Binûn

Bakara Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وذكر أن ما قالوه من أنها لتعليق حصول أمر في الماضي بحصول أمر آخر فرضا مع القطع بانتفائه فيلزم لأجل انتفائه انتفاء ما علق به فيفيد أن انتفاء الثاني في الخارج إنما هو بسبب انتفاء الأول فيه مع توقفه على كون انتفاء الأول مأخوذا في مدخولها، وقد عرفت أنه يستلزم خلاف الأصل يرد عليه أن المستفاد من التعلق على أمر مفروض الحصول إبداء المانع من حصول المعلق في الماضي وأنه لم يخرج من العدم الأصلي إلى حد الوجود وبقي على حاله لارتباط وجوده بأمر معدوم، وأما إن انتفاءه سبب لانتفائه في الخارج فكلا كيف والشرط النحوي قد يكون مسببا مضافا للجزاء؟ نعم إن هذا مقتضى الشرط الاصطلاحي، وما استدل به العلامة التفتازاني على إفادتها السببية الخارجية من قول الحماسي:

Âlimlerin, 'lev'in geçmişte bir işin gerçekleşmesini diğer bir işin gerçekleşmesine farazi olarak bağlamak için olduğu ve onun yokluğunun kesinliğiyle birlikte şart koşulan şeyin de yokluğunun gerekeceği, dolayısıyla dış dünyada ikincinin yokluğunun ancak birincinin yokluğundan kaynaklandığını ifade edeceği ve bunun da birincinin yokluğunun edatın dâhil olduğu cümlede (medhûlünde) yer almasına bağlı bulunduğu yönündeki sözlerine gelince—ki bunun asla aykırılığı gerektirdiğini öğrenmiştin—şöyle bir itiraz vârid olur: Gerçekleşmesi farazî olan bir şeye bağlanmaktan anlaşılan şey, geçmişte şart kılınan şeyin gerçekleşmesine engel olan durumun ortaya konulması, onun aslî yokluktan varlık sınırına çıkmayıp varlığı madum bir şeye bağlı olduğu için olduğu gibi kaldığıdır. Yoksa onun yokluğunun dış dünyada diğerinin yokluğuna sebep olmasına gelince, asla böyle değildir! Zira nahivdeki şart bazen cezaya izafe edilen bir müsebbeb (sonuç) olamaz mı? Evet, bu durum ıstılahî şartın bir gereğidir. Allâme et-Teftâzânî'nin, onun dış dünyadaki sebepliliği ifade ettiğine dair Hamâse şairinin şu sözüyle delil getirmesine gelince:

ولو طار ذو حافر قبلها ... لطارت ولكنه لم يطر

“Ondan önce tırnaklı bir hayvan uçsaydı o da uçardı, fakat [tırnaklı bir hayvan] uçmadı.”

لأن استثناء المقدم لا ينتج، ففيه أن اللازم مما ذكر أن لا تكون مستعملة للاستدلال بانتفاء الأول على انتفاء الثاني ولا يلزم منه أن لا تكون مستعملة لمجرد التعليق لإفادة إبداء المانع مع قيام المقتضى كيف ولو كان معناها إفادة سببية الانتفاء للانتفاء كان الاستثناء تأكيدا وإعادة بخلاف ما إذا كان معناها مجرد التعليق فإنه يكون إفادة وتأسيسا، وهذا محصل ما قالوه ردا وقبولا. وزبدة ما ذكروه إجمالا وتفصيلا. ومعظم مفتي أهل العربية أفتوا بما قاله مفتي الديار الرومية، ولا أوجب عليك التقليد فالأقوال بين يديك فاختر منها ما تريد.

Çünkü mukaddemin (şart cümlesinin) istisnası bir netice vermez. Bunda [şu itiraz] vardır: Zikredilen husustan gereken şey, edatın birincinin yokluğu ile ikincinin yokluğuna istidlal etmek için kullanılmamış olmasıdır; yoksa muktezi (gerektirici sebep) mevcut iken maninin ortaya çıkışını bildirmek üzere sırf ta’lîk (bağlama) için kullanılmamış olmasını gerektirmez. Nasıl gerektirsin ki; şayet manası yokluğun yokluğa sebebiyetini ifade etmek olsaydı, [ardından gelen] istisna bir tekit ve tekrar olurdu; oysa manası sırf bağlama olduğunda yeni bir fayda ve teessüs (anlam kuruluşu) olur. İşte bu, âlimlerin ret ve kabul olarak söylediklerinin özeti, icmal ve tafsil olarak zikrettiklerinin hülasasıdır. Arap dili müftülerinin (otoritelerinin) çoğunluğu Rum Diyarı Müftüsü'nün söylediği doğrultuda fetva vermişlerdir. Ben sana taklidi vacip kılmıyorum; görüşler önündedir, onlardan dilediğini seç.

إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ كالتعليل للشرطية والتقرير لمضمونها الناطق بقدرته تعالى على إذهاب ما ذكر لأن القادر على الكل قادر على البعض. والشيء لغة ما يصح أن يعلم ويخبر عنه كما نص عليه سيبويه، وهو شامل للمعدوم والموجود الواجب والممكن وتختلف إطلاقاته، ويعلم المراد منه بالقرائن فيطلق تارة، ويراد به جميع أفراده كقوله تعالى: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [البقرة: ٢٨٢، النساء: ١٧٦، النور: ١٨، ٦٤، التغابن: ١١] بقرينة إحاطة العلم الإلهي بالواجب والممكن المعدوم والموجود والمحال الملحوظ بعنوان ما، ويطلق ويراد به الممكن مطلقا كما في الآية الكريمة بقرينة القدرة التي لا تتعلق إلا بالممكن، وقد يطلق ويراد به الممكن الخارجي الموجود في الذهن كما في قوله تعالى: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الكهف: ٢٣، ٢٤] بقرينة كونه متصورا مشيئا فعله غدا، وقد يطلق ويراد به الممكن المعدوم الثابت في نفس الأمر كما في قوله تعالى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النحل: ٤٠] بقرينة إرادة التكوين التي تختص بالمعدوم، وقد يطلق ويراد به الموجود الخارجي كما في قوله تعالى: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً [مريم: ٩] أي موجودا خارجيا لامتناع أن يراد نفي كونه شيئا بالمعنى اللغوي الأعم الشامل للمعدوم الثابت في نفس الأمر لأن كل مخلوق فهو في الأزل شيء- أي معدوم- ثابت في نفس الأمر وإطلاق الشيء عليه قد قرر، والأصل في الإطلاق الحقيقة ولا يعدل عنه إلا لصارف ولا صارف. وشيوع استعماله في الموجود لا ينتهض صارفا إذ ذاك إنما هو لكون تعلق الغرض في المحاورات بأحوال الموجودات أكثر لا لاختصاصه به لغة، وما ذكره مولانا البيضاوي من اختصاصه بالموجود- لأنه في الأصل مصدر شاء- أطلق بمعنى شاء تارة وحينئذ يتناول الباري تعالى وبمعنى مشيء أخرى أي مشيء وجوده إلخ ففيه- مع ما فيه- أنه يلزمه في قوله تعالى: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ استعمال المشترك في معنييه لأنه إذا كان بمعنى الشائي لا يشمل

{ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” ifadesi, şart cümlesinin bir gerekçesi ve Yüce Allah'ın zikredilen şeyleri gidermeye kadir olduğunu haykıran mazmununun bir takriri gibidir; zira bütüne kadir olan, parçaya da kadirdir. Şey (شَيْء), lügatte Sîbeveyh'in de açıkça belirttiği üzere bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan şeydir. Madumu, mevcudu, vacibi ve mümkünü kapsar; kullanımları farklılık gösterir ve kendisinden ne kastedildiği karinelerle anlaşılır. Bazen mutlak kullanılır ve { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” [el-Bakara: 282, en-Nisâ: 176, en-Nûr: 18, 64, et-Teğâbün: 11] ayetinde olduğu gibi—ilâhî ilmin vacibi, mümkünü, madumu, mevcudu ve bir unvan altında mülahaza edilen muhali kuşatması karinesiyle—bütün fertleri kastedilir. Bazen kullanılır ve bu kerim ayette olduğu gibi—ancak mümkine taalluk eden kudret karinesiyle—mutlak manada mümkün kastedilir. Bazen kullanılır ve { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında da 'Allah dilerse' demeksizin 'Bunu yarın mutlaka yapacağım' deme!” [el-Kehf: 23, 24] ayetinde olduğu gibi—yarın yapılması tasavvur edilen ve dilenen bir şey olması karinesiyle—zihinde mevcut olan haricî mümkün kastedilir. Bazen kullanılır ve { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece 'Ol!' dememizden ibarettir; o da hemen oluverir.” [en-Nahl: 40] ayetinde olduğu gibi—sadece maduma tahsis edilen tekvin iradesi karinesiyle—nefsü'l-emirde sabit olan madum mümkün kastedilir. Bazen de kullanılır ve { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً } “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni yaratmıştım.” [Meryem: 9] ayetinde olduğu gibi haricî mevcut kastedilir; yani 'haricî bir mevcut değildin' demektir; zira nefsü'l-emirde sabit olan madumu da kapsayan en genel lügat anlamıyla onun şey oluşunun nefyedilmesi imkânsızdır. Çünkü her mahluk ezelde nefsü'l-emirde sabit bir 'şey'dir—yani madumdur—ve ona şey lafzının ıtlakı sabittir. Istlakta asıl olan hakikattir ve başka bir yere sevk eden bir engel (sârif) olmadıkça ondan dönülmez; burada ise engelleyici bir durum yoktur. Mevcutta kullanımının yaygın olması bir sârif olmaya yetmez; zira bu durum, konuşmalarda maksadın mevcutların halleriyle alakasının daha çok olmasından kaynaklanır, yoksa lügatte ona tahsis edilmesinden ötürü değildir. Mevlânâ el-Beydâvî'nin—aslında meşîet masdarı olduğu gerekçesiyle—onun mevcuda mahsus olduğu, bazen 'dileyen' (şâî) anlamında kullanılıp o vakit Yüce Yaratıcı'yı kapsadığı, bazen de 'dilenen' (meşî') yani varlığı dilenen anlamında kullanıldığı vs. şeklindeki zikrettiği görüşe gelince, içerdiği diğer kusurlarla birlikte, { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } ayetinde müşterek lafzın her iki manasında birden kullanılmasını gerektirmesi itirazı vardır; zira 'dileyen' manasında olduğunda ona göre

نحو الجمادات عنده، وإذا كان بمعنى المشيء وجوده لا يشمل الواجب تعالى شأنه، وفي استعمال المشترك في معنييه خلاف ولا خلاف في الاستدلال بالآية على إحاطة علمه تعالى. وأما ما ذكر في شرحي المواقف والمقاصد فجعجعة ولا أرى طحنا، وقعقعة ولا أرى سلاحا تقنا. وقد كفانا مؤنة الإطالة في رده مولانا الكوراني قدس سره، والنزاع في هذا وإن كان لفظيا والبحث فيه من وظيفة أصحاب اللغة إلا أنه يبتني على النزاع في أن المعدوم الممكن ثابت أولا، وهذا بحث طالما تحيرت فيه أقوام وزلت فيه أقدام. والحق الذي عليه العارفون الأول لأن المعدوم الممكن- أي ما يصدق عليه هذا المفهوم- يتصور ويراد بعضه دون بعض، وكل ما هو كذلك فهو متميز في نفسه من غير فرض الذهن، وكل ما هو كذلك فهو ثابت ومتقرر في خارج أذهاننا منفكا عن الوجود الخارجي فما هو إلا في نفس الأمر. والمراد به علم الحق تعالى باعتبار عدم مغايرته للذات الأقدس فإن لعلم الحق تعالى اعتبارين «أحدهما» أنه ليس غيرا «والثاني» أنه ليس عينا، ولا يقال بالاعتبار الأول- العلم تابع للمعلوم- لأن التبعية نسبة تقتضي متمايزين ولو اعتبارا، ولا تمايز عند عدم المغايرة، ويقال ذلك بالاعتبار الثاني للتمايز النسبي المصحح للتبعية، والمعلوم الذي يتبعه العلم هو ذات الحق تعالى بجميع شؤونه ونسبه واعتباراته. ومن هنا قالوا: علمه تعالى بالأشياء أزلا عين علمه بنفسه لأن كل شيء من نسب علمه بالاعتبار الأول فإذا علم الذات لجميع نسبها فقد علم كل شيء من عين علمه بنفسه، وحيث لم يكن الشريك من نسب العلم بالاعتبار الأول إذ لا ثبوت له في نفسه من غير فرض إذ الثابت كذلك هو أنه تعالى لا شريك له فلا يتعلق به العلم بالاعتبار الثاني ابتداء، ومتى كان تعلق العلم بالأشياء أزليا لم تكن أعداما صرفة إذ لا يصح حينئذ أن تكون طرفا إذ لا تمايز، فإذا لها تحقق بوجه ما، فهي أزلية بأزلية العلم، فلذا لم تكن الماهيات بذواتها مجعولة لأن الجعل تابع للإرادة التابعة للعلم التابع للمعلوم الثابت، فالثبوت متقدم على الجعل بمراتب فلا تكون من حيث الثبوت أثرا للجعل وإلا لدار، وإنما هي مجعولة في وجودها، لأن العالم حادث وكل حادث مجعول وليس الوجود حالا حتى لا تتعلق

cansız varlıkları kapsamaz; 'varlığı dilenen' manasında olduğunda ise şânı yüce olan Vâcib Teâlâ'yı kapsamaz. Müşterek lafzın iki manasında birden kullanılması hususunda ise ihtilaf vardır; oysa ayetle Allah Teâlâ'nın ilminin kuşatıcılığına istidlal edilmesinde hiçbir ihtilaf yoktur. el-Mevâkıf ve el-Makâsıd şerhlerinde zikredilenlere gelince, kuru gürültüdür ama öğütülen bir un göremiyorum; kılıç şakırtısıdır ama sağlam bir silah göremiyorum. Mevlânâ el-Kûrânî (kuddise sirruh) onu reddetmede uzun uzadıya açıklama külfetinden bizi kurtarmıştır. Bu konudaki münakaşa her ne kadar lafzî olsa ve bu hususta araştırma yapmak lügat ehlinin vazifesi sayılsa da mümkün madumun sabit olup olmadığı münakaşasına dayanmaktadır; bu da nice toplulukların içinde hayrete düştüğü ve nice ayakların kaydığı bir meseledir. Âriflerin üzerinde bulunduğu hakikat birincisidir (sabit olduğudur); zira mümkün madum—yani bu mefhumun kendisine sadık geldiği şey—tasavvur edilir ve bazısı dilenirken bazısı dilenmez. Böyle olan her şey ise zihnin faraziyesi olmaksızın bizâtihi mütemeyyizdir (ayrışmıştır). Böyle olan her şey de haricî varlıktan bağımsız olarak zihinlerimizin haricinde sabit ve mütekarreldir (yerleşiktir); dolayısıyla o ancak nefsü'l-emirde mevcuttur. Nefsü'l-emir ile kastedilen ise en mukaddes Zât'tan gayrı olmaması itibarıyla Hak Teâlâ'nın ilmidir. Zira Hak Teâlâ'nın ilminin iki itibarı vardır: Birincisi, onun gayr (başka) olmadığıdır; ikincisi, ayn (bizzat kendisi) olmadığıdır. Birinci itibar ile 'ilim maluma tabidir' denilmez; çünkü tabiyet, itibarî de olsa iki mütemeyyiz (ayrışmış) tarafı gerektiren bir nisbettir; başkalık olmayınca ise temayüz olmaz. İkinci itibar ile ise tabiyeti sahih kılan nisbî temayüz sebebiyle böyle denilir. İlmin tabi olduğu malum ise bütün şe'nleri, nisbetleri ve itibarlarıyla Hak Teâlâ'nın zâtıdır. Bundan dolayı demişlerdir ki: O'nun eşyayı ezelde bilmesi bizzat kendini bilmesinin aynısıdır; çünkü her şey birinci itibar ile O'nun ilminin nisbetlerindendir; öyleyse Zât'ı bütün nisbetleriyle bildiğinde, her şeyi bizzat kendini bilmesinden ötürü bilmiş olur. Şerik (ortak) ise birinci itibar ile ilmin nisbetlerinden olmadığı için—çünkü faraziye olmaksızın kendi nefsinde bir sübutu yoktur; zira bu şekilde sabit olan, O Teâlâ'nın hiçbir ortağının bulunmadığıdır—ikinci itibar ile ilim ona iptidaen (doğrudan) taalluk etmez. İlmin eşyaya taalluku ezelî olunca, onlar sırf yokluklar (a'dâm-ı sırfa) olamazlar; çünkü o takdirde temayüz bulunmadığından taraf olmaları sahih olmaz. Öyleyse onların bir veçhile tahakkuku vardır; binaenaleyh ilmin ezeliyetiyle ezelîdirler. Bundan dolayı mahiyetler zâtları itibarıyla meczûl (yaratılmış/kılınmış) değildir; zira cel' (kılma/yaratma), sabit olan maluma tabi olan ilme tabi olan iradeye tabidir. Dolayısıyla sübut, ce'lden mertebelerce öncedir; bu yüzden mahiyetler sübut bakımından ce'lin eseri olamazlar, aksi takdirde devir gerekir. Onlar ancak varlıklarında meczûldürler; zira âlem hâdistir ve her hâdis meczûldür. Varlık ise, kudret ona taalluk etmesin ve

به القدرة، ويلزم أن لا يكون الباري تعالى موجدا للممكنات ولا قادرا عليها لأنه قد حقق أن الوجود بمعنى ما- بانضمامه إلى الماهيات الممكنة- يترتب عليها آثارها المختصة بها موجود، أما أولا فلأن كل مفهوم مغاير للوجود فإنه إنما يكون موجودا بأمر ينضم إليه وهو الوجود، فهو موجود بنفسه لا بأمر زائد وإلا لتسلسل، وامتيازه عما عداه بأن وجوده ليس زائدا على ذاته، وأما ثانيا فلأنه لو لم يكن موجودا لم يوجد شيء أصلا لأن الماهية الممكنة قبل انضمام الوجود متصفة بالعدم الخارجي فلو كان الوجود معدوما كان مثلها محتاجا لما تحتاجه فلا يترتب على الماهية بضمه آثارها لأنه على تقدير كونه معدوما ليس فيه بعد العدم إلا افتقاره إلى الوجود وهذا بعينه متحقق في الماهية قبل الضم فلا يحدث لها بالضم وصف لم تكن عليه، فلو كان هذا الوجود المفتقر مفيدا- لترتب الآثار- لكانت الماهية مستغنية عن الوجود حال افتقارها إليه واللازم باطل لاستحالة اجتماع النقيضين فلا بد أن يكون الوجود موجودا بوجود هو نفسه وإلا لتسلسل أو انتهى إلى وجود موجود بنفسه. والأول باطل، والثاني قاض بالمطلوب. نعم الوجود بمعنى الموجودية حال لأنه صفة اعتبارية ليست بعرض ولا سلب، ومع هذا يتعلق به الجعل لكن لا ابتداء بل بضم حصة من الوجود الموجود إلى الماهية فيترتب على ذلك اتصاف الماهية بالموجودية وظاهر أنه لا يلزم من عدم تعلق القدرة بالوجود بمعنى الموجودية ابتداء أن لا تتعلق به بوجه آخر، وإذا تبين أن الماهيات مجعولة في وجودها فلا بد أن يكون وجود كل شيء عين حقيقته، بمعنى أن ما صدق عليه حقيقة الشيء من الأمور الخارجية

[kudretin taalluk ettiği mana olduğu...] ve Bârî Teâlâ'nın mümkinâtı var kılan ve onlara kadir olan olmamasını gerektirir. Zira tahkik edilmiştir ki, mümkün mahiyetlere eklenmesiyle bu mahiyetlere has eserlerin kendisinde terettüp ettiği şey anlamındaki varlık (vücud), mevcuttur. Birincisi şudur: Varlıktan farklı olan her mefhum, ancak kendisine eklenen bir şeyle -ki o da varlıktır- mevcut olur. Dolayısıyla [varlık], zâid bir şeyle değil, bizzat kendisiyle mevcuttur; aksi takdirde teselsül gerekirdi. Onun diğer şeylerden temayüz etmesi ise varlığının zâtına zâid olmaması iledir. İkincisi ise şudur: Eğer [varlık] mevcut olmasaydı, hiçbir şey asla var olamazdı. Çünkü mümkün mahiyet, varlığın eklenmesinden önce haricî yoklukla vasıflıdır. Şayet varlık da madum olsaydı, onun gibi muhtaç olduğu şeye muhtaç olurdu; dolayısıyla onun eklenmesiyle mahiyete has eserler terettüp etmezdi. Zira madum olduğu varsayıldığında, yokluktan sonra onda sadece varlığa olan muhtaçlığı kalır; bu muhtaçlık ise eklenmeden önce bizzat mahiyette mevcuttur; binaenaleyh eklenmeyle mahiyette daha önce sahip olmadığı bir vasıf meydana gelmezdi. Şayet bu muhtaç olan varlık eserlerin terettüp etmesini sağlasaydı, mahiyet varlığa muhtaç olduğu halde varlıktan müstağni olurdu; oysa bu sonuç (lâzım), iki çelişiğin bir araya gelmesinin imkânsızlığı sebebiyle bâtıldır. Dolayısıyla varlığın, bizzat kendisi olan bir varlıkla mevcut olması zorunludur; aksi takdirde ya teselsül eder ya da bizzat kendisiyle mevcut olan bir varlıkta nihayete erer. Birincisi bâtıldır, ikincisi ise matlubu gerektirir. Evet, mevcudiyet anlamındaki varlık bir hâldir; zira o araz veya selbî olmayan itibarî bir sıfattır. Bununla birlikte 'ce'l' (yaratma/var kılma) ona taalluk eder; fakat bidayeten değil, mevcut olan varlıktan bir hissenin mahiyete eklenmesiyle taalluk eder. Bunun sonucunda da mahiyetin mevcudiyetle vasıflanması terettüp eder. Açıktır ki, mevcudiyet anlamındaki varlığa kudretin bidayeten taalluk etmemesinden, ona başka bir vecihle de taalluk etmeyeceği sonucu çıkmaz. Mahiyetlerin varlıklarında meczul (var kılınmış) oldukları tebeyyün edince, her şeyin varlığının bizzat kendi hakikati olması zorunludur; şu manada ki, haricî durumlardan şeyin hakikatinin kendisine sadık geldiği şey,

هو بعينه ما صدق عليه وجوده، وليس لهما هويتان متمايزتان في الخارج كالسواد والجسم إذ الوجود إن قام بالماهية معدومة لزم التناقض، وموجودة لزم وجودان مع الدور أو التسلسل، والقول بأن الوجود ينضم إلى الماهية من حيث هي لا تحقيق فيه، إذ تحقق في محله أن الماهية قبل عروض الوجود متصفة في نفس الأمر بالعدم قطعا لاستحالة خلوها عن النقيضين فيه، غاية الأمر أنا إذا لم نعتبر معها العدم لا يمكن أن نحكم عليها بأنها معدومة، وعدم اعتبارنا العدم معها حين عروض الوجود لا يجعلها منفكة عنه في نفس الأمر وإنما يجعلها منفكة عنه باعتبارنا وضم الوجود أمر يحصل لها باعتبار نفس الأمر لا من حيث اعتبارنا، فخلوها عن العدم باعتبارنا لا يصحح اتصافها بالوجود من حيث هي هي في نفس الأمر سالما عن المحذور فإذا ليس هناك هويتان تقوم إحداهما بالأخرى بل عين الشخص في الخارج عين تعين الماهية فيه وهو عين الماهية فيه أيضا إذ ليس التعين أمرا وجوديا مغايرا بالذات للشخص منضما للماهية في الخارج ممتازا عنهما فيه مركبا منها ومن الفرد بل لا وجود في الخارج إلا للأشخاص، وهي عين تعيينات الماهية وعين الماهية في الخارج لاتحادهما فيه، وعلى هذا فلا شك في مقدورية الممكن إذ جعله بجعل حصته من الوجود المطلق الموجود في الخارج مقترنة بأعراض وهيئات يقتضيها استعداد حصته من الماهية النوعية فيكون شخصا، وإيجاد الشخص من الماهية- على الوجه المذكور- عين إيجاد الماهية لأنهما متحدان في الخارج جعلا ووجودا متمايزان في الذهن فقط، وهذا تحقيق قولهم: المجعول هو الوجود الخاص، ولا يستعد معدوم لعروضه إلا إذا كان له ثبوت في نفس الأمر إذ ما لا ثبوت له- وهو المنفي- لا اقتضاء فيه لعروض الوجود بوجه، وإلا لكان المحال ممكنا واللازم باطل، فالثبوت الأزلي لماهية الممكن هو المصحح لعروض الإمكان المصحح للمقدورية لا أنه المانع كما توهموه، هذا والبحث طويل والمطلب جليل، وقد أشبعنا الكلام عليه- في الأجوبة العراقية عن الأسئلة الإيرانية- على وجه رددنا فيه كلام المعترضين المخالفين لما تبعنا فيه ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم، وهذه نبذة يسيرة تنفعك في تفسير الآية الكريمة فاحفظها فلا أظنك تجدها في تفسير، وحيث كان الشيء عاما لغة واصطلاحا عند أهل الله تعالى، وإن ذهب إليه المعتزلة أيضا فلا بد في مثل ما نحن فيه من تخصيصه بدليل العقل بالممكن. والقدرة عند الأشاعرة صفة ذاتية ذات إضافة تقتضي التمكن من الإيجاد والإعدام والإبقاء لا نفس التمكن لأنه أمر اعتباري ولا نفي العجز عنه تعالى لأنه من الصفات السلبية، ولعل من اختار ذلك اختاره تقليلا للصفات الذاتية، أو نفيا لها «والقادر» هو الذي إن شاء فعل وإن لم يشأ لم يفعل، ولكون المشيئة عندنا صفة مرجحة لأحد طرفي المقدور، وعند الحكماء- العناية الأزلية- ساغ لنا أن نعرفه بما ذكر دونهم خلافا لمن وهم فيه- والقدير- هو الفعال لما يشاء على قدر ما تقتضيه الحكمة، وقلما يوصف به غيره تعالى، والمقتدر إن استعمل فيه- تعالى- فمعناه «القدير» أو في البشر فمعناه المتكلف والمكتسب للقدرة، واشتقاق القدرة من القدر بمعنى التحديد والتعيين، وفي الآية دليل على أن الممكن الحادث حال بقائه مقدور لأنه شيء وكل شيء مقدور له تعالى، ومعنى كونه مقدورا أن الفاعل إن شاء أعدمه وإن شاء لم يعدمه واحتياج الممكن حال بقائه إلى المؤثر مما أجمع عليه من قال: إن علة الحاجة هي الإمكان ضرورة أن الإمكان لازم له حال البقاء وأما من قال: إن علة الحاجة الحدوث وحده أو مع الإمكان قال باستغنائه إذ لا حدوث حينئذ وتمسك في ذلك ببقاء البناء بعد فناء البناء، ولما رأى بعضهم شناعة ذلك قالوا: إن الجواهر لا تخلو عن الأعراض وهي لا تبقى زمانين فلا يتصور الاستغناء عن القادر سبحانه بحال، وهذا مما ذهب إليه الأشعري- ولما فيه من مكابرة الحس ظاهرا- أنكره أهل الظاهر، نعم يسلمه العارفون من أهل الشهود- وناهيك بهم- حتى إنهم زادوا على ذلك فقالوا: إن الجواهر لا تبقى زمانين أيضا والناس في لبس من خلق جديد، وأنا أسلم ما قالوا وأفوض أمري إلى الله الذي لا يتقيد بشأن وقد كان ولا شيء معه وهو الآن على ما عليه كان، ثم المراد من هذا التمثيل تشبيه حال المنافقين في الشدة

