin orada ve Bana konuşmayın!” [el-Mü'minûn: 108] sözüyle cevap vermiştir. Talep farklı olunca cevap da farklı olmuştur; akıl sahiplerine gizli kalmayacağı üzere her dua kabul olunmaz. Onların: 'Geriye lafzî delillere tutunmak kalmıştır ki bunlar yakîn ifade etmez; binaenaleyh yakîn ifade eden aklî delillere muarız olamazlar' sözlerine gelince: Şayet bu aklî delillerin yakîn ifade ettiğini kastediyorlarsa,
فقد علمت حالها وأنها كسراب بقيعة وليتها أفادت ظنا وإن أرادوا مطلق الأدلة العقلية فهذه ليست منها على أن كون الدلائل اللفظية لا تفيد اليقين إنما هو مذهب المعتزلة وجمهور الأشاعرة، والحق أنها قد تفيد اليقين بقرائن مشاهدة أو متواترة تدل على انتفاء الاحتمالات، ومن صدق القائل يعلم عدم المعارض العقلي فإنه إذا تعين المعنى وكان مرادا له فلو كان هناك معارض عقلي لزم كذبه، نعم في إفادتها اليقين في العقليات نظر لأن كونها مفيدة لليقين مبني على أنه هل يحصل بمجردها والنظر فيها- وكون قائلها صادقا- الجزم بعدم المعارض العقلي وأنه هل للقرينة التي تشاهد أو تنقل تواترا مدخل في ذلك الجزم وحصول ذلك الجزم بمجردها ومدخلية القرينة فيه- مما لا يمكن الجزم بأحذ طرفيه- الإثبات والنفي فلا جرم كانت إفادتها اليقين في العقليات محل نظر وتأمل «فإن قلت» إذا كان صدق القائل مجزوما به لزم منه الجزم بعدم المعارض في العقليات كما لزم منه في الشرعيات وإلا احتمل كلامه الكذب فيهما فلا فرق بينهما.
onların halini ve çölde bir serap gibi olduklarını bildin; keşke bir zan bile ifade edebilselerdi! Yok eğer mutlak aklî delilleri kastediyorlarsa, bunlar onlardan değildir. Kaldı ki lafzî delillerin yakîn ifade etmeyeceği görüşü sadece Mu'tezile'nin ve Eş'arîlerin cumhurunun mezhebidir. Hak olan şudur ki, ihtimallerin nefyedildiğine delalet eden müşahede edilmiş veya mütevatir karinelerle [lafzî deliller] bazen yakîn ifade edebilir. Sözü söyleyenin doğruluğundan aklî bir muarızın bulunmadığı bilinir; zira mana tayin edip onun kastı olduğu kesinleşince, şayet orada aklî bir muarız bulunsaydı onun yalan söylemesi gerekirdi. Evet, [lafzî delillerin] akliyyâtta yakîn ifade etmesi tartışmalıdır; çünkü bunların yakîn ifade etmesi, sırf kendileriyle, onlara nazar etmekle ve söyleyenin doğru sözlü olmasıyla aklî muarızın yokluğuna dair kesin bilginin (cezm) hasıl olup olmayacağına ve müşahede edilen ya da tevatüren nakledilen karinenin bu kesin bilgide bir dahli bulunup bulunmadığına dayanır. Sırf lafzî delillerle bu kesin bilginin hasıl olması ve karinenin bunda dahlinin bulunması, ispat ve nefy olarak iki tarafından birine kesin olarak hükmedilemeyecek hususlardandır; bundan ötürü bunların akliyyâtta yakîn ifade etmesi nazar ve teemmül mahallidir. [Eğer dersen ki]: Söyleyenin doğruluğu kesin olarak bilindiğinde, şer'iyyâtta olduğu gibi akliyyâtta da muarızın bulunmadığına kesin hükmetmek gerekir; aksi takdirde her ikisinde de sözünün yalan ihtimali bulunur, dolayısıyla aralarında fark kalmaz.
«قلت» أجاب بعض المحققين بأن المراد بالشرعيات أمور يجزم العقل بإمكانها ثبوتا وانتفاء ولا طريق إليها، وبالعقليات ما ليس كذلك وحينئذ جاز أن يكون من الممتنعات فلأجل هذا الاحتمال ربما لم يحصل الجزم بعدم المعارض العقلي للدليل النقلي في العقليات وإن حصل الجزم به في الشرعيات وذلك بخلاف الأدلة العقلية في العقليات فإنها بمجردها تفيد الجزم بعدم المعارض لأنها مركبة من مقدمات علم بالبديهة صحتها أو علم بالبديهة لزومها مما علم صحته بالبديهة، وحينئذ يستحيل أن يوجد ما يعارضها لأن أحكام البديهة لا تتعارض بحسب نفس الأمر أصلا.
[Derim ki]: Bazı muhakkikler şöyle cevap vermiştir: Şer'iyyâttan maksat, aklın sübut ve nefiy yönünden imkânına kesin olarak hükmettiği ve [aklen bilinmesine] başka yol bulunmayan hususlardır. Akliyyât ise böyle değildir; binaenaleyh imkânsız şeylerden (mümteniat) olması caizdir. İşte bu ihtimalden ötürüdür ki naklî delilin akliyyâtta aklî bir muarızının bulunmadığına dair kesin bilgi hasıl olmayabilir; her ne kadar şer'iyyâtta bu kesin bilgi hasıl olsa da. Akliyyâttaki aklî deliller ise bunun aksinedir; zira bunlar sırf kendileriyle muarızın yokluğuna dair kesin bilgi ifade ederler, çünkü bunlar doğruluğu bedahetle bilinen yahut doğruluğu bedahetle bilinen şeylerden lüzumu bedahetle anlaşılan öncüllerden terekküp etmiştir. Bu durumda onlara muarız bir şeyin bulunması imkânsızdır; zira bedahetin hükümleri nefsü'l-emir bakımından asla birbirine muarız olmaz.
هذا وقال الفاضل الرومي هاهنا بحث مشهور وهو أن المعنى بعدم المعارض العقلي في الشرعيات صدق القائل وهو قائم في العقليات أيضا وما لا يحكم العقل بإمكانه ثبوتا أو انتفاء لا يلزم أن يكون من الممتنعات لجواز إمكانه الخافي من العقل فينبغي أن يحمل كل ما علم أن الشرع نطق به على هذا القسم لئلا يلزم كذبه وإبطال قطع العقل بصدقه فالحق أن النقلي يفيد القطع في العقليات أيضا ولا مخلص إلا بأن يقال المراد أن النظر في الأدلة نفسها والقرائن في الشرعيات يفيد الجزم بعدم المعارض لأجل إفادة الإرادة من القائل الصادق جزما. وفي العقليات إفادته الجزم بعدمه محل نظر بناء على أن إفادته الإرادة محتملة انتهى. وقد ذهب الشيخ الأكبر قدس سره إلى تقديم الدليل النقلي على العقلي فقال في الباب الثاني والسبعين والأربعمائة من الفتوحات:
Bununla birlikte Fâzıl er-Rûmî şöyle demiştir: Burada meşhur bir inceleme vardır; o da şer'iyyâtta aklî muarızın yokluğundan maksadın söyleyenin doğruluğu olduğu ve bunun akliyyâtta da geçerli bulunduğudur. Aklın sübut ve nefiy bakımından imkânına hükmetmediği şeyin de mümteniattan olması gerekmez; zira akla gizli kalan bir imkânı bulunması caizdir. Binaenaleyh şeriatın beyan ettiği bilinen her şey, yalan söylemesi ve aklın onun doğruluğuna dair kesin hükmünü iptal etmesi gerekmesin diye bu kısma hamledilmelidir. Hak olan şudur ki naklî delil akliyyâtta da kat'iyyet ifade eder. [Bu itirazdan] kurtuluş ancak şöyle demekle mümkündür: Maksat, şer'iyyâtta delillerin bizzat kendilerine ve karinelere bakmanın, doğru söyleyiciden muradın kesin olarak anlaşılması sebebiyle muarızın yokluğuna dair kesin bilgi vermesidir. Akliyyâtta ise muarızın yokluğuna dair kesin bilgi vermesi, muradı ifade edişinin ihtimalli olmasına binaen nazar mahallidir, [söz burada] bitti. Şeyh-i Ekber [İbnü'l-Arabî] kuddise sırruh naklî delili aklî delile takdim etme yoluna gitmiş ve el-Fütûhât'ın dört yüz yetmiş ikinci babında şöyle demiştir:
على السمع عولنا فكنا أولي النهى ... ولا علم فيها لا يكون عن السمع
İşitmeye (nakle) dayandık da akıl sahipleri olduk ... Onda işitmeden gelmeyen hiçbir ilim yoktur.
وقال قدس سره في الباب الثامن والخمسين والثلاثمائة:
[Şeyh] kuddise sırruh üç yüz elli sekizinci babda da şöyle demiştir:
كيف للعقل دليل والذي ... قد بناه العقل بالكشف انهدم
Akıl için nasıl delil olabilir ki, aklın bina ettiği şey ... Keşif ile yıkılıp gitmiştir.
فنجاة النفس في الشرع فلا ... تك إنسانا رأى ثم حرم
Nefsin kurtuluşu şeriattadır, sakın olma ... [Hakikati] görüp de sonra mahrum kalan bir insan.
واعتصم بالشرع في الكشف فقد ... فاز بالخير عبيد قد عصم
Keşifte şeriata sımsıkı sarıl; muhakkak ki ... Korunmuş olan bir kul hayra ermiştir.
أهمل الفكر فلا تحفل به ... واتركنه مثل لحم في وضم
Düşünceyi (fikri) bir kenara bırak, ona aldırma ... Onu et kütüğü üzerindeki et gibi terk et.
إن للفكر مقاما فاعتضد ... به فيه تك شخصا قد رحم
Düşüncenin de bir makamı vardır, o makamda ondan güç al ... Böylece merhamete nail olmuş bir kimse olursun.
كل علم يشهد الشرع له ... هو علم فبه فلتعتصم
Şeriatın kendisine şahitlik ettiği her ilim ... [Gerçek] ilimdir, öyleyse sen ona sımsıkı tutun.
وإذا خالفه العقل فقل ... طورك الزم مالكم فيه قدم
Akıl ona muhalefet ettiğinde de ki: ... Heddini bil! Sizin orada basacak bir ayağınız yoktur.
ويؤيد هذا ما روي عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه قال: إن للعقل حدا ينتهي إليه كما أن للبصر حدا ينتهي إليه، وقال الإمام الغزالي: ولا تستبعد أيها المعتكف في عالم العقل أن يكون وراء العقل طور آخر يظهر فيه ما لا يظهر في العقل كما لا تستبعد أن يكون العقل طورا وراء التمييز والإحساس ينكشف فيه عوالم وعجائب يقصر عنها الإحساس والتمييز إلى آخر ما قال ففيما نحن فيه في القرآن والسنة المتواترة ما لا يحصى مما يدل على الخلود في النار، وفي العذاب دلالة واضحة لا خفاء فيها فتأويلها كلها بمجرد شبه أضعف من حبال القمر، والعدول عنها إلى القول بنفي العذاب أو الخلود فيه مما لا ينبغي لا سيما في مثل هذه الأوقات التي فيها الناس كما ترى، على أن هذه التأويلات في غاية السخافة إذ كيف يتصور حقيقة الدعاء من رب الأرض والسماء أم كيف يكون التعليق بعد النظر في قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] أم كيف يقبل أن يكون الأخبار عن الاستحقاق دون الوقوع على ما فيه في مثل قوله تعالى: كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً [الإسراء: ٩٧] كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها [النساء: ٥٦] ؟! سبحانك هذا بهتان عظيم. وأما ما ينقل عن بعض السلف الصالح- وكذا عن حضرة مولانا الشيخ الأكبر ومن حذا حذوه من السادة الصوفية رضي الله تعالى عنهم- من القول بعدم الخلود فذلك مبني على مشرب آخر وتجل لم ينكشف لنا، والكثير منهم قد بنى كلامه على اصطلاحات ورموز وإشارات قد حال بيننا وبين فهمها العوائق الدنيوية والعلائق النفسانية، ولعل قول من قال بعدم الخلود ممن لم يسلك مسلك أهل السلوك مبني على عدم خلود طائفة من أهل النار وهم العصاة مما دون الكفر وإن وقع إطلاق الكفر عليهم حمل على معنى آخر كما حمل على رأي في
Bunu, eş-Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen şu sözü teyit etmektedir: 'Görme duyusunun ulaştığı bir sınır olduğu gibi aklın da ulaştığı bir sınır vardır.' İmam Gazzâlî de şöyle demiştir: 'Ey akıl aleminde itikafa çekilen kişi! Aklın ötesinde, akılda zahir olmayan şeylerin zahir olduğu başka bir mertebenin (tavır) bulunmasını uzak görme; nitekim temyiz ve hissin ötesinde aklın, his ve temyizin yetersiz kaldığı alemlerin ve acayipliklerin inkişaf ettiği bir mertebe olduğunu da uzak görmüyorsun...' Sözünün sonuna kadar. Konumuza gelince: Kur'an'da ve mütevatir sünnette cehennemde ve azapta ebedi kalmaya delalet eden sayısız delil vardır; bu delalet açık olup onda hiçbir kapalılık yoktur. Dolayısıyla bunların tamamını ayın iplerinden (örümcek ağından) daha zayıf salt şüphelerle tevil etmek ve bunlardan yüz çevirip azabın veya azaptaki ebediliğin nefyedildiğini söylemeye meyletmek uygun düşmeyen bir şeydir; bilhassa insanların gördüğün halde olduğu böyle zamanlarda. Kaldı ki bu teviller son derece tutarsızdır; zira yerin ve göğün Rabbinden gelen duanın hakikati nasıl tasavvur edilebilir yahut Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, Kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ: 48, 116] kavline bakıldıktan sonra şartlılık (talik) nasıl söz konusu olabilir?! Yahut Yüce Allah'ın: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “[Ateş] dindikçe onların alevini artırırız” [el-İsrâ: 97], { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Derileri piştikçe, [azabı tatsınlar diye] onları başka derilerle değiştiririz” [en-Nisâ: 56] gibi kavillerinde -içerdiği anlama rağmen- haber vermenin vukuu değil de sadece hak edişi bildirmesi nasıl kabul edilebilir?! Müberrasın Sen! Bu büyük bir iftiradır. Selef-i sâlihînin bazısından -ve aynı şekilde efendimiz Şeyh-i Ekber'den ve onun yolundan giden sâdât-ı sûfiyye radıyallâhu teâlâ anhüm hazeratından- nakledilen ebediliğin olmadığına dair söze gelince: Bu, başka bir meşrebe ve bize inkişaf etmemiş bir tecelliye dayanmaktadır. Onların birçoğu sözlerini, dünyevi engellerin ve nefsi alakaların onları anlamamıza mani olduğu birtakım ıstılahlar, semboller ve işaretler üzerine kurmuşlardır. Sülûk ehlinin yoluna girmeyen kimselerden ebediliğin olmadığını söyleyenlerin sözü ise, belki de cehennem ehlinden bir taifenin, yani küfür derecesine varmayan asilerin ebedi kalmayışına dayalıdır; şayet bunlara küfür ismi ıtlak edilmişse başka bir manaya hamledilir, nitekim bir görüşe göre,
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من ترك الصلاة فقد كفر» ،
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Kim namazı terk ederse küfre düşmüştür» kavlinde de böyle hamledilmiştir.
على أن الشيخ قدس سره كم وكم صرح في كتبه بالخلود فقال في عقيدته الصغرى أول الفتوحات: والتأبيد لأهل
Kaldı ki Şeyh kuddise sırruh kitaplarında ebediliği defalarca açıkça belirtmiştir; nitekim el-Fütûhât'ın başındaki el-Akîdetü's-Suğrâ'sında şöyle demiştir: 'Cehennem ehli için
النار في النار حق، وفي الباب الرابع والستين في بحث ذبح الموت ونداء المنادي يا أهل النار خلود ولا خروج ما نصه: ويغتم أهل النار أشد الغم لذلك ثم تغلق أبواب النار غلقا لا فتح بعده وتنطبق النار على أهلها ويدخل بعضهم في بعض ليعظم انضغاطهم فيها ويرجع أعلاها أسفلها وأسفلها أعلاها ويرى الناس والجن فيها مثل قطع اللحم في القدر التي تحتها النار العظيمة تغلي كغلي الحميم فتدور في الخلق علوا وسفلا كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً. وذكر الشيخ عبد الكريم الجيلي في كتابه المسمى بالإنسان الكبير، وفي شرح لباب الأسرار من الفتوحات: أن مراد القوم بأن أهل النار يخرجون منها هم عصاة الموحدين لا الكفار، وقال: إياك أن تحمل كلام الشيخ محيي الدين أو غيره من الصوفية- في قولهم بانتهاء مدة أهل النار من العصاة- على الكفار فإن ذلك كذب وخطأ وإذا احتمل الكلام وجها صحيحا وجب المصير إليه انتهى، نعم قال قدس سره في تفسير الفاتحة من الفتوحات فإذا وقع الجدار وانهدم الصور وامتزجت الأنهار والتقى البحران وعدم البرزخ صار العذاب نعيما وجهنم جنة ولا عذاب ولا عقاب إلا نعيم وأمان بمشاهدة العيان إلخ، وهذا وأمثاله محمول على معنى صحيح يعرفه أهل الذوق لا ينافي ما وردت به القواطع، وقصارى ما يخطر لأمثالنا فيه أنه محمول على مسكن عصاة هذه الأمة من النار، وفيه يضع الجبار قدمه ويتجلى بصفة القهر على النار فتقول قط قط ولا تطيق تجليه فتخمد ولا بعد أن تلحق بعد بالجنة وإياك أن تقول بظاهره مع ما أنت عليه وكلما وجدت مثل هذا لأحد من أهل الله تعالى فسلمه لهم بالمعنى الذي أرادوه مما لا تعلمه أنت ولا أنا لا بالمعنى الذي ينقدح في عقلك المشوب بالأوهام فالأمر والله وراء ذلك والأخذ بظواهر هذه العبارات النافية للخلود في العذاب وتأويل النصوص الدالة على الخلود في النار بأن يقال الخلود فيها لا يستلزم الخلود في العذاب لجواز التنعم فيها وانقلاب العذاب عذوبة مما يجر إلى نفي الأحكام الشرعية وتعطيل النبوات وفتح باب لا يسد. وإن سولت نفسك لك ذلك قلبنا البحث معك ولنأتينك بجنود من الأدلة لا قبل لك بها وما النصر إلا من عند الله وكان حقا علينا نصر المؤمنين، ولا يوقعنك في الوهم أن الخلود مستلزم لتناهي التجليات فالله تعالى هو الله وكل يوم هو في شأن فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ [الأعراف: ١٤٤] ولا أظنك تجد هذا التحقيق من غيرنا والحمد لله رب العالمين وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ.
ateşte ebediyet haktır.' Altmış dördüncü babda, ölümün boğazlanması ve münadinin: 'Ey cehennem ehli! Ebediyet vardır, çıkış yoktur!' diye nida etmesi bahsinde geçen lafzı şöyledir: 'Cehennem ehli buna son derece kederlenir. Sonra cehennem kapıları bir daha açılmayacak şekilde kapatılır, cehennem ehlinin üzerine kapanır ve oradaki sıkışıklıkları artsın diye birbirlerinin içine girerler; üstü altına, altı da üstüne gelir. İnsanlar ve cinler orada, altında büyük bir ateş yanan ve kaynar su gibi kaynayan kazandaki et parçaları gibi görülür; yaratılmışların içinde yukarı ve aşağı döner dururlar: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً }.' Şeyh Abdülkerîm el-Cîlî el-İnsânü'l-Kebîr adlı kitabında ve el-Fütûhât'ın Lübâbü'l-Esrâr şerhinde şöyle zikretmiştir: Bu topluluğun 'cehennem ehlinin oradan çıkacağı' sözünden muratları kâfirler değil, muvahhid asilerdir. Ve şöyle demiştir: 'Sakın Şeyh Muhyiddin'in veya diğer sûfiyyenin -asilerden olan cehennem ehlinin süresinin sona ereceğine dair- sözlerini kâfirlere hamletmeyesin; zira bu bir yalan ve hatadır. Söz doğru bir veche ihtimalli olduğunda ona başvurmak vaciptir.' [Sözü] bitti. Evet, [Şeyh] kuddise sırruh el-Fütûhât'taki Fâtiha tefsirinde şöyle demiştir: 'Duvar yıkılıp sur harap olduğunda, nehirler birbirine karışıp iki deniz kavuştuğunda ve berzah yok olduğunda azap nimete, cehennem cennete döner; bizzat müşahede ile nimet ve emniyetten başka hiçbir azap ve ikap kalmaz...' ilh. Bu ve benzeri ifadeler, zevk ehlinin bildiği ve kat'i delillerle gelen nasslara aykırı olmayan sahih bir manaya hamledilir. Bizim gibilerin hatırına gelebilecek en son ihtimal, bunun bu ümmetin asilerinin cehennemdeki meskenine hamledilmesidir. Oraya Cebbâr [olan Allah] ayağını koyar ve ateş üzerine kahır sıfatıyla tecelli eder; ateş 'yeter, yeter' der ve O'nun tecellisine takat getiremeyip söner; sonradan cennete ilhak edilmesinde de bir uzaklık yoktur. Sakın bulunduğun bu halinle onun zahirini ikrar etmeyesin! Ehlullahtan birine ait böyle bir söz bulduğunda, onu ne senin ne de benim bilemeyeceğimiz, onların murat ettiği manaya teslim et; vehimlerle karışmış aklında beliren manaya değil. Allah'a yemin olsun ki hakikat bunun ötesindedir. Azapta ebediliği nefyeden bu ifadelerin zahirine tutunmak ve cehennemde ebedi kalmaya delalet eden nassları 'orada ebedi kalmak azabın ebediliğini gerektirmez, zira orada nimetlenme ve azabın tatlılığa dönüşmesi caizdir' diyerek tevil etmek, şer'i hükümleri nefyetmeye, peygamberlikleri iptal etmeye ve kapatılamayacak bir kapı açmaya sürükler. Şayet nefsin sana bunu süsleyecek olursa seninle tartışmayı tersine çevirir ve sana karşı koyamayacağın delillerden ordular getiririz; nusret ancak Allah katındandır ve müminlere yardım etmek üzerimize bir haktır. Ebediliğin tecellilerin son bulmasını gerektirdiği vehmine sakın kapılma; Allah Teâlâ Allah'tır ve O her gün bir şendedir: { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol” [el-A'râf: 144]. Bu tahkiki bizden başkasında bulabileceğini de sanmıyorum; Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki, inanmadıkları halde 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler”
هذه الآية وما بعدها إلى آخر القصة معطوفة على قصة إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وكل من المتعاطفين مسوق لغرض إلا أن فيهما من النعي على أهل الضلال ما لا يخفى وقد سيقت هذه الآية إلى ثلاث عشرة آية لنعي المنافقين الذين ستروا الكفر وأظهروا الإسلام فهم بحسب الظاهر أعظم جرما من سائر الكفار كما يشير إليه قوله تعالى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النساء: ١٤٥] والناس- أصله عند سيبويه، والجمهور- أناس وهو جمع أو اسم جمع لإنسان، وقد حذفت فاؤه تخفيفا فوزنه فعال، ويشهد لأصله إنسان وإنس وأناسي ونقصه وإتمامه جائزان إذا نكر فإذا عرف بأل فالأكثر نقصه ومن عرف خص بالبلاء ويجوز إتمامه على قلة كما في قوله:
Bu ayet ve kıssanın sonuna kadar bundan sonrası, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” kıssasına matuftur. Matufların her biri bir gaye için sevk edilmiştir; ancak her ikisinde de delalet ehlini yerme hususunda gizli kalmayacak bir mana vardır. Bu ayet, [arkasından gelen] on üç ayetle birlikte, küfrü gizleyip İslam'ı izhar eden münafıkları yermek için sevk edilmiştir; dolayısıyla onlar zahir itibarıyla diğer kâfirlerden daha büyük bir cürüm içindedirler, nitekim Yüce Allah'ın şu kavli buna işaret eder: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en aşağı tabakasındadırlar” [en-Nisâ: 145]. Sîbeveyhi ve cumhura göre en-Nâs (النَّاس) kelimesinin aslı ünâs (أُناس) olup insan (إنسان) kelimesinin çoğulu veya cins ismidir; fâ'ul-fiili (ilk harfi) hafifletmek için hazfedilmiştir, vezni ise feâldir (فعال). İnsân, ins ve enâsî kelimeleri onun aslına şahitlik eder. Nekre olduğunda [başındaki hemzenin] hazfi de tamamı da caizdir; harf-i tarif aldığında ise ekseriyetle hazfedilir; 'kim marifet kazanırsa belaya maruz kalır'. Şairin şu sözünde olduğu gibi az da olsa tamamının gelmesi de caizdir:
إن المنايا يطلع ... عن على الأناس الآمنينا
Ölümler mutlaka çıkagelir ... Güvende olan insanların üzerine.
وهو مأخوذ من الأنس ضد الوحشة لأنسه بجنسه لأنه مدني بالطبع ومن هنا قيل:
Bu kelime vahşetin zıddı olan ünsiyetten (الأنس) türemiştir; çünkü insan kendi cinsiyle ünsiyet kurar, zira o tabiatı gereği medenidir. Buradan hareketle şöyle denilmiştir:
وما سمي الإنسان إلا لأنسه ... ولا القلب إلا أنه يتقلب
İnsana ancak ünsiyetinden dolayı insan denilmiştir ... Kalbe de ancak değişkenliğinden ötürü kalp denilmiştir.
أو من آنس أي أبصر قال تعالى: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً [القصص: ٢٩] وجاء بمعنى سمع وعلم، وسمي به لأنه ظاهر محسوس، وذهب السكاكي إلى أنه اسم تام وعينه واو من نوس إذا تحرك بدليل تصغيره على نويس فوزنه فعل. وفي الكشاف أنه من المصغر الآتي على خلاف مكبره كأنيسيان ورويجل، وقيل: من نسي بالقلب لقوله تعالى
Yahut [insan kelimesi] gördü anlamına gelen ânese (آنس) kökünden türemiştir; Yüce Allah: { آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً } “Tûr tarafında bir ateş gördü” [el-Kasas: 29] buyurmuştur. Bu kelime işitti ve bildi anlamında da gelmiştir; zahir ve hissedilir olduğu için insana bu isim verilmiştir. Sekkâkî ise onun tam bir isim olup aynü'l-fiilinin vâv olduğu ve hareket etti anlamındaki nevs (نوس) kökünden geldiği görüşüne varmıştır; bunun delili nüveys (نويس) şeklinde küçültülmesidir (tasgir), dolayısıyla vezni fa'ldir (فعل). el-Keşşâf'ta ise onun üneysiyân ve ruveycil gibi büyüğünün hilafına gelen küçültme isimlerinden olduğu zikredilmiştir. [İnsan kelimesinin], Yüce Allah'ın Âdem aleyhisselâm hakkındaki şu kavlinden dolayı,
في آدم ﵇: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] وهذا مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فوزنه حينئذ «فلع» ولا يستعمل في الغالب إلا في بني آدم، وحكى ابن خالويه عن ناس من العرب: أناس الجن، قال أبو حيان: وهو مجاز وإذا أخذ من نوس يكون صدق المفهوم على الجن ظاهرا لا سيما إذا قلنا: إن النوس تذبذب الشيء في الهواء، وعن سلمة بن عاصم أنه جزم بأن كلا من ناس وأناس مادة مستقلة واللام فيه إما للجنس أو للعهد الخارجي فإن كان الأول فمن نكرة موصوفة وإن كان الثاني فهي موصولة مرادا بها عبد الله بن أبيّ وأشياعه، وجوز ابن هشام وجماعة أن تكون موصولة على تقدير الجنس وموصوفة على تقدير العهد لأن بعض الجنس قد يتعين بوجه ما وبعض المعينين قد يجهل باعتبار حال من أحواله كأهل محلة محصورين فيهم قاتل لم يعرف بعينه كونه قاتلا وإن عرف شخصه فلا وجه للتخصيص عند هؤلاء، وقيل: إن التخصيص هو الأنسب لأن المعرف بلام الجنس لعدم التوقيت فيه قريب من النكرة وبعض النكرة نكرة فناسب من الموصوفة للطباق والأمر بخلافه في العهد، وعلى هذا الأسلوب ورد قوله تعالى: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ [الأحزاب: ٢٣] وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ [التوبة: ٦١] لأنه أريد في الأول الجنس، وفي مرجع الضمير في الثاني طائفة معينة من المنافقين، ولما كان في الآية تفصيل معنوي لأنه سبحانه ذكر المؤمنين ثم الكافرين ثم عقب بالمنافقين فصار نظيرا للتفصيل اللفظي، وفي قوة تفصيل الناس إلى مؤمن وكافر ومنافق- تضمن الإخبار عمن يقول بأنه من الناس- فائدة، ولك أن تحمله على معنى من يختفي من المنافقين معلوم لنا ولولا أن الستر من الكرم فضحته فيكون مفيدا أيضا وملوحا إلى تهديد ما، وقيل: المراد بكونهم من الناس أنهم لا صفة لهم تميزهم سوى الصورة الإنسانية، أو المراد التنبيه على أن الصفات المذكورة تنافي الإنسانية فيتعجب منها- أو مناط الفائدة- الوجود أي إنهم موجودون فيما بينهم أو إنهم من الناس لا من الجن إذ لا نفاق فيهم، أو المراد بالناس المسلمون والمعنى أنهم يعدون مسلمين أو يعاملون معاملتهم فيما لهم وعليهم، ولا يخفى ما في بعض هذه الوجوه من الكلف والتكلف ولكل ساقطة لاقطة، واختار أبو حيان هنا أن تكون مِنَ موصلة مدعيا أنها إنما تكون موصوفة إذا وقعت في مكان يختص بالنكرة في الأكثر، وفي غير ذلك قليل حتى أن السكاكي على علو كعبه أنكره ولا يخفى ما فيه، ولا يرد على إرادة العهد أنه كيف يدخل المنافقون مطلقا في الكفرة المصرين المحكوم عليهم بالختم وإن وَمِنَ النَّاسِ الآية وقع عديلا لأن الذين كفروا بيانا للقسم الثالث المذبذب فلا يدخل فيه لأن المراد بالمنافقين المصممون منهم المختوم عليهم بالكفر كما يدل عليه صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ [البقرة: ١٨] لا مطلق المنافقين ولأن اختصاصهم بخلط الخداع والاستهزاء مع الكفر لا ينافي دخولهم تحت الكفرة المصرين، وبهذا الاعتبار صاروا قسما ثالثا فالقسمة ثنائية بحسب الحقيقة ثلاثية بالاعتبار، وفي قوله تعالى يقول وآمنا مراعاة للفظ مِنَ ومعناها ولو راعى الأول فقط لقال آمنت أو الثاني فقط لقال يقولون ولما روعيا جميعا حسن مراعاة اللفظ أولا إذ هو في الخارج قبل المعنى والواحد قبل الجمع ولو عكس جاز، وزعم ابن عطية أنه لا يجوز الرجوع من جمع إلى توحيد ويرده قول الشاعر:
{ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “O unuttu; Biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ: 115] nesiye (نسي) kökünden harf aktarımıyla (kalb) geldiği de söylenmiştir. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir; bu takdirde vezni fe'ledir (فلع). Bu kelime çoğunlukla sadece Âdemoğulları hakkında kullanılır. İbn Hâleveyh bazı Araplardan: 'Cinlerin insanları' tabirini nakletmiştir. Ebû Hayyân: 'Bu mecazdır; nevs kökünden alındığında ise bu mefhumun cinlere delaleti açıktır, bilhassa nevs kelimesinin bir şeyin havada dalgalanıp hareket etmesi olduğunu söylediğimizde' demiştir. Seleme b. Âsım'dan, nâs ve ünâs kelimelerinin her birinin müstakil birer madde olduğuna kesin hükmettiği rivayet edilmiştir. Başındaki lâm ise ya cins içindir ya da harici ahit içindir. Eğer birincisi ise 'men' (من) sıfat almış nekredir; ikincisi ise mevsul olup bununla Abdullah b. Übeyy ve taraftarları kastedilmiştir. İbn Hişâm ve bir cemaat, cins takdirinde mevsul, ahit takdirinde ise mevsûfe olmasını caiz görmüşlerdir; zira cinsin bir kısmı bir yönüyle muayyen olabilir, muayyen olanların bir kısmı da durumlarından biri itibarıyla meçhul kalabilir; tıpkı aralarında bizzat kim olduğu bilinmeyen ancak şahsı bilinen bir katilin bulunduğu mahalle halkı gibi. Dolayısıyla bunlara göre tahsisin bir vechi yoktur. Denildi ki: Tahsis daha uygundur; çünkü cins lâmı ile marife olan lafız, onda muayyen bir vakit bulunmadığından nekreye yakındır, nekrenin bir kısmı da nekredir; bu sebeple mutabakat için mevsûfe olan men'e uygun düşmüştür, ahitte ise durum bunun aksinedir. Yüce Allah'ın: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki” [el-Ahzâb: 23] ve { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ } “Onlardan Peygamber'i incitenler de vardır” [et-Tevbe: 61] kavilleri bu üslup üzere gelmiştir; zira birincisinde cins, ikincisindeki zamirin merciinde ise münafıklardan muayyen bir fırka murat edilmiştir. Ayette manevi bir tafsilat bulunduğundan -çünkü Yüce Allah önce müminleri, sonra kâfirleri zikretmiş, ardından münafıkları getirmiştir; böylece lafzî tafsilatın benzeri olmuştur- ve insanların mümin, kâfir ve münafık olarak kısımlara ayrılması gücünde olduğundan, o sözü söyleyen kimsenin insanlardan olduğunu haber vermek bir fayda içermektedir. Bunu: 'Münafıklardan gizlenen kimseler Bize malumdur; şayet örtmek keremden olmasaydı onu rezil ederdim' manasına da hamledebilirsin; bu takdirde de faydalı olur ve bir tür tehdide ima eder. Denildi ki: Onların insanlardan olmasından murat, onları insan suretinden başka ayırt eden hiçbir sıfatlarının bulunmadığıdır; yahut murat, zikredilen sıfatların insanlığa aykırı olduğuna dikkat çekmektir ki bu durumda şaşılacak bir hal olur; yahut faydanın dayanağı mevcudiyettir, yani 'onlar aralarında mevcutturlar' veya 'onlar insanlardandır, cinlerden değildir; zira cinlerde nifak yoktur'. Yahut insanlardan murat Müslümanlardır ve mana: 'Onlar Müslüman sayılırlar veya lehlerine ve aleyhlerine olan hususlarda Müslüman muamelesi görürler' demektir. Bu vecihlerin bazısındaki külfet ve zorlama gizli değildir; 'her düşenin bir toplayıcısı vardır'. Ebû Hayyân burada men'in mevsûle olduğunu tercih etmiş ve onun ancak çoğunlukla nekreye mahsus bir yerde vaki olduğunda mevsûfe olabileceğini, bunun dışında ise nadir olduğunu iddia etmiştir; hatta Sekkâkî yüksek ilmine rağmen bunu inkâr etmiştir, bunda ne olduğu ise gizli değildir. Ahit kastedilmesine karşı, 'Münafıklar mutlak olarak nasıl üzerlerine mühür vurulmasına hükmedilen ısrarcı kâfirlerin içine dahil olabilir ve { وَمِنَ النَّاسِ } ayeti üçüncü fırka olan müteredditleri beyan etmek üzere { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } ayetinin dengi olarak vaki olmuştur, öyleyse oraya dahil olmaz' şeklinde bir itiraz varid olmaz; zira münafıklardan murat, mutlak münafıklar değil, { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık dönemezler” [el-Bakara: 18] ayetinin delalet ettiği üzere onların kararlı olanları ve üzerlerine küfür mühürlenmiş olanlarıdır; ayrıca onların küfre hile ve istihzayı karıştırmakla ayrışmaları, ısrarcı kâfirlerin altına girmelerine engel teşkil etmez. Bu itibarla üçüncü bir kısım olmuşlardır; dolayısıyla taksimat hakikat bakımından ikili, itibar bakımından ise üçlüdür. Yüce Allah'ın { يَقُولُ } “der” ve { آمَنَّا } “iman ettik” kavlinde men (مِنَ) lafzının hem lafzı hem manası gözetilmiştir. Eğer sadece birincisini gözetseydi 'âmentü' (آمنتُ), sadece ikincisini gözetseydi 'yekûlûne' (يقولون) derdi. İkisi birden gözetildiğinde önce lafzı gözetmek güzel olmuştur; zira hariçte lafız manadan öncedir, tekil de çoğuldan öncedir. Tersi yapılsaydı o da caiz olurdu. İbn Atiyye çoğuldan tekile dönmenin caiz olmadığını iddia etmişse de şairin şu sözü bunu reddeder:
لست ممن يكع أو يستكينو ... ن إذا كافحته خيل الأعادي
Ben, düşman süvarileri kendisini sıkıştırdığında ... Korkup sinen veya boyun eğenlerden değilim.
واقتصر من متعلق الإيمان على الله واليوم الآخر مع أنهم كانوا يؤمنون بأفواههم بجميع ما جاء به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لأنهما المقصود الأعظم من الإيمان إذ من آمن بالله تعالى- على ما يليق بجلال ذاته- آمن بكتبه ورسله وشرائعه، ومن علم أنه إليه المصير استعد لذلك بالأعمال الصالحة، وفي ذلك إشعار بدعوى حيازة الإيمان بطرفيه المبدأ والمعاد وما طريقه العقل والسمع ويتضمن ذلك الإيمان بالنبوة أو أن تخصيص ذلك بالذكر للإيذان بأنهم
Dilleriyle Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiği her şeye iman ettiklerini söyledikleri halde, imanın taalluk ettiği hususlardan sadece Allah'a ve ahiret gününe yer verilmesiyle yetinilmiştir; çünkü bu ikisi imanın en büyük maksadıdır. Zira zatının celaline yakışır şekilde Allah Teâlâ'ya iman eden kimse, O'nun kitaplarına, peygamberlerine ve şeriatlarına da iman eder; dönüşün O'na olduğunu bilen kimse de salih amellerle buna hazırlanır. Bunda başlangıç (mebde') ve sonuç (meâd) olmak üzere imanın iki ucunu, akıl ve nakil yoluyla bilinen şeyleri ihata etme iddiasına bir işaret vardır ve bu durum nübüvvete imanı da tazammun eder. Yahut bunların zikirle tahsis edilmesi, onların
يبطنون الكفر فيما ليسوا فيه منافقين في الجملة لأن القوم في المشهور كانوا يهودا وهم مخلصون في أصل الإيمان بالله واليوم الآخر على ظنهم، ومع ذلك كانوا ينافقون في كيفية الإيمان بهما ويرون المؤمنين أن إيمانهم بهما مثل إيمانهم فكيف فيما يقصدون به النفاق المحض وليسوا مؤمنين به أصلا كنبوة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم والقرآن أو أنهم قصدوا بتخصيص الإيمان بهما التعرض بعدم الإيمان بخاتم الرسل صلى الله تعالى عليه وسلم وما بلغه ففي ذلك بيان لمزيد خبثهم، وهذا لو قصد حقيقته حينئذ لم يكن إيمانا لأنه لا بد من الإقرار بما جاء به صلى الله تعالى عليه وسلم فكيف وهو مخادعة وتلبيس؟! وقيل: إنه لما كان غرضهم المبالغة في خلوص إسلامهم بأنهم تركوا عقائدهم التي كانوا عليها في المبدأ والمعاد واعترفوا أنهم كانوا في ضلال خصوا إيمانهم بذلك لأنهم كانوا قائلين بسائر الأصول، وأما النبوة فليس في الإيمان بها اعتراف بذلك، وأيضا ترك الراسخ في القلب مما عليه الأباء بترك الإيمان به صلى الله تعالى عليه وسلم من المسلمات فكأنهم لم يتعرضوا له للإشارة إلى أنه مما لا شبهة في أنهم معتقدون له بعد اعتقادهم ما هو أشد منه عليهم- وحمل بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ على القسم منهم على الإيمان- سمج بالله. وأسمج منه بمراتب حمله على القسم منه تعالى على عدم إيمانهم بتقدير ما آمنوا وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ فيجب أن يكون الباء صلة الإيمان وكررت مبالغة في الخديعة والتلبيس بإظهار أن إيمانهم تفصيلي مؤكد قوي (١) . واليوم الآخر يحتمل أن يراد به الوقت الدائم من الحشر بحيث لا يتناهى أو ما عينه الله تعالى منه إلى استقرار كل من المؤمنين والكافرين فيما أعدله، وسمي آخرا لأنه آخر الأوقات المحدودة والأشبه هو الأول سواء كان حقيقة أو مجازا ولأن الإيمان به يتضمن الإيمان بالثاني لدخوله فيه من غير عكس، نعم المناسب للفظ اليوم- لغة- هو الثاني لمحدوديته وهو على كل تقدير مغاير لما عند الناس لأن اليوم- عرفا- من طلوع الشمس إلى غروبها وشرعا على الصحيح من طلوع الفجر الصادق إلى الغروب. واصطلاحا من نصف النهار إلى نصف النهار والأمر وراء ذلك، وسيأتي لذلك تتمة، وفي قوله سبحانه: وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ حيث قدم الفاعل وأولى حرف النفي رد لدعوى أولئك المنافقين على أبلغ وجه لأن انخراطهم في سلك المؤمنين من لوازم ثبوت الإيمان الحقيقي لهم وانتفاء اللازم أعدل شاهد على انتفاء الملزوم وقد بلغ في نفي اللازم بالدلالة على دوامة المستلزم لانتفاء حدوث الملزوم مطلقا، وأكد ذلك النفي بالباء (٢) أيضا وهذا سبب العدول عن الرد بما آمنوا المطابق لصدر الكلام، وبعضهم يجري الكلام على التخصيص وأن الكفار لما رأوا أنفسهم أنهم مثل المؤمنين في الإيمان الحقيقي وادعوا موافقتهم قيل في جوابهم وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ على قصر الأفراد والذوق يبعده، وإطلاق الوصف للإشارة إلى العموم وأنهم ليسوا من الإيمان في شيء، وقد يقيد بما قيد به سابقه لأنه واقع في جوابه إلا أن نفي المطلق يستلزم نفي المقيد فهو أبلغ وأوكد.
genel olarak nifak içinde olmadıkları şeylerde küfrü gizlediklerini bildirmek içindir; çünkü meşhur rivayete göre bu topluluk Yahudi idi ve kendi zanlarınca Allah'a ve ahiret gününe imanın aslında samimiydiler. Bununla birlikte bu ikisine imanın keyfiyetinde nifak yapıyorlar ve müminlere bu ikisine olan imanlarının onların imanı gibi olduğunu gösteriyorlardı. Hal böyleyken Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nübüvveti ve Kur'an gibi asla inanmadıkları ve sırf nifak kastettikleri hususlarda durumları nasıldı?! Yahut imanı bu ikisine tahsis etmekle, Hatemü'r-rusul sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ve onun tebliğ ettiği şeylere inanmadıklarını ima etmeyi kastetmişlerdir; bunda onların habasetinin fazlalığını beyan vardır. Şayet bu hakikati üzere kastedilseydi o zaman da iman olmazdı; zira sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiklerini ikrar etmek şarttır, kaldı ki bu bir aldatma ve yanıltmadır! Denildi ki: Onların maksadı, mebde' ve meâd konusunda üzerinde bulundukları inançları terk ettiklerini ve sapıklık içinde olduklarını itiraf ederek İslam'daki samimiyetlerini mübalağayla göstermek olduğunda, imanlarını buna hasretmişlerdir; çünkü diğer asılları zaten kabul ediyorlardı. Nübüvvete gelince, ona imanda böyle bir itiraf yoktur. Ayrıca atalarından kalıp kalpte kökleşmiş inancı terk etmek -ona sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem inanmamayı terk etmek suretiyle- kabul edilmiş esaslardandır; dolayısıyla kendilerine bundan daha ağır gelen şeyi kabul ettikten sonra buna inandıklarında hiçbir şüphe bulunmadığına işaret etmek için sanki ona hiç değinmemişlerdir. { بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } lafzını onların iman üzerine yemini olarak değerlendirmek Allah'a andolsun ki çirkindir. Bundan katbekat daha çirkini ise, 'mâ âmenû' takdiriyle Yüce Allah'ın onların inanmadıklarına dair yemini olarak değerlendirmektir: { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ }. Binaenaleyh 'bâ' (ب) harfi imanın sılası (harf-i cerri) olmalıdır; imanlarının ayrıntılı, teyitli ve güçlü olduğunu göstermek suretiyle aldatma ve yanıltmada mübalağa için tekrarlanmıştır (١). el-Yevmü'l-âhir'den (ahiret günü) maksadın haşirden itibaren sonsuza dek sürecek daimi vakit olması veya Allah Teâlâ'nın oradan mümin ve kâfirlerin kendileri için hazırlanan yere yerleşmelerine kadar tayin ettiği müddet olması muhtemeldir. Sınırlı vakitlerin sonuncusu olduğu için 'âhir' diye isimlendirilmiştir; ister hakikat ister mecaz olsun en uygun olanı birinci manadır; zira ona iman etmek, aksi olmaksızın içine girmesi sebebiyle ikinciye imanı da tazammun eder. Evet, lügat bakımından 'yevm' lafzına uygun olanı sınırlı olması sebebiyle ikincisidir. Bu, her takdirde insanların bildiğinden farklıdır; çünkü örfte gün, güneşin doğuşundan batışına kadardır; sahih olan şer'i manada ise fecr-i sâdıktan batışa kadardır. Istılahta ise gün ortasından gün ortasına kadardır; hakikat ise bunun ötesindedir ve buna dair tamamlayıcı açıklama gelecektir. Yüce Allah'ın: { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavlinde fail öne geçirilip nefy harfinin hemen ardına getirildiğinde, o münafıkların iddiası en beliğ şekilde reddedilmiştir; çünkü müminlerin safına girmek, hakiki imanın kendileri için sabit olmasının gereklerindendir; lâzımın yokluğu ise melzûmun yokluğuna en adil şahittir. Lâzımın nefyinde, melzûmun mutlak olarak meydana gelişinin nefyini gerektiren sürekliliğe delalet etmek suretiyle son dereceye ulaşılmış ve bu nefy 'bâ' harfiyle de tekit edilmiştir (٢). Sözün başıyla mutabık olan 'mâ âmenû' (iman etmediler) ile reddetmekten vazgeçilmesinin sebebi budur. Bazıları sözü tahsis üzere yürütmüş ve kâfirler hakiki imanda kendilerini müminler gibi görüp onlara muvafakat iddia ettiklerinde, cevap olarak kasr-ı efrâd yoluyla kendilerine { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } denildiğini söylemişlerdir; ancak zevk-i selîm bunu uzak görür. Sıfatın mutlak bırakılması umumiliğe ve onların imandan hiçbir nasibi bulunmadığına işaret etmek içindir. Bazen cevabında vaki olduğu için bir öncekiyle mukayyet kılınabilir; ancak mutlakın nefyi mukayyedin de nefyini gerektirdiğinden daha beliğ ve daha müekkettir.
وفي هذه الآية دلالة على أن من لم يصدق بقلبه لا يكون مؤمنا، وأما على أن من أقر بلسانه وليس في قلبه ما يوافقه أو ينافيه ليس بمؤمن فلا لوجود المنافي في المنافق هنا لأنه من المختوم على قلبه أو لأن الله تعالى كذبه وليس إلا لعدم مطابقة التصديق القلبي للساني كذا قيل، ودقق بعضهم مدعيا أن من يجعل الإيمان الإقرار اللساني سواء يشترط الخلو عن الإنكار والتكذيب أم لا يشترط أن يكون الإقرار بالشهادتين ولا يكفي عنده نحو آمنت بالله وباليوم الآخر لأن المدار على النطق بهما كما ورد في الصحيح حتى اشترط بعضهم لفظ أشهد، والاسم الخاص به تعالى واسم
Bu ayette, kalbiyle tasdik etmeyen kimsenin mümin olamayacağına delil vardır. Diliyle ikrar edip kalbinde buna uyan ya da zıt düşen bir şey bulunmayan kimsenin mümin olmadığına dair ise [bir delil] yoktur. Zira buradaki münafıkta [imana] zıt olan durum mevcuttur; çünkü o, kalbi mühürlenmiş olanlardandır veya Allah Teâlâ onu yalanlamıştır ki bu da ancak kalbî tasdikin lisanî ikrara mutabık olmamasından ötürüdür; böyle denilmiştir. Bazıları ise ince bir tespitte bulunarak, imanı dille ikrar olarak kabul eden kimsenin -inkâr ve yalanlamadan uzak olmayı şart koşsun veya koşmasın- ikrarın iki şehadet kelimesiyle olmasını şart koştuğunu, onun nezdinde «Âmentü billâhi ve bi'l-yevmi'l-âhir» (Allah'a ve ahiret gününe iman ettim) gibi ifadelerin yeterli olmadığını; zira Sahîh'te vârid olduğu üzere işin aslının bu ikisini telaffuz etmeye dayandığını iddia etmiştir. Hatta onlardan bazıları «Eşhedü» lafzını, Allah Teâlâ'ya mahsus ismi ve...
محمد صلى الله تعالى عليه وسلم فليس في الآية حينئذ دليل على إبطال مذهب الكرامية بوجه فليتدبر.
Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ismini şart koşmuştur. Binaenaleyh o vakit bu ayette Kerrâmiyye mezhebini hiçbir şekilde iptal edecek bir delil bulunmamaktadır; iyi düşünülsün.
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ أصل الخدع بفتح الخاء وكسرها الإخفاء والإيهام، وقيل: بالكسر اسم مصدر، ومنه المخدع (١) للخزانة والأخدعان لعرقين خفيين في موضع المحجمة وخدع الضب إذا توارى واختفى ويستعمل في إظهار ما يوهم السلامة وإبطال ما يقتضي الأضرار بالغير أو التخلص منه كما قاله الإمام، وقال السيد: هو أن يوهم صاحبه خلاف ما يريد به من المكروه وتصيبه به، وفي الكشف التحقيق أن الخدع صفة فعلية قائمة بالنفس عقيب استحضار مقدمات في الذهن متوصل بها توصلا يستهجن شرعا أو عقلا أو عادة إلى استجرار منفعة من نيل معروف لنفسه أو إصابة مكروه لغيره مع خفائهما على الموجه نحوه القصد بحيث لا يتأتى ذلك النيل أو الإصابة بدونه أو لو تأتى لزم فوت غرض آخر حسب تصوره وعليه يكون: الحرب خدعة (٢) مجازا ولا تخفى غرابته. والمخادعة مفاعلة، والمعروف فيها أن يفعل كل أحد بالآخر مثل ما يفعله به فيقتضي هنا أن يصدر من كل واحد من الله ومن المؤمنين ومن المنافقين فعل يتعلق بالآخر، وظاهر هذا مشكل لأن الله سبحانه لا يخدع ولا يخدع، أما على التحقيق فلأنه غني عن كل نيل وإصابة واستجرار منفعة لنفسه وهو أيضا متعال على التعمل واستحضار المقدمات ولأنه أجلّ عن أن يحوم حول سرادقات جلاله نقص الانفعال وخفاء معلوم ما عليه، وأما على ما ذكره السيد فلأنه جل شأنه أجلّ من أن تخفى عليه خافية أو يصيبه مكروه فكيف يمكن للمنافقين أن يخدعوه ويوقعوا في علمه خلاف ما يريدون من المكروه ويصيبونه به مع أنهم لكونهم من أهل الكتاب عالمون باستحالة ذلك، والعاقل لا يقصد ما تحقق لديه امتناعه، وأما أنه لا يخدع فلأنه وإن جاز عندنا أن يوقع سبحانه في أوهام المنافقين خلاف ما يريده من المكاره ليغتروا ثم يصيبهم به لكن يمتنع أن ينسب إليه لما يوهمه من أنه إنما يكون عن عجز عن المكافحة وإظهار المكتوم لأنه المعهود منه في الإطلاق- كما في الانتصاف- ولذا زيد في تفسيره مع استشعار خوف أو استحياء من المجاهرة، وأما المؤمنون وإن جاز أن يخدعوا إلا أنه يبعد أن يقصدوا خدع المنافقين لأنه غير مستحسن بل مذموم مستهجن وهي أشبه شيء بالنفاق وهم في غنى عنه على أن الانخداع المتمدح به هو التخادع بمعنى إظهار التأثر دونه كرما كما يشير إليه
{ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; halbuki onlar ancak kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar.” Hıd'a (الخدع) kelimesinin aslı -hâ harfinin fethası ve kesresiyle- gizlemek ve yanıltmaktır. Kesre ile masdar ismi olduğu da söylenmiştir; hazine odasına 'mahda'' (المخدع) (١), hacamat yerindeki iki gizli damara 'ahda'ân' (الأخدعان) ve keler yuvasına girip gizlendiğinde 'hade'a'd-dabbü' (خدع الضب) denmesi bundandır. İmam'ın [Râzî] dediği gibi; selamette olduğunu vehmettiren şeyi göstermek ve başkasına zarar vermeyi veya ondan kurtulmayı gerektiren şeyi gizlemek anlamında kullanılır. Seyyid [Şerîf] ise şöyle demiştir: 'Arkadaşına, onun hakkında istediği kötülüğün aksini vehmettirip o kötülüğü ona ulaştırmandır.' el-Keşf'te ise tahkik şöyledir: Hile (hıd'a), zihinde şer'an, aklen veya örfen çirkin görülen bir yolla ulaşılan öncüller hazırlandıktan sonra nefiste var olan fiilî bir sıfattır ki; bu sayede kendisine bir iyilik sağlayarak menfaat celbetmek veya başkasına bir kötülük ulaştırmak hedeflenir. Bu esnada hedef alınan kişiye bunlar gizli tutulur; öyle ki bu menfaate veya kötülüğe bu yol olmaksızın ulaşılamaz yahut ulaşılsa bile onun tasavvuruna göre başka bir maksadın kaçırılması gerekir. Buna göre: «Harp hiledir» (٢) hadisi mecaz olur ki garipliği gizli değildir. Muhâdaa (المخادعة) müfâale babındandır; bu babda bilinen ise herkesin diğerine, onun kendisine yaptığı gibi muamelede bulunmasıdır. Binaenaleyh burada Allah'tan, müminlerden ve münafıklardan her birinden diğerine taalluk eden bir fiilin sadır olmasını iktiza eder. Bunun zahiri ise müşküldür; zira Allah Sübhânehu ne aldatır ne de aldatılır. Tahkike göre böyledir; çünkü O, Kendisine herhangi bir kazanç, isabet ve menfaat celbetmekten müstağnidir; ayrıca O, yapmacık hareketlerden ve öncüller hazırlamaktan mütealidir; celal perdeleri etrafında edilgenlik noksanlığının ve bilinen herhangi bir şeyin O'na gizli kalmasının dolaşmasından çok daha yücedir. Seyyid'in zikrettiğine göre ise; Şânı Yüce olan Allah Kendisine hiçbir gizlinin saklı kalmasından veya O'na bir kötülüğün isabet etmesinden çok daha yücedir; hal böyleyken münafıkların O'nu aldatması, ilmine murat ettikleri kötülüğün aksini düşürmeleri ve bunu O'na isabet ettirmeleri nasıl mümkün olabilir? Üstelik onlar Ehl-i Kitap olmaları hasebiyle bunun imkânsızlığını bilmektedirler; akıllı kişi ise imkânsızlığı nezdinde tahakkuk etmiş bir şeyi kastetmez. Allah'ın aldatmayacağına gelince; her ne kadar bizim nezdimizde münafıkların vehimlerine murat ettiği kötülüklerin aksini düşürüp onları gururlandırması, sonra da o kötülüğü onlara isabet ettirmesi caiz olsa da; mücadeleden ve gizleneni açığa vurmaktan aciz kalmaktan kaynaklandığı vehmini verdiğinden dolayı bunu O'na nispet etmek caiz değildir. Zira el-İntisâf'ta geçtiği üzere ıtlak edildiğinde ondan anlaşılan budur; bundan dolayı tefsirinde 'açıkça ortaya koymaktan korku veya utanç duyarak' kaydı eklenmiştir. Müminlere gelince; her ne kadar aldatılmaları caiz olsa da, münafıkları aldatmayı kastetmeleri uzaktır; çünkü bu güzel bir şey olmayıp bilakis yerilmiş ve çirkin görülmüştür, nifağa en çok benzeyen şeydir ve onlar bundan müstağnidirler. Kaldı ki övülen aldanma, bir kerem olarak öyle olmadığı halde etkilenmiş gibi görünmek anlamındaki tehadudur (التخادع); nitekim
قوله ﷺ: «المؤمن غر كريم»
Hz. Peygamber ﷺ'in: «Mümin, [kötülük bilmeyen] kerim bir kimsedir» kavli buna işaret eder.
لا الانخداع الدال على البله، ولذا قالت عائشة في عمر رضي الله تعالى عنهما: كان أعقل من أن يخدع وأفضل من أن يخدع، ويجاب عن ذلك بأن صورة صنيعهم مع الله تعالى حيث يتظاهرون بالإيمان وهم كافرون، وصورة صنيع الله تعالى معهم حيث أمر بإجراء أحكام المسلمين عليهم وهم عنده أهل الدرك الأسفل، وصورة صنيع المؤمنين معهم حيث امتثلوا أمر الله تعالى فيهم فأجروا ذلك عليهم تشبه صورة المخادعة ففي الكلام إما استعارة تبعية في يُخادِعُونَ وحده أو تمثيلية في الجملة وحيث إن ابتداء الفعل في باب المفاعلة من جانب الفاعل صريحا وكون المفعول آتيا بمثل فعله مدلول عليه من عرض الكلام حسن إيراد ذلك في معرض الذم لما أسند إليه الفعل صريحا وكون مقتضى المقام إيراد حالهم خاصة- كما قاله مولانا مفتي الديار الرومية- مما لا يخدش هذا الوجه الحسن أو يجاب- كما قيل- بأن المراد مخادعة رسول الله ﷺ وأوقع الفعل على غير ما
...Ahmaklığa delalet eden bir aldanma değil. Bundan dolayı Âişe radıyallâhu anhâ, Ömer radıyallâhu anh hakkında: 'O, aldatılmaktan daha akıllı, aldatmaktan ise daha faziletliydi' demiştir. Buna şöyle cevap verilir: Onların kâfir oldukları halde iman etmiş gibi görünmeleri şeklindeki Allah Teâlâ ile olan muamelelerinin sureti, Allah Teâlâ'nın -kendi katında cehennemin en aşağı derekesinde (ed-derkü'l-esfel) olmalarına rağmen- haklarında Müslümanların hükümlerinin uygulanmasını emretmesi cihetiyle onlara olan muamelesinin sureti ve müminlerin de onlar hakkında Allah Teâlâ'nın emrine uyarak bu hükümleri tatbik etmeleri şeklindeki muamelelerinin sureti, karşılıklı aldatma (muhâdaa) suretine benzemektedir. Dolayısıyla bu kelamda ya tek başına { يُخادِعُونَ } fiilinde tebeî istiâre veya cümlenin tamamında temsilî istiâre vardır. Mufâale babında fiilin fail tarafından başlatılması sarih olduğu ve mef'ûlün de onun yaptığı fiilin benzerini yaptığı sözün gelişinden anlaşıldığı için, fiilin sarih olarak kendisine isnat edildiği kimselerin yerilmesi makamında bu ifadenin getirilmesi güzel düşmüştür. Makamın gereğinin -Rum diyarı müftüsü efendimizin de belirttiği üzere- özellikle onların durumunu ifade etmek olması ise bu güzel vechi zedelemez. Ya da -söylendiği üzere- muradın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i aldatmak olduğu ve fiilin...
يوقع عليه للملابسة بينهما وهي الخلافة فهناك مجاز عقلي في النسبة الإيقاعية وهذا ظاهر على رأي من يكتفي بالملابسة بين ما هو له وغير ما هو له، وأما على رأي من يعتبر ملابسة الفعل بغير ما هو له بأن يكون من معمولاته فلا، على أنه يبقى من الإشكال أن لا خدع من الرسول والمؤمنين ولا مجال لأن يكون الخدع من أحد الجانبين حقيقة ومن الآخر مجازا لاتحاد اللفظ وكأن المجيب إما قائل بجواز الجمع بين الحقيقة والمجاز أو غير قائل بامتناع صدور الخدع من الرسول والمؤمنين حتى يتأتى لهم ما يريدون من إعلاء الدين ومصالح المسلمين. وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه وأبو حيوة- يخدعون- والجواب عما يلزم هو الجواب فيما لزم، وقد تأتي فاعل بمعنى فعل كعافاني الله تعالى وعاقبت اللص فلا بعد في حمل قراءة الجمهور على ذلك ويكون إيثار صيغة المفاعلة لإفادة المبالغة في الكيفية فإن الفعل متى غولب فيه بولغ به أو في الكمية كما في الممارسة والمزاولة فإنهم كانوا مداومين على الخدع يُخادِعُونَ إما بيان ليقول لا على وجه العطف إذ لا يجري عطف البيان في الجمل عند النحاة وإن أوهمه كلام أهل المعاني وإما استئناف بياني كأنه قيل: لم يدعون الإيمان كاذبين وماذا نفعهم؟ فقيل يخادعون إلخ، وهذا في المآل كالأول ولعل الأول أولى. وجوز أبو حيان كون هذه الجملة بدلا من صلة من بدل اشتمال أو حالا من الضمير المستكن في يقول أي مخادعين، وأبو البقاء أن يكون حالا من الضمير المستتر في مؤمنين، ولعل النفي متوجه للمقارنة لا لنفس الحال- كما في ما جاءني زيد، وقد طلع الفجر- وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ [الأنفال: ٣٣] على أنه قد تجعل الحال ونحوها في مثل ذلك قيدا للنفي لا للمنفي كما قرروه في- لم أبالغ- في اختصاره تقريبا. وجعل الجملة صفة للمؤمنين ممنوع لمكان النفي والقيد وليست حال الصفة كصفة الحال فلا عجب في تجويز إحداهما ومنع الأخرى كما توهمه أبو حيان في بحره، نعم التعجب من كون الجملة بيانا للتعجب من كونهم من الناس كما لا يخفى. ثم إن الغرض من مخادعة هؤلاء لمن خادعوه كالغرض من نفاقهم طبق النعل بالنعل فقد قصدوا تعظيمهم عند المؤمنين والتطلع على أسرارهم ليفشوها ورفع القتل عنهم أو ضرب الجزية عليهم والفوز بسهم من الغنائم ونحو ذلك وثمرة مخادعة من خادعوه إياهم إن كانت حكم إلهية ومصالح دينية ربما يؤدي تركها إلى مفاسد لا تحصى ومحاذير لا تستقصى، وقرأ الحرميان وأبو عمرو: وما يخادعون، وقرأ باقي السبعة: «وما يخدعون» وقرأ الجارود وأبو طالوت: «وما يخدعون» - بضم الياء- مبنيا للمفعول. وقرأ بعضهم: «وما يخادعون» - بفتح الدال مبنيا للمفعول أيضا- وقرأ قتادة والعجلي: «وما يخدعون» من خدع مضاعفا مبنيا للفاعل، وبعضهم- بفتح الياء والخاء وتشديد الدال المكسورة- وما عدا القراءتين الأوليين شاذة وعليهما نصب أنفسهم على المفعولية الصرفة أو مع الفاعلية معنى، وأما على قراءة بناء الفعل للمفعول فهو إما على إسقاط الجار أي في أنفسهم أو عن أنفسهم أو على التمييز على رأي الكوفيين أو التشبيه بالمفعول على زعم بعضهم أو على أنه مفعول بتضمين الفعل يتنقصون مثلا، ولا يشكل على قراءة يخادعون أنه كيف يصح حصر الخداع على أنفسهم، وذلك يقتضي نفيه عن الله تعالى والمؤمنين، وقد أثبت أولا، وإن المخادعة إنما تكون في الظاهر بين اثنين فكيف يخادع أحد نفسه لأنا نقول المراد أن دائرة الخداع راجعة إليهم وضررها عائد عليهم فالخداع هنا هو الخداع الأول والحصر باعتبار أن ضرره عائد إلى أنفسهم فتكون العبارة الدالة عليه مجازا أو كناية عن انحصار ضررها فيهم أو نجعل لفظ الخداع مجازا مرسلا عن ضرره في المرتبة الثانية، وكونه مجازا باعتبار الأول كما قاله السعد غير ظاهر. وقد يقال: إنهم خدعوا أنفسهم لما غروها بذلك وخدعتهم حيث حدثتهم بالأماني الخالية، فالمراد بالخداع غير الأول. والمخادع والمخادع متغايران بالاعتبار فالخداع على هذا مجاز عن إيهام الباطل وتصويره بصورة الحق، وحمله على حقيقته بعيد وكون ذلك من التجريد كقوله:
üzerine vaki kılınmayacak olanın üzerine vaki kılınmıştır. Dolayısıyla isnad-ı îkāîde aklî mecaz vardır; bu da kendisine ait olan ile olmayanın arasındaki irtibatı yeterli görenlerin görüşüne göre açıktır. Fiilin kendisine ait olmayana onun mamullerinden olmak suretiyle irtibatını şart koşanların görüşüne göre ise bu geçerli değildir. Kaldı ki Resul'den ve müminlerden bir aldatma bulunmadığı müşkilatı devam etmektedir ve lafız bir olduğundan aldatmanın bir taraftan hakikat, diğer taraftan mecaz olmasına imkân yoktur. Sanki cevap veren ya hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesini caiz görmekte ya da dinin yüceltilmesi ve Müslümanların maslahatından diledikleri şeyin hasıl olması için Resul'den ve müminlerden aldatmanın sadır olmasını imkânsız görmemektedir. İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh ve Ebû Hayve 'yahde'ûne' (يَخْدَعُونَ) şeklinde okumuşlardır; lazım gelen şeye verilen cevap, burada da lazım gelen şeye verilen cevaptır. 'Fâale' (فاعل) bazen 'feale' (فعل) manasında gelebilir; 'Âfânillâh' (عافاني الله) ve hırsızı cezalandırdım anlamındaki 'Âkabtü'l-lissa' (عاقبت اللص) gibi. Dolayısıyla cumhurun kıraatini buna hamletmekte bir uzaklık yoktur. Müfâale kalıbının tercih edilmesi keyfiyette mübalağa ifade etmek içindir; zira fiilde ne zaman galebe çalınmaya çalışılsa onda mübalağa yapılır; yahut m體arese ve müzâvele kelimelerinde olduğu gibi kemiyette [mübalağa içindir], çünkü onlar hileye devam etmekteydiler. { يُخادِعُونَ } ifadesi ya { يَقُولُ } için bir beyandır; ancak atıf yoluyla değil, zira mana ehlinin sözü öyle vehmettirse de nahivcilere göre cümlelerde atf-ı beyan cereyan etmez; yahut istînâf-ı beyânîdir; sanki: 'Neden yalancı oldukları halde iman iddia ediyorlar ve bu onlara ne kazandırdı?' denilmiş, buna karşılık 'Aldatıyorlar...' denilmiştir. Bu da neticede birincisi gibidir ve belki de birincisi daha evladır. Ebû Hayyân bu cümlenin 'men'in sılasından bedel-i iştimal olmasını yahut { يَقُولُ } içindeki müstetir zamirden hal olmasını, yani 'aldatıcılar olarak' manasını caiz görmüştür. Ebû'l-Bekâ ise { مُؤْمِنِينَ } içindeki müstetir zamirden hal olmasını caiz görmüştür. Belki de nefy, halin bizzat kendisine değil beraberliğe yöneliktir; tıpkı 'Zeyd fecir doğmuşken bana gelmedi' sözünde ve: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir; onlar istiğfar ederlerken de Allah onlara azap edici değildir” [el-Enfâl: 33] ayetinde olduğu gibi. Kaldı ki bu gibi durumlarda hal ve benzerleri, menfînin değil nefyin kaydı kılınabilir; nitekim 'Mübalağa etmedim' ifadesinde yaklaşık bir ihtisar olarak takrir etmişlerdir. Cümlenin müminlerin sıfatı kılınması ise nefy ve kayıt sebebiyle memnudur; sıfatın hali, halin sıfatı gibi değildir; dolayısıyla Ebû Hayyân'ın el-Bahr'inde vehmettiği gibi birini caiz görüp diğerini menetmekte şaşılacak bir durum yoktur. Evet, gizli kalmayacağı üzere cümlenin onların insanlardan olmasından duyulan taaccübün beyanı kılınması asıl şaşılacak şeydir. Sonra, bu kimselerin aldattıkları kişileri aldatmaktaki maksatları, tıpkı nifaklarındaki maksat gibi birebir aynıdır; zira müminlerin yanında itibar kazanmayı, yaymak için onların sırlarına vakıf olmayı, kendilerinden öldürülmeyi veya cizye konulmasını kaldırmayı, ganimetlerden bir pay elde etmeyi ve benzerlerini kastetmişlerdir. Aldattıkları kimselerin kendilerini aldatmasının semeresi ise, terki sayısız fesatlara ve tüketilemez tehlikelere yol açabilecek birtakım ilahi hikmetler ve dini maslahatlardır. Haremeyn imamları [Nâfi ve İbn Kesîr] ile Ebû Amr: 'Ve mâ yuhâdiûne' (وما يخادعون) şeklinde okumuşlardır. Geriye kalan yedi imam ise: 'Ve mâ yahde'ûne' (وما يخدعون) şeklinde okumuştur. Cârûd ve Ebû Tâlût meçhul sîgasıyla 'Ve mâ yuhde'ûne' (وما يُخدَعون) -yâ'nın zammesiyle- okumuşlardır. Bazıları da yine meçhul sîgasıyla 'Ve mâ yuhâde'ûne' (وما يُخادَعون) -dâl'ın fethasıyla- okumuştur. Katâde ve el-Iclî malum sîgasıyla şeddeli olarak 'Ve mâ yuhaddı'ûne' (وما يُخَدِّعون) şeklinde okumuştur. Bazıları da yâ ve hâ'nın fethası ve dâl'ın kesreli şeddesiyle [Ve mâ yehhedde'ûne] okumuştur. İlk iki kıraat dışındakiler şâzzdır. Bu iki kıraate göre 'enfüsehüm' kelimesi sırf mef'uliyet üzere yahut mana bakımından failiyetle birlikte mansuptur. Fiilin meçhul bina edildiği kıraate göre ise ya harf-i cerrin hazfiyle 'fî enfüsihim' veya 'an enfüsihim' takdirindedir; yahut Kûfelilerin görüşüne göre temyizdir; yahut bazılarının zannına göre mef'ule teşbih iledir; yahut fiilin mesela 'yetnekkasûne' (eksiltirler) manasını tazammun etmesiyle mef'uldür. 'Yuhâdiûne' kıraatine göre aldatmanın sadece kendi nefislerine nasıl hasredilebileceği müşkil teşkil etmez; zira bu durum aldatmanın Allah Teâlâ'dan ve müminlerden nefyini iktiza eder, halbuki başta ispat edilmiştir; ayrıca aldatma zahirde ancak iki kişi arasında olur, öyleyse bir kimse kendi nefsini nasıl aldatabilir? Çünkü biz deriz ki: Maksat, aldatma dairesinin kendilerine dönmesi ve zararının kendilerine ait olmasıdır; binaenaleyh buradaki aldatma ilk aldatmanın aynısıdır, hasır ise zararının kendi nefislerine dönmesi itibarıyladır. Dolayısıyla buna delalet eden ifade mecaz yahut zararının onlara münhasır olmasından kinaye olur; yahut hile (hıd'a) lafzını ikinci mertebede onun zararından mürsel mecaz kılarız. Sa'd'ın [Teftâzânî] dediği gibi birinci itibar ile mecaz olması ise açık değildir. Şöyle de denilebilir: Onlar nefislerini bununla aldattıkları ve nefisleri de onları boş kuruntularla avuttuğu için kendilerini aldatmışlardır; binaenaleyh buradaki aldatmadan maksat birincisinden başkadır. Aldatan ile aldatılan itibar bakımından birbirinden farklıdır; bu takdirde aldatma, batılı vehmettirmek ve onu hak suretinde tasvir etmekten mecazdır. Onu hakikatine hamletmek uzaktır; bunun şairin şu sözündeki gibi tecrit kabilinden olması ise:
لا خيل عندك تهديها ولا مال ... فليسعد النطق إن لم يسعد الحال
Hediye edeceğin ne atın var ne de malın ... Madem hal yardım etmiyor, bari tatlı dilin yardım etsin.
لا يرتضيه الذوق السليم كالقول
selim zevkin razı olacağı bir şey değildir. Nitekim kelamın,
بأن الكلام من باب المبالغة في امتناع خداعهم لله تعالى وللمؤمنين لأنه كما لا يخفى خداع المخادع لنفسه فيمتنع خداعه لها يمتنع خداع الله تعالى لعلمه والمؤمنون لاطلاعهم بإعلامه تعالى أو الكناية عن أن مخالفتهم ومعاداتهم لله تعالى وأحبابه معاملة مع أنفسهم لأن الله تعالى والمؤمنين ينفعونهم كأنفسهم، وبعضهم يجعل التعبير هنا بالمخادعة للمشاكلة مع كون كل من المشاكل والمشاكل مجازا وكل يعمل على شاكلته «والنفس» حقيقة الشيء وعينه ولا اختصاص لها بالأجسام لقوله تعالى: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ [الإنعام: ١٢] وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمران: ٢٨، ٣٠] وتطلق على الجوهر البخاري اللطيف الحامل لقوة الحياة والحس والحركة الإرادية وسماها الحكيم الروح الحيوانية وأول عضو تحله القلب إذ هو أول ما يخلق على المشهور، ومنه تفيض إلى الدماغ والكبد وسائر الأعضاء ولا يلزم من ذلك أن يكون منبت الأعصاب إذ من الجائز أن يكون العضو المستفيد منبتا لآلة الاستفادة، وقيل: الدماغ لأنه المنبت ولم تقم دلالة قطعية على ذلك كما في شرح القانون للإمام الرازي وكثيرا ما تطلق على الجوهر المجرد المتعلق بالبدن تعلق التدبير والتصرف وهي الروح الأمرية المرادة في
münafıkların Allah Teâlâ'yı ve müminleri aldatmalarının imkânsızlığında mübalağa babından olduğunu söylemek de böyledir; çünkü gizli kalmayacağı üzere aldatanın kendi nefsini aldatması ve dolayısıyla onu aldatmasının imkânsızlığı gibi, Allah Teâlâ'nın ilmi sebebiyle O'nu aldatmak, müminlerin de Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle muttali olmaları sebebiyle onları aldatmak imkânsızdır. Yahut onların Allah Teâlâ'ya ve O'nun sevdiklerine muhalefet edip düşmanlık beslemelerinin kendi nefisleriyle bir muamele olduğundan kinayedir; zira Allah Teâlâ ve müminler tıpkı kendileri gibi onlara fayda vermektedir. Bazıları buradaki aldatma ifadesini, hem müşâkil hem de müşâkelün bih mecaz olmak üzere müşâkele kabilinden kılmaktadır; 'herkes kendi karakterine göre hareket eder'. 'Nefis' (النفس), bir şeyin hakikati ve bizzat kendisidir; Yüce Allah'ın: { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “O, rahmeti Kendi Zâtına yazmıştır” [el-En'âm: 12] ve { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } “Allah sizi Kendi Zâtından sakındırır” [Âl-i İmrân: 28, 30] kavillerinden dolayı cisimlere mahsus değildir. Hayat, duyu ve iradeli hareket kuvvetini taşıyan latif buharî cevhere de ıtlak edilir ki hekimler (filozoflar) buna hayvani ruh adını vermiştir; meşhur görüşe göre ilk yaratılan organ olması hasebiyle onun ilk hulûl ettiği organ kalptir. Ondan dimağa, karaciğere ve diğer organlara feyzeder; bundan dolayı sinirlerin menşeinin kalp olması gerekmez, zira istifade eden organın istifade aletinin menşei olması caizdir. Menşe olması hasebiyle dimağ olduğu da söylenmiştir; İmam Râzî'nin Şerhu'l-Kānûn'unda belirttiği üzere buna dair kat'i bir delil ikame edilmemiştir. Çoğunlukla bedene tedbir ve tasarruf bağıyla bağlı olan mücerret cevhere de ıtlak edilir ki bu,
- من عرف نفسه فقد عرف ربه-
«Nefsini bilen Rabbini bilir» [sözünde] murat edilen emrî ruhtur.
وتسمى النفس الناطقة وبتنوع صفاتها تختلف أسماؤها وأحظى الأعضاء بإشراق أنوارها المعنوية القلب أيضا ولذلك الشرف قد يسمى نفسا، وبعضهم يسمي الرأي بها، والظاهر في الآية على ما قيل: المعنى الأول إذ المقصود بيان أن ضرر مخادعتهم راجع إليهم ولا يتخطاهم إلى غيرهم وليس بالمتعيّن كما لا يخفى، وتطلق على معان أخر ستسمعها مع تحقيق هذا المبحث إن شاء الله تعالى.
Buna nefs-i nâtıka adı verilir; sıfatlarının çeşitlenmesiyle isimleri de farklılaşır. Manevi nurlarının ışıldamasından en çok pay alan organ da yine kalptir; bu şereften dolayı bazen kalbe de nefis adı verilir. Bazıları reyi (görüşü) de onunla isimlendirir. Ayette zahir olan -denildiğine göre- birinci manadır; zira maksat, aldatmalarının zararının kendilerine döndüğünü ve onları aşıp başkasına geçmediğini beyan etmektir. Gizli kalmayacağı üzere bu mana muayyen de değildir; inşaallah bu bahsin tahkikiyle birlikte duyacağın başka manalara da ıtlak edilir.
وجملة وَما يَشْعُرُونَ مستأنفة أو معطوفة على وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ ومفعول يَشْعُرُونَ محذوف أي وَما يَشْعُرُونَ أنهم يخدعونها أو أن الله يعلم ما يسرون وما يعلنون أو إطلاع الله تعالى نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم على خداعهم وكذبهم- كما روي ذلك عن ابن عباس- أو هلاك أنفسهم وإيقاعها في الشقاء الأبدي بكفرهم ونفاقهم كما روي عن زيد، أو المراد لا يشعرون بشيء، ويحتمل- كما في البحر- أن يكون وَما يَشْعُرُونَ جملة حالية أي وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ غير شاعرين بذلك ولو شعروا لما خادعوا، والشعور الإدراك بالحواس الخمس الظاهرة ويكون بمعنى العلم، قال الراغب: شعرت كذا يستعمل بوجهين بأن يؤخذ من مس الشعر ويعبر به عن اللمس ومنه استعمل المشاعر للحواس، فإذا قيل: فلان لا يشعر فذلك أبلغ في الذم من أنه لا يسمع ولا يبصر لأن حس اللمس أعم من حس السمع والبصر، وتارة يقال: شعرت كذا أي أدركت شيئا دقيقا من قولهم شعرته أي أصبت شعره نحو- أذنته ورأسته- وكان ذلك إشارة إلى قولهم فلان يشق الشعر إذا دق النظر، ومنه أخذ الشاعر لإدراك دقائق المعاني انتهى. والآية تحتمل نفي الشعور بمعنى العلم فمعنى لا يَشْعُرُونَ لا يعلمون وكثيرا ما ورد بهذا المعنى، وفي اللحاق نوع إشارة إليه، ويحتمل نفيه بمعنى الإدراك بالحواس فيجعل متعلق الفعل كالمحسوس الذي لا يخفى إلا على فاقد الحواس، ونفي ذلك نهاية الذم لأن من لا يشعر بالبديهي المحسوس مرتبته أدنى من مرتبة البهائم فهم كالإنعام بل هم أضل، ولعل هذا أولى لما فيه من التهكم بهم مع الدلالة على نفي العلم بالطريق الأولى، وهو أيضا أنسب بقوله تعالى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ
{ وَما يَشْعُرُونَ } cümlesi istînâfiyye veya { وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } üzerine matuftur; { يَشْعُرُونَ } fiilinin mef'ulü mahzuftur, yani 'onu aldattıklarının farkında değillerdir' yahut 'Allah'ın gizlediklerini ve açığa vurduklarını bildiğinin' yahut -İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere- 'Allah Teâlâ'nın Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i onların hile ve yalanlarına muttali kıldığının' yahut -Zeyd'den rivayet edildiği üzere- 'küfür ve nifaklarıyla kendilerini helak ettiklerinin ve ebedi şekavete düşürdüklerinin farkında değillerdir'; yahut murat hiçbir şeyin farkında olmadıklarıdır. el-Bahr'de geçtiği üzere { وَما يَشْعُرُونَ } cümlesinin haliyye olması da muhtemeldir; yani 'bunun farkında olmaksızın sadece kendilerini aldatırlar, şayet farkında olsalardı aldatmazlardı'. Şuûr (الشعور), beş zahiri duyu ile idrak etmektir; ilim manasında da kullanılır. Râgıb şöyle demiştir: 'Şaartü kezâ' (bunu hissettim) ifadesi iki vecihle kullanılır; ya kılın dokunmasından alınır ve bununla dokunma duyusu ifade edilir ki duyular için 'meşâir' (المشاعر) kelimesinin kullanılması bundandır; binaenaleyh 'falan hissetmiyor/farkında değil' denildiğinde bu, onun işitmediği ve görmediğini söylemekten zem hususunda daha beliğdir; çünkü dokunma hissi işitme ve görme hissinden daha geneldir. Bazen de 'şaartü kezâ', ince bir şeyi idrak ettim manasında kullanılır; nitekim 'başına ve kulağına vurdum' manasındaki 'ezenetühü ve re'estühü' gibi, kılına isabet ettim manasında 'şaartühü' sözünden alınmıştır. Bu da ince düşündüğünde 'falan kılı kırk yarıyor' sözlerine bir işaretti; manaların inceliklerini idrak ettiği için şaire bu ismin verilmesi de buradan alınmıştır, [Râgıb'ın sözü] bitti. Ayet, ilim manasında şuurun nefyine ihtimallidir; binaenaleyh { لا يَشْعُرُونَ } ifadesinin manası 'bilmezler' demektir ve bu manada çokça varid olmuştur; devamındaki ifadede de buna bir tür işaret vardır. Duyularla idrak manasında nefyedilmesine de ihtimallidir; bu takdirde fiilin taalluk ettiği şey, ancak duyularını kaybetmiş kimseye gizli kalabilecek hissedilir bir şey gibi kılınmış olur. Bunun nefyi ise zemmin son noktasıdır; çünkü apaçık hissedilir olanı hissetmeyenin derecesi hayvanların derecesinden daha aşağıdır, binaenaleyh onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. Belki de bu vecih, onlarla alay etmeyi içermesi ve ilmin evleviyetle nefyine delalet etmesi sebebiyle daha evladır; ayrıca Yüce Allah'ın: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır” kavline de daha uygundur;
كما لا يخفى.
gizli kalmayacağı üzere.
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ المرض بفتح الراء كما قرأ الجمهور، وبسكونها كما قرأ الأصمعي عن أبي عمر- وعلى ما ذهب إليه أهل اللغة- حالة خارجة عن الطبع ضارة بالفعل، وعند الأطباء ما يقابل الصحة وهي الحالة التي تصدر عنها الأفعال سليمة، والمراد من الأفعال ما هو متعارف
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } “Kalplerinde bir hastalık vardır; Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemelerinden ötürü onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Maraz (المرض), cumhurun okuduğu gibi râ harfinin fethasıyla veya Asmaî'nin Ebû Amr'dan rivayet ettiği gibi sükûnuyladır. Lügat ehlinin benimsediğine göre [maraz], tabiatın dışına çıkan ve fiilen zarar veren bir durumdur. Tabiplere göre ise sıhhatin mukabilidir; sıhhat, fiillerin kendisinden sağlam bir şekilde sadır olduğu durumdur. Fiillerden maksat ise bilinenlerdir;
وهي إما طبيعية كالنمو أو حيوانية كالنفس أو نفسانية كجودة الفكر، فالحول والحدب مثلا مرض عندهم دون أهل اللغة وقد يطلق المرض لغة على أثره وهو الألم كما قاله جمع ممن يوثق بهم، وعلى الظلمة كما في قوله:
bunlar da ya büyüme gibi tabiidir ya nefes alıp verme gibi hayvanidir ya da düşüncenin güzelliği gibi nefsanidir. Dolayısıyla şaşılık ve kamburluk lügat ehline göre değil, tabiplere göre bir hastalıktır. Lügatte hastalık, güvenilir bir topluluğun belirttiği gibi bazen onun eseri olan acı (elem) manasında ve şairin şu sözünde olduğu gibi karanlık manasında kullanılır:
في ليلة مرضت من كل ناحية ... فما يحس بها نجم ولا قمر
Her bir tarafından hastalanmış (karanlığa bürünmüş) bir gecede ... Ne bir yıldız hissedilir onda ne de bir ay.
وعلى ضعف القلب وفتوره كما قاله غير واحد ويطلق مجازا على ما يعرض المرء مما يخل بكمال نفسه كالبغضاء والغفلة وسوء العقيدة والحسد وغير ذلك من موانع الكمالات المشابهة لاختلال البدن المانع عن الملاذ والمؤدية إلى الهلاك الروحاني الذي هو أعظم من الهلاك الجسماني، والمنقول عن ابن مسعود وابن عباس ومجاهد وقتادة وسائر السلف الصالح حمل المرض في الآية على المعنى المجازي. ولا شك أن قلوب المنافقين كانت ملأى من تلك الخبائث التي منعتهم مما منعتهم وأوصلتهم إلى الدرك الأسفل من النار. ولا مانع عند بعضهم أن يحمل المرض أيضا على حقيقته الذي هو الظلمة وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ [النور: ٤٠] وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ [البقرة: ٢٥٧] وكذا على الألم فإن في قلوب أولئك ألما عظيما بواسطة شوكة الإسلام وانتظام أمورهم غاية الانتظام، فالآية على هذا محتملة للمعنيين ونصب القرينة المانعة في المجاز إنما يشترط في تعيينه دون احتماله فإذا تضمن نكتة ساوى الحقيقة فيمكن الحمل عليهما نظرا إلى الأصالة والنكتة إلا أنه يرد هنا أن الألم مطلقا ليس حقيقة المرض بل حقيقته الألم السوء المزاج وهو مفقود في المنافقين والقول بأن حالهم التي هم عليها تقضي إليه في غاية الركاكة على أن قلوب أولئك لو كانت مريضة لكانت أجسامهم كذلك أو لكان الحمام عاجلهم ويشهد لذلك الحديث النبوي والقانون الطبي، أما الأول
Pek çok kimsenin dediği gibi kalbin zayıflığı ve gevşekliği manasında da kullanılır. Kin, gaflet, bozuk itikat, haset ve lezzetlere mani olan beden bozukluğuna benzeyen ve cismani helakten daha büyük olan ruhani helake sürükleyen diğer kemalat engelleri gibi kişinin nefsinin kemaline halel getiren haller için mecazen de kullanılır. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve diğer Selef-i sâlihînden nakledilen, ayetteki hastalığın mecazi manaya hamledilmesidir. Hiç şüphe yok ki münafıkların kalpleri, kendilerini [hayırlardan] alıkoyan ve cehennemin en aşağı tabakasına ulaştıran bu pisliklerle doluydu. Bazılarına göre hastalığın, hakikati olan karanlık manasına hamledilmesine de bir engel yoktur: { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime bir nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur” [en-Nûr: 40], { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “İnkâr edenlerin dostları ise tâğuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” [el-Bakara: 257]. Aynı şekilde elem manasına da hamledilebilir; zira İslam'ın azameti ve işlerinin son derece intizam bulması sebebiyle o kimselerin kalplerinde büyük bir elem vardı. Binaenaleyh ayet bu duruma göre iki manaya da ihtimallidir; mecazda engelleyici karinenin bulunması ancak onun tayin edilmesinde şarttır, ihtimalinde değil. Dolayısıyla bir nükte içerdiğinde hakikatle eşit olur; asalet ve nükteye bakılarak her iki manaya da hamledilmesi mümkündür. Ancak burada şöyle bir itiraz varid olur: Mutlak elem hastalığın hakikati değildir; bilakis onun hakikati mizaç bozukluğundan kaynaklanan elemdir ki bu da münafıklarda yoktur. Onların içinde bulundukları durumun buna yol açacağını söylemek ise son derece tutarsızdır; kaldı ki şayet o kimselerin kalpleri [biyolojik olarak] hasta olsaydı bedenleri de öyle olurdu yahut ölüm onları erkenden yakalardı. Buna hem Nebevî hadis hem de tıbbî kurallar şahitlik eder. Birincisine gelince,
فلقوله ﷺ: «إن في الجسد مضغة» الحديث،
Peygamber ﷺ'in: «Şüphesiz bedende bir et parçası vardır...» hadisinden dolayıdır.
وأما الثاني فلأن الحكماء بعد أن بينوا تشريح القلب قالوا إذا حصلت فيه مادة غليظة فإن تمكنت منه ومن غلافه أو من أحدهما عاجلت المنية صاحبه وإن لم تتمكن تأخرت الحياة مدة يسيرة ولا سبيل إلى بقائها مع مرض القلب، فالأولى دراية ورواية حمله على المعنى المجازي- ومنه الجبن والخور- وقد داخل ذلك قلوب المنافقين حين شاهدوا من رسول الله ﷺ والمؤمنين ما شاهدوا. والتنوين للدلالة على أنه نوع غير ما يتعارفه الناس من الأمراض، ولم يجمع كما جمع القلوب لأن تعداد المحال يدل على تعداد الحال عقلا فاكتفى بجمعها عن جمعه.
İkincisine gelince; tabipler kalbin anatomisini açıkladıktan sonra şöyle demişlerdir: Kalpte yoğun bir madde meydana geldiğinde, şayet kalbe ve zarına yahut ikisinden birine yerleşirse ölüm sahibini çarçabuk yakalar; şayet yerleşmezse hayat pek az bir süre ertelenir ve kalp hastalığıyla birlikte hayatın devam etmesine imkân yoktur. Dolayısıyla hem dirayet hem rivayet açısından en evla olanı, onu mecazi manaya hamletmektir -korkaklık ve gevşeklik de bundandır-; nitekim Resûlullah ﷺ ve müminlerden gördükleri şeyleri gördüklerinde münafıkların kalplerine bu his girmiştir. Tenvin, bunun insanların bildiği hastalıklardan başka bir tür olduğuna delalet etmek içindir; kalpler çoğul yapıldığı halde o çoğul yapılmamıştır, çünkü mekânların çokluğu aklen halin de çokluğuna delalet eder, dolayısıyla mekânların çoğul yapılmasıyla onun çoğul yapılmasından müstağni kalınmıştır.
والجملة الأولى إما مستأنفة لبيان الموجب لخداعهم وما هم فيه من النفاق أو مقررة لما يفيده وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ من استمرار عدم إيمانهم أو تعليل له كأنه قيل: ما بالهم لا يؤمنون؟ فقال: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يمنعه أو مقررة لعدم الشعور وإن كان سبيل قوله: وَما يَشْعُرُونَ سبيل الاعتراض- على ما قيل- وجملة فزادهم الله مرضا إما دعائية معترضة بين المعطوف والمعطوف عليه والمعترضة قد تقترن بالفاء كما في قوله:
Birinci cümle ya onların aldatmalarını ve içinde bulundukları nifakı gerektiren sebebi beyan için müste'nefedir; yahut { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } ifadesinin bildirdiği iman etmeyişlerinin devamlılığını pekiştirmektedir; yahut onun illetidir, sanki: 'Onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?' denilmiş, O da: 'Buna engel olan { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [kalplerinde bir hastalık vardır]' buyurmuştur; yahut -denildiğine göre- { وَما يَشْعُرُونَ } sözü itiraz kabilinden olsa bile şuurun yokluğunu pekiştirmektedir. { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } cümlesi ya matuf ile matufun aleyh arasında yer alan dua bildiren bir itiraziyye cümlesidir; itiraziyye cümlesi şairin şu sözünde olduğu gibi bazen fâ harfiyle de gelebilir:
واعلم فعلم المرء ينفعه ... أن سوف يأتي كلّ ما قدرا
Ve bil ki -ki kişinin ilmi kendisine fayda verir- ... Takdir edilen her şey mutlaka gelecektir.
كما صرح به في التلويح وغيره نقلا عن النحاة أو إخبارية معطوفة على الأولى وعطف الماضي على الاسمية لنكتة إن أريد في الأولى أن ذلك لم يزل غضا طريا إلى زمن الأخبار، وفي الثانية أن ذلك سبب لازدياد مرضهم المحقق إذ لولا تدنس فطرتهم لازدادوا بما منّ الله تعالى به على المؤمنين شفاء ولا يتكرر هذا مع قوله تعالى: يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ [البقرة: ١٥] للفرق بين زيادة المرض وزيادة الطغيان على أنه لا مانع من زيادة التوكيد مع بعد المسافة، وأيضا الدعاء إن لم يكن جاريا على لسان العباد أو مرادا به مجرد السب والتنقيص يكون إيجابا منه سبحانه فيؤول إلى ما آل إليه الأخبار وزيادة الله تعالى مرضهم إما بتضعيف حسدهم بزيادة نعم الله تعالى على رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين أو ظلمة قلوبهم بتجدد كفرهم بما ينزله سبحانه شيئا فشيئا من الآيات والذكر الحكيم فهم في
et-Telvîh ve başka eserlerde nahivcilerden naklen açıkça belirtildiği üzere; yahut haber bildiren bir cümle olup birinciye matuftur; geçmiş zaman fiilinin isim cümlesine atfedilmesi bir nükteye mebnidir: Eğer birincisinde bu durumun haber verme zamanına kadar taptaze devam ettiği kastedilmişse, ikincisinde bunun onların kesinleşmiş hastalıklarının artmasına bir sebep olduğu [kastedilmiştir]; zira fıtratları kirlenmemiş olsaydı Allah Teâlâ'nın müminlere lütfettiği şeylerle şifaları artardı. Bu durum Yüce Allah'ın: { يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } “Onları taşkınlıkları içinde bırakır” [el-Bakara: 15] kavliyle tekrarlanmış olmaz; zira hastalığın artması ile taşkınlığın artması arasında fark vardır, kaldı ki aradaki mesafenin uzaklığıyla birlikte tekitin artmasına da bir engel yoktur. Ayrıca dua, kulların dilinden cari olmamışsa veya onunla sırf sövme ve küçültme kastedilmemişse, Yüce Allah tarafından bir hüküm ve kesinlik ifade eder; böylece haberin vardığı neticeye varır. Allah Teâlâ'nın onların hastalığını artırması ise; ya Allah Teâlâ'nın Resulü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ve müminlere olan nimetlerini artırmasıyla onların hasetlerini katlaması suretiyledir ya da Yüce Allah'ın peyderpey indirdiği ayetleri ve Zikr-i Hakîm'i inkârlarını yenilemeleriyle kalplerinin karanlığının artması suretiyledir; binaenaleyh onlar
ظلمات بعضها فوق بعض أو بتكثير خوفهم ورعبهم المترتب عليه ترك مجاهرتهم بالكفر بسبب إمداد الله تعالى الإسلام ورفع أعلامه على أعلام الإعزاز والاحترام، أو بإعظام الألم بزيادة الغموم وإيقاد نيران الهموم.
birbiri üstüne yığılmış karanlıklar içindedirler; yahut Allah Teâlâ'nın İslâm'a yardım etmesi ve onun sancaklarını izzet ve hürmet bayrakları üzerine yükseltmesi sebebiyle küfürlerini açığa vurmayı terk etmelerine bağlı olan korku ve dehşetlerini çoğaltması suretiyledir; yahut kederleri artırıp gam ateşlerini tutuşturarak acıyı büyütmesi suretiyledir.
والغم يخترم النفوس نحافة ... ويشيب ناصية الصبي ويهرم
Gam, nefisleri zayıflatıp eritir ... Çocuğun perçemini ağartır ve ihtiyarlatır.
ويكون ذلك بتكاليف الله تعالى لهم المتجددة وفعلهم لها مع كفرهم بها وبتكليف النبي ﷺ لهم ببعض الأمور وتخلفهم عنه الجالب لما يكرهونه من لومهم وسوء الظن بهم فيغتمون إن فعلوا وإن تركوا ونسبة الزيادة إلى الله تعالى حقيقة ولو فسرت بالطبع فإنه سبحانه الفاعل الحقيقي بالأسباب وبغيرها ولا يقبح منه شيء، وبعضهم جعل الإسناد مجازا في بعض الوجوه ولعله نزغة اعتزالية، وأغرب بعضهم فقال. الإسناد مجازي كيفما كان المرض، وحمل على أن المراد أنه ليس هنا من يزيدهم مرضا حقيقة على رأي الشيخ عبد القاهر في أنه لا يلزم في الإسناد المجازي أن يكون للفعل فاعل يكون الإسناد إليه حقيقة مثل.
Bu da Allah Teâlâ'nın onlar için yenilenen mükellefiyetleri ve onların bunları inkâr etmekle beraber yerine getirmeleriyle; yine Peygamber ﷺ'in onlara bazı hususları emretmesi ve onların bundan geri kalıp hoşlanmadıkları kınanma ve haklarında kötü zanda bulunulma durumunu üzerlerine çekmeleriyle olur; böylece yapsalar da yapmasalar da kedere boğulurlar. Artırmanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi hakikattir; [kalplerin] mühürlenmesi ile tefsir edilse bile böyledir, zira sebeplerle ve sebepsiz olarak hakiki fail O Sübhân'dır ve O'ndan hiçbir şey çirkin [olarak] sadır olmaz. Bazıları bu isnadı bazı vecihlerde mecaz kabul etmiştir ki bu belki de Mutezilî bir dürtüdür. Bazıları ise daha da garip bir görüş ileri sürerek şöyle demiştir: Hastalık her nasıl olursa olsun isnat mecazidir ve Şeyh Abdülkâhir'in 'mecazi isnatta fiilin, kendisine isnat hakikat olacak bir failinin bulunması gerekmez' görüşüne binaen, burada hakiki anlamda onların hastalığını artıran kimsenin bulunmadığı manasına hamledilmiştir; tıpkı şu beyitte olduğu gibi:
يزيدك وجهه حسنا ... إذا ما زدته نظرا
Ona bakışını artırdıkça ... Yüzü sana güzellik artırır.
فتدبر، وإنما عدى سبحانه الزيادة إليهم لا إلى القلوب فلم يقل فزادها إما ارتكابا لحذف المضاف- أي فزاد الله قلوبهم مرضا- أو إشارة إلى أن مرض القلب مرض لسائر الجسد أو رمزا إلى أن القلب هو النفس الناطقة ولولاها ما كان الإنسان إنسانا وإعادة مرض منكرا لكونه مغايرا للأول ضرورة أن المزيد يغاير المزيد عليه، وتوهم من زعم أنه من وضع المظهر موضع المضمر، والتنكير للتفخيم، والأليم فعيل من الألم بمعنى مفعل كالسميع بمعنى مسمع، وعلى ما ذهب إليه الزمخشري من ألم الثلاثي كوجيع من وجع، وإسناده إلى العذاب مجاز على حد جد جده، ولم يثبت عنده فعيل بمعنى مفعل وجعل بديع السماوات من باب الصفة المشبهة أي بديعة سماواته، وسميع في قوله:
İyi düşün! Sübhân olan Allah artırma fiilini kalplere değil de kendilerine geçişli kılmıştır; nitekim 'onları (kalpleri) artırdı' dememiştir. Bu ya muzafın hazfi irtikâb edilerek -yani 'Allah onların kalplerinin hastalığını artırdı'- yahut kalp hastalığının bedenin diğer kısımları için de bir hastalık olduğuna işaret etmek veya kalbin natıka nefis olduğuna, o olmasaydı insanın insan olamayacağına bir remizdir. { مَرَضاً } kelimesinin belirsiz (nekre) olarak tekrarlanması, birincisinden farklı olması sebebiyledir; zira artırılan şeyin, üzerine artırma yapılan şeyden farklı olması zorunludur. Bunun mutlak zamir yerine açık ismin konulması kabilinden olduğunu iddia eden kimse vehme kapılmıştır. Nekrelik ise tazim (büyütme/şiddetlendirme) içindir. { الْأَلِيمُ } kelimesi elem (أَلَم) kökünden faîl (فَعِيل) vezninde olup müf'il (مُفْعِل) manasındadır; tıpkı müsmi' (مُسْمِع - işittiren) manasına gelen semî' (سَمِيع) gibi. Zemahşerî'nin benimsediği görüşe göre ise üç harfli elem (أَلِمَ) kökünden gelmektedir; tıpkı veci' (وَجِعَ) kökünden veci' (وَجِيع) gibi. Bunun azaba isnat edilmesi ise cedd-i cedduhû (جَدَّ جِدُّهُ) kabilinden mecazdır. Zemahşerî nezdinde faîl (فَعِيل) vezninin müf'il (مُفْعِل) manasında gelişi sabit olmamıştır; o { بَدِيعُ السَّماواتِ } ifadesini sıfat-ı müşebbehe babından kılmış, yani 'gökleri benzersiz olan' [demiştir]. Şairin şu sözündeki semî' (سَمِيع) kelimesi de:
أمن ريحانة الداعي السميع ... يؤرقني وأصحابي هجوع
Reyhane'den gelen o işiten çağırıcı yüzünden mi ... Arkadaşlarım uyurken beni uykusuzluk tutuyor?
بمعنى سامع- أي أمن ريحانة داع من قلبي سامع لدعاء داعيها- بدليل ما بعده فإن أكثر القلق والأرق إنما يكون من دواعي النفس وأفكارها فعلى هذا يكون تفسيره بمؤلم اسم فاعل بيان لحاصل المعنى، وقد أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: كل شيء في القرآن أليم فهو موجع، وقد جمع للمنافقين نوعان من العذاب عظيم، وأليم، وذلك للتخصيص بالذكر هنا والاندراج مع الكفار هناك، قيل: وهذه الجملة معترضة لبيان وعيد النفاق والخداع والباء إما للسببية أو للبدلية وبِما إما مصدرية مؤولة بمصدر كان إن كان أو بمصدر متصيد من الخبر كالكذب وإما موصولة، واستظهره أبو البقاء بأن الضمير المقدر عائد على ما أورده في البحر بأنه لا يلزم أن يكون ثم مقدر بل من قرأ يكذبون بالتخفيف وهم الكوفيون فالفعل غير متعد ومن قرأ بالتشديد كنافع وابن كثير وأبي عمر فالمفعول محذوف لفهم المعنى والتقدير بكونهم يكذبون النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فيما جاء به، ويحتمل أن يكون المشدد في معنى المخفف للمبالغة في الكيف كما قالوا في- بان الشيء وبين، وصدق وصدق- وقد يكون التضعيف للزيادة في الكم- كموتت الإبل- ويحتمل أن يكون من كذب الوحش إذا جرى ووقف لينظر ما وراءه، وتلك حال المتحير وهي حال المنافق ففي الكلام حينئذ استعارة تبعية تمثيلية أو تبعية أو تمثيلية ويشهد لهذا المعنى
sâmi' (سامع - işiten) manasındadır; yani 'Reyhane'den gelen, onun çağırıcısının çağrısını kalbimden işiten bir çağırıcı yüzünden mi?' demektir; nitekim sonrasındaki ifade de buna delildir, zira endişe ve uykusuzluğun çoğu ancak nefsin dürtülerinden ve düşüncelerinden kaynaklanır. Buna göre onun müellim (مُؤْلِم - elem verici) ismi failiyle tefsir edilmesi, hasıl olan mananın beyanıdır. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Kur'an'daki her elîm (أليم) kelimesi, elem verici (mûci') demektir.' Münafıklar için azabın iki türü -azîm (büyük) ve elîm (can yakıcı)- bir arada zikredilmiştir; bu da burada özel olarak anılmaları, orada ise kâfirlerin kapsamına dahil edilmeleri sebebiyledir. Denildi ki: Bu cümle nifak ve aldatmanın tehdidini beyan için gelmiş bir itiraziyyedir. Bâ harfi ya sebebiyet ya da bedeliyet içindir. { بِما } lafzındaki mâ (ما) ya 'kâne' fiilinin masdarına -eğer tam fiil ise- veya haberden çıkarılan 'yalan söylemek' gibi bir masdara tevil edilen masdariyyedir; yahut ism-i mevsûldür. Ebü'l-Bekâ, takdir edilen zamirin el-Bahr'da zikrettiği şeye raci olmasıyla bunu kuvvetli görmüştür; zira orada takdir edilen bir zamirin bulunması gerekmez, bilakis { يَكْذِبُونَ } kelimesini tahfif ile (şeddesiz) okuyanlar -ki onlar Kûfelilerdir- fiili geçişsiz (lâzım) kabul ederler; Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr gibi teşdid ile (şeddeli) okuyanlara göre ise meful mananın anlaşılması sebebiyle hazfedilmiştir ve takdiri: 'Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i getirdiği şeylerde yalanlamaları sebebiyle' şeklindedir. Şeddeli olanın, keyfiyette mübalağa için şeddesiz manasında olması da muhtemeldir; nitekim 'bâne'ş-şey'u ve beyyene' (بان الشيء وبين) ile 'sadaka ve saddaka' (صدق وصدق) dedikleri gibi. Şeddeleme bazen kemiyette (miktarda) artış için de olur; 'mevveteti'l-ibil' (موتت الإبل - develer birbiri ardınca öldü) ifadesinde olduğu gibi. Yine bunun yaban hayvanının koşup arkasında ne olduğuna bakmak için durmasını ifade eden 'kezibe'l-vahs' (كذب الوحش) tabirinden olması da muhtemeldir; bu ise şaşkın kimsenin halidir ki münafığın hali de böyledir. Bu durumda sözde istiare-i tebeiyye-i temsiliyye veya tebeiyye yahut temsiliyye bulunur. Bu manaya şu hadis de şahitlik etmektedir:
قوله: ﷺ «مثل المنافق كمثل الشاة العائرة بين الغنمين تعير إلى هذه مرة وإلى هذه مرة»
Nebi ﷺ'in şu kavli: «Münafığın misali, iki sürü arasında gidip gelen, bir bu sürüye bir şu sürüye yönelen şaşkın koyun gibidir.»
والجار والمجرور صفة لعذاب لا لأليم كما قاله أبو البقاء لأن الأصل في الصفة أن لا توصف والكذب هو الأخبار عن الشيء النسبة أو الموضوع على خلاف ما هو عليه في نفس الأمر عندنا، وفي الاعتقاد عند النظام، وفيهما عند الجاحظ، وكل مقصود محمود يمكن التواصل إليه بالصدق والكذب جميعا فالكذب فيه حرام لعدم الحاجة إليه فإن لم يمكن إلا بالكذب فالكذب فيه مباح إن كان
Car ve mecrur, Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi { أَلِيمٌ } kelimesinin değil, { عَذابٌ } kelimesinin sıfatıdır; çünkü asıl olan sıfatın nitelenmemesidir. Yalan (kizb) ise; bize göre bir şeyden vakıadaki durumunun aksine nispet veya konu olarak haber vermektir; Nazzâm'a göre inanca aykırı haber vermektir; Câhız'a göre ise her ikisine birden aykırı haber vermektir. Kendisine hem doğrulukla hem de yalanla ulaşılması mümkün olan her övgüye değer maksatta yalan söylemek, ona ihtiyaç bulunmadığı için haramdır. Şayet o maksada ancak yalanla ulaşmak mümkünse; eğer
تحصيل ذلك المقصود مباحا وواجب إن كان واجبا، وصرح في الحديث بجوازه في ثلاث مواطن في الحرب، وإصلاح ذات البين، وكذب الرجل لامرأته ليرضيها ولا حصر ولهذا جاز تلقين الذين أقروا بالحدود الرجوع عن الإقرار فينبغي أن يقابل بين مفسدة الكذب والمفسدة المترتبة على الصدق فإن كانت المفسدة في الصدق أشد ضررا فله الكذب وإن كان عكسه أو شك حرم عليه، فما قاله الإمام البيضاوي عفا الله تعالى عنه من أن الكذب حرام كله يوشك أن يكون مما سها فيه. وفي الآية تحريض للمؤمنين على ما هم عليه من الصدق والتصديق فإن المؤمن إذا سمع ترتب العذاب على الكذب دون النفاق الذي هو هو تخيل في نفسه تغليظ اسم الكذب وتصور سماجته فانزجر عنه أعظم انزجار، وهذا ظاهر على قراءة التخفيف ويمكن في غيرها أيضا لأن نسبة الصادق إلى الكذب كذب، وكذا كثرته وإن تكلف في المعنى الأخير، وقيل: إنه مأخوذ من كذب المتعدي كأنه يكذب رأيه فيقف لينظر لكن لما كثر استعماله في هذا المعنى وكانت حالة المنافق شبيهة بهذا جاز أن يستعار منه لها أمكن- على بعد بعيد- ذلك التحريض، ولا يرد على تحريم الكذب- في بعض وجوهه- ما
o maksadın elde edilmesi mubah ise yalan mubah, vacip ise vaciptir. Hadiste üç yerde yalanın caiz olduğu açıkça belirtilmiştir: Savaşta, arayı düzeltmede ve erkeğin hanımını razı etmek için ona yalan söylemesinde. Bunlar sınırlı değildir; bu sebeple had cezalarını ikrar eden kimselere ikrarlarından dönmelerinin telkin edilmesi caiz görülmüştür. O halde yalanın mefsedeti ile doğruluğun doğuracağı mefsedet karşılaştırılmalıdır; şayet doğruluktaki mefsedet daha ağır zararlı ise yalan söyleyebilir; aksi olursa veya şüpheye düşerse yalan söylemesi haram olur. Dolayısıyla İmam Beyzâvî'nin -Allah Teâlâ onu affetsin- 'Yalanın tamamı haramdır' şeklindeki sözü, sehven söylenmiş sözlerden olmaya yakındır. Ayette, müminleri üzerinde bulundukları sıdk ve tasdike teşvik vardır; zira mümin, azabın bizzat küfür olan nifaka değil de yalana bağlandığını işittiğinde zihninde yalan isminin vebalini büyütür, onun çirkinliğini tasavvur eder ve ondan en büyük sakınmayla sakınır. Bu durum tahfif (şeddesiz) kıraatine göre açıktır; diğer kıraatte de mümkündür, zira doğru söyleyeni yalana nispet etmek de yalandır; keza bunun çokluğu da böyledir -her ne kadar son manada bir tekellüf bulunsa da-. Denildi ki: Bu, geçişli olan 'kezibe'den alınmadır; sanki görüşünü yalanlar da bakmak için durur, fakat bu manada kullanımı çoğalınca ve münafığın hali de buna benzeyince ondan buna istiare yapılması caiz olmuştur. Böylece -uzak bir ihtimalle de olsa- bu teşvik mümkün olabilmektedir. Yalanın -bazı vecihlerde- haram oluşuna şu durum itiraz olarak getirilemez:
روي في حديث الشفاعة عن إبراهيم ﵇ أنه يقول: «لست لها إني كذبت ثلاث كذبات»
Şefaat hadisinde İbrâhim aleyhisselâm'dan rivayet edilen şu sözü: «Ben o makamın ehli değilim; zira ben üç defa yalan söyledim.»
- وعنى كما في رواية أحمد- إِنِّي سَقِيمٌ [الصافات: ٨٩] وبَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ [الأنبياء: ٦٣] وقوله الملك في جواب سؤاله على امرأته سارة هي أختي حين أراد غضبها، وكان من طريق السياسة التعرض لذات الأزواج دون غيرهن بدون رضاهن فإنها إن كانت من الكذب المحرم فأين العصمة وهو أبو الأنبياء؟! وإن لم تكن كذلك فقد أخبر يوم القيامة بخلاف الواقع وحاشاه حيث إن المفهوم من ذلك الكلام أني أذنبت فأستحيي أن أشفع، وهي يستحي مما لا إثم فيه ولقوة هذه الشبهة قطع الرازي بكذب الرواية صيانة لساحة إبراهيم ﵇ لأنا نقول إن ذلك من المعاريض، وفيها مندوحة عن الكذب، وقد صدرت من سيد أولى العصمة ﷺ كقوله مما في حديث الهجرة، وتسميته كذبا على سبيل الاستعارة للاشتراك في الصورة فهي من المعاريض الصادقة كما ستراه بأحسن وجه إن شاء الله تعالى في موضعه لكنها لما كانت مبنية على لين العريكة مع الأعداء، ومثله ممن تكفل الله تعالى بحمايته يناسبه المبارزة- فلعدوله عن الأولى بمقامه- عد ذلك في ذلك المقام ذنبا وسماه كذبا لكونه على صور وما وقع لنبينا ﵊ من ذلك لم يقع في مثل هذا المقام حتى يستحيي منه فلكل مقام مقال، على أنا نقول: إنها لو كانت كذبا حقيقة لا ضرر فيها ولا استحياء منها، كيف
-Ahmed'in rivayetinde geçtiği üzere kastettiği-: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” [es-Sâffât: 89] ve { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Belki de bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” [el-Enbiyâ: 63] sözleri ile kralın hanımı Sâre'yi gasbetmek istediği sırada onun hakkındaki sorusuna verdiği: 'O benim kız kardeşimdir' cevabıdır. Zira siyaset gereği onların rızası olmaksızın evli kadınlara dokunulur, bekârlara dokunulmazdı. Şayet bu haram olan yalandan idiyse, ismet (masumluk) nerededir, oysa o peygamberlerin atasıdır?! Şayet böyle değil idiyse, kıyamet gününde gerçeğe aykırı haber vermiş olur -ki haşa ondan- çünkü bu sözden anlaşılan 'Ben günah işledim, dolayısıyla şefaat etmekten haya ederim' manasıdır; oysa günah olmayan şeyden haya edilir mi? Bu şüphenin kuvvetinden ötürü Râzî, İbrâhim aleyhisselâm'ın makamını korumak için rivayetin asılsız olduğuna kesin hükmetmiştir. Çünkü biz deriz ki: Bu, 'ta'riz' (üstü kapalı söz) kabilindendir ve ta'rizde yalandan bir kurtuluş yolu vardır. Bu durum ismet ehlinin efendisi ﷺ'den de hicret hadisindeki 'Biz falan sudanız' sözünde olduğu gibi sadır olmuştur. Bunun yalan olarak isimlendirilmesi ise suretteki ortaklıktan ötürü istiare yoluyladır; dolayısıyla bunlar doğru ta'rizlerdir, nitekim inşallah Teâlâ yerinde en güzel şekilde göreceksin. Fakat bu durum düşmanlara karşı yumuşak davranmaya dayandığı ve Allah Teâlâ'nın korumasını üstlendiği onun gibi bir zata açıkça meydan okumak yakıştığı için -kendi makamına göre evlâ olanı terk etmesinden ötürü- o makamda bu bir günah sayılmış ve suret itibarıyla öyle olduğu için yalan olarak adlandırılmıştır. Peygamberimiz aleyhisselâm'dan sadır olan benzeri durumlar ise haya duyulacak böylesi bir makamda vuku bulmamıştır; zira her makamın bir sözü vardır. Kaldı ki biz şöyle deriz: O hakikatte bir yalan olsaydı bile bunda bir zarar ve bundan dolayı bir haya olmazdı; nasıl olsun ki,
وقد قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «ما منها كذبة إلا جادل بها عن دين الله تعالى فهي من الكذب المباح»
Nitekim sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «O yalanların her biriyle mutlaka Allah Teâlâ'nın dini uğrunda mücadele etmiştir; binaenaleyh onlar mubah yalandandır.»
لكن لما كان مقام الشفاعة هو المقام المحمود المخبوء للحبيب لا الخليل أظهر الاستحياء للدفع عنه بما يظن أنه مما يوجب ذلك وهو لا يوجبه. وفي ذلك من التواضع وإظهار العجز والدفع بالتي هي أحسن مما لا يخفى فكأنه قال: أنا لا آمن من العتاب على كذب مباح فكيف لي بالشفاعة لكم في هذا المقام فليحفظ، ثم إن الإتيان بالأفعال المضارعة في أخبار الأفعال الماضية الناقصة أمر مستفيض- كأصبح يقول كذا، وكادت تزيغ قلوب فريق منهم- ومعناه أنه في الماضي كان مستمرا متجددا بتعاقب الأمثال والمضي والاستقبال بالنسبة لزمان الحكم، وقد عد الاستمرار من معاني «كان» فلا إشكال في بِما كانُوا يَكْذِبُونَ حيث دلت «كان» على انتساب الكذب إليهم في الماضي ويكذبون على انتسابه في الحال والاستقبال والزمان فيهما مختلف ودفعه بأن «كان» دالة على الاستمرار في جميع الأزمنة- ويكذبون- دل على الاستمرار التجددي الداخل في جميع الأزمنة على علاته يغني الله تعالى عنه. وأمال حمزة فزادهم في عشرة أفعال ووافقه ابن ذكوان في إمالة جاء وشاء وزاد هذه، وعنه خلاف في زاد غيرها، والإمالة لتميم والتفخيم للحجاز. وقد نظم أبو حيان تلك العشرة فقال:
Fakat şefaat makamı Halîl'e değil, Habîb'e saklanmış olan Makâm-ı Mahmûd olduğu için, [İbrâhim aleyhisselâm] bunu gerektirdiği zannedilen ancak gerçekte gerektirmeyen bir sebeple şefaati kendisinden savmak için haya izhar etmiştir. Bunda gizli olmayan bir tevazu, acziyet izharı ve en güzel şekilde savma vardır; sanki o: 'Ben mubah bir yalandan dolayı azarlanmaktan emin değilim, bu makamda sizin için nasıl şefaat edebilirim?' demiştir; bu iyi bellenmelidir. Sonra, nakıs geçmiş zaman fiillerinin haberlerinde muzari fiillerin getirilmesi çok yaygın bir durumdur; 'şöyle demeye başladı' ve 'onlardan bir grubun kalpleri kaymaya yaklaştı' ifadelerinde olduğu gibi. Bunun manası, geçmişte benzerlerin birbirini takip etmesiyle sürekli ve yenilenen bir halde olduğudur; geçmiş ve gelecek ise hüküm zamanına göredir. Süreklilik 'kâne' (كان) fiilinin manalarından sayılmıştır; dolayısıyla { بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } ifadesinde hiçbir müşkillik yoktur; zira 'kâne' geçmişte yalanın onlara nispet edildiğine, 'yekzibûn' ise şimdiki ve gelecek zamanda nispet edildiğine delalet eder, ikisinde zaman farklıdır. 'Kâne' fiilinin bütün zamanlarda sürekliliğe, 'yekzibûn' fiilinin ise -kusurlarına rağmen- bütün zamanlara dahil olan yenilenen sürekliliğe delalet ettiği şeklindeki itiraza Allah Teâlâ muhtaç kılmaz. Hamza, on fiilde { فَزادَهُمْ } kelimesini imâle ile okumuştur; İbn Zekvân da 'câe' (جاء), 'şâe' (شاء) ve bu 'zâde' (زاد) kelimelerinin imâlesinde ona muvafakat etmiştir; ondan gelen bir rivayette diğer 'zâde' kelimelerinde ihtilaf vardır. İmâle Temîm kabilesine, tafhîm (kalın okuma) ise Hicaz ehline aittir. Ebû Hayyân bu on fiili nazma çekerek şöyle demiştir:
وعشرة أفعال تمال لحمزة ... فجاء وشاء ضاق ران وكملا
Hamza için imâle edilen on fiil vardır: ... Câe, şâe, dâka, râne geldi ve tamamlandı,
بزاد وخاب طاب خاف معا وحا ... ق زاغ سوى الأحزاب مع صادها فلا
Zâde, hâbe, tâbe, hâfe ile birlikte ve hâka, ... Zâga -Ahzâb ve Sâd suresindekiler hariç, onları imâle yapma-.
[البقرة: ١١- ٢٠] وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ اختلف في هذه الجملة فقيل معطوفة على- يكذبون- لأنه أقرب وليفيد تسببه للعذاب أيضا وليؤذن أن صفة الفساد يحترز منها كما يحترز عن الكذب. ووجه إفادته لتسبب الفساد للعذاب أنه داخل في حيز صلة الموصول الواقع سببا إذ المعنى في قولهم: «إنما نحن مصلحون» إنكار لادعائهم أن ما نسب لهم منه صلاح وهو عناد وإصرار على الفساد والإصرار على ذلك فساد وإثم، وهذا الذي مال إليه الزمخشري- وهو مبني على عدم الاحتياج إلى ضمير في الجملة- يعود إلى «ما» فإنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في المتبوع وإلا يكون التقدير- ولهم عذاب أليم- بالذي كانوا إذا قيل لهم إلخ وهو غير منتظم وكأن من يجعل «ما» مصدرية يجعل الوصل «بكان» حيث لم يعهد وصلها بالجملة الشرطية نعم يرد أن قوله تعالى: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ كذب فيؤول المعنى إلى استحقاق العذاب بالكذب وعطف التفسير مما يأباه الذوق والاستعمال ومن هنا قيل: بأن هذا العطف وجيه على قراءة يكذبون بالتشديد على أحد احتمالاته ليكون سببا للجمع بين ذمهم بالكذب والتكذيب. وقول مولانا مفتي الديار الرومية في الاعتراض: أن هذا النحو من التعليل حقه أن يكون بأوصاف ظاهرة العلية مسلمة الثبوت للموصوف غنية عن البيان لشهرة الاتصاف بها عند السامع أو لسبق الذكر صريحا أو استلزاما، ولا ريب في أن هذه الشرطية غير معلومة الانتساب بوجه- حتى تستحق الانتظام في سلك التعليل- لا يخفى ما فيه على من أمعن النظر، وقيل: معطوفة على يقول لسلامته مما في ذلك العطف من الدغدغة ولتكون الآيات حينئذ على نمط تعديد قبائحهم وإفادتها اتصافهم بكل من تلك الأوصاف استقلالا وقصدا ودلالتها على لحوق
[Bakara: 11-20] { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler.” Bu cümle hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre, daha yakın olduğu için, fesadın da azaba sebep teşkil ettiğini ifade etmesi ve fesat vasfından tıpkı yalandan sakınıldığı gibi sakınılması gerektiğini bildirmesi için { يَكْذِبُونَ } fiiline matuftur. Fesadın azaba sebep olduğunu ifade etmesinin vechi ise, sebep kılınan sıla-i mevsûlün (ilgi cümlesinin) dairesine dahil olmasıdır. Zira onların “{ إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } / Biz ancak ıslah edicileriz” sözündeki mana, kendilerine nispet edilen şeyin ıslah olduğu yönündeki iddialarını inkâr etmektir; bu da bir inat ve fesatta ısrardır. Bunda ısrar etmek ise fesat ve günahtır. Zemahşerî'nin meylettiği görüş de budur. Bu görüş, cümlede { ما } lafzına dönen bir zamire ihtiyaç bulunmadığı esasına dayanır; çünkü tâbide (bağlı ögede), metbûda (bağlanılan asıl ögede) hoş görülmeyen hususlar hoş görülür. Aksi takdirde takdir [şöyle] olur: { وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } kendilerine böyle denildiğinde vs. yaptıkları şey sebebiyle... Ki bu da intizamlı (düzgün) değildir. Sanki { ما } lafzını masdariyet bildiren edat kabul eden kimse, şart cümlesine sıla yapıldığı pek görülmediğinden sılayı { كانَ } ile yapmaktadır. Evet, şu itiraz vârit olur: Yüce Allah'ın { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } buyruğu bir yalandır; dolayısıyla mana, azabı yalan sebebiyle hak etmeye varır; tefsir atfı (açıklama amacıyla yapılan atıf) ise zevk-i selîmin ve dil kullanımının kabul etmediği bir durumdur. Bundan dolayı denilmiştir ki: Bu atıf, { يُكَذِّبُونَ } kelimesinin şeddeli okunuşundaki ihtimallerden birine göre, onları hem yalanlama hem de yalan söyleme ile yermeyi bir arada toplama sebebi olması açısından uygundur. Rûm diyarı müftüsü Efendimizin [Ebussuûd Efendi'nin] itiraz sadedinde söylediği: “Bu tür bir gerekçelendirmenin, illetliği açık, vasıflanan kimse için sübûtu müsellem, dinleyicinin nezdinde bu sıfatla nitelenmesi meşhur olduğu için yahut açıkça ya da dolaylı olarak daha önce zikredildiğinden açıklamaya ihtiyaç duymayan vasıflarla yapılması gerekir. Şüphe yok ki bu şart cümlesi -gerekçelendirme dizisine dahil olmayı hak edecek şekilde- hiçbir vechile intisabı bilinir bir şey değildir” şeklindeki sözünün içerdiği kusur, dikkatle inceleyen bir kimseye gizli kalmaz. Bir diğer görüşe göre ise: O atıftaki pürüzlerden uzak olması ve ayetlerin bu durumda onların çirkinliklerini teker teker sayma üslubu üzere bulunması, onların bu vasıfların her biriyle bizzat ve kastî olarak nitelendiklerini bildirmesi ve delalet etmesi için { يَقُولُ } fiiline matuftur;
العذاب بسبب كذبهم الذي هو أدنى أحوالهم فما ظنك بسائرها؟ ولكون هذا الماضي لمكان إذا مستقبلا حسن العطف، وفيه أن مآل هذه الجملة الكذب كما أشير إليه فلا تغاير سابقها ولو سلم التغاير بالاعتبار وضم القيود فهي جزء الصلة أو الصفة وكلاهما يقتضي عدم الاستقلال، وأيضا كون ذلك الكذب أدنى أحوالهم لا يقبل عند من له أدنى عقل على أن تخلل البيان والاستئناف وإن لم يكن أجنبيا بين أجزاء الصلة أو الصفة لا يخلو عن استهجان فالذي أميل إليه وأعول دون هذين الأمرين عليه ما اختاره المدقق في الكشف، وقريب منه كلام أبي حيان في البحر أنها معطوفة على قوله: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ لبيان حالهم في ادعاء الإيمان وكذبهم فيه أولا ثم بيان حالهم في انهماكهم في باطلهم ورؤية القبيح حسنا والفساد صلاحا ثانيا، ويجعل المعتمد بالعطف مجموع الأحوال وإن لزم فيه عطف الفعلية على الاسمية فهو أرجح بحسب السياق ونمط تعديد القبائح، وما قيل عليه إنه ليس مما يعتد به وإن توهم كونه أو في بتأدية هذه المعاني وذلك لعدم دلالته على اندراج هذه الصفة وما بعدها في قصة المنافقين وبيان أحوالهم إذ لا يحسن حينئذ عود الضمائر التي فيها إليهم- كما يشهد به سلامة الفطرة لمن له أدنى دربة بأساليب الكلام- كلام خارج عن دائرة الإنصاف كما يشهد به سلامة الفطرة من داء التعصب والاعتساف فإن عود الضمائر رابط للصفات بهم وسوق الكلام مناد عليه، وقد يأتي في القصة الواحدة جملة مستأنفة بغير عطف فإذا لم ينافه الاستئناف رأسا كيف ينافيه العطف على أوله المستأنف، والعطف إنما يقتضي مغايرة الأحوال لا مغايرة القصص وأصحابها وما أخرجه ابن جرير عن سلمان رضي الله تعالى عنه- من أن أهل هذه الآية لم يأتوا بعد- ليس المراد به أنها مخصوصة بقوم آخرين كما يشعر به الظاهر بل إنها لا تختص بمن كان من المنافقين وإن نزلت فيهم إذ خصوص السبب لا ينافي عموم النظم. ثم القائل للمنافقين في عصر النزول هذا القول إما النبي ﷺ تبليغا عن الله سبحانه المخبر له بنفاقهم أو أنه ﵊ بلغه عنهم ذلك ولم يقطع به فنصحهم فأجابوه بما أجابوه أو بعض المؤمنين الظانين بهم المتفرسين بنور الإيمان فيهم أو بعض من كانوا يلقون إليه الفساد فلا يقبله منهم لأمر ما فينقلب واعظا لهم قائلا لا تُفْسِدُوا، والفساد التغير عن حالة الاعتدال والاستقامة ونقيضه الصلاح، والمعنى لا تفعلوا ما يؤدي إلى الفساد- وهو هنا الكفر كما قاله ابن عباس- أو المعاصي- كما قاله أبو العالية- أو النفاق الذي صافوا به الكفار فأطلعوهم على أسرار المؤمنين فإن كل ذلك يؤدي- ولو بالوسائط- إلى خراب الأرض وقلة الخير ونزع البركة وتعطل المنافع، وإذا كان القائل بعض من كانوا يلقون إليه الفساد فلا يقبله ممن شاركهم في الكفر يحمل الفساد على هيج الحروب والفتن الموجب لانتفاء الاستقامة ومشغولية الناس بعضهم ببعض فيهلك الحرث والنسل. ولعل النهي عن ذلك لخور أو تأمل في العاقبة وإراحة النفس عما ضرره أكبر من نفعه مما تميل إليه الحذاق. على أن في أذهان كثير من الكفار إذ ذاك توقع ما يغني عن القتال من وقوع مكروه بالمؤمنين وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ [التوبة: ٣٢] ، ولا يخفى ما في هذا الوجه من التكلف والمراد من- الأرض- جنسها أو المدينة المنورة، والحمل على جميع الأرض ليس بشيء إذ تعريف المفرد يفيد استيعاب الأفراد لا الأجزاء، اللهم إلا أن يعتبر كل بقعة أرضا، لكن يبقى أنه لا معنى للحمل على الاستغراق باعتبار تحقق الحكم في فرد واحد وليس ذكر الأرض لمجرد التأكيد بل في ذلك تنبيه على أن الفساد واقع في دار مملوكة لمنعم أسكنكم بها وخولكم بنعمها.
onların en aşağı halleri olan yalanları sebebiyle azabın kendilerine ulaşacağını delalet etmesi -ki diğer hallerini var sen kıyas et- için { يَقُولُ } üzerine matuftur. Bu geçmiş zaman fiili { إِذا } sebebiyle gelecek zaman manasında olduğu için atıf güzel olmuştur. Fakat buna karşı şu itiraz vardır: İşaret edildiği üzere bu cümlenin varacağı netice yalandır, dolayısıyla öncekinden farklı değildir; itibari olarak ve kayıtların eklenmesiyle farklılık kabul edilse bile, o sılanın veya sıfatın bir parçasıdır ve her ikisi de müstakil olmamayı gerektirir. Ayrıca bu yalanın onların en aşağı halleri olması durumu, azıcık aklı olan kimse nezdinde kabul görmez; kaldı ki sıla veya sıfat parçaları arasına yabancı olmasa bile beyan ve istînâfın girmesi çirkinlikten uzak değildir. Benim meylettiğim ve bu iki husustan ayrı olarak dayandığım görüş, el-Keşşâf müdakkikinin (Teftâzânî'nin) tercih ettiği görüştür. Ebû Hayyân'ın el-Bahr'daki sözü de buna yakındır: Bu cümle, önce iman iddialarındaki durumlarını ve bundaki yalanlarını, sonra da batıllarına dalmalarındaki, çirkini güzel ve fesadı ıslah görmelerindeki hallerini beyan etmek için { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } kavline matuftur; fiil cümlesinin isim cümlesine atfedilmesi gerekse bile atıfta dayanılan husus hallerin toplamı kılınır; bu da bağlam ve çirkinlikleri sayma üslubu bakımından daha racihtir. Buna karşı söylenen: 'Her ne kadar bu manaları daha tam ifade ettiği zannedilse de itibar edilecek bir söz değildir; zira bu sıfatın ve sonrasındakilerin münafıklar kıssasına ve onların hallerinin beyanına dahil olduğuna delalet etmez, çünkü bu durumda oradaki zamirlerin onlara dönmesi -sözün üsluplarına azıcık aşinalığı olan fıtrat-ı selîm sahiplerinin şahitlik edeceği üzere- uygun düşmez' şeklindeki söz, taassup ve haksızlık hastalığından uzak selim bir fıtratın şahitlik edeceği üzere insaf dairesinin dışına çıkmış bir sözdür. Zira zamirlerin dönüşü sıfatları onlara bağlayan bir bağdır ve sözün sevki bunu haykırmaktadır. Bazen tek bir kıssada atıfsız olarak müste'nefe (yeni) bir cümle gelebilir; istînâf kıssanın bütününe aykırı düşmüyorsa, onun müste'nefe olan evveline atfedilmesine nasıl aykırı düşsün? Atıf ancak hallerin farklılığını gerektirir, kıssaların ve sahiplerinin farklılığını değil. İbn Cerîr'in Selmân radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiği 'Bu ayetin ehli henüz gelmemiştir' sözünden murat ise, zahirin hissettirdiği gibi ayetin başka bir topluluğa has olduğu değil; bilakis haklarında inmiş olsa bile sadece o dönemdeki münafıklara has olmadığıdır, zira sebebin hususiliği lafzın umumiliğine engel teşkil etmez. Sonra, nüzul asrında münafıklara bu sözü söyleyen kimse; ya Allah Teâlâ'nın nifaklarını kendisine haber vermesiyle O Sübhân'dan bir tebliğ olarak Nebi ﷺ'dir; yahut O aleyhisselâm'a onların bu durumu ulaşmış da kesinleştirmeyip onlara nasihat etmiş, onlar da verdikleri cevabı vermişlerdir; yahut onlardan şüphelenen ve imanın nuruyla onlardaki durumu sezen bazı müminlerdir; yahut da kendilerine fesat aşıladıkları halde bir sebepten dolayı bunu kabul etmeyip onlara bir vaiz kesilerek 'Fesat çıkarmayın' diyen kimselerdir. Fesat; itidal ve istikamet halinden sapmadır, zıddı ise salahtır. Mana: 'Fesada yol açacak şeyleri yapmayın' demektir ki bu da -İbn Abbâs'ın dediği gibi- burada küfürdür; yahut -Ebû'l-Âliye'nin dediği gibi- günahlardır; yahut kâfirlerle dostluk kurup onlara müminlerin sırlarını açtıkları nifaktır. Zira bütün bunlar -vasıtalarla da olsa- yeryüzünün harap olmasına, hayrın azalmasına, bereketin kalkmasına ve menfaatlerin atıl kalmasına yol açar. Eğer söyleyen kimse, küfürde onlara ortak olup da kendilerine fesat telkin edildiğinde bunu kabul etmeyenlerden biri ise, fesat; istikametin yok olmasına ve insanların birbirleriyle meşgul olmasına yol açarak ekini ve nesli helak eden savaş ve fitnelerin kışkırtılmasına hamledilir. Belki de bundan nehyetmek bir korkaklıktan yahut akıbeti düşünmekten ve nefsi zararı faydasından büyük olan şeyden rahatlatma arzusundandır ki basiretli kimseler buna meyleder. Kaldı ki o dönemde kâfirlerin çoğunun zihninde, müminlerin başına kötü bir hal gelmesiyle savaşmaya gerek kalmayacağı beklentisi vardı; { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Halbuki Allah nurunu tamamlamaktan başka bir şeye razı olmaz” [et-Tevbe: 32]. Bu vecihteki tekellüf ise gizli değildir. 'Arz' (yeryüzü) kelimesinden murat onun cinsidir yahut Medîne-i Münevvere'dir; bütün yeryüzüne hamletmek ise bir şey değildir, zira tekil kelimenin marife olması parçaları değil fertleri kuşatmayı ifade eder. Meğerki her toprak parçası bir arz kabul edilsin; ancak yine de hükmün tek bir fertte gerçekleşmesi itibarıyla istiğraka (tümünü kapsamaya) hamletmenin bir anlamı kalmaz. Yeryüzünün zikredilmesi sırf tekit için değildir; bilakis bunda, fesadın sizi orada barındıran ve sizi nimetleriyle donatan bir Mün'im'in (nimet verenin) mülkü olan yurtta vuku bulduğuna bir tenbih vardır.
وأقبح خلق الله من بات عاصيا ... لمن بات في نعمائه يتقلب
Allah'ın yarattıklarının en çirkini, sabah akşam nimetleri içinde yüzdüğü zata ... İsyan ederek geceleyen kimsedir.
وإنما للحصر كما جرى عليه بعض النحويين وأهل الأصول، واختار في البحر أن الحصر يفهم من السياق ولم تدل عليه وضعا، وجعل القول بكونها مركبة من «ما» النافية دخل عليها «أن» التي للإثبات فأفادت الحصر قولا ركيكا
{ إِنَّما } lafzı, bazı nahivcilerin ve usulcülerin benimsediği üzere hasr (kaside) içindir. el-Bahr müellifi ise hasrın siyak ve sibaktan anlaşıldığını, vaz' itibarıyla buna delalet etmediğini tercih etmiştir. Onun nefyeden 'mâ' (ما) ile ispat bildiren 'inne' (إنّ) lafzının birleşmesinden oluşup hasr bildirdiği yönündeki sözü ise nahiv ilmini bilmeyen birinden
صادر عن غير عارف بالنحو. ومعنى إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ مقصورون على الإصلاح المحض الذي لم يشبه شيء من وجوه الفساد وقد بلغ في الوضوح بحيث لا ينبغي أن يرتاب فيه، والقصر إما قصر إفراد أو قلب وهذا إما ناشىء عن جهل مركب فاعتقدوا الفساد صلاحا فأصروا واستكبروا استكبارا.
sadır olmuş zayıf ve tutarsız bir söz kabul etmiştir. { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } ifadesinin manası: 'Biz ancak, içine fesat türlerinden hiçbir şey karışmamış olan ve şüphe edilmeyecek derecede açıklığa kavuşmuş katıksız bir ıslaha hasredilmiş kimseleriz' demektir. Hasr ise ya kasr-ı ifrâd veya kasr-ı kalbtir. Bu da ya mürekkep bir cehaletten kaynaklanmıştır; zira fesadı ıslah zannetmiş, böylece ısrar edip büyük bir kibirle böbürlenmişlerdir.
يقضى على المرء في أيام محنته ... حتى يرى حسنا ما ليس بالحسن
İmtihan ve mihnet günlerinde kişi hakkında öyle hükmedilir ki ... Hatta güzel olmayanı bile güzel görür.
وإما جار على عادتهم في الكذب وقولهم بأفواههم ما ليس في قلوبهم، وقرأ هشام والكسائي «قيل» بإشمام الضم ليكون دالا على الواو المنقلبة، وقول: بإخلاص الضم وسكون الواو لغة لهذيل ولم يقرأ بها.
Yahut yalan söyleme ve kalplerinde olmayanı dilleriyle söyleme alışkanlıklarının bir gereğidir. Hişâm ve Kisâî, dönüşen vâv harfine delalet etmesi için { قِيلَ } kelimesini damme işmâmı ile okumuşlardır. 'Kûle' (قُولَ) şeklinde hâlis damme ve vâv'ın sükûnu ile okumak ise Hüzeyl kabilesinin lügatidir fakat bu şekilde kıraat edilmemiştir.
أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ رد لدعواهم المحكية على أبلغ وجه حيث سلك فيه مسلك الاستئناف المؤدي إلى زيادة تمكن الحكم في ذهن السامع مع تأكيد الحكم وتحقيقه «بأن، وألا» بناء على تركبها من همزة الاستفهام الإنكاري الذي هو نفي معنى «ولا» النافية فهو نفي نفي فيفيد الإثبات بطريق برهاني أبلغ من غيره- ولإفادتها التحقيق- كما قال ناصر الدين: لا يكاد تقع الجملة بعدها إلا مصدرة بما يتلقى به القسم «كان، واللام، وحرف النفي» والذي ارتضاه الكثير أنها بسيطة لا لأنها تدخل على أن المشددة ولا النافية لا تدخل عليها إذ قد يقال: انفسخ بعد التركيب حكمها الأصلي بل لأن الأصل البساطة، ودعوى لا يكاد إلخ لا تكاد تسلم كيف وقد دخلت على رب وحبذا ويا النداء في- ألا رب يوم صالح لك منهما- وألا حبذا هند وأرض بها هند- وألا يا قيس والضحاك سيرا- وضم إلى ذلك تعريف الخبر وتوسيط الفصل وأشار ب لا يَشْعُرُونَ على وجه إلى أن كونهم من المفسدين قد ظهر ظهور المحسوس بالمشاعر وإن لم يدركوه، وأتى سبحانه بالاستدراك هنا ولم يأت به بعد المخادعة لأن المخادعة هناك لم يتقدمها ما يتوهم منه الشعور توهما يقتضي تعقيبه بالرفع بخلاف ما هنا فإنهم لما نهوا عما تعاطوه من الفساد الذي لا يخفى على ذوي العقول فأجابوه بادعاء أنهم على خلافه، وأخبر سبحانه بفسادهم كانوا حقيقين بالعلم به مع أنهم ليسوا كذلك فكان محلا للاستدراك. وما يقال: من أنه لا ذمّ على من أفسد ولم يعلم وإنما الذم على من أفسد عن علم، يدفعه أن المقصر في العلم مع التمكن منه مذموم بلا ريب بل ربما يقال: إنه أسوأ حالا من غيره، وهذا كله على تقدير أن يكون مفعول لا يَشْعُرُونَ محذوفا مقدرا بأنهم مفسدون، ويحتمل أن يقدر أن وبال ذلك الفساد يرجع إليهم، أو أنا نعلم أنهم مفسدون ويكون أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ لإفادة لازم فائدة الخبر بناء على أنهم عالمون بالخبر جاحدون له كما هو عادتهم المستمرة، ويبعد هذا إذا كان المنافقون أهل كتاب، ويحتمل أن لا ينوي محذوف وهو أبلغ في الذم. وفيه مزيد تسلية له ﷺ إذ من كان من أهل الجهل لا ينبغي للعالم أن يكترث بمخالفته، وفي التأويلات- لعلم الهدى- إن هذه الآية حجة على المعتزلة في أن التكليف لا يتوجه بدون العلم بالمكلف به وأن الحجة لا تلزم بدون المعرفة فإن الله تعالى أخبر أن ما صنعوا من النفاق إفساد منهم مع عدم العلم فلو كان حقيقة العلم شرطا للتكليف ولا علم لهم به لم يكن صنيعهم إفسادا لأن الإفساد ارتكاب المنهي عنه فإذا لم يكن النهي قائما عليهم عن النفاق لم يكن فعلهم إفسادا فحيث كان إفسادا دل على أن التكليف يعتمد قيام آلة العلم والتمكن من المعرفة لا حقيقة المعرفة فيكون حجة عليهم. وهذه المسألة متفرعة على مسألة مقارنة القدرة للفعل وعدمها، وأنت تعلم أنه مع قيام الاحتمال يقعد على العجز الاستدلال وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ إشارة إلى التحلية بالحاء المهملة- كما أن لا تفسدوا إشارة إلى التخلية بالخاء المعجمة- ولذا قدم، وليس هنا ما يدل على أن الأعمال داخلة في كمال الإيمان أو في حقيقته- كما قيل- لأن اعتبار ترك الفساد لدلالته على التكذيب المنافي للإيمان وحذف المؤمن به لظهوره أو أريد افعلوا الإيمان و «الكاف» في موضع نصب، وأكثر النحاة يجعلونها نعتا
{ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ } “İyi bilin ki asıl fesatçılar kendileridir, lâkin şuurunda değillerdir.” Onların hikâye edilen bu iddialarına en beliğ şekilde bir reddiyedir; zira bunda, hükmün dinleyicinin zihninde daha fazla yer etmesini sağlayan istînâf yolu tutulmuş, bununla birlikte hüküm 'inne' (إِنَّ) ve 'elâ' (أَلا) ile tekit ve tahkik edilmiştir. 'Elâ' edatının; mana bakımından nefyeden inkâr hemzesi ile nefyeden 'lâ' edatından mürekkep olduğu esasına göre bu, nefiyin nefyi olup sübutu diğerlerinden daha beliğ bürhanî bir yolla ifade eder. Nâsırüddin'in dediği gibi tahkik ifade etmesi sebebiyle: 'Kendisinden sonraki cümle neredeyse ancak 'kâne' (كان), lâm (ل) ve nefiy harfi gibi yeminin cevabında kullanılan edatlarla başlar.' Pek çok âlimin benimsediği görüşe göre ise o basittir (mürekkep değildir); bu şeddeli 'inne'nin üzerine dahil olması ve nefyeden 'lâ'nın onun üzerine dahil olmaması sebebiyle değildir -zira terkip edildikten sonra asli hükmü bozulmuştur denilebilir- bilakis asıl olanın basitlik olması sebebiyledir. 'Neredeyse vaki olmaz...' iddiası ise pek kabul edilemez; zira şairin: 'Elâ rubbe yevmin...', 'Elâ habbezâ...', 'Elâ yâ Kaysu...' sözlerinde 'rubbe', 'habbezâ' ve nida 'yâ'sı üzerine dahil olmuştur. Buna haberin marife kılınması ve fasıl zamirinin araya girmesi de eklenmiştir. { لا يَشْعُرُونَ } ifadesiyle bir vecihte, onların fesatçı oluşlarının duyu organlarıyla hissedilen şeyler gibi aşikâr olduğuna -her ne kadar kendileri bunu idrak etmeseler de- işaret edilmiştir. Allah Teâlâ istidrâkı (lâkin edatını) burada getirmiş, hile ve aldatmadan sonra getirmemiştir; çünkü oradaki aldatmanın öncesinde, peşinden [o vehmi] kaldırmayı gerektirecek bir şuur vehmi oluşturacak bir şey geçmemiştir. Buradakinde ise durum farklıdır; zira akıl sahiplerine gizli kalmayacak olan irtikâp ettikleri fesattan nehyedildiklerinde, bunun aksine olduklarını iddia ederek cevap vermişlerdir. Allah Teâlâ da onların fesadını haber verince, bunu bilmeye tam layık idiler; buna rağmen öyle olmadıkları için burası istidrâkın tam yeri olmuştur. 'Bilmeden fesat çıkaran kimse kınanmaz, kınama ancak bilerek fesat çıkarana yönelir' şeklindeki söze gelince; imkânı varken ilimde kusur edenin şüphesiz kınanacağı gerçeği bunu reddeder; hatta belki de onun halinin diğerinden daha kötü olduğu söylenir. Bütün bunlar, { لا يَشْعُرُونَ } fiilinin mefulünün 'onların fesatçı olduklarını' şeklinde takdir edilerek hazfedildiği varsayımına göredir. O fesadın vebalinin kendilerine döneceğini bilmediklerinin takdir edilmesi de muhtemeldir; yahut 'Biz onların fesatçı olduklarını biliyoruz' manasındadır ve { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ } cümlesi -süregelen adetleri olduğu üzere haberi bildikleri halde inkâr ettikleri esasına binaen- lâzım-ı fâide-i haberi ifade etmek içindir. Şayet münafıklar Ehl-i Kitap iseler bu ihtimal uzak düşer. Mefulün hiç niyet edilmemesi de muhtemeldir ki bu yermede daha beliğdir. Bunda O ﷺ için fazladan bir teselli vardır; zira cehalet ehlinden olan kimsenin muhalefetine âlim olan zatın aldırmaması gerekir. Alemü'l-Hüdâ'nın Te'vîlât'ında şöyle denilmektedir: 'Bu ayet, mükellef olunan şey bilinmeksizin teklifin yönelmeyeceği ve marifet olmaksızın hüccetin bağlayıcı olmayacağı hususunda Mutezile'ye karşı bir delildir. Çünkü Allah Teâlâ, onların yaptıkları nifakın, bilgisizlikleriyle beraber kendilerinden sadır olan bir ifsât olduğunu haber vermiştir. Şayet ilmin hakikati teklifin şartı olsaydı ve onların da buna dair bir ilimleri bulunmasaydı, yaptıkları iş ifsât olmazdı; zira ifsât, nehyedilen şeyi irtikâp etmektir. Dolayısıyla nifaktan nehyedilme durumu üzerlerinde sabit olmasaydı fiilleri ifsât olmazdı. Mademki ifsât sayılmıştır, bu durum teklifin marifetin hakikatine değil, ilim aletinin varlığına ve marifete imkân bulunmasına dayandığına delalet eder; böylece onlara karşı bir hüccet olur.' Bu mesele, kudretin fiille beraber bulunup bulunmaması meselesinin bir fer'idir; bilirsin ki ihtimalin bulunduğu yerde delil getirme acze düşer. { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiğinde” ifadesi, noktasız hâ ile tahliyeye (süslemeye/faziletle donanmaya) işarettir; nitekim { لا تُفْسِدُوا } ifadesi de noktalı hı ile tahliyeye (boşaltmaya/kötülükten arınmaya) işarettir; bu sebeple öne alınmıştır. Burada -denildiğinin aksine- amellerin imanın kemaline veya hakikatine dahil olduğuna delalet eden bir husus yoktur; zira fesadı terk etmenin dikkate alınması, imana aykırı olan yalanlamaya delaleti sebebiyledir. İman edilen şeyin hazfi ise açık olmasındandır; yahut 'İmanı gerçekleştirin' manası murat edilmiştir. Kâf harfi nasb mahallindedir; nahivcilerin çoğu onu mahzuf bir masdarın sıfatı kılarlar;
لمصدر محذوف- أي إيمانا كما آمن الناس- وسيبويه لا يجوّز حذف الموصوف وإقامة الصفة مقامه في هذا الموضع ويجعلها منصوبة على الحال من المصدر المضمر المفهوم من الفعل ولم تجعل متعلقة بآمنوا والظرف لغو بناء على أن الكاف لا تكون كذلك و «ما» إما مصدرية أو كافة ولم تجعل موصولة لما فيه من التكلف، والمعنى على المصدرية آمنوا إيمانا مشابها لإيمان الناس، وعلى الكف حققوا إيمانكم كما تحقق إيمان الناس وذلك بأن يكون مقرونا بالإخلاص خالصا عن شوائب النفاق، والمراد من الناس الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم ومن معه من المؤمنين مطلقا- كما أخرجه ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وهم نصب عين أولى الغين، وملتفت خواطرهم لتأملهم منهم، وقد مر ذكرهم أيضا لدخولهم دخولا أوليا في الذين آمنوا فالعهد
yani 'insanların iman ettiği gibi bir iman ile iman edin' [demektir]. Sîbeveyhi bu makamda mevsufun hazfedilip sıfatın onun yerine ikame edilmesini caiz görmez ve onu, fiilden anlaşılan muzmer masdardan hal olarak mansub kabul eder. Âmenû (آمِنُوا) fiiline müteallık kılınmamış ve kâf harfinin lağv zarf olamayacağı esasına binaen zarf lağv sayılmamıştır. Mâ (ما) edatı ya masdariyyedir yahut kâffedir; içerdiği tekellüften ötürü mevsûle kılınmamıştır. Masdariyye olmasına göre mana: 'İnsanların imanına benzer bir imanla iman edin' şeklindedir; kâffe olmasına göre ise: 'İmanınızı, insanların imanının tahakkuk ettiği gibi tahakkuk ettirin' demektir ki bu da ihlasla beraber bulunması ve nifak şaibelerinden arınmış olmasıyladır. { النَّاسُ } (insanlar) lafzından murat; -İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere- mutlak olarak Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminlerdir. Onlar körlük ve gaflet ehlinin gözleri önündedir ve onların hallerini düşündükleri için hatırlarının yöneldiği kimselerdir. İman edenlerin içerisine öncelikli olarak dahil olmaları hasebiyle onların zikri daha önce de geçmişti; dolayısıyla ahd
خارجي، أو خارجي ذكرى، أو من آمن من أبناء جنسهم- كعبد الله بن سلام- كما قاله جماعة من وجوه الصحابة، أو المراد الكاملون في الإنسانية الذين يعد من عداهم في عداد البهائم في فقد التمييز بين الحق والباطل، فاللام إما للجنس أو للاستغراق.
haricîdir yahut zikrî haricîdir; ya da ashâbın ileri gelenlerinden bir cemaatin dediği gibi kendi cinslerinden iman eden kimselerdir -Abdullah b. Selâm gibi-; yahut hak ile batıl arasındaki temyiz kabiliyetini yitirmelerinden ötürü kendileri dışındakilerin hayvanlar zümresinden sayıldığı insanlıkta kemale ermiş kimselerdir. Bu durumda lâm takısı ya cins içindir ya da istiğrak içindir.
واستدل بالآية على أن الإقرار باللسان إيمان وإلا لم يفد التقييد، وكونه للترغيب يأباه إيرادهم التشبيه في الجواب، والجواب عنه بعد إمكان معارضته بقوله تعالى وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ أنه لا خلاف في جواز إطلاق الإيمان على التصديق اللساني لكن من حيث إنه ترجمة عما في القلب أقيم مقامه إنما النزاع في كونه مسمى الإيمان في نفسه ووضع الشارع إياه له مع قطع النظر عما في الضمير على ما بين لك في محله، ولما طلب من المنافق الإيمان دل ذلك على قبول توبة الزنديق.
Ayetten dille ikrarın iman olduğuna delil getirilmiştir, aksi takdirde bu kayıt bir fayda vermezdi; bunun teşvik için olması ise onların cevapta teşbihe yer vermeleri sebebiyle uygun düşmez. Allah Teâlâ'nın: { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } kavliyle buna karşı çıkmanın mümkün olmasından sonra verilecek cevap şudur: Lisanî tasdike iman isminin verilmesinin caiz olduğunda ihtilaf yoktur; ancak kalptekinin tercümanı olması bakımından onun yerine ikame edilmiştir. İhtilaf ise, yerinde sana beyan edildiği üzere, kalpteki durumdan bağımsız olarak bizzat imanın müsemması olup Şâri'in bunu onun için vaz' edip etmediği hususundadır. Münafıktan iman talep edildiğinde, bu durum zındığın tevbesinin kabul edileceğine delalet etmiştir.
فإن لا يكنها أو تكنه فإنه ... أخوها غذته أمه بلبانها
Şayet o kendisi değilse veya kendisi o değilse bile, şüphesiz ki ... Onun sütüyle annesinin beslediği öz kardeşidir.
نعم إن كان معروفا بالزندقة داعيا إليها ولم يتب قبل الأخذ قتل كالساحر ولم تقبل توبته كما أفتى به جمع من المحققين.
Evet, şayet zındıklığıyla tanınmış, ona davet eden biri olur ve yakalanmadan önce tevbe etmezse, muhakkiklerden bir topluluğun fetva verdiği üzere sihirbaz gibi öldürülür ve tevbesi kabul edilmez.
قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أرادوا لا يكون ذلك أصلا فالهمزة للإنكار الإبطالي- وعنوا بالسفهاء إما أولئك الناس المتقدمين أو الجنس بأسره وأولئك الكرام والعقلاء الفخام داخلون فيه بزعمهم الفاسد دخولا أوليا وأبعد من ذهب إلى أن اللام للصفة الغالبة كما في العيوق لأنه لم يغلب هذا الوصف على أناس مخصوصين إلّا أن يدعي غلبته فيما بينهم قاتلهم الله أنى يؤفكون- والسفه- الخفة والتحرك والاضطراب، وشاع في نقصان العقل والرأي وإنما سفهوهم جهلا منهم حيث اشتغلوا بما لا يجدي في زعمهم ويحتمل أن يكون ذلك من باب التجلد حذرا من الشماتة إن فسر الناس بمن آمن منهم، واليهود قوم بهت، وقد استشكل هذه الآية كثير من العلماء بأنه إذا كان القائل المؤمنين- كما هو الظاهر- والمجيب المنافقين يلزم أن يكونوا مظهرين للكفر إذا لقوا المؤمنين فأين النفاق وهو المفهوم من السباق والسياق؟ وأجيب بأن هذا الجواب كان فيما بينهم وحكاه الله تعالى عنهم ورده عليهم، وليس الجواب ما يقال مواجهة فقط فقد استفاض من الخلف إطلاق لفظ الجواب على رد كلام السلف مع بعد العهد من غير نكير، وقيل: «إذا» هنا بمعنى لو تحقيقا لإبطانهم الكفر وأنهم على حال تقتضي أنهم لو قيل لهم كذا قالوا كذا- كما قيل مثله في قوله- وإذا ما لمته لمته وحدي، وقيل: إنه كان بحضرة المسلمين لكن مسارّة بينهم وأظهره عالم السر والنجوى، وقيل: كان عند من لم يفش سرهم من المؤمنين لقرابة أو لمصلحة ما، وذكر مولانا مفتي الديار الرومية أن الحق الذي لا محيد عنه أن قولهم هذا وإن صدر بمحضر من الناصحين لا يقتضي كونهم من المجاهرين
{ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } “[Onlar ise:] 'O beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler.” [Bu sözleriyle] bunun asla vaki olmayacağını kastetmişlerdir; dolayısıyla [cümle başındaki] hemze ibtâlî inkâr (yok sayma ve reddetme) içindir. “Beyinsizler” (es-sufelâ) ile ya daha önce zikri geçen o insanları yahut bütün bir cinsi kastetmişlerdir; o kerem sahibi kimseler ve yüce akıl sahipleri de [münafıkların] batıl zanlarınca öncelikli olarak bu kapsama dahildir. [Kelimenin başındaki] lâm’ın, 'el-Ayyûk' [yıldızı] örneğinde olduğu gibi galip sıfat (belirli bir zümreye baskın olarak verilen ad) için olduğunu ileri süren görüş ise [doğruluktan] oldukça uzaktır; zira kendi aralarında bunun galip olduğu iddia edilmedikçe bu vasıf muayyen insanlara galip gelmiş değildir. Allah onları kahretsin, nasıl da [haktan] çevriliyorlar! Sefehet (es-sefeh); hafiflik, hareketlilik ve çalkantı demektir; akıl ve re’y noksanlığında kullanımı yaygınlaşmıştır. Onları beyinsizlikle nitelemeleri ise, kendi zanlarınca fayda vermeyen şeylerle meşgul olmaları sebebiyle cehaletlerindendir. Eğer "insanlar" ifadesi onlardan iman edenler olarak tefsir edilirse, düşmanların sevinmesinden (şemâtet) sakınmak amacıyla bir sabır ve metanet gösterisi (tecellüd) kabilinden olması da muhtemeldir; zira Yahudiler iftiracı bir topluluktur. Birçok âlim bu ayeti şu yönden müşkül addetmiştir: Eğer söyleyenler —zahir olan da budur— müminler, cevap verenler de münafıklar ise, [bu durumda] onların müminlerle karşılaştıklarında küfrü açığa vuruyor olmaları gerekir; o halde sözün öncesinden ve sonrasından (sibak ve siyaktan) anlaşılan nifak nerede kalır? Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu cevap kendi aralarında vaki olmuş, Allah Teâlâ da bunu onlardan nakledip kendilerine reddetmiştir. Cevap sadece yüz yüze söylenen şey demek değildir; nitekim sonraki dönem âlimlerinin (halef), aradan uzun zaman geçmiş olmasına rağmen önceki âlimlerin (selef) sözlerine verdikleri reddiyeye herhangi bir itiraz olmaksızın "cevap" lafzını ıtlak etmeleri şöhret bulmuştur. Bir görüşe göre, küfrü gizlediklerini tahkik ve teyit etmek üzere buradaki «إذا» (izâ), «لو» (lev) anlamındadır; yani onlar öyle bir hal üzeredirler ki kendilerine böyle denseydi böyle derlerdi —nitekim: « وإذا ما لمته لمته وحدي » “Onu kınadığımda tek başıma kınardım” sözünde de benzeri söylenmiştir—. Bir diğer görüşe göre, bu söz Müslümanların huzurunda ancak kendi aralarında fısıldaşarak söylenmiş ve gizliyi de fısıltıyı da bilen [Allah] bunu açığa çıkarmıştır. Başka bir görüşe göre ise, akrabalık yahut bir maslahat sebebiyle sırlarını ifşa etmeyen müminlerin yanında söylenmiştir. Rum diyarının müftüsü Mevlânâ [Ebüssuûd Efendi] ise dönülmez hakikatin şu olduğunu zikretmiştir: Onların bu sözü nasihat edenlerin huzurunda sâdır olmuş olsa bile, onların [küfrü] açıkça ilan eden kimseler olmalarını gerektirmez...
فإنه ضرب من الكفر أنيق وفن في النفاق عريق لأنه كلام محتمل للشر- كما ذكره في تفسيره- وللخير بأن يحمل على ادعاء الإيمان كإيمان الناس وإنكار ما اتهموا به من النفاق على معنى- أنؤمن كما آمن السفهاء والمجانين الذين لا اعتداد بإيمانهم لو آمنوا- ولا نؤمن كإيمان الناس حتى تأمرونا بذلك، وقد خاطبوا به الناصحين استهزاء بهم مرائين لإرادة المعنى الأخير وهم معولون على الأول، والشرع ينظر للظاهر وعند الله تعالى علم السرائر، ولهذا سكت المؤمنون ورد الله سبحانه عليهم ما كانوا يسرون، فالكلام كناية عن كمال إيمانهم وليكن في قلب تلك الكناية نكاية فهو على مشاكلة قولهم اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ [النساء: ٤٦] في احتمال الشر والخير ولذلك نهى عنه، وجعل رحمه الله تعالى قوله تعالى في الحكاية عنهم إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ من هذا القبيل أيضا، وإلى ذلك مال مولانا الشهاب الخفاجي وادعى أنه من بنات أفكاره، وعندي أنه ليس بشيء لأن أَنُؤْمِنُ لإنكار الفعل في الحال وقولهم كَما آمَنَ السُّفَهاءُ بصيغة الماضي صريح في نسبتهم السفاهة إلى المؤمنين لإيمانهم فلا تورية ولا نفاق، ولعله لما رأى صيغة الماضي زاد في بيان المعنى لو آمنوا، ولا أدري من أين أتى به. ولا يصلح العطّار ما أفسد الدهر. فالأهون بعض هاتيك الوجوه، وقوله: إن إبراز ما صدر عن أحد المتحاورين في الخلاء في معرض ما جرى بينهما في مقام المحاورة مما لا عهد به في الكلام- فضلا عما هو في منصب الإعجاز لا يخفى ما فيه- على من اطلع على محاورات الناس قديما وحديثا وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الأحزاب: ٤] أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ رد وأشنع تجهيل حسبما أشير إليه فيما سلف، وإنما قال سبحانه هنا: لا يَعْلَمُونَ وهناك لا يَشْعُرُونَ لأن المثبت لهم هناك هو الإفساد وهو مما يدرك بأدنى تأمل ولا يحتاج إلى كثير فكر، فنفى عنهم ما يدرك بالمشاعر مبالغة في تجهيلهم، والمثبت هنا السفه والمصدر به الأمر بالإيمان وذلك مما يحتاج إلى نظر تام يفضي إلى الإيمان والتصديق ولم يقع منهم المأمور به فناسب ذلك نفي العلم عنهم، ولأن السفه خفة العقل والجهل بالأمور- على ما قيل- فيناسبه أتم مناسبة نفي العلم، وهذا مبني على ما هو الظاهر في المفعول وعلى غير الظاهر غير ظاهر فتدبر. ثم اعلم أنه إذا التقت الهمزتان والأولى مضمومة والثانية مفتوحة من كلمتين نحو السفهاء، ألا ففي ذلك أوجه، تحقيق الهمزتين وبذلك قرأ الكوفيون وابن عامر وتحقيق الأولى وتخفيف الثانية بإبدالها واوا وبذلك قرأ الحرميان وأبو عمرو، وتسهيل الأولى بجعلها بين الهمزة والواو. وتحقيق الثانية وتسهيل الأولى وإبدال الثانية واوا، وأجاز قوم جعل الهمزتين بين بين ومنعه آخرون.
çünkü bu, küfrün ince bir türü ve nifakta köklü bir sanattır; zira tefsirinde zikrettiği üzere hem şerre hem de hayra ihtimali olan bir sözdür. Hayra ihtimali; insanların imanı gibi imanı iddia etmeye ve itham edildikleri nifakı: 'İman etseler bile imanlarına itibar edilmeyecek olan beyinsizler ve deliler gibi mi iman edelim? Biz insanların imanı gibi iman etmiyor muyuz ki bize bunu emrediyorsunuz?' manasında inkâr etmeye hamledilmesidir. Nasihat edenlere onlarla alay etmek kastıyla hitap etmişler, bu son manayı murat ediyormuş gibi görünmüşler, fakat birinci manaya dayanmışlardır. Şeriat zahire bakar, gizliliklerin ilmi ise Allah Teâlâ katındadır; bu sebeple müminler susmuş, Sübhân olan Allah da onların gizledikleri şeyi kendilerine reddetmiştir. Dolayısıyla söz onların imanlarının kemalinden kinayedir ve bu kinayenin kalbinde bir yaralama bulunsun; bu bakımdan hayra ve şerre ihtimali yönüyle onların { اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } “Dinle, dinlemez olası” [en-Nisâ: 46] sözüne benzemektedir ve bundan dolayı nehyedilmiştir. [Ebussuûd] rahmetullâhi teâlâ aleyh, Yüce Allah'ın onlardan hikâye ettiği: { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } kavlini de bu kabilden kılmıştır. Mevlânâ Şihâb el-Hafâcî de buna meyletmiş ve bunun kendi zihninin mahsulü olduğunu iddia etmiştir. Bana göre ise bu bir hiçtir; çünkü { أَنُؤْمِنُ } ifadesi şimdiki zamandaki fiili inkâr içindir; onların { كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } sözü ise geçmiş zaman sîgasıyla müminlerin iman etmelerinden ötürü onlara sefehi (beyinsizliği) nispet etmelerinde açıktır, dolayısıyla tevriye ve nifak yoktur. Belki de o geçmiş zaman sîgasını görünce mananın beyanına 'şayet iman etseler' ifadesini eklemiştir, bunu nereden çıkardığını da bilmiyorum. 'Zamanın bozduğunu attar düzeltemez.' O halde o vecihlerin bazıları daha ehvendir. Onun: 'İki muhataptan birinden tenhada sadır olan sözün muhavere makamında aralarında geçmiş gibi sergilenmesi sözde alışılagelmiş bir durum değildir; nerede kaldı ki icaz makamında olsun' şeklindeki sözünün içerdiği zaaf ise, eski ve yeni insanların muhaverelerine muttali olan kimseye gizli kalmaz. { وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } “Allah ise hakkı söyler ve O, doğru yola iletir” [el-Ahzâb: 4]. { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ } “İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir, lâkin bilmezler.” Daha önce işaret edildiği üzere bir reddiye ve en çirkin bir cehalete nispet ediştir. Allah Teâlâ burada { لا يَعْلَمُونَ }, orada ise { لا يَشْعُرُونَ } buyurmuştur; çünkü orada onlar için sabit kılınan şey ifsâttır, bu ise en küçük bir tefekkürle idrak edilecek bir şey olup çokça düşünmeye ihtiyaç duyurmaz; böylece cehaletlerini vurgulamada mübalağa için duyularla idrak edilen şeyi onlardan nefyetmiştir. Burada sabit kılınan ise beyinsizliktir ve başındaki talep iman etme emridir; bu ise imana ve tasdike ulaştıracak tam bir tefekküre muhtaçtır ve emredilen şey onlardan sadır olmamıştır; dolayısıyla onlardan ilmin nefyedilmesi buna uygun düşmüştür. Yine sefeh, aklın hafifliği ve işlerdeki bilgisizlik olduğu için -denildiğine göre- ilmin nefyedilmesi buna tam bir uygunluk arz eder. Bu durum mefulde zahir olana göredir; zahir olmayana göre ise açık değildir, iyi düşün. Sonra bil ki; 'es-süfehâu elâ' (السُّفَهاءُ أَلا) örneğinde olduğu gibi iki kelimeden birincisi dammeli, ikincisi fethalı iki hemze bir araya geldiğinde bunda vecihler vardır: İki hemzeyi de tahkik ile okumak -Kûfeliler ve İbn Âmir böyle okumuştur-; birincisini tahkik, ikincisini vâv harfine çevirerek tahfif ile okumak -Haremeyn kurrâsı ve Ebû Amr böyle okumuştur-; birincisini hemze ile vâv arasında teshil etmek; ikincisini tahkik, birincisini teshil ve ikincisini vâv'a çevirmek. Bir topluluk iki hemzenin de beyneteyn (iki arası) kılınmasını caiz görmüş, diğerleri ise men etmiştir.
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا بيان لدأب المنافقين وأنهم إذا استقبلوا المؤمنين دفعوهم عن أنفسهم بقولهم آمنا استهزاء فلا يتوهم أنه مكرر مع أول القصة لأنه إبداء لخبثهم ومكرهم وكشف عن إفراطهم في الدعارة وادعاء أنهم مثل المؤمنين في الإيمان الحقيقي وأنهم أحاطوه من جانبيه على أنه لو لم يكن هذا لا ينبغي أن يتوهم تكرار أيضا لأن المعنى- ومن الناس من يتفوه بالإيمان نفاقا للخداع- وذلك التفوّه عند لقاء المؤمنين وليس هذا من التكرار بشيء لما فيه من التقييد وزيادة البيان وأنهم ضموا إلى الخداع الاستهزاء، وأنهم لا يتفوهون بذلك إلا عند الحاجة، والقول بأن المراد ب آمَنَّا أولا الإخبار عن إحداث الإيمان وهنا عن إحداث إخلاص الإيمان مما ارتضاه الإمام- ولا أقتدي به- وتأييده له بأن الإقرار اللساني كان معلوما منهم غير محتاج للبيان وإنما المشكوك الإخلاص القلبي- فيجب إرادته- يدفعه النظر من ذي ذوق فيما حررناه، واللقاء استقبال الشخص قريبا منه وهو أحد أربعة عشر مصدرا للقي، وقرأ أبو
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman «İman ettik» derler” [ifadesi], münafıkların adetinin ve müminlerle yüz yüze geldiklerinde alay ederek «İman ettik» sözleriyle onları kendilerinden savuşturduklarının bir beyanıdır. Dolayısıyla bunun kıssanın başı ile mükerrer (tekrar) olduğu zannedilmesin; çünkü bu, onların habisliğini ve hilekârlığını ortaya koymakta, ahlaksızlık ve kötülükteki aşırılıklarını, ayrıca hakiki imanda müminler gibi olduklarını ve onu her iki yönüyle de kuşattıklarını iddia ettiklerini açığa çıkarmaktadır. Kaldı ki bu olmasaydı bile yine de bir tekrar olduğu vehmedilmemelidir; zira mana şudur: İnsanlardan öyleleri vardır ki aldatmak amacıyla nifakla imanı telaffuz ederler; bu telaffuz ise müminlerle karşılaştıkları zamandadır. Bunda kayıt ve fazladan beyan bulunduğu, aldatmaya alayı da kattıkları ve bunu ancak ihtiyaç anında dile getirdikleri için bu hiçbir şekilde tekrardan sayılmaz. Birincide { آمَنَّا } [ifadesiyle] kastedilenin imanın ihdasını (meydana gelişini), burada ise imanın ihlasını ihdas ettiklerini haber vermek olduğu yönündeki söz, İmam'ın [Fahreddîn er-Râzî'nin] tercih ettiği -ki ben bu hususta ona tâbi olmam- ve dil ile ikrarın onlar tarafından bilindiği, beyana muhtaç olmadığı, şüphe edilen hususun ise kalbî ihlas olduğu -dolayısıyla bunun kastedilmesinin gerektiği- gerekçesiyle desteklediği bir görüştür; zevk sahibi bir kimsenin bizim tahkik edip yazdıklarımıza bakması bu görüşü bertaraf eder. Likâ (لقاء) kelimesi, bir şahsı ona yakın olarak karşılamaktır ve lekiye (لقي) fiilinin on dört mastarından biridir. Ebû
حنيفة وابن السميقع لاقوا، وجعله في البحر بمعنى الفعل المجرد، وحذف المفعول في آمنا قيل اكتفاء بالتقييد قيل بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وقيل: المراد آمنا بما آمنتم به، وأبعد من قال أرادوا الإيمان بموسى ﵇ دون غيره وحذفوا تورية منهم وإيهاما: هذا ولم يصح عندي في سبب نزول هذه الآية شيء، وأما ما ذكره الزمخشري والبيضاوي ومولانا مفتي الديار الرومية وغيرهم فهو من طريق السدي الصغير وهو كذاب، وتلك السلسلة سلسلة الكذب لا سلسلة الذهب، وآثار الوجه لائحة على ما ذكروه فلا يعول عليه ولا يلتفت بوجه إليه وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ من خلوت به، وإليه إذا انفردت معه أو من قولهم في المثل: اطلب الأمر وخلاك ذم- أي عداك- ومضى عنك ومنه قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ [آل عمران: ١٣٧] وعلى الثاني المفعول الأول هاهنا محذوف لعدم تعلق الغرض به أي إذا خلوهم، وتعديته إلى المفعول الثاني إِلى لما في المضي عن الشيء معنى الوصول إلى الآخر واحتمال أن يكون من خلوت به أي سخرت منه، فمعنى الآية إذا أنهوا السخرية معهم وحدثوهم كما يقال أحمد إليك فلانا وأذمه إليك مما لا ينبغي أن يخرج عليه كلام رب العزة وإن ذكره الزمخشري والبيضاوي وغيرهما إذ لم يقع صريحا- خلا- بمعنى سخر في كلام من يوثق به، وقولهم: خلا فلان بعرض فلان يعبث به ليس بالصريح إذ يجوز أن يكون خلا على حقيقته أو بمعنى تمكن منه على ما قيل، والدال على السخرية يعبث به، وزعم النضر بن شميل أن إِلى هنا بمعنى مع ولا دليل عليه كالقول بأنها بمعنى الباء على أن سيبويه والخليل لا يقولان بنيابة الحرف عن الحرف، نعم إن الخلوة كما في التاج تستعمل ب «إلى، والباء، ومع» بمعنى واحد ويفهم من كلام الراغب أن أصل معنى الخلو فراغ المكان والحيز عن شاغل وكذا الزمان وليس بمعنى المضي، وإذا أريد به ذلك كان مجازا وظاهر كلام غيره أنه حقيقة. وضعيفان يغلبان قويا. والمراد ب شَياطِينِهِمْ من كانوا يأمرونهم بالتكذيب من اليهود- كما قاله ابن عباس- أو كهنتهم كما قاله الضحاك وجماعة- وسموا بذلك لتمردهم وتحسينهم القبيح وتقبيحهم الحسن أو لأن قرناءهم الشياطين إن فسروا بالكهنة- وكان على عهده صلى الله تعالى عليه وسلم كثير منهم- ككعب بن الأشرف من بني قريظة، وأبي بردة من بني أسلم، وعبد الدار في جهينة، وعوف بن عامر في بني أسد، وابن السوداء في الشام.
Hanîfe ve İbnü's-Semeyka' 'lâkav' (لاقوا) şeklinde okumuşlardır; el-Bahr müellifi bunu mücerret fiil manasında kılmıştır. { آمَنَّا } fiilindeki mefulün hazfi; denildi ki kayıtla yetinmek içindir, denildi ki: { بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve âhiret gününe” takdirindedir; denildi ki: 'Sizin iman ettiğiniz şeylere iman ettik' manasındadır. Başkasına değil sadece Mûsâ aleyhisselâm'a imanı kastettiklerini, bir tevriye ve yanıltma olarak [mefulu] hazfettiklerini söyleyen kimse ise çok uzaklaşmıştır. Bu ayetin iniş sebebi hakkında katımda hiçbir şey sahih olmamıştır. Zemahşerî, Beyzâvî, Rum diyarının müftüsü efendimiz ve başkalarının zikrettiği rivayet ise es-Süddî es-Sağîr tarikiyle gelmiştir ve o bir kezzâbtır (yalancıdır); o silsile altın silsile değil, yalan silsilesidir. Bahsettikleri şey üzerinde yapmacıklık izleri apaçık görülmektedir; dolayısıyla ona dayanılmaz ve hiçbir şekilde ona itibar edilmez. { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise”; birisiyle baş başa kaldığında kullanılan 'halevtü bihî ve ileyhi' (خلوت به، وإليه) ifadesinden gelir; yahut meselde geçen: 'İşi ara, kınama senden geçti/uzaklaştı' sözündendir; yani seni aştı ve senden geçip gitti demektir. { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler (kanunlar) gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân: 137] ayeti de bundandır. İkinci manaya göre buradaki birinci meful, maksat onunla taalluk etmediği için hazfedilmiştir; yani 'onları geride bırakıp geçtiklerinde' demektir. İkinci mefule { إِلى } ile geçişli kılınması ise, bir şeyden geçip gitmede diğerine ulaşma manası bulunmasındandır. Bunun 'halevtü bihî' yani 'onunla alay ettim' ifadesinden olması ihtimaline binaen ayetin manası: 'Onlarla alay etmeyi bitirip [şeytanlarına] anlattıklarında' şeklinde olur; nitekim birine birini övdüğünde veya yerdiğinde 'ahmedü ileyke fülânen ve ezummühû ileyke' denilir. Güvenilir kimselerin kelamında 'halâ' (خلا) fiili açıkça 'alay etti' manasında vaki olmadığı için -her ne kadar Zemahşerî, Beyzâvî ve başkaları zikretmiş olsa da- İzzet Rabbinin kelamı buna hamledilmemelidir. Onların: 'Falan kimse falanın ırzıyla baş başa kalıp onunla eğlendi' sözü açık bir delil değildir; zira 'halâ' fiilinin hakikatinde olması yahut denildiği gibi 'ona güç yetirdi' manasında olması caizdir; alaya delalet eden kısım ise 'onunla eğlendi' ifadesidir. Nadr b. Şümeyl buradaki { إِلى } edatının 'maa' (مع - ile/beraber) manasında olduğunu iddia etmiştir; bâ harfi manasında olduğu iddiası gibi bunun da hiçbir delili yoktur; kaldı ki Sîbeveyhi ve Halîl harfin harf yerine geçmesini kabul etmezler. Evet, et-Tâc'da geçtiği üzere halvet kelimesi 'ilâ', 'bâ' ve 'maa' ile aynı manada kullanılır. Râgıb'ın sözünden anlaşılan ise halvetin asıl manasının mekânın ve boşluğun meşgul edici şeyden hali olmasıdır; zaman da böyledir ve geçip gitme manasında değildir; şayet bu manada kullanılırsa mecaz olur. Başkasının sözünün zahiri ise hakikat olduğudur. İki zayıf bir kaviyi yener. { شَياطِينِهِمْ } (şeytanları) ifadesinden murat; -İbn Abbâs'ın dediği gibi- onlara yalanlamayı emreden Yahudilerdir; yahut -Dahhâk ve bir cemaatin dediği gibi- onların kâhinleridir. Azgınlıkları, çirkini güzel ve güzeli çirkin göstermeleri sebebiyle veya kâhinlerle tefsir edilirse yoldaşları şeytanlar olduğu için böyle isimlendirilmişlerdir. O sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem döneminde onlardan pek çoğu vardı: Benî Kurayza'dan Kâ'b b. el-Eşref, Benî Eslem'den Ebû Bürde, Cüheyne'de Abdüddâr, Benî Esed'de Avf b. Âmir ve Şam'da İbnü's-Sevdâ gibi.
وحمله على شياطين الجن- كما قاله الكلبي- مما لا يختلج بقلبي، والشياطين جمع تكسير وإجراؤه مجرى الصحيح- كما في بعض الشواذ- تنزلت به الشياطون لغة غريبة جدا والمفرد شيطان وهو فيعال عند البصريين فنونه أصلية من شطن أي بعد لبعده عن امتثال الأمر ويدل عليه تشيطن وإلا لسقطت، واحتمال أخذه من الشيطان لا من أصله على أن المعنى فعل فعله خلاف الظاهر، وعند الكوفيين وزنه فعلان فنونه زائدة من شاط يشيط إذا هلك أو بطل أو احترق غضبا والأنثى شيطانة وأنشد في البحر:
Bunun -Kelbî'nin dediği gibi- cin şeytanlarına hamledilmesi ise kalbime yatan bir şey değildir. 'Şeyâtîn' (شياطين) kelimesi cemi mükesserdir (kuralsız çoğuldur); bazı şaz kıraatlerde 'Tenezzelet bihi'ş-şeyâtûn' şeklinde geçtiği gibi kurallı çoğul yerine konulması ise oldukça garip bir lügattir. Tekili 'şeytan'dır; Basralılara göre 'fî'âl' (فيعال) veznindedir, nûn harfi aslidir ve emre itaatten uzak olduğu için uzaklaştı manasındaki 'şatana' (شطن) kökündendir; 'teşeytane' (تشيطن) kelimesi de buna delildir, aksi takdirde nûn düşerdi. Mananın 'onun fiilini yaptı' olması esasına binaen bunun 'şeytan' lafzından türetilip aslından alınmamış olması ihtimali ise zahire aykırıdır. Kûfelilere göre ise vezni 'fa'lân'dır (فعلان), nûn zâiddir ve helak oldu, boşa çıktı yahut öfkeden yandı manasındaki 'şâta yeşîtu' (شاط يشيط) kökündendir; dişisine 'şeytâne' denir. el-Bahr'da şu beyit zikredilmiştir:
هي البازل الكوماء لا شيء غيرها ... وشيطانة قد جن منها جنونها
O, iri hörgüçlü dokuz yaşındaki dişi devedir, başka bir şey değil ... Ve deliliği tutmuş bir dişi şeytandır.
وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن الشيطان كل متمرد من الجن والإنس والدواب» .
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan: «Şeytan; cinlerden, insanlardan ve hayvanlardan her azgındır» rivayeti nakledilmiştir.
قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ أي معية معنوية وهي مساواتهم لهم في اعتقاد اليهودية وهو أم الخبائث، وأتى بالجملة الفعلية الدالة على الحدوث مع ترك التأكيد فيما ألقى على المؤمنين المنكرين لما هم عليه أو المتمردين، وبالجملة الثبوتية مع التأكيد فيما ألقى إلى شياطينهم الذين ليسوا كذلك لأنهم في الأول بصدد دعوى إحداث الإيمان ولم ينظروا هنا لإنكار أحد وتردده إيهاما منهم أنهم بمرتبة لا ينبغي أن يتردد في إيمانهم ليؤكدوا لعله أن يتم لهم مرامهم بذلك في زعمهم وفي الثاني بصدد إفادة الثبات دفعا لما يختلج بخواطر شياطينهم من مخالطة المؤمنين ومخاطبتهم بالإيمان، وقيل: إلى التأكيد كما يكون لإزالة الإنكار والشك يكون لصدق الرغبة وتركه كما يكون لعدم ذلك يكون
{ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } “'Şüphesiz biz sizinle beraberiz' dediler.” Yani manevi bir beraberliktir ki o da habasetlerin anası olan Yahudilik inancında onlarla eşit olmalarıdır. Üzerinde bulundukları durumu inkâr eden veya inatlaşan müminlere söyledikleri sözde tekitsiz olarak hudûsa (sonradan olmaya) delalet eden fiil cümlesi getirmiş; böyle olmayan şeytanlarına söylediklerinde ise tekitli sübut cümlesi getirmişlerdir. Çünkü birincisinde imanı ihdas etme iddiası peşindedirler ve burada birinin inkârına ve tereddüdüne bakmamışlardır; böylece tekit yapmayarak kendi zanlarınca maksatlarına ulaşabilmek için sanki imanlarında tereddüt edilmeyecek bir mertebede bulundukları vehmini vermişlerdir. İkincisinde ise şeytanlarının zihnine gelebilecek müminlerle düşüp kalkma ve onlara iman ettiklerini söyleme şüphesini savuşturmak için sebat bildirme peşindedirler. Denildi ki: Tekit, inkâr ve şüpheyi gidermek için olduğu gibi samimi bir rağbetten ötürü de olur; tekitin terki ise bunun bulunmayışından kaynaklandığı gibi
لعدم اعتناء المتكلم فللرغبة أكدوا ولعدمها تركوا، أو لأنهم لو قالوا إنا مؤمنون كان ادعاء لكمال الإيمان وثباته، وهو لا يروج عند المؤمنين مع ما هم عليه من الرزانة وحدة الذكاء ولا كذلك شياطينهم، وعندي أن الوجه هو الأول إذ يرد على الأخيرين قوله تعالى فيما حكي عنهم: نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ [المنافقون: ١] إلا أن يقال إنهم أظهروا الرغبة هناك وتبالهوا عن عدم الرواج لغرض ما من الأغراض والأحوال شتى، والعوارض كثيرة ولهذا قيل: إنهم للتقية والخداع، ودعوى أنهم مثل المؤمنين في الإيمان- ليجروا عليهم أحكامهم ويعفوهم عن المحاربة- أكدوا بالباء فيما تقدم حيث قالوا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ. والقول بأن الفرق بين آية الشهادة وآية الإيمان هنا ظاهر لأنهم لو قالوا إنا لمؤمنون لكانوا ملتزمين أمرين: رسالته صلى الله تعالى عليه وسلم، ووجوب إيمانهم به بخلاف آية الشهادة فإن فيها التزام الأول ولا يلزم من عدم الرغبة في أمرين عدمها في أحدهما ظاهر الركاكة للمنصفين كما لا يخفى، وقرأ الجمهور مَعَكُمْ بتحريك العين وقرىء شاذا بسكونها وهي لغة ربيعة وغنم إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ.
mütekellimin önemsememesinden de kaynaklanır; dolayısıyla rağbet sebebiyle tekit etmişler, rağbet bulunmadığı için de tekiti terk etmişlerdir. Yahut şayet 'Şüphesiz biz müminleriz' deselerdi, bu imanın kemalini ve sebatını iddia etmek olurdu; bu ise vakar ve keskin zekâ sahibi müminler nezdinde tutunamazdı, oysa şeytanları öyle değildir. Katımda [tercihe şayan] vecih birincisidir; zira son iki veche karşı, onlardan hikâye edilen: { نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ } “Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın elçisisin” [el-Münâfikûn: 1] kavl-i şerifi itiraz olarak gelir. Meğerki orada birtakım gayelerden ötürü rağbet izhar ettikleri ve tutunmayışına karşı kendilerini ahmaklığa vurdukları söylensin; zira haller çeşitlidir ve ârızalar pek çoktur. Bu sebeple onların takiyye ve hile için, müminlerin hükümlerinin kendilerine tatbik edilmesi ve savaştan muaf tutulmaları amacıyla müminler gibi iman ettikleri iddiasını -daha önce { بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } dedikleri yerde- bâ harfi ile tekit ettikleri söylenmiştir. Şehadet ayeti ile buradaki iman ayeti arasındaki farkın açık olduğu, zira 'Şüphesiz biz müminleriz' deselerdi iki hususu -onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem risaletini ve ona iman etmelerinin vacip oluşunu- iltizam etmiş olacakları, şehadet ayetinde ise sadece birincisini iltizam ettikleri ve iki şeye rağbet etmemekten birine rağbet etmemenin gerekmediği yönündeki söz; insaf sahipleri için gizli olmayacak derecede apaçık bir zayıflıktır. Cumhur { مَعَكُمْ } kelimesini ayın harfinin harekesiyle okumuştur; Rebîa ve Ganem lügatine göre şaz olarak sükûn ile de okunmuştur. { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “'Biz ancak alay edicileriz' [derler].”
الاستهزاء: الاستخفاف والسخرية، واستفعل بمعنى فعل تقول هزأت به واستهزأت بمعنى كاستعجب وعجب، وذكر حجة الإسلام الغزالي أن الاستهزاء الاستحقار والاستهانة والتنبيه على العيوب والنقائص على وجه يضحك منه، وقد يكون ذلك بالمحاكاة في الفعل والقول وبالإشارة والإيماء، وأرادوا مستخفون بالمؤمنين. وأصل هذه المادة الخفة يقال: ناقته تهزأ به أي تسرع وتخف- وقول الرازي إنه عبارة عن إظهار موافقة مع إبطال ما يجري مجرى السوء على طريق السخرية- غير موافق للغة والعرف. والجملة إما استئناف فكأن الشياطين قالوا لهم- لما قالوا إِنَّا مَعَكُمْ إن صح ذلك- فما بالكم توافقون المؤمنين- فأجابوا بذلك. أو بدل من إنا معكم، وهل هو بدل اشتمال، أو كل، أو بعض؟ خلاف، أما الأول فلأن هذه الجملة تفيد ما تفيده الأولى وهو الثبات على اليهودية لأن المستهزئ بالشيء مصر على خلافه وزيادة وهو تعظيم الكفر المفيد، لدفع شبهة المخالطة وتصلبهم في الكفر فيكون بدل اشتمال.
İstihzâ; hafife almak ve alay etmektir; istif'âl (استفعل) vezni fa'ale (فعل) manasındadır, nitekim 'heze'tü bihî' ile 'istehze'tü' kelimeleri 'istı'cebte' ve 'acibte' gibi aynı manada söylenir. Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî, istihzânın; hakir görmek, hafife almak ve kusurları, noksanlıkları güldürecek şekilde ortaya koymak olduğunu zikretmiştir; bu da fiilde ve sözde taklit yoluyla, işaret ve ima ile olabilir. Onlar müminleri hafife almayı kastetmişlerdir. Bu maddenin aslı hafifliktir; 'nâkatühû tehze'ü bihî' denir ki devesi onunla hızlanıp hafifledi demektir. Râzî'nin bunun 'alay yoluyla kötülük mesabesinde olanı iptal etmekle beraber zahirde muvafakat göstermekten ibaret olduğu' yönündeki sözü lügata ve örfe uygun değildir. Cümle ya müste'nefedir; sanki şeytanları onlara -{ إِنَّا مَعَكُمْ } dediklerinde, şayet bu doğruysa- 'O halde ne diye müminlere muvafakat ediyorsunuz?' demiş, onlar da bu cevabı vermişlerdir. Yahut { إِنَّا مَعَكُمْ } cümlesinden bedeldir; peki bedel-i iştimal midir, kül müdür, baz mıdır? Bunda ihtilaf vardır: Birincisi şundandır; çünkü bu cümle birincinin ifade ettiği manayı -ki o da Yahudilik üzere sebattır- ifade eder, zira bir şeyle alay eden kimse onun zıddı üzerinde ısrarcıdır ve dahası vardır: O da müminlerle düşüp kalkma şüphesini defetmeye ve küfürlerindeki katılığa fayda veren küfrü yüceltmedir; böylece bedel-i iştimal olur.
«وأما الثاني» وبه قال السعد: فللتساوي من حيث الصدق ولا يقتضي التساوي من حيث المدلول، وأما الثالث فلأن كونهم معهم عام في المعية الشاملة للاستهزاء والسخرية وغير ذلك، أو تأكيد لما قبله بأن يقال: إن مدعاهم بأنا معكم الثبات على الكفر وإنما «نحن مستهزئون» لاستلزامه رد الإسلام ونفيه يكون مقررا للثبات عليه إذ رفع نقيض الشيء تأكيد لثباته لئلا يلزم ارتفاع النقيضين، أو يقال يلزم إِنَّا مَعَكُمْ إنا نوهم أصحاب محمد صلى الله تعالى عليه وسلم الإيمان فيكون الاستخفاف بهم وبدينهم تأكيدا باعتبار ذلك اللازم، وأولى الأوجه- عند المحققين- الاستئناف لولا ما ذكره الشيخ في دلائل الإعجاز من أن موضوع إِنَّما أن تجيء لخبر لا يجهله المخاطب ولا يدفع صحته فإنه يقتضي أن تقدير السؤال هنا أمر مرجوح ولعل الأمر فيه سهل، وقرىء مُسْتَهْزِؤُنَ بتخفيف الهمزة وبقلبها ياء مضمومة، ومنهم من يحذف الياء فتضم الزاي اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ حمل أهل الحديث وطائفة من أهل التأويل الاستهزاء منه تعالى على حقيقته وإن لم يكن المستهزئ من أسمائه سبحانه، وقالوا: إنه التحقير على وجه من شأنه أن من اطلع عليه يتعجب منه ويضحك ولا استحالة في وقوع ذلك منه عز شأنه ومنعه من قياس الغائب على الشاهد، وذهب أكثر الناس إلى أنه لا يوصف به- جل وعلا- حقيقة لما فيه من تقرير بالمستهزأ به على الجهل الذي فيه، ومقتضى الحكمة والرحمة أن يريه الصواب فإن كان عنده أنه ليس متصفا بالمستهزأ به فهو لعب لا يليق بكبريائه تعالى، فالآية على هذا مؤولة إما بأن يراد بالاستهزاء جزاؤه لما بين الفعل وجزائه من مشابهة في القدر وملابسة قوية ونوع سببية مع وجود المشاكلة المحسنة هاهنا، ففي الكلام استعارة تبعية أو مجاز مرسل، وإما بأن يراد به إنزال الحقارة، والهوان فهو مجاز عما هو بمنزلة الغاية له فيكون من إطلاق المسبب على السبب نظرا إلى التصور وبالعكس
İkincisine gelince -ki Sa'd [et-Teftâzânî] bunu söylemiştir-: Doğruluk bakımından eşitlikten ötürüdür, medlul bakımından eşitliği gerektirmez. Üçüncüsüne gelince: Çünkü onların şeytanlarla beraber oluşları istihzayı, alayı ve başka şeyleri kapsayan beraberlikte umumidir. Yahut öncesi için bir tekittir; şöyle ki: Onların 'Biz sizinle beraberiz' sözündeki iddiaları küfürde sebattır; 'Biz ancak alay edicileriz' sözü ise İslâm'ı reddetmeyi ve nefyetmeyi gerektirdiği için küfürde sebata kuvvet verir; zira bir şeyin zıddının kaldırılması, iki zıddın birden kalkması gerekmesin diye o şeyin sübutunun tekitidir. Yahut denilir ki: { إِنَّا مَعَكُمْ } sözü 'Biz Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabına iman vehmi veriyoruz' manasını gerektirir; dolayısıyla onlarla ve dinleriyle alay etmek, bu lazım itibarıyla bir tekit olur. Muhakkikler nezdinde en evlâ vecih -Şeyh'in Delâilü'l-İ'câz'da zikrettiği, { إِنَّما } lafzının konusunun muhatabın bilmediği ve sıhhatini reddetmediği bir haber için gelmesi kuralı olmasaydı- istînâftır; zira bu kural burada bir sorunun takdir edilmesini mercuh bir durum kılar, ancak belki de bu husustaki mesele kolaydır. { مُسْتَهْزِؤُنَ } kelimesi hemzenin tahfifiyle ve dammeli yâ harfine çevrilmesiyle de okunmuştur; kimisi de yâ harfini hazmedip zâ harfini dammeler. { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder”. Hadis ehli ve tevil ehlinden bir topluluk, Müstehzî Sübhân olan Allah'ın isimlerinden olmasa bile O Teâlâ'dan gelen istihzayı hakikatine hamletmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu, muttali olan kimsenin şaşırıp güleceği bir tarzda küçük düşürmektir; şanı yüce olan Allah'tan bunun vuku bulmasında hiçbir imkânsızlık yoktur ve O'nu gaybı şahide kıyas etmekten men etmişlerdir. İnsanların çoğu ise şanı yüce olan Allah'ın hakiki anlamda bununla vasıflanamayacağı görüşüne gitmiştir; çünkü bunda alay edilen kimsenin içinde bulunduğu cehalet üzere bırakılması söz konusudur; hikmet ve rahmetin gereği ise ona doğruyu göstermektir; şayet katında o kimse alay edilen vasıfla vasıflı değilse bu O Teâlâ'nın kibriyasına yakışmayan bir eğlence olur. Buna göre ayet tevile muhtaçtır: Ya fiil ile cezası arasındaki miktar benzerliği, kuvvetli irtibat ve bir nevi sebebiyet ile beraber burada güzelleştirici bir müşâkele bulunduğu için istihza ile onun cezası murat edilmiştir; bu durumda sözde istiare-i tebeiyye yahut mecaz-ı mürsel vardır. Ya da onunla zillet ve aşağılanmanın indirilmesi murat edilmiştir ki bu onun gayesi mesabesinde olan şeyden bir mecazdır; dolayısıyla tasavvur itibarıyla müsebbebin sebebe ıtlakı kabilinden, varlık
نظرا إلى الوجود، وإما بأن يجعل الله- تعالى وتقدس- كالمستهزىء بهم على سبيل الاستعارة المكنية وإثبات الاستهزاء له تخييلا، ورب شيء يصح تبعا ولا يصح قصدا وله سبحانه أن يطلق على ذاته المقدسة ما يشاء تفهيما للعباد. وقد يقال إن الآية جارية على سبيل التمثيل والمراد يعاملهم سبحانه معاملة المستهزئ: إما في الدنيا بإجراء أحكام الإسلام واستدراجهم من حيث لا يعلمون، وإما في الآخرة بأن يفتح لأحدهم باب إلى الجنة فيقال:- هلم هلم- فيجيء بكربه وغمه فإذا جاء أغلق دونه، ثم يفتح له باب آخر فيقال: هلم هلم- فيجيء بكربه وغمه فإذا أتاه أغلق دونه فما يزال كذلك حتى أن الرجل ليفتح له باب فيقال:- هلم هلم- فما يأتيه، وقد روي ذلك بسند مرسل جيد الإسناد في المستهزئين بالناس، وأسند سبحانه الاستهزاء إليه مصدرا الجملة بذكره للتنبيه على أن الاستهزاء بالمنافقين هو الاستهزاء الأبلغ الذي لا اعتداد معه باستهزائهم لصدوره عمن يضمحل علمهم وقدرتهم في جانب علمه وقدرته وأنه تعالى كفى عباده المؤمنين وانتقم لهم وما أحوجهم إلى معارضة المنافقين تعظيما لشأنهم لأنهم ما استهزىء بهم إلا فيه ولا أحد أغير من الله سبحانه، وترك العطف لأنه الأصل وليس في الجملة السابقة ما يصح عطف هذا القول عليه إلا بتكلف وبعد، وقيل: ليكون إيراد الكلام على وجه يكون جوابا عن السؤال عن معاملة الله تعالى معهم في مقابلة معاملتهم هذه مع المؤمنين، وقولهم إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ إشعار بأن ما حكي من الشناعة بحيث يقتضي ظهور غيرة الله تعالى ويسأل كل أحد عن كيفية انتقامه منهم ويشعر كلام بعض المحققين أنه لو ورد هذا القول بالعطف ولو على محذوف مناسب للمقام- كهم مستهزئون- بالمؤمنين لأفاد أن ذلك في مقابلة استهزائهم فلا يفيد أن الله تعالى أغنى المؤمنين عن معارضتهم مطلقا وأنه تولى مجازاتهم مطلقا بل يوهم تخصيص التولي بهذه المجازاة، وأيضا لكون استهزاء الله تعالى- بمكان بعيد من استهزائهم إلى حيث لا مناسبة بينهما- يكون العطف كعطف أمرين غير متناسبين، وبعضهم رتب الفائدتين اللتين ذكرناهما في الإسناد إليه تعالى على الاستئناف مدعيا أنه لو عطف- ولو بحسب التوهم- على مقدر بأن يقال المؤمنون مستهزؤون بهم والله يستهزىء بهم لفاتت الفائدتان هذا، ولعل ما ذكرناه أسلم من القيل والقال وأبعد عن مظان الاستشكال فتدبر، وعدل سبحانه عن- الله مستهزىء
itibarıyla ise aksinedir. Yahut Allah Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri istiare-i mekniyye yoluyla onlarla alay eden gibi kılınmış ve istihza O'na tahyil yoluyla ispat edilmiştir; nice şey vardır ki tâbi olarak sahih olur da bizzat kastedildiğinde sahih olmaz; kullarına anlatmak için mukaddes zatına dilediğini ıtlak etmek O Sübhân'ın hakkıdır. Ayetin temsil yoluyla cari olduğu da söylenebilir; murat ise O Sübhân'ın onlara alay eden kimsenin muamelesiyle muamele etmesidir: Ya dünyada İslâm hükümlerini tatbik edip bilmedikleri yerden onları derece derece azaba yaklaştırarak; ya da âhirette onlardan birine cennete doğru bir kapı açılıp 'Haydi gel, haydi gel!' denilmesi, onun da gam ve kederiyle gelmesi, gelince de kapının yüzüne kapatılması; sonra ona başka bir kapı açılıp 'Haydi gel, haydi gel!' denilmesi, onun da gam ve kederiyle gelmesi, gelince onun da yüzüne kapatılması; bu durumun o kadar sürmesi ki nihayet kişiye bir kapı açılıp 'Haydi gel, haydi gel!' denildiğinde artık gelmemesi suretiyledir. Bu durum insanlarla alay edenler hakkında mürsel, fakat ceyyid bir senetle rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ, cümleyi kendi zikriyle başlatarak istihzayı kendisine isnat etmiştir; bu da münafıklarla yapılan istihzanın, ilimleri ve kudretleri O'nun ilmi ve kudreti yanında yok olan bir Zât'tan sadır olması sebebiyle onların alayına hiç itibar edilmeyecek en beliğ istihza olduğuna; O Teâlâ'nın mümin kullarına kâfi gelip onların intikamını aldığına ve şanlarını yüceltmek için onları münafıklara karşı koymaya muhtaç bırakmadığına dikkat çekmek içindir; çünkü münafıklar onlarla ancak O'nun uğrunda alay etmişlerdir ve Allah Sübhânehu'dan daha gayretli (izzetine düşkün) hiç kimse yoktur. Atıf terk edilmiştir; çünkü asıl olan budur ve önceki cümlede bu sözün üzerine atfedilmesini sahih kılacak bir şey -tekellüf ve uzaklaşma olmaksızın- yoktur. Denildi ki: Sözün, müminlere karşı yaptıkları bu muameleye mukabil Allah Teâlâ'nın onlara nasıl muamele ettiğine dair sorunun cevabı olacak bir şekilde getirilmesi içindir. Onların: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözleri, hikâye edilen çirkinliğin Allah Teâlâ'nın gayretinin ortaya çıkmasını gerektirecek ve herkesin O'nun bunlardan nasıl intikam alacağını soracağı bir nitelikte olduğunu hissettirir. Bazı muhakkiklerin kelamı hissettirmektedir ki; şayet bu söz -'onlar müminlerle alay edicilerdir' gibi makama uygun mahzuf bir ifadeye de olsa- atıfla gelmiş olsaydı, bunun onların istihzasına mukabil olduğunu ifade ederdi; bu da Allah Teâlâ'nın müminleri onlara karşı koymaktan mutlak olarak müstağni kıldığını ve onların cezalandırılmasını mutlak olarak üstlendiğini ifade etmez, bilakis üstlenmenin sadece bu cezaya mahsus olduğu vehmini verirdi. Ayrıca Allah Teâlâ'nın istihzasının, aralarında hiçbir münasebet bulunmayacak derecede onların istihzasından çok uzak bir mertebede olması sebebiyle, atıf birbiriyle münasebetsiz iki şeyin atfı gibi olurdu. Bazıları ise O Teâlâ'ya isnattaki zikrettiğimiz iki faydayı istînâfa bağlamış; şayet -bir vehim üzere de olsa- 'Müminler onlarla alay edicidir, Allah da onlarla alay eder' denilerek takdirî bir söze atfedilseydi bu iki faydanın kaçırılacağını iddia etmiştir. Bizim zikrettiğimiz açıklama belki de dedikodudan daha uzak ve müşkillik zanlarından daha beridir, iyi düşün. Sübhân olan Allah, onların sözüne mutabık olan 'Allah onlarla alay edicidir' ifadesinden
بهم المطابق لقولهم- إلى قوله اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ لإفادته التجدد الاستمراري وهو أبلغ مع الاستمرار الثبوتي الذي تفيده الاسمية لأن البلاء إذا استمر قد يهون وتألفه النفس كما قيل: (١)
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } kavline dönmüştür; çünkü bu ifade teceddüdî (yenilenen) sürekliliği bildirmektedir ve isim cümlesinin bildirdiği sübûtî süreklilikle beraber daha beliğdir. Zira bela sürekli olduğunda bazen hafifleyebilir ve nefis ona alışabilir; nitekim şöyle denilmiştir: (1)
خلقت ألوفا لو رجعت إلى الصبا ... لفارقت شيبي موجع القلب باكيا
Ben alışkanlık sahibi yaratılmışım; gençliğe dönecek olsam ... Ağlayarak ve kalbim sızlayarak ihtiyarlığımdan ayrılırdım.
وقد كانت نكايات الله تعالى فيهم ونزول الآيات في شأنهم أمرا متجددا مستمرا أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ [التوبة: ١٢٦] يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ [التوبة: ٦٤] وهذا نوع من العذاب الأدنى «ولعذاب الآخرة أشد لو كانوا يعلمون» (٢) وصرح بالمستهزأ به هنا ليكون الاستهزاء بهم نصا وإنما تركه المنافقون فيما حكي عنهم خوفا من وصوله للمؤمنين فأبقوا اللفظ محتملا ليكون لهم مجال في الذب إذا حوققوا فجعل الله تعالى- كلمة الذين كفروا السفلى وكلمته هي العليا- وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ.
Allah Teâlâ'nın onlara vurduğu darbeler ve haklarında ayetlerin inmesi sürekli yenilenen bir durum idi: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Görmüyorlar mı ki her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar?” [et-Tevbe: 126], { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine inmesinden çekinirler. De ki: 'Alay edin bakalım! Allah çekindiğiniz şeyi kesinlikle ortaya çıkaracaktır'” [et-Tevbe: 64]. Bu ise yakın azabın bir türüdür; 'şayet bilselerdi âhiret azabı elbette daha şiddetlidir' (2). Kendisiyle alay edilen husus, onlarla alay edilmesinin açık bir nass olması için burada açıkça zikredilmiştir. Münafıklar ise müminlere ulaşmasından korktukları için haklarında hikâye edilen sözde bunu terk etmişler ve sıkıştırıldıklarında kendilerini savunacak bir alan kalsın diye lafzı ihtimalli bırakmışlardır; böylece Allah Teâlâ inkâr edenlerin sözünü en alçak, Kendi sözünü ise en yüce kılmıştır. { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Taşkınlıkları içinde onları bocalatır durur.”
معطوف على قوله ﷾: يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ كالبيان له على رأي، والمدّ من مد الجيش وأمده بمعنى
[Bu ifade], Allah celle celâlühûnün { يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” buyruğuna matuftur; bir görüşe göre onun bir açıklaması gibidir. Medd (المدّ) kelimesi, aynı manada kullanılan medde'l-ceyşe (مدّ الجيش) ve emeddehû (أمده) [tabirlerindeki] kökten gelmekte olup anlamı...
أي ألحق به ما يقويه ويكثره، وقيل: مد زاد من الجنس وأمد زاد من غير الجنس، وقيل: مد في الشراء وأمد في الخير عكس وعد وأوعد، وإذا استعمل أمد في الشر فلعله من باب فبشرهم بعذاب أليم، وقد ورد استعمال هذه المادة بمعنيين، أحدهما ما ذكرنا، وثانيهما الإمهال، ومنه مد العمر، والواقع هنا من الأول دون الثاني لوجهين، الأول أنه روي عن ابن كثير من غير السبعة يَمُدُّهُمْ بالضم من المزيد وهو لم يسمع في الثاني، والثاني أنه متعد بنفسه والآخر متعد باللام والحذف والإيصال خلاف الأصل فلا يرتكب بغير داع فمعنى يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يزيدهم ويقويهم فيه، وإلى ذلك ذهب البيضاوي وغيره، والحق أن الإمهال هنا محتمل وإليه ذهب الزجاج وابن كيسان والوجهان مخدوشان، فقد ورد- عند من يعول عليه من أهل اللغة- كل منهما ثلاثيا ومزيدا ومعدى بنفسه وباللام وكلاهما من أصل واحد ومعناهما يرجع إلى الزيادة كما أو كيفا، وفي الصحاح مد الله في عمره ومده في غيه أمهله وطول له، وروي عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أن مد الله تعالى في طغيانهم التمكين من العصيان. وعن ابن عباس الإملاء ونسبة المد إلى الله تعالى- بأي معنى كان عند أهل الحق- حقيقة إذ هو ﷾ الموجد للأشياء المنفرد باختراعها على حسب ما اقتضته الحكمة ورفعت له أكفها الاستعدادات، ونسبته إلى غيره ﷾ في قوله عز شأنه: وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ [الأعراف: ٢٠٢] نسبة التوفي إلى الملك في قوله تعالى: يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السجدة: ١١] مع قوله جل وعلا اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ [الزمر: ٤٢] وذهبت المعتزلة أن الزيادة في الطغيان والتقوية فيه مما يستحيل نسبته إليه تعالى حقيقة وحملوا الآية على محامل أخر، وقد قدمنا ما يوهن مذهبهم- فلنطوه هنا على ما فيه «والطغيان» بضم الطاء على المشهور، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما بكسرها وهما لغتان فيه، وقد سمعا في مصدر اللقاء، وقد أماله الكسائي، وأصله تجاوز المكان الذي وقفت فيه ومن أخل بما عين من المواقف الشرعية والمعارف العقلية فلم يرعها فقد طغى، ومنه طغى الماء أي تجاوز الحد المعروف فيه، وإضافته إليهم لأنه فعلهم الصادر منهم بقدرهم المؤثرة بإذن الله تعالى فالاختصاص المشعرة به الإضافة إنما هو بهذا الاعتبار لا باعتبار المحلية والاتصاف فإنه معلوم لا حاجة فيه إلى الإضافة ولا باعتبار الإيجاد استقلالا من غير توقف على إذن الفعال لما يريد فإنه اعتبار عليه غبار بل غبار ليس له اعتبار فلا تهولنك جعجعة الزمخشري وقعقعته، ويحتمل أن يكون الاختصاص للإشارة إلى أن طغيان غيرهم في جنبهم كلا شيء لادعاء اختصاصهم به وليس بالمنحرف عن سنن البلاغة «والعمه» التردد والتحير، ويستعمل في الرأي خاصة- والعمى فيه وفيه البصر- فبينهما عموم وخصوص مطلق في الاستعمال وإن تغايرا في أصل الوضع، واختص العمى بالبصر على ما قيل، وأصله الأصيل عدم الإمارات في الطريق التي تنصب- لتدل من حجارة- وتراب ونحوهما وهي المنار ويقال عمه يعمه- كتعب يتعب- عمها وعمهانا فهو عمه وعامه وعمهاء فمعنى يعمهون على هذا يترددون ويتحيرون، وإلى ذلك ذهب جمع من المفسرين، وقيل: العمه العمى عن الرشد، وقال ابن قتيبة: هو أن يكب رأسه فلا يبصر ما يأتي، فالمعنى يعمون عن رشدهم أو يكبون رؤوسهم فلا يبصرون وكأن هذا أقرب إلى الصواب لأن المنافقين لم يكونوا مترددين في الكفر بل كانوا مصرين عليه معتقدين أنه الحق وما سواه باطل إلا أن يقال التردد والتحير في أمر آخر لا في الكفر، وجملة يَعْمَهُونَ في موضع نصب على الحال إما من الضمير في- يمدهم- وإما من الضمير في- طغيانهم- لأنه مصدر مضاف إلى الفاعل، وفي- طغيانهم- يحتمل أن يكون متعلقا- بيمدهم- وأن يكون متعلقا- بيعمهون- وجاز على خلاف كون في طُغْيانِهِمْ ويَعْمَهُونَ
Yani onu güçlendirecek ve çoğaltacak şeyi ona kattı demektir. Bir görüşe göre, «medde (مَدَّ)» kendi cinsinden artırdı, «emedde (أَمَدَّ)» ise başka cinsten artırdı anlamına gelir. Yine denilmiştir ki: «Medde» şer hususunda, «emedde» ise hayır hususunda kullanılır; bu durum «vaade (وَعَدَ - hayır vaat etti)» ile «ev'ade (أَوْعَدَ - şer ile tehdit etti)» fiillerinin zıddıdır. Şayet «emedde» şer hakkında kullanılırsa, bu muhtemelen { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” kabilindendir. Bu kökün kullanımı iki manada gelmiştir: Birincisi zikrettiğimiz mana, ikincisi ise mühlet vermektir ki ömrün uzatılması (meddü'l-umr) ifadesi de bundandır. Buradaki kullanım iki vecihten dolayı ikincisi değil, birincisi kabilindendir: Birincisi, yedi kıraat imamı dışındaki İbn Kesîr'den mezîd kalıbından ötreli olarak { يُمِدُّهُمْ } şeklinde rivayet edilmiş olmasıdır ki bu kullanım ikinci manada işitilmemiştir. İkincisi, [bu fiilin] bizzat kendisiyle geçişli (müteaddî) olması, diğerinin ise lâm harf-i cerri ile geçişli olmasıdır; harf-i cerri hazfedip fiili doğrudan mef'ûle bağlamak (hazif ve îsâl) ise asla aykırıdır, dolayısıyla bir gerekçe olmaksızın buna başvurulamaz. Buna göre { يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } ifadesinin manası; o [azgınlık] içinde onları artırır ve güçlendirir demektir. Beydâvî ve diğerleri bu görüşe meyletmiştir. Hak olan şudur ki burada mühlet verme manası da muhtemeldir; Zeccâc ve İbn Keysân da bu görüşe gitmiştir. İleri sürülen iki vecih de tenkide açıktır. Zira dilde güvenilir âlimler nezdinde bu iki fiilin her biri hem sülâsî hem mezîd olarak, hem bizzat hem de lâm ile geçişli olarak gelmiştir ve her ikisi de tek bir asıldandır; manaları da kemiyet (sayı) veya keyfiyet (nitelik) bakımından artışa dönmektedir. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: «Allah onun ömrünü uzattı ve onu sapıklığında bıraktı (mühlet verdi ve süresini uzattı)» demektir. İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan, Allah Teâlâ'nın onları azgınlıklarında uzatmasının (meddinin), isyana imkân tanımak olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise mühlet vermek olduğu nakledilmiştir. Hak ehline göre bu meddin (artırma veya mühlet vermenin) hangi anlamda olursa olsun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi hakikattir; zira hikmetin gerektirdiği ve istidatların kendisine el açtığı ölçüde varlıkları icat eden ve onları yoktan var etmede tek olan O'dur azze ve celle. Şanı yüce olan [Allah]'ın: { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler [artırırlar]” [el-A'râf: 202] kavlinde bu fiilin O'ndan başkasına nispet edilmesi; Cenâb-ı Hakk'ın { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } “Allah canları alır” [ez-Zümer: 42] kavliyle birlikte Teâlâ'nın: { يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “Sizin canınızı ölüm meleği alacaktır” [es-Secde: 11] kavlindeki vefat ettirme fiilinin meleğe nispet edilmesi gibidir. Mu'tezile ise azgınlıkta artırmanın ve onda güçlendirmenin Allah Teâlâ'ya hakiki anlamda nispet edilmesinin imkânsız olduğu görüşüne varmış ve ayeti başka anlamlara hamletmiştir. Onların mezhebinin zayıflığını ortaya koyan hususları daha önce zikretmiştik; bu sebeple o konuyu içerdiği bâtıllarla birlikte burada kapatalım. «Tuğyân (الطُّغْيَان)» meşhur kıraate göre tâ harfinin öt الاحتمالresiyle okunur. Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ ise esre ile okumuştur; bunlar bu kelimede iki ayrı lehçedir ve nitekim «likâ (لِقَاء)» kelimesinin mastarında da işitilmiştir. Kisâî ise bunda imâle yapmıştır. Kelimenin aslı, durduğun yeri aşmaktır. Şer'î duraklardan ve aklî marifetlerden belirlenen sınırlara riayet etmeyip onları ihlal eden kimse tuğyan etmiş (azmış) olur. Suyun bilinen sınırını aşması manasındaki «tağa'l-mâ' (طَغَى الْمَاءُ)» ifadesi de bundandır. Tuğyanın onlara izafe edilmesi, Allah Teâlâ'nın izniyle tesir eden kudretleriyle kendilerinden sâdır olan fiilleri olmasındandır. Dolayısıyla izafetin hissettirdiği ihtisas (onlara ait oluş), sadece bu itibarladır; mahal oluş ve onunla nitelenme itibarıyla değildir, zira bu durum zaten malumdur ve bunda izafete ihtiyaç yoktur. Dilediğini hakkıyla yapan [Allah]'ın iznine bağlı olmaksızın müstakil olarak icat etme itibarıyla da değildir; çünkü bu, üzerinde toz duman olan, hatta hiçbir itibarı bulunmayan bir vehimdir. Bu bakımdan Zemahşerî'nin kuru gürültüsü ve tantanası seni korkutmasın! Buradaki ihtisasın, başkalarının tuğyanının onlarınkinin yanında bir hiç olduğuna işaret etmek üzere, azgınlığın adeta sadece onlara mahsus olduğunu iddia kabilinden olması da muhtemeldir ki bu da belagat usulünden uzak değildir. «Ameh (الْعَمَه)» tereddüt ve şaşkınlık demektir; özellikle fikir ve görüşte kullanılır. «Amâ (الْعَمَى - körlük)» ise hem fikirde hem de gözde kullanılır. Dolayısıyla asıl vazedilişleri farklı olsa da kullanımda aralarında mutlak umum-husus ilişkisi vardır. Denildiğine göre körlük (amâ) sadece göze tahsis edilmiştir. Bu kelimenin kök aslı; taş, toprak ve benzerlerinden işaret olmak üzere yola dikilen alametlerin (menâr) bulunmayışıdır. «Tâibe - yet'abu» babından «amehe - ya'mehu - amehen ve amehanen» denilir; faili «âmih (عَامِه)», «amih (عَمِه)» ve «amehâ (عَمْهَاء)» şeklinde gelir. Buna göre { يَعْمَهُونَ } fiilinin manası: Tereddüt ederler ve bocalar dururlar demektir; müfessirlerin cumhuru bu görüşe gitmiştir. Yine denilmiştir ki: Ameh, doğru yoldan (rüşdden) yana körleşmektir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: «Başını öne eğip önüne geleni görememesidir.» Buna göre mana: Rüşdlerinden yana körleşirler veya başlarını öne eğerler de görmezler demektir. Sanki doğruya en yakın olan da budur; zira münafıklar küfür hususunda tereddüt içinde değillerdi, bilakis onun hak, diğerlerinin ise bâtıl olduğuna inanarak onda ısrarcıydılar. Ancak tereddüt ve şaşkınlığın küfürde değil, başka bir hususta olduğu söylenirse o müstesnadır. { يَعْمَهُونَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; bu hâl ya { يَمُدُّهُمْ } fiilindeki zamirden ya da fâiline izafe edilmiş bir mastar olduğu için { طُغْيانِهِمْ } kelimesindeki zamirden hâldir. { فِي طُغْيانِهِمْ } ifadesinin ise hem { يَمُدُّهُمْ } fiiline hem de { يَعْمَهُونَ } fiiline müteallık olması muhtemeldir. [Bir görüşe] muhalif olarak { فِي طُغْيانِهِمْ } ve { يَعْمَهُونَ } ifadelerinin...
حالين من الضمير في يمدهم أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى إشارة إلى المنافقين الذين تقدم ذكرهم الجامعين للأوصاف الذميمة من دعوى الصلاح وهم المفسدون، ونسبة السفه للمؤمنين- وهم السفهاء- والاستهزاء- وهم المستهزأ بهم- ولبعد منزلتهم في الشر وسوء الحال أشار إليهم بما يدل على البعد، والكلام هنا يمكن أن يكون واقعا موقع أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [البقرة: ٥] فإن السامع بعد سماع ذكرهم وإجراء تلك الأوصاف عليهم كأنه يسأل من أين دخل على هؤلاء هذه الهيئات؟ فيجاب بأن أولئك المستبعدين إنما جسروا عليها لأنهم اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى حتى خسرت صفقتهم وفقدوا الاهتداء للطريق المستقيم ووقعوا في تيه الحيرة والضلال، وقيل: هو فذلكة وإجمال لجميع ما تقدم من حقيقة حالهم أو تعليل لاستحقاقهم الاستهزاء الأبلغ والمد في الطغيان أو مقرر لقوله تعالى: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ وفيه حصر المسند على المسند إليه لكون تعريف الموصول للجنس بمنزلة تعريف اللام الجنسي وهو ادعائي باعتبار كمالهم في ذلك الاشتراء، وإن كان الكفار الآخرون مشاركين لهم في ذلك لجمعهم هاتيك المساوئ الشنيعة والخلال الفظيعة، فبذلك الاعتبار صح تخصيصهم بذلك، والضلالة الجور عن القصد، والهدى التوجه إليه، ويطلقان على العدول عن الصواب في الدين والاستقامة عليه، والاشتراء كالشراء استبدال السلعة بالثمن- أي أخذها به- وبعضهم يجعله من الأضداد لأن المتبايعين تبايعا الثمن والمثمن فكل من العوضين مشترى من جانب مبيع من جانب، ويطلق مجازا على أخذ شيء بإعطاء ما في يده عينا كان كل منهما أو معنى، وهذا يستدعي بظاهره أن يكون ما يجري مجرى الثمن- وهو الهدى- حاصلا لهؤلاء قبل، ولا ريب أنهم بمعزل عنه فإما أن يقال: إن الاشتراء مجاز عن الاختيار لأن المشتري للشيء مختار له فكأنه تعالى قال: اختاروا الضلالة على الهدى ولكون الاستبدال ملحوظا جيء بالباء على أنه قيل: إن التوافق معنى لا يقتضي التوافق متعلقا، ولا يرد على هذا الحمل كونه مخلا بالترشيح الآتي كما زعمه مولانا مفتي الديار الرومية لأن الترشيح المذكور يكفي له وجود لفظ الاشتراء وإن كان المعنى المقصود غير مرشح- كما هو العادة في أمثاله- أو يقال ليس المراد بما في حيز الثمن نفس الهدى بل هو التمكن التام منه بتعاضد الأسباب وبأخذ المقدمات المستتبعة له بطريق الاستعارة كأنه نفس الهدى بجامع المشاركة في استتباع الجدوى، ولا مرية في أن ذلك كان حاصلا لأولئك المنافقين بما شاهدوه من الآيات الباهرة والمعجزات القاهرة والإرشاد العظيم والنصح والتعليم لكنهم نبذوا ذلك فوقعوا في مهاوي المهالك، أو يقال: المراد بالهدى الهدى الجبلي وقد كان حاصلا لهم حقيقة- فإن كل مولود يولد على الفطرة- وقول مولانا مفتي الديار الرومية: إن حمل الهدى على الفطرة الأصلية الحاصلة لكل أحد يأباه أن إضاعتها غير مختصة بهؤلاء، ولئن حملت على الإضاعة التامة الواصلة إلى حد الختم المختصة بهم فليس في إضاعتها فقط من الشناعة ما في إضاعتها مع ما يؤيدها من المؤيدات النقلية والعقلية على أن ذلك يفضي إلى كون- ما فصل من أول السورة إلى هنا ضائعا- كلام ناشىء عن الغفلة عن معنى الإشارة فإنها تقتضي ملاحظتهم بجميع ما مر من الصفات، والمعنى أن الموصوفين بالنفاق المذكور، هم الذين ضيعوا الفطرة أشد تضييع بتهويد الآباء ثم بعد ما ظفروا بها أضاعوها بالنفاق مع تحريضهم على المحافظة والنصح شفاها ونحو ذلك مما لا يوجد في غيرهم كما يشير إليه التعريف، أو يقال: هذه ترجمة عن جناية أخرى من جناياتهم، والمراد بالهدى ما كانوا عليه من التصديق ببعثته صلى الله تعالى عليه وسلم وحقية دينه بما وجدوه عندهم في التوراة ولهذا كانوا يستفتحون به ويدعون بحرمته ويهددون الكفار بخروجه فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ [البقرة: ٨٩] وأما حمل الهدى على ما كان عندهم ظاهرا من التلفظ بالشهادة وإقام الصلاة وإيتاء الزكاة والصوم والغزو فمما لا يرتضيه من هدى إلى سواء السبيل، وما ذكرناه من أن أُولئِكَ إشارة إلى المنافقين- هو الذي ذهب إليه أكثر المفسرين- والمروي عن مجاهد، وهو الذي يقتضيه النظم الكريم- وبه أقول-
{ يَمُدُّهُمْ } fiilindeki zamirden iki hal olması caizdir. { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” ifadesi; fesat çıkaran kimseler oldukları halde ıslah iddiaları, beyinsiz oldukları halde müminlere beyinsizlik isnat etmeleri, kendileriyle alay edilen kimseler oldukları halde alay etmeleri gibi daha önce zikri geçen ve yerilmiş vasıfları kendilerinde toplayan münafıklara bir işarettir. Şer ve kötü haldeki mevkilerinin uzaklığından ötürü onlara uzaklığa delalet eden lafızla işaret edilmiştir. Buradaki söz { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [el-Bakara: 5] ayetinin makamında vaki olabilir; zira dinleyici onların zikrini işitip haklarında bu vasıflar cari olunca, sanki: 'Bu haller bunlara nereden girdi?' diye sormakta, ona da: 'O uzak düşmüş kimseler bu cüreti ancak { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } [hidayete karşılık sapıklığı satın aldıkları] için göstermişlerdir; nihayet ticaretleri zarar etmiş, dosdoğru yolu bulmayı kaybetmiş ve şaşkınlık ile sapıklık çölüne düşmüşlerdir' cevabı verilmektedir. Denildi ki: Bu, onların hakiki durumlarına dair daha önce geçenlerin tamamının bir fezlekesi ve icmalidir; yahut en beliğ istihzayı ve taşkınlıkta artırılmayı hak edişlerinin bir illetlendirilmesidir; yahut Allah Teâlâ'nın: { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } kavlini pekiştirmektedir. Mevsulün marifeliğinin cins için olması cins lâmı mesabesinde olduğu için bunda müsnedin müsnedün ileyhe hasredilmesi vardır; bu hasr ise o iğrenç kötülükleri ve feci huyları kendilerinde toplamaları sebebiyle -diğer kâfirler bu satın almada onlara ortak olsalar bile- bu satın almadaki kemalleri itibarıyla iddiâîdir; işte bu itibar ile onların bununla tahsis edilmesi sahih olmuştur. Dalâlet (الضلالة); hedeften sapmaktır, hüdâ (الهدى) ise ona yönelmektir; her ikisi de dinde doğrudan sapma ve onda istikamet üzere olma manalarında kullanılır. İştirâ (الاشتراء); şirâ (شراء) gibi metayı semen (bedel) karşılığında değiştirmek, yani onu onunla almaktır. Bazıları bunu ezdâd (zıt anlamlı) kelimelerden saymıştır; çünkü alışveriş yapan iki taraf semeni ve müsemmeni karşılıklı mübadele ederler, dolayısıyla iki bedelden her biri bir taraftan satın alınan, diğer taraftan satılan şeydir. Mecazen ise, her ikisi de ister ayân (somut) ister mana olsun, elindekini vererek bir şeyi almak manasında kullanılır. Bu durum zahiri itibarıyla, bedel mesabesinde olan şeyin -ki o da hidayettir- daha önce bunlarda bulunmasını gerektirir; oysa onların bundan fersah fersah uzak olduklarında şüphe yoktur. O halde ya şöyle denilecektir: İştirâ (satın alma), ihtiyar (tercih etme) manasından mecazdır; çünkü bir şeyi satın alan kimse onu tercih etmiş demektir. Sanki Allah Teâlâ: 'Hidayete karşılık sapıklığı tercih ettiler' buyurmuştur; mübadele mülahaza edildiği için de bâ harfi getirilmiştir; nitekim mana bakımından uyumun müteallak bakımından uyumu gerektirmediği söylenmiştir. Rum diyarının müftüsü efendimizin (Ebussuûd'un) iddia ettiği gibi bu hamlin gelecek olan terşîhe (istiareyi pekiştiren unsurlara) zarar vermesi durumu buna itiraz olarak getirilemez; zira zikredilen terşîh için -bu gibi yerlerde adet olduğu üzere- kastedilen mana murat olmasa bile iştirâ lafzının bulunması yeterlidir. Ya da denilir ki: Semen konumunda olan şeyden murat hidayetin bizzat kendisi değil, sebeplerin birbirini desteklemesiyle ve netice veren mukaddimelerin elde edilmesiyle ona tam anlamıyla güç yetirebilmektir; fayda sağlamada ortaklık benzerliğiyle sanki hidayetin bizzat kendisiymiş gibi istiare yoluyla böyle ifade edilmiştir. O münafıkların gördükleri apaçık mucizeler, kahredici harikalar, yüce irşat, nasihat ve talim ile bunun onlarda hasıl olduğunda hiçbir şüphe yoktur; fakat onlar bunu bir kenara atmış ve böylece helak uçurumlarına yuvarlanmışlardır. Yahut denilir ki: Hidayetten murat fıtrî hidayettir ve bu hakikatte onlarda mevcuttu; zira 'Her doğan fıtrat üzere doğar'. Rum diyarının müftüsü efendimizin: 'Hidayetin herkese hasıl olan asli fıtrata hamledilmesine, onu zayi etmenin bunlara mahsus olmaması engeldir. Şayet bunlara mahsus olan mühürlenme derecesine varan tam zayi etmeye hamledilirse, sadece onu zayi etmede naklî ve aklî delillerle desteklenen şeylerle beraber onu zayi etmedeki çirkinlik yoktur; kaldı ki bu durum surenin başından buraya kadar detaylandırılan şeylerin boşa gitmesine yol açar' şeklindeki sözü, işaretin manasından gafletten kaynaklanan bir sözdür. Zira işaret, geçen bütün sıfatlarla beraber onların dikkate alınmasını gerektirir. Mana şudur: Bahsi geçen nifakla vasıflanan kimseler; fıtratı, babaların Yahudileştirmesiyle en şiddetli şekilde zayi eden, sonra onu elde ettikten sonra korunmasına dair yüz yüze teşvik ve nasihatlere rağmen başkalarında bulunmayan bir şekilde nifakla zayi eden kimselerdir; nitekim marifelik de buna işaret etmektedir. Yahut denilir ki: Bu onların cinayetlerinden bir başka cinayetin tercümesidir; hidayetten murat ise Tevrat'ta buldukları bilgiler sebebiyle O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliğini ve dininin hak olduğunu önceden tasdik etmeleridir; bu sebeple O'nunla fetih istiyorlar, O'nun hürmetine dua ediyorlar ve çıkışıyla kâfirleri tehdit ediyorlardı; { فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Fakat tanıdıkları o zat kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Allah'ın lâneti inkârcıların üzerine olsun!” [el-Bakara: 89]. Hidayetin, zahirde kelime-i şehadeti telaffuz etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek, oruç tutmak ve savaşa gitmek şeklinde kendilerinde bulunan şeylere hamledilmesine gelince; bu, dosdoğru yola iletilmiş kimsenin razı olacağı bir şey değildir. { أُولئِكَ } ifadesinin münafıklara işaret olduğuna dair zikrettiğimiz görüş müfessirlerin çoğunun benimsediği görüştür, Mücâhid'den rivayet edilmiştir, yüce nazmın gerektirdiği de budur ve ben de bunu söylüyorum.
وروي عن قتادة أنهم أهل الكتاب مطلقا، وعن ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم أنهم الكفار مطلقا، والكل عندي بعيد، ولعل مراد من قال ذلك أن الآية بظاهر مفهومها تصدق على من أرادوا لا أن
Katâde'den onların mutlak olarak Ehl-i Kitap olduğu, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhüm'den ise mutlak olarak kâfirler olduğu rivayet edilmiştir; bana göre bunların hepsi uzaktır. Belki de bunu söyleyen kimsenin muradı, ayetin zahirî mefhumu itibarıyla kastettikleri kimselere sadık geleceğidir, yoksa
الآية نزلت فيهم، وقرأ يحيى ابن يعمر وابن إسحاق اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بالكسر لأنه الأصل في التقاء الساكنين، وأبو السماك اشْتَرَوُا بالفتح اتباعا لما قبل، وأمال حمزة والكسائي «الهدى» وهي لغة بني تميم وعدم الإمالة لغة قريش.
ayetin onlar hakkında inmiş olduğu değildir. Yahyâ b. Ya'mer ve İbn İshâk, sakinlerin karşılaşmasında asıl olan bu olduğu için { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ } lafzını vâv'ın kesresiyle okumuşlardır; Ebü's-Semmâk ise öncesine tebaan { اشْتَرَوُا } fetha ile okumuştur. Hamza ve Kisâî 'el-hüdâ' (الهدى) kelimesini imâle ile okumuşlardır ki bu Benî Temîm'in lügatidir; imâlesiz okumak ise Kureyş'in lügatidir.
فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ عطف على الصلة، وأتى بالفاء للإشارة إلى تعقب نفي الربح للشراء وأنه بنفس ما وقع الشراء تحقق عدم الربح، وزعم بعضهم أن الفاء دخلت لما في الكلام من معنى الجزاء لمكان الموصول- فهو على حد الذي يدخل الدار فله درهم- وليس بشيء لأن الموصول هنا ليس بمبتدأ كما في المثال بل هو خبر عن أُولئِكَ وما بعد الفاء ليس بخبر بل هو معطوف على الصلة فهو صلة ولا يجوز أن يكون أُولئِكَ مبتدأ والَّذِينَ مبتدأ وفَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ خبر عن الثاني وهو وخبره خبر عن الأول لعدم الرابط في الجملة الثانية ولتحقق معنى الصلة، وإذا كانت الصلة ماضية معنى لم تدخل الفاء في خبر موصولها ولا أن يكون أُولئِكَ مبتدأ والَّذِينَ بدلا منه والجملة خبرا لأن الفاء إنما تدخل الخبر لعموم الموصول والمبدل من المخصوص مخصوص فالحق ما ذكرناه، ومعنى الآية عليه ليس غير كما في البحر. والتِّجارَةِ التصرف في رأس المال طلبا للربح ولا يكاد يوجد- تاء- أصلية بعدها جيم إلا نتج وتجر ورتج وارتج، وأما تجاه ونحوه فأصلها الواو، و «الربح» تحصيل الزيادة على رأس المال، وشاع في الفضل عليه، و «المهتدي» اسم فاعل من اهتدى مطاوع هدى ولا يكون افتعل المطاوع إلا من المتعدي، وأما قوله:
{ فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Ticaretleri onlara kâr sağlamadı ve onlar doğru yolu da bulamadılar.” Sıla üzerine matuftur; kârın nefyinin satın almanın peşinden geldiğine ve satın alma gerçekleşir gerçekleşmez kârın yokluğunun tahakkuk ettiğine işaret etmek için fâ harfi getirilmiştir. Bazıları ise mevsulün bulunduğu konumdan ötürü sözdeki ceza (şartın cevabı) manasından dolayı fâ harfinin dahil olduğunu iddia etmiştir -tıpkı 'eve girene bir dirhem vardır' sözünde olduğu gibi-; ancak bu bir şey değildir, zira buradaki mevsul örnekteki gibi mübteda değil, { أُولئِكَ } lafzının haberidir; fâ'dan sonrası da haber değil, sıla üzerine matuftur, dolayısıyla sıladır. { أُولئِكَ } kelimesinin mübteda, { الَّذِينَ } kelimesinin ikinci mübteda, { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } ifadesinin ikincinin haberi; kendisinin ve haberinin ise birincinin haberi olması caiz değildir; çünkü ikinci cümlede râbıt (bağlayıcı zamir) yoktur ve sıla manası gerçekleşmiştir. Sıla mana itibarıyla geçmiş zaman olduğunda mevsulün haberine fâ harfi girmez. { أُولئِكَ } lafzının mübteda, { الَّذِينَ } lafzının ondan bedel ve cümlenin haber olması da caiz değildir; çünkü fâ harfi habere ancak mevsulün umumiliği sebebiyle girer; hususiden bedel olan şey ise hususidir. Dolayısıyla hak olan zikrettiğimizdir ve el-Bahr'da belirtildiği gibi ayetin manası bundan başkası değildir. Ticaret (التِّجارَةِ); kâr elde etmek amacıyla sermayede tasarrufta bulunmaktır; 'neteve' (نتج), 'tecera' (تجر), 'reteca' (رتج) ve 'irtece' (ارتج) kelimeleri hariç kendisinden sonra cîm harfi gelen asli bir tâ harfi neredeyse hiç bulunmaz; 'tücâh' (تجاه) ve benzerlerinin aslı ise vâv harfidir. Ribh (الرِّبْح); sermaye üzerinde fazlalık elde etmektir ve sermayeden artan kısımda yaygınlaşmıştır. Mühtedî (الْمُهْتَدِي); 'hedâ' fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olan 'ihtedâ' fiilinin ismi failidir; mutâvaat bildiren ifti'âl babı ise ancak müteaddî (geçişli) fiilden gelir. Şairin şu sözüne gelince: