حتى إذا اشتال سهيل في السحر ... كشعلة القابس ترمي بالشرر
Nihayet seher vaktinde Süheyl yıldızı yükseldiği zaman... / Ateş alan kimsenin kıvılcımlar saçan meşalesi gibi.
فافتعل فيه بمعنى فعل تقول: شال يشول واشتال يشتال بمعنى، وفي الآية ترشيح لما سمعت من المجاز فيما قبلها، والمقصد الأصلي تصوير خسارهم بفوت الفوائد المترتبة على الهدى التي هي كالربح وإضاعة الهدى الذي هو- كرأس المال- بصورة خسارة التاجر الفائت للربح المضيع لرأس المال حتى كأنه هو على سبيل الاستعارة التمثيلية مبالغة في تخسيرهم ووقوعهم في أشنع الخسار الذي يتحاشى عنه أولو الأبصار، وإسناد الربح إلى التجارة- وهو لأربابها- مجاز للملابسة، وكني في مقام الذمّ بنفي الربح عن الخسران لأن فوت الربح يستلزمه في الجملة ولا أقل من قدر ما يصرف من القوة، وفائدة الكناية التصريح بانتفاء مقصد التجارة مع حصول ضده بخلاف ما لو قيل خسرت تجارتهم فلا يتوهم أن نفي أحد الضدين إنما يوجب إثبات الآخر إذا لم يكن بينهما واسطة وهي موجودة هنا فإن التاجر قد لا يربح ولا يخسر، وقيل: إن ذلك إنما يكون إذا كان المحل قابلا للكل كما في التجارة الحقيقية أما إذا كان لا يقبل إلا اثنين منها فنفي أحدهما يكون إثباتا للآخر، والربح والخسران في الدين لا واسطة بينهما على أنه قد قامت القرينة هنا على الخسران لقوله تعالى: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ وقد جعله غير واحد كناية عن إضاعة رأس المال فإن من لم يهتد بطرق التجارة تكثر الآفات على أمواله، واختير طريق الكناية نكاية لهم بتجهيلهم وتسفيههم، ويحتمل على بعد أن يكون النفي هنا من باب قوله: على لاحب لا يهتدى بمناره، أي لا منار فيهتدى به فكأنه قال لا تجارة ولا ربح.
Buradaki 'ifte'ale' (افتعل) babı 'fa'ale' (فعل) anlamındadır. Şâle yeşûlü (شال يشول) ile iştele yeşteylü (اشتال يشتال) aynı manada kullanılır. Ayette, daha önce duyduğun mecaza bir terşih (destekleme) vardır. Asıl maksat; kâr mesabesindeki hidayetten hasıl olacak faydaların kaçırılması ve sermaye hükmündeki hidayetin zayi edilmesiyle uğranılan hüsranın, kârı kaçırıp sermayeyi batıran bir tüccarın zararı şeklinde tasvir edilmesidir. Hatta onların bu kaybını ve basiret sahiplerinin sakınacağı en çirkin hüsrana düşüşlerini mübalağalı bir şekilde anlatmak için temsilî istiare yoluyla bizzat o tüccarın hali gibi kılınmıştır. Kârın -tüccarlara ait olduğu halde- ticarete isnat edilmesi mülâbese mecazıdır. Zem makamında kârın nefyi ile hüsrandan kinaye yapılmıştır; zira kârın kaçırılması genel anlamda hüsranı gerektirir veya en azından sarf edilen güç kadar bir kayıp vardır. Kinayenin faydası, zıddı gerçekleştiği halde ticaretin maksadının ortadan kalktığını açıkça bildirmektir; bu da 'ticaretleri zarar etti' denilmesinden farklıdır. Dolayısıyla iki zıttan birinin nefyi, ancak aralarında bir vasıta (üçüncü bir hal) bulunmadığında diğerinin ispatını gerektirir; o vasıta burada mevcuttur, çünkü tüccar bazen ne kâr ne de zarar eder, şeklinde bir vehme kapılınmamalıdır. Denildi ki: Bu durum ancak mahal, hakiki ticarette olduğu gibi her iki duruma da kabil olduğunda söz konusu olur; şayet bunlardan sadece ikisini kabul ediyorsa birinin nefyi diğerinin ispatı olur. Dindeki kâr ile hüsran arasında ise bir vasıta yoktur. Kaldı ki burada, Yüce Allah'ın: { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve onlar doğru yolu da bulamadılar” kavlinden ötürü hüsrana karine kaim olmuştur. Birçok âlim bunu sermayenin zayi edilmesinden kinaye kılmıştır; zira ticaret yollarını bilmeyen kimsenin mallarına musibetler çokça musallat olur. Onları cehalet ve beyinsizlikle niteleyip küçük düşürmek amacıyla kinaye yolu tercih edilmiştir. Uzak bir ihtimal olmakla birlikte buradaki nefyin: 'Işığıyla yol bulunamayan açık bir yolda' yani 'yol bulunacak bir işaret/ışık yoktur' sözü kabilinden olması da mümkündür; sanki 'ne ticaret var ne de kâr' denilmiş gibidir.
والظاهر أن وَما كانُوا مُهْتَدِينَ عطف على ما ربحت للقرب مع التناسب والتفرع باعتبار المعنى الكنائي، وبتقدير المتعلق لطرق الهداية يندفع توهم أن عدم الاهتداء قد فهم مما قبل فيكون تكرارا لما مضى وهو إما من باب التكميل والاحتراس كقوله:
Zahir olan, kinâî mana bakımından yakınlık, tenasüp ve teferru' (birbirine dayanma) sebebiyle { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve onlar doğru yolu da bulamadılar” ifadesinin { ما ربحت } üzerine matuf olmasıdır. Müteallakın 'hidayet yollarına' şeklinde takdir edilmesiyle, doğru yolda olmamanın önceki ifadelerden anlaşıldığı ve dolayısıyla geçenlerin bir tekrarı olacağı vehmi defedilir. Bu da ya şu beyitte olduğu gibi tekmil ve ihtiras (tamamlama ve yanlış anlamayı engelleme) kabilindendir:
فسقى ديارك غير مفسدها ... صوب الغمام وديمة تهمي
Yıkıp harap etmeksizin, bulutların sağanağı ve aralıksız yağan yağmur senin yurdunu sulasın.
أو من باب التتميم كقوله:
Ya da şu beyitte olduğu gibi tetmim (tamamlama) kabilindendir:
كأن عيون الوحش حول خبائنا ... وأرحلنا الجزع الذي لم يثقب
Çadırımızın ve bineklerimizin etrafındaki vahşi hayvanların gözleri, sanki delinmemiş alacalı Yemen taşları gibidir.
وقال الشريف قدس سره: إن العطف على اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى أولى لأن عطفه على فَما رَبِحَتْ يوجب ترتبه على ما قبله بالفاء فيلزم تأخره عنه، والأمر بالعكس إلا أن يقال ترتيبه باعتبار الحكم والأخبار، وفيه أنه لو كان معطوفا على اشْتَرَوُا كان الظاهر تقديمه لما في التأخير من الإيهام، وحينئذ يكون الأحسن ترك العطف احتياطا كما ذكر في نحو قوله:
Şerîf -kuddise sırruh- şöyle demiştir: { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “hidayet karşılığında sapıklığı satın aldılar” ifadesi üzerine atıf yapılması daha evladır; çünkü { فَما رَبِحَتْ } üzerine atfedilmesi fâ harfiyle kendisinden öncekine terettüp etmesini gerektirir, bu durumda da ondan sonra gelmesi lazım gelir, halbuki durum bunun aksinedir; meğerki tertibin hüküm ve haber verme bakımından olduğu söylensin. Buna karşılık, şayet { اشْتَرَوُا } üzerine matuf olsaydı, tehir edilmesindeki kapalılık/yanlış anlama ihtimali sebebiyle öne geçirilmesinin zahir olacağı ve bu durumda şu beyitte zikredildiği gibi ihtiyat gereği atfın terk edilmesinin daha güzel olacağı söylenmiştir:
وتظن سلمى أنني أبغي بها ... بدلا أراها في الضلال تهيم
Selmâ benim onun yerine başkasını aradığımı sanıyor; / Ben ise onun bir sapıklık içinde şaşkınca dolaştığını görüyorum.
على أن بين معنى اشْتَرَوُا إلخ ومعنى وَما كانُوا إلخ تقاربا يمنع حسن العطف كما لا يخفى على من لم يضع فطرته السليمة، وجوّز أن تكون الجملة حالا، ولا يخفى سوء حاله على من حسن تمييزه. وقرأ ابن أبي عبلة- تجاراتهم- على الجمع ووجهه أن لكل واحد تجارة، ووجه الإفراد في قراءة الجمهور فهم المعنى مع الإشارة أن تجاراتهم وإن تعددت فهي من سوق واحدة وهم شركاء فيها مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً جملة مقررة لجملة قصة المنافقين المسرودة إلى هنا فلذا لم تعطف على ما قبلها، ولما كان ذلك جاريا على ما فيه من استعارات وتجوزات مجرى الصفات الكاشفة عن حقيقة المنافقين وبيان أحوالهم عقبه ببيان تصوير تلك الحقيقة وإبرازها في صورة المشاهد بضرب المثل تتميما للبيان، فلضرب المثل شأن لا يخفى ونور لا يطفى يرفع الأستار عن وجوه الحقائق ويميط اللثام عن محيا الدقائق ويبرز المتخيل في معرض اليقين ويجعل الغائب كأنه شاهد، وربما تكون المعاني التي يراد تفهيمها معقولة صرفة، فالوهم ينازع العقل في إدراكها حتى يحجبها عن اللحوق بما في العقل فبضرب الأمثال تبرز في معرض المحسوس فيساعد الوهم العقل في إدراكها، وهناك تنجلي غياهب الأوهام ويرتفع شغب الخصام وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [الحشر: ٢١] وقيل: الأشبه أن تجعل موضحة لقوله تعالى:
Kaldı ki { اشْتَرَوُا } ile devamının manası ile { وَما كانُوا } ile devamının manası arasında, selim fıtratını kaybetmemiş kimselere gizli kalmayacağı üzere, güzel bir atfı engelleyen bir yakınlık vardır. Cümlenin hal olması da caiz görülmüştür; temyizi güzel olan kimseye ise bunun hal olmasındaki bozukluk gizli kalmaz. İbn Ebî Able, her birinin bir ticareti olması hasebiyle 'ticârâtihim' (تِجَارَاتِهِمْ) şeklinde çoğul olarak okumuştur. Cumhurun kıraatindeki müfret okuyuşun vechi ise mananın anlaşılmasıyla birlikte ticaretleri çok olsa da tek bir çarşıdan olduğuna ve onda ortak bulunduklarına işarettir. { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” cümlesi, buraya kadar anlatılan münafıklar kıssasını teyit edip pekiştiren bir cümledir; bundan dolayı kendisinden öncekine atfedilmemiştir. Bu anlatım, içerdiği istiareler ve mecazlarla birlikte münafıkların hakikatini ortaya çıkaran ve hallerini beyan eden sıfatlar mesabesinde cereyan ettiği için, beyanı tamamlamak üzere o hakikati tasvir edip mesel vurmak suretiyle gözle görülür bir surette ortaya koymanın beyanını onun peşinden getirmiştir. Zira mesel vurmanın gizli kalmayan bir şanı ve sönmeyen bir nuru vardır; hakikatlerin yüzündeki örtüleri kaldırır, ince manaların çehresinden peçeyi sıyırır, tahayyül edileni yakîn derecesinde sergiler ve gayb olanı sanki müşahede ediliyormuş gibi kılar. Bazen anlatılmak istenen manalar sırf akli olur; vehim ise onu kavramada akılla çekişir, ta ki akılda olana ulaşmasını engeller. İşte meseller vurularak bunlar somut/hissedilir surette ortaya konur, böylece vehim o manaları kavramada akla yardım eder. Orada vehimlerin karanlıkları dağılır ve çekişmelerin gürültüsü ortadan kalkar: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } [el-Haşr: 21] “Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.” Bir görüşe göre, Yüce Allah'ın şu kavlini açıklayıcı kılınması daha uygundur:
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا إلخ ولا بعد فيه، والحمل على الاستئناف بعيد لا سيما والأمثال تضرب للكشف والبيان.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } “İşte onlar, satın alan kimselerdir...” ve devamı; bunda bir uzaklık yoktur. Cümlenin istinaf (yeni başlangıç) cümlesi sayılması ise uzaktır; bilhassa meseller açıklama ve beyan için irat edilir.
والمثل- بفتحتين- كالمثل- بكسر فسكون- والمثيل في الأصل النظير والشبيه، والتفرقة لا أرتضيها، وكأنه مأخوذ من المثول- وهو الانتصاب- ومنه
Mesel (المَثَل - iki fethalı); misl (المِثْل - kesre ve sükûn ile) ve mesîl (المَثِيل) gibi asılda nazîr (eş, denk) ve şebîh (benzer) demektir; aralarındaki tefrike katılmıyorum. Sanki dikey durmak manasındaki 'müsûl'den (المُثُول) alınmıştır; nitekim şu hadis de bundandır:
الحديث «من أحب أن يتمثل له الناس قياما فليتبوأ مقعده من النار»
Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: “İnsanların kendisi için ayakta el pençe divan durmasını (müsûl) seven kimse, cehennemdeki yerine hazırlansın.”
ثم أطلق على الكلام البليغ الشائع الحسن المشتمل إما على تشبيه بلا شبيه، أو استعارة رائقة تمثيلية وغيرها، أو حكمة وموعظة نافعة، أو كناية بديعة، أو نظم من جوامع الكلم الموجز، ولا يشترط فيه أن يكون استعارة مركبة خلافا لمن وهم، بل لا يشترط أن يكون مجازا، وهذه أمثال العرب أفردت بالتآليف وكثرت فيها التصانيف وفيها الكثير مستعملا في معناه الحقيقي ولكونه فريدا في بابه، وقد قصد حكايته لم يجوزوا تغييره لفوات المقصود وتفسيره بالقول السائر الممثل مضربه بمورده يرد عليه أمثال القرآن لأن الله تعالى ابتدأها وليس لها مورد من قبل، اللهم إلا أن يقال: إن هذا اصطلاح جديد أو أن الأغلب في المثل ذلك، ثم استعير لكل حال أو قصة أو صفة لها شأن وفيها غرابة. ومن ذلك وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى [النحل: ٦٠] ومَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [الرعد: ٣٥] وهو المراد هنا في المثل دون التمثيل المدلول عليه بالكاف. والمعنى حالهم العجيبة الشأن كحال من استوقد نارا إلخ فيما سيكشف عن وجهه إن شاء الله تعالى، فالكاف حرف تشبيه متعلقة بمحذوف خبر عن المبتدأ، وزعم ابن عطية أنها اسم مثلها في قول الأعشى:
Sonra benzersiz bir teşbih, parlak bir temsilî veya gayri temsilî istiare, faydalı bir hikmet ve mev'ize, bedî bir kinaye veya veciz sözlerin derlenişini içeren yaygın, güzel ve beliğ kelama ıtlak edilmiştir. Yanılanların aksine onda mürekkep istiare olması şart değildir; bilakis mecaz olması bile şart değildir. Nitekim Arapların meselleri müstakil eserlerde toplanmış, haklarında pek çok telif yapılmıştır ve bunlarda hakiki manasında kullanılan pek çok mesel vardır. Alanında benzersiz olduğu ve onun nakledilmesi kastedildiği için, maksat zayi olmasın diye değiştirilmesini caiz görmemişlerdir. Meselin, darbı (kullanıldığı yer) ile mevrıdi (ilk çıktığı yer) denk olan yaygın söz olarak tefsir edilmesine ise Kur'an meselleri itiraz olarak getirilir; zira Yüce Allah onları ilk olarak başlatmıştır ve onların daha önce bir mevrıdi yoktur. Meğerki bunun yeni bir ıstılah olduğu veya meselde galip olanın bu olduğu söylensin. Sonra şanı yüce ve içinde gariplik bulunan her hal, kıssa veya vasıf için istiare edilmiştir. { وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } [en-Nahl: 60] “En yüce sıfatlar/misaller Allah'ındır” ve { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } [er-Ra'd: 35] “Müttakilere vadedilen cennetin vasfı/misali şöyledir” ayetleri bundandır. Kâf harfinin delalet ettiği temsil değil, mesel kelimesinde burada kastedilen budur. Mana ise: Onların şaşılacak durumları, inşallah ileride açıklanacağı üzere, ateş yakan kimsenin durumu gibidir. Kâf harfi, mübtedanın mahzuf haberine müteallık bir teşbih harfidir. İbn Atiyye ise kâf'ın, A'şâ'nın şu beytindeki gibi isim olduğunu iddia etmiştir:
أينتهون ولن ينهى ذوي شطط ... كالطعن يذهب فيه الزيت والفتل
Vazgeçecekler mi? Oysa haddi aşanları, / İçine yağ ve fitil giren mızrak yarası gibisi (kâ't-ta'ni) asla vazgeçiremez.
وهذا مذهب ابن الحسن، وليس بالحسن إلا في الضرورة والقول بالزيادة كما في قوله: فصيروا مثل كَعَصْفٍ
Bu İbnü'l-Hasan'ın mezhebidir; ancak zaruret hali dışında güzel değildir. Tıpkı: 'Onlar [kâf ile] yenmiş ekin gibi kılındılar' ifadesindeki { كَعَصْفٍ } kavlinde olduğu gibi zait olduğunu söylemek ise,
مَأْكُولٍ
{ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ } [el-Fîl: 5] “yenmiş ekin yaprağı gibi”
[الفيل: ٥] زيادة في الجهل، والذي وضع موضع- الذين- إن كان ضمير بِنُورِهِمْ راجعا إليه وإلا فهو باق على ظاهره إذ لا ضير في تشبيه حال الجماعة بحال الواحد وجاز هنا وضع المفرد موضع الجمع، وقد منعه الجمهور فلم يجوزوا إقامة القائم مقام القائمين لأن هذا مخالف لغيره لخصوصية اقتضته فإنه إنما وضع ليتوصل به إلى وصف المعارف بالجمل فلما لم يقصد لذاته توسعوا فيه، ولأنه مع صلته كشيء واحد، وعلامة الجمع لا تقع حشوا فلذا لم يلحقوها به ووضعوه لما يعم- كمن، وما، والذين- ليس جمعا له بل هو اسم وضع مزيدا فيه لزيادة المعنى، وقصد التصريح بها ولذا لم يعرف بالحروف كغيره على الأفصح، ولأن استطال بالصلة فاستحق التخفيف حتى بولغ فيه إلى أن اقتصر على اللام في نحو اسم الفاعل، قاله القاضي وغيره، ولا يخلو عن كدر لا سيما الوجه الأخير، وما روي عن بعض النحاة من جواز حذف نون- الذين- ليس بالمرضي عند المحققين، ولئن تنزل يلتزم عود ضمير الجمع إليه كما في قوله تعالى: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا [التوبة: ٦٩] على وجه، وقول الشاعر:
cehalette ziyadeliktir. Şayet { بِنُورِهِمْ } zamiri ona dönüyorsa { الَّذِي } lafzı { الَّذِينَ } yerine konmuştur; aksi takdirde zahiri üzere kalır, zira bir topluluğun durumunu bir kişinin durumuna benzetmekte bir sakınca yoktur. Burada müfredin çoğul yerine konması caiz olmuştur. Cumhur ise bunu men etmiş ve 'el-kâim'i (tekil) 'el-kâimîn' (çoğul) yerine koymayı caiz görmemiştir; zira bu, gerektiren bir hususiyet sebebiyle diğerlerinden farklıdır. Çünkü o, marifeleri cümlelerle nitelemeye vasıta kılınmak üzere vazedilmiştir; bizzat kendisi kastedilmediğinde onda genişlik tanımışlardır. Ayrıca o, sılasıyla birlikte tek bir şey gibidir ve çoğul alameti araya/ortaya girmez, bu yüzden çoğul alametini ona bitiştirmemişler ve onu -tıpkı 'men' ve 'mâ' gibi- umumi olan şeyler için vazetmişlerdir. 'Ellezîne' (الَّذِينَ) ise onun çoğulu değildir; bilakis mananın ziyadeliği için ziyadeli olarak vazedilmiş ve manayı açıkça belirtmek kastedilmiş bir isimdir; en fasih görüşe göre diğerleri gibi harflerle marife yapılmamasının sebebi de budur. Ayrıca sıla ile uzadığı için hafifletilmeyi hak etmiştir; hatta bu konuda ileri gidilerek ismi fail gibi kelimelerde sadece lâm harfiyle yetinilmiştir. Bunu Kâdı ve başkaları söylemiştir; ancak özellikle son vecih olmak üzere birtakım pürüzlerden uzak değildir. Bazı nahivcilerden rivayet edilen 'ellezîne'nin nûn'unun hazfedilmesinin caiz olduğu görüşü muhakkikler katında makbul değildir. Kabul edilse dahi, Yüce Allah'ın: { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } [et-Tevbe: 69] “ve daldıkları gibi daldınız” kavlindeki bir vecihte ve şairin şu sözünde olduğu gibi çoğul zamirinin ona dönmesi zorunlu olur:
يا رب عيسى لا تبارك في أحد ... في قائم منهم ولا فيمن قعد
Ey İsa'nın Rabbi! Onlardan hiçbirine bereket verme; / Ne ayakta duranlarına ne de oturanlarına!
إلا الذي قاموا بأطراف المسد
İp uçlarını tutarak kalkanlar müstesna.