bizzat onun varlığının kendisine sadık geldiği şeyin aynısıdır. Siyahlık ile cisim gibi haricte birbirinden ayrışan iki hüviyetleri yoktur. Zira varlık, madum olan mahiyetle kaim olsa çelişki gerekir; mevcut olanla kaim olsa devir veya teselsülle birlikte iki varlık gerekir. 'Varlık mahiyete mahiyet olması bakımından eklenir' sözünde bir tahkik yoktur. Zira yerinde tahkik edilmiştir ki, mahiyet varlığın arız olmasından önce nefsü'l-emirde kesinlikle yoklukla vasıflanmıştır; çünkü onda iki çelişiğin birden bulunmamasının imkânsızlığı vardır. İşin nihayeti, biz onunla birlikte yokluğu itibar etmediğimizde onun madum olduğuna hükmedemeyiz. Varlık arız olduğu esnada onunla birlikte yokluğu itibar etmeyişimiz, onu nefsü'l-emirde yokluktan ayrılmış kılmaz; onu ancak bizim itibarımız bakımından ayrılmış kılar. Varlığın eklenmesi ise bizim itibarımız açısından değil, nefsü'l-emrin itibarı bakımından ona hasıl olan bir durumdur. Dolayısıyla bizim itibarımızla yokluktan hâli olması, nefsü'l-emirde bizâtihi kendisi olmak bakımından bu mahzurdan salim olarak varlıkla vasıflanmasını sahih kılmaz. Öyleyse orada biri diğeriyle kaim olan iki hüviyet yoktur; bilakis dış dünyadaki ferdin bizzat kendisi, mahiyetin oradaki tayin edilişinin bizzat aynısıdır ve o da mahiyetin haricteki bizzat kendisidir. Çünkü tayin; fertten zâtı itibarıyla farklı, haricte mahiyete bitişen, ikisinden dışarıda ayrışan ve mahiyet ile fertten mürekkep olan varlıksal bir iş değildir. Bilakis haricte fertlerden başka bir varlık yoktur; onlar da dış dünyada birleştikleri için mahiyetin tayinlerinin bizzat aynısı ve mahiyetin bizzat kendisidir. Buna göre mümkünün makdur (kudret yetirilen) olduğunda şüphe yoktur; zira onun meczûl kılınması, nevi mahiyetinden hissesinin istidadının gerektirdiği arazlar ve heyetlerle bitişik olarak haricte mevcut olan mutlak varlıktan kendi hissesinin kılınmasıyladır, böylece bir fert olur. Mahiyetten ferdin zikredilen veçhile icat edilmesi mahiyetin icat edilmesinin bizzat aynısıdır; çünkü ikisi haricte kılınma ve varlık bakımından bir, sadece zihinde mütemeyyizdirler. İşte bu, onların 'Meczûl olan özel varlıktır' sözlerinin tahkikidir. Madum bir şey ise ancak nefsü'l-emirde bir sübutu varsa onun arız olmasına istidat kazanır; zira hiçbir sübutu olmayan şeyin—ki o menfîdir—varlığın arız olmasını hiçbir veçhile gerektirmesi yoktur; aksi takdirde muhal mümkün olurdu ve bu lüzum bâtıldır. Demek ki mümkün mahiyetin ezelî sübutu, makduriyeti sahih kılan imkânın arız olmasını sahih kılan şeydir; onların vehmettiği gibi engelleyici değildir. Bu konu uzundur ve gaye pek yücedir. Biz, İran sorularına verdiğimiz Irak cevaplarında (el-Ecvibetü'l-Irâkıyye), efendilerimiz sûfilerin—Allah Teâlâ onların sırlarını mukaddes kılsın—yoluna uyduğumuz meselelerde muhalefet eden itirazcıların sözlerini reddedecek şekilde meseleyi etraflıca açıkladık. Bu, kerim ayetin tefsirinde sana fayda verecek az bir kısımdır; onu iyi hıfzet, zira onu başka bir tefsirde bulabileceğini sanmıyorum. Lügatte ve ehlullah nezdindeki ıstılahta 'şey' lafzı umumi olduğuna göre—ki Mu'tezile de bu görüşe gitmiştir—bizim ele aldığımız meselede aklî delil ile onun mümkine tahsis edilmesi kaçınılmazdır. Eş'arîlere göre kudret; icat etmeye, yok etmeye ve varlığını sürdürmeye imkân sağlamayı gerektiren izafet sahibi zâtî bir sıfattır. Yoksa imkânın bizzat kendisi değildir; çünkü o itibarî bir husustur. Allah Teâlâ'dan acziyetin nefyi de değildir; zira o selbî sıfatlardandır. Bunu tercih eden kimse, belki de zâtî sıfatları azaltmak veya onları nefyetmek için tercih etmiştir. 'Kâdir' ise dilerse yapan, dilemezse yapmayan kimsedir. Meşîet bizce makdurun iki tarafından birini tercih eden bir sıfat olduğu, filozoflara göre ise ezelî inayet olduğu için—bu konuda vehme düşenlerin aksine—kâdiri onlar gibi değil zikredilen şekilde tarif etmemiz caiz olmuştur. 'Kadîr' ise hikmetin gerektirdiği ölçüde dilediğini hakkıyla yapandır; O Teâlâ'dan başkası pek nadir bu vasıfla nitelenir. 'Muktedir' lafzı şayet O Teâlâ hakkında kullanılırsa manası 'Kadîr'dir; beşer hakkında kullanılırsa kudreti tekellüf eden ve kazanan demektir. Kudretin iştikakı, sınırlama ve tayin etme manasındaki 'kadr' kökündendir. Ayette, bekası halindeki hâdis mümkünün makdur olduğuna dair bir delil vardır; çünkü o bir şeydir ve her şey Allah Teâlâ'nın kudreti dâhilindedir. Onun makdur olmasının manası; fail dilerse onu yok eder, dilerse yok etmez demektir. Mümkünün bekası halinde bir müessire muhtaç olması; 'İhtiyacın illeti imkândır' diyenlerin üzerinde icma ettiği bir husustur; zira imkân beka halinde de zorunlu olarak onun ayrılmaz vasfıdır. 'İhtiyacın illeti tek başına veya imkânla birlikte hudûstur' diyen kimse ise, o vakit artık hudûs bulunmadığı için mümkünün müstağni olduğunu söylemiş ve bu hususta binanın, yapan ustanın yok olmasından sonra da ayakta kalmasına tutunmuştur. Bazıları bunun çirkinliğini görünce şöyle demişlerdir: Cevherler arazlardan hâli olamaz; arazlar ise iki zaman boyunca baki kalmaz, dolayısıyla hiçbir surette Kâdir olan Sübhân'dan müstağni olunması tasavvur edilemez. Bu da Eş'arî'nin benimsediği görüştür; zâhiren hisse karşı bir inatlaşma içerdiğinden ehl-i zâhir bunu inkâr etmiştir. Evet, şühûd ehli ârifler bunu kabul ederler—ki onlar ne yücedirler—hattâ bunun üzerine şunu da ziyade edip demişlerdir ki: 'Cevherler de iki zaman baki kalmaz; insanlar ise yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.' Ben de onların dediklerini kabul ediyor ve işimi, hiçbir şe'n ile kayıtlanmayan, kendisiyle birlikte hiçbir şey yokken de var olan ve şu anda da evvelce olduğu hal üzere bulunan Allah'a havale ediyorum. Sonra bu temsilden maksat, münafıkların şiddet içindeki hallerini

ولباس إيمانهم

ve iman kisvelerini,

المبطن بالكفر المطرز بالخداع حذر القتل بحال ذوي مطر شديد فيه ما فيه يرقعون خروق آذانهم بأصابعهم حذر الهلاك إلى آخر ما علم من أوصافهم، ووجه الشبه وجدان ما ينفع ظاهره وفي باطنه بلاء عظيم، وقيل:

öldürülme korkusuyla küfrü gizleyen ve aldatmayla süslenen [bu hallerini], içinde türlü dehşetler bulunan şiddetli bir yağmura tutulup helak korkusuyla parmaklarıyla kulaklarının deliklerini tıkayan kimselerin haline—vasıflarından bilinen şeylerin sonuna kadar—benzetmektir. Benzetme yönü (vech-i şebeh), zâhirinde faydalı görünen ancak bâtınında büyük bir bela bulunan bir şeye rastlamaktır. Şöyle de denildi:

شبه سبحانه المنافقين بأصحاب الصيب، وإيمانهم المشوب بصيب فيه ما تلى من حيث إنه وإن كان نافعا في نفسه لكنه لما وجد كذا عاد نفعه ضرا، ونفاقهم حذرا عن النكاية يجعل الأصابع في الآذان مما دها حذر الموت من حيث إنه لا يرد من القدر شيئا وتحيرهم لشدة ما عني وجهلهم بما يأتون ويذرون بأنهم كلما صادفوا من البرق خفقة انتهزوها فرصة مع خوف أن يخطف أبصارهم فحطوا يسيرا ثم إذا خفي بقوا متقيدين لا حراك لهم، وقيل: جعل الإسلام- الذي هو سبب المنافع في الدارين- كالصيب الذي هو سبب المنفعة وما في الإسلام من الشدائد والحدود بمنزلة الظلمات والرعد وما فيه من الغنيمة والمنافع بمنزلة البرق فهم قد جعلوا أصابعهم في آذانهم من سماع شدائده وإذا لمع لهم برق غنيمة مشوا فيه وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ بالشدائد قامُوا متحيرين، وقيل: غير ذلك، وما تقتضيه جزالة التنزيل وتستدعيه فخامة شأنه الجليل غير خفي عليك إذا لمعت بوارق العناية لديك «ومن البطون» تشبيه من ذكر في التشبيه الأول بذوي صيب فيكون قوله تعالى: كُلَّما أَضاءَ إلخ إشارة إلى أنهم كلما وجدوا من طاعتهم حلاوة وعرضا عاجلا مَشَوْا فِيهِ وإذا حبس عليهم طريق الكرامات تركوا الطاعات، وقال الحسين: إذا أضاء له مرادهم من الدنيا في الدين أكثروا من تحصيله وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا متحيرين.

Sübhân [olan Allah], münafıkları şiddetli yağmura tutulan kimselere; onların [şüpheyle] karışık imanlarını da, zâtında faydalı olsa bile bu şekilde bulunduğunda faydası zarara dönüşen ve peşinden gelen halleri barındıran şiddetli yağmura; eziyet görmekten çekinerek yaptıkları nifaklarını da, kaderden hiçbir şeyi geri çeviremeyeceği halde başlarına gelen felaketten ötürü ölüm korkusuyla parmakları kulaklara tıkamaya; maruz kaldıkları durumun şiddetinden ötürü içine düştükleri şaşkınlığı ve yapıp terk edecekleri şeyler konusundaki cehaletlerini ise, şimşekten ne zaman bir parıltı yakalasalar gözlerini alıp götürmesi korkusuyla birlikte bunu bir fırsat bilip azıcık yürümelerine, sonra [şimşek] gizlenince de hiçbir hareket imkânı bulamayıp çakılıp kalmalarına benzetmiştir. Denildi ki: İki cihanda menfaatlerin sebebi olan İslâm, menfaat sebebi olan sağanak yağmur gibi kılınmıştır. İslâm'daki meşakkatler ve had cezaları karanlıklar ve gök gürültüsü mesabesinde; ondaki ganimet ve menfaatler ise şimşek mesabesindedir. Onlar meşakkatlerini işitmekten ötürü parmaklarını kulaklarına tıkamışlar; kendilerine ganimet şimşeği parıldadığında onun aydınlığında yürümüşler, { وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ } meşakkatlerle üzerlerine karanlık çöktüğünde ise { قامُوا } şaşkın bir halde dikilip kalmışlardır. Başka açıklamalar da yapılmıştır. Eğer inayet parıltıları sana parlarsa, indirilen kitabın fesahatinin gerektirdiği ve yüce şanının azametinin icap ettirdiği mana sana gizli kalmaz. 'Bâtınî açıdan (ve mine'l-butûn)' ise, ilk temsilde zikredilen kimselerin şiddetli yağmura tutulan kimselere benzetilmesidir; buna göre Yüce Allah'ın { كُلَّما أَضاءَ } ilâ âhir buyruğu, itaatlerinden ne zaman bir tatlılık ve peşin bir dünya menfaati bulsalar { مَشَوْا فِيهِ } onda yürüdüklerine, kendilerine kerametlerin yolu kapandığında ise itaatleri terk ettiklerine işarettir. el-Huseyn dedi ki: Dinde dünyadan murat ettikleri şeyler kendilerine parıldadığında onu elde etmeye daha çok koşarlar; { وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا } üzerlerine karanlık çöktüğünde ise şaşkın bir halde kalakalırlar.

يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ لما بين سبحانه فرق المكلفين وقسمهم إلى مؤمنين وكفار ومذبذبين، وقال في الطائفة الأولى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ وفي الثانية سَواءٌ عَلَيْهِمْ وفي الثالثة يُخادِعُونَ اللَّهَ وشرح ما ترجع إليه

{ يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin.” Sübhân [olan Allah], mükelleflerin fırkalarını açıklayıp onları müminler, kâfirler ve müteredditler (münafıklar) olarak kısımlara ayırdığında; birinci grup hakkında: { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ } “Onlar ki iman ederler...”, ikinci grup hakkında: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “Onlar için birdir...”, üçüncü grup hakkında ise: { يُخادِعُونَ اللَّهَ } “Allah'ı aldatmaya çalışırlar...” buyurup onların dünya ve ahirette varacağı

أحوالهم دنيا وأخرى فقال سبحانه في الأولى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [البقرة: ٧] وفي الثانية خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [البقرة: ١٠] وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [البقرة: ٧] وفي الثالثة فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [البقرة: ١٠] وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ [البقرة: ١٠] أقبل عز شأنه عليهم بالخطاب على نهج الالتفات هزا لهم إلى الإصغاء وتوجيها لقلوبهم نحو التلقي وجبرا لما في العبادة من الكلفة بلذيذ المخاطبة ويكفي للنكتة الوجود في البعض، و «يا» حرف لا اسم فعل على الصحيح وضع لنداء البعيد، وقيل: لمطلق النداء أو مشتركة بين أقسامه، وعلى الأول ينادي بها القريب لتنزيله منزلة غيره إما لعلو مرتبة المنادي أو المنادى، وقد ينزل غفلة السامع وسوء فهمه منزلة بعده، وقد يكون ذلك للاعتناء بأمر المدعو له والحث عليه لأن نداء البعيد وتكليفه الحضور لأمر يقتضي الاعتناء والحث، فاستعمل في لازم معناه على أنه مجاز مرسل أو استعارة تبعية في الحرف أو مكنية وتخييلية- وهو مع المنادى المنصوب لفظا أو تقديرا به لنيابته عن نحو ناديت الإنشائي أو بناديت اللازم الإضمار لظهور معناه مع قصد الإنشاء- كلام يحسن السكوت عليه كما يحسن في نحو «لا، ونعم» وأي- لها معان- شهيرة والواقعة في النداء نكرة موضوعة لبعض من كل، ثم تعرفت بالنداء وتوصل بها لنداء ما فيه- أل- لأن «يا» لا يدخل عليها في غير الله إلا شذوذا لتعذر الجمع بين حرفي التعريف فإنهما كمثلين وهما لا يجتمعان إلا فيما شذّ من نحو:

halleri açıkladıktan sonra—nitekim Sübhân [olan Allah] birinciler hakkında: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [el-Bakara: 7] “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”, ikinciler hakkında: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [el-Bakara: 7] “Allah onların kalplerini mühürlemiştir...” ve { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [el-Bakara: 7] “...ve onlar için büyük bir azap vardır.”, üçüncüler hakkında ise: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [el-Bakara: 10] “Onların kalplerinde bir hastalık vardır...” ve { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } [el-Bakara: 10] “...yalan söylemekte olduklarından dolayı onlar için can yakıcı bir azap vardır.” buyurmuştur—şânı yüce olan [Allah], kulak vermelerini sağlamak, kalplerini vahyi kabule yöneltmek ve ibadetteki külfeti tatlı bir hitapla telafi etmek amacıyla iltifat üslubuyla onlara yönelmiştir. Nükte için [bu gerekçelerin] bazısında bulunması kâfidir. 'Yâ' (يا), sahih olan görüşe göre fiil ismi değil, uzaktakine nida için vaz edilmiş bir harftir. Mutlak nida için yahut nida kısımları arasında müşterek olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre, yakındaki kimseye—ya çağıranın ya da çağrılanın mertebesinin yüceliğinden ötürü—uzaktaki kimse makamına indirilerek onunla nida edilir. Bazen dinleyicinin gafleti ve anlayış kıtlığı da uzaklık mesabesinde sayılır. Bazen bu, çağrılan hususa ehemmiyet vermek ve onu teşvik etmek için olur; zira uzaktakine seslenmek ve onu huzura çağırmak, özen ve teşviki gerektiren bir durum içindir. Dolayısıyla lüzumî manasında mecâz-ı mürsel olarak veya harfte tebeî istiare yahut meknî ve tahyîlî istiare olarak kullanılmıştır. Bu nida harfi—inşâî olan 'nâdeytü' (seslendim) gibisinin yerine geçmesi sebebiyle yahut inşâ kastıyla birlikte manasının açıklığından ötürü hazfedilmesi zorunlu olan 'nâdeytü' fiiliyle lafzen veya takdiren mansub olan münâdâ ile birlikte—tıpkı 'lâ' (hayır) ve 'neam' (evet) sözlerinde olduğu gibi üzerinde durulması (sükût edilmesi) güzel olan bir kelamdır. 'Eyyü' (أي) lafzının meşhur birtakım manaları vardır; nidadaki ise bütünden bir parça için vaz edilmiş bir nekredir, sonra nida ile marifeleşmiş ve 'el-' takısı bulunan kelimelerin nidası için vasıta kılınmıştır; çünkü 'yâ' edatı, Allah lafzı hariç iki marifelik harfinin birleşmesinin imkânsızlığı sebebiyle şaz durumlar dışında onun üzerine giremez. Zira onlar iki benzer gibidir ve şu beyitteki gibi şaz olan durumlar dışında bir araya gelmezler:

فلا والله لا يلفى لما بي ... ولا للما بهم أبدا دواء

“Hayır, Allah'a yemin olsun ki bende olana da, onlarda olana da asla bir deva bulunmaz.”

وأعطيت حكم المنادى وجعل المقصود بالنداء وصفا لها والتزم فيه هذه الحركة الخاصة المسماة بالضمة خلافا للمازني فإنه أجاز نصبه وليس له في ذلك سلف ولا خلف لمخالفته للمسموع وإنما التزم ذلك إشعارا بأنه المقصود بالنداء ولا ينافي هذا كون الوصف تابعا غير مقصود بالنسبة لمتبوعه لأن ذلك بحسب الوضع الأصلي حيث لم يطرأ عليه ما يجعله مقصودا في حد ذاته ككونه مفسرا لمبهم ومن هنا لم يشترطوا في هذا الوصف الاشتقاق مع أن النحويين- إلا النذر- كابن الحاجب اشترطوا ذلك في النعوت على ما بين في محله، و «ها» التنبيهية زائدة لازمة للتأكيد والتعويض عما تستحق من المضاف إليه أو ما في حكمه من التنوين كما في أَيًّا ما تَدْعُوا [الإسراء: ١١٠] وإن لم يستعمل هنا مضافا أصلا وكثر النداء في الكتاب المجيد على هذه الطريقة لما فيها من التأكيد الذي كثيرا ما يقتضيه المقام بتكرر الذكر والإيضاح بعد الإبهام والتأكيد بحرف التنبيه واجتماع التعريفين. هذا ما ذهب إليه الجمهور، وقطع الأخفش- لضعف نظره- بأن «أيا» الواقعة في النداء موصولة حذف صدر صلتها وجوبا لمناسبة التخفيف للمنادى- وأيد بكثرة وقوعها في كلامهم- موصولة، وندرة وقوعها موصوفة، واعتذر عن عدم نصبها حينئذ مع أنها مضارعة للمضاف بأنه إذا حذف صدر صلتها كان الأغلب فيها البناء على الضم، فحرف النداء على هذا يكون داخلا على مبني على الضم ولم يغيره، وإن كان مضارعا للمضاف، ويؤيد الأول عدم الاحتياج إلى الحذف وصدق تعريف النعت والموافقة مع هذا وأنها لو كانت موصولة لجاز أن توصل بجملة فعلية أو ظرفية إلى غير ذلك مما يقطع المنصف معه بأرجحية مذهب الجمهور، نعم أورد عليه إشكال استصعبه بعض من سلف من علماء العربية وقال: إنه لا جواب له- وهو أن ما ادعوا كونه تابعا- معرب بالرفع وكل حركة إعرابية إنما تحدث بعامل ولا عامل يقتضي الرفع هناك لأن متبوعه مبني لفظا ومنصوب محلا فلا وجه لرفعه، وأقول: إن هذا من الأبحاث الواقعة بين أبي نزار وابن الشجري، وذلك أنه وقع سؤال عن ضمة هذا التابع فكتب أبو نزار أنها ضمة بناء وليست ضمة إعراب لأن ضمة الإعراب لا بد لها من عامل يوجبها ولا عامل هنا يوجب هذه الضمة، وكتب الشيخ منصور موهوب بن أحمد أنها ضمة إعراب ولا يجوز أن تكون ضمة بناء، ومن قال ذلك فقد غفل عن الصواب، وذلك لأن الواقع عليه النداء أي

Ve münâdânın hükmü ona ('eyyü'ye) verildi; nidadan asıl kastedilen ise onun bir vasfı (sıfatı) kılındı. el-Mâzinî'nin aksine onda damme olarak isimlendirilen bu özel harekeye bağlı kalındı; zira o, semâî olana aykırılığından ötürü bu konuda hiçbir selefi ve halefi bulunmadığı halde onun nasb edilmesini caiz görmüştür. Bu dammeye bağlı kalınması ise sırf nidadan asıl kastedilenin o olduğunu hissettirmek içindir. Bu durum, vasfın mevsufuna nisbetle kastedilmeyen bir tâbi olması gerçeğiyle çelişmez; zira bu, mübhemi açıklayan olması gibi bizâtihi kastedilmesini sağlayan bir durum arız olmadığı takdirdeki aslî vaz'a göredir. Bundan ötürü, İbnü'l-Hâcib gibi nahivcilerin—pek azı müstesna—yerinde açıklandığı üzere sıfatlarda bu şartı koşmalarına rağmen bu vasıfta türemiş (müştak) olma şartını aramamışlardır. Tenbih 'hâ'sı (ها) ise tekit için ve { أَيًّا ما تَدْعُوا } [el-İsrâ: 110] “Hangisiyle dua ederseniz...” ayetinde olduğu gibi hak ettiği muzafun ileyhin veya onun hükmünde olan tenvinin yerine geçen gerekli bir zâit harftir; gerçi burada asla muzaf olarak kullanılmamıştır. Kur'ân-ı Kerîm'de bu yöntemle nida çokça yer almıştır; zira bu üslupta zikrin tekrarı, kapalılıktan sonra açıklama, tenbih harfiyle tekit ve iki marifeliğin bir araya gelmesi gibi makamın çoğu zaman gerektirdiği tekitler bulunmaktadır. Cumhurun benimsediği görüş budur. el-Ahfeş ise—zayıf görüşü sebebiyle—nidadaki 'eyyü' lafzının, münâdâya tahfifin uygunluğu sebebiyle sılasının baş tarafı zorunlu olarak hazfedilmiş bir ism-i mevsul olduğuna kesin hükmetmiş ve kelamlarında mevsul olarak çokça, mevsuf olarak ise pek nadir kullanılmasını buna delil getirmiştir. Muzafa benzemesine rağmen o vakit nasb edilmeyişini de, sılasının baş tarafı hazfedildiğinde onda galip olanın damme üzere mebni kılınmasıyla izah etmiştir. Buna göre nida harfi damme üzere mebni olan bir kelimeye girmiş olur ve muzafa benzese bile onu değiştirmemiştir. Birinci görüşü ise hazfe ihtiyaç duyulmaması, sıfat tarifinin doğrulanması ve bununla uyum içinde olması desteklemektedir; ayrıca mevsul olsaydı fiil cümlesine veya zarf cümlesine sıla yapılması caiz olurdu, bu da insaf sahibinin cumhur mezhebinin racihliğine kesin kanaat getirmesini sağlar. Evet, Arap dili âlimlerinin geçmişlerinden bazısının içinden çıkamadığı ve 'Buna cevap yoktur' dediği bir müşkil vârid olmuştur ki o da şudur: Tâbi olduğunu iddia ettikleri kelime ref ile mu'rabdır; her irap harekesi ise ancak bir amil ile meydana gelir, burada ise refi gerektiren hiçbir amil yoktur; zira metbûu (kendisine uyulan lafız) lafzen mebni, mahallen mansubdur, dolayısıyla ref edilmesinin bir veçhi yoktur. Derim ki: Bu, Ebû Nizâr ile İbnü'ş-Şecerî arasında geçen münazaralardandır. Şöyle ki, bu tâbiin dammesi hakkında bir soru sorulmuş; Ebû Nizâr bunun bir bina dammesi olduğunu, irap dammesi olmadığını, zira irap dammesi için onu gerektiren bir amilin şart olduğunu ve burada bu dammeyi gerektiren bir amilin bulunmadığını yazmıştır. Şeyh Mansûr Mevhûb b. Ahmed ise bunun bir irap dammesi olduğunu, bina dammesi olmasının caiz olamayacağını, bunu söyleyenin doğrudan gaflet ettiğini yazmıştır; çünkü üzerine nida vâki olan 'eyyü' lafzı

المبني على الضم لوقوعه موقع الحرف والاسم الواقع بعد وإن كان مقصودا بالنداء إلا أنه صفة أي فمحال أن يبنى أيضا لأنه مرفوع رفعا صحيحا، ولهذا أجاز فيه المازني النصب على الموضع كما يجوز في «يا» زيد الظريف. وعلة الرفع أنه لما استمر الضم في كل منادى معرفة أشبه ما أسند إليه الفعل فأجريت صفته على اللفظ فرفعت، وأجاب ابن الشجري بما أجاب به الشيخ وكتب أنها ضمة إعراب لأن ضمة المنادى المفرد لها- باطرادها- منزلة بين منزلتين فليست كضمة حيث لأنها غير مطردة لعدم اطراد العلة التي أوجبتها ولا كضمة زيد في نحو- خرج زيد- لأنها حدثت بعامل لفظي ولما اطردت الضمة في نحو- يا زيد يا عمرو- وكذلك اطردت في نحو- يا رجل يا غلام- إلى ما لا يحصى نزل الاطراد فيها منزلة العامل المعنوي الواقع للمبتدأ من حيث اطردت الرفعة في كل اسم ابتدئ به مجردا عن عامل لفظي وجيء له بخبر- كعمرو منطلق، وزيد ذاهب- إلى غير ذلك فلما استمرت ضمة المنادى في معظم الأسماء كما استمرت في الأسماء المعربة الضمة- الحادثة عن الابتداء- شبهتها العرب بضمة المبتدأ فأتبعها ضمة الإعراب في صفة المنادى في نحو «يا زيد الطويل» وجمع بينهما أيضا أن الاطراد معنى كما في الابتداء كذلك، ومن شأن العرب أن تحمل الشيء على الشيء مع حصول أدنى مناسبة بينهما حتى أنهم قد حملوا أشياء على نقائضها، ألا ترى أنهم أتبعوا حركة الإعراب حركة البناء في قراءة من قرأ الحمد لله- بضم اللام وكذلك أتبعوا حركة البناء حركة الإعراب في نحو- يا زيد بن عمرو- في قول من فتح الدال من زيد؟! انتهى ملخصا، وقد ذكر ذلك ابن الشجري في أماليه وأكثر في الحط على ابن نزار وبين ما وقع بينه وبينه مشافهة، ولو

harfin yerine geçtiği için damme üzere mebnidir; sonrasındaki isim ise nidadan asıl kastedilen olsa da 'eyyü'nün sıfatıdır; dolayısıyla sahih bir ref ile merfû olduğu için onun da mebni olması imkânsızdır. Bundan ötürü el-Mâzinî, 'Yâ Zeydü'z-zarîfe' terkibinde caiz olduğu gibi onda da mahalle binaen nasbı caiz görmüştür. Refin illeti ise şudur: Marife olan her münâdâda damme istimrar edip yerleşince, kendisine fiil isnat edilen kelimeye (faile) benzemiş, böylece sıfatı lafza hamledilerek ref edilmiştir. İbnü'ş-Şecerî de Şeyh'in verdiği cevabın aynısını vermiş ve bunun bir irap dammesi olduğunu yazmıştır; zira müfred münâdânın dammesi—kurallı oluşuyla (ıttıradıyla)—iki menzile arasında bir menzileye sahiptir. Dolayısıyla 'haysü' lafzının dammesi gibi değildir; çünkü onu gerektiren illetin kurallı olmayışı sebebiyle o kurallı değildir; 'harece Zeydün' misalindeki Zeyd'in dammesi gibi de değildir, zira o lafzî bir amil ile meydana gelmiştir. 'Yâ Zeydü, yâ Amru' terkibinde ve aynı şekilde 'yâ raculü, yâ gulâmü' terkibinde sayılamayacak kadar çok yerde damme kurallı hale gelince, bu kurallılık lafzî amilden soyutlanıp kendisine haber getirilen—'Amrun muntalikun, Zeydün zâhibün' gibi—her mübtedada refin kurallı olması yönüyle mübteda için vâki olan manevî amil mesabesine indirilmiştir. Münâdânın dammesi, mu'rab isimlerde iptidadan doğan dammenin devam etmesi gibi isimlerin çoğunda istimrar edince, Araplar onu mübtedanın dammesine benzetmiş; 'Yâ Zeydü't-tavîlü' terkibinde münâdânın sıfatında onu irap dammesine tabi kılmışlardır. İkisini bir araya getiren diğer husus da, iptidada olduğu gibi ıttıradın da manevî bir durum olmasıdır. Arapların şe'ni ise, aralarında en ufak bir münasebet bulunduğunda bir şeyi diğer bir şeye hamletmektir; hattâ bazı şeyleri zıtlarına dahi hamletmişlerdir. Görmez misin ki onlar, 'el-Hamdü lillâhi'yi lâmın dammesiyle okuyanın kıraatinde irap harekesini bina harekesine tabi kılmışlardır; aynı şekilde Zeyd'in dâl harfini fetha ile okuyanın sözünde 'Yâ Zeyde'bne Amrın' terkibinde bina harekesini irap harekesine tabi kılmışlardır?! Özetle bitti. İbnü'ş-Şecerî bunu Emâlî'sinde zikretmiş, Ebû Nizâr'ı yermede aşırıya gitmiş ve aralarında şifahi olarak geçenleri açıklamıştır. Şayet

لا مزيد الإطالة لذكرته بعجره وبجره، وأنت تعلم ما في ذلك كله من الوهن، ولهذا قال بعض المحققين: إن الحق أنها حركة اتباع ومناسبة لضمة المنادى- ككسر الميم من غلامي- وحينئذ يندفع الإشكال كما لا يخفى على ذوي الكمال. بقي الكلام في اللام الداخلة على هذا النعت هل هي للتعريف أم لا؟ والذي عليه الجمهور- وهو المشهور- أنها للتعريف كما تقدمت الإشارة إليه، ولما سئل عن ذلك أبو نزار قال: إنها هناك ليست للتعريف لأن التعريف لا يكون إلا بين اثنين في ثالث واللام فيما نحن فيه داخلة في اسم المخاطب، ثم قال: والصحيح أنها دخلت بدلا من- يا، وأي- وإن كان منادي إلا أن نداءه لفظي، والمنادى على الحقيقة هو المقرون- بأل- ولما قصدوا تأكيد التنبيه- وقدروا تكرير حرف النداء- كرهوا التكرير فعوضوا عن حرف النداء ثانيا- ها- وثالثا- أل- وتعقبه ابن الشجري قائلا: إن هذا قول فاسد بل اللام هناك لتعريف الحضور كالتعريف في قولك جاء هذا الرجل مثلا ولكنها لما دخلت على اسم المخاطب صار الحكم للخطاب من حيث كان قولنا يا أيها الرجل معناه يا رجل، ولما كان الرجل هو المخاطب في المعنى غلب حكم الخطاب فاكتفى باثنين لأن أسماء الخطاب لا تفتقر في تعريفها إلى حضور ثالث، ألا ترى أن قولك خرجت يا هذا وانطلقت وأكرمتك لا حاجة به إلى ثالث؟ وليس كل وجوه التعريف يقتضي أن يكون بين إثنين في ثالث فإن ضمير المتكلم في- أنا خرجت- معرفة إجماعا ولا يتوقف تعريفه على حضور ثالث، وأيضا ما قص من حديث التعويض يستدعي بظاهره أن يكون أصل يا أيها الرجل مثلا «يا أي يا يا رجل» وأنهم عوضوا من- يا- الثانية- ها- ومن الثالثة الألف واللام، وأنت تعلم أن هذا مع مخالفته لقول الجماعة خلف من القول يمجه السمع وينكره الطبع فليفهم.

sözü daha da uzatmak olmasaydı onu bütün kusur ve fazlalıklarıyla zikrederdim. Bütün bunlardaki zayıflığı sen de bilirsin; nitekim muhakkik âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Doğrusu bu hareke, 'gulâmî' terkibindeki mîm harfinin kesresi gibi, münâdânın dammesine bir ittiba (uyma) ve münasebet harekesidir; bu durumda kemal sahiplerine gizli kalmayacağı üzere müşkil ortadan kalkmış olur. Bu sıfata dâhil olan lâm harfinin tarif için olup olmadığı bahsi kaldı: Meşhur olan ve cumhurun benimsediği görüş, daha önce işaret edildiği üzere tarif için olduğudur. Ebû Nizâr'a bu sorulduğunda şöyle demiştir: O burada tarif için değildir; çünkü tarif ancak iki kişi arasında üçüncü bir şahıs hakkında olur; buradaki lâm ise muhatabın ismine dâhil olmuştur. Sonra dedi ki: Doğrusu o, 'yâ' edatının yerine girmiştir. 'Eyyü' münâdâ olsa da onun nidası lafzîdir; hakikatte münâdâ ise 'el-' takısı alan kelimedir. Uyarmayı tekit etmek isteyip nida harfinin tekrarını takdir ettiklerinde, tekrarı hoş görmeyip ikinci nida harfinin yerine 'hâ'yı, üçüncüsünün yerine ise 'el-' takısını bedel kılmışlardır. İbnü'ş-Şecerî ise onu şu sözlerle tenkit etmiştir: Bu bâtıl bir sözdür; bilakis oradaki lâm, mesela 'Câe hâze'r-raculü' sözündeki tarif gibi hazır bulunma (huzur) tarifi içindir. Fakat muhatabın ismine dâhil olduğunda, 'Yâ eyyühe'r-raculü' sözümüzün manası 'Yâ raculü' (Ey adam!) olduğundan hüküm hitaba ait olmuştur. Adam manen muhatap olunca hitabın hükmü galip gelmiş, böylece iki kişiyle yetinilmiştir; zira hitap isimleri tariflerinde üçüncü bir şahsın hazır bulunmasına muhtaç değildir. Görmez misin ki 'Harectü yâ hâzâ' (Çıktım ey falan), 'İntalaktü' (Gittim) ve 'Ekremtüke' (Sana ikram ettim) sözlerinde üçüncü bir kişiye ihtiyaç yoktur? Tarif veçhelerinin hepsi de iki kişi arasında üçüncü bir şahsın bulunmasını gerektirmez; nitekim 'Ene harectü' (Ben çıktım) cümlesindeki mütekellim zamiri icma ile marifedir ve onun marifeliği üçüncü bir şahsın huzuruna bağlı değildir. Ayrıca bedel kılma bahsinden nakledilen şey, zâhirine göre mesela 'Yâ eyyühe'r-raculü' terkibinin aslının 'Yâ eyyü yâ yâ raculü' olmasını ve ikinci 'yâ' yerine 'hâ'yı, üçüncüsü yerine elif-lâmı bedel kıldıklarını gerektirir. Sen de bilirsin ki bu, cemaatin görüşüne aykırı olmakla beraber kulağın reddedeceği ve tabiatın inkâr edeceği saçma bir sözdür; iyi anlaşılsın.

والنَّاسُ اسم جمع على ما حققه جمع، والجموع وأسماؤها المحلاة- بال- للعموم حيث لا عهد خارجي كما يدل عليه وقوع الاستثناء والأصل فيه الاتصال وهو يقتضي الدخول يقينا ولا يتصور إلا بالعموم، ونحو- ضربت زيدا إلا رأسه وصمت رمضان إلا عشره الأخير- عام تأويلا، وكذا التأكيد بما يفيد العموم إذ لو لم يكن هناك عموم كان التأكيد تأسيسا والاتفاق على خلافه، وشيوع استدلال الصحابة رضي الله تعالى عنهم بالعموم كما في حديث

en-Nâs (النَّاسُ) kelimesi, bir topluluğun tahkik ettiğine göre bir ism-i cem'dir (topluluk ismidir). Çoğullar ve 'el-' takısı almış çoğul isimleri, haricî bir ahd bulunmadıkça umum (kapsayıcılık) ifade eder; nitekim istisnanın vâki olması buna delalet eder. İstisnada asıl olan ise muttasıl olmasıdır; bu da [müstesnanın müstesna minh'e] kesin olarak dâhil olmasını gerektirir ve bu da ancak umum ile tasavvur edilebilir. 'Zeyd'e başı hariç vurdum' ve 'Son on günü hariç Ramazan orucunu tuttum' gibi kullanımlar tevil yoluyla umumidir. Aynı şekilde umum ifade eden lafızlarla tekit yapılması da böyledir; zira orada bir umum olmasaydı tekit yeni bir anlam kurma (teessüs) olurdu, ittifak ise bunun aksinedir. Sahabe-i Kirâm'ın—Allah Teâlâ onlardan razı olsun—Sakîfe hadisinde olduğu gibi umum ile istidlal etmelerinin yaygınlığı da

السقيفة وهم أئمة الهدى. ثم هذا الخطاب في نحو يا أَيُّهَا النَّاسُ يسمى بالخطاب الشفاهي عند الأصوليين قالوا:

buna delildir; oysa onlar hidayet önderleridir. Sonra { يا أَيُّهَا النَّاسُ } gibisindeki bu hitap, usulcüler nezdinde 'şifahî hitap' olarak isimlendirilir. Şöyle demişlerdir:

وليس عاما لمن بعد الموجودين في زمن الوحي أو لمن بعد الحاضرين مهابط الوحي، والأول هو الوجه وإنما يثبت حكمه لهم بدليل آخر من نص أو قياس أو إجماع، وأما بمجرد الصيغة فلا، وقالت الحنابلة: بل هو عام لمن بعدهم إلى يوم القيامة، واستدل الأولون بأنا نعلم أنه لا يقال للمعدومين نحو يا أَيُّهَا النَّاسُ قال العضد: وإنكاره مكابرة وبأنه امتنع خطاب الصبي والمجنون بنحوه وإذا لم نوجهه نحوهم مع وجودهم لقصورهم عن الخطاب فالمعدوم أجدر أن يمنع لأن تناوله أبعد، واستدل الآخرون بأنه لو لم يكن الرسول ﷺ مخاطبا به لمن بعدهم لم يكن مرسلا إليهم واللازم منتف وبأنه لم يزل العلماء يحتجون على أهل الأعصار ممن بعد الصحابة بمثل ذلك، وهو إجماع على العموم لهم.

Bu hitap, vahiy zamanında mevcut olanlardan sonrakileri yahut vahyin iniş yerlerinde hazır bulunanlardan sonrakileri kapsamaz. Doğru olan birinci görüştür; onun hükmü sonrakilere ancak nass, kıyas veya icma gibi başka bir delille sabit olur; sırf lafzın kalıbıyla (sîgasıyla) sabit olmaz. Hanbelîler ise şöyle demiştir: Bilakis kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelenleri de kapsar. Birinciler şöyle delil getirmişlerdir: Biz biliriz ki madum (henüz var olmamış) kimselere { يا أَيُّهَا النَّاسُ } şeklinde seslenilmez. el-Adud demiştir ki: Bunu inkâr etmek inatlaşmaktır; ayrıca çocuğa ve mecnuna bu şekilde hitap etmek imkânsızdır; onlar mevcut oldukları halde hitaptan aciz oldukları için hitabı onlara yöneltmediğimize göre, madumu menetmek daha evladır, zira hitabın onu kapsaması çok daha uzaktır. Diğerleri ise şöyle delil getirmişlerdir: Şayet Resûlullah ﷺ bu hitapla onlardan sonrakilere hitap etmiş olmasaydı, onlara peygamber olarak gönderilmemiş olurdu; oysa bu bâtıldır. Ayrıca âlimler, Sahabe'den sonraki asırların ehline karşı dâimâ bu gibi delillerle hüccet getirmişlerdir; bu da hitabın onlar için umum ifade ettiğine dair bir icmadır.

وأجيب: أما عن الأول فبأن الرسالة إنما تستدعي التبليغ في الجملة وهو لا يتوقف على المشافهة بل يكفي فيه حصوله للبعض شفاها وللبعض بنصب الدلائل والأمارات على أن حكمهم حكم الذين شافههم، وأما عن الثاني فبأنه لا يتعين أن يكون ذلك لتناوله لهم بل قد يكون لأنهم علموا أن حكمه ثابت عليهم بدليل آخر قاله غير واحد.

Cevap verildi: Birincisine; peygamberlik ancak genel anlamda tebliği gerektirir, bu ise şifahi olarak yüz yüze bulunmaya bağlı değildir; bilakis tebliğin bir kısmına şifahi olarak, bir kısmına da hükümlerinin bizzat hitap edilenlerin hükmü gibi olduğuna dair deliller ve işaretler ikame edilerek ulaşması yeterlidir. İkincisine gelince; âlimlerin delil getirmesinin lafzın onları bizzat kapsamasından ileri geldiği kesin değildir; bilakis birden fazla âlimin belirttiği üzere onun hükmünün başka bir delille kendilerine sabit olduğunu bildiklerinden ötürü de olabilir.

وفي شرح العلامة الثاني للشرح العضدي أن القول بعموم الشفاهي وإن نسب إلى الحنابلة ليس ببعيد. وقال بعض أجلّة المحققين: إنه المشهور حتى قالوا إن الحق أن العموم معلوم بالضرورة من الدين المحمدي وهو الأقرب، وقول العضد: إن إنكاره مكابرة حق لو كان الخطاب للمعدومين خاصة، أما إذا كان للموجودين والمعدومين على طريق التغليب فلا، ومثله فصيح شائع وكل ما استدل به على خلافه ضعيف انتهى. وإلى العموم ذهب كثير من الشافعية على أنه عندهم عام بحاق لفظه ومنطوقه من غير احتياج إلى دليل آخر، وقد قيل: إنه من قبيل الخطاب العام الذي أجري على غير ظاهره كما في قوله:

Allâme'nin (Teftâzânî'nin) Şerhu'l-Adudiyye üzerine yazdığı ikinci şerhte şöyle denilmektedir: Şifahî hitabın umumi olduğu sözü her ne kadar Hanbelîlere nisbet edilse de uzak bir görüş değildir. Bazı büyük muhakkikler de şöyle demiştir: Meşhur olan budur; hattâ dediler ki: Doğrusu umumun Muhammedî dinden zorunlu olarak bilinmesidir ve en uygun olanı da budur. el-Adud'un 'Bunu inkâr etmek inatlaşmaktır' sözü, hitap sadece madumlara yönelik olsaydı doğru olurdu; ancak tağlîb yoluyla hem mevcut olanlara hem madumlara yönelik olduğunda inatlaşma sayılmaz. Benzeri kullanımlar beliğ ve yaygındır; aksine getirilen bütün deliller ise zayıftır, [alıntı] bitti. Şâfiîlerin birçoğu da umum görüşüne meyletmiştir; şu kadar var ki onların nezdinde bu hitap, başka bir delile ihtiyaç kalmaksızın bizzat lafzının ve mantukunun hakikatiyle umumidir. Denildi ki: Bu, şu beyitte olduğu gibi zâhirinin dışına taşırılmış genel hitap kabilindendir:

إذا أنت أكرمت الكريم ملكته ... وإن أنت أكرمت اللئيم تمردا

“Kerim kimseye ikram edersen ona sahip olursun; alçak kimseye ikram edersen ise isyan eder.”

هذا وعلى كل حال ما روي عن ابن مسعود وعلقمة من أن كل شيء- نزل فيه «يا أيها الناس» مكي و «يا أيها الذين آمنوا» مدني إن صح ولم يؤول- لا يوجب تخصيص هذا العام بوجه بالكفار بل هم أيضا داخلون فيه ومأمورون بأداء العبادة كالاعتقاد، والأمر بالشيء أمر بما لا يتم إلا به وكون الإيمان أصل العبادات، ولو وجب بوجوبها انقلب الأصل تبعا مردود بأن الأصالة بحسب الصحة لا تنافي التبعية في الوجوب على أنه واجب استقلالا أيضا، والعجب كيف خفي على مشايخ سمرقند؟! وهذا ما ذهب إليه العراقيون والشافعية، ويؤيده ظواهر الآيات كقوله تعالى: وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ [فصلت: ٦] وقوله سبحانه: ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ [المدثر: ٤٢، ٤٤] وذهب البخاريون إلى أنهم مكلفون في حق الاعتقاد فقط، وأبو حنيفة رضي الله تعالى عنه لم ينص ظاهرا على شيء في المسألة لكن في كلام صاحبه الثاني ما يدل عليها، ولعل ذلك من الإمام لأنه لا ثمرة للخلاف في الدنيا للاتفاق على أنهم ما داموا كفارا يمتنع منهم الإقدام عليها ولا يؤمرون بها وإذا أسلموا لم يجب قضاؤها عليهم، وإنما ثمرته في الآخرة وهو أنهم يعذبون على تركها كما يعذبون على ترك الإيمان عند من قال بوجوبها عليهم، وعلى ترك الإيمان فقط عند من لم يقل، وهذا في غير العقوبات والمعاملات، أما هي فمتفق على خطابهم بها، والأمر بالعبادة هنا للطوائف الثلاث باعتبار أن المراد بها الشامل لإيجاد أصلها والزيادة والثبات- فاعبدوا- يدل على طلب في الحال لعبادة مستقلة وهي من الكفار ابتداء عبادة ومن بعض المؤمنين زيادة ومن آخرين مواظبة، وليس الابتداء والزيادة والمواظبة داخلا في المفهوم وضعا فلا محذور في شيء أصلا خلافا لمن توهمه فتكلف في

Bu böyledir; her halükarda İbn Mes'ûd ve Alkame'den rivayet edilen 'İçinde «Ey insanlar» geçen her şey Mekkî, «Ey iman edenler» geçen her şey Medenîdir' sözü—eğer sahihse ve tevil edilmemişse—bu umumun hiçbir veçhile kâfirlere tahsis edilmesini gerektirmez; bilakis onlar da buna dâhildir ve tıpkı itikatla emrolundukları gibi ibadeti yerine getirmekle de emrolunmuşlardır. Bir şeyle emrolunmak, ancak kendisiyle tamamlanan şeyle de emrolunmaktır. İmanın ibadetlerin aslı olduğu, ibadetin vacip olmasıyla vacip kılınırsa aslın tâbiye dönüşeceği iddiası ise reddedilmiştir; zira sıhhat bakımından asıl olmak, vücup bakımından tâbi olmaya mâni değildir; kaldı ki iman müstakil olarak da vaciptir. Semerkant meşâyihine bu durum nasıl gizli kalmıştır, şaşılır doğrusu! Iraklıların ve Şâfiîlerin benimsediği görüş budur. Ayetlerin zâhirleri de bunu desteklemektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ } [Fussilet: 6-7] “Vay haline o müşriklerin ki, zekâtı vermezler...” ve Sübhân [olan Allah] şöyle buyurur: { ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } [el-Müddessir: 42-44] “Sizi bu Sekar'a (cehenneme) ne soktu? Derler ki: Biz namaz kılanlardan değildik, yoksulu da doyurmazdık.” Buharalılar ise kâfirlerin sadece itikat hususunda mükellef oldukları görüşüne gitmişlerdir. Ebû Hanîfe (radıyallâhu teâlâ anh) bu meselede zâhiren açık bir nass bırakmamıştır, ancak ikinci talebesinin (İmâm Muhammed'in) sözlerinde buna delalet eden ifadeler vardır. İmam'ın bu tavrı belki de ihtilafın dünyada bir semeresi bulunmadığındandır; zira kâfir kaldıkları müddetçe ibadete kalkışmalarının imkânsız olduğu ve onunla emrolunmayacakları, Müslüman olduklarında ise kazasının kendilerine vacip olmayacağı üzerinde ittifak vardır. Bu ihtilafın semeresi ancak ahirettedir; o da kâfirlere ibadetin vacip olduğunu söyleyenlere göre imanı terkten azap gördükleri gibi ibadeti terkten de azap görecek olmaları, vacip olmadığını söyleyenlere göre ise sadece imanı terkten azap görecek olmalarıdır. Bu durum cezalar ve muamelat dışındaki konulardadır; onlara gelince kâfirlerin bunlarla muhatap olduğu ittifakla sabittir. Buradaki ibadet emri, aslı icat etmeyi, ziyadeyi ve sebatı kapsaması itibarıyla üç fırkayadır; dolayısıyla { اعْبُدُوا } “Kulluk edin” lafzı, şu anda müstakil bir ibadetin talep edildiğine delalet eder. Bu ise kâfirlerden ibadete başlama, bazı müminlerden ziyadeleştirme, diğerlerinden ise sebat etme talebidir. Başlama, ziyadeleştirme ve sebat etme vaz'an mefhumun içine dâhil değildir; dolayısıyla vehmeden kimsenin zannettiği ve

دفعه وذكر- سبحانه- الرب ليشير إلى أن الموجب القريب للعبادة هي نعمة التربية، وإن كانت عبادة الكاملين لذاته تعالى من غير واسطة أصلا سوى أنه هو هو فسبحانه من إله ما أعظمه ومن رب ما أكرمه الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الموصول صفة مادحة للرب، وفيها أيضا تعليل العبادة أو الربوبية على ما قيل، فإن كان الخطاب في ربكم شاملا للفرق الثلاث فذاك وإن خص بالمشركين وأريد بالرب ما تعورف بينهم من إطلاقه على غيره تعالى احتمل أن تكون مقيدة إن حملت الإضافة على الجنس وموضحة إن حملت على العهد، ولا يبعد على هذا أن تكون مادحة لأن المطلق يتبادر منه رب الأرباب إلا أن جعلها للتقييد والتوضيح أظهر بناء على ما كانوا فيه وتعريضا بما كانوا عليه ولأنه الأصل فلا يترك إلا بدليل، والخلق الاختراع بلا مثال ويكون بمعنى التقدير وعلى الأول لا يتصف به سواه سبحانه، وعلى الثاني قد يتصف به غيره ومنه فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [المؤمنون: ١٤] وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ [المائدة: ١١٠] وقول زهير:

onu defetmek için külfete girdiği gibi hiçbir hususta asla bir mahzur yoktur. Sübhân [olan Allah], ibadetin yakın gerekçesinin terbiye nimeti olduğuna işaret etmek için 'Rab' lafzını zikretmiştir; gerçi kâmil insanların ibadeti, O'nun bizzat kendisi olmasından başka hiçbir vasıta bulunmaksızın sırf Zât-ı Teâlâ içindir. Sübhân [olan Allah], ne azametli bir ilâh ve ne cömert bir Rabdir! { الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizi ve sizden öncekileri yaratan...” İsm-i mevsul, Rab lafzı için övücü bir sıfattır; ayrıca söylendiğine göre onda ibadetin veya rubûbiyetin gerekçelendirilmesi (talîli) de vardır. Şayet 'Rabbiküm'deki hitap üç fırkayı da kapsıyorsa mesele açıktır; şayet müşriklere has kılınır ve Rab ile aralarında O Teâlâ'dan başkasına ıtlakı örfleşen mana kastedilirse; izafet cinse hamledilirse mukayyid (sınırlayıcı), ahde hamledilirse müvazzıh (açıklayıcı) olması muhtemeldir. Bu durumda övücü olması da uzak değildir; zira mutlak olandan ilk akla gelen Rablerin Rabbidir; ancak içinde bulundukları duruma binaen ve hallerini tariz yoluyla kınamak için sınırlama ve açıklama kılınması daha zâhirdir; zira asıl olan budur ve bir delil olmadıkça terk edilmez. Halk (yaratma), örneksiz olarak icat etmektir; takdir (ölçüp biçme) manasına da gelir. Birinci manaya göre O Sübhân'dan başkası bu vasıfla nitelenemez; ikinci manaya göre ise başkası da bununla nitelenebilir. Nitekim { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [el-Mü'minûn: 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir”, { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ } [el-Mâide: 110] “Hani çamurdan yaratıyordun...” ayetleri ve Züheyr'in şu sözü bu kabildendir:

ولأنت تفري ما خلقت وبع ... ض القوم يخلق ثم لا يفري

“Sen biçtiğin (ölçtüğün) şeyi mutlaka kesersin; oysa kavmin bir kısmı biçer (ölçer), sonra kesemez.”

ومن العجب أن أبا عبد الله البصري- أستاذ القاضي عبد الجبار- قال: إطلاق الخالق عليه تعالى محال لأن التقدير يستدعي الفكر والحسبان وهي مسألة خلافية بينه وبين الله تعالى القائل: هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ [الحشر:

Şaşılacak şeydir ki Kādî Abdülcebbâr'ın hocası Ebû Abdillâh el-Basrî şöyle demiştir: 'Hâlık' lafzının O Teâlâ hakkında kullanılması imkânsızdır; çünkü takdir etmek fikir ve hesabı gerektirir. Bu ise onunla,

٢٤] وبقول الله تعالى أقول، والموصول الثاني عطف على المنصوب في خَلَقَكُمْ وقبل- ظرف زمان بكثرة ومكان بقلة ويتجوز بها عن التقدم بالشرف والرتبة، والخطاب إن شمل المؤمنين وغيرهم فالمراد- بالذين قبلهم- من تقدمهم في الوجود ومن هو موجود وهو أعلى منزلة منهم وفي هذا تذكير لكمال جلال الله تعالى وربوبيته وفيه من تأكيد أمر العبادة ما لا يخفى، وقدم سبحانه التنبيه على- خلقهم- وإن كان متأخرا بالزمان لأن علم الإنسان بأحوال نفسه أظهر ولأنهم المواجهون بالأمر بالعبادة فتنبيههم أولا على أنفسهم آكد وأهم، وأتى- بالخلق- صلة والصلات لا بد من كونها معلومة الانتساب عند المخاطب، ولذا يعرف الموصول عنده بما فيها من العهد، واشترطت خبريتها إشارة إلى أنه ليس في المخاطبين من ينكر كون الخالق هو الله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ [الزخرف: ٨٧] أو مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] وانفهام ذلك من الوصف- بناء على ما قالوا- الأخبار بعد العلم بها أوصاف الأوصاف قبل العلم بها أخبار مما قاله بعض المحققين وإن كان هناك من لا يعلم أن الله تعالى خالقه وخالق من قبله احتيج إلى ادعاء التغليب أو تنزيل غير العالم منزلة العالم لوضوح البراهين فتخرج الجملة مخرج المعلوم على خلاف مقتضى الظاهر، وقرأ ابن السميقع- وخلق من قبلكم- وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما- والذين من قبلكم- بفتح الميم، واستشكل لتوالي موصولين والصلة واحدة وخرجت على جعل- من- تأكيدا للذين فلا يحتاج إلى صلة نحو قوله:

{ هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ } [el-Haşr: 24] “O, yaratan, yoktan var eden Allah'tır...” buyuran Allah Teâlâ arasında ihtilaflı bir meseledir; ben ise Allah Teâlâ'nın sözünü söylüyorum. İkinci mevsul, { خَلَقَكُمْ } fiilindeki mansub zamire atfedilmiştir. 'Kabl' (قَبْلُ) kelimesi çokça zaman zarfı, az olarak mekân zarfıdır; şeref ve rütbece önde olmaktan mecaz olarak da kullanılır. Hitap şayet müminleri ve diğerlerini kapsıyorsa, 'sizden öncekiler'den maksat varlıkta kendilerinden önce gelenler ile mevcut olup derecesi onlardan daha üstün olanlardır. Bunda Allah Teâlâ'nın celâlinin ve rubûbiyetinin kemalini hatırlatma vardır ve onda ibadet emrinin tekidi gizli değildir. Sübhân [olan Allah], zaman bakımından daha sonra olmasına rağmen onların yaratılışına dikkat çekmeyi öne almıştır; çünkü insanın kendi nefsine dair bilgisi daha açıktır ve ibadet emriyle doğrudan yüz yüze olanlar kendileridir; dolayısıyla önce kendi nefislerine dikkat çekilmeleri daha tekitli ve daha mühimdir. 'Halk'ı sıla olarak getirmiştir; sıla cümlelerinin ise muhatap nezdinde intisabının (aidiyetinin) bilinmesi şarttır; bu sebeple mevsul, muhatab nezdinde sıladaki ahd ile bilinir. Hâlık'ın Allah Teâlâ olduğunu inkâr eden hiçbir kimsenin muhataplar arasında bulunmadığına işaret etmek üzere sılanın haberî olması şart koşulmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ } [ez-Zuhruf: 87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan...” veya { مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25, ez-Zümer: 38] “Gökleri ve yeri kimin yarattığını sorsan mutlaka 'Allah' derler.” Bazı muhakkiklerin dediği üzere, 'Haberler bilindikten sonra vasıf olur, vasıflar ise bilinmeden önce haberdir' kaidesine binaen bunun vasıftan anlaşılması da bu kabildendir. Şayet orada Allah Teâlâ'nın kendisinin ve öncekilerin yaratıcısı olduğunu bilmeyen birisi varsa, tağlîb iddiasına veya delillerin açıklığından ötürü bilmeyeni bilen makamına indirmeye ihtiyaç duyulur; böylece cümle zâhirin muktezasına aykırı olarak bilinen bir şey üslubuyla sevk edilmiş olur. İbnü's-Sümeyka' { وَخَلَقَ مَنْ قَبْلِكُمْ }, Zeyd b. Alî (radıyallâhu teâlâ anhümâ) ise mîm harfinin fethasıyla { وَالَّذِينَ مَنْ قَبْلِكُمْ } şeklinde okumuştur. İki mevsulün peş peşe gelip sılanın tek olması sebebiyle bu kıraat müşkil görülmüş; 'men' (مَنْ) lafzının 'ellezîne' için tekit kılınmasıyla izah edilmiştir; bu durumda şu beyitte olduğu gibi sılaya ihtiyaç duymaz:

من النفر اللائي الذين إذا هم ... تهاب اللئام حلقة الباب قعقعوا

“Alçak kimseler kapı halkasını çalmaktan korktukları vakit kapıyı takırdatan o kimselerden...”

واعترض بأن الحرف لا يؤكد بدون إعادة ما اتصل به فالموصول أولى بذلك إذ يكاد أن يكون تأكيده كتأكيد بعض الاسم- فمن- حينئذ موصولة أو موصوفة وهي خبر مبتدأ مقدر وما بعدها صلة أو صفة وهي مع المقدر صلة الموصول الأول ويكون على أحد الاحتمالين نظير. فقلت وأنكرت الوجوه هم هم. وتخريج البيت على نحو هذا، وقيل: مِنْ زائدة، وقد أجاز بعض النحاة زيادة الأسماء، والكسائي زيادة مِنْ الموصولة، وجعل- من ذلك.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Harf, bitiştiği şey tekrar edilmeksizin tekit edilemez; mevsul ise buna daha layıktır, zira onun tekidi neredeyse ismin bir parçasının tekidi gibidir. O halde 'men', mevsule yahut mevsufedir; mukadder bir mübtedanın haberidir, sonrasındaki ise sıla veya sıfattır ve mukadder ile birlikte birinci mevsulün sılasıdır; bu iki ihtimalden birine göre 'Dedim ve yüzleri inkâr ettim, onlar bizzat onlardır' ifadesinin benzeri olur. Beytin tahrîci de bu minval üzeredir. 'Min'in (مِنْ) zâit olduğu da söylenmiştir; nitekim bazı nahivciler isimlerin zâit olmasını, el-Kisâî ise mevsul olan 'men'in zâit olmasını caiz görmüş ve [şu beyitteki] 'men'i bundan saymıştır:

وكفى بنا فضلا على من غيرنا ... حب النبي محمد إيانا

“Peygamber Muhammed'in bizi sevmesi, bizden başkalarına karşı bize üstünlük olarak yeter.”

وبعضهم استشكل القراءة المشهورة أيضا بأن- الذين- أعيان ومِنْ قَبْلِكُمْ ناقص ليس في الأخبار به عنها فائدة، فكذلك الوصل به إلا على تأويل وتأويله أن ظرف الزمان إذا وصف لفظا أو تقديرا مع القرينة صح الإخبار والوصل به تقول نحن: في يوم طيب، وما- هنا في تقدير- والذين- كانوا من زمان قبل زمانكم، وقدر أبو البقاء- والذين خلقهم- من قبل خلقكم فحذف الفعل الذي هو صلة وأقيم متعلقه مقامه فتدبر لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ- لعل- في المشهورة موضوعة للترجي وهو الطمع في حصول أمر محبوب ممكن الوقوع والإشفاق وهو توقع مخوف ممكن، والظاهر التقابل فتكون مشتركة، وذكر الرضى أنها للترجي وهو ارتقاب شيء لا وثوق بحصوله فيدخل فيه الطمع والإشفاق، والذي يميل إليه القلب ما ذكره بعض المحققين إنها لانشاء توقع أمر متردد بين الوقوع وعدمه مع رجحان الأول، إما محبوب فيسمى رجاء أو مكروه فيسمى إشفاقا وذلك قد يعتبر تحققه بالفعل إما من جهة المتكلم- وهو الشائع- لأن معاني الإنشاءات قائمة به، وإما من جهة المخاطب تنزيلا له منزلة المتكلم في التلبس التام بالكلام الجاري بينهما. ومنه لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وقد يعتبر تحققه بالقوة بضرب من التجوز إيذانا بأن ذلك الأمر في نفسه مئنة للتوقع متصف بحيثية مصححة له من غير أن يعتبر هناك توقع بالفعل من متوقع أصلا. ففي الآية الكريمة- إن جعلت الجملة حالا من مفعول خلقكم وما عطف عليه بطريق تغليب المخاطبين على الغائبين لأنهم المأمورون بالعبادة- امتنع حمل- لعل- على حقيقتها لا بالنظر إلى المتكلم لاستحالة الترجي على عالم الغيب والشهادة الفاعل لما يشاء، ولا بالنظر إلى المخاطبين لأنهم حين الخلق لم يكونوا عالمين فيكف يتصور الرجاء منهم؟! ولا يجوز جعلها حالا مقدرة لأن المقدر حال الخلق التقوى لا رجاؤها فلا بد أن يحمل على المعنى المجازي بأن يشبه طلب التقوى منهم بعد اجتماع أسبابه ودواعيه بالترجي في أن متعلق كل واحد منهما مخير بين أن يفعل وأن لا يفعل مع رجحان ما بجانب الفعل فيستعمل كلمة- لعل- الموضوع له فيه فيكون استعارة تبعية أو تشبه ضورة منتزعة من حال خالقهم بالقياس إليهم بعد أن مكنهم على التقوى وتركها مع رجحانها منهم بحال المرتجى بالقياس إلى المرتجى منه القادر على المرتجى، وتركه مع رجحان وجوده فيكون استعارة تمثيلية إلا أنه ذكر من المشبه به ما هو العمدة فيه أعني كلمة- لعل- أو تشبه ذواتهم بمن يرجى منه التقوى فيثبت له بعض لوازمه أعني الرجاء فيكون استعارة بالكناية، وجعل المشبه إرادته تعالى في الاستعارة والتمثيل نزغة اعتزالية مؤسسة على القاعدة القائلة بجواز تخلق المراد عن إرادته تعالى شأنه وبعضهم قال بالترجي هنا إلا أنه ليس من المتكلم ولا من المخاطب بل من غيرهما كما في قوله تعالى: فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ [هود: ١٢] لأنه لما ولد كل مولود على الفطرة كان بحيث إن تأمله متأمل توقع منه رجاء أن يكون متقيا وليس بالبعيد، وإن جعلت حالا من فاعل خَلَقَكُمْ امتنعت الحقيقة أيضا وتعينت بعض الوجوه، وإن جعلت حالا من ضمير اعْبُدُوا جاز إبقاء الترجي على حقيقته مصروفا إلى المخاطبين- أي راجين التقوى- والمراد بها حينئذ منتهى درجات السالكين وهو طرح الهوى ونبذ السوي والفوز بالمحبوب الأعلى وفي ذلك غاية المبتغي والعروج فوق سدرة المنتهى. وقد شاع ذلك عند الأقصى والأدنى وبذلك يصح الترغيب ويندفع ما قيل إن اللائق بالبلاغة القرآنية أن يعتبر من أول الأمر غاية عبادتهم وما هو لذة لهم- أعني الثواب- لا ما يشق عليهم وهو التقوى وإن كان مفضيا إليه ووجه الدفع ظاهر، وما قاله المولى التفتازاني- من أن تقييد العبادة بترجي التقوى ليس له كثير معنى إنما المناسب تقييدها بالتقوى أو اقترانها برجاء ثوابها- يدفعه أن في الترجي تنبيها على أن العابد ينبغي أن لا يفتر في

Bazıları da meşhur kıraate şu gerekçeyle itiraz etmiştir: { الَّذِينَ } (o kimseler) zatlar [için kullanılan bir kelime]dir, { مِنْ قَبْلِكُمْ } (sizden öncekiler) ise nakıs bir ifadedir; onunla zatlardan haber verilmesinde bir fayda bulunmamaktadır. Dolayısıyla ancak bir tevil ile onun sıla yapılması caiz olur. Bunun tevili ise şudur: Zaman zarfı, karine ile birlikte lafzen veya takdiren sıfatlandığında, kendisiyle haber verilmesi ve sıla yapılması sahih olur. Nitekim: 'Biz güzel bir gündeyiz' dersin. Buradaki [ifade de]: 'Sizin zamanınızdan önceki bir zamanda bulunan kimseler' takdirindedir. Ebu’l-Bekâ ise: 'Sizin yaratılmanızdan önce kendilerini yarattığı kimseler' şeklinde takdir etmiştir. Böylece sıla olan fiil hazfedilmiş ve onun müteallakı (bağlantılı olduğu zarf) yerine ikame edilmiştir; iyi düşün! { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” [ifadesine gelince]: Meşhur görüşe göre { لَعَلَّ } (lealle) kelimesi tereccî için vazedilmiştir. Tereccî; vuku bulması mümkün ve sevilen bir şeyin gerçekleşmesini arzu etmek (tamâ) ve vuku bulması mümkün korkulan bir şeyi beklemek (işfâk) anlamındadır. Zahir olan, aralarında zıtlık bulunduğudur; bu durumda lafız müşterek olur. Radî ise bu kelimenin, gerçekleşmesine kesin gözüyle bakılmayan bir şeyin beklenmesi demek olan tereccî için olduğunu, dolayısıyla arzu ve korkunun her ikisini de kapsadığını belirtmiştir. Kalbin meylettiği görüş ise bazı muhakkiklerin zikrettiğidir: Bu edat, vuku bulup bulmaması tereddütlü olan fakat vuku bulması ağır basan bir durumun beklenmesini inşâ etmek içindir. Bu durum ya sevilen bir şeydir ve buna recâ (ümit) denir ya da hoşlanılmayan bir şeydir ve buna işfâk (korku/endişe) denir. Bu beklentinin bilfiil gerçekleşmesi, ya mütekellim (konuşan) cihetinden kabul edilir –ki yaygın olan budur, zira inşâî manalar mütekellim ile kaimdir– yahut aralarında cereyan eden kelama tam intibakından dolayı konuşan yerine konularak muhatap cihetinden kabul edilir. Nitekim { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Belki o öğüt alır veya korkar” [Tâhâ: 44] ayeti de bu kabildendir. Yahut bu durumun bilkuvve gerçekleşmesi, bir tür mecaz yoluyla, söz konusu işin bizzat kendisinin bir beklenti mahalli olduğunu ve ortada bilfiil bekleyen biri kabul edilmeksizin bu beklentiyi meşru kılan bir vasfa sahip bulunduğunu bildirmek üzere kabul edilir. Dolayısıyla bu yüce ayette, şayet bu cümle, –ibadetle emrolunanlar onlar olduğu için muhatapların gaiplere tağlibi yoluyla– { خَلَقَكُمْ } fiilinin mef‘ûlünden ve ona matuf olan kısımdan hâl kılınırsa; { لَعَلَّ } lafzının hakiki anlamına hamledilmesi imkânsız olur. Zira gaybı ve şehadeti bilen, dilediğini yapan [Allah Teâlâ] hakkında tereccî (ümit etmek) imkânsız olduğu için mütekellim açısından bu caiz olmadığı gibi, yaratılış esnasında henüz bilgi sahibi olmadıkları için muhataplar açısından da düşünülemez; zira onlardan bir ümit nasıl tasavvur edilebilir?! Cümlenin mukadder hâl yapılması da caiz değildir; zira yaratılış anında takdir edilen şey takvanın bizzat kendisidir, onun ümidi değildir. Bu durumda lafzın mecazi manaya hamledilmesi zorunludur. Şöyle ki: Sebepleri ve gerekçeleri bir araya geldikten sonra onlardan takvanın talep edilmesi, her iki durumun müteallakının da yapıp yapmama hususunda serbest bırakılmasıyla birlikte yapma tarafının ağır basması noktasında tereccîye benzetilir; böylece tereccî için vazedilmiş olan { لَعَلَّ } kelimesi bu manada kullanılır ve tebeî istiare olur. Yahut yaratıcılarının, onları takvaya ve onu terk etmeye muktedir kıldıktan ve onlardan takvanın sadır olması ağır bastıktan sonra onlara kıyasla durumu; arzu olunanı yapmaya ve terk etmeye gücü yeten, fakat arzu olunanın vücudu ağır basan kimseye kıyasla umut besleyenin durumuna benzetilerek bir tablo intiza edilir; bu takdirde temsîlî istiare olur. Ancak müşebbehün bihden (benzetilenden) asıl unsur olan { لَعَلَّ } kelimesi zikredilmiştir. Veyahut bizzat kendileri kendisinden takva umulan kimseye benzetilir ve onun bazı gerekleri yani recâ onlar için sabit kılınır; bu takdirde bi’l-kinâye istiare olur. İstiare ve temsilde müşebbehin Allah Teâlâ’nın iradesi kılınması ise, muradın Allah Teâlâ’nın iradesinden geri kalmasının (vuku bulmamasının) caiz olduğu kuralına dayanan Mu‘tezilî bir saptırmadır. Bazıları ise burada tereccînin bulunduğunu, ancak bunun ne mütekellimden ne de muhataptan değil, başkasından sadır olduğunu söylemiştir; nitekim Allah Teâlâ’nın: { فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ } “Belki de sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk edicisin” [Hûd: 12] kavlinde de böyledir. Zira her doğan fıtrat üzere doğduğundan, bir bakan ona baktığında onun takva sahibi olacağını ümitle bekleyecek bir durumda olur; bu da uzak bir ihtimal değildir. Şayet bu cümle { خَلَقَكُمْ } fiilinin fâilinden hâl yapılırsa, hakiki mana yine imkânsızlaşır ve bazı [mecazi] vecihler tayin eder. Şayet { اعْبُدُوا } fiilinin zamirinden hâl kılınırsa, tereccînin muhataplara yöneltilerek –yani takvayı uman kimseler olarak– hakiki manasında bırakılması caiz olur. Bu durumda takvadan murat, sâliklerin makamlarının en son derecesidir ki bu da heva ve hevesi terk etmek, masivayı atmak ve en yüce Sevgili'ye kavuşmaktır; bunda gayelerin son noktası ve Sidretü’l-Müntehâ’nın üzerine yükseliş vardır. Bu husus uzak ve yakın herkes nezdinde meşhurdur. Böylece teşvik sahih olur ve: 'Kur'an belagatına uygun olan, ilk andan itibaren ibadetlerinin gayesi ve kendileri için lezzet olan şeyin –yani sevabın– itibar edilmesidir; ona ulaştırıcı olsa bile kendilerine meşakkatli gelen takvanın değil' şeklindeki iddia da defedilmiş olur. Nitekim cevabın vechi açıktır. Mevlâ Teftâzânî’nin: 'İbadetin takva ümidiyle kayıtlanmasının pek bir anlamı yoktur; uygun olan onun bizzat takva ile kayıtlanması yahut sevabının ümidiyle birlikte bulunmasıdır' sözünü ise şu husus defetmektedir: Tereccîde, ibadet edenin ibadetinde gevşememesi,

عبادته ويكون ذا خوف ورجاء، نعم قالوا: الحال قيد لعاملها وهو هنا الأمر، فإن قلنا: إنه أعم من الوجوب فلا إشكال، وإن قلنا: إنه حقيقة في الوجوب اقتضى وجوب الرجاء المقيد به العبادة المأمور بها ولعله ليس بواجب والقول بأنه يقتضي وجوب المقيد دون القيد فيه كلام في الأصول لا يخفى على ذويه. وما أورد من أنه يلزم على هذا الوجه التوسط بين العصا ولحائها، فإن الذي جعل لكم الأرض موصول بربكم صفة له- يجاب عنه بأن القطع يهون الفصل وإن كان هناك اتصال معنوي، وإن جعل الَّذِي جَعَلَ مبتدأ- خبره لا تجعلوا- كاد يزول الإشكال ويرتفع المقال، ومع هذا لا شك في مرجوحية هذا الوجه وإن أشعر كلام مولانا البيضاوي بأرجحيته، ثم لا يبعد أن يقال: إن المعنى في الآية على التعليل إما لأن- لعل- تجيء بمعنى كي كما ذهب إليه ابن الأنباري وغيره واستشهدوا بقوله:

ibadetinde gevşememesi, korku ve ümit sahibi olması gerektiğine dair bir tenbih vardır. Evet, âlimler şöyle demiştir: Hâl, âmilinin kaydıdır; buradaki âmil ise emirdir. Şayet emrin vücuptan daha genel olduğunu söylersek hiçbir müşkil yoktur; şayet vücutta hakikat olduğunu söylersek, emrolunan ibadetin kendisiyle kayıtlandığı recânın da vacip olmasını iktiza eder; oysa recâ belki de vacip değildir. Emrin kaydı değil de mukayyedi vacip kıldığını söylemek ise usul ilminde erbabına gizli olmayan tartışmalara açıktır. Bu vecihte asâ ile kabuğu arasına girmenin gerekeceği—zira 'sizin için yeri kılan' ifadesi Rabbinize sıfat olarak bitişmektedir—şeklindeki itiraza ise şöyle cevap verilir: Kat' (sıfatı müstakil cümle yapmak), manevî bir irtibat olsa bile araya fasıla girmesini kolaylaştırır. Şayet { الَّذِي جَعَلَ } mübteda, haberi de { فَلا تَجْعَلُوا } kılınırsa, müşkil neredeyse ortadan kalkar ve tartışma son bulur. Bununla birlikte Mevlânâ el-Beydâvî'nin kelamı onun racihliğini hissettirse de bu vechin mercuh olduğunda şüphe yoktur. Sonra ayetteki mananın talîl (gerekçelendirme) üzere olduğunu söylemek uzak değildir: Ya İbnü'l-Enbârî ve başkalarının gittiği üzere 'lealle' kelimesinin 'key' (için) manasına gelmesindendir; nitekim şu sözü şahit getirmişlerdir:

فقلتم لنا كفوا الحروب لعلنا ... نكف ووثقتم لنا كل موثق

“Bize dediniz ki: 'Savaşları durdurun ki biz de duralım' ve bize her türlü teminatı verdiniz.”

أو لأنها تجيء للإطماع فيكنى به بقرينة المقام عن تحقق ما بعدها على عادة الكبراء، ثم يتجوز به عن كل متحقق كتحقق العلة سواء كان معه أطماع أم لا على ما قيل. ولا يرد أن تعليل الخلق وهو فعله تعالى مما لم يجوزه أكثر الأشاعرة حيث منعوا تعليل أفعاله سبحانه بالأغراض لئلا يلزم استكماله- عز شأنه- بالغير وهو محال لأنا نقول الحق الذي لا محيص عنه أن أفعاله تعالى معللة بمصالح العباد مع أنه سبحانه لا يجب عليه الأصلح، ومن أنكر تعليل بعض الأفعال- لا سيما الأحكام الشرعية كالحدود- فقد كاد أن ينكر النبوة كما قاله مولانا صدر الشريعة، والوقوف على ذلك في كل محل مما لا يلزم، على أن بعضهم يجعل الخلاف في المسألة لفظيا لأن العلة إن فسرت بما يتوقف عليه ويستكمل به الفاعل امتنع ذلك في حقه سبحانه، وإن فسرت بالحكمة المقتضية للفعل ظاهرا مع الغنى الذاتي فلا شبهة في وقوعها ولا ينكر ذلك إلا جهول أو معاند، وإنما لم يقل سبحانه في النظم تعبدون لأجل- اعبدوا- أو اتقوا لأجل تتقون ليتجاوب طرفاه مع اشتماله على صنعة بديعة من رد العجز على الصدر لأن التقوى قصارى أمر العابد فيكون الكلام أبعث على العبادة وأشد إلزاما كذا قيل، وفي القلب منه شيء، وسبب حذف مفعول تَتَّقُونَ مما لا يخفى، وابن عباس رضي الله تعالى عنه يقدره- الشرك- والضحاك- النار- وأظنك لا تقدر شيئا، ولما أمر سبحانه المكلفين بعبادة الرب الواجد لهم- ووصفه بما وصفه، ومعلوم أن الصفة آلة لتمييز الموصوف عما عداه وأن تعليق الحكم بالوصف مشعر بالعلية- أشعرت الآية أن طريق معرفته تعالى والعلم بوحدانيته واستحقاقه العبادة النظر في صنعه، ولما كان التربية والخلق اللذان نيط بهما العبادة سابقين على طلبها فهم أن العبد لا يستحق ثوابا حيث أنعم عليه قبل العبادة بما لا يحصى مما لا تفي الطاقة البشرية بشكره ولا تقاوم عبادته عشر عشره، واستدل بالآية من زعم أن التكليف بالمحال واقع حيث أمر سبحانه بعبادته من آمن به ومن كفر بعد إخباره عنهم أنهم لا يؤمنون وأنهم عن ضلالتهم لا يرجعون، وقد تقدم الكلام في ذلك فارجع إليه الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً الموصول إما منصوب على أنه نعت- ربكم- أو بدل منه أو مقطوع بتقدير أخص أو أمدح وكونه مفعول تتقون- كما قاله أبو البقاء- إعراب غث ينزه القرآن عنه، وكونه نعت الأول يرد عليه أن النعت لا ينعت عند الجمهور إلا في مثل يا أيها الفارس ذو الجمة، وفيه أيضا غير مجمع عليه، وإما مرفوع على أنه خبر مبتدأ محذوف أو مبتدأ خبره جملة فَلا تَجْعَلُوا والفاء قد تدخل في خبر الموصول بالماضي كقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ [البروج: ١٠] إلى

Yahut ["lealle"] umdurmak için gelir; böylece makamın karinesiyle, büyüklerin âdeti üzere kendisinden sonraki şeyin gerçekleştiğinden kinaye yapılır. Daha sonra, denildiğine göre, ister beraberinde umdurma bulunsun ister bulunmasın illetin gerçekleşmesi gibi her gerçekleşen şeyden mecaz yapılır. Yüce Allah’ın bir fiili olan yaratmanın illetlendirilmesinin Eş‘arîlerin çoğu tarafından caiz görülmediği, nitekim Yüce Zâtının başkasıyla kemale ermesi gerekmesin -ki bu muhaldir- diye O'nun fiillerinin birtakım gayelerle illetlendirilmesini menettikleri itirazı ileri sürülemez. Zira biz deriz ki: Kaçınılması mümkün olmayan hakikat şudur: Cenâb-ı Hakk’a en uygun olanı (aslahı) yaratmak vacip olmamakla birlikte, O’nun fiilleri kulların maslahatlarıyla illetlendirilmiştir. Kim bazı fiillerin -bilhassa had cezaları gibi şer‘î hükümlerin- illetlendirildiğini inkâr ederse, Mevlânâ Sadrüşşerîa’nın da dediği gibi, neredeyse peygamberliği inkâr etmiş olur. Her meselede bunun künhüne vakıf olmak ise zorunlu değildir. Bununla birlikte bazısı bu meseledeki ihtilafı lafzî kabul etmiştir; zira şayet illet, fâilin kendisine bağlı olduğu ve onunla yetkinleştiği şey olarak tefsir edilirse bu, Yüce Allah hakkında imkânsızdır; şayet zâtî zenginlikle birlikte zâhiren fiili iktiza eden hikmet olarak tefsir edilirse, bunun vukuunda hiçbir şüphe yoktur ve bunu ancak çok cahil veya inatçı biri inkâr eder. Cenâb-ı Hakk’ın nazımda “İbadet ediniz” (u‘budû) emrine binaen [neticede] “ibadet edesiniz” (ta‘budûn) veya “sakınasınız” (tettekûn) yerine [başta] “sakınınız” (ittekû) dememesi, cümlenin iki tarafının birbirine uyması ve redde’l-acüz ale’s-sadr (sondaki lafzı baştakiyle uyumlu kılma) bedîî sanatını içermesi içindir; çünkü takvâ, ibadet edenin nihai gayesidir; böylece bu kelam ibadete daha çok sevk edici ve daha bağlayıcı olur. Böyle denilmiştir; lâkin kalpte bundan dolayı bir şüphe vardır. { تَتَّقُونَ } fiilinin mefulünün hazfedilme sebebi ise gizli değildir. İbn Abbâs radıyallâhu anh bunu “şirk” olarak, Dahhâk ise “ateş” olarak takdir etmektedir; zannımca sen hiçbir şey takdir etmezsin. Cenâb-ı Hak mükelleflere, kendilerini var eden Rabbe ibadet etmelerini emredip O’nu zikredilen sıfatlarla niteleyince -ve mâlumdur ki sıfat, mevsufu diğerlerinden ayırt etme vasıtasıdır ve hükmün sıfata bağlanması illetli olduğunu hissettirir- bu ayet gösterdi ki: Yüce Allah’ı bilmenin, O’nun birliğini ve ibadete layık olduğunu anlamanın yolu, O’nun sanatını tefekkür etmektir. İbadetin kendisine bağlandığı terbiye ve yaratma fiilleri ibadet talebinden önce gerçekleştiği için anlaşıldı ki: Kul, ibadetten önce beşerî takatin şükrünü eda etmeye yetmeyeceği ve ibadetinin onda birinin onda birine dahi denk gelmeyeceği sayılamayacak kadar nimete mazhar kılındığından hiçbir sevabı hak etmiş olmaz. İmkânsız olanla teklifin (teklîf-i bi mâ lâ yutâk) vuku bulduğunu iddia eden kimse, Yüce Allah’ın iman etmeyeceklerini ve sapıklıklarından dönmeyeceklerini haber verdikten sonra O’na iman edenlere de inkâr edenlere de ibadeti emretmesini delil getirmiştir. Bu husustaki açıklama daha önce geçmişti, oraya müracaat edilsin. { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O, yeri sizin için bir döşek, göğü de bir bina yapan...” ayetinde geçen ism-i mevsûl; ya { رَبَّكُمُ } kelimesinin sıfatı olarak mensuptur, ya ondan bedeldir veya “özellikle kastediyorum” (ehussu) yahut “övüyorum” (emdehu) takdiriyle munkatı‘ [mensup]tur. Ebü’l-Bekâ’nın dediği gibi onun “tettekûn” fiilinin mefulü olması ise, Kur’an’ın kendisinden tenzih edileceği çürük bir iraptır. İlk kelimenin sıfatı olmasına gelince, cumhura göre “Yâ eyyühe’l-fârisü zü’l-cümme” (Ey uzun saçlı süvari) misali dışında sıfatın sıfatı yapılmaz; nitekim bu hususta da icma yoktur. Veya ism-i mevsûl, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak yahut haberi { فَلا تَجْعَلُوا } cümlesi olan bir mübteda olarak merfûdur. Mâzi ile sıla yapılan mevsûlün haberine, Yüce Allah’ın şu ayetinde olduğu gibi bazen “fâ” dahil olur: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz inanan erkeklere işkence edenler...” [Bürûc 85/10] ayetinden...

قوله تعالى: فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ [البروج: ١٠] والاسم الظاهر يقوم مقام الرابط عند الأخفش والإنشاء يقع خبرا بالتأويل المشهور، ومع هذا كله الأولى ترك ما أوجبه وأبرد من بخ قول من زعم أنه مبتدأ خبره رِزْقاً لَكُمْ بتقدير يرزق، وجَعَلَ بمعنى صير والمنصوبان بعده مفعولاه، وقيل: بمعنى أوجدوا انتصاب الثاني على الحالية أي أوجد الأرض حالة كونها مفترشة لكم فلا تحتاجون للسعي في جعلها كذلك، ومعنى تصييرها فِراشاً أي كالفراش في صحة القعود والنوم عليها أنه سبحانه جعل بعضها بارزا عن الماء مع أن مقتضى طبعها أن يكون الماء محيطا بأعلاها لثقلها وجعلها متوسطة بين الصلابة واللين ليتيسر التمكن عليها بلا مزيد كلفة، فالتصيير باعتبار أنه لما كانت قابلة لما عدا ذلك فكأنه نقلت منه وإن صح ما نقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أن الأرض خلقت قبل خلق السماء غير مدحوة فدحيت بعد خلقها ومدت- فأمر التصيير حينئذ ظاهر إلا أن كل الناس غير عالمين به، والصفة يجب أن تكون معلومة للمخاطب والذهاب إلى الطوفان، واعتبار التصيير بالقياس إليه من اضطراب أمواج الجهل ولا ينافي كرويتها كونها فِراشاً لأن الكرة إذا عظمت كان كل قطعة منها كالسطح في افتراشه كما لا يخفى. وعبر سبحانه هنا- يجعل- وفيما تقدم- بخلق- لاختلاف المقام أو تفننا في التعبير كما في قوله تعالى: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الإنعام: ١] وتقديم المفعول الغير الصريح لتعجيل المسرة ببيان كون ما يعقبه من منافع المخاطبين أو للتشويق إلى ما يأتي بعده لا سيما بعد الإشعار بمنفعته فيتمكن عند وروده فضل تمكن، أو لما في المؤخر وما عطف عليه من نوع طول فلو قدم لفات تجاوب الأطراف، واختار سبحانه لفظ- السماء- على السماوات موافقة للفظ- الأرض- وليس في التصريح بتعددها هنا كثير نفع، ومع هذا يحتمل أن يراد بها مجموع السماوات، وكل طبقة وجهة منها، والبناء في الأصل مصدر أطلق على المبنى بيتا كان أو قبة أو خباء أو طرافا، ومنه بنى بأهله أو على أهله خلافا للحريري لأنهم كانوا إذا تزوّجوا ضربوا خباء جديدا ليدخلوا على العروس فيه، والمراد بكون السَّماءَ بِناءً أنها كالقبة المضروبة أو أنها كالسقف للأرض، ويقال لسقف البيت بناء، وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقدم سبحانه حال الأرض لما أن احتياجهم إليها وانتفاعهم بها أكثر وأظهر، أو لأنه تعالى لما ذكر خلقهم ناسب أن يعقبه بذكر أول ما يحتاجونه بعده وهو المستقر أو ليحصل العروج من الأدنى إلى الأعلى، أو لأن خلق الأرض متقدم على خلق السماء- كما يدل عليه ظواهر كثير من الآيات- أو لأن الأرض لكونها مسكن النبيين ومنها خلقوا أفضل من السماء، وفي ذلك خلاف مشهور، وقرأ يزيد الشامي: «بساطا» ، وطلحة «مهادا» وهي نظائر، وأدغم أبو عمرو لام- جعل- في لام- لكم- وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ عطف على- جعل- ومِنَ الأولى للابتداء متعلقة بأنزل أو بمحذوف وقع حالا من المفعول وقدم عليه للتشويق على الأول مع ما فيه من مزيد الانتظام مع ما بعد، أو لأن السماء أصله ومبدؤه ولتتأتى الحالية على الثاني إذ لو قدم المفعول- وهو نكرة- صار الظرف صفة، وذكر في البحر أن مِنَ على هذا للتبعيض أي من مياه السماء وهو كما ترى. والمراد من السماء جهة العلو أو السحاب وإرادة الفلك المخصوص بناء- على الظواهر- غير بعيدة نظرا إلى قدرة الملك القادر ﷻ وسمت عن مدارك العقل أفعاله، إلا أن الشائع أن الشمس إذا سامتت بعض البحار والبراري أثارت من البحار بخارا رطبا ومن البراري يابسا، فإذا صعد البخار إلى طبقة الهواء الثالثة تكاثف فإن لم يكن البرد قويا اجتمع وتقاطر لثقله بالتكاثف، فالمجتمع سحاب والمتقاطر مطر، وإن كان قويا كان ثلجا وبردا، وقد لا ينعقد ويسمى ضبابا.

Cenâb-ı Hakk'ın { فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } “Onlar için cehennem azabı vardır” [el-Burûc 85/10] âyeti de böyledir; zâhir isim (açık isim) Ahfeş'e göre râbıtın (bağlayıcı zamirin) yerine geçer ve inşâî cümle meşhur tevil ile haber konumunda yer alabilir. Bütün bunlarla birlikte, onun zorunlu kıldığı şeyi terk etmek en evlâ olanıdır. [Zemahşerî'nin kınadığı bu görüşten] daha soğuk olanı ise, onun mübteda (özne), haberinin ise takdir edilen “yerzuku” fiiliyle { رِزْقاً لَكُمْ } “sizin için bir rızık olarak” olduğunu iddia edenin görüşüdür. { جَعَلَ } (kıldı/yaptı) fiili “sayyere” (dönüştürdü) anlamındadır ve sonrasındaki iki mansub kelime onun mef‘ûlleridir. [Fiilin] “evcede” (var etti/yarattı) manasında olduğu, ikinci kelimenin ise hâl olarak nasb edildiği de söylenmiştir; yani [manası]: “Yeryüzünü, sizin onu bu hale getirmek için çaba sarf etmenize gerek kalmayacak şekilde sizin için döşenmiş halde var etti” demektir. Yeryüzünün döşek (firâş) kılınmasının anlamı -yani üzerinde oturmanın ve uyumanın sıhhati/mümkün olması bakımından döşek gibi kılınması-; tabiatının gereği, ağırlığından dolayı suyun onun üstünü tamamen kuşatması iken, Yüce Allah'ın onun bir kısmını suyun üzerinden açığa çıkarması ve üzerinde meşakkatsizce yerleşmeyi kolaylaştırmak için onu sertlik ile yumuşaklık arasında orta bir kıvamda kılmasıdır. Dolayısıyla [ona] “dönüştürme” (tasyîr) denilmesi, yeryüzünün bunun dışındaki durumlara da elverişli olması ve adeta o durumdan bu hale nakledilmiş gibi bulunması itibarıyladır. Şayet İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilen “Yeryüzünün, semânın yaratılmasından önce yayılıp döşenmeksizin yaratıldığı, semânın yaratılışından sonra ise döşenip uzatıldığı” rivayeti sahih ise, bu durumda dönüştürme (tasyîr) işi zâhir olur; ancak insanların tamamı bunu bilmemektedir. Oysa vasfın muhatap tarafından bilinir olması gerekir. [Bu meseleyi] Tûfân'a bağlamak ve dönüştürmeyi ona kıyasla değerlendirmek ise cehalet dalgalarının çalkantısından ibarettir. Yeryüzünün döşek olması küre şeklinde olmasına mani değildir; zira küre büyüdüğünde, gizli olmadığı üzere, onun her bir parçası serilip döşenmiş bir düzlem gibi olur. Yüce Allah burada { جَعَلَ } (kıldı), önceki kısımda ise makamın farklılığından veya Cenâb-ı Hakk'ın { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden [Allah'tır]” [el-En‘âm 6/1] âyetinde olduğu gibi ifadede çeşitlilik (tefennün) gayesiyle { خَلَقَ } (yarattı) lafzını kullanmıştır. Gayr-i sarih mef‘ûlün ({ لَكُمُ } ifadesinin) öne alınması, ardından gelen şeyin muhatapların menfaatine olduğunu beyan ederek sevinci acele ettirmek ya da menfaati hissettirildikten sonra peşinden gelene karşı iştiyak uyandırmak içindir; böylece zikredildiğinde zihne çok daha kuvvetli yerleşir. Veyahut sonraya bırakılan ve ona matuf olan kısımdaki bir nevi uzunluktan ötürüdür; şayet öne alınsaydı ifadelerin karşılıklı uyumu (tenasüp) kaçardı. Yüce Allah { الْأَرْضَ } lafzına uygun düşmesi için { السَّماواتِ } (gökler) yerine tekil olarak { السَّماءَ } (semâ/gök) lafzını seçmiştir; zira burada semânın çokluğunu açıkça belirtmekte fazla bir fayda yoktur. Bununla birlikte semâ ile göklerin tamamının, her bir tabakasının ve yönünün kastedilmiş olması da muhtemeldir. Binâ (el-binâ), aslen masdar olup ister ev, ister kubbe, ister çadır (hıbâ), isterse deri çadır (tırâf) olsun bina edilen şey için isim olarak kullanılmıştır. [Arapça'da kullanılan] “zevcesiyle gerdeğe girdi” (benâ bi-ehlîhî / alâ ehlihî) tabiri de buradan gelir -ki bu konuda Harîrî'ye muhalefet edilmiştir-; çünkü onlar evlendiklerinde gelinin yanına girmek için yeni bir çadır kurarlardı. Göğün bir “binâ” olmasından maksat, onun kurulmuş bir kubbe gibi yahut yeryüzü için bir tavan gibi olmasıdır; evin tavanına da bina denir. Bu husus İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Yüce Allah muhatapların yeryüzüne olan ihtiyaçları ve ondan faydalanmaları daha çok ve daha açık olduğu için yeryüzünün durumunu öne almıştır. Veyahut Cenâb-ı Hak onların yaratılışını zikredince, hemen ardından yaratılıştan sonra ilk ihtiyaç duydukları şeyi, yani yerleşim yerini (karargâhı) zikretmeyi münasip görmüştür. Veya aşağıdan yukarıya doğru bir yükseliş (urûc) hâsıl olsun diyedir. Yahut pek çok âyetin zâhirinin delalet ettiği üzere yeryüzünün yaratılışı semânın yaratılışından önce olduğu içindir. Veya yeryüzü peygamberlerin meskeni olduğu ve peygamberler ondan yaratıldığı için semâdan daha efdal olduğu içindir ki bu hususta meşhur bir ihtilaf vardır. Yezîd eş-Şâmî “bisâtâ” şeklinde, Talha ise “mihâdâ” şeklinde okumuştur; bunlar birbirinin benzeridir. Ebû Amr ise { جَعَلَ } fiilinin lâm'ını { لَكُمُ } kelimesinin lâm'ına idgam etmiştir. { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Gökten su indirdi ve onunla sizin için rızık olarak ürünler çıkardı” ifadesi { جَعَلَ } fiiline matuftur. Birinci { مِنْ } edatı ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olup { أَنْزَلَ } fiiline yahut mef‘ûlden hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir. İlk ihtimale göre [mef‘ûlün önüne geçirilmesi], iştiyak uyandırmak ve kendisinden sonrakiyle daha fazla bir ahenk sağlamak içindir; yahut semâ onun aslı ve başlangıç noktası olduğu içindir. İkinci ihtimale göre ise hâl olabilmesi içindir; zira nekra olan mef‘ûl öne alınsaydı bu zarf onun sıfatı olurdu. el-Bahr'da zikredildiğine göre bu takdirde { مِنْ } teb‘îz (kısmiyet) içindir, yani “semânın sularından bir su” demektir; bu [yorumun durumu ise] gördüğün gibidir. Semâdan maksat yukarı ciheti veya buluttur. Zâhire binaen hususi feleğin kastedilmiş olması da el-Melik ve el-Kâdir olan Cenâb-ı Hakk'ın ﷻ kudretine nazaran uzak değildir; O'nun fiilleri aklın idrak sınırlarının pek fevkindedir. Ancak yaygın olan görüşe göre güneş denizlerin ve karaların hizasına geldiğinde, denizlerden nemli bir buhar, karalardan ise kuru bir duman kaldırır. Buhar havanın üçüncü tabakasına yükseldiğinde yoğunlaşır; şayet soğukluk çok şiddetli değilse buhar bir araya toplanır ve yoğunlaşmanın ağırlığıyla damlalar halinde iner. İşte toplanan şey bulut, damlayan ise yağmurdur. Eğer soğukluk şiddetli olursa kar ve dolu haline gelir; bazen de yoğunlaşıp donmaz ve sis diye adlandırılır.

وفي كل شيء له آية ... تدل على أنه واحد

“Her şeyde O'nun için, bir olduğuna delalet eden bir âyet (delil) vardır.”

وعلى هذا يراد بالنزول من السماء نشوؤه من أسباب سماوية وتأثيرات أثيرية فهي مبدأ مجازي له، على أن من انجاب عن عين بصيرته سحاب الجهل رأى أن كل ما في هذا العالم السفلي نازل من عرش الإرادة وسماء القدرة حسبما تقتضيه الحكمة بواسطة أو بغير واسطة كما يشير إليه قوله تعالى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [الحجر: ٢١] بل من علم أن الله سبحانه في السماء- على المعنى الذي أراده وبالوصف الذي يليق به مع التنزيه اللائق بجلال ذاته تعالى- صح له أن يقول: إن ما في العالمين من تلك السماء، ونسبة نزوله إلى غيرها أحيانا لاعتبارات ظاهرة وهي راجعة إليه في الآخرة- والماء- معروف، وعرفه بعضهم بأنه جوهر سيال به قوام الحيوان ووزنه فعل وألفه منقلبة عن واو وهمزته بدل من هاء كما يدل عليه مويه ومياه وأمواه وتنوينه للبعضية، وخصه سبحانه بالنزول من السماء في كثير من الآيات تنويها بشأنه لكثرة منفعته ومزيد بركته، ومِنَ الثانية إما للتبعيض إذ كم من ثمرة لم تخرج بعد- فرزقا- حينئذ بالمعنى المصدري مفعول له- لأخرج- ولَكُمُ ظرف لغو مفعول به لرزق أي أخرج شيئا مِنَ الثَّمَراتِ أي بعضها لأجل أنه رزقكم، وجوّز أن يكون بعض الثمرات مفعول أخرج، ورزقا بمعنى مرزوقا حالا من المفعول أو نصبا على المصدر لأخرج، وإما للتبيين- فرزق- بمعنى مرزوق مفعول لأخرج ولَكُمُ صفته، وقد كان مِنَ الثَّمَراتِ صفته أيضا إلا أنه لما قدم صار حالا على القاعدة في أمثاله، وفي تقديم البيان على المبين خلاف، فجوزه الزمخشري والكثيرون، ومنعه صاحب الدر المصون وغيره، واحتمال جعلها ابتدائية- بتقدير من ذكر الثمرات أو تفسير الثمرات بالبذر- تعسف لا ثمرة فيه، وأل في الثَّمَراتِ إما للجنس أو للاستغراق وجعلها له، ومِنَ زائدة ليس بشيء لأن زيادة مِنَ في الإيجاب- وقبل- معرفة مما لم يقل به إلا الأخفش، ويلزم من ذلك أيضا أن يكون جميع الثَّمَراتِ التي أخرجت رزقا لنا، وكم شجرة أثمرت ما لا يمكن أن يكون رزقا وأتى بجمع القلة مع أن الموضع موضع الكثرة فكان المناسب لذلك من الثمار للإيماء إلى أن ما برز في رياض الوجود بفيض مياه الجود كالقليل بل أقل قليل بالنسبة لثمار الجنة، ولما ادخر في ممالك الغيب أو للإشارة إلى أن أجناسها من حيث إن بعضها يؤكل كله وبعضها ظاهره فقط وبعضها باطنة فقط، المشير ذلك إلى ما يشير قليلة لم تبلغ حد الكثرة، وما ذكر الإمام البيضاوي وغيره من أنه ساغ هذا الجمع هنا لأنه أراد بالثمرات جمع ثمرة أريد بها الكثرة كالثمار مثلها في قولك: أدركت ثمرة بستانك، وليست التاء للوحدة الحقيقية بل للوحدة الاعتبارية، ويؤيده قراءة ابن السميقع من الثمرة أو لأن الجموع يتعاور بعضها موقع بعض كقوله تعالى: كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ [الدخان: ٢٥] وثَلاثَةَ قُرُوءٍ [البقرة: ٢٢٨] أو لأنها لما كانت محلاة باللام خرجت عن حد القلة لا يخلو صفاؤه عن كدر كما يسفر عنه كلام الشهاب، وإذا قيل: بأن جمع السلامة المؤنث والمذكر موضوع للكثرة أو مشترك- والمقام يخصصه بها- اندفع السؤال وارتفع المقال إلا أن ذلك لم يذهب إليه من الناس إلا قليل، والباء من بِهِ للسببية، والمشهور عند الأشاعرة أنها سببية عادية في أمثال هذا الموضع فلا تأثير للماء عندهم أصلا في الإخراج بل ولا في غيره وإنما المؤثر هو الله تعالى عند الأسباب لأنها لحديث الاستكمال بالغير، قالوا: ومن اعتقد أن الله تعالى أودع قوة الري في الماء مثلا فهو

Buna göre semadan indirilmesinden maksat, semavî sebeplerden ve esîrî tesirlerden meydana gelmesidir ki [sema] onun için mecazî bir başlangıçtır. Bununla beraber basiret gözünden cehalet bulutu sıyrılan kimse, bu süflî âlemdeki her şeyin, hikmetin gerektirdiği şekilde vasıtalı veya vasıtasız olarak irade arşından ve kudret semasından indiğini görür; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hazineleri bizim katımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak belirli bir ölçüyle indiririz.” [Hicr 15/21] ayeti de buna işaret etmektedir. Hatta Allah Teâlâ'nın semada olduğunu -kendisinin murad ettiği anlamda, Zât-ı Teâlâ'sının celâline lâyık olan tenzih ile birlikte O'na yakışan vasıfla- bilen bir kimse için: «Âlemlerdeki her şey o semadandır; inmesinin bazen bunun dışındakilere nispet edilmesi ise zahirî mülahazalardan ötürüdür ve nihayetinde O'na dönmektedir» demesi sahih olur. 'el-Mâ'' (الماء / su) ise bilinmektedir. Bazıları onu; canlılığın kendisiyle ayakta durduğu akıcı bir cevher olarak tarif etmiştir. Vezni 'fe'al' (فَعَل) olup elifi 'vav'dan (و) dönüşmüştür; hemzesi de 'müveyh' (مويه), 'miyâh' (مياه) ve 'emvâh' (أمواه) kelimelerinin delalet ettiği üzere 'he' (هـ) harfinden bedeldir. Tenvini ise bazıye (kısmilik) içindir. Allah Teâlâ, faydasının çokluğu ve bereketinin fazlalığı sebebiyle şanını yüceltmek için birçok ayette onu semadan indirmeye tahsis etmiştir. İkinci 'min' (مِنَ) edatı ya teb'îz (kısmilik) içindir; zira henüz çıkmamış nice meyveler vardır. Bu durumda 'rızkan' (رِزْقاً) masdar manasıyla 'ahrece' (أَخْرَجَ) fiilinin mef'ûlün lehi olur, 'leküm' (لَكُمْ) ise lağv zarf olarak 'rızk'ın mef'ûlüdür; yani: «Sizin rızkınız olması için meyvelerden bir şey, yani onların bir kısmını çıkardı» demektir. 'Semerât'ın bir kısmının 'ahrece' fiilinin mef'ûlü, 'rızkan' kelimesinin de 'merzûk' (rızıklandırılan) anlamında mef'ûlden hal veya 'ahrece' fiilinin masdarı olarak mansub olması caiz görülmüştür. Ya da [ikinci 'min'] tebyîn (açıklama) içindir. Bu takdirde 'rızk', 'merzûk' anlamında 'ahrece' fiilinin mef'ûlü, 'leküm' ise onun sıfatı olur. Aslında 'mine's-semerât' (مِنَ الثَّمَراتِ) da onun sıfatı idi; ancak öne geçirilince emsallerindeki kural gereğince hal olmuştur. Mübeyyen (açıklanan) üzerine beyanın takdim edilmesi konusunda ihtilaf vardır; Zemahşerî ve birçok âlim buna cevaz vermiş, ed-Dürrü'l-Masûn sahibi ve diğerleri ise bunu menetmiştir. [Min edatının] 'semerât'ın zikrinden ibtidâiyye (başlangıç) takdir edilmesi veya 'semerât'ın tohum olarak tefsir edilmesi ihtimali ise hiçbir semeresi (faydası) olmayan bir zorlamadır. 'es-Semerât'taki (الثَّمَراتِ) 'el' (ال) takısı ya cins ya da istiğrak (bütün fertleri kapsama) içindir. 'El' takısının istiğrak için kılınıp 'min' edatının zaid kabul edilmesi ise bir hiçtir (geçersizdir); zira olumlu cümlede ve marifeden önce 'min' edatının zaid olması Ahfeş'ten başka kimsenin söylemediği bir husustur. Ayrıca bundan, çıkarılan bütün semerâtın bizim için rızık olması gerekir; oysa rızık olması mümkün olmayan şeyleri veren nice ağaç vardır. Makam çokluk makamı olduğu halde cem-i kıllet (azlık çoğulu) getirilmiştir. Cûd (cömertlik) sularının feyziyle varlık bahçelerinde zuhur eden şeylerin, cennet meyvelerine ve gayb mülklerinde saklananlara nispetle az, hatta azın da azı mesabesinde olduğuna ima etmek için bu makama uygun olan 'es-Simâr' (الثمار) idi. Yahut meyve cinslerinin -bazısının tamamen yenmesi, bazısının sadece dışının, bazısının da sadece içinin yenmesi bakımından ki bu durum işaret ettiği şeye işaret etmektedir- çokluk sınırına ulaşmayacak kadar az olduğunu göstermek içindir. İmam Beyzâvî ve başkalarının; burada bu çoğulun caiz olmasını, 'es-semerât' ile senin: «Bahçenin meyvesi (semeresi) yetişti» sözündeki gibi 'simâr' misali çokluk kastedilen 'semere'nin çoğulunu murad etmesine bağlamaları -ki buradaki te (ة) harfi hakiki teklik için değil, itibarî teklik içindir ve İbnü's-Sümeyka'ın 'mine's-semere' (من الثمرة) kıraati de bunu destekler- ya da Cenâb-ı Hakk'ın: { كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ } “Geride nice bahçeler bıraktılar...” [Duhân 44/25] ve { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Üç kur' (âdet veya temizlik süresi)...” [Bakara 2/228] buyruklarında olduğu gibi çoğulların birbirinin yerine kullanılmasına veya 'lâm' (belirlilik takısı) ile süslendiğinde kıllet (azlık) sınırından çıkmış olmasına bağlamaları, Şihâb'ın sözlerinin de açığa vurduğu üzere bulanıklıktan uzak değildir. Şayet müzekker ve müennes cem-i sâlimin kesret (çokluk) için vaz' edildiği yahut müşterek olup makamın onu çokluğa tahsis ettiği söylenirse, soru savuşturulur ve tartışma kalkar; ne var ki insanların pek azı bu görüşe gitmiştir. 'Bihî'deki (بِهِ) 'be' (ب) harfi sebebiyet içindir. Eş'arîlere göre bu ve benzeri yerlerdeki sebebiyet meşhur olduğu üzere âdî (zahirî/alışılagelmiş) sebebiyettir. Dolayısıyla onlara göre [ürünleri] çıkarmada, hatta başka hiçbir hususta suyun asla bir tesiri yoktur; asıl müessir olan, sebeplerin yanında/esnasında Allah Teâlâ'dır; çünkü başkasıyla kemale erme düşüncesi imkânsızdır. Demişlerdir ki: Her kim Allah Teâlâ'nın mesela suya kandırma kuvveti yerleştirdiğine inanırsa o kimse

فاسق وفي كفره قولان، وجمع على كفره كمن قال: إنه مؤثر بنفسه فيجب عندهم أن يعتقد المكلف أن الري جاء من جانب المبدأ الفياض بلا واسطة وصادف مجيئه شرب الماء من غير أن يكون للماء دخل في ذلك بوجه من الوجوه سوى الموافقة الصورية، والفقير لا أقول بذلك ولكني أقول: إن الله سبحانه ربط الأسباب بمسبباتها شرعا وقدرا، وجعل الأسباب محل حكمته في أمره الديني الشرعي وأمره الكوني القدري ومحل ملكه وتصرفه، فإنكار الأسباب والقوى جحد للضروريات وقدح في العقول والفطر ومكابرة للحس وجحد للشرع والجزاء، فقد جعل الله- تعالى شأنه- مصالح العباد في معاشهم ومعادهم، والثواب والعقاب والحدود والكفارات والأوامر والنواهي والحل والحرمة كل ذلك مرتبطا بالأسباب قائما بها بل العبد نفسه وصفاته وأفعاله سبب لما يصدر عنه، والقرآن مملوء من إثبات الأسباب، ولو تتبعنا ما يفيد ذلك من القرآن والسنة لزاد على عشرة آلاف موضع حقيقة لا مبالغة، ويا لله تعالى العجب إذا كان الله خالق السبب والمسبب وهو الذي جعل هذا سببا لهذا، والأسباب والمسببات طوع مشيئته وقدرته منقادة، فأي قدح يوجب ذلك في التوحيد وأي شرك يترتب عليه؟! نستغفر الله تعالى مما يقولون: فالله ﷿ يفعل بالأسباب التي اقتضتها الحكمة مع غناه عنها كما صح أن يفعل عندها لا بها، وحديث الاستكمال يرده أن الاستكمال إنما يلزم لو توقف الفعل على ذلك السبب حقيقة واللازم باطل لقوله تعالى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس:

fasıktır; küfründe ise iki görüş vardır. Bizzat kendisinin müessir olduğunu söyleyen kimsede olduğu gibi bir topluluk onun küfrüne hükmetmiştir. O halde onlara göre mükellefin; suyun sûretî bir uygunluktan başka hiçbir veçhile bunda bir dahli olmaksızın, suya kanmanın vasıtasız olarak feyiz bahşeden Yaratıcı tarafından geldiğine ve gelişinin de su içmeye denk geldiğine inanması vaciptir. Bu fakir kul ise bunu söylemiyorum; bilakis diyorum ki: Allah Sübhânehu şer'an ve kadren sebepleri müsebbeplerine bağlamış; sebepleri dinî-şer'î emrinde, kevnî-kaderî emrinde hikmetinin mahalli, mülkünün ve tasarrufunun tecelli yeri kılmıştır. Sebepleri ve kuvvetleri inkâr etmek zaruriyatı inkârdır, akıllara ve fıtratlara taandır, hisle inatlaşmaktır; şeriatı ve mükâfat-ceza nizamını inkâr etmektir. Şânı yüce olan Allah, kulların maişet ve ahiretlerindeki maslahatlarını, sevap ve azabı, had cezalarını, kefaretleri, emirleri, nehiyleri, helali ve haramı; bütün bunları sebeplere bağlı ve onlarla kaim kılmıştır; bilakis kulun bizzat kendisi, sıfatları ve fiilleri kendisinden sâdır olan şeyler için bir sebeptir. Kur'an sebepleri ispatla doludur; Kur'an ve Sünnet'ten bunu ifade eden delilleri araştıracak olsak mübalağasız hakikaten on bin yeri aşar. Allah Teâlâ aşkına şaşılır ki; sebebi ve müsebbebi yaratan Allah olduğuna, bunu buna sebep kılan O olduğuna ve sebepler ile müsebbepler O'nun meşîetine ve kudretine boyun eğmişken, bu durum tevhide nasıl bir noksanlık getirir ve bundan nasıl bir şirk doğar?! Onların söylediklerinden Allah Teâlâ'ya sığınırız! Allah Azze ve Celle, sebeplere muhtaç olmaksızın hikmetinin iktiza ettiği sebeplerle fiilini işler; nitekim fiili sebepler vasıtasıyla değil de onların yanında işlemesi de sahihtir. Başkasıyla kemale erme (istidlal) iddiasını ise şu husus reddeder: Kemale erme ancak fiil hakikatte o sebebe muhtaç ve bağlı olsaydı gerekirdi; bu gereklilik ise Allah Teâlâ'nın { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Yâsîn: 82] “O bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece ona 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir.” buyruğu sebebiyle bâtıldır.

٨٢] فالأسباب مؤثرة بقوى أودعها الله تعالى فيها ولكن بإذنه وإذا لم يأذن وحال بينها وبين التأثير لم تؤثر كما يرشدك إلى ذلك قوله تعالى: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [البقرة: ١٠٢] ولو لم يكن في هذه الأسباب قوى أودعها العزيز الحكيم لما قال سبحانه: يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ [الأنبياء: ٦٩] إذ ما الفائدة في القول وهي ليس فيها قوة الإحراق وإنما الإحراق منه تعالى بلا واسطة ولو كان الأمر كما ذكروا لكان للنار أن تقول: إلهي ما أودعتني شيئا ولا منحتني قوة وما أنا إلا كيد شلّاء صحبتها يد صحيحة تعمل الأعمال وتصول وتجول في ميدان الأفعال أفيقال لليد الشلاء لا تفعلي وفي ذلك الميدان لا تنزلي ولا يقال ذلك لليد الفعالة وهي الحرية بتلك المقالة، ولا أظن الأشاعرة يستطيعون لذلك جوابا ولا أراهم يبدون فيه خطابا، وهذا الذي ذكرناه هو ما ذهب إليه السلف الصالح وتلقاه أهل الله تعالى بالقبول، ولا يوقعنك في شك منه نسبته للمعتزلة فإنهم يقولون أيضا لا إله إلا الله أفتشكّ فيها لأنهم قالوها معاذ الله تعالى من التعصب فالحكمة صالة المؤمن والحق أحق بالاتباع والله تعالى يقول الحق وهو يهدي السبيل.

Demek ki sebepler, Allah Teâlâ'nın kendilerine yerleştirdiği kuvvetlerle fakat O'nun izniyle tesir ederler; izin vermediğinde ve onlarla tesir arasına girdiğinde ise tesir edemezler; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [el-Bakara: 102] “Oysa onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler.” buyruğu seni buna irşad eder. Şayet bu sebeplerde Azîz ve Hakîm olan [Allah]'ın yerleştirdiği kuvvetler bulunmasaydı, Sübhân [olan Allah]: { يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } [el-Enbiyâ: 69] “Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve selamet ol!” buyurmazdı. Zira kendisinde yakma kuvveti bulunmayan ve yakması doğrudan vasıtasız olarak Allah Teâlâ'dan olan bir şeye bu sözü söylemenin ne faydası olurdu? Eğer mesele onların zikrettiği gibi olsaydı, ateşin şöyle deme hakkı olurdu: 'İlâhî! Sen bana hiçbir şey yerleştirmedin ve bana hiçbir kuvvet bahşetmedin; ben ancak işleri yapan, fiiller meydanında cirit atıp hücum eden sağlam bir elin yanındaki çolak bir el gibiyim. Hiç çolak bir ele «Yapma ve o meydana inme» denilip de bu söze asıl layık olan fail ele denilmediği olur mu?' Eş'arîlerin buna bir cevap verebileceklerini sanmıyorum ve bu hususta bir söz söyleyebileceklerini de görmüyorum. Zikrettiğimiz bu husus, Selef-i Sâlihîn'in benimsediği ve ehlullahın kabul ile karşıladığı görüştür. Mu'tezile'ye nisbet edilmesi seni bu konuda şüpheye düşürmesin; zira onlar 'Lâ ilâhe illallâh' da demektedirler; onlar söyledi diye bundan şüphe mi edeceksin? Taassuptan Allah Teâlâ'ya sığınırız; zira hikmet müminin yitiğidir ve hak uyulmaya daha layıktır. Allah Teâlâ hakkı söyler ve O doğru yola eriştirir.

فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً نهي معطوف على- اعبدوا- مترتب عليه فكأنه قيل: إذا وجب عليكم عبادة ربكم فلا تجعلوا لله ندا وأفردوه بالعبادة إذ لا رب لكم سواه وإيقاع الاسم الجليل موقع الضمير لتعيين المعبود بالذات بعد تعيينه بالصفات وتعليل الحكم بوصف الألوهية التي عليها يدور أمر الوحدانية واستحالة الشركة والإيذان باستتباعها لسائر الصفات وقيل: لفظ الرب مستعمل في المفهوم الكلي. والله علم للجزئي الحقيقي الواجب الوجود تعالى شأنه فلا يكون من وضع المظهر موضع المضمر، وحينئذ يظهر الفرق بين هذه الآية الكريمة- حيث علق العبادة بصفة الربوبية فالمناسب الفاء- وبين قوله تعالى: اعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً [النساء: ٣٦] حيث علق العبادة وعدم الشرك بذاته تعالى فالمناسب الواو، فلا يرد أن المناسب على هذا الواو كما في الآية الثانية أو نفي منصوب بإضمار- أن- جواب للأمر كما قاله مولانا البيضاوي، واعترض بأنه يأباه إن ذلك فيما يكون الأول سببا للثاني، ولا ريب في أن العبادة لا تكون سببا للتوحيد الذي هو أصلها ومنشؤها، وأجيب بأن عبادته تعالى أساسها التوحيد وعدم الإشراك به، وأما عبادة الرب فليس أصلها عدم الإشراك بذاته تعالى بل من متفرعاته، والحق أن الآية تضمنت عبادة رب موصوف بما

{ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً } “Öyleyse Allah'a ortaklar koşmayın.” { اعْبُدُوا } buyruğuna matuf ve onun üzerine terettüp eden bir nehiydir; sanki şöyle denilmiştir: 'Rabbinize ibadet etmek üzerinize vacip olduğuna göre Allah'a hiçbir denk koşmayın ve ibadeti yalnız O'na has kılın; zira sizin O'ndan başka hiçbir Rabbiniz yoktur.' Zamir makamında lafza-i celâlin getirilmesi; sıfatlarla tayin edildikten sonra bizzat mabud olan Zât'ı tayin etmek, vahdaniyet ve ortaklığın imkânsızlığı meselesinin etrafında döndüğü ulûhiyet vasfıyla hükmü gerekçelendirmek ve bu vasfın diğer bütün sıfatları peşinden sürüklediğini bildirmek içindir. Denildi ki: Rab lafzı küllî mefhumda kullanılmıştır; Allah ise şânı yüce olan Vâcibü'l-Vücûd olan hakiki cüz'înin özel ismidir (alemidir); dolayısıyla muzmar (zamir) yerine zâhir ismin konulması kabilinden olmaz. Bu takdirde—ibadeti rubûbiyet sıfatına bağladığı için 'fâ'nın münasip olduğu—bu kerim ayet ile, ibadeti ve şirkin terkini bizzat Zât-ı Teâlâ'ya bağladığı için 'vâv'ın münasip olduğu { اعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } [en-Nisâ: 36] “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın.” ayeti arasındaki fark ortaya çıkar. Dolayısıyla ikinci ayette olduğu gibi buna göre de 'vâv'ın münasip olacağı itirazı vârid olmaz. Yahut Mevlânâ el-Beydâvî'nin dediği gibi emrin cevabı olarak 'en' takdiriyle mansub bir nefydir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak birincinin ikinciye sebep olduğu yerlerde olur; oysa ibadetin, aslı ve kaynağı olan tevhide sebep olmayacağında hiçbir şüphe yoktur. Şöyle cevap verilmiştir: O Teâlâ'ya ibadetin esası tevhid ve O'na şirk koşmamaktır; Rabbe ibadete gelince, onun esası bizzat Zât-ı Teâlâ'ya şirk koşmamak değil, onun fer'î neticelerindendir. Doğrusu şudur ki ayet; onları ve atalarını yaratması, muazzam kâinatı var etmesi ve büyük nimetleri bahşetmesi gibi hususlarla

يجعله كالمشاهد من خلقه لهم ولأصولهم وإبداع الكائنات العظيمة والتفضل بإفاضة النعم الجسيمة فدلت عليه دلالة عرفتهم به، فمحصلها اعبدوا الله تعالى الذي عرفتموه معرفة لا مرية فيها، ولا شك في أن العبادة والمعرفة سبب لعدم الإشراك إذ من عرف الله تعالى لا يسوي به سواه فالذي سول للمعترض النظر للعبادة وقطع النظر عن المعرفة، ويحتمل أن يكون متعلقا بلعل فينصب الفعل نصب فَأَطَّلِعَ على قراءة جعفر من لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ [غافر: ٣٦] إلخ على رأي إلحاقا بالأشياء الستة لأنها غير موجبة لحصول ما يتضمنها فتكون كالشرط في عدم التحقق، والقول بالإلحاق لها بليت- تنزيلا للمرجو منزلة المتمنى في عدم الوقوع- يؤول إلى هذا إن أريد بعدم الوقوع عدمه في حال الحكم لا استحالته، والمعنى خلقكم لتتقوا وتخافوا عقابه فلا تشبهوه بخلقه فافهم، ويحتمل أن تكون الفاء زائدة مشعرة بالسببية وجملة النهي- بتأويل القول- خبر عن الذي على جعله مبتدأ، وقيل: الجملة متعلقة بالذي، والفاء جزاء شرط محذوف، والمعنى هو الذي جَعَلَ لَكُمُ ما ذكر من النعم المتكاثرة، وإذا كان كذلك فَلا تَجْعَلُوا إلخ، والجعل هنا بمعنى التصيير وهو كما يكون بالفعل نحو- صيرت الحديد سيفا، ومنه ما تقدم على وجه- يكون بالقول والعقد- والأنداد- جمع ند- كعدل وأعدال أو نديد- كيتيم وأيتام- والند مثل الشيء الذي يضاده ويخالفه في أموره وينافره ويتباعد عنه وليس من الأضداد على الأصح، وأصله من ند ندودا إذا نفر، وقيل: الند المشارك في الجوهرية فقط، والشكل المشارك في القدر والمساحة، والشبه المشارك في الكيفية فقط، والمساوي في الكمية فقط، والمثل عام في جميع ذلك، وفي تسمية ما يعبده المشركون من دون الله أَنْداداً والحال أنهم ما زعموا أنها تماثله في ذاته تعالى وصفاته ولا تخالفه في أفعاله. وإنما عبدوها- لتقربهم إليه سبحانه زلفى- إشارة إلى استعارة تهكمية حيث استعير النظير المصادر للمناسب المقرب كما استعير التبشير للإنذار والأسد للجبان، وإن أريد بالند النظير مطلقا لم يكن هناك تضاد وإنما هو من استعارة أحد المتشابهين للآخر، فإن المشركين جعلوا الأصنام- بحسب أفعالهم وأحوالهم- مماثلة له تعالى في العبادة، وهي خطة شنعاء وصفة حمقاء في ذكرها ما يستلزم تحميقهم والتهكم بهم، ولعل الأول أولى، وفي الإتيان بالجمع تشنيع عليهم حيث جعلوا أَنْداداً لمن يستحيل أن يكون له ند واحد، ولله در موحد الفترة زيد بن عمر بن نفيل رضي الله تعالى عنه حيث يقول في ذلك:

kendisini adeta gözle görülür kılan sıfatlarla muttasıf olan bir Rabbe ibadeti tazammun etmiştir; dolayısıyla O'na, kendisini kendilerine tanıtan bir delaletle delalet etmiştir. Hülasası şudur: Şüpheye yer bırakmayacak bir marifetle tanıdığınız Allah Teâlâ'ya kulluk edin. Şüphe yoktur ki ibadet ve marifet şirk koşmamaya sebeptir; zira Allah Teâlâ'yı tanıyan kimse başkasını O'na denk tutmaz. İtiraz edenin aklını çelen şey ise, marifetten nazarını kesip sadece ibadete bakmasıdır. 'Lealle'ye müteallık olması da muhtemeldir; bir görüşe göre altı şeye ilhak edilerek—çünkü bunlar tazammun ettikleri şeyin husulünü zorunlu kılmazlar, dolayısıyla tahakkuk etmemede şart gibi olurlar—Câfer'in { لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ } [Gâfir: 36] ayetindeki kıraatinde 'fe-attalia' fiilinin nasbı gibi fiil nasb edilir. Vuku bulmamaktan maksat muhal olması değil hüküm anında yokluğu ise, umulan şeyin vuku bulmama noktasında temenni edilen makamına indirilmesiyle 'leyte'ye ilhak edilmesi sözü de buna varır. Manası şudur: Sizi sakınasınız, O'nun azabından korkasınız ve böylece O'nu mahlukatına benzetmeyesiniz diye yarattı; iyi anla! 'Fâ'nın sebebiyeti hissettiren bir zâit harf olması ve nehiy cümlesinin söz (kavl) teviliyle, mübteda kılınması üzerine 'ellezî'nin haberi olması da muhtemeldir. Cümlenin 'ellezî'ye müteallık olduğu, fâ'nın ise mahzuf bir şartın cezası olduğu da söylenmiştir; mana: 'Zikredilen sayısız nimetleri sizin için kılan O'dur; mademki durum böyledir, öyleyse şirk koşmayın...' demektir. Buradaki ce'l, dönüştürme (tasyîr) manasındadır; bu da 'Demiri kılıç yaptım' sözünde olduğu gibi fiille olduğu gibi—ki bir veçhile daha önce geçmişti—söz ve akitle de olur. Endâd (الأنداد); 'adl-a'dâl' veya 'nedîd-yetîm-eytâm' gibi 'nidd'in çoğuludur. Nidd; bir şeyin işlerinde kendisine zıt olan, muhalefet eden, nefret edip ondan uzaklaşan benzeridir; en sahih görüşe göre ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) değildir. Aslı kaçıp uzaklaştığında denilen 'nedde nedûden' kökündendir. Şöyle de denilmiştir: Nidd sadece cevheriyette ortak olan, şekil sadece ölçü ve miktarda ortak olan, şibh sadece keyfiyette ortak olan, müsâvî sadece kemiyette ortak olan, misl ise bütün bunlarda genel olandır. Müşriklerin Allah'tan başka taptıkları şeylere 'endâd' denilmesinde—oysa onlar bu putların O Teâlâ'nın zâtında ve sıfatlarında benzeri olduğunu iddia etmedikleri gibi fiillerinde de O'na muhalif olduğunu iddia etmiyorlardı; bilakis kendilerini Sübhân'a yaklaştırsınlar diye onlara tapıyorlardı—korkak için 'aslan', uyarı için 'müjde' istiaresi yapıldığı gibi yaklaşmayı sağlayan münasip varlık yerine zıt olan benzerin istiare edilmesiyle bir istihzâî istiareye (istiâre-i tehakkümiyye) işaret vardır. Şayet nidd ile mutlak benzer murat edilirse orada bir zıtlık olmaz; bu durumda benzerlerden birinin diğeri için istiare edilmesinden ibaret olur. Zira müşrikler putları—fiilleri ve halleri bakımından—ibadette O Teâlâ'ya denk kılmışlardır; bu ise zikrinden onların ahmaklığı ve kendileriyle alay edilmesi gereken çirkin bir yol ve ahmakça bir vasıftır. Birincisi belki de daha evladır. Çoğul getirilmesinde ise, tek bir dengi bulunması muhal olan Zât'a birden fazla endâd koştukları için onları kınama ve teşhir etme vardır. Fetret ehlinin muvahhiti olan Zeyd b. Amr b. Nüfeyl (radıyallâhu teâlâ anh) bu hususta ne güzel söylemiştir:

أربّا واحدا أم ألف ربّ ... أدين إذا تقسمت الأمور

“İşler bölündüğü vakit ben tek bir Rabbe mi, yoksa bin Rabbe mi boyun eğip ibadet edeyim?”

تركت اللات والعزى جميعا ... كذلك يفعل الرجل البصير

“Lât'ı da Uzzâ'yı da bütünüyle terk ettim; basiret sahibi adam işte böyle yapar.”

وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ حال من ضمير فَلا تَجْعَلُوا والمفعول مطروح- أي وحالكم أنكم من أهل العلم والمعرفة والنظر وإصابة الرأي- فإذا تأملتم أدنى تأمل علمتم وجود صانع يجب توحيده في ذاته وصفاته لا يليق أن يعبد سواه، أو مقدر حسبما يقتضيه المقام ويسد مسد مفعولي العلم، أي تَعْلَمُونَ أنه سبحانه لا يماثله شيء، أو أنها لا تماثله ولا تقدر على مثل ما يفعله، والحال على الوجه الأول للتوبيخ أو التقييد إذ العلم مناط التكليف ولا تكليف عند عدم الأهلية، وعلى الوجه الثاني للتوبيخ لا غير لأن قيد الحكم تعليق العلم بالمفعول، ومناط التكليف العلم فقط والتوبيخ- باعتبار بعض أفراد المخاطبين بإلهي بناء على عموم الخطاب حسبما مر في الأمر- فلا يستدعي تخصيص الخطاب بالكفرة على أنه لا بأس بالتخصيص بهم أمرا ونهيا بل قيل: إنه أولى للخلاص من التكلف وحسن الانتظام إذ لا

{ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “[Bunu] bildiğiniz hâlde” ifadesi, { فَلَا تَجْعَلُوا } “[Allah'a ortaklar] koşmayın” [kısmındaki] zamirden hâldir ve mefulü hazfedilmiştir (zikredilmemiştir). Yani sizin hâliniz; ilim, marifet, nazar ve isabetli fikir sahibi kimseler olmanızdır. Dolayısıyla en ufak bir tefekkürde bulunsanız dahi, zatında ve sıfatlarında tevhidi vacip olan ve O'ndan başkasına ibadet edilmesi asla layık olmayan bir Yaratıcı'nın varlığını bilirsiniz. Yahut [meful], makamın gerektirdiği üzere takdir edilmiş olup ilim [fiilinin] iki mefulü yerine geçmektedir; yani O Sübhânehu'ya hiçbir şeyin denk olmadığını yahut o [putların] O'na denk olmadığını ve O'nun yaptığının benzerini yapmaya güç yetiremeyeceklerini “bilirsiniz”. Hâl [cümlesi], birinci veçhe göre kınama (tevbîh) yahut takyit içindir; zira ilim mükellefiyetin menâtıdır (dayanağıdır) ve [anlama] ehliyeti bulunmadığında teklif de olmaz. İkinci veçhe göre ise sırf kınama içindir; zira hükmün kaydı, ilmin mefule bağlanmasıdır; teklifin dayanağı ise sadece ilimdir. Kınama ise -emir [ayetinde] geçtiği üzere hitabın umumiliğine binaen- muhatapların bazısının ilâhî hitaba muhatap olması itibariyledir. Dolayısıyla bu durum, hitabın kâfirlere tahsis edilmesini gerektirmez; bununla beraber emir ve nehiy cihetiyle [hitabın] onlara tahsis edilmesinde bir beis yoktur. Hatta külfetten kurtulmak ve nazmın güzelliği açısından bunun daha evla olduğu söylenmiştir; zira...

محيص في ظاهر آية التحدي من تجريد الخطاب وتخصيصه بالكفرة مع ما فيه من رباء محل المؤمنين ورفع شأنهم عن حيز الانتظام في سلك الكفرة اللئام والإيذان بأنهم مستمرون على الطاعة والعبادة مستغنون في ذلك عن الأمر والنهي فتأمل.

meydan okuma (tehaddî) ayetinin zâhirinde, müminlerin makamını yüceltmek, şanlarını alçak kâfirlerin safına dâhil olmaktan tenzih etmek ve onların taat ve ibadete devam ettiklerini, bu hususta emir ve nehiye muhtaç olmadıklarını bildirmekle birlikte hitabı soyutlayıp kâfirlere tahsis etmekten başka bir çıkar yol yoktur; iyi düşün.

وقد تضمنت هذه الآيات من بدائع الصنعة ودقائق الحكمة وظهور البراهين ما اقتضى أنه تعالى المنفرد بالإيجاد المستحق للعبادة دون غيره من الأنداد التي لا تخلق ولا ترزق وليس لها نفع ولا ضر أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف: ٥٤] ومن باب الإشارة أنه تعالى مثل البدن بالأرض، والنفس بالسماء، والعقل بالماء، وما أفاض على القوابل من الفضائل العلمية والعملية المحصلة بواسطة استعمال العقل والحس، وازدواج القوى النفسانية والبدنية بالثمرات المتولدة من ازدواج القوى السماوية الفاعلة والأرضية المنفعلة بإذن الفاعل المختار، وقد يقال: إنه تعالى لما امتن عليهم بأنه سبحانه- خلقهم والذين من قبلهم- ذكر ما يرشدهم إلى معرفة كيفية خلقهم فجعل الأرض التي هي فراش مثل الأم التي يفترشها الرجل، وهي أيضا تسمى فراشا، وشبه السماء التي علت على الأرض بالأب الذي يعلو على الأم ويغشاها، وضرب الماء النازل من السماء مثلا للنطفة التي تنزل من صلب الأب وضرب ما يخرج من الأرض من الثمرات مثلا للولد الذي يخرج من الأم، كل ذلك ليؤنس عقولهم ويرشدها إلى معرفة كيفية التخليق ويعرفها أنه الخالق لهذا الولد والمخرج له من بطن أمه كما أنه الخالق للثمرات ومخرجها من بطون أشجارها ومخرج أشجارها من بطن الأرض، فإذا وضح ذلك لهم أفردوه بالألوهية وخصوه بالعبادة وحصلت لهم الهداية:

Bu ayetler; icatta tek olanın, yaratamayan, rızık veremeyen, hiçbir fayda ve zararı bulunmayan diğer ortaklar değil sırf ibadete layık olanın O Teâlâ olduğunu iktiza eden sanat harikalarını, hikmet inceliklerini ve apaçık delilleri tazammun etmiştir: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } [el-A'râf: 54] “Bilesiniz ki yaratma da emir de O'na aittir.” İşarî tefsir babından olarak denilmiştir ki: Allah Teâlâ bedeni yere, nefsi göğe, aklı suya benzetmiştir. Akıl ve hissin kullanılması, nefsânî ve bedenî kuvvetlerin birleşmesi vasıtasıyla kābiliyetlere feyzedilen ilmî ve amelî faziletleri de; Fâil-i Muhtâr olan Allah'ın izniyle semavî fâil kuvvetler ile arzî münfail kuvvetlerin birleşmesinden doğan meyvelere (ürünlere) benzetmiştir. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ kendilerini ve kendilerinden öncekileri yarattığını onlara minnet olarak hatırlatınca, yaratılışlarının keyfiyetini bilmeye onları irşad edecek şeyleri zikretmiş; böylece döşek olan yeri erkeğin üzerine serildiği anne misali kılmıştır—nitekim kadına da 'firâş' (döşek) denir—yeryüzünün üzerine yükselen göğü de annenin üzerine yükselip onu bürüyen baba gibi teşbih etmiştir. Gökten inen suyu babanın sulbünden inen nutfeye; yerden çıkan meyveleri de anneden doğan çocuğa misal kılmıştır. Bütün bunlar akıllarını ısındırmak, yaratılışın keyfiyetini bilmeye onları irşad etmek ve meyvelerin yaratıcısı, onları ağaçlarının bağrından çıkaran ve ağaçları da yerin bağrından çıkaran O olduğu gibi bu çocuğun da yaratıcısının ve onu annesinin karnından çıkaranın O olduğunu bildirmek içindir. Bu durum kendilerine açıklığa kavuştuğunda O'nu ulûhiyette birlerler, ibadeti yalnız O'na has kılarlar ve böylece kendileri için hidayet hâsıl olur:

تأمل في رياض الأرض وانظر ... إلى آثار ما صنع المليك

“Yeryüzünün bahçelerinde derin derin düşün ve bak; Hükümran olan Melik'in sanatının eserlerine!”

عيون من لجين شاخصات ... على أهدابها ذهب سبيك

“Gümüşten pürdikkat bakan gözler ki, kirpikleri üzerinde külçe altınlar vardır.”

على قضب الزبرجد شاهدات ... بأن الله ليس له شريك

“Zümrüt dallar üzerinde, Allah'ın hiçbir ortağı olmadığına şahittirler.”

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ لما قرر سبحانه أمر توحيده بأحسن أسلوب عقبه بما يدل على تصديق رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم، والتوحيد والتصديق توأمان لا ينفك أحدهما عن الآخر، فالآية وإن سيقت لبيان الإعجاز إلا أن الغرض منه إثبات النبوة، وفي التعقيب إشارة إلى الرد على التعليمية الذين جعلوا معرفة الله تعالى مستفادة من معرفة الرسول، والحشوية القائلين بعدم حصول معرفته سبحانه إلا من القرآن والأخبار، والعطف إما على قوله تعالى: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ أو على فَلا تَجْعَلُوا وتوجيه الربط بأنه لما أوجب ﷾ العبادة ونفى الشرك- بإزاء تلك الآيات والانقياد لها لا يمكن بدون التصديق بأنها من عنده سبحانه- أرشدهم بما يوجب هذا العلم، ولذا لم يقل جل شأنه- وإن كنتم في ريب من رسالة عبدنا- غير وجيه إذ يصير عليه البرهان العقلي سميعا ولو أريد ذلك لكفى- اعبدوا، ولا تشركوا- من دون تفصيل الأدلة الأنفسية والآفاقية، والظاهر أن الخطاب هنا للكفار وهو المروي عن الحسن، وقيل لليهود: لما أن سبب النزول- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أنهم قالوا هذا الذي يأتينا به محمد صلى الله تعالى عليه وسلم لا يشبه الوحي وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ [هود: ١١٠] وقيل: هو على نحو الخطاب في اعْبُدُوا وكلمة إِنْ إما للتوبيخ على الارتياب وتصوير أنه مما لا ينبغي أن يثبت إلا على سبيل الفرض لاشتمال المقام على ما يزيله، أو لتغليب- من لا- قطع بارتيابهم على من سواهم، أو لأن البعض لما كان مرتابا والبعض غير مرتاب جعل الجميع- كأنه لا قطع بارتيابهم ولا بعدمه- وجعلها بمعنى إذ كما ادعاه بعض المفسرين- خلاف مذهب المحققين- وإيراد كلمة- كان- لإبقاء معنى المضي فإنها لتمحضها للزمان لا تقلبها- إن- إلى معنى الاستقبال- كما ذهب إليه المبرد وموافقوه- والجمهور على أنها كسائر الأفعال الماضية،

{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz, onun benzerinden bir sure getirin!” Sübhân [olan Allah] tevhid davasını en güzel üslup ile takrir buyurunca, ardından Resûlü'nün (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) tasdikine delalet eden hususu getirmiştir; zira tevhid ile tasdik birbirinden ayrılmayan iki ikizdir. Dolayısıyla ayet her ne kadar i'câzı açıklamak için sevk edilmiş olsa da bundan asıl maksat nübüvveti ispat etmektir. Bu tertipte, Allah Teâlâ'nın marifetini Peygamber'in marifetinden elde edilen bir şey kılan Ta'lîmiyye'ye ve O Sübhân'ın marifetinin ancak Kur'an ve haberlerden elde edilebileceğini söyleyen Haşviyye'ye bir redde işaret vardır. Atıf ya { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } buyruğuna ya da { فَلا تَجْعَلُوا } buyruğunadır. İrtibatın veçhi ise şöyledir: Allah Azze ve Celle ibadeti vacip kılıp bu ayetler mukabilinde şirki nefyedince—ve bu ayetlerin O Sübhân'ın katından olduğunu tasdik etmeksizin onlara boyun eğmek mümkün olamayacağından—bu ilmi gerektiren şeye onları irşad etmiştir. Bundan ötürü şânı yüce olan [Allah], 'Eğer kulumuzun risaletinden şüphede iseniz' buyurmamıştır. [Atfın önceki yerlere bağlanmasını] aklî bürhanı sem'î kılacağı gerekçesiyle uygun görmemek yersizdir; zira şayet bu murat edilseydi nefisteki ve ufuklardaki delilleri tafsil etmeksizin 'İbadet edin ve şirk koşmayın' demek yeterli olurdu. Zâhir olan, buradaki hitabın kâfirlere yönelik olduğudur ki Hasen'den rivayet edilen de budur. Yahudilere yönelik olduğu da söylenmiştir; zira nüzul sebebi—İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edildiği üzere—onların 'Muhammed'in (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) bize getirdiği bu şeyler vahye benzemiyor' demeleridir: { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } [Hûd: 110] “Şüphesiz onlar bundan bir şüphe içindedirler.” { اعْبُدُوا } ayetindeki hitap minvalinde olduğu da söylenmiştir. 'İn' (إِنْ) şart edatı; ya şüphelenmelerini azarlamak ve makam bunu izale edecek delilleri içerdiği için şüphenin ancak faraziye yoluyla sabit olabilecek bir şey olduğunu tasvir etmek içindir; yahut şüphelerinden kesin emin olunmayanları diğerlerine tağlîb etmek içindir; yahut bir kısmı şüphe içinde olup bir kısmı olmadığından sanki hepsinin şüphesi de şüphesizliği de kesin değilmiş gibi kılmak içindir. Bazı müfessirlerin iddia ettiği gibi onun 'iz' (إِذْ) manasında kılınması ise muhakkiklerin mezhebine aykırıdır. 'Kâne' (كان) kelimesinin getirilmesi geçmiş zaman manasını baki kılmak içindir; zira el-Müberred ve ona uyanların benimsediği görüşe göre sırf zamana has olduğu için 'in' edatı onu gelecek zaman manasına çevirmez; cumhura göre ise o da diğer mazi fiiller gibidir,

وقدر بعضهم بينها وبين إن يكن، أو تبين مثلا ولا يميل إليه الفؤاد، وتنكير الريب للإشعار بأن حقه- إن كان- أن يكون ضعيفا قليلا لسطوع ما يدفعه وقوة ما يزيله، وجعله ظرفا- بتنزيل المعاني منزلة الأجرام واستقرارهم فيه وإحاطته بهم- لا ينافي اعتبار ضعفه وقلته لما أن ما يقتضيه ذلك هو دوام ملابستهم به لا قوته وكثرته، ومن ابتدائية صفة رَيْبٍ ولا يجوز أن تكون للتبعيض وحملها على السببية ربما يوهم كون المنزل محلا للريب وحاشاه، وما موصولة كانت أو موصوفة عبارة عن الكتاب، وقيل: عن القدر المشترك بينه وبين أبعاضه. ومعنى كونهم في- ريب منه- ارتيابهم في كونه وحيا من الله تعالى شأنه، والتضعيف في نَزَّلْنا للنقل وهو المرادف للهمزة، ويؤيد ذلك قراءة زيد بن قطيب- أنزلنا- وليس التضعيف هنا دالا على نزوله منجما ليكون إيثاره على الإنزال لتذكير منشأ ارتيابهم فقد قالوا: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً [الفرقان: ٣٢] وبناء التحدي عليه إرخاء للعنان كما ذهب إليه الكثير (١) ممن يعقد عند ذكرهم الخناصر لأن ذلك قول بدلالة التضعيف على التكثير وهو إنما يكون غالبا (٢) في الأفعال التي تكون قبل التضعيف متعدية نحو- فتحت وقطعت- ونزلنا- لم يكن معتديا قبل، وأيضا التضعيف الذي يراد به التكثير إنما يدل على كثرة وقوع الفعل وأما على أنه يجعل اللازم متعديا فلا، والفعل هنا كان لازما فكون التعدي مستفادا من التضعيف دليل على أنه للنقل لا للتكثير، وأيضا لو كان نزل مفيدا للتنجيم لاحتاج قوله تعالى: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً إلى تأويل لمنافاة العجز الصدر، وكذا مثل لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ [الأنعام: ٣٧] ولَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا [الإسراء: ٩٥] وقد قرىء بالوجهين في كثير مما لا يمكن فيه التنجيم والتكثير وجعل هذا غير التكثير المذكور في النحو وهو التدريج بمعنى الإتيان بالشيء قليلا قليلا كما ذكروه في تسللوا حيث فسروه بأنهم يتسللون قليلا قليلا قالوا: ونظيره تدرج وتدخل ونحوه- رتبه- أي أتى به رتبة رتبة ولم يوجد غير ذلك، فحينئذ تكون صيغة فعل بعد كونها للنقل دالة على هذا المعنى إما مجازا أو اشتراكا فلا يلزم اطراده بعيد لا سيما مع خفاء القرينة، وفي تعدي- نزل- بعلى إشارة إلى استعلاء المنزل على المنزل

Bazıları onunla [şart edatı ile] { إِنْ } arasında 'olsa bile' veya 'ortaya çıksa' gibi bir takdirde bulunmuşlarsa da gönül buna meyletmez. Şüphenin belirsiz (nekre) kılınması; onu savacak şeyin parlaklığı ve izale edecek şeyin kuvveti sebebiyle şayet [şüphe] varsa bile pek zayıf ve az olması gerektiğine dikkat çekmek içindir. Manaların cisimler konumuna indirilmesi, onların bu şüphenin içinde yerleşmesi ve şüphenin onları kuşatması bakımından onun [şüphenin] zarf kılınması; zayıflığı ve azlığı mülahazasıyla çelişmez. Çünkü bu zarfiyetin gerektirdiği şey, onların şüpheyle sürekli iç içe olmalarıdır; şüphenin kuvvetli ve çok olması değildir. { مِنْ } ibtidaiyedir (başlangıç bildirir) ve { رَيْبٍ } lafzının sıfatıdır; teb'îz (kısmilik) için olması caiz değildir. Onu sebebiyet manasına hamletmek ise indirilenin bizzat şüphe mahalli olduğu vehmini doğurabilir ki -hâşâ- öyle değildir. İster ism-i mevsûl ister mevsûfe olsun { ما } kitaptan ibarettir; onunla kısımları arasındaki müşterek miktardan ibaret olduğu da söylenmiştir. Onların 'ondan şüphe içinde olmaları'nın manası; onun Allah Teâlâ şânı katından bir vahiy olduğu hususunda şüpheye düşmeleridir. { نَزَّلْنا } kelimesindeki şedde (tezkîr), geçişlilik (nakl) içindir ve hemze ile eş anlamlıdır. Zeyd b. Kuteyb'in 'enzelnâ' şeklindeki kıraati de bunu destekler. Buradaki şeddeli kullanım, onun peyderpey indiğine delalet etmez ki onu 'inzâl' [if'âl babı] yerine tercih etmek, onların şüphe kaynağını hatırlatmak için olsun. Zira onlar: { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } [el-Furkân: 32] “Ona Kur'an tek bir defada toptan indirilmeli değil miydi?” demişlerdi. Meydan okumanın (tahaddi) bunun üzerine bina edilmesi, adları anıldığında parmakla gösterilen pek çok kimsenin (١) benimsediği gibi gevşek davranma (irhâ-i inân) kabilindendir. Çünkü bu görüş, şeddenin çokluk (teksîr) bildirdiğini kabul etmek demektir; oysa bu durum çoğunlukla (٢) şeddelenmeden önce geçişli (müteaddi) olan fiillerde olur; 'fettahtü' (açtım) ve 'katta'tü' (kestim) gibi. { نَزَّلْنا } ise şeddelenmeden önce geçişli değildi. Ayrıca kendisiyle çokluk murat edilen şedde, ancak fiilin çokça vuku bulduğuna delalet eder; lâzım fiili müteaddi kılmaya gelince, bunu yapmaz. Fiil ise burada lâzım idi; dolayısıyla geçişliliğin şeddeden elde edilmiş olması, onun çokluk için değil geçişlilik (nakl) için olduğunun delilidir. Ayrıca şayet { نَزَّلَ } peyderpey indirmeyi (tencîm) ifade etseydi, Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } buyruğu, cümlenin sonunun başıyla çelişmemesi için bir te'vile muhtaç olurdu. Aynı şekilde { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } [el-En'âm: 37] “Ona bir mucize indirilseydi ya!” ve { لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا } [el-İsrâ: 95] “Onlara gökten elçi bir melek indirirdik” ayetleri de böyledir. Tencîm ve teksîrin mümkün olmadığı pek çok yerde bu iki vecihle de [şeddeli ve şeddesiz] okunmuştur. Bunun nahivde zikredilen 'teksîr'den farklı olarak, { تَسَلَّلُوا } lafzında zikrettikleri gibi bir şeyi azar azar getirmek manasında 'tedrîc' (kademelilik) kılınması—ki bunu 'onlar azar azar sıvışıyorlar' diye tefsir etmişler ve bunun benzerinin 'tederreca', 'tedahhale' ve 'rettebe' yani 'onu derece derece getirdi' olduğunu söylemişlerdir—ise bundan başka bir yerde bulunmamıştır. Bu durumda 'fa''ale' vezni geçişlilik için olduktan sonra ya mecaz ya da müşterek olarak bu manaya da delalet eder ki bunun her durumda geçerli olması gerekmez; hele ki karinenin kapalı olmasıyla birlikte bu uzaktır. { نَزَّلَ } fiilinin { عَلى } harf-i cerri ile geçişli kılınmasında, indirilenin indirilen kimseye üstünlüğüne, onda yerleşikleştiğine ve adeta onun bir elbisesi haline geldiğine işaret vardır; { إِلى } harf-i cerri ise böyle değildir; zira onun nihayet bulma ve ulaşmadan öte bir şeye delaleti yoktur. (Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'in celâlet zamirine muzaf olarak kulluk sıfatıyla zikredilmesinde; kadrinin yüceliğine, O'na has kılınışına ve O'nun emirlerine boyun eğişine dikkat çekme vardır. Bunda (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'in şanını son derece şereflendirme ve kadrini yüceltme bulunmaktadır:

عليه وتمكنه منه وأنه صار كاللابس له بخلاف إلى إذ لا دلالة لها على أكثر من الانتهاء والوصول. وفي ذكره صلى الله تعالى عليه وسلم- بعنوان العبودية مع الإضافة إلى ضمير الجلالة- تنبيه على عظم قدره واختصاصه به وانقياده لأوامره، وفي ذلك غاية التشريف والتنويه بقدره صلى الله تعالى عليه وسلم:

[üstünlüğüne] ve onda yerleşikleştiğine ve adeta onun bir elbisesi haline geldiğine işaret vardır; { إِلى } harf-i cerri ise böyle değildir; zira onun nihayet bulma ve ulaşmadan öte bir şeye delaleti yoktur. (Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'in celâlet zamirine muzaf olarak kulluk sıfatıyla zikredilmesinde; kadrinin yüceliğine, O'na has kılınışına ve O'nun emirlerine boyun eğişine dikkat çekme vardır. Bunda (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'in şanını son derece şereflendirme ve kadrini yüceltme bulunmaktadır:

لا تدعني إلا بيا عبدها ... فإنه أشرف أسمائي

Bana ancak 'Ey onun kulu' diye seslen... Çünkü o benim en şerefli ismimdir.

وقرىء- عبادنا- فيحتمل أنه أريد بذلك رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأمته لأن جدوى المنزل والهداية الحاصلة به لا تختص بل يشترك فيها المتبوع والتابع فجعل كأنه نزل عليهم، ويحتمل أنه أريد به النبيون الذين أنزل عليهم الوحي والرسول صلى الله تعالى عليه وسلم أول مقصود وأسبق داخل لأنه الذي طلب معاندوه بالتحدي في كتابه، وفيه إيذان بأن الارتياب فيه ارتياب فيما أنزل من قبله لكونه مصدقا له ومهيمنا عليه، وبعضهم جعل الخطاب على هذا لمنكري النبوات الذين حكى الله تعالى عنهم بقوله: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الإنعام: ٩١] وفي الآية التفات من الغائب إلى ضمير المتكلم وإلا لقال سبحانه- مما نزل على عبده لكنه عدل سبحانه إلى ذلك تفخيما للمنزل أو المنزل عليه لا سيما وقد أتى- بنا- المشعرة بالتعظيم التام وتفخيم

[Bu lafız] { عِبَادِنَا } (kullarımız) şeklinde de okunmuştur. Buna göre bundan, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ümmetinin kastedilmiş olması muhtemeldir; zira indirilen [vahyin] faydası ve onunla hasıl olan hidayet sadece [Peygamber'e] has olmayıp, kendisine tabi olunan ile tabi olanlar onda ortaktır; bu sebeple sanki onların [hepsinin] üzerine indirilmiş gibi kılınmıştır. Bundan, kendilerine vahiy indirilen peygamberlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem [bu ifadeden] ilk kastedilen ve [kapsamına] en önce dahil olandır; çünkü inatçı inkârcılarına kendi kitabıyla meydan okunan bizzat O'dur. Bunda, Kur'an hakkında şüpheye düşmenin, kendisinden öncekileri doğrulayıcı ve onların üzerinde bir gözetici/şahit (müheymin) olması hasebiyle, daha önce indirilen [kitaplar] hakkında da şüpheye düşmek anlamına geldiğine bir bildirim vardır. Bazı âlimler bu ihtimale göre hitabın, Allah Teâlâ'nın: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَىٰ بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } [el-En'âm: 91] “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyruğuyla haklarında bilgi verdiği nübüvvet inkârcılarına yönelik olduğunu kabul etmiştir. Ayette gâibden mütekellim zamirine iltifat (üslup kayması) vardır; aksi takdirde Sübhânehu: 'kuluna indirdiğinden' (mimmâ nezzele alâ abdihî) buyururdu; fakat indirileni veya kendisine indirileni yüceltmek gayesiyle bu üsluba yönelmiştir; bilhassa tam bir tazim hissettiren { نَا } zamirini getirmiş ve yüceltmiştir.

الأمر رعاية لرفعة شأنه ﵊، والفاء من فَأْتُوا جوابية وأمر السببية ظاهر، والأمر من باب التعجيز وإلقام الحجر كما في قوله تعالى: فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [البقرة: ٢٥٨] وهو من الإتيان بمعنى المجيء بسهولة كيفما كان، ويقال في الخير والشر والأعيان والأعراض، ثم صار بمعنى الفعل والتعاطي ك لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى [التوبة: ٥٤] وأصل فَأْتُوا فأتيوا فأعل الإعلال المشهور، وأتى شذوذا حذف الفاء فقيل «ت» و «توا» والتنوين في سورة للتنكير أي ائتوا بسورة ما وهي القطعة من القرآن التي أقلها ثلاث آيات، وفيه من التبكيت والتخجيل لهم في الارتياب ما لا يخفى.

[meselenin] şanını [Peygamber'in] (aleyhisselâm) yüce kadrini gözeterek yüceltmiştir. { فَأْتُوا } lafzındaki 'fa' cevabiyedir ve sebebiyet manası açıktır. Buradaki emir, aciz bırakma (ta'cîz) ve susturma (ilkam-ı hacer) kabilindendir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } [el-Bakara: 258] “Öyleyse onu batıdan getir” buyruğunda da böyledir. Bu kelime, her ne şekilde olursa olsun kolaylıkla gelmek manasındaki 'ityân' kökündendir; hayırda, şerde, ayanlarda (somut varlıklar) ve arazlarda kullanılır. Sonra { لا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى } [et-Tevbe: 54] “Namaza ancak üşene üşene gelirler” ayetindeki gibi fiil işlemek ve meşgul olmak manasına gelmiştir. { فَأْتُوا } lafzının aslı 'fe'tiyû' idi, meşhur i'lâl kuralı uygulandı. Şaz olarak fa harfi hazfedilerek 'ti' ve 'tû' denildiği de vaki olmuştur. { سُورَةٍ } kelimesindeki tenvin belirsizlik (tenkîr) içindir; yani 'herhangi bir sure getirin' demektir. Sure ise Kur'an'dan en azı üç ayet olan parçadır. Bunda, şüpheye düşmelerinden ötürü onları susturma ve utandırma yönü gayet açıktır.

ومِنْ مِثْلِهِ إما أن يكون ظرفا مستقرا صفة لسورة والضمير راجع إما- لما- التي هي عبارة عن المنزل أو للعبد وعلى الأول يحتمل أن تكون من للتبعيض أو للتبيين، والأخفش يجوز زيادتها في مثله، والمعنى بسورة مماثلة للقرآن في البلاغة والأسلوب المعجز وهذا على الأخيرين ظاهر، وإما على التبعيض فلأنه لم يرد بالمثل مثل محقق معين للقرآن بل ما يماثله فرضا (١) كما قيل: في مثلك لا يجهل، ولا شك أن بعضيتها للمماثل الفرضي لازمة لمماثلتها للقرآن فذكر اللازم وأريد الملزوم سلوكا لطريق الكناية مع ما في لفظ مِنْ التبعيضية الدالة على القلة من المبالغة المناسبة لمقام التحدي، وبهذا رجح بعضهم التبعيض على التبيين مع ما في التبيين من التصريح بما علم ضمنا حيث إن المماثلة للقرآن تفهم من التعبير بالسورة إلا أنه مؤيد بما يأتي، وعلى الثاني يتعين أن تكون مِنْ للابتداء مثلها في إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ [النمل: ٣٠] ويمتنع التبعيض والتبيين والزيادة امتناع الابتداء في الوجه الأول، وإما أن تكون صلة فَأْتُوا.

{ مِنْ مِثْلِهِ } ibaresi ya { سُورَةٍ } lafzının sıfatı olan bir zarf-ı müstakardır; zamir de ya indirilen şeyden ibaret olan { ما } lafzına ya da kula [Hz. Peygamber'e] racidir. Birinci ihtimale göre { مِنْ } harfinin teb'îz (kısmilik) veya tebyîn (açıklama) için olması muhtemeldir; Ahfeş ise böylesi yerlerde onun zaid olmasını caiz görür. Manası: 'Belagatte ve mucizevi üslupta Kur'an'a denk olan bir sure' demektir; bu da son iki ihtimale göre açıktır. Teb'îz ihtimaline gelince; zira 'misl' ile Kur'an'a muayyen ve tahakkuk etmiş gerçek bir benzer kastedilmemiş, bilakis farazi bir benzer kastedilmiştir (١); nitekim 'Senin gibisi cahillik etmez' denildiğinde böyledir. Şüphe yok ki farazi bir benzerin bir parçası olmak, onun Kur'an'a benzer olmasını gerektirir; böylece kinaye yoluna başvurularak lazım zikredilmiş, melzum irade edilmiştir. Üstelik azlığa delalet eden teb'îz bildiren { مِنْ } lafzında, meydan okuma makamına uygun bir mübalağa da vardır. Bundan dolayı bazıları, tebyînin [ifade ettiği anlamın] zımnen bilineni açıkça söylemek olmasıyla birlikte teb'îzi tebyîne tercih etmişlerdir; zira Kur'an'a benzerlik zaten sure tabirinden anlaşılmaktadır, ne var ki bu gelecek delille de teyit edilmektedir. İkinci ihtimale [zamirin kula dönmesine] göre ise { مِنْ } harfinin, { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } [en-Neml: 30] “Şüphesiz o Süleyman'dandır” ayetinde olduğu gibi ibtida (başlangıç) için olması taayyün eder; birinci vecihte ibtidanın imkânsız oluşu gibi burada da teb'îz, tebyîn ve zaid oluş imkânsızdır. Yahut { فَأْتُوا } lafzının sılası [müteallakı] olur.

والشائع أن يتعين حينئذ عود الضمير للعبد لأن مِنْ لا تكون بيانية إذ لا مبهم، ولكونه مستقرا أبدا لا تتعلق بالأمر لغوا ولا تبعيضية وإلا لكان الفعل واقعا عليه حقيقة كما في- أخذت من الدراهم- ولا معنى لاتيان البعض بل المقصد الإتيان بالبعض، ولا مجال لتقدير الباء مع وجود مِنْ ولأنه يلزم أن يكون بِسُورَةٍ ضائعا فتعين أن تكون ابتدائية، وحينئذ يجب كون الضمير للعبد لا للمنزل، وجعل المتكلم مبدأ عرفا- للإتيان بالكلام منه- معنى حسن مقبول بخلاف جعل الكل مبدأ للإتيان ببعض منه فإنه لا يرتضيه ذو فطرة سليمة، وأيضا المعتبر في مبدأ الفعل هو المبدأ الفاعلي، أو المادي، أو الغائي، أو جهة يتلبس بها وليس الكل بالنسبة إلى الجزء شيئا من ذلك، وعليه يكون اعتبار مماثلة المأتي به للقرآن في البلاغة مستفادا من لفظ السورة، ومساق الكلام بمعونة المقام.

Yaygın olan görüşe göre bu durumda zamirin kula dönmesi taayyün eder. Zira ortada kapalı (mübhem) bir şey bulunmadığından { مِنْ } tebyîniye olamaz. Daima zarf-ı müstakar olduğundan lağv olarak emre taalluk edemez; teb'îziye de olamaz, aksi takdirde 'Dirhemlerden aldım' sözünde olduğu gibi fiil hakikaten onun üzerine vaki olurdu. Bir kısmın [kendisine] getirilmesinin manası yoktur; asıl maksat bir kısmın getirilmesidir. { مِنْ } harfi varken 'bâ' harfini takdir etmeye mahal yoktur; ayrıca bu takdirde { بِسُورَةٍ } lafzının zayi olması gerekir. Dolayısıyla ibtidaiye olması taayyün etmiştir. Bu durumda zamirin indirilen şeye [Kur'an'a] değil, kula ait olması vacip olur. Örfte mütekellimi, sözün kendisinden sadır olmasının başlangıcı (mebdei) kılmak güzel ve makbul bir manadır; bütünün, kendisinden bir parçanın getirilmesi için başlangıç kılınması ise selim fıtrat sahibi kimselerin razı olacağı bir şey değildir. Ayrıca fiilin başlangıcında (mebdeinde) muteber olan faili, maddi, gai ilke veya ona bürünen bir cihettir; bütünün parçaya nispeti ise bunlardan hiçbiri değildir. Buna göre getirilen şeyin belagatte Kur'an'a benzerliği mülahazası sure lafzından ve makamın yardımıyla sözün gelişinden (mesakından) anlaşılmış olur.

واعترض بأن معنى مِنْ لا ينحصر فيما ذكر فقد تجيء للبدل نحو أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التوبة: ٣٨] لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً [الزخرف: ٦٠] وللمجاوزة كعذت منه، فعلى هذا- لو علق مِنْ مِثْلِهِ ب فَأْتُوا وحمل مِنْ على البدل أو المجاوزة ومثل- على المقحم ورجع الضمير إلى مِمَّا نَزَّلْنا على معنى فَأْتُوا بدل ذلك الكتاب العظيم شأنه الواضح برهانه أو مجاوزين من هذا الكتاب مع فخامة أثره وجلالة قدره بسورة فذة- لكان أبلغ في التحدي وأظهر في الإعجاز، على أن عدم صحة شيء مما اعتبر في المبدأ ممنوع فإن الملابسة بين الكل والبعض أقوى منها بين المكان والمتمكن، فكما يجوز جعل المكان مبدأ الفعل المتمكن يجوز أن يجعل الكل مبدأ للإتيان بالبعض، ولعل من قال ذلك لم يطرق سمعه قول سيبويه: وبمنزلة المكان ما ليس بمكان ولا زمان نحو- قرأت من أول السورة إلى آخرها، وأعطيتك من درهم إلى دينار- وأيضا فالإتيان ببعض الشيء تفريقه منه، ولا

[Bu görüşe] şöyle itiraz edilmiştir: { مِنْ } harf-i cerrinin manası zikredilenlerle sınırlı değildir; nitekim { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } [et-Tevbe: 38] “Ahiretin yerine dünya hayatına mı razı oldunuz?” ve { لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً } [ez-Zuhruf: 60] “...sizin yerinize melekler kılardık” ayetlerinde olduğu gibi bedel (yerine/karşılık) manasına ve 'Ondan sığındım' cümlesinde olduğu gibi mücâveze (aşma/uzaklaşma) manasına da gelebilir. Buna göre şayet { مِنْ مِثْلِهِ } ibaresi { فَأْتُوا } emrine taalluk ettirilip { مِنْ } harfi bedel veya mücâveze manasına, { مِثْلِ } lafzı zâid (pekiştirme amaçlı araya girmiş) kabul edilse ve zamir de 'Şanı yüce, delili apaçık o Kitab'ın yerine veya eseri muazzam, kadr-i kıymeti pek celil olan bu Kitab'ı bir yana bırakarak tek bir sure getirin' manası üzere { مِمَّا نَزَّلْنا } ifadesine raci kılınsaydı, meydan okuma (tahaddî) açısından daha beliğ ve i'câzı ortaya koymada daha açık olurdu. Kaldı ki başlangıç noktasında (ibtidâ) dikkate alınan hususlardan hiçbirinin sahih olamayacağı iddiası da kabul edilemez; zira bütün ile parça arasındaki irtibat, mekan ile mekanda bulunan şey (mütemekkin) arasındaki irtibattan çok daha güçlüdür. Nitekim mekanın, orada bulunan şeyin fiili için bir başlangıç kılınması caiz olduğu gibi, bütünün de parçanın getirilmesi hususunda bir başlangıç kabul edilmesi caizdir. Bunu [imkansız] söyleyen kimsenin kulağına Sîbeveyh'in şu sözü hiç çalınmamış olsa gerektir: 'Mekan ve zaman olmayan şeyler de mekan konumundadır; nitekim «Surenin başından sonuna kadar okudum» ve «Sana bir dirhemden bir dinara kadar verdim» denilir.' Ayrıca bir şeyin bir parçasını getirmek, onu o şeyden ayırmak (tefrik) demektir; ve...

يستراب أن الكل مبدأ تفريق البعض منه، ويمكن أن يقال- وهو الذي اختاره مولانا الشهاب- أن المراد من الآية التحدي وتعجيز بلغاء العرب المرتابين فيه عن الإتيان بما يضاهيه، فمقتضى المقام أن يقال لهم: معاشر الفصحاء المرتابين في أن القرآن من عند الله ائتوا بمقدار أقصر سورة من كلام البشر محلاة بطراز الإعجاز ونظمه، وما ذكر يدل على هذا إذا كان من مثله صفة سورة سواء كان الضمير- لما- أو- للعبد- لأن معناه ائتوا بمقدار سورة تماثله في البلاغة كائنة من كلام أحد، مثل هذا العبد في البشرية فهو معجز للبشر عن الإتيان بمثله أو ائتوا بمقدار سورة من كلام هو مثل هذا المنزل ومثل الشيء غيره فهو من كلام البشر أيضا، فإذا تعلق ورجع الضمير للعبد فمعناه أيضا- ائتوا من مثل هذا العبد في البشرية بمقدار سورة تماثله- فيفيد ما ذكرنا، ولو رجع على هذا لما كان معناه- ائتوا- من مثل هذا المنزل بسورة، ولا شك أن مِنْ ليست بيانية لأنها لا تكون لغوا ولا تبعيضية لأن المعنى ليس عليه فهي ابتدائية والمبدأ ليس فاعليا بل ماديا، فحينئذ المثل الذي السورة بعض منه لم يؤمر بالإتيان به، فلا يخلو من أن يدعي وجوده وهو خلاف الواقع وابتناؤه على الزعم أو الفرض تعسف بلا مقتض أولا ولا يليق بالتنزيل، وكيف يأتون ببعض من شيء لا وجود له؟! والحق عندي أن رجوع الضمير إلى كل من العبد، ومِمَّا على تقديري اللغو والاستقرار أمر ممكن، ودائرة التأويل واسعة والاستحسان مفوض إلى الذوق السليم، والذي يدركه ذوقي- ولا أزكّي نفسي- أنه على تقدير التعلق يكون رجوع الضمير إلى العبد أحلى، والبحث في هذه الآية مشهور، وقد جرى فيه بين العضد والجاربردي ما أدى إلى تأليف الرسائل في الانتصار لكل. وقد وفقت للوقوف على كثير منها والحمد لله، ونقلت نبذة منها في- الأجوبة العراقية- ثم أولي الوجوه هنا على الإطلاق جعل الظرف صفة للسورة والضمير للمنزل ومِنْ بيانية، أما أولا فلأنه الموافق لنظائره من آيات التحدي كقوله تعالى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ [يونس: ٣٨] لأن المماثلة فيها صفة للمأتي به، وأما ثانيا فلأن الكلام في المنزل لا المنزل عليه وذكره إنما وقع تبعا ولو عاد الضمير إليه ترك التصريح بمماثلة السورة وهو عمدة التحدي وإن فهم، وأما ثالثا فلأن أمر الجم الغفير- لأن يأتوا من مثل ما أتى به واحد من جنسهم- أبلغ من أمرهم بأن يجدوا أحدا يأتي بمثل ما أتى به رجل آخر، وأما رابعا فلأنه لو رجع الضمير للعبد لأوهم أن إعجازه لكونه ممن لم يدرس ولم يكتب لا أنه في نفسه معجز مع أن الواقع هذا، وبعضهم رجح رد الضمير إلى العبد صلى الله تعالى عليه وسلم باشتماله على معنى مستبدع مستجد وبأن الكلام مسوق للمنزل عليه إذ التوحيد والتصديق بالنبوة توأمان، فالمقصود إثبات النبوة والحجة ذريعة فلا يلزم من الافتتاح بذكر- ما نزلنا- أن يكون الكلام مسوقا له وبأن التحدي على ذلك أبلغ، لأن المعنى اجتمعوا كلكم وانظروا هل يتيسر لكم الإتيان بسورة ممن لم يمارس الكتب ولم يدارس العلوم؟! وضم بنات أفكار بعضهم إلى بعض معارض بهذه الحجة بل هي أقوى في الإفحام إذ لا يبعد أن يعارضوه بما يصدر عن بعض علمائهم مما اشتمل على قصص الأمم الخالية المنقولة من الكتب الماضية وإن كان بينهما بون إذ الغريق يتشبث بالحشيش، وأما إذا تحدى بسورة من أمي كذا وكذا لم يبق للعوارض مجال، هذا ولا يخفى أنه صرح ممرد ونحاس مموه، وظاهر السباق يؤيد ما قلنا ويلائمه ظاهرا كما سنبينه بمنه تعالى، قوله تعالى:

bütünün, parçanın kendisinden ayrılmasının başlangıcı olduğunda şüphe edilemez. Şöyle de denilebilir—ki Mevlânâ Şihâb'ın tercih ettiği de budur—: Ayetten murat, meydan okumak ve Kur'an'dan şüphelenen Arap bülegâsını onun bir benzerini getirmekten aciz bırakmaktır. Makamın gereği onlara şöyle denilmesidir: 'Ey Kur'an'ın Allah katından olduğundan şüphe eden fasihler topluluğu! İnsan kelamından, i'caz ve nazım tarzıyla bezenmiş en kısa bir sure miktarınca bir şey getirin.' İster zamir indirilen şeye ister kula ait olsun, { مِنْ مِثْلِهِ } ibaresi surenin sıfatı olduğunda zikredilen husus buna delalet eder. Çünkü bunun manası: 'Beşeriyette bu kulun benzeri olan bir kimsenin kelamından, belagatte ona denk bir sure miktarınca getirin ki bu durum beşerin onun benzerini getirmekten aciz olduğunu göstersin' veya 'Bu indirilenin benzeri olan bir kelamdan bir sure miktarınca getirin—ki bir şeyin benzeri onun gayrıdır—o da yine beşer kelamından olur' demektir. Fiile bağlanıp zamir kula döndüğünde de manası yine 'Beşeriyette bu kulun benzeri olan birinden ona denk bir sure getirin' demek olur ve zikrettiğimiz faydayı sağlar. Bu durumda [bağlanma halinde] şayet zamir indirilene dönseydi manası 'Bu indirilenin benzerinden bir sure getirin' demek olurdu. Şüphe yok ki { مِنْ } tebyîniye değildir; zira lağv olamaz. Teb'îziye de değildir, çünkü mana buna uygun değildir. Dolayısıyla ibtidaiyedir; başlangıç ise faili değil maddidir. Bu durumda surenin bir parçası olduğu 'benzer'in getirilmesi emredilmiş değildir. Dolayısıyla onun var olduğunu iddia etmekten hâlî kalamaz ki bu vakıaya aykırıdır; bunun bir iddiaya veya faraziyeye dayandırılması ise gereksiz bir tekellüftür ve tenzile yakışmaz. Varlığı olmayan bir şeyin parçasını nasıl getirecekler?! Bana göre hak olan şudur: Lağv ve istikrar takdirlerinin her ikisinde de zamirin hem kula hem de { مِمَّا } lafzına dönmesi mümkündür. Te'vil dairesi geniştir ve tercihte bulunmak selim zevke havale edilmiştir. Zevkimin kavradığı şey—ki nefsimi temize çıkarmam—taalluk takdirinde zamirin kula dönmesinin daha tatlı olduğudur. Bu ayetteki tartışma meşhurdur; nitekim el-Adud ile el-Câreberdî arasında her birini desteklemek üzere risaleler telif edilmesine varan münazaralar geçmiştir. Allah'a hamdolsun ki bunların pek çoğuna vâkıf olmaya muvaffak oldum ve bir kısmını el-Ecvibetü'l-Irâkıyye'de naklettim. Burada mutlak olarak en evlâ vecih; zarfın surenin sıfatı kılınması, zamirin indirilen şeye dönmesi ve { مِنْ } harfinin beyaniye olmasıdır. Birincisi; Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } [Yûnus: 38] “Onun benzeri bir sure getirin” buyruğunda olduğu gibi meydan okuma ayetlerindeki benzerlerine uygun olmasıdır, zira oralarda benzerlik getirilen şeyin sıfatıdır. İkincisi; sözün indirilen kimse hakkında değil indirilen hakkında olmasıdır; onun zikri ise ancak tebean vaki olmuştur. Şayet zamir ona dönseydi, anlaşılsa bile meydan okumanın esası olan surenin benzerliği tasrih edilmemiş olurdu. Üçüncüsü; büyük bir topluluğa kendi cinslerinden birinin getirdiğinin benzerini getirmelerini emretmek, başka bir adamın getirdiğinin benzerini getirecek birini bulmalarını emretmekten daha beliğdir. Dördüncüsü; şayet zamir kula dönseydi, onun mucize oluşunun bizzat kendisinin mucize olmasından değil de okumamış ve yazmamış birinden sadır olmasından kaynaklandığı vehmini doğururdu; oysa gerçek olan birincisidir. Bazıları ise harikulade ve yeni bir mana içermesi sebebiyle ve tevhit ile peygamberliği tasdik ikiz kardeş olup maksat da peygamberliği ispat ve hüccet de buna vesile olduğundan sözün indirilen kimseye yönelik sevk edildiği gerekçesiyle zamirin kul Efendimiz'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) döndürülmesini tercih etmişlerdir. Dolayısıyla söze { مِمَّا نَزَّلْنا } ifadesiyle başlanmasından sözün ona yönelik sevk edildiği lazım gelmez; ayrıca buna göre meydan okuma daha beliğdir. Zira mana: 'Hepiniz toplanın ve kitaplarla meşgul olmamış, ilimleri okumamış birinden bir sure getirmenin sizin için mümkün olup olmadığına bakın!' demektir. Bazılarının fikir ürünlerini birbirine eklemesi bu hüccetle karşılanmıştır; hatta susturmada bu daha kuvvetlidir. Çünkü boğulan kimsenin ota sarılması gibi aralarında büyük fark olsa bile geçmiş kitaplardan nakledilen eski ümmetlerin kıssalarını içeren ve bazı âlimlerinden sadır olan şeylerle ona karşı çıkmaları uzak bir ihtimal değildir. Fakat şöyle şöyle ümmi birinden bir sure getirmekle meydan okunduğunda artık itirazlara mahal kalmaz. Bununla birlikte bunun cilalanmış bir sırça ve yaldızlanmış bir bakır olduğu gizli değildir. Sözün zahiri akışı (sebâkı) dediğimizi teyit etmekte ve Allah'ın lütfuyla açıklayacağımız üzere zahiren buna uygun düşmektedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ الدعاء النداء والاستعانة، ولعل الثاني مجاز أو كناية مبنية على النداء لأن الشخص إنما ينادى ليستعان به، ومنه أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ [الإنعام: ٤٠] والشهداء جمع شهيد أو شاهد، والشهيد كما قال الراغب: كل من يعتد بحضوره ممن له الحل والعقد، ولذا سموا غيره مخلفا وجاء بمعنى الحاضر، والقائم بالشهادة، والناصر، والإمام أيضا. ودُونِ ظرف مكان لا يتصرف ويستعمل- بمن- كثيرا- وبالياء- قليلا، وخصه في البحر بمن «دونها» ورفعه في قوله:

{ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } Dua; nida etmek ve yardım istemektir. İkincisi belki de nida üzerine kurulu bir mecaz veya kinayedir; çünkü kişi ancak kendisinden yardım istemek için çağrılır. { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } [el-En'âm: 40] “Allah'tan başkasını mı çağırıyorsunuz?” ayeti de bundandır. 'Şühedâ' (şahitler), şehîd veya şâhid kelimesinin çoğuludur. Râgıb'ın belirttiği gibi şehîd; ehli hal ve akd olup huzuruna itibar edilen kimsedir. Bu sebeple onun dışındakilere 'muhallef' (geride bırakılan) demişlerdir. Şehîd kelimesi hazır bulunan, şahitlik eden, yardımcı ve önder (imam) manalarına da gelmiştir. { دُونِ } çekimi olmayan (gayr-i mutasarrıf) bir mekân zarfıdır; çokça 'min' ile, nadiren de 'yâ' ile kullanılır. el-Bahr sahibi bunu 'dûnehâ' ile tahsis etmiş ve şu beyitteki merfû oluşunu:

ألم تريا أني حميت حقيقتي ... وباشرت حد الموت والموت «دونها»

Görmediniz mi hakikatimi nasıl koruduğumu... Ve ölüm eşiğine ulaştığımı, oysa ölüm 'ondan berideydi'

نادر لا يقاس عليه ومعناها أقرب مكان من الشيء فهو- كعند- إلا أنها تنبىء عن دنو كثير وانحطاط يسير، ومنه دونك اسم فعل لا تدوين الكتب خلافا للبيضاوي- كما قيل- لأنه من الديوان الدفتر ومحله، وهي فارسي معرب من قول كسرى إذ رأى سرعة الكتاب في كتابتهم وحسابهم ديوانه. وقد يقال لا بعد فيما ذكره البيضاوي وديوان مما اشتركت فيه اللغتان، وقد استعمل في انحطاط محسوس لا في ظرف- كدون زيد في القامة- ثم استعير للتفاوت في المراتب المعنوية تشبيها بالمراتب الحسية- كدون عمرو شرفا- ولشيوع ذلك اتسع في هذا المستعار فاستعمل في كل تجاوز حد إلى حد ولو من دون تفاوت وانحطاط، وهو بهذا المعنى قريب غير فكأنه أداة استثناء، ومن الشائع دون بمعنى خسيس فيخرج عن الظرفية ويعرف بأل ويقطع عن الإضافة كما في قوله:

kıyaslanamayacak derecede nadir görmüştür. Manası bir şeye en yakın mekândır; bu bakımdan 'ınde' (yanında) gibidir, ancak onda çokça yakınlık ve az bir alçalma manası vardır. Fiil soylu isim olan 'dûneke' bundandır; Beyzâvî'nin hilafına kitapların tedvini (divan haline getirilmesi) bundan değildir—söylendiği üzere—çünkü o, defter ve onun yeri olan 'dîvân'dandır. Bu da Kisrâ'nın, kâtiplerin yazı ve hesaplarındaki süratini gördüğünde söylediği 'dîvâne' sözünden Arapçalaşmış Farsça bir kelimedir. Beyzâvî'nin zikrettiği hususun uzak olmadığı ve dîvânın her iki dilin ortak kelimelerinden olduğu da söylenebilir. Zarf olmayıp 'boyca Zeyd'den aşağı' örneğindeki gibi somut bir alçalmada da kullanılmıştır; sonra hissi mertebelere benzetilerek 'şerefçe Amr'dan aşağı' örneğinde olduğu gibi manevi mertebelerdeki farklılık için istiare edilmiştir. Bunun yaygınlaşması sebebiyle bu müsteâr manada genişleme olmuş ve farklılık ve alçalma olmasa bile bir haddi diğer bir hadde her aşmada kullanılmıştır. Bu manasıyla 'gayr' kelimesine yakındır; adeta bir istisna edatıdır. { دون } kelimesinin alçak/değersiz manasında kullanımı da yaygındır; bu takdirde zarfiyetten çıkar, el takısı alır ve şu beyitte olduğu gibi izafetten kesilir:

إذا ما علا المرء رام العلا ... ويقنع «بالدون» من كان دونا

Kişi yüceldiği zaman yücelikleri arzular... 'Aşağılık' olan ise aşağı olana razı olur.

وما في القاموس من أنه يقال رجل من دون، ولا يقال دون مخالف للدراية والرواية، وليس عندي وجه وجيه في توجيهه، والمشهور أنه ليس لهذا فعل، وقيل يقال: دان يدين منه واستعماله بمعنى فضلا وعليه حمل قول أبي تمام:

el-Kâmûs'ta yer alan 'raculün min dûn' denir fakat 'dûnün' denmez şeklindeki ifade dirayete ve rivayete aykırıdır; bunun tevcihinde bence tutarlı bir vecih yoktur. Meşhur olan, bunun bir fiilinin bulunmadığıdır. Ondan türeyerek 'dâne yedînü' denildiği de söylenmiştir. 'Fazla olarak/şöyle dursun' manasında kullanılması ve Ebû Temmâm'ın şu beytinin buna hamledilmesi ise:

الود للقربى ولكن عرفه ... للأبعد الأوطان «دون» الأقرب

Sevgi akrabayadır, lakin onun ihsanı... En yakın dururken en uzak yurtlaradır.

لم يسلمه أرباب التنقير نعم قالوا: يكون بمعنى وراء- كأمام- وبمعنى فوق ونقيضا له. ومِنْ لابتداء الغاية متعلقة بادعوا، ودون تستعمل بمعنى التجاوز في محل النصب على الحال، والمعنى ادعوا إلى المعارضة من يحضركم أو من ينصركم بزعمكم متجاوزين الله تعالى في الدعاء بأن لا تدعوه، والأمر للتعجيز والإرشاد أو ادعوا من دون الله من يقيم لكم الشهادة بأن ما أتيتم به مماثلة فإنهم لا يشهدون، ولا تدعوا الله تعالى للشهادة بأن تقولوا الله تعالى شاهد وعالم بأنه مثله فإن ذلك علامة العجز والانقطاع عن إقامة البينة والأمر حينئذ للتبكيت- والشهيد- على الأول بمعنى الحاضر، وعلى الثاني بمعنى الناصر، وعلى الثالث بمعنى القائم بالشهادة، قيل: ولا يجوز أن يكون بمعنى الإمام بأن يكون المراد بالشهداء الآلهة الباطلة لأن الأمر بدعاء الأصنام لا يكون إلا تهكما، ولو قيل: ادعوا الأصنام ولا تدعوا الله تعالى ولا تستظهروا به لانقلب الأمر من التهكم إلى الامتحان إذ لا دخل لإخراج الله تعالى عن الدعاء في التهكم، وفيه أن أي تهكم وتحميق أقوى من أن يقال لهم استعينوا بالجماد ولا تلتفتوا نحو رب العباد؟ ولا يجوز حينئذ أن تجعل دون بمعنى القدام إذ لا معنى لأن يقال ادعوها بين يدي الله تعالى أي في القيامة للاستظهار بها في المعارضة التي في الدنيا، وجوزوا أن تتعلق من ب «شهداءكم» وهي للابتداء أيضا، ودُونِ بمعنى التجاوز في محل النصب على الحال والعامل فيه معنى الفعل المستفاد من إضافة- الشهداء- أعني الاتخاذ، والمعنى ادعوا الذين اتخذتموهم أولياء مِنْ دُونِ اللَّهِ تعالى، وزعمتم أنها تشهد لكم يوم القيامة، ويحتمل أن يكون دُونِ بمعنى أمام حقيقة أو مستعارا من معناه الحقيقي الذي يناسبه أعني به أدنى مكان من الشيء وهو ظرف لغو معمول- لشهداء- ويكفيه رائحة الفعل فلا حاجة إلى الاعتماد ولا إلى تقدير ليشهدوا، ومِنْ للتبعيض كما قالوا في مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ [الرعد: ١١، الجن: ٢٧] لأن الفعل يقع في بعض الجهتين، وظاهر كلام الدماميني في شرح التسهيل. أنها زائدة، وهو مذهب ابن مالك، والجمهور على أنها ابتدائية، والمعنى ادعوا الذين يشهدون لكم بين يدي الله ﷿ على زعمكم، والأمر للتهكم، وفي التعبير عن الأصنام بالشهداء ترشيح له بتذكير ما اعتقدوه من أنها من الله تعالى بمكان، وأنها تنفعهم بشهادتهم كأنه قيل: هؤلاء عدتكم وملاذكم فادعوهم لهذه العظيمة النازلة بكم- فلا عطر بعد عروس، وما وراء عبادان قرية- ولم تجعل دُونِ بمعنى التجاوز لأنهم لا يزعمون شركته تعالى مع الأصنام في الشهادة فلا

tahkik ehli tarafından kabul görmemiştir. Evet, 'emâm' (ön) gibi 'verâ' (arka) manasına, 'fevk' (üst) manasına ve onun zıddı manasına geldiğini söylemişlerdir. { مِنْ } gaye başlangıcı bildirip { ادْعُوا } fiiline taalluk etmektedir; { دُونِ } ise aşma/öteye geçme manasında olup hal olarak mansubdur. Manası: 'Duada Allah Teâlâ'yı aşarak, O'na dua etmeksizin; iddianıza göre yanınızda hazır bulunanları veya size yardım edenleri meydan okumaya çağırın' demektir. Emir aciz bırakma ve irşad içindir. Yahut 'Getirdiğiniz şeyin benzer olduğuna dair lehinize şahitlik edecek kimseleri Allah'tan başka olarak çağırın—ki asla şahitlik edemezler—ve Allah Teâlâ'nın bunun benzeri olduğunu bildiğini ve buna şahit olduğunu söyleyerek Allah Teâlâ'yı şahitliğe çağırmayın; zira bu delil getirmekten acizliğin ve tükenmişliğin alametidir' demektir; bu takdirde emir susturmak (tebkît) içindir. Birinciye göre 'şehîd' hazır bulunan; ikinciye göre yardımcı; üçüncüye göre şahitlik eden demektir. 'Şühedâ' ile batıl ilahlar kastedilerek önder (imam) manasına olmasının caiz olmadığı söylenmiştir; zira