وإفراد الضمير لم نسمعه ممن يوثق به ولعله لأن المحذوف كالملفوظ، فالوجه أن يقال إنه نظر إلى ما في- الذي- من معنى الجنسية العامة إذ لا شبهة في أنه لم يرد به- مستوقد- مخصوص ولا جميع أفراد المستوقدين والموصول كالمعرف باللام يجري فيه ما يجري فيه. واسم الجنس وإن كان لفظه مفردا قد يعامل معاملة الجمع ك:
Zamirin müfret kılınışını ise güvenilir bir kimseden işitmedik; bunun sebebi belki de hazfedilenin telaffuz edilmiş gibi olmasıdır. Dolayısıyla doğru olan yaklaşım, { الَّذِي } lafzındaki umumi cinsiyet manasına bakıldığı söylenmesidir; zira onunla belirli bir 'ateş yakan' kastedilmediği gibi ateş yakanların bütün fertleri de kastedilmemiştir. Mevsul de lâm-ı tarif ile marife kılınan gibidir, onda cereyan eden şeyler mevsulde de cereyan eder. Cins ismi, lafzı müfret olsa da bazen şu ayetteki gibi çoğul muamelesi görür:
عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ [الإنسان: ٢١] وقولهم: الدينار الصفر، والدرهم البيض، أو يقال: إنه مقدر له موصوف مفرد اللفظ مجموع المعنى كالفوج والفريق فيحسن النظام، ويلاحظ في ضمير- استوقد- لفظ الموصوف، وفي ضمير بِنُورِهِمْ معناه، «واستوقدوا» بمعنى أوقدوا، فقد حكى أبو زيد أوقد واستوقد بمعنى- كأجاب واستجاب- وبه قال الأخفش- جعل الاستيقاد بمعنى طلب الوقود وهو سطوع النار كما فعل البيضاوي- محوج إلى حذف، والمعنى حينئذ طلبوا نارا واستدعوها فأوقدوها فَلَمَّا أَضاءَتْ لأن الإضاءة لا تتسبب عن الطلب وإنما تتسبب عن الإيقاد والنار جوهر لطيف مضيء محرق، واشتقاقها من نار ينور نورا إذا نفر لأن فيها- على ما تشاهد- حركة واضطرابا لطلب المركز، وكونه من غلط الحس كأنه من غلط الحس، نعم أورد على التعريف أن الإضاءة لا تعتبر في حقيقتها وليست شاملة- لما ثبت في الكتب الحكمية- أن النار الأصلية حيث الأثير شفافة لا لون لها وكذا يقال في الإحراق، والجواب أن تخصيص الأسماء لأعيان الأشياء حسبما تدرك أو للمعاني الذهنية المأخوذة منها، وأما اعتبار لوازمها وذاتياتها فوظيفة من أراد الوقوف على حقائقها وذلك خارج عن وسع أكثر الناس، والناس يدركون من النار التي عندهم الإضاءة والإحراق ويجعلونهما أخص أوصافها، والتعريف للمتعارف وعدم الإحراق لمانع لا يضر على أن كون النار التي تحت الفلك هادية غير محرقة وإن زعمه بعض الناس أبطله الشيخ، واحتراق الشهب شهاب على من ينكر الإحراق، وأغرب من هذا نفي النار التي عند الأثير وقريب منه القول بأنها ليست غير الهواء الحار جدا، وقرأ ابن السميقع- كمثل الذين- على الجمع وهي قراءة مشكلة جدا، وقصارى ما رأيناه في توجيهها أن إفراد الضمير على ما عهد في لسان العرب من التوهم كأنه نطق بمن- الذي- لها لفظا ومعنى كما جزم بالذي على توهم من الشرطية في قوله:
{ عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ } [el-İnsân: 21] “Üzerlerinde yeşil ipekten elbiseler vardır” ve Arapların: 'ed-Dînâru's-sufr' (sarı dinarlar) ve 'ed-Dirhemu'l-bîd' (beyaz dirhemler) sözleri gibi. Yahut lafzı müfret, manası çoğul olan 'el-fevc' (bölük) ve 'el-ferîk' (topluluk) gibi bir mevsufun takdir edildiği söylenir, böylece dizilim güzelleşir; { اسْتَوْقَدَ } fiilindeki zamirde mevsufun lafzı, { بِنُورِهِمْ } zamirinde ise manası gözetilir. 'İstevkadû' (استوقدوا), 'evkadû' (أوقدوا - yaktılar) manasındadır. Nitekim Ebû Zeyd, 'ecâbe' (أجاب) ve 'istecâbe' (استجاب) kelimelerinde olduğu gibi 'evkade' (أوقد) ile 'istevkade'nin (استوقد) aynı anlamda olduğunu nakletmiştir; Ahfeş de bu görüştedir. Beyzâvî'nin yaptığı gibi 'istîkâd'ı ateşin alevlenmesi olan 'vukûd'u talep etmek manasına hamletmek ise bir hazfi gerektirir; bu durumda mana: 'Bir ateş istediler ve onu talep ettiler, ardından onu yaktılar; { فَلَمَّا أَضاءَتْ } [ateş aydınlatınca]' şeklinde olur; zira aydınlatma talepten değil ancak yakmaktan kaynaklanır. Ateş (النار); latif, aydınlatıcı ve yakıcı bir cevherdir. İştikakı ise ürküp kaçmak anlamında olan 'nâre yenûru nevren' (نار ينور نورا) kökündendir; çünkü onda -müşahede edildiği üzere- merkezini aramak için bir hareket ve çalkantı vardır. Bunun duyuların bir yanılgısı olduğu iddiası ise sanki bizzat hissin bir yanılgısıdır. Evet, tanıma şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Aydınlatma ateşin hakikatinde muteber değildir ve felsefe kitaplarında sabit olduğu üzere esîr katındaki asli ateşin şeffaf ve renksiz olması gerçeğini kapsamaz; yakıcılık hakkında da aynı şey söylenir. Cevap şudur: İsimlerin nesnelerin zatlarına tahsisi, algılandıkları şekle veya onlardan çıkarılan zihni manalara göredir. Onların lazımelerini ve zati vasıflarını dikkate almak ise hakikatlerine vakıf olmak isteyenlerin vazifesidir ki bu da insanların çoğunun gücünün dışındadır. İnsanlar yanlarındaki ateşten aydınlatmayı ve yakmayı algılarlar ve bunları onun en belirgin vasıfları kılarlar. Tanım örfte bilinene göredir ve bir engelden dolayı yakmaması zarar vermez. Kaldı ki feleğin altındaki ateşin sakin olup yakıcı olmadığı iddiasını -bazı insanlar öne sürse de- Şeyh [İbn Sînâ] iptal etmiştir; kayan yıldızların (meteorların) yanması da yakıcılığı inkar edenlerin aleyhine bir alevdir. Bundan daha garip olanı esîr katındaki ateşi inkar etmektir; onun aşırı sıcak havadan başka bir şey olmadığını söylemek de buna yakındır. İbnü's-Sümeyka' çoğul olarak 'kemeseli'llezîne' (كمثل الذين) şeklinde okumuştur ki bu gayet müşkil bir kıraattir. Bu kıraatin tevcihinde gördüğümüz en ileri izah şudur: Zamirin müfret kılınışı, Arap dilinde bilinen 'tevehhüm' (çağrışım) kabilindendir; sanki lafız ve mana bakımından 'ellezî' yerine geçen 'men' ile telaffuz etmiş gibidir. Nitekim şairin şu sözünde şart bildiren 'men' tevehhümüyle 'ellezî' ile cezm etmiştir:
كذاك الذي يبغي على الناس ظالما ... تصبه على رغم عواقب ما صنع
İşte böyle, insanlara haksızca zulmeden kimseye, / İstemese de yaptığı şeyin akıbeti gelip çatar.
أو أنه اكتفى بالإفراد عن الجمع كما يكتفي بالمفرد الظاهر عنه فهو كقوله:
Yahut zahir müfret ile yetinildiği gibi çoğul yerine müfret ile yetinilmiştir; bu da şu beyitteki gibidir:
وبالبدو منا أسرة يحفظونها ... سراع إلى الداعي عظام كراكره
Çölde bizden bir aile vardır ki onu korurlar; / Çağırana koşan, göğüsleri (kerâkirehû) iri kimselerdir.
أي كراكرهم، أو أن الفاعل في استوقد عائد على اسم الفاعل المفهوم من الفعل كما في قوله تعالى: ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ [يوسف: ٣٥] على وجه، والعائد حينئذ محذوف على خلاف القياس- أي لهم- أولا عائد في الجملة الأولى اكتفاء بالضمير من الثانية المعطوفة بالفاء، وفي القلب من كل شيء فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ «لما» حرف وجود لوجود، أو وجوب لوجوب كما نص عليه سيبويه، أو ظرف بمعنى حين. أو إذ، والإضاءة جعل الشيء مضيئا نيّرا، أو الإشراق وفرط الإنارة. وأضاء يكون متعديا ولازما، فعلى الأول ما موصولة أو موصوفة والظرف صلة أو صفة وهي المفعول والفاعل ضمير النار وعلى الثاني فما كذلك وهي الفاعل وأنث فعله لتأويله بمؤنث كالأمكنة والجهات أو الفاعل ضمير النار وما زائدة أو في محل نصب على الظرفية، ولا يجب التصريح بفي حينئذ كما توهم لأن الحق أن ما الموصولة أو الموصوفة إذا جعلت ظرفا فالمراد بها الأمكنة التي تحيط بالمستوقد- وهي الجهات الست- وهي مما ينصب على الظرفية قياسا مطردا فكذا ما عبر به عنها، وأولى الوجوه أن تكون أَضاءَتْ متعدية وما موصولة إذ لا حاجة حينئذ إلى الحمل على المعنى، ولا ارتكاب ما قل استعماله لا سيما زيادة ما هنا حتى ذكروا أنها لم تسمع هنا، ولم يحفظ من كلام العرب جلست- ما- مجلسا حسنا ولا قمت- ما- يوم الجمعة. ويا ليت شعري من أين أخذ ذلك الزمخشري وكيف تبعه البيضاوي؟! وإذا جعل الفاعل ضمير النار والفعل لازم يكون الإسناد إلى السبب لأن النار لم توجد حول المستوقد ووجد ضوءها فجعل إشراق ضوئها حوله بمنزلة إشراقها نفسها على ما قيل، وهو مبني على أن الظرف إذا تعلق بفعل قاصر له أثر متعد يشترط في تحقق النسبة الظرفية للأثر والمؤثر فلا بد في إشراق كذا في كذا من كون الإشراق والمشرق فيه، وهذا كما إذا تعلق الظرف بفعل قاصر- كقام زيد في الدار- فإن زيدا والقيام فيها ذاتا وتبعا- وإلى ذلك مال الزمخشري- ومن الناس من اكتفى بوجود الأثر فيه وإن لم يوجد المؤثر فيه بذاته كما في الأفعال المتعدية فأضاءت الشمس في الأرض حقيقة على هذا مجاز على الأول، وحول ظرف مكان ملازم للظرفية والإضافة- ويثنى ويجمع- فيقال حوليه وأحواله وحوال مثله فيثنى على حوالي، ولم نظفر بجمعه فيما حولنا من الكتب اللغوية ولا تقل حواليه- بكسر اللام- كما في الصحاح. ولعل التثنية والجمع- مع ما يفهم من بعض الكتب أن حول وكذا حوال بمعنى الجوانب وهي مستغرقة- ليسا حقيقين، وقيل:
Yani 'kerâkiruhum' (كراكرهم - göğüsleri) demektir. Yahut { اسْتَوْقَدَ } fiilindeki fail, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ } [Yûsuf: 35] “Sonra delilleri gördükleri halde [onları zindana atmak] kendilerine uygun göründü” kavlindeki bir vecihte olduğu gibi, fiilden anlaşılan ismi faile dönmektedir; bu durumda râbıt (dönen zamir) kıyasa aykırı olarak mahzuftur -yani 'kendilerine' takdirindedir-. Yahut fâ harfiyle matuf olan ikinci cümledeki zamirle yetinilerek birinci cümlede râbıt yoktur. Ancak her bir izah hususunda kalpte bir şüphe vardır. { فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Ateş çevresini aydınlattığında Allah onların nurlarını giderdi”; 'lemmâ' (لما), bir şeyin varlığı için başka bir şeyin varlığına (vücûd li-vücûd) veya Sîbeveyh'in belirttiği gibi gereklilik için gerekliliğe (vücûb li-vücûb) delalet eden bir harftir; yahut 'hîne' (حين) veya 'iz' (إذ) manasında bir zarftır. İdâet (الْإِضَاءَة); bir şeyi aydınlık ve nurlu kılmak veya ışık saçmak ve aşırı aydınlatmaktır. 'Edâe' (أَضَاءَ) fiili hem müteaddî hem de lâzım olur. Birinciye göre 'mâ' (ما) mevsule veya mevsufedir; zarf ise sıla veya sıfattır ve mef'ûldür; fail ise ateşe ait zamirdir. İkinciye göre ise 'mâ' yine öyledir ve faildir, mekânlar ve cihetler gibi müennes teviliyle fiili müennes kılınmıştır; yahut fail ateşin zamiridir ve 'mâ' zaittir veya zarfiyet üzere mansup mahaldedir. Vehmedildiği gibi bu durumda 'fî' (في) edatının açıkça getirilmesi vacip değildir; çünkü hak olan şudur ki mevsule veya mevsuf olan 'mâ' zarf kılındığında, bununla ateş yakanı kuşatan mekânlar -yani altı cihet- kastedilir; bunlar da kıyas-ı muttarid olarak zarfiyet üzere nasbedilen şeylerdendir, dolayısıyla kendisiyle tabir edilen şey de böyledir. En evla vecih, 'edâet' fiilinin müteaddî ve 'mâ'nın mevsule olmasıdır; zira bu durumda manaya hamle gerek kalmaz ve az kullanılan şeyleri irtikâp etmeye de lüzum yoktur; hele ki burada 'mâ'nın zaitliği gibi ki bunun burada işitilmediğini belirtmişlerdir. Nitekim Arap kelamında 'celestü mâ meclisen hasenen' veya 'kumtü mâ yevme'l-cumu'ati' şeklinde bir kullanım hıfzedilmemiştir. Ah keşke bilseydim, Zemahşerî bunu nereden aldı ve Beyzâvî ona nasıl tabi oldu?! Fail ateşin zamiri kılınıp fiil lâzım yapıldığında ise isnat sebebe yapılmış olur; zira ateş, ateş yakanın çevresinde bulunmamış, onun ışığı bulunmuştur; böylece denildiğine göre ışığının çevresinde parlaması, bizzat kendisinin parlaması menzilesinde kılınmıştır. Bu da zarfın müteaddî eseri olan geçişsiz bir fiile taalluk ettiğinde, zarfiyet nispetinin tahakkuk etmesi için hem eserin hem de müessirin onda bulunmasının şart koşulduğu esasına dayanır; dolayısıyla bir şeyin bir şeyde parlamasında hem parlamanın hem de parlayanın onda bulunması gerekir. Bu tıpkı zarfın lâzım bir fiile taalluk etmesi gibidir -örneğin 'Zeyd evde kalktı' sözünde Zeyd bizzat, kalkmak ise tebaan evin içindedir-; Zemahşerî de buna meyletmiştir. Bazıları ise müteaddî fiillerde olduğu gibi müessirin bizzat kendisi bulunmasa da onda eserin bulunmasıyla yetinmiştir; buna göre güneşin yeryüzünde parlaması bu görüşe göre hakikat, birinci görüşe göre mecazdır. Havl (حَوْل); zarfiyet ve izafete mülâzım olan bir mekân zarfıdır; tesniye ve cemi yapılır; nitekim 'havleyhi' (حوليه) ve 'ahvâlehu' (أحواله) denilir. 'Havâl' (حَوَال) de onun gibidir ve tesniyesi 'havâley' (حوالي) şeklinde gelir. Etrafımızdaki lügat kitaplarında onun cemisine rastlayamadık; es-Sıhâh'ta geçtiği üzere lâm'ın kesresiyle 'havâleyhi' deme! Bazı kitaplardan 'havl' ve aynı şekilde 'havâl' kelimelerinin kuşatıcı olan 'yanlar/taraflar' manasına geldiğinin anlaşılmasıyla birlikte tesniye ve cemisi belki de hakiki değildir. Denildi ki:
باعتبار تقسيم الدائرة كما أشار إليه المولى عاصم افندي في ترجمة القاموس بالرومية وفيه تأمل، وأصل هذا التركيب موضوع للطواف والإحاطة كالحول للسنة فإنه يدور من فصل أو يوم إلى مثله، ولما لزمه الانتقال والتغير استعمل فيه باعتباره كالاستحالة والحوالة وإن خفي في نحو- الحول- بمعنى القوة، وقيل: أصله تغير الشيء وانفصاله وذَهَبَ إلخ جواب فَلَمَّا والسببية ادعائية فإنه لما ترتب إذهاب النور على الإضاءة بلا مهلة جعل كأنه سبب له على أن يكفي في الشرط مجرد التوقف نحو- إن كان لي مال حججت- والإذهاب متوقف على الإضاءة، والضمير في بِنُورِهِمْ للذي أو لموصوفه وجمعه لما تقدم. واختار النور على النار لأنه أعظم منافعها والمناسب للمقام سباقا ولحاقا، وقيل الجملة مستأنفة جوابا عما حالهم شبهت حالهم بذلك، أو بدل من جملة التمثيل للبيان والضمير للمنافقين وجواب «لما» محذوف أي خمدت نارهم فبقوا متحيرين، ومثله فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ [يوسف: ١٥] وحذفه للإيجاز وأمن الإلباس ولا يخفى ما فيه على من له أدنى إنصاف وإن ارتضاه الجم الغفير، ويحل عن مثل هذا الألغاز كلام الله تعالى اللطيف الخبير. وإسناد الفعل إليه تعالى حقيقة فهو سبحانه الفعال المطلق الذي بيده التصرف في الأمور كلها بواسطة وبغير واسطة، ولا يعترض على الحكيم بشيء، وحمل النار على نار لا يرضي الله تعالى إيقادها إما مجازية كنار الفتنة والعداوة للإسلام أو حقيقية أوقدها الغواة للفساد أو الإفساد، فحينئذ يليق بالحكيم إطفاؤها وإلا يرتكب المجاز لم يدع إليه إلا اعتزال وإيقاد نار الغواية والإضلال، وعدي بالباء دون الهمزة لما في المثل السائر أن
Dairenin taksimi itibarıyladır; nitekim Mevlâ Âsım Efendi el-Kâmûs'un Rumca [Osmanlıca] tercümesinde buna işaret etmiştir, ancak bunda düşünülecek yönler vardır. Bu terkibin aslı, tavaf ve kuşatma için konulmuştur; tıpkı bir mevsimden veya günden benzerine döndüğü için seneye 'havl' (حول) denilmesi gibidir. İntikal ve değişim ona lüzumlu olduğu için istihale ve havale gibi kelimelerde bu itibarla kullanılmıştır; kuvvet manasındaki 'havl' gibi kelimelerde gizli kalsa da böyledir. Bir görüşe göre ise aslı bir şeyin değişmesi ve ayrılmasıdır. { ذَهَبَ } ve devamı { فَلَمَّا } edatının cevabıdır; sebep-sonuç ilişkisi iddiâîdir (varsayımsaldır), zira nurun giderilmesi gecikmeksizin aydınlatmanın peşinden geldiği için sanki onun bir sebebi kılınmıştır; kaldı ki şartta 'eğer malım olursa haccederim' sözünde olduğu gibi sadece bağlılık/duraklama yeterlidir ve nurun giderilmesi aydınlanmaya bağlıdır. { بِنُورِهِمْ } lafzındaki zamir 'ellezî'ye veya onun mevsufuna aittir; çoğul kılınması ise daha önce geçtiği sebeptendir. Ateşin en büyük menfaati olduğu ve siyak-sibak açısından makama uygun düştüğü için ateşe karşı nur tercih edilmiştir. Denildi ki: Cümle, onların halinin ne olduğuna dair bir soruya cevap olarak istinaftır, halleri buna benzetilmiştir; yahut açıklama için temsil cümlesinden bedeldir, zamir münafıklara aittir ve 'lemmâ'nın cevabı mahzuftur, yani 'ateşleri söndü de şaşkın halde kaldılar' takdirindedir. { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } [Yûsuf: 15] “Onu götürdükleri zaman...” ayeti de böyledir; îcaz ve iltibasın emniyeti sebebiyle hazfedilmiştir. Pek çok âlim bunu tercih etmiş olsa da en az insafı olan kimseye bunda ne olduğu gizli kalmaz; Latîf ve Habîr olan Yüce Allah'ın kelamı böyle muammalardan münezzehtir. Fiilin Yüce Allah'a isnadı hakikattir; zira O Sübhânehu, vasıtalı veya vasıtasız bütün işlerde tasarruf elinde olan mutlak Faildir ve Hakîm'e hiçbir konuda itiraz edilemez. Ateşin, yakılmasından Yüce Allah'ın razı olmadığı bir ateşe hamledilmesi ise ya fitne ve İslam'a düşmanlık ateşi gibi mecazidir ya da azgınların fesat çıkarmak veya bozgunculuk yapmak için yaktıkları hakiki bir ateştir; bu durumda Hakîm'e yakışan onu söndürmektir. Aksi takdirde, ancak Mutezile mezhebi ve sapıklık ile saptırma ateşini yakma hevesi dışında hiçbir şeyin sevk etmediği bir mecaza sapılmış olur. Hemze yerine bâ harfiyle müteaddî kılınmasının sebebi ise yaygın darbımeselde belirtildiği üzere:
ذهب بالشيء يفهم منه أنه استصحبه وأمسكه عن الرجوع إلى الحالة الأولى ولا كذلك أذهبه فالباء والهمزة وإن اشتركا في معنى التعدية فلا يبعد أن ينظر صاحب المعاني إلى معنى الهمزة والباء الأصليين، أعني الإزالة والمصاحبة والإلصاق. ففي الآية لطف لا ينكر كيف والفاعل هو الله تعالى القوي العزيز الذي لا رادّ لما أخذه ولا مرسل لما أمسكه، وذكر أبو العباس أن ذهبت بزيد يقتضي ذهاب المتكلم مع زيد دون أذهبته، ولعله يقول: إن ما في الآية مجاز عن شدة الأخذ بحيث لا يرد أو يجوز أن يكون الله تعالى وصف نفسه بالذهاب على معنى يليق به كما وصف نفسه سبحانه بالمجيء في ظاهر قوله تعالى: وَجاءَ رَبُّكَ [الفجر: ٢٢] والذي ذهب إليه سيبويه إلى أن (١) الباء بمعنى الهمزة فكلاهما لمجرد التعدية عنده بلا فرق فلذا لا يجمع بينهما. والنور منشأ الضياء ومبدؤه كما يشير إليه استعمال العرب حيث أضافوا الضياء إليه كما قال ورقة بن نوفل:
'Zehebe bi'ş-şey' (ذهب بالشيء) ifadesinden, onu beraberinde götürdüğü ve ilk haline dönmesini engellediği anlaşılır; 'ezhebehû' (أذهبه) ise böyle değildir. Dolayısıyla bâ ve hemze geçişlilik manasında ortak olsalar da maâni ilmi ehlinin, hemze ve bâ harflerinin asli manalarını -yani giderme ile beraberlik ve yapıştırmayı (ilsak)- gözetmesi uzak bir ihtimal değildir. Ayette inkar edilemez bir incelik vardır; nasıl olmasın ki fail, aldığını geri çevirecek ve tuttuğunu salıverecek hiçbir güç bulunmayan Kaviyy ve Azîz olan Yüce Allah'tır. Ebu'l-Abbâs, 'zehebtü bi-Zeydin' sözünün, 'ezhebtühû' sözünden farklı olarak mütekellimin Zeyd ile beraber gitmesini iktiza ettiğini belirtmiştir. Belki de o şöyle demektedir: Ayetteki ifade, geri dönmeyecek şekilde şiddetli bir yakalayıştan mecazdır; yahut Yüce Allah'ın: { وَجاءَ رَبُّكَ } [el-Fecr: 22] “Ve Rabbin geldiğinde...” kavlinin zahirinde Zâtını 'gelmek' ile vasfettiği gibi Zâtına yakışır bir mana üzere Zâtını 'gitmek' ile vasfetmiş olması caizdir. Sîbeveyh'in gittiği görüş ise bâ harfinin hemze manasında olduğu yönündedir; zira ona göre her ikisi de fark olmaksızın sırf geçişlilik içindir, bu yüzden ikisi bir arada cem edilmez. Nur, ziyanın menşei ve başlangıcıdır; nitekim Varaka b. Nevfel'in dediği gibi Arapların zıyayı nura izafe etmeleri de buna işaret eder:
ويظهر في البلاد ضياء نور
Ve beldelerde bir nurun ziyası zahir olur.
وقال العباس رضي الله تعالى عنه:
Abbas radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir:
وأنت لما ظهرت أشرقت الأر ... ض وضاءت بنورك الأفق
Ve sen doğduğun vakit yeryüzü aydınlandı, / Senin nurunla ufuklar ışık saçtı.
ولهذا أطلق عليه سبحانه النور دون الضياء، وأشار سبحانه إلى نفي الضياء الذي هو مقتضى الظاهر بنفي النور وإذهابه لأنه أصله وبنفي الأصل ينتفي الفرع، وهذا الذي ذكرنا هو الذي ارتضاه المحققون من أهل اللغة، ومنه يعلم وجه وصف الشريعة المحمدية بالنور في قوله تعالى: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ [المائدة: ١٥] والشريعة الموسوية بالضياء في قوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ [الأنبياء: ٤٨] وفي ذلك إشارة إلى مقام نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم الجامع الفارق ومزيته على أخيه موسى ﵇ الذي لم يأت إلا بالفرق ولفرق ما بين الحبيب والكليم:
Bundan dolayı Yüce Allah Zâtı için zıyayı değil nuru ıtlak etmiştir; zahirin gereği olan ziyanın nefyine ise nuru nefyedip gidermek suretiyle işaret buyurmuştur, çünkü nur ziyanın aslıdır ve aslın nefyi ile fer de nefyolur. Bu zikrettiğimiz husus, lügat ehlinin muhakkiklerince kabul gören görüştür. Buradan, Yüce Allah'ın: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } [el-Mâide: 15] “Gerçekten size Allah'tan bir nur ve apaçık bir kitap geldi” kavlinde Muhammedi şeriatın 'nur' ile vasfedilmesinin; { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } [el-Enbiyâ: 48] “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a eğriyi doğrudan ayıranı (Furkan'ı), bir zıyayı ve sakınanlar için bir öğüdü verdik” kavlinde ise Musevi şeriatın 'zıyâ' ile vasfedilmesinin vechi anlaşılır. Bunda, Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in hem toplayıcı hem ayırt edici olan cami-fârık makamına ve sadece fark getiren kardeşi Mûsâ aleyhisselâm'a olan üstünlüğüne bir işaret vardır; Habib ile Kelîm arasındaki fark ne büyüktür:
وكل آي أتى الرسل الكرام بها ... فإنما اتصلت من نوره بهم
Yüce elçilerin getirdiği bütün mucizeler, / Ancak onun nurundan kendilerine ulaşmıştır.
وكذا وجه وصف الصلاة- الناهية عن الفحشاء والمنكر في حديث مسلم- بالنور والصبر بالضياء، ويعلم من هذا أنه أقوى من الضياء كذا قيل واعترض بأنه قد جاء وصف ما أوتيه نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم بالضياء كما جاء وصف ما أوتيه موسى ﵇ بالنور وإليه يشير كلام الشيخ الأكبر قدس سره في الفتوحات فتدبر، وذهب بعض الناس إلى أن الضياء أقوى من النور لقوله تعالى: جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً [يونس: ٥] وعلى هذا يكون التعبير بيذهب الله بنورهم دون ذهب الله بضوئهم دفعا لاحتمال إذهاب ما في الضوء من الزيادة وبقاء ما يسمى نورا مع أن الغرض إزالة النور رأسا، وذكر بعضهم أن كلا من الضوء والنور يطلق على ما يطلق عليه الآخر فهما كالمترادفين والفرق إنما نشأ من الاستعمال أو الاصطلاح لا من أصل الوضع واللغة، ومن هنا قال الحكماء: إن الضوء ما يكون للشيء من ذاته، والنور ما يكون من غيره، واستعمل الضوء لما فيه حرارة حقيقة كالذي في الشمس، أو مجازا كالذي ذكر فيما أوتيه موسى ﵇ مما فيه شدة ومزيد كلفة، ومنه
Müslim'in hadisinde geçen, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyan namazın 'nur' ile, sabrın ise 'zıyâ' ile vasfedilmesinin vechi de böyledir. Buradan nurun ziyadan daha kuvvetli olduğu anlaşılır; böyle denilmiştir. Buna, Musa aleyhisselâm'a verilenlerin nur ile vasfedildiği gibi Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e verilenlerin de zıyâ ile vasfedilmiş olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; Şeyh-i Ekber'in -kuddise sırruh- el-Fütûhât'taki kelamı da buna işaret eder, iyi düşün! Bazıları ise Yüce Allah'ın: { جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً } [Yûnus: 5] “Güneşi bir zıyâ, ayı bir nûr kıldı” kavlinden ötürü ziyanın nurdan daha kuvvetli olduğu görüşüne varmıştır. Buna göre 'Allah onların ışığını giderdi' yerine { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [Allah onların nurlarını giderdi] şeklinde tabir edilmesi, ışıktaki fazlalığın giderilip nur diye isimlendirilen şeyin baki kalması ihtimalini bertaraf etmek içindir; oysa asıl maksat nuru kökünden yok etmektir. Bazıları ise ışık ve nurdan her birinin diğeri için kullanılabileceğini, dolayısıyla bunların eşanlamlı gibi olduğunu, aralarındaki farkın asıl vazediliş ve lügatten değil kullanım veya ıstılahtan kaynaklandığını belirtmiştir. Buradan hareketle felsefeciler şöyle demiştir: Zıyâ, bir şeyin zatından kaynaklanan ışıktır; nur ise başkasından kaynaklanandır. Zıyâ; güneşteki gibi hakiki manada veya Mûsâ aleyhisselâm'a verilen ve içinde şiddet ile meşakkat bulunan şeylerde zikredildiği gibi mecazi manada sıcaklık barındıran şeyler için kullanılmıştır; nitekim şu hadis de bundandır:
«الصبر ضياء»
“Sabır bir ziyadır.”
ومعلوم أنه كاسمه: والنور لما ليس كذلك كالذي في القمر وفيما جاء به النبي ﷺ من الشريعة السهلة السمحة البيضاء، ومنه
Malumdur ki o, ismi gibidir [acıdır]. Nur ise aydaki ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği kolay, hoşgörülü ve apaydınlık şeriatta olduğu gibi böyle olmayan şeyler için kullanılır; nitekim şu hadis de bundandır:
«الصلاة نور»
“Namaz bir nurdur.”
ولا شك أنها قرة العين وراحة القلب وإلى ذلك يشير
Şüphe yok ki namaz göz aydınlığı ve kalp huzurudur; şu hadisler de buna işaret eder:
«وجعلت قرة عيني في الصلاة» «وأرحنا يا بلال»
“Gözümün aydınlığı namazda kılındı” ve “Bizi ferahlat ey Bilâl!”
واستعمل النور لما يطرأ في الظلم كما
Nur, karanlıklarda aniden beliren şeyler için de kullanılmıştır; nitekim şu rivayette:
ورد «كان الناس في ظلمة فرش الله تعالى عليهم من نوره»
“İnsanlar bir karanlık içindeydi de Yüce Allah üzerlerine Kendi nurundan serpti” şeklinde varid olmuştur;
وقول الشاعر:
[Ve yine] şairin şu sözünde [olduğu gibi]:
بتنا وعمر الليل في غلوائه ... وله بنور البدر فرع أشمط
Gecenin ömrü en coşkun çağındayken geceledik; / Dolunayın nuruyla onun ak düşmüş saç örgüleri vardı.
والضوء ليس كذلك إلى غير ذلك مما لا يخفى على المتتبع والذي يميل القلب إليه أن الضياء يطلق على النور القوي وعلى شعاع النور المنبسط فهو بالمعنى الأول أقوى وبالمعنى الثاني أدنى ولكل مقام مقال ولكل مرتبة عبارة ولا حجر على البليغ في اختيار أحد الأمرين في بعض المقامات لنكتة اعتبرها ومناسبة لاحظها، وآية الشمس لا تدل على أن الضياء أقوى من النور أينما وقع- فالله نور السماوات والأرض ولله المثل الأعلى- وشاع إطلاق النور على الذوات المجردة دون الضوء ولعل ذلك لأن انسياق العرضية منه إلى الذهن أسرع من انسياقها من النور إليه فقد انتشر أنه عرض وكيفية مغايرة للون، والقول بأنه عبارة عن ظهور اللون- أو أنه أجسام صغار تنفصل من المضيء فتتصل بالمستضيء- مما بين بطلانه في الكتب الحكمية وإن قال بكل بعض من الحكماء، ثم التعبير بالنور هنا دون الضوء يحتمل أن يكون لسر غير ما انقدح في أذهان الناس وهو كونه أنسب بحال المنافقين الذين حرموا الانتفاع والإضاءة بما جاء من عند الله مما سماه سبحانه نورا في قوله تعالى: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ [المائدة: ١٥] فكأن الله عز شأنه أمسك عنهم النور وحرمهم الانتفاع به، ولم يسمه سبحانه ضوءا لتتأتى هذه الإشارة- لو قال هنا ذهب الله بضوئهم- بل كساه من حلل أسمائه وأفاض عليه من أنوار آلائه فهو المظهر الأتم والرداء المعلم. هذا وإضافة النور إليهم لأدنى ملابسة لأنه للنار في الحقيقة لكن لما كانوا ينتفعون به صح إضافته إليهم. وقرأ ابن السميفع وابن أبي عبلة- فلما ضاءت- ثلاثيا وتخريجها يعلم مما تقدم وقرأ اليماني- أذهب الله نورهم- وفيها تأييد لمذهب سيبويه.
Zıyâ ise böyle değildir; araştırmacıya gizli kalmayacak daha başka hususlar da vardır. Kalbin meylettiği görüş şudur: Zıyâ, güçlü nura ve nurun yayılan şuaına ıtlak olunur; dolayısıyla birinci manada daha kuvvetli, ikinci manada ise daha aşağıdadır. Her makamın bir sözü, her mertebenin bir ifadesi vardır; dikkate aldığı bir nükte ve gözettiği bir münasebet sebebiyle bazı makamlarda bu iki durumdan birini seçmede beliğ kimseye bir kısıtlama yoktur. Güneş ayeti ise nerede geçerse geçsin ziyanın nurdan daha güçlü olduğuna delalet etmez; nitekim Allah göklerin ve yerin nurudur ve en yüce misal Allah'ındır. Zıyâdan ziyade nurun mücerret zatlara ıtlak edilmesi yaygınlaşmıştır; bunun sebebi belki de araz olma niteliğinin nurdan ziyade zıyâdan zihne daha çabuk intikal etmesidir. Çünkü onun bir araz ve renkten farklı bir keyfiyet olduğu yaygın bir görüştür. Ziyanın, rengin zahir olmasından ibaret olduğu veya aydınlatandan ayrılıp aydınlanana bitişen küçük cisimler olduğu sözü ise filozofların bir kısmı tarafından söylenmiş olsa da felsefe kitaplarında batıl olduğu açıklanmış hususlardandır. Sonra burada zıyâ yerine nur ile tabir edilmesi, insanların zihnine gelen şeyin dışında başka bir sırdan kaynaklanıyor olabilir; o da Yüce Allah'ın: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ } [el-Mâide: 15] “Size Allah'tan bir nur ve bir kitap geldi” kavlinde 'nur' olarak isimlendirdiği Allah katından gelen şeyle aydınlanmaktan ve ondan faydalanmaktan mahrum kalan münafıkların haline daha uygun düşmesidir. Sanki şanı yüce olan Allah onlardan nuru tutmuş ve ondan faydalanmaktan onları mahrum bırakmıştır. -Şayet burada 'Allah onların ışığını giderdi' denilseydi- bu işaret hasıl olsun diye Yüce Allah onu zıyâ olarak isimlendirmemiş, bilakis ona Kendi isimlerinin hilatlerini giydirmiş ve nimetlerinin nurlarından üzerine akıtmıştır; böylece o, en tam mazhar ve alametli bir ridadır. Bununla birlikte, nurun onlara izafe edilmesi en küçük bir mülâbese sebebiyledir; çünkü nur hakikatte ateşe aittir, ancak ondan faydalandıkları için onlara izafe edilmesi sahih olmuştur. İbnü's-Sümeyka' ve İbn Ebî Able sülâsî olarak 'felemmâ dâet' (فلما ضاءت) şeklinde okumuşlardır ki bunun izahı geçenlerden anlaşılır. Yemânî ise Sîbeveyh'in mezhebine teyit içeren bir şekilde 'ezheballâhu nûrahum' (أذهب الله نورهم) şeklinde okumuştur.
وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ عطف على قوله تعالى: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وهو أوفى بتأدية المراد فيستفاد منه التقرير لانتفاء النور بالكلية تبعا لما فيه من ذكر الظلمة وجمعها وتنكيرها، وإيراد لا يُبْصِرُونَ وجعل الواو للحال بتقدير قد مع ما فيه يقتضي ثبوت الظلمة قبل ذهاب النور ومعه، وليس المعنى عليه- والترك- في المشهور طرح الشيء كترك العصا من يده أو تخليته محسوسا كان أو غيره وإن لم يكن في يده كترك وطنه ودينه، وقال الراغب: ترك الشيء رفضه قصدا واختيارا أو قهرا واضطرارا. ويفهم من المصباح أنه حقيقة في مفارقة المحسوسات ثم استعير في المعاني، وفي كون الفعل من النواسخ الناصبة للجزأين لتضمينه معنى صير أم لا خلاف- والكل هنا محتمل- فعلى الأولى «هم» مفعوله الأول، وفي ظلمات مفعوله الثاني، ولا يُبْصِرُونَ صفة لظلمات بتقدير فيها أو حال من الضمير المستتر، أو من «هم» ولا يجوز أن يكون في ظلمات حالا، ولا يُبْصِرُونَ مفعولا ثانيا لأن الأصل في الخبر أن لا يكون مؤكدا وإن جوزه بعضهم وعلى الثاني «هم» مفعوله، وفِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ حالان مترادفان من المفعول أو متداخلان، فالأول من المفعول. والثاني من الضمير فيه أو فِي ظُلُماتٍ متعلق ب تَرَكَهُمْ ولا يُبْصِرُونَ حال. والظلمة في المشهور عدم الضوء عما من شأنه أن يكون مستضيئا، فالتقابل بينها وبين الضوء تقابل العدم والملكة، واعترض بأن الظلمة كيفية محسوسة ولا شيء من العدم كذلك وبأنها مجعولة كما يقتضيه قوله تعالى: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الإنعام: ١] والمجعول لا يكون إلا موجودا، وأجيب عن الأول بمنع الصغرى فإنا إذا غمضنا العين لا نشاهد شيئا البتة كذلك إذا فتحنا العين في الظلمة، وعن الثاني بالمنع أيضا فإنّ الجاعل كما يجعل الموجود يجعل العدم الخاص كالعمى والمنافي للمجعولية هو العدم الصرف، وقيل: كيفية مانعة من الأبصار فالتقابل تقابل التضاد، واعترض بأنه لو كانت كيفية لما اختلف حال من في الغار المظلم ومن هو في الخارج في الرؤية وعدمها إلا أن يقال المراد أنها كيفية مانعة من إبصار ما فيها فيندفع الاعتراض عنه، وربما يرجح عليه بأنه قد يصدق على الظلمة الأصلية السابقة على وجود العالم دونه كما قيل، وقيل: التقابل بين النور والظلمة
{ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ } “Ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı.” Yüce Allah'ın { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } kavli üzerine matuftur; bu, muradı ifade etmede daha tamdır; zira karanlığın zikredilmesi, çoğul kılınması ve nekire yapılmasına bağlı olarak nurun tamamen yok edildiğini pekiştirme manası bundan anlaşılır. { لا يُبْصِرُونَ } ifadesinin getirilmesi ve içerdiği zorlamayla birlikte 'kad' takdiriyle vâv'ın hâliye kılınması, karanlığın nurun gitmesinden önce ve onunla birlikte sabit olmasını gerektirir ki mana buna göre değildir. Terk (التَّرْك); meşhur olan tanımına göre elindeki asayı bırakmak gibi bir şeyi atmak veya somut olsun ya da vatanını ve dinini terk etmek gibi elinde bulunmayan soyut bir şey olsun bir şeyi kendi haline bırakmaktır. Râgıb şöyle demiştir: Bir şeyi terk etmek, onu kasten ve ihtiyarî olarak yahut cebren ve ıztırarî olarak bırakmaktır. el-Misbâh'tan anlaşıldığına göre ise somut şeylerden ayrılmada hakikattir, sonra manalarda istiare edilmiştir. Fiilin, 'sayyara' (dönüştürdü) manasını tazammun etmesi sebebiyle iki ögeyi nasbeden nâsih fiillerden olup olmadığı ihtilaflıdır; burada hepsi muhtemeldir. Birinci ihtimale göre { هُمْ } zamiri birinci mef'ûlü, { فِي ظُلُماتٍ } ikinci mef'ûlüdür; { لا يُبْصِرُونَ } ise [içinde] takdiriyle 'zulumât'ın sıfatıdır yahut müstetir zamirden ya da { هُمْ } zamirinden haldir. { فِي ظُلُماتٍ } ifadesinin hal, { لا يُبْصِرُونَ } ifadesinin ikinci mef'ûl olması ise caiz değildir; zira bazıları caiz görse de asıl olan haberin tekit edici olmamasıdır. İkinci ihtimale göre { هُمْ } onun mef'ûlüdür; { فِي ظُلُماتٍ } ve { لا يُبْصِرُونَ } mef'ûlden müterâdif iki haldir veya mütedâhildir; birincisi mef'ûlden, ikincisi ise onun içindeki zamirden haldir; yahut { فِي ظُلُماتٍ } ifadesi { تَرَكَهُمْ } fiiline müteallıktır, { لا يُبْصِرُونَ } ise haldir. Karanlık (الظُّلْمَة) meşhur olana göre aydınlanma kabiliyetinde olan şeyden ışığın yokluğudur; dolayısıyla karanlık ile ışık arasındaki karşıtlık adem-meleke (yokluk-varlık kabiliyeti) karşıtlığıdır. Buna karanlığın hissedilen bir keyfiyet olduğu ve yokluktan olan hiçbir şeyin böyle olamayacağı, ayrıca Yüce Allah'ın: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [el-En'âm: 1] “Karanlıkları ve nuru yarattı” kavlinin gerektirdiği üzere yaratılmış/kılınmış olduğu ve yaratılanın ancak var olabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Birinci itiraza küçük önermenin (sugrâ) menedilmesiyle cevap verilmiştir; zira gözümüzü kapattığımızda kesinlikle hiçbir şey görmeyiz, tıpkı karanlıkta gözümüzü açtığımızda bir şey görmediğimiz gibi. İkinciye de yine men yoluyla cevap verilmiştir; zira Yaratan, var olanı yarattığı gibi körlük gibi özel bir yokluğu da yaratır/kılar; yaratılmaya mani olan ise sırf/mutlak yokluktur. Denildi ki: Görmeye engel bir keyfiyettir, dolayısıyla aralarındaki karşıtlık tezat karşıtlığıdır. Buna şayet bir keyfiyet olsaydı karanlık bir mağarada bulunan ile dışarıda bulunan kimsenin görme ve görmeme halinin farklı olmaması gerekirdi diye itiraz edilmiştir; meğerki kastedilenin mağaranın içindekileri görmeye engel bir keyfiyet olduğu söylensin, böylece itiraz savuşturulur. Belki de denildiği üzere bu görüşün diğeri üzerine tercihi, alemin varlığından önceki asli karanlığa da sadık gelmesidir. Denildi ki: Nur ile karanlık arasındaki karşıtlık,
تقابل الإيجاب والسلب وجمع الظلمات إما لتعددها في الواقع سواء رجع ضمير الجمع إلى المستوقدين أو المنافقين أو لأنها في الحقيقة، وإن كانت ظلمة واحدة لكنها لشدتها استعير لها صيغة الجمع مبالغة- كما قيل رب واحد يعدل ألفا- أو لأنه لما كان لكل واحد ظلمة تخصه جمعت بذلك الاعتبار كذا قالوا «ومن اللطائف» أن الظلمة حيثما وقعت في القرآن وقعت مجموعة والنور حيثما وقع وقع مفردا، ولعل السبب هو أن الظلمة وإن قلت تستكثر والنور وإن كثر يستقل ما لم يضر، وأيضا كثيرا ما يشار بهما إلى نحو الكفر والإيمان والقليل من الكفر كثير والكثير من الإيمان قليل فلا ينبغي الركون إلى قليل من ذاك ولا الاكتفاء بكثير من هذا، وأيضا معدن الظلمة بهذا المعنى قلوب الكفار تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى [الحشر: ١٤] ومشرق النور بذلك المعنى قلوب المؤمنين. وهي كقلب رجل واحد، وأيضا النور المفاض هو الوجود المضاف وهو واحد لا تعدد فيه كما يرشدك إليه قوله تعالى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النور: ٣٥] وفي الظلمة لا يرى مثل هذا، وأيضا الظلمة يدور أصل معناها على المنع فلذا أخذت من قولهم- ما ظلمك أن تفعل كذا- أي ما منعك، وفي مثلثات ابن السيد- الظلم بفتح الظاء- شخص كل شيء يسد بصر الناظر يقال لقيته أول ذي ظلم- أي أول شخص يسد بصري- وزرته والليل ظلم- أي مانع من الزيارة- فكأنها سميت ظلمة لأنها تسد في المشهور وتمنع الرؤية، فباعتبار تعدد الموانع جمعت ولم يعتبر مثل هذا في أصل معنى النور فلم يجمع إلى غير ذلك وإنما نكرت ظلمات هنا ولم تضف إلى ضميرهم كما أضيف النور اختصارا للفظ واكتفاء بما دل عليه المعنى، والظرفية مجازية كيفما فسرت الظلمة على بعض الآراء، ولا يُبْصِرُونَ منزل منزلة اللازم- لطرح المفعول- نسيا منسيا، ولعدم القصد إلى مفعول دون مفعول فيفيد العموم، وقرأ الجمهور فِي ظُلُماتٍ بضم اللام، والحسن وأبو السماك بسكونها وقوم
olumluluk ve olumsuzluk (îcap-selb) karşıtlığıdır. 'Zulumât'ın (karanlıklar) çoğul yapılması; gerek çoğul zamiri ateş yakanlara gerekse münafıklara dönsün ya vakıada çok olmasından dolayıdır; yahut hakikatte tek bir karanlık olsa bile şiddetinden ötürü mübalağa kabilinden çoğul sîgası istiare edilmiştir -nitekim 'nice bir kişi vardır ki bine bedeldir' denilmiştir-; ya da her birinin kendine has bir karanlığı olduğu için bu itibarla çoğul yapılmıştır; böyle demişlerdir. İnceliklerdendir ki: Karanlık Kur'an'da nerede geçerse geçsin çoğul olarak, nur ise nerede geçerse geçsin tekil olarak gelmiştir. Bunun sebebi belki de karanlığın az olsa da çok sayılması, nurun ise zarar vermedikçe ne kadar çok olsa da az görülmesidir. Ayrıca bunlarla çoklukla küfür ve imana işaret edilir; küfrün azı çok, imanın çoğu ise azdır; dolayısıyla berikinin azına meyledilmemeli, ötekinin çoğuna da kanaat edilmemelidir. Ayrıca bu manadaki karanlığın madeni kâfirlerin kalpleridir: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } [el-Haşr: 14] “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır.” Bu manadaki nurun doğuş yeri ise müminlerin kalpleridir; onlar tek bir adamın kalbi gibidir. Ayrıca feyiz yoluyla verilen nur, izafe edilen varlıktır ve onda çokluk olmayan birdir; nitekim Yüce Allah'ın: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [en-Nûr: 35] “Allah göklerin ve yerin nurudur” kavli de sana bunu gösterir; karanlıkta ise böyle bir şey görülmez. Ayrıca karanlığın mana aslı engelleme etrafında döner; bu yüzden Arapların: 'mâ zalemeke en tef'ale kezâ' (seni şöyle yapmaktan ne engelledi) sözünden alınmıştır. İbnü's-Sîd'in el-Müsellesât'ında zâ harfinin fethasıyla 'ez-zalm' (الظَّلْم), bakanın gözünü kapatan her şeyin şahsıdır; nitekim 'onu evvele zî zalmin gördüm' yani 'gözümü kapatan ilk şahıs' denilir; 'gece zalm iken onu ziyaret ettim' yani 'gece ziyarete engel iken' denilir. Sanki meşhur olduğu üzere gözü kapattığı ve görmeyi engellediği için 'zulmet' diye isimlendirilmiştir; engellerin çokluğu itibarıyla çoğul yapılmış, nurun asıl manasında ise böyle bir durum dikkate alınmadığı için çoğul yapılmamıştır; bunlardan başka sebepler de vardır. Nur onların zamirine izafe edildiği halde burada 'zulumât'ın nekire getirilip zamirlerine izafe edilmemesi ise lafzı kısaltmak ve mananın delalet ettiğiyle yetinmek içindir. Bazı görüşlere göre karanlık nasıl tefsir edilirse edilsin zarfiyet mecazidir. { لا يُبْصِرُونَ } ifadesi ise mef'ûlün tamamen unutulup atılması ve belirli bir mef'ûlün değil umumun kastedilmesi sebebiyle lâzım fiil menzilesine indirilmiştir, böylece umum ifade eder. Cumhur { فِي ظُلُماتٍ } kelimesini lâm'ın dammesiyle okumuştur; Hasan ve Ebü's-Semmâk sükûnuyla, bir topluluk ise
بفتحها، والكل جمع ظلمة.
fethasıyla okumuştur; hepsi de 'zulmet'in (ظُلْمَة) çoğuludur.
وزعم قوم أن ظُلُماتٍ بالفتح جمع ظلم- جمع ظلمة- فهي جمع الجمع، والعدول إلى الفتح تخفيفا مع سماعه في أمثاله أسهل من ادعاء جمع الجمع إذ ليس بقياسي ولا دليل قطعي عليه، وقرأ اليماني في ظلمة، وفي الآية إشارة إلى تشبيه إجراء كلمة الشهادة على ألسنة من ذكر- والتحلي بحلية المؤمنين ونحو ذلك- مما يمنع من قتلهم ويعود عليهم بالنفع الدنيوي من نحو الأمن والمغانم، وعدم إخلاصهم لما أظهروه بالنفاق الضار في الدين بإيقاد نار مضيئة للانتفاع بها أطفأها الله تعالى فهبت عليهم الرياح والأمطار وصيرت موقدها في ظلمة وحسرة، ويحتمل أنهم لما وصفوا بأنهم اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى عقب ذلك بهذا التمثيل لتشبيه هداهم الذي باعوه بالنار المضيئة ما حول المستوقد، والضلالة التي اشتروها وطبع الله تعالى بها على قلوبهم بذهاب الله تعالى بنورهم وتركه إياهم في الظلمات، والتفسير المأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- كما أخرجه ابن جرير عنه- أن ذلك مثل للإيمان الذي أظهروه لاجتناء ثمراته بنار ساطعة الأنوار موقدة للانتفاع والاستبصار ولذهاب أثره وانطماس نوره باهلاكهم وإفشاء حالهم بإطفاء الله تعالى إياها وإذهاب نورها، ويشتمل التشبيه وجوها أخر «ومن البطون القرآنية التي ذكرها ساداتنا الصوفية نفعنا الله تعالى بهم» أن الآية مثل من دخل طريقة الأولياء بالتقليد لا بالتحقيق فعمل عمل الظاهر وما وجد حلاوة الباطن فترك الأعمال بعد فقدان الأحوال، أو مثل من استوقد نيران الدعوى وليس عنده حقيقة المعنى فأضاءت ظواهره بالصيت والقبول فأفشى الله تعالى نفاقه بين الخلق حتى نبذوه في الآخر ولا يجد مناصا من الفضيحة يوم تبلى السرائر، وقال أبو الحسن الوراق: هذا مثل ضربه الله تعالى لمن لم يصحح أحوال الإرادة فارتقى من تلك الأحوال بالدعاوى إلى أحوال الأكابر فكان يضيء عليه أحوال إرادته لو صححها بملازمة آدابها فلما مزجها بالدعاوى أذهب الله تعالى عنه تلك الأنوار وبقي في ظلمات دعاويه لا يبصر طريق الخروج منها، نسأل الله تعالى العفو والعافية ونعوذ به من الحور
Bir topluluk fetha ile okunan 'zulumât'ın (ظَلَمَات), 'zulmet'in çoğulu olan 'zalem'in (ظَلَم) çoğulu olduğunu, dolayısıyla cem'i'l-cem' (çoğulun çoğulu) olduğunu iddia etmiştir. Halbuki benzerlerinde işitilmesiyle birlikte hafifletmek için fethaya meyletmek, cem'i'l-cem' olduğunu iddia etmekten daha kolaydır; zira bu kıyasi değildir ve üzerinde kat'i bir delil de yoktur. Yemânî ise 'fî zulmetin' (في ظلمة) şeklinde [tekil] okumuştur. Ayette, zikredilen kimselerin dillerinde şehadet kelimesini ikrar etmelerinin, müminlerin süsüyle süslenmelerinin ve benzeri öldürülmelerine mani olup kendilerine emniyet ve ganimet gibi dünyevi faydalar sağlayan durumlarının ve dine zarar veren nifak sebebiyle açığa vurdukları şeyde ihlaslı olmayışlarının; Yüce Allah'ın söndürdüğü, üzerine rüzgarlar ve yağmurlar esip yakanı karanlık ve hasret içinde bıraktığı faydalanmak üzere aydınlatıcı bir ateş yakmaya teşbih edilmesine işaret vardır. { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “hidayet karşılığında sapıklığı satın aldılar” şeklinde vasfedildiklerinde, sattıkları hidayetlerinin ateş yakanın çevresini aydınlatan ateşe; satın aldıkları ve Yüce Allah'ın onunla kalplerini mühürlediği sapıklığın ise Allah Teâlâ'nın onların nurlarını gidermesi ve onları karanlıklarda bırakmasına benzetilmesi için bu temsilin bunun peşinden getirilmiş olması da muhtemeldir. İbn Cerîr'in rivayet ettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledilen me'sur tefsir şudur: Bu; meyvelerini toplamak için açığa vurdukları imanın, faydalanmak ve aydınlanmak üzere yakılan parlak nurlu bir ateşe; onların helak edilmesi ve durumlarının ifşa edilmesiyle o imanın eserinin yok olup nurunun silinmesinin ise Allah Teâlâ'nın o ateşi söndürüp nurunu gidermesine bir misaldir. Teşbih başka vecihleri de içerir. Allah Teâlâ'nın kendileriyle bizi faydalandırsın, sâfiyye büyüklerimizin zikrettiği Kur'an'ın bâtınî manalarından biri de şudur: Bu ayet, evliya yoluna tahkik ile değil taklit ile giren, zahirin amelini işleyip batının tatlılığını bulamayan ve halleri kaybettikten sonra amelleri de terk eden kimsenin misalidir; yahut yanında mananın hakikati olmadığı halde dava ateşleri yakan, şöhret ve kabul ile zahiri aydınlanan, sonra gizlilerin açığa çıkacağı gün rezillikten bir kaçış yolu bulamayacak şekilde sonunda insanların kendisini dışlayacağı biçimde Allah Teâlâ'nın nifakını mahlukat arasında ifşa ettiği kimsenin misalidir. Ebu'l-Hasan el-Varrâk şöyle demiştir: Bu, irade hallerini tashih etmeyip iddialarla o hallerden büyüklerin hallerine yükselen kimse için Allah Teâlâ'nın vurduğu bir misaldir; şayet edeplerine mülazemet ederek onları tashih etseydi irade halleri onun üzerine aydınlık verirdi; fakat onları iddialarla karıştırınca Allah Teâlâ o nurları ondan giderdi ve o da iddialarının karanlıkları içinde kalarak oradan çıkış yolunu göremez oldu. Yüce Allah'tan af ve afiyet dileriz; doğru yoldan sonra sapmaktan (havr ba'de'l-kevr) O'na sığınırız.
بعد الكور صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ الأوصاف جموع كثرة على وزن فعل وهو قياس في جمع فعلاء، وأفعل الوصفين سواء تقابلا- كأحمر وحمراء- أم انفردا لمانع في الخلقة- كغرل ورتق- فإن كان الوصف مشتركا ولكن لم يستعملا على نظام أحمر وحمراء- كرجل أليّ، وامرأة عجزاء- فالوزن فيه سماعي، والصمم داء في الأذن يمنع السمع، وقال الأطباء: هو أن يخلق الصماخ بدون تجويف يشتمل على الهواء الراكد الذي يسمع الصوت بتموجه فيه أو بتجويف لكن العصب لا يؤدي قوة الحس فإن أدى بكلفة سمي عندهم طرشا، وأصله من الصلابة أو السد، ومنه بقولهم قناة صماء وصممت القارورة والبكم الخرس وزنا ومعنى- وهو داء في اللسان يمنع من الكلام- وقيل: الأبكم هو الذي يولد أخرس، وقيل: الذي لا يفهم شيئا ولا يهتدي إلى الصواب فيكون إذ ذاك داء في الفؤاد لا في اللسان، والعمى عدم البصر عما من شأنه أن يكون بصيرا، وقيل: ظلمة في العين تمنع من إدراك المبصرات، ويطلق على عدم البصيرة مجازا عند بعض وحقيقة عند آخرين، وهي أخبار لمبتدأ محذوف هو ضمير المنافقين أو خبر واحد وتؤول إلى عدم قبولهم الحق وهم وإن كانوا سمعاء الآذان فصحاء الألسن بصراء الأعين إلا أنهم لما لم يصيخوا للحق- وأبت أن تنطق بسائره ألسنتهم ولم يتلمحوا أدلة الهدى المنصوبة في الآفاق والأنفس- وصفوا بما وصفوا به من الصمم والبكم والعمى على حد قوله:
{ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık onlar [doğru yola] dönemezler.” Bu vasıflar 'fu'ul' (فُعْل) vezninde kesret cemileridir; gerek 'ahmer' ve 'hamrâ' gibi birbirine mukabil olsun, gerekse 'ağral' ve 'ratkâ' gibi fıtrattaki bir engelden dolayı tek olsunlar 'fa'lâ' ve 'ef'al' vasıflarının çoğulunda bu vezin kıyasidir. Şayet vasıf ortak olup da 'ahmer-hamrâ' nizamında kullanılmamışsa -örneğin 'koca kalçalı adam' (recül elye) ve 'koca kalçalı kadın' (imraetü aczâ) gibi- bu vezin onda semâîdir. Samem (الصَّمَم - Sağırlık); kulakta işitmeyi engelleyen bir illettir. Hekimler şöyle demiştir: Kulak yolunun, sesin onda dalgalanmasıyla işitildiği durgun havayı içeren bir boşluk olmaksızın yaratılmasıdır yahut boşluklu yaratılıp da sinirin his kuvvetini iletmemesidir; şayet güçlükle iletiyorsa onların katında 'taraş' (ağır işitme) diye adlandırılır. Aslı ise sertlikten veya tıkamaktan gelir; 'içi dolu mızrak/boru' (kanât sammâ) ve 'şişeyi tıkadım' (sammemtü'l-kârûrate) sözleri de bundandır. Bekem (الْبَكَم - Dilsizlik); vezin ve mana bakımından 'hares' (الْخَرَس) demektir; dilde konuşmayı engelleyen bir illettir. Denildi ki: 'Ebkem', doğuştan dilsiz olan kimsedir. Denildi ki: Hiçbir şey anlamayan ve doğruya yol bulamayan kimsedir; bu takdirde dilde değil kalpteki bir illet olur. Amâ (الْعَمَى - Körlük); görme kabiliyetinde olan şeyden görmenin yokluğudur. Denildi ki: Gözde görülen şeylerin algılanmasını engelleyen bir karanlıktır. Bazılarına göre mecazen, diğerlerine göre ise hakikaten basiret yokluğuna da ıtlak olunur. Bunlar, münafıkların zamiri olan mahzuf bir mübtedanın haberleridir yahut tek bir haberdir ve onların hakkı kabul etmemelerine racidir. Onlar kulakları işitir, dilleri fasih, gözleri görür olsa da hakka kulak vermedikleri, dilleri hakkın bütünüyle konuşmaktan imtina ettiği ve afakta ile enfüste dikilmiş hidayet delillerini basiretle müşahede etmedikleri için şu beyitte olduğu gibi sağırlık, dilsizlik ve körlükle vasfedilmişlerdir:
أعمى إذا ما جارتي برزت ... حتى يواري جارتي الخدر
Kadın komşum ortaya çıktığı zaman, / Onu hücresi örtünceye kadar kör olurum.
وأصمّ عما كان بينهما ... أذني وما في سمعها وقر
Kulağımda bir sağırlık/ağırlık olmadığı halde, / Onların aralarında geçen şeylere karşı kulağım sağırdır.
وهذا من التشبيه البليغ عند المحققين لذكر الطرفين حكما، وذكرهما قصدا حكما أو حقيقة مانع عن الاستعارة عندهم، وذهب بعضهم إلى أنه استعارة، وآخرون إلى جواز الأمرين، وهذا أمر مفروغ عنه ليس لتقريره هنا كثير جدوى، غير أنهم ذكروا هنا بحثا وهو أنه لا نزاع أن التقدير هم صُمٌّ إلخ لكن ليس المستعار له حينئذ مذكورا لأنه لبيان أحوال مشاعر المنافقين لا ذواتهم، ففي هذه الصفات استعارة تبعية مصرحة إلا أن يقال تشبيه ذوات المنافقين بذوات الأشخاص الصم متفرع على تشبيه حالهم بالصمم، فالقصد إلى إثبات هذا الفرع أقوى وأبلغ، وكأن المشابهة بين الحالين تعدت إلى الذاتين فحملت الآية على هذا التشبيه برعاية المبالغة، أو يقال- ولعله أولى- إن- هم- المقدر راجع للمنافقين السابق حالهم وصفاتهم وتشهيرهم بها حتى صاروا مثلا فكأنه قيل هؤلاء المتصفون بما ترى صُمٌّ على أن المستعار له ما تضمنه الضمير الذي جعل عبارة عن المتصفين بما مر، والمستعار ما تضمن الصم وأخويه من قوله صُمٌّ إلخ فقد انكشف المغطى وليس هذا بالبعيد جدا، والآية فذلكة ما تقدم ونتيجة إذ قد علم من قوله سبحانه لا يَشْعُرُونَ ولا يُبْصِرُونَ أنهم صُمٌّ عُمْيٌ ومن كونهم يكذبون أنهم لا ينطقون بالحق فهم- كالبكم- ومن كونهم غير مهتدين أنهم لا يَرْجِعُونَ وقدم الصمم لأنه إذا كان خلقيا يستلزم البكم وأخر- العمى- لأنه كما قيل: شامل لعمى القلب الحاصل من طرق المبصرات والحواس الظاهرة، وهو بهذا المعنى متأخر لأنه معقول صرف ولو توسط- حل بين العصا ولحائها ولو قدم- ولأهم تعلقه ب لا يُبْصِرُونَ أو الترتيب على وفق حال الممثل له لأنه يسمع أولا دعوة الحق ثم يجيب ويعترف ثم يتأمل ويتبصر. ومثل هذه الجملة وردت تارة بالفاء كما في قوله تعالى: وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً [الأعراف: ١٤٢] وأخرى بدونها كما في قوله تعالى: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [البقرة: ١٩٦] لأن استلزام ما قبلها وتضمنه لها بالقوة منزل منزلة المتحد معه فيترك العطف ومغايرتها له وترتبها عليه ترتب النتاج، والفرع على أصله يقتضي الاقتران بالفاء وهو الشائع المعروف، وبعض الناس يجعل الآية من تتمة التمثيل فلا يحتاج حينئذ إلى
Bu, iki tarafın hükmen zikredilmiş olmasından ötürü muhakkiklere göre beliğ teşbihtendir. Zira iki tarafın kastedilerek hükmen veya hakikaten zikredilmesi, onların katında istiareye engeldir. Bazıları bunun istiare olduğu görüşüne varmış, diğer bazıları ise her iki durumun da caiz olduğunu söylemiştir. Bu, üzerinde durulmuş bir meseledir; burada tekrar ele alınmasının pek bir faydası yoktur. Ne var ki burada bir inceleme zikretmişlerdir; o da takdirin “onlar sağırdırlar...” şeklinde olduğunda ihtilaf bulunmadığı, fakat bu takdirde müsteâru leh'in zikredilmiş olmadığıdır; zira bu, münafıkların bizzat zatlarını değil his ve duygu hallerini açıklamak içindir. Dolayısıyla bu sıfatlarda tasrihiyye-i tebeiyye istiare vardır. Ancak münafıkların zatlarının sağır şahısların zatlarına teşbihinin, onların hallerinin sağırlığa teşbihinden türediği söylenebilir; bu durumda bu fer'in ispatına yönelmek daha kuvvetli ve daha beliğdir. Sanki iki hal arasındaki benzerlik iki zata sirayet etmiş ve ayet, mübalağa gözetilerek bu teşbihe hamledilmiştir. Yahut şöyle denilebilir -ki belki de evla olan budur-: Takdir edilen 'hüm' (onlar) zamiri, daha önce halleri, sıfatları ve bunlarla şöhret bulup mesel haline gelişleri zikredilen münafıklara dönmektedir; böylece sanki “Gördüğün şu vasıflarla muttasıf olanlar sağırdırlar” denilmiş gibidir. Bu durumda müsteâru leh, geçen vasıflarla nitelenen kimseleri ifade eden zamirin içerdiği şeydir; müsteâr ise “sağırdırlar...” ifadesindeki “sağırlar” ve iki kardeşinin (dilsizler ve körler) içerdiği şeydir. Böylece üzeri örtülü olan açığa çıkmış olur ve bu da [gerçekten] pek uzak değildir. Ayet, öncekilerin bir hülasası (fezlekesi) ve sonucudur. Zira Yüce Allah'ın { لا يَشْعُرُونَ } [şuurunda olmazlar] ve { ولا يُبْصِرُونَ } [görmezler] buyruğundan onların sağır ve kör oldukları; yalan söylemelerinden ise hakkı telaffuz etmedikleri, dolayısıyla dilsizler gibi oldukları; hidayet üzere bulunmayışlarından da { لا يَرْجِعُونَ } [dönmeyecekleri] anlaşılmıştır. Sağırlık öne alınmıştır, çünkü doğuştan olduğunda dilsizliği gerektirir. Körlük ise sona bırakılmıştır; zira denildiği gibi o, görülen şeylerin ve zahiri duyuların yollarından hasıl olan kalp körlüğünü de kapsamaktadır. Körlük bu anlamıyla sonradır çünkü sırf aklîdir; şayet ortaya konsaydı ağaç ile kabuğu arasına girmiş olurdu; şayet öne alınsaydı { لا يُبْصِرُونَ } ile olan irtibatı öne çıkardı. Yahut sıralama, temsil edilenin haline uygundur; zira o, önce hak daveti işitir, sonra cevap verip ikrar eder, sonra da düşünüp basiretle bakar. Bu cümlenin benzeri, Yüce Allah'ın { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } [el-A'râf: 142] “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin tayin ettiği vakit kırk geceye tamamlandı.” buyruğunda olduğu gibi bazen 'fâ' ile gelmiş; Yüce Allah'ın { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } [el-Bakara: 196] “Hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutmak gerekir; bunlar tam on gündür.” buyruğunda olduğu gibi bazen de 'fâ'sız gelmiştir. Çünkü kendisinden öncekinin bunu bilkuvve gerektirmesi ve içermesi, onunla birleşmiş mesabesinde kılınır ve atıf terk edilir; ona muğayir olması ve neticenin ve fer'in aslına terettüp etmesi gibi ona terettüp etmesi ise 'fâ' ile bitiştirilmesini gerektirir ki yaygın ve bilinen olan da budur. Bazı kimseler ise bu ayeti temsilin tamamlayıcısı kılarlar; bu takdirde
التجوز ويكفي فيه الفرض وإن امتنع عادة كما في قوله:
mecaza ihtiyaç duyulmaz ve şu sözde olduğu gibi, adeten imkânsız olsa bile farazî kabul yeterli olur:
أعلام ياقوت نشر ... ن على رماح من زبرجد
Zümrütten mızraklar üzerine açılmış / Yakuttan sancaklar...
فيفرض هنا حصول الصمم، والبكم، والعمى لمن وقع في هاتيك الظلمة الشديدة المطبقة، وقيل لا يبعد فقد الحواس ممن وقع في ظلمات مخوفة هائلة إذ ربما يؤدي ذلك إلى الموت فضلا عن ذلك، ويؤيد كونها تتمته قراءة ابن مسعود حفصة أم المؤمنين رضي الله تعالى عنهم- «صما وبكما وعميا» - بالنصب فإن الأوصاف حينئذ تحتمل أن تكون مفعولا ثانيا لترك وفي ظلمات متعلقا به أو في موضع الحال، ولا يُبْصِرُونَ حالا أو منصوبة على الحال من مفعول تركهم متعديا لاثنين أو لواحد أو منصوبة بفعل محذوف أعني أعني، والقول بأنها منصوبة على الحال من ضمير لا يُبْصِرُونَ جهل بالحال، وقريب منه في الذم من نصب على الذم إذ ذاك إنما يحسن حيث يذكر الاسم السابق، وأما جعل هذه الجملة على القراءة المشهورة دعائية وفيها إشارة إلى ما يقع في الآخرة من قوله تعالى:
Burada o koyu ve şiddetli karanlığa düşen kimsede sağırlık, dilsizlik ve körlüğün meydana geldiği farz edilir. Korkunç ve dehşetli karanlıklara düşen kimsenin duyularını yitirmesinin uzak bir ihtimal olmadığı da söylenmiştir; zira böyle bir durum bunlardan da öte ölüme bile yol açabilir. Ayetin temsilin tamamı olduğunu, İbn Mes'ûd ve Müminlerin Annesi Hafsa'nın radıyallâhu teâlâ anhüm -nasb ile- «صما وبكما وعميا» (sağırlar, dilsizler ve körler olarak) şeklindeki kıraati destekler. Zira bu durumda bu vasıfların 'terake' fiilinin ikinci mefulü olması, { فِي ظُلُماتٍ } ifadesinin ise ona taalluk etmesi veya hal konumunda bulunması, { لا يُبْصِرُونَ } ifadesinin hal olması yahut [vasıfların] ister iki mefule ister tek mefule geçişli olsun 'terekehüm'ün mefulünden hal olarak mansub olması veya 'a'nî' (kastediyorum) takdirinde mahzuf bir fiille mansub olması muhtemeldir. Bunların { لا يُبْصِرُونَ } ifadesinin zamirinden hal olarak mansub olduğunu söylemek ise nahivdeki hal kuralını bilmemektir. Zemm üzere mansub kılan kimsenin görüşü de yerilme bakımından buna yakındır; zira bu ancak önceki isim açıkça zikredildiğinde güzel olur. Meşhur kıraate göre bu cümlenin beddua cümlesi kılınması ve onda Yüce Allah'ın şu buyruğundaki gibi ahirette vuku bulacak duruma işaret bulunması görüşüne gelince:
وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الإسراء: ٩٧] فنسأل الله تعالى العفو والعافية من ارتكاب مثله ونعوذ به من عمى قائله وجهله، ومثله- بل أدهى وأمر- القول بأن جملة لا يَرْجِعُونَ كذلك ومتعلق- لا يرجعون- محذوف أي لا يعودون إلى الهدى بعد أن باعوه أو عن الضلالة بعد أن اشتروها، وقد لا يقدر شيء ويترك على الإطلاق.
{ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } [el-İsrâ: 97] “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzükoyun haşrederiz.” Böyle bir iddiada bulunmaktan Yüce Allah'tan af ve afiyet dileriz; bunu söyleyenin körlüğünden ve cehaletinden O'na sığınırız. { لا يَرْجِعُونَ } cümlesinin de aynı şekilde olduğunu söylemek ise bunun gibidir, hatta daha dehşetli ve daha acıdır. { لا يَرْجِعُونَ } ifadesinin müteallakı mahzuftur; yani hidayeti sattıktan sonra ona dönmezler yahut dalaleti satın aldıktan sonra ondan dönmezler demektir. Bazen de hiçbir şey takdir edilmeyip mutlak bırakılır.
والوجهان الأولان مبنيان على أن وجه التشبيه في التمثيل مستنبط من أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا إلخ والأخير على تقدير أن يكون من ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ إلخ بأن يراد به أنهم غب الإضاءة خبطوا في ظلمة وتورطوا في حيرة، فالمراد هنا أنهم بمنزلة المتحيرين الذين بقوا جامدين في مكاناتهم لا يبرحون ولا يدرون أيتقدمون أم يتأخرون، وكيف يرجعون إلى حيث ابتدؤوا منه، والأعمى لا ينظر طريقا وأبكم لا يسأل عنها وأصم لا يسمع صوتا من صوب مرجعه فيهتدي به؟ والفاء للدلالة على أن اتصافهم بما تقدم سبب لتحيرهم واحتباسهم كيف ما كانوا.
İlk iki vecih, temsildeki teşbih vechinin { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } [İşte onlar öyle kimselerdir ki satın almışlardır...] ayetinden çıkarılması esasına dayanır. Sonuncusu ise { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [Allah onların nurlarını giderdi...] ayetinden çıkarılması takdirine dayanır ki aydınlığın ardından onların bir karanlıkta bocaladıkları ve bir şaşkınlığa sürüklendikleri kastedilir. Dolayısıyla burada kastedilen; onların yerlerinde çakılıp kalan, oradan ayrılamayan, ileri mi gideceklerini geri mi gideceklerini ve başladıkları yere nasıl döneceklerini bilemeyen şaşkınlar mesabesinde olduklarıdır. Kör bir kimse yolu göremez, dilsiz kimse onu soramaz, sağır kimse de döneceği yönden bir ses işitip onunla hidayet/yol bulamaz. 'Fâ' harfi ise, daha önce geçen niteliklerle vasıflanmış olmalarının, ne halde olurlarsa olsunlar onların bu şaşkınlıklarına ve çaresizce kalakalmalarına sebep olduğunu göstermek içindir.
«ومن البطون» - صم «آذان أسماع أرواحهم عن أصوات الوصلة وحقائق إلهام القربة- بكم- عن تعريف علل بواطنهم عند أطباء القلوب عجبا- عمي- عن رؤية أنوار جمال الحق في سيماء أوليائه: وقال سيدي الجنيد قدس سره: صموا عن فهم ما سمعوا وأبكموا عن عبارة ما عرفوا وعموا عن البصيرة فيما إليه دعوا.
Bâtınî/İşârî manalardan: Onlar, vuslat seslerine ve kurbiyet ilhamının hakikatlerine karşı ruhlarının işitme kulakları sağır olanlardır; kibir ve ucb sebebiyle kalp tabipleri nezdinde iç dünyalarındaki illetleri açıklamaktan dilsizdirler; Hakk'ın cemal nurlarını evliyasının simalarında görmekten kördürler. Seyyidim Cüneyd kaddesallâhu sırrah şöyle demiştir: İşittiklerini anlamaktan sağırlaştılar, bildiklerini ifade etmekten dilsizleştiler ve davet edildikleri şeydeki basiretten yana körleştiler.
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ شروع في تمثيل لحالهم إثر تمثيل وبيان لكل دقيق منها وجليل فهم أئمة الكفر الذين تفننوا فيه وتفيؤوا ظلال الضلال بعد أن طاروا إليه بقدامى النفاق وخوافيه فحقيق أن تضرب في بيداء بيان أحوالهم الوخيمة خيمة الأمثال وتمد أطناب الاطناب في شرح أفعالهم ليكون أفعى لهم ونكالا بعد نكال وكل كلام له حظ من البلاغة وقسط من الجزالة والبراعة لا بد أن يوفى فيه حق كل من مقال الأطناب والإيجاز فماذا عسى أن يقال فيما بلغ الذروة العليا من البلاغة والبراعة والإعجاز. ولقد نعى سبحانه عليهم في هذا التمثيل تفاصيل جناياتهم العديمة المثيل وهو معطوف على الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً ويكون النظم كمثل ذوي صيب فيظهر مرجع ضمير الجمع فيما بعد وتحصل الملاءمة للمعطوف عليه والمشبه. وأو عند ذوي التحقيق لأحد الأمرين ويتولد منه في الخبر الشك والإبهام
{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } “Yahut gökten [boşalan] sağanak bir yağmura [tutulmuş kimseler gibidirler]” [ifadesi], onların hallerine dair bir temsilin ardından gelen başka bir temsile ve bu hallerin incesini ve büyüğünü beyan etmeye bir giriştir. Zira onlar; küfürde çeşit çeşit yollara sapan, nifakın ön ve arka kanatlarıyla ona doğru uçtuktan sonra sapıklığın gölgelerine sığınan küfür önderleridir. Dolayısıyla onların bu vahim hallerinin beyan sahrasında darb-ı mesel çadırının kurulması ve fiillerinin şerhinde ıtnâbın (sözü uzatmanın) iplerinin uzatılması, onlara bir yılan ve ceza üstüne ceza olması için pek yerindedir. Belagatten nasibi, fesahat ve letâfetten bir payı olan her kelamda, ıtnâb ve îcâz (sözü kısa tutma) makamlarının her birinin hakkının verilmesi muhakkak gereklidir; o halde belagat, letâfet ve i'câzın en yüce zirvesine ulaşmış [bir kelam] hakkında ne denebilir ki! Allah subhânehu bu temsilde onların eşsiz cürümlerinin ayrıntılarını yüzlerine vurmuştur. Bu [ifade], { الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً } [ateş yakan kimse] ifadesine matuftur ve ibarenin takdiri: [kemeseli zevi sayyibin / sağanağa tutulan kimselerin misali gibi] şeklinde olur; böylece daha sonra gelecek çoğul zamirin mercii açığa çıkar ve hem matûfun aleyh ile hem de müşebbeh (kendisine benzetilen) ile uyum sağlanmış olur. Tahkik ehline göre “ev” (أو / yahut) [edatı] iki şeyden biri içindir ve haber cümlesinde bundan şüphe ve ibham (kapalılık) doğar.
والتفصيل على حسب اعتبارات المتكلم، وفي الإنشاء الإباحة والتخيير كذلك، وحينئذ لا يلزم الاشتراك ولا الحقيقة والمجاز. وبعضهم يقول: إنها باعتبار الأصل موضوعة للتساوي في الشك وحمل على أنه فرد من أفراد المعنى الحقيقي ثم اتسع فيها فجاءت للتساوي من غير شك كما- فيما نحن فيه- على رأي إذا المعنى مثل بأي القصتين شئت فهما سواء في التمثيل ولا بأس لو مثلت بهما جميعا وإن كان التشبيه الثاني أبلغ لدلالته على فرط الحيرة وشدة الأمر وفظاعته ولذا أخر ليتدرج من الأهون إلى الأهول، وزعم بعضهم أن «أو» هنا بمعنى الواو وما في الآيتين تمثيل واحد، وقيل: بمعنى بل، وقيل: للإبهام، والكل ليس بشيء، نعم اختار أبو حيان أنها للتفصيل وكأن من نظر إلى حالهم منهم من يشبهه بحال المستوقد، ومنهم من يشبهه بحال ذوي صيب مدعيا أن الإباحة- وكذا التخيير- لا يكونان إلا في الأمر أو ما في معناه انتهى. ولا يخفى على من نظر في معناه وحقق ما معناه أن ما نحن فيه داخل في الشق الثاني على أن دعوى الاختصاص مما لم يجمع عليه الخواص، فقد ذكر ابن مالك أن أكثر ورود أو للإباحة في التشبيه نحو فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [البقرة: ٧٤] والتقدير نحو فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى [النجم: ٩]- والصيب- في المشهور المطر من صاب يصوب إذا نزل وهو المروي هنا عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد وقتادة وعطاء وغيرهم رضي الله تعالى عنهم. ويطلق على السحاب أيضا كما في قوله:
mütekellimin itibarlarına göre tafsilat da hasıl olur; inşâî kelamda ise aynı şekilde ibâha ve tahyîr meydana gelir; böylece ne müştereklik ne de hakikat-mecaz lüzumu gerekir. Bazıları der ki: Aslı itibarıyla şüphedeki eşitlik için vaz edilmiştir ve bu, hakiki mananın fertlerinden biri olarak kabul edilmiştir; daha sonra genişletilerek -bir görüşe göre içinde bulunduğumuz ayette olduğu gibi- şüphesiz eşitlik için gelmiştir; zira mana şöyledir: “Hangi iki kıssayla temsil etmek istersen temsil et, temsilde ikisi de eşittir; her ikisiyle birden temsil etmende de bir beis yoktur.” Her ne kadar ikinci teşbih, aşırı şaşkınlığa, meselenin şiddetine ve vahametine delalet ettiği için daha beliğ olsa da; bundan ötürü hafif olandan daha dehşetli olana derecelenmek üzere sona bırakılmıştır. Bazıları buradaki 'ev' (أَوْ) edatının 'vâv' anlamında olduğunu ve iki ayetteki temsilin tek bir temsil olduğunu iddia etmiş; 'bel' (bilakis) anlamında olduğu da, ibham için olduğu da söylenmiştir; fakat bunların hiçbiri kayda değer değildir. Evet, Ebû Hayyân onun tafsil için olduğunu tercih etmiş ve sanki onların haline bakan kimselerden bir kısmı onu ateş yakan kimsenin haline, bir kısmı da sağanağa tutulanların haline benzetmektedir diyerek ibâha ve tahyîrin ancak emirde veya emir anlamındaki sözlerde olacağını iddia etmiştir (alıntı sonu). Manasına bakan ve ne demek olduğunu tahkik eden kimse için, içinde bulunduğumuz yerin ikinci kısma dahil olduğu gizli kalmaz; üstelik tahsis iddiası havas zümresinin üzerinde icma ettiği bir husus da değildir. Nitekim İbn Mâlik, teşbihte ibâha için 'ev'in en çok gelişinin { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } [el-Bakara: 74] “Taş gibi, hatta daha da katıdır.” misali teşbihte ve { فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى } [en-Necm: 9] “İki yay aralığı kadar, yahut daha yakın oldu.” misali takdirde olduğunu belirtmiştir. Sayyib (الصَّيِّب), meşhur görüşe göre, indiği zaman kullanılan 'sâbe yesûbü' (صاب يصوب) kökünden “yağmur” demektir; İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Mücâhid, Katâde, Atâ ve diğerlerinden radıyallâhu teâlâ anhüm burada rivayet edilen de budur. Şu beyitte olduğu gibi bulut için de kullanılır:
حتى عفاها صيب ودقه ... داني النواحي مسبل هاطل
Nihayet etrafı yere yakın, bol yağmur bırakan ve aralıksız yağan / Bir sağanağın yağmur damlaları orayı silip süpürdü.
ووزنه فيعل- بكسر العين- عند البصريين وهو من الأوزان المختصة بالمعتل العين إلا ما شذ من صيقل- بكسر القاف- علم لامرأة، والبغداديون يفتحون العين، وهو قول تسد الأذن عنه، وقريب منه قول الكوفيين إن أصله فعيل كطويل فقلب، وهل اسم جنس أو صفة، بمعنى نازل أو منزل؟ قولان أشهرهما الأول، وأكثر نظائره في الوزن من الثاني، وقرىء- أو كصائب- وصيب أبلغ منه، والتنكير فيه للتنويع والتعظيم، والسماء كل ما علاك من سقف ونحوه والمعروفة عند خواص أهل الأرض والمرئية عند عوامهم، وأصلها الواو من السمو وهي مؤنثة وقد تذكر كما في قوله:
Basralılara göre vezni -ayn'ın kesresiyle- 'fey'il'dir (فَيْعِل); bir kadın ismi olan 'saykal' (صَيْقِل) istisnası hariç, ayn'ul-fili illetli olanlara mahsus vezinlerdendir. Bağdatlılar ayn'ı fethelerler; bu ise kulağın tıkanacağı bir sözdür. Kûfelilerin, aslının 'tavîl' gibi 'fe'îl' (فَعِيل) olup kalbedildiği yönündeki sözü de buna yakındır. “İsm-i cins midir yoksa inen veya indirilen anlamında bir sıfat mıdır?” konusunda iki görüş vardır; en meşhuru birincisidir, vezin bakımından benzerlerinin çoğu ise ikincisindendir. «أو كصائب» şeklinde de okunmuştur; 'sayyib' ise ondan daha beliğdir. Buradaki tenvin; nevileştirme ve tazim (büyüklük bildirme) içindir. Semâ (السَّمَاء) ise tavan ve benzeri gibi seni örten/yükselen her şeydir; yeryüzü havası nezdinde bilinen, avamı nezdinde ise görünen şeydir. Aslı 'sümüvv' (yücelik) kökünden 'vâv'lıdır; müennestir, şu beyitte olduğu gibi bazen müzekker de kılınır:
فلو رفع السماء إليه قوما ... لحقنا بالسماء مع السحاب
Şayet gök bir kavmi kendisine yükseltecek olsaydı, / Biz bulutlarla birlikte göğe ulaşırdık.
وتلحقها هاء التأنيث فتصح الواو حينئذ كما قاله أبو حيان لأنها بنيت عليها الكلمة فيقال سماوة وتجمع على سماوات وأسمية وسمائي، والكل- كما في البحر- شاذ لأنها اسم جنس وقياسه أن لا يجمع، وجمعه بالألف والتاء خال عن شرط ما يجمع بهما قياسا، وجمعه على أفعلة ليس مما ينقاس في المؤنث، وعلى فعائل لا ينقاس في فعال.
Ona müenneslik hâ'sı bitişir, Ebû Hayyân'ın dediği gibi kelime onun üzerine bina edildiği için bu takdirde vâv sahih kalır ve 'semâve' (سَمَاوَة) denilir. Çoğulu ise 'semâvât' (سَمَاوَات), 'esmiye' (أَسْمِيَة) ve 'semâî' (سَمَائِي) şeklinde gelir. Bahr'da belirtildiği üzere bunların hepsi şâzzdır; zira o bir cins ismidir ve kıyasa göre çoğul yapılmaz. Elif ve tâ ile çoğul yapılması, kıyasi olarak bu ikisiyle çoğul yapılan şeyin şartından yoksundur; 'ef'ile' (أَفْعِلَة) vezninde çoğul yapılması müenneste kıyasi değildir; 'feâil' (فَعَائِل) vezninde çoğul yapılması da 'fiâl' (فِعَال) kalıbında kıyasi değildir.
والمراد بالسماء هنا الأفق والتعريف للاستغراق لا للعهد الذهني كما ينساق لبعض الأذهان فيفيد أن الغمام آخذ بالآفاق كلها فيشعر بقوة المصيبة مع ما فيه من تمهيد الظلمة ولهذا القصد ذكرها، وعندي أن الذكر يحتمل أن يكون أيضا للتهويل والإشارة إلى أن ما يؤذيهم جاء من فوق رؤوسهم وذلك أبلغ في الإيذاء كما يشير إليه قوله تعالى: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ [الحج: ١٩] وكثيرا ما نجد أن المرء يعتني بحفظ رأسه أكثر مما يعتني بحفظ سائر أطرافه حتى أن المستطيع من الناس يتخذ طيلسانا لذلك والعيان والوجدان أقوى شاهد على ما قلنا. ومِنَ لابتداء الغاية، وقيل: يحتمل أن تكون للتبعيض على حذف مضاف أي من أمطار السماء وليس بشيء، وزعم بعضهم أن الآية تبطل ما قيل: إن المطر من أبخرة متصاعدة من السفل- وهو من أبخرة الجهل- إذ ليس في الآية سوى أن المطر من هذه
Burada 'es-semâ' (السَّمَاء) ile kastedilen ufuktur. Belirlilik takısı (harf-i tarif) ise bazı zihinlerin zannettiği gibi ahd-i zihnî için değil, istiğrâk (bütünlüğü kapsama) içindir. Dolayısıyla bulutların bütün ufukları kapladığını ifade eder; karanlığa bir zemin hazırlamakla birlikte musibetin şiddetini hissettirir ve bu maksatla zikredilmiştir. Bana göre [semânın] zikredilmesinin, dehşeti artırma (tehvîl) ve onlara eziyet veren şeyin başlarının üzerinden geldiğine işaret etme ihtimali de vardır. Bu ise eziyet vermede daha tesirlidir; nitekim Yüce Allah’ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ } [Hac: 19] “Başlarının üstünden kaynar su dökülecektir.” Çoğu zaman insanın başını korumaya, diğer organlarını korumaktan daha fazla özen gösterdiğini görürüz; hatta imkânı olan insanlar bunun için taylasân edinirler. Müşahede ve bizzat yaşantı, söylediğimize en kuvvetli şahittir. 'Min' (مِنْ) harf-i cerri gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir. Bir muzâfın hazfedilmesiyle teb‘îz (kısmiyet) için olma ihtimali bulunduğu da söylenmiştir; yani 'göğün yağmurlarından' demektir; fakat bu bir değer taşımaz. Bazıları da bu ayetin, 'yağmurun aşağıdan yükselen buharlardan meydana geldiği' şeklindeki sözü geçersiz kıldığını iddia etmiştir -ki bu iddia cehalet buharlarındandır-; zira ayette yağmurun bu
الجهة وهو غير مناف لما ذكر، كيف والمشاهدة تقضي به فقد حدثني من بلغ مبلغ التواتر أنهم شاهدوا- وهم فوق الجبال الشامخة- سحابا يمطر أسفلهم وشاهدوا تارات أبخرة تتصاعد من نحو الجبال فتنعقد سحابا فيمطر، فإياك أن تلتفت لبرق كلام خلب ولا تظن أن ذلك علم فالجهل منه أصوب، ثم حمل- الصيب- هنا على السحاب وإن كان محتملا غير أنه بعيد بعد الغمام وكذا حمل السماء عليه فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ أي معه ذلك كما في قوله تعالى: ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ [الأعراف: ٣٨] وإذا حملت «في» على الظرفية- كما هو الشائع في كلام المفسرين- احتيج إلى حمل الملابسة التي تقتضيها الظرفية على مطلق الملابسة الشاملة للسببية والمجاورة وغيرهما ففيه بذلك المعنى ظلمات ثلاث. ظلمة تكاثفه بتتابعه. وظلمة غمامه مع ظلمة الليل التي يستشعرها الذوق من قوله تعالى:
yönden olduğu dışında bir şey yoktur, bu da zikredilene aykırı değildir. Nasıl aykırı olsun ki, müşahede bunu gerektirmektedir! Nitekim tevatür derecesine ulaşan kimseler bana, kendileri yüksek dağların üzerindeyken aşağılarında yağmur yağdıran bulutlar gördüklerini, kimi zaman da dağlar civarından buharların yükselip bulut haline geldiğini ve yağmur yağdırdığını müşahede ettiklerini anlattılar. Sakın aldatıcı bir sözün şimşeğine iltifat etme ve bunun bir ilim olduğunu sanma; zira bundan habersiz olmak ondan daha isabetlidir. Sonra burada 'sayyib'in buluta hamledilmesi muhtemel olsa da bulutun uzaklığı kadar uzaktır; aynı şekilde semânın ona hamledilmesi de öyledir. { فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ } “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır”; yani Yüce Allah'ın { ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ } [el-A'râf: 38] “Topluluklar arasında [ateşe] girin” buyruğunda olduğu gibi “onunla beraber bunlar vardır” demektir. Şayet 'fî' (فِي) harfi -müfessirlerin kelamında yaygın olduğu üzere- zarfiyete hamledilirse, zarfiyetin gerektirdiği münasebetin sebebiyet, mücaveret ve diğerlerini içine alan mutlak münasebete hamledilmesi gerekir; bu takdirde o anlamda onda üç karanlık vardır: Peş peşe gelmesiyle yoğunlaşmasının karanlığı, bulutunun karanlığı ve Yüce Allah'ın şu buyruğundan zevk-i selimin hissettiği gece karanlığı:
كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وكذا فيه رعد وبرق لأنهما في منشئه ومحل ينصب منه، وقيل: فيه- وهو كما قال الشهاب- وهم نشأ من عدم التدبر، وإن كان المراد- بالصيب- السحاب فأمر الظرفية أظهر، والظلمات حينئذ ظلمة السحمة والتطبيق مع ظلمة الليل، وجمع الظلمات على التقديرين مضيء، ولم يجمع الرعد والبرق وإن كانا قد جمعا في لسان العرب، وبه تزداد المبالغة وتحصل المطابقة مع الظلمات والصواعق لأنهما مصدران في الأصل، وإن أريد بهما العينان هنا كما هو الظاهر، والأصل في المصدر أن لا يجمع على أنه لو جمعا لدل ظاهرا على تعدد الأنواع كما في المعطوف عليه، وكل من الرعد والبرق نوع واحد. وذكر الشهاب مدعيا أنه مما لمعت به بوارق الهداية في ظلمات الخواطر نكتة سرية في إفرادهما هنا وهي أن الرعد- كما ورد في الحديث وجرت به العادة- يسوق السحاب من مكان لآخر فلو تعدد لم يكن السحاب مطبقا فتزول شدة ظلمته وكذا البرق لو كثر لمعانه لم تطبق الظلمة كما يشير إليه قوله تعالى: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ فافرادهما متعين هنا. وعندي- وهو من أنوار العناية المشرقة على آفاق الأسرار- أن النور لما لم يجمع في آية من القرآن- لما تقدم- لم يجمع البرق إذ ليس هو بالبعيد عنه كما يرشدك إليه كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ والرعد مصاحب له فانعكست أشعته عليه.
{ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } “Onları aydınlattıkça onda yürürler.” Aynı şekilde onda gök gürültüsü ve şimşek de vardır; çünkü bunlar onun meydana geldiği ve boşaldığı yerdedir. “Onun içindedir” de denilmiştir ki bu, Şihâb'ın dediği gibi, tefekkür etmemekten kaynaklanan bir vehimdir. Şayet 'sayyib' ile kastedilen bulut ise zarfiyet durumu daha açıktır; bu durumda karanlıklar, gece karanlığıyla birlikte siyahlığın ve ufku kaplamanın karanlığıdır. Her iki takdire göre de karanlıkların çoğul getirilmesi açıktır. Arap dilinde çoğulları kullanılmış olsa ve bununla mübalağa artıp karanlıklar ve yıldırımlarla mutabakat sağlansa bile, gök gürültüsü ve şimşek çoğul getirilmemiştir; zira her ne kadar burada zahir olduğu üzere iki somut varlık kastedilmiş olsa da bunlar aslen masdardırlar. Masdarda asıl olan ise çoğul yapılmamasıdır; üstelik şayet çoğul yapılsalardı, matufun aleyhte olduğu gibi zahiren türlerin çokluğuna delalet ederdi, halbuki gök gürültüsü ve şimşeğin her biri tek bir türdür. Şihâb, zihinlerin karanlıklarında parlayan hidayet şimşeklerinden olduğunu iddia ederek burada ikisinin tekil getirilmesinde şöyle sırlı bir nükte zikretmiştir: Hadiste geldiği ve adet üzere cereyan ettiği gibi gök gürültüsü bulutu bir yerden başka bir yere sevk eder; şayet birden fazla olsaydı bulut yekpare kaplayamazdı ve karanlığının şiddeti zail olurdu. Aynı şekilde şimşeğin de parıltısı çoğalsaydı, Yüce Allah'ın { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } buyruğunun işaret ettiği gibi karanlık her yanı kaplamazdı; dolayısıyla burada ikisinin tekil getirilmesi kaçınılmazdır. Bana göre ise -ki bu, sırların ufuklarına doğan inayet nurlarındandır- daha önce geçtiği üzere 'nûr' lafzı Kur'an'ın hiçbir ayetinde çoğul getirilmediği gibi, 'şimşek' de çoğul getirilmemiştir; zira { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ } [onları aydınlattıkça] buyruğunun sana rehberlik edeceği üzere o, nurdan uzak değildir; gök gürültüsü de onunla beraberdir ve şimşeğin ışınları ona yansımıştır.
أوما ترى الجلد الحقير مقبلا ... بالثغر لما صار جار المصحف
Görmez misin o değersiz derinin, / Mushaf'a komşu olunca dudaklarla öpüldüğünü?
وارتفاع ظلمات إما على الفاعلية للظرف المعتمد على الموصوف أو على الابتدائية والظرف خبره- وجعل الظرف حالا من النكرة المخصصة وظلمات فاعله- لا يخلو عن ظلمة البعد كما لا يخفى. وللناس في الرعد والبرق أقوال: والذي عول عليه أن الأول صوت زجر الملك الموكل بالسحاب، والثاني لمعان مخاريقه التي هي من نار، والذي اشتهر عند الحكماء أن الشمس إذا أشرقت على الأرض اليابسة حللت منها أجزاء نارية يخالطها أجزاء أرضية فيركب منهما دخان ويختلط بالبخار وهو الحادث بسبب الحرارة السماوية إذا أثرت في البلة ويتصاعدان معا إلى الطبقة الباردة وينعقد ثمة سحاب ويحتقن الدخان فيه ويطلب الصعود إن بقي على طبعه الحار والنزول إن ثقل وبرد وكيف كان يمزق السحاب بعنفه فيحدث منه الرعد، وقد تشتعل منه- لشدة حركته ومحاكته- نار لامعة وهي البرق إن لطفت والصاعقة إن غلظت، وربما كان البرق سببا للرعد فإن الدخان المشتعل ينطفىء في السحاب فيسمع لانطفائه صوت كما إذا أطفأنا النار بين أيدينا، والرعد والبرق يكونان معا إلا أن البرق يرى في الحال لأن الإبصار لا يحتاج إلا إلى المحاذاة من غير حجاب، والرعد يسمع بعد لأن السماع إنما يحصل بوصول تموج الهواء إلى القوة السامعة وذلك يستدعي زمانا كذا قالوه، وربما يختلج في ذهنك قرب هذا ولا تدري ماذا تصنع بما ورد عن حضرة من أسرى به ليلا- بلا رعد ولا برق- على ظهر البراق وعرج إلى ذي المعارج حيث لا زمان ولا مكان فرجع وهو أعلم خلق الله على الإطلاق صلى الله تعالى عليه وسلم فأنا بحول من عز حوله وتوفيق من غمرني فضله أوفق لك بما يزيل الغين عن العين
{ ظُلُماتٌ } kelimesinin merfuluğu, ya mevsufa dayanan zarfın faili olması sebebiyledir ya da mübteda olup zarfın onun haberi olması sebebiyledir. Zarfın tahsis edilmiş nekradan hal kılınması ve 'zulumât'ın onun faili yapılması ise gizli kalmayacağı üzere uzaklık karanlığından uzak değildir. Gök gürültüsü ve şimşek hakkında insanların çeşitli görüşleri vardır: İtimat edilen görüş; birincisinin bulutla görevli meleğin sevk ve idare sesi, ikincisinin ise onun ateşten kamçılarının parıltısı olduğudur. Hükema nezdinde meşhur olan ise şudur: Güneş kuru toprağa doğduğunda ondan topraksı cüzlerin karıştığı nârî cüzleri çözer, bunlardan bir duman meydana gelir ve semavi hararetin ıslaklığa etki etmesiyle oluşan buharla karışır. İkisi birlikte soğuk tabakaya yükselir, orada bulut oluşur, duman onda sıkışır; şayet sıcak tabiatında kalırsa yükselmek, ağırlaşıp soğursa inmek ister; ne şekilde olursa olsun bulutu şiddetiyle yırtar ve bundan gök gürültüsü meydana gelir. Şiddetli hareketi ve sürtünmesi sebebiyle ondan parlayan bir ateş alevlenebilir ki bu, latif olursa şimşek, kesif olursa yıldırımdır. Bazen de şimşek gök gürültüsünün sebebi olur; zira alevlenen duman bulutun içinde söner ve önümüzdeki ateşi söndürdüğümüzde olduğu gibi sönmesinden ötürü bir ses duyulur. Gök gürültüsü ve şimşek aynı anda olur; ancak şimşek hemen görülür, çünkü görme engelsiz olarak sadece karşı karşıya gelmeye ihtiyaç duyar; gök gürültüsü ise daha sonra işitilir, çünkü işitme ancak hava dalgalanmasının işitme kuvvetine ulaşmasıyla hasıl olur, bu da zaman gerektirir. Onlar böyle demişlerdir. Belki zihnine bunun yakınlığı gelir de gök gürültüsü ve şimşek olmaksızın Burak sırtında geceleyin yürütülen, zaman ve mekânın olmadığı yüce makamlar sahibine miraç eden ve mutlak olarak Allah'ın mahlûkatının en bilgilisi olarak dönen Efendimiz'den sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gelen rivayetleri ne yapacağını bilemezsin. Ben, kudreti yüce olan Allah'ın havliyle ve lütfu beni kuşatan Rabbimin tevfikiyle, gözdeki perdeyi giderecek ve
ويظهر سر جوامع الكلم التي أوتيها سيد الكونين صلى الله تعالى عليه وسلم.
iki cihanın efendisine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem verilen cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade etme) sırrını açığa çıkaracak bir telif sunacağım.
فأقول: قد صح عند أساطين الحكمة والنبوة- مما شاهدوه في أرصادهم الروحانية في خلواتهم ورياضتهم وكذا عند سائر المتألهين الربانيين من حكماء الإسلام والفرس وغيرهم- أن لكل نوع جسماني من الأفلاك والكواكب والبسائط العنصرية ومركباتها ربا هو نور مجرد عن المادة قائم بنفسه مدبر له حافظ إياه وهو المنمي والغاذي والمولد في النبات والحيوان والإنسان لامتناع صدور هذه الأفعال المختلفة في النبات والحيوان عن قوة بسيطة لا شعور لها وفينا عن أنفسنا وإلا لكان لنا شعور بها، فجميع هذه الأفعال من الأرباب إلى تلك الأرباب أشار صاحب الرسالة العظمى صلى الله تعالى عليه وسلم
Şöyle derim: Hikmet ve nübüvvetin önde gelen otoriteleri katında -halvetlerinde ve riyazetlerindeki ruhanî müşahedelerinde gördükleri üzere, aynı şekilde İslam, Fars ve diğerlerinin hükemasından olan rabbani ilahiyatçıların tümü nezdinde- feleklerden, yıldızlardan, basit unsurlardan ve bunların mürekkebatından meydana gelen her cismani tür için, maddeden mücerret, bizzat kaim, onu sevk ve idare eden, koruyan bir 'rab' (yönetici melekî nur) bulunduğu sabittir. Bitkide, hayvanda ve insanda büyüten, besleyen ve üreten de odur; çünkü bitkide ve hayvandaki bu farklı fiillerin şuursuz basit bir kuvvetten sadır olması imkânsızdır, bizdeki fiillerin de bizzat nefislerimizden sadır olması imkânsızdır, aksi takdirde bunların şuurunda olurduk. Dolayısıyla bütün bu fiiller o yöneticilerden kaynaklanır. Yüce Risalet'in sahibi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem
بقوله: «وإن لكل شيء ملكا» حتى قال: «إن كل قطرة من القطرات ينزل معها ملك» وقال: «أتاني ملك الجبال وملك البحار»
“Şüphesiz her şeyin bir meleği vardır” buyurmuş, hatta “Her bir yağmur damlasıyla birlikte mutlaka bir melek iner” demiş ve “Bana dağların meleği ve denizlerin meleği geldi” buyurmuştur.
وحكى أفلاطون عن نفسه أنه خلع الظلمات النفسانية والتعلقات البدنية وشاهدها، وذكر مولانا الشيخ صدر الدين القونوي قدس سره في تفسيره الفاتحة أنه ما ثم صورة إلا ولها روح، وأطال أهل الله تعالى الكلام في ذلك، فإذا علمت هذا فلا بعد في أن يقال: أراد صلى الله تعالى عليه وسلم بالملك الموكل بالسحاب- في بيان الرعد- هو هذا الرب المدبر الحافظ وبزجره تدبيره له حسب استعداده وقابليته، وأراد بصوت ذلك الزجر ما يحدث عند الشق بالأبخرة الذي يقتضيه ذلك التدبير، وأراد بالمخاريق- في بيان البرق وهي جمع مخراق وهو في الأصل ثوب يلف وتضرب به الصبيان بعضهم بعضا- الآلة التي يحصل بواسطتها الشق، ولا شك أنها كما قررنا من نار أشعلتها شدة الحركة والمحاكّة فظهرت كما ترى، وحيث فتحنا لك هذا الباب قدرت على تأويل كثير ما ورد من هذا القبيل حتى قولهم: إن الرعد نطق الملك والبرق ضحكه، وإن كان بحسب الظاهر مما يضحك منه، ولم أر أحدا وفق فوفق وتحقق فحقق والله تعالى الموفق وهو حسبي ونعم الوكيل يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ الضمائر عائدة على المحذوف المعلوم فيما قبل وكثيرا ما يلتفت إليه كما في قوله تعالى: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ [الأعراف: ٤] .
Eflâtun da nefsanî karanlıkları ve bedenî alakaları üzerinden soyup çıkardığını ve bunları müşahede ettiğini anlatmıştır. Mevlânâ Şeyh Sadreddin Konevî kaddesallâhu sırrah, Fatiha tefsirinde hiçbir suret yoktur ki bir ruhu bulunmasın diye zikretmiş ve ehlullah bu hususta sözü uzatmıştır. Bunu bildiğine göre şöyle denilmesinde hiçbir uzaklık yoktur: Efendimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gök gürültüsünü açıklarken bulutla görevli melek ile bu müdebbir ve koruyucu rabbı (meleği); onun sevki ile istidadı ve kabiliyetine göre onu sevk ve idare etmesini; o sevkin sesi ile bu idarenin gerektirdiği buharlarla yarılma esnasında meydana gelen şeyi; şimşeği açıklarken de 'mihrâk'ın çoğulu olan ve aslen çocukların sarıp birbirine vurduğu bir bükülmüş bez demek olan kamçılar ile yarılmanın kendisi vasıtasıyla hasıl olduğu aleti murad etmiştir. Hiç şüphe yok ki o, açıkladığımız üzere, şiddetli hareket ve sürtünmenin tutuşturduğu bir ateştendir ve gördüğün şekilde zuhur etmiştir. Sana bu kapıyı açtığımıza göre, zahiren gülünecek bir şey olsa bile “gök gürültüsü meleğin konuşması, şimşek ise gülmesidir” sözlerine varıncaya kadar bu kabilden vârid olan birçok şeyi tevil etmeye muktedir olursun. Ben bu hususta böyle güzelce telif edip muvaffak olan, tahkik edip hakikate ulaştıran birini görmedim. Başarıya ulaştıran Yüce Allah'tır; O bana yeter, O ne güzel vekildir! { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ } “Ölüm korkusuyla yıldırımlardan parmaklarını kulaklarına tıkarlar.” Zamirler, daha önce geçen ve bilinen mahzufa dönmektedir; Yüce Allah'ın { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ } [el-A'râf: 4] “Nice memleketleri helak ettik de azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusundayken geldi.” buyruğunda olduğu gibi buna iltifat sanatı sıklıkla yapılır.
والجملة استئناف لا محل لها من الإعراب مبني على سؤال نشأ من الكلام كأنه قيل عند بيان أحوالهم الهائلة فماذا يصنعون في تضاعيف تلك الشدة فقال: يَجْعَلُونَ إلخ، وجوزوا وجوها أخر ككونها في محل جر صفة للمقدر وجوز فيها وفي يكاد كونها صفة صيب بتأويل نحو- لا يطيقونه- أو في محل نصب على الحال من ضمير فيه، والعائد محذوف أو اللام نائبة عنه أي صواعقه، والجعل في الأصل الوضع. والأصابع جمع إصبع وفيه تسع لغات حاصلة من ضرب أحوال الهمزة الثلاث في أحوال الباء كذلك، وحكوا عاشرة وهي أصبوع بضمها مع واو وهي مؤنثة وكذا سائر أسمائها إلا الإبهام فبعض بني أسد يذكّرها والتأنيث أجود، وفي الآية مبالغة في فرط دهشتهم وكمال حيرتهم كما في الفرائد من وجوه «أحدها» نسبة الجعل إلى كل الأصابع وهو منسوب إلى بعضها وهو الأنامل «وثانيها» من حيث الإبهام في الأصابع والمعهود إدخال السبابة فكأنهم من فرط دهشتهم يدخلون أي أصبع كانت ولا يسلكون المسلك المعهود «ثالثها» في ذكر الجعل موضع الإدخال فإن جعل شيء في شيء أدل على إحاطة الثاني بالأول من إدخاله فيه، وهل هذا من المجاز اللغوي لتسمية الكل باسم جزئه أو للتجوز في الجعل؟ أو هو من المجاز العقلي بأن ينسب الجعل للأصابع وهو للأنامل فيه خلاف والمشهور هو الأول وعليه الجمهور. وابن مالك وجماعة على الأخير ظنا منهم أن المبالغة في الاحتراز عن استماع الصاعقة إنما يكون عليه ولم يكتفوا فيها بتبادر الذهن إلى أن الكل أدخل في الأذن قبل النظر للقرينة، وقيل: لا مجاز هنا أصلا لأن نسبة بعض الأفعال إلى ذي أجزاء تنقسم يكفي فيه تلبسه ببعض أجزائه كما يقال: دخلت البلد وجئت ليلة الخميس ومسحت بالمنديل فإن ذلك حقيقة مع أن
Cümle, kelamdan doğan bir soruya bina edilmiş iraptan mahalli olmayan bir istînâfiyye cümlesidir; sanki onların korkunç halleri açıklanırken “Peki, o şiddetin ortasında ne yapıyorlar?” denilmiş de Yüce Allah { يَجْعَلُونَ } [tıkarlar] buyurmuştur. Mukadder olana cer mahallinde sıfat olması gibi başka vecihler de caiz görülmüştür. Bunda ve 'yekâdü' fiilinde, “ona güç yetiremezler” gibi bir teville 'sayyib'in sıfatı olması yahut 'fîhi'deki zamirden hal olarak nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür; âid zamir mahzuftur yahut harf-i tarif onun yerine geçmiştir, yani “onun yıldırımları” demektir. Ca'l (جَعْل), aslen vaz' (koymak) demektir. Esâbi' (أَصَابِع), 'isba'ın (إِصْبَع - parmak) çoğuludur; hemzenin üç halinin bâ'nın üç haliyle çarpımından elde edilen dokuz lügat vardır. Vâv ile beraber damme ile 'usbû' (أُصْبُوع) şeklinde onuncusunu da nakletmişlerdir; müennestir, 'ibhâm' (başparmak) hariç diğer parmak isimleri de böyledir; Benî Esed'den bazıları onu müzekker yapar, ancak müennes olması daha fasihtir. Ayette, el-Ferâid'de belirtildiği üzere onların aşırı dehşetine ve tam şaşkınlıklarına dair birkaç yönden mübalağa vardır: Birincisi, koyma eyleminin parmakların bir kısmına yani parmak uçlarına ait olduğu halde bütün parmaklara nispet edilmesidir. İkincisi, parmaklardaki ibham (belirsizlik) yönündendir; zira alışılmış olan şehadet parmağını sokmaktır; sanki onlar aşırı dehşetlerinden ötürü alışılmış yolu tutmayıp rastgele herhangi bir parmağı sokmaktadırlar. Üçüncüsü, 'ithâl' (sokma) yerine 'ca'l' (koyma/tıkama) lafzının zikredilmesidir; zira bir şeyi bir şeyin içine koymak, ikincisinin birinciyi kuşatmasına onu içine sokmaktan daha çok delalet eder. “Bu, bütünün parçanın adıyla isimlendirilmesinden ötürü lügavî mecaz mıdır, yoksa ca'l lafzındaki mecaz mıdır, yahut parmak uçlarına ait olan koyma eyleminin parmaklara nispet edilmesiyle aklî mecaz mıdır?” konusunda ihtilaf vardır; meşhur olan birincisidir ve cumhur bu görüştedir. İbn Mâlik ve bir grup ise, yıldırım sesini işitmekten sakınmadaki mübalağanın ancak bununla olacağını düşünerek ve karineye bakılmaksızın zihne ilk etapta bütün parmağın kulağa sokulduğunun gelmesiyle yetinmeyerek sonuncu görüşü benimsemişlerdir. Denildi ki: Burada hiçbir mecaz yoktur; zira bölünen parçalara sahip bir şeye bazı fiillerin nispet edilmesinde, onun bazı parçalarıyla fiile muttasıf olması yeterlidir; nitekim “şehre girdim”, “perşembe gecesi geldim” ve “mendille sildim” denilir de bu hakikat sayılır; halbuki
الدخول والمجيء والمسح في بعض- البلد والليلة، والمنديل- ولا يخفى أن كون مثل ذلك حقيقة ليس على إطلاقه، والفرق بينه وبين ما نحن فيه ظاهر ومِنَ تعليلية تغني غناء اللام في المفعول له وتدخل على الباعث المتقدم والغرض المتأخر وهي متعلقة ب يَجْعَلُونَ وتعلقها بالموت بعيد- أي يجعلون- من أجل الصواعق وهي جمع صاعقة ولا شذوذ، والظاهر أنها في الأصل صفة من الصعق وهو الصراخ وتاؤها للتأنيث إن قدرت صفة لمؤنث أو للمبالغة إن لم تقدر- كراوية- أو للنقل من الوصفية إلى الاسمية- كحقيقة- وقيل: إنها مصدر كالعافية والعاقبة وهي اسم لكل هائل مسموع أو مشاهد، والمشهور أنها الرعد الشديد معه قطعة من نار لا تمر بشيء إلا أتت عليه، وقد يكون معه جرم حجري أو حديدي، وسد الآذان إنما ينفع على المعنى الأول، وقد يراد المعنى الثاني ويكون في الكلام إشارة إلى مبالغة أخرى في فرط دهشتهم حيث يظنون ما لا ينفع نافعا، وقرأ الحسن من الصواقع وهي لغة بني تميم كما في قوله:
giriş, geliş ve silme şehrin, gecenin ve mendilin bir kısmında vuku bulmuştur. Gizli değildir ki böylesi durumların hakikat olması mutlak değildir ve bununla içinde bulunduğumuz durum arasındaki fark açıktır. { مِنَ } harfi ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; mef'ûlün leh'teki 'lâm'ın yerine geçer, önde gelen saike ve sonradan gelen gayeye dahil olur. Bu harf { يَجْعَلُونَ } fiiline müteallaktır; { الْمَوْتِ } kelimesine taalluk etmesi ise uzaktır. Yani yıldırımlardan ötürü [parmaklarını kulaklarına] tıkarlar. Savâık (الصَّوَاعِق), 'sâika'nın (صَاعِقَة) çoğuludur ve bir şâzzlık yoktur. Zahir olan, aslen çığlık atmak demek olan 'sa'k' (الصَّعْق) kökünden bir sıfat olmasıdır; tâ'sı ise müennes için bir sıfat takdir edilirse müenneslik içindir, takdir edilmezse 'râviye' gibi mübalağa içindir yahut 'hakîkat' gibi sıfatlıktan isimliğe nakledilmek içindir. 'Âfiye' ve 'âkıbe' gibi masdar olduğu da söylenmiştir; işitilen veya görülen her korkunç şeyin ismidir. Meşhur olan ise onun; dokunduğu her şeyi yok eden bir ateş parçasıyla birlikte olan şiddetli gök gürültüsü olduğudur; bazen beraberinde taştan veya demirden bir cisim de bulunabilir. Kulakları tıkamak ancak birinci manaya göre fayda verir; ikinci mana da murad edilmiş olabilir ve bu takdirde kelamda, fayda vermeyecek şeyi faydalı sanmaları yönüyle aşırı dehşetlerine dair başka bir mübalağaya işaret bulunur. Hasan el-Basrî, Benî Temîm'in lügati üzere -şu beyitte olduğu gibi- «من الصواقع» şeklinde okumuştur:
ألم تر أن المجرمين أصابهم ... صواقع لا بل هن فوق الصواقع
Görmedin mi suçlulara yıldırımların isabet ettiğini, / Hayır, bilakis onlar yıldırımlardan da ötedir!
وليس من باب القلب على الأصح إذ علامته كون أحد البناءين فائقا للآخر ببعض وجوه التصريف والبناءان هنا مستويان في التصرف. وحَذَرَ الْمَوْتِ نصب على العلة ل يَجْعَلُونَ
En sahih görüşe göre bu, kalp (harf değişimi) babından değildir; zira kalbin alameti, iki yapıdan birinin sarfın bazı vecihlerinde diğerine üstün olmasıdır, buradaki iki yapı ise tasarrufta eşittir. { حَذَرَ الْمَوْتِ } ifadesi { يَجْعَلُونَ } fiilinin illeti (mef'ûlün leh'i) olarak mansubdur.
وإن كان من الصواعق في المعنى مفعولا له كان هناك نوعان منصوب ومجرور، ولزوم العطف في مثله غير مسلم خلافا لمن زعمه ولا مانع من أن يكون علة له مع علته كما أن من الصواعق علة له نفسه، وورد مجيء المفعول له معرفة وإن كان قليلا كما في قوله:
Şayet { مِنَ الصَّواعِقِ } mana bakımından mef'ûlün leh ise, burada mansub ve mecrur olmak üzere iki tür mef'ûlün leh bulunmuş olur. Bunu iddia edenin aksine, böylesi bir durumda atıf yapmanın lüzumu kabul edilmiş değildir; { مِنَ الصَّواعِقِ } ifadesinin bizzat kendisinin illeti olduğu gibi, bunun da onun illetiyle beraber bir illet olmasına hiçbir engel yoktur. Şu beyitte olduğu gibi, az da olsa mef'ûlün leh'in marife olarak gelişi vârid olmuştur:
وأغفر عوراء الكريم ادخاره ... وأعرض عن شتم اللئيم تكرما
Kerem sahibinin kusurunu onunla dostluğu korumak için bağışlarım, / Alçağın sövmesine ise keremimden ötürü aldırmam.
وجعله مفعولا مطلقا لمحذوف أي يحذرون- حذر الموت- بعيد. وقرأ قتادة والضحاك وابن أبي ليلى- حذار- وهو كحذر شدة الخوف. والموت في المشهور زوال الحياة عما يتصف بها بالفعل وإطلاقه على العدم السابق في قوله سبحانه: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [البقرة: ٢٨] مجاز ولا يرد قوله تعالى: خَلَقَ الْمَوْتَ [الملك: ٢] إذ الخلق فيه بمعنى التقدير وتعيين المقدار بوجه ما وهو مما يوصف به الموجود والمعدوم لأن العدم كالوجود له مدة ومقدار معين عنده تعالى، وقيل: المراد بخلق الموت إحداث أسبابه، وقيل: إنه العدم مطلقا وإن لم يكن مخلوقا إلا أن إعدام الملكات مخلوقة لما فيها من شائبة التحقق بمعنى أن استعداد الموضوع معتبر في مفهومها وهو أمر وجودي فيجوز أن يعتبر تعلق الخلق والإيجاد باعتبار ذلك، وصحح محققو أهل السنة أن الموت صفة وجودية خلقت ضدا للحياة، ولهذا يظهر كما
Bunun, “ölüm korkusuyla sakınırlar” takdirinde mahzuf bir fiilin mef'ûlü mutlakı kılınması ise uzaktır. Katâde, Dahhâk ve İbn Ebî Leylâ «حِذَارَ» şeklinde okumuşlardır; bu da 'hazer' gibi şiddetli korku demektir. Mevt (ölüm), meşhur tanımıyla fiilen hayat ile nitelenen şeyden hayatın zeval bulmasıdır. Yüce Allah'ın { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } [el-Bakara: 28] “Siz ölüler idiniz de sizi O diriltti.” buyruğunda önceki yokluk (adem) için kullanılması mecazdır. Yüce Allah'ın { خَلَقَ الْمَوْتَ } [el-Mülk: 2] “Ölümü yarattı...” buyruğu buna itiraz olarak getirilemez; zira oradaki yaratma (halk), takdir etme ve bir vechile miktarını tayin etme anlamındadır ki bu hem mevcud hem de ma'dum için vasfedilebilen bir durumdur; çünkü yokluğun da tıpkı varlık gibi Yüce Allah katında belirli bir süresi ve miktarı vardır. Ölümün yaratılmasından maksadın onun sebeplerinin yaratılması olduğu da söylenmiştir. Onun mutlak yokluk olduğu, yaratılmış olmasa bile meleke yokluklarının bir derece gerçekleşme şaibesi taşıdığı için yaratılmış olduğu da söylenmiştir; yani mevzunun istidadı onun mefhumunda muteberdir, bu da vücûdî bir emirdir; dolayısıyla yaratma ve icadın buna taalluk ettiği kabul edilebilir. Ehl-i Sünnet muhakkikleri ise ölümün, hayata zıt olarak yaratılmış vücûdî bir sıfat olduğunu sahih kabul etmişlerdir; nitekim bu sebeple
في الحديث «يوم تتجسد المعاني- كما قال أهل الله تعالى- بصورة كبش أملح»
hadiste “manaların -ehlullahın dediği gibi- alacalı beyaz bir koç suretinde tecessüm edeceği gün” şeklinde zuhur eder
ويصير عدما محضا إذ يذبح بمدية الحياة التي لا ينتهي أمدها وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ أي لا يفوتونه كما لا يفوت المحاط المحيط فإحاطته تعالى به مجاز تشبيها لحال قدرته الكاملة التي لا يفوتها المقدور أصلا بإحاطة المحيط بالمحاط بحيث لا يفوته فيكون في الإحاطة استعارة تبعية وإن شبه حاله تعالى- وله المثل الأعلى- معهم بحال المحيط مع المحاط بأن تشبه هيئة منتزعة من عدة أمور بمثلها كان هناك استعارة تمثيلية لا تصرف في مفرداتها إلا أنه صرح بالعمدة منها وقدر الباقي فافهم. وجوز أبو علي في مُحِيطٌ أن يكون بمعنى مهلك كما في قوله تعالى:
ve süresi bitmeyen ebedî hayat bıçağıyla boğazlandığı için sırf yokluk haline gelir. { وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Allah ise o kâfirleri çepeçevre kuşatıcıdır”; yani kuşatılanın kuşatandan kaçıp kurtulamadığı gibi onlar da O'ndan kaçıp kurtulamazlar. Yüce Allah'ın onları kuşatması mecazdır; hiçbir kudret yetirilenin kendisinden asla kaçamadığı kâmil kudretinin hali, kuşatanın kuşatılandan kaçamayacak şekilde onu sarmasına benzetilmiştir; dolayısıyla ihata lafzında istiare-i tebeiyye vardır. Şayet Yüce Allah'ın -en yüce misal O'nundur- onlarla olan hali, kuşatanın kuşatılanla olan haline benzetilerek birden çok husustan çıkarılan bir heyet benzerine benzetilirse, müfredatında tasarruf edilmeyen bir istiare-i temsiliyye bulunur; ancak bunun asıl dayanağı açıkça zikredilmiş, geri kalanı takdir edilmiştir, iyi anla! Ebû Ali, { مُحِيطٌ } kelimesinin Yüce Allah'ın şu buyruğundaki gibi “helak edici” anlamında olmasını da caiz görmüştür:
وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ [البقرة: ٨١] أو عالم علم مجازاة كما في قوله تعالى: وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ [الجن: ٢٨] وكل هذا من الظاهر، ولأهل الشهود كلام- من ورائه محيط- والواو اعتراضية لا عاطفة ولا حالية والجملة معترضة بين جملتين من قصة واحدة وفيها تتميم للمقصود من التمثيل بما تفيده من المبالغة لأن- الكافرين- وضع موضع الضمير وعبر به إشعارا باستحقاق ذوي الصيب ذلك العذاب لكفرهم فيكون الكلام على حد قوله تعالى: ثَلُ ما
{ وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } [el-Bakara: 81] “Ve günahı kendisini çepeçevre kuşatmışsa...” Yahut Yüce Allah'ın { وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ } [el-Cin: 28] “Ve onların nezdinde olanları çepeçevre kuşatmıştır.” buyruğunda olduğu gibi “cezalandırma ilmiyle bilici” anlamındadır. Bütün bunlar zahire göredir; ehl-i şuhûdun ise bunun da ötesinde kuşatıcı sözleri vardır. Vâv harfi atıf veya hal için değil, i'tirâziyyedir (ara cümle bildirir); cümle tek bir kıssanın iki cümlesi arasına girmiş bir ara cümledir ve ifade ettiği mübalağa ile temsilden kastedileni tamamlamaktadır; zira 'el-kâfirîn' zamirin yerine konulmuş ve sağanağa tutulanların küfürleri sebebiyle bu azabı hak ettiklerini hissettirmek için bu lafızla ifade edilmiştir. Dolayısıyla kelam, Yüce Allah'ın şu buyruğu kabilindendir: { مَثَلُ ما
يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ
{ يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ } “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu bir rüzgârın hali gibidir.”
[آل عمران:
[Âl-i İmrân:
١١٧] فإن التشبيه بحرث قوم كذلك لا يخفى حسنه لأن الإهلاك عن سخط أشد وأبلغ وفيه تنبيه على أن ما صنعوه من سد الآذان بالأصابع لا يغني عنهم شيئا وقد أحاط بهم الهلاك ولا يدفع الحذر القدر. وماذا يصنع مع القضاء تدبير البشر. وجعل الاعتراض من جملة أحوال المشبه على أن المراد بِالْكافِرِينَ المنافقون ولا محيص لهم عن عذاب الدارين ووسط بين أحوال المشبه به لاظهار كمال العناية بشأن المشبه والتنبيه على شدة الاتصال مما يأباه الذوق السليم يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ استئناف آخر بياني كأنه قيل: فكيف حالهم مع ذلك البرق؟ فقال يَكادُ إلخ، وفي البحر يحتمل أن يكون في موضع جر لذوي المحذوفة فيما تقدم- ويكاد- مضارع كاد من أفعال المقاربة وتدل على قرب وقوع الخبر وأنه لم يقع والأول لوجود أسبابه والثاني لمانع أو فقد شرط على ما تقضي العادة به، والمشهور أنها إن نفيت أثبتت وإن أثبتت نفت وألغزوا بذلك، ولم يرتض هذا أبو حيان وصحح أنها كسائر الأفعال في أن نفيها نفي وإثباتها إثبات، واللام- في البرق للعهد إشارة إلى ما تقدم- نكرة، وقيل: إشارة إلى البرق الذي مع الصواعق أي برقها وهو كما ترى وإسناد الخطف وهو في الأصل الأخذ بسرعة أو الاستلاب إليه من باب إسناد الإحراق إلى النار وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيقه قريبا. والشائع في خبر- كاد- أن يكون فعلا مضارعا غير مقترن بأن المصدرية الاستقبالية أما المضارع فلدلالته على الحال المناسب للقرب حتى كأنه لشدة قربه وقع وأما أنه غير مقترن- بأن- فلمنا فاتها لما قصدوا ونحو- وأبت إلى فهم وما كدت آئبا. وكاد الفقر أن يكون كفرا، وقد كاد- من طول البلى أن يمحصا- قليل. وقرأ مجاهد وعلي بن الحسين ويحيى بن وثاب «يخطف» بكسر الطاء والفتح أفصح.
117] Böyle bir kavmin ekini ile teşbih edilmesindeki güzellik gizli değildir; çünkü gazaptan kaynaklanan helak daha şiddetli ve daha beliğdir. Bunda, kulakları parmaklarla tıkama şeklinde yaptıkları şeyin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına, helakin onları kuşattığına ve sakınmanın kaderi savamayacağına bir tenbih vardır. İlahi kaza karşısında beşerin tedbiri ne yapabilir ki! Bu itiraz cümlesinin, müşebbehin hallerinden kılınması -ki 'el-kâfirîn' ile münafıkların kastedildiği ve iki cihan azabından onların kaçışının olmadığı, müşebbehin durumuna tam bir özen göstermek ve irtibatın kuvvetini bildirmek üzere müşebbeh bih'in halleri arasına yerleştirildiği şeklindeki yorum- selim zevkin reddedeceği bir şeydir. { يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } “O şimşek neredeyse gözlerini kapıverecek.” ifadesi diğer bir beyânî istînâftır; sanki “Peki, o şimşek karşısında halleri nasıldır?” denilmiş de Yüce Allah { يَكادُ } [neredeyse...] buyurmuştur. el-Bahr'da, daha önce geçen mahzuf 'zevî' kelimesinin cer mahallinde sıfatı olmasının muhtemel olduğu belirtilmiştir. 'Yekâdü' (يَكادُ), mukarebe fiillerinden olan 'kâde'nin muzarisidir; haberin vukuunun yaklaştığına fakat vuku bulmadığına delalet eder; birincisi sebeplerinin varlığından, ikincisi ise adetin iktiza ettiği üzere bir engelden veya bir şartın yokluğundandır. Meşhur olan kural; nefyedildiğinde ispat, ispat edildiğinde nefy bildirdiğidir ve bununla bilmeceler sorulmuştur. Ebû Hayyân bunu kabul etmemiş ve onun da diğer fiiller gibi nefiy halinin nefiy, ispat halinin ispat olduğunu tashih etmiştir. 'El-berk' lafzındaki elif-lâm, daha önce nekra olarak geçen şeye işaret eden ahd içindir. Yıldırımlarla beraber olan şimşeğe işaret olduğu, yani “onun şimşeği” demek olduğu da söylenmiştir ki durum gördüğün gibidir. Aslen süratle almak veya çekip kapmak demek olan 'hatf' (الْخَطْف) eyleminin ona isnat edilmesi, yakma eyleminin ateşe isnat edilmesi kabilindendir; inşâallâhu teâlâ bunun tahkiki yakında gelecektir. 'Kâde'nin haberinde yaygın olan; istikbal bildiren masdariyye 'en' edatından soyutlanmış bir muzari fiil olmasıdır. Muzari olması, yakınlığa uygun olan şimdiki zamana (hale) delalet etmesi içindir; öyle ki yakınlığının şiddetinden dolayı sanki vuku bulmuş gibidir. 'En'den soyutlanmış olması ise, 'en' edatının kastettikleri manaya zıt olmasındandır. “Fehm kabilesine döndüm, neredeyse dönemeyecektim”, “Fakirlik neredeyse küfür olacaktı” ve “Eskimenin uzunluğundan neredeyse silinecekti” gibi örnekler azdır. Mücâhid, Ali b. el-Hüseyin ve Yahyâ b. Vessâb, tâ'nın kesresiyle «يخطف» şeklinde okumuşlardır; fetha ile okunması ise daha fasihtir.
وعن ابن مسعود «يختطف» - وعن الحسن «يخطف» - بضم الياء وفتح الخاء وأصله يختطف فأدغم التاء في الطاء.
İbn Mes'ûd'dan «يختطف», Hasan'dan ise yâ'nın dammesi ve hı'nın fethasıyla «يخطف» şeklinde rivayet edilmiştir; aslı 'yehtetıfu' (يَخْتَطِفُ) olup tâ harfi tı'ya idgam edilmiştir.
وعن عاصم وقتادة والحسن أيضا- «يخطّف» - بفتح الياء وكسر الخاء والطاء المشددة. وعن الحسن أيضا والأعمش- «يخطّف» - بكسر الثلاثة والتشديد وعن زيد- «يخطّف» - بضم الياء وفتح الخاء وكسر الطاء المشددة وهو تكثير مبالغة لا تعدية، وكسر الطاء في الماضي لغة قريش، وهي اللغة الجيدة.
Âsım, Katâde ve yine Hasan'dan yâ'nın fethası, hı'nın kesresi ve tı'nın şeddesiyle «يخطّف» rivayet edilmiştir. Yine Hasan'dan ve A'meş'ten her üçünün kesresi ve şedde ile «يخطّف» rivayet edilmiştir. Zeyd'den ise yâ'nın dammesi, hı'nın fethası ve tı'nın şeddeli kesresiyle «يخطّف» rivayet edilmiştir ki bu geçişlilik için değil, teksîr (çokluk) ve mübalağa içindir. Mâzide tı harfinin kesreli olması Kureyş lügatidir ve en güzel lügat de budur.
كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا استئناف ثالث كأنه لما قيل إنهم مبتلون باستمرار تجدد خطف الأبصار فهم منه أنهم مشغولون بفعل ما يحتاج إلى الأبصار ساعة فساعة وإلا لغطوها كما سدوا الآذان، فسئل وقيل: ما يفعلون في حالتي وميض البرق وعدمه؟ فأجيب بأنهم حراص على المشي- كما أضاء لهم- اغتنموه- ومشوا وإذا أظلم عليهم- توقفوا مترصدين. وكُلَّما في هذه الآية وأمثالها منصوبة على الظرفية وناصبها «ما» هو جواب معنى. و «ما» حرف مصدري أو اسم نكرة بمعنى وقت فالجملة بعدها صلة أو صفة وجعلت شرطا لما فيها من معناه وهي لتقدير ما بعدها بنكرة تفيد عموما بدليا ولهذا أفادت- كما- التكرار كما صرح به الأصوليون وذهب إليه بعض النحاة واللغويين واستفادة التكرار من إِذا وغيرها من أدوات الشرط من القرائن الخارجية على الصحيح، ومن ذلك قوله:
{ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا } “Onları aydınlattıkça onda yürürler; üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar” ifadesi üçüncü bir istînâftır. Zira onların sürekli yenilenen bir göz kapılmasına müptela oldukları söylenince, bundan onların anbean görmeye muhtaç olan bir işle meşgul oldukları anlaşıldı; aksi takdirde kulaklarını tıkadıkları gibi gözlerini de kapatırlardı. Dolayısıyla “Şimşeğin parıldadığı ve parıldamadığı iki durumda ne yaparlar?” diye sorulmuş gibi oldu; buna cevaben de onların yürümeye çok hırslı oldukları, şimşek onları aydınlatınca bunu ganimet bilip yürüdükleri, üzerlerine karanlık çökünce de gözetleyerek duraklayıp kaldıkları bildirildi. Bu ayette ve benzerlerinde { كُلَّما }, zarfiyet üzere mansubdur; onu nasbeden ise mana bakımından cevap olan fiildir. 'Mâ' (ما) masdariyet harfidir veya 'vakit' anlamında nekra bir isimdir; dolayısıyla kendisinden sonraki cümle sıla veya sıfattır; taşıdığı mana sebebiyle şart kılınmıştır ve kendisinden sonrakini bedelî bir umum ifade eden bir nekra takdirine sokmak içindir. Bu sebeple usulcüler açıkça belirtmiş, bazı nahivciler ve dilciler de bu görüşe varmışlardır ki 'küllemâ' (كُلَّما) tekrar ifade eder. Doğru olan görüşe göre, 'izâ' (إِذا) ve diğer şart edatlarından tekrar anlamının anlaşılması ise haricî karinelerden kaynaklanır; nitekim şu beyit de bu kabildendir:
إذا وجدت أوار الحب من كبدي ... أقبلت نحو سقاء القوم أبترد
Ciğerimde aşkın alevini hissettiğim zaman, / Serinlemek için kavmin kırbasına yönelirim.
وزعم أبو حيان أن التكرار الذي ذكره الأصوليون وغيرهم في كُلَّما إنما جاء من عموم كل لا من وضعها وهو مخالف للمنقول والمعقول، وقد استعملت هنا في لازم معناها كناية أو مجازا وهو الحرص والمحبة لما دخلت عليه ولذا قال مع الإضاءة كُلَّما ومع الاظلام إِذا وقول أبي حيان: إن التكرار متى فهم من كُلَّما هنا لزم منه التكرار في «إذا» إذ الأمر دائر بين إضاءة البرق والإظلام ومتى وجد «ذا» فقد ذا فلزم من تكرار وجود «ذا» تكرار عدم
Ebû Hayyân, usulcülerin ve diğerlerinin 'küllemâ' (كُلَّما) hakkında zikrettiği tekrarın onun vaz'ından değil sırf 'küll'ün (كُلّ) umumiliğinden kaynaklandığını iddia etmiştir ki bu, nakledilene de akla da aykırıdır. Burada ise kinaye veya mecaz yoluyla manasının lazımı olan, dahil olduğu şeye karşı hırs ve sevgi anlamında kullanılmıştır; bu sebeple aydınlanma ile birlikte 'küllemâ', karanlık çökmesi ile birlikte ise 'izâ' (إِذا) buyurmuştur. Ebû Hayyân'ın “Burada küllemâ'dan tekrar anlaşıldığı takdirde izâ'dan da tekrarın gerekeceği, zira durumun şimşeğin aydınlatması ile karanlığın basması arasında dönüp durduğu, bu bulunduğu zaman ötekinin yok olduğu, dolayısıyla bunun varlığının tekrarından ötekinin yokluğunun tekrarının gerekeceği” şeklindeki sözü
ذا غفلة عما أرادوه من هذا المعنى الكنائي والمجازي. وأضاء إما متعد كما في قوله:
onların bu kinâî ve mecazî manadan murad ettikleri şeyden gaflet etmektir. 'Edâe' (أَضَاءَ) ya şu beyitte olduğu gibi müteaddidir:
أعد نظرا يا عبد قيس لعلما ... أضاءت لك النار الحمار المقيدا
Ey Abdükays, bakışını tekrar çevir; / Umulur ki ateş sana o bağlı eşeği aydınlatmıştır.
والمفعول محذوف أي كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ ممشي مَشَوْا فِيهِ وسلكوه، وإما لازم ويقدر حينئذ مضافان- أي كلما لمع لهم- مشوا في مطرح ضوئه ولا بد من التقدير إذ ليس المشي في البرق بل في محله وموضع إشراق ضوئه وكون «في» للتعليل والمعنى مشوا الأجل الإضاءة فيه يتوقف فيه من له ذوق في العربية، ويؤيد اللزوم قراءة ابن أبي عبلة ضاء ثلاثيا، وفي مصحف ابن مسعود بدل- مشوا فيه- مضوا فيه، وللإشارة إلى ضعف قواهم لمزيد خوفهم ودهشتهم لم يأت سبحانه بما يدل على السرعة، ولما حذف مفعول أضاء وكانت النكرة أصلا أشار إلى أنهم لفرط الحيرة كانوا يخبطون خبط عشواء ويمشون كل ممشى، ومعنى أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ اختفى عنهم، والمشهور استعمال أظلم لازما، وذكر الأزهري- وناهيك به- في التهذيب أن كل واحد من أوصاف الظلم يكون لازما ومتعديا، وعلى احتمال التعدي هنا ويؤيده قراءة زيد بن قطيب والضحاك أَظْلَمَ بالبناء للمفعول مع اتفاق النحاة على أن المطرد بناء المجهول من المتعدي بنفسه يكون المفعول محذوفا أي- إذا أظلم- البرق بسبب خفائه معاينة الطريق قامُوا أي وقفوا عن المشي ويتجوز به عن الكساد ومنه قامت السوق، وفي ضده يقال: مشت الحال وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ عطف على مجموع الجمل الاستئنافية ولم يجعلوها معطوفة على الأقرب ومن تتمته لخروجها عن التمثيل وعدم صلاحيتها للجواب، وعطف ما ليس بجواب على الجواب ليس بصواب وجوزه بعض المحققين إذ لا بأس بأن يزاد في الجواب ما يناسبه وإن لم يكن له دخل فيه بل قد يستحسن ذلك إذا اقتضاه المقام كما في وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى [طه: ١٧] الآية وكونها اعتراضية أو حالية من ضمير قامُوا بتقدير المبتدأ أو معطوفة على الجملة الأولى مع تخلل الفواصل اللفظية، والمقدرة فضول عند ذوي الفضل، والقول بأنه أتى بها لتوبيخ المنافقين حيث لم ينتهوا لأن من قدر على إيجاد قصيف الرعد ووميضه وإعدامهما قادر على إذهاب سمعهم وأبصارهم أفلا يرجعون عن ضلالهم محل للتوبيخ إذ لا يصح عطف الممثل له على حال الممثل به، ومفعول شاء هنا محذوف وكثيرا ما يحذف مفعولها إذا وقعت في حيز الشرط ولم يكن مستغربا، والمعنى ولو أراد الله إذهاب سمعهم بقصيف الرعد وأبصارهم بوميض البرق لذهب، ولتقدم ما يدل على التقييد من يَجْعَلُونَ ويَكادُ قوى دلالة السياق عليه وأخرجه من الغرابة، ولك أن لا تقيد ذلك المفعول وتقيد الجواب كما صنعه الزمخشري أو لا تقيد أصلا، ويكون المعنى لو أراد الله إذهاب هاتيك القوى أذهبها من غير سبب فلا يغنيهم ما صنعوه، والمشيئة عند المتكلمين كالإرادة سواء، وقيل: أصل المشيئة إيجاد الشيء وإصابته وإن استعمل عرفا في موضع الإرادة، وقرأ ابن أبي عبلة- لأذهب الله بأسماعهم- وهي محمولة على زيادة الباء لتأكيد التعدية أو على أن- أذهب- لازم بمعنى ذهب كما قيل بنحوه في تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [المؤمنون: ٢٠] وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ [البقرة: ١٩٥] إذ الجمع بين أداتي تعدية لا يجوز، وبعضهم يقدر له مفعولا- أي لأذهبهم- فيهون الأمر وكلمة لَوْ لتعليق حصول أمر ماض هو الجزاء بحصول أمر مفروض هو الشرط لما بينهما من الدوران حقيقة أو ادعاء ومن قضية مفروضة الشرط دلالتها على انتفائه
[Bu durumda fiilin] mef‘ûlü mahzuftur; yani “Onlara ne zaman bir yürüyüş yolu aydınlatsa, onda yürürler ve o yola girerler.” Ya da [edâe fiili] lâzımdır; bu takdirde iki muzâf takdir edilir: Yani “Onlar için ne zaman parıldasa, ışığının vurduğu yerde yürürler.” Zira yürüme eylemi şimşeğin bizzat kendisinde değil, onun bulunduğu mahalde ve ışığının aydınlattığı yerde cereyan ettiği için bu takdir kaçınılmazdır. Buradaki «fî» (فِي) harf-i cerrinin ta‘lîl (gerekçe bildirme) için olduğunu ve mânanın “Aydınlatması sebebiyle orada yürüdüler” şeklinde olduğunu söylemek ise Arapça zevkine sahip olanların tereddütle karşılayacağı bir husustur. İbn Ebî Able’nin sülâsî olarak «dâe» (ضَاءَ) şeklindeki kıraati de bu fiilin lâzım oluşunu teyit etmektedir. İbn Mes‘ûd’un mushafında ise «meşev fîh» (مَشَوْا فِيهِ) yerine «medav fîh» (مَضَوْا فِيهِ) yer almaktadır. Korku ve dehşetlerinin fazlalığından ötürü güçlerinin zayıfladığına işaret etmek maksadıyla, Sübhânehu ve Teâlâ sürat bildiren bir ifade getirmemiştir. 'Edâe'nin mef‘ûlü hazfedilip nekirelik de asıl olunca, aşırı şaşkınlıkları sebebiyle onların gece körünün rastgele yürümesi gibi şuursuzca sağa sola çarparak her türlü yolda yürüdüklerine işaret edilmiştir. { أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ } “karanlık çöktüğünde” ifadesinin manası ise [ışığın] onlardan gizlenmesidir. Meşhur olan, 'ezleme' fiilinin lâzım olarak kullanılmasıdır. Ezherî -ki o ne büyük bir otoritedir- et-Tehzîb'de, karanlık ile ilgili vasıfların her birinin hem lâzım hem de müteaddî olarak kullanılabileceğini zikretmiştir. Burada fiilin müteaddî olma ihtimaline göre —ki Zeyd b. Kuteyb ile Dahhâk’ın meçhul sîgada { أُظْلِمَ } okuyuşları ve nahivcilerin bizzat müteaddî olan fiilden meçhul bina edilmesinin kıyâsî/düzenli olduğu yönündeki ittifakı bunu teyit eder— mef‘ûl mahzûf olur; yani şimşek, gizlenmesi sebebiyle yolun görülmesini kararttığında { قامُوا } “durakalırlar”, yani yürümekten vazgeçip dururlar. Bu ifade durgunluktan (kesat) mecaz olarak da kullanılır; nitekim pazar durgunlaştığında «kâmeti's-sûk» (قَامَتِ السُّوقُ) denir. Bunun zıddında ise «meşeti'l-hâl» (مَشَتِ الْحَالُ) [işler yürüdü/yoluna girdi] denilir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi” cümlesi, önceki istînâf cümlelerinin tamamına matuftur. Âlimler bu cümleyi en yakınındaki cümleye matuf ve onun bir tamamlayıcısı kılmamışlardır; çünkü bu cümle temsîlî anlatımın dışına çıkmakta ve cevap olmaya elverişli bulunmamaktadır. Cevap olmayan bir ifadenin cevaba atfedilmesi ise doğru değildir. Bazı muhakkik âlimler ise buna cevaz vermiştir; zira bizzat dahil olmasa bile makama uygun düşen bir fazlalığın cevaba ilave edilmesinde bir sakınca yoktur. Hatta makam bunu gerektirdiğinde bu durum güzel bile sayılır; nitekim { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } “Sağ elindeki nedir, ey Mûsâ?” [Tâhâ: 17] ayetinde olduğu gibi. Bu cümlenin i‘tirâziyye (ara cümle) olması ya da mübtedâ takdiriyle { قامُوا } fiilindeki zamirden hâl olması veya araya lafzî ve takdîrî fasılaların girmesiyle birlikte ilk cümleye matuf olması, fazilet sahipleri nezdinde fuzûlî bir zorlamadır. Bunun, vazgeçmedikleri için münafıkları azarlamak üzere getirildiği; zira gök gürültüsünün şiddetli sesini ve şimşeğin parıltısını var etmeye ve yok etmeye kâdir olan Zat'ın onların işitmelerini ve görmelerini yok etmeye de kâdir olduğu, hâlâ sapıklıklarından dönmeyecekler mi şeklinde bir azarlama makamında olduğu yönündeki görüş de tenkide açıktır; zira temsil edilen kimsenin (mümessel leh), temsil edilen şeyin (mümessel bih) hâline atfedilmesi sahih değildir. Burada 'şâe' (شَاءَ) fiilinin mef‘ûlü mahzuftur. Şart konumunda yer aldığında ve yadırganacak bir durum olmadığında onun mef‘ûlü çoğunlukla hazfedilir. Mânası şudur: “Eğer Allah gök gürültüsünün şiddetiyle onların kulaklarını, şimşeğin parıltısıyla da gözlerini gidermeyi murad etseydi, elbette giderirdi.” Öncesinde { يَجْعَلُونَ } “koyarlar” ve { يَكادُ } “neredeyse” gibi takyîde delalet eden unsurların geçmiş olması, siyakın buna delaletini güçlendirmiş ve onu gariplikten çıkarmıştır. Dilersen bu mef‘ûlü takyîd etmeyip Zemahşerî’nin yaptığı gibi sadece cevabı takyîd edebilirsin; yahut da hiçbirini takyîd etmezsin. Bu takdirde mana: “Şayet Allah bu güçleri gidermeyi dileseydi, hiçbir sebep olmaksızın onları giderirdi; dolayısıyla yaptıkları tedbirler onlara hiçbir fayda sağlamazdı” şeklinde olur. Mütekellimîne göre meşîet ile irade tamamen aynıdır. Bir görüşe göre ise meşîetin aslı bir şeyi var etmek ve ona isabet ettirmektir; her ne kadar örfte irade anlamında kullanılsa da. İbn Ebî Able «لأذهب الله بأسماعهم» şeklinde okumuştur; bu okuyuş ya ta‘diyeyi (geçişliliği) pekiştirmek için bâ harf-i cerrinin ziyadeliğine ya da { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } [el-Mü'minûn: 20] ve { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ } [el-Bakara: 195] ayetlerinde benzer şekilde söylendiği gibi 'ezhebe' fiilinin 'zehebe' anlamında lâzım oluşuna hamledilir; çünkü iki ta‘diye edatının bir arada kullanılması caiz değildir. Bazı âlimler ise bu fiile bir mef‘ûl takdir ederler —yani “onları helak ederdi” takdirinde bulunurlar— böylece mesele kolaylaşmış olur. «Lev» (لَوْ) kelimesi, hakikatte veya iddiada aralarındaki deveran sebebiyle şart olarak farz edilen bir durumun gerçekleşmesine bağlı olarak geçmişte kalan bir cezanın (sonucun) vukuunu talik etmek (bağlamak) içindir. Şartın sadece faraziye olması ise onun kesinlikle bulunmadığına (intifâsına) delalet eder
قطعا والمنازع فيه مكابر، وأما دلالتها على انتفاء الجزاء فقد قيل وقيل: والحق أنه إن كان ما بينهما من الدوران قد بنى الحكم على اعتباره فهي دالة عليه بواسطة مدلولها ضرورة استلزام انتفاء العلة لانتفاء المعلول. أما في الدوران الكلي كالذي في قوله تعالى: شأنه وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ [النحل: ٩] وقولك لو جئتني لأكرمتك فظاهر، ثم إنه قد يساق الكلام لتعليل انتفاء الجزاء بانتفاء الشرط كما في المثالين، وهو الاستعمال الشائع في لَوْ ولذا قيل: إنها لامتناع الثاني لامتناع الأول وقد يساق للاستدلال بانتفاء الثاني لكونه ظاهرا أو مسلما على انتفاء الأول لكونه بعكسه كما في قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] ولَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ [الأحقاف: ١١] واللزوم في الأول حقيقي وفي الثاني ادعائي، وكذا انتفاء الملزومين وليس هذا بطريق السببية الخارجية بل بطريق الدلالة العقلية الراجعة إلى سببية العلم بانتفاء الثاني للعلم بانتفاء الأول. ومن لم يتنبه زعم أنه لانتفاء الأول لانتفاء الثاني. وأما في مادة الدوران الجزئي كما في قولك: لو طلعت الشمس لوجد الضوء فلأن الجزاء المنوط بالشرط ليس وجود أي ضوء بل وجود الضوء الخاص الناشئ من الطلوع ولا ريب في انتفائه بانتفائه هذا إذا بني الحكم على اعتبار الدوران وإن بني على عدمه فأما أن يعتبر تحقق مدار آخر له أو لا، فإن اعتبر فالدلالة تابعة لحال ذلك المدار فإن كان بينه وبين الانتفاء الأول منافاة تعين الدلالة كما إذا قلت: لو لم تطلع الشمس لوجد الضوء فإن وجود الضوء معلق في الحقيقة بسبب آخر هو المدار ووضع عدم الطلوع موضعه لكونه كاشفا عنه فكأنه قيل: لو لم تطلع الشمس لوجد الضوء بالقمر مثلا.
ve bu hususta tartışan kimse inatçıdır. Cezanın yokluğuna delalet etmesine gelince; bu hususta muhtelif sözler söylenmiştir. Hak olan şudur: Şayet aralarındaki deveran, hükmün onun itibarı üzerine bina edildiği şekilde ise 'lev', medlûlü vasıtasıyla ona delalet eder; zira illetin yokluğu zorunlu olarak ma'lulün de yokluğunu gerektirir. Şânı yüce Allah'ın { وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ } [en-Nahl: 9] “Eğer O dileseydi, elbette hepinizi hidayete erdirirdi.” buyruğunda ve senin “Bana gelseydin sana ikram ederdim” sözündeki gibi küllî deveranda bu durum açıktır. Sonra kelam, bu iki misalde olduğu gibi şartın yokluğuyla cezanın yokluğunu gerekçelendirmek için sevk edilebilir; 'lev' edatında yaygın kullanım da budur; bu sebeple onun 'birincinin imtinası sebebiyle ikincinin imtinası için' olduğu söylenmiştir. Bazen de Yüce Allah'ın { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [el-Enbiyâ: 22] “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisi de bozulup gitmişti.” ve { لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } [el-Ahkâf: 11] “Eğer o bir hayır olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi.” buyruklarında olduğu gibi, ikincinin yokluğunun zahir veya müsellem oluşundan hareketle bunun aksine olan birincinin yokluğuna istidlal etmek için sevk edilir. Lüzum birincisinde hakiki, ikincisinde iddiâîdir; iki melzûmun yokluğu da böyledir. Bu durum harici sebebiyet yoluyla değil, ikincinin yokluğunu bilmenin birincinin yokluğunu bilmeye sebebiyetine raci olan akli delalet yoluyladır. Buna dikkat etmeyen kimse, bunun birincinin yokluğundan ötürü ikincinin yokluğu için olduğunu zannetmiştir. “Güneş doğsaydı ışık bulunurdu” sözündeki gibi cüz'î deveran maddesinde ise, şarta bağlanan ceza herhangi bir ışığın varlığı değil, doğmaktan neşet eden özel ışığın varlığıdır; onun yokluğuyla bunun da yok olacağında şüphe yoktur. Bu, hükmün deveranın itibarı üzerine bina edilmesi halindedir. Şayet deveranın yokluğu üzerine bina edilirse, onun için başka bir medârın tahakkuku ya muteber sayılır ya da sayılmaz. Şayet muteber sayılırsa, delalet o medârın haline tabidir; şayet onunla birinci yokluk arasında bir zıtlık varsa delalet kesinleşir; nitekim “Şayet güneş doğmasaydı ışık bulunurdu” dediğinde, ışığın varlığı hakikatte medâr olan başka bir sebebe bağlanmıştır ve doğmayış, onu açığa çıkaran olduğu için onun yerine konulmuştur; sanki “Şayet güneş doğmasaydı, mesela ay sayesinde ışık bulunurdu” denilmiş gibidir.
ولا ريب في أن هذا الجزاء منتف عند انتفاء الشرط لاستحالة الضوء القمري عند طلوع الشمس، وإن لم يكن بينهما منافاة تعين عدم الدلالة
Güneş doğduğunda ay ışığının imkânsızlığı sebebiyle şartın yokluğunda bu cezanın da yok olduğunda şüphe yoktur. Şayet ikisi arasında bir zıtlık yoksa delaletin bulunmayışı kesinleşir;
كحديث «لو لم تكن ربيبتي في حجري ما حلت لي إنها لابنة أخي من الرضاعة»
nitekim “Korumam altındaki üvey kızım olmasaydı bile bana helal olmazdı; çünkü o benim süt kardeşimin kızıdır” hadisi böyledir.
فإن المدار المعتبر في ضمن الشرط- أعني كونها ابنة الأخ- غير مناف لانتفائه الذي هو كونها ربيبته بل مجامع له، ومن ضرورته مجامعة أثريهما أعني الحرمة الناشئة من هذا، وهذا وإن لم يعتبر تحقق مدار آخر بل بني الحكم على اعتبار عدمه فلا دلالة لها على ذلك أصلا، ومساق الكلام حينئذ لبيان ثبوت الجزاء على كل حال بتعليقه بما ينافيه ليعلم ثبوته عند وقوع ما لا ينافيه بالأولى كما في قوله تعالى: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ [الإسراء: ١٠٠] فإن الجزاء قد نيط بما ينافيه إيذانا بأنه في نفسه بحيث يجب ثبوته مع فرض انتفاء سببه أو تحقق سبب انتفائه فكيف إذا لم يكن كذلك على طريقة لَوْ الوصلية
Zira şart zımnında muteber olan medâr -yani kardeş kızı olması-, onun üvey kızı oluşu demek olan yokluğuna zıt değildir, bilakis onunla bir arada bulunabilir; bunun zorunlu bir neticesi olarak bundan ve bundan kaynaklanan haramlık şeklindeki iki eser de bir arada bulunur. Şayet başka bir medârın tahakkuku muteber sayılmayıp hüküm onun yokluğunun itibarı üzerine bina edilirse, 'lev'in buna hiçbir delaleti olmaz. Bu takdirde kelamın sevki; zıttı gerçekleştiğinde öncelikle sabit olacağının bilinmesi için, cezanın kendisine zıt olan şeye bağlanması yoluyla her halükarda sübutunu açıklamak içindir; nitekim Yüce Allah'ın { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ } [el-İsrâ: 100] “De ki: Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o takdirde elbette [harcamaktan korkarak] sımsıkı tutardınız.” buyruğunda böyledir. Zira ceza, sebebinin yokluğu farz edildiğinde veya yokluğunun sebebi tahakkuk ettiğinde bizzat sübutunun vacip olduğunu bildirmek üzere kendisine zıt olan şeye bağlanmıştır; 'lev-i vasliyye' (bağlaç olan lev) yöntemine göre böyle olmadığı zaman nasıl olacağını sen düşün!
«ونعم العبد صهيب لو لم يخف الله لم يعصه»
“Suheyb ne güzel kuldur! Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi” [sözü de böyledir].
إن حمل على تعليق عدم العصيان في ضمن عدم الخوف بمدار آخر كالحياء مما يجامع الخوف كان من قبيل حديث الربيبة، وإن حمل على بيان استحالة عصيانه مبالغة كان من هذا القبيل، والآية الكريمة واردة على الاستعمال الشائع مفيدة لفظاعة حالهم وهول ما دهمهم وأنه قد بلغ الأمر إلى حيث لو تعلقت مشيئة الله تعالى بإزالته قواهم لزالت لتحقق ما يقتضيه اقتضاء تاما. وقيل: كلمة لَوْ فيها- لربط جزائها بشرطها مجردة عن الدلالة على انتفاء أحدهما لانتفاء الآخر- بمنزلة أن، ذكر جميع ذلك مولانا مفتي الديار الرومية وأظنه قد أصاب الغرض إلا أن كلام مولانا الساليكوتي يشعر باختيار أن لَوْ موضوعة لمجرد تعليق حصول أمر في الماضي بحصول أمر آخر فيه من غير دلالة على انتفاء
Şayet [bu ifade], isyanın yokluğunu korkunun yokluğu zımnında hayâ gibi korkuyla bir arada bulunabilen başka bir medâra bağlamak şeklinde yorumlanırsa, üvey kız hadisi kabilinden olur. Eğer mübalağa yoluyla onun isyan etmesinin imkânsızlığını beyan etmeye hamledilirse, bu kabilden olur. Âyet-i kerîme ise onların durumunun fecaatini ve başlarına gelen şeyin dehşetini, ayrıca meselenin şayet Allah Teâlâ'nın iradesi onların güçlerini yok etmeye taalluk etseydi bunu tam anlamıyla gerektiren sebebin tahakkukundan ötürü [güçlerinin] mutlaka yok olacağı bir raddeye vardığını ifade edecek şekilde yaygın kullanım üzere varit olmuştur. Bir görüşe göre, buradaki 'lev' (لَوْ) kelimesi -birinin yokluğundan ötürü diğerinin de yokluğuna delalet etmekten soyutlanarak yalnızca şartı cevaba bağlamak maksadıyla- 'in' (إِنْ) konumundadır. Bütün bunları Rum Diyarı Müftüsü [Ebüssuûd Efendi] mevlamız zikretmiştir ve kanaatimce maksada isabet etmiştir. Ne var ki Siyâlkûtî mevlamızın sözü, 'lev'in (لَوْ),
الأول أو الثاني أو على استمرار الجزاء بل جميع هذه الأمور خارجة عن مفهومها مستفادة بمعونة القرائن كيلا يلزم القول بالاشتراك أو الحقيقة والمجاز من غير ضرورة، وبه قال بعضهم، وما ذهب إليه ابن الحاجب من أنها للدلالة على انتفاء الأول لانتفاء الثاني من لوازم هذا المفهوم وكونه لازما لا يستلزم الإرادة في جميع الموارد فإن الدلالة غير الإرادة.
yahut cezanın devamlılığına delalet etmeksizin, sırf geçmişteki bir işin hasıl olmasını geçmişteki başka bir işin hasıl olmasına bağlamak için vaz edildiğini tercih ettiğini hissettirmektedir; bilakis bütün bu hususlar onun mefhumunun dışındadır, zaruret olmaksızın müştereklik veya hakikat-mecaz lüzumu gerekmesin diye karinelerin yardımıyla anlaşılır. Bazıları da bu görüşü benimsemiştir. İbnü'l-Hâcib'in, onun ikincinin yokluğundan ötürü birincinin yokluğuna delalet etmek için olduğu yönündeki görüşü bu mefhumun gereklerindendir; lazım olması ise bütün yerlerde murad edilmesini gerektirmez, zira delalet ile irade birbirinden farklıdır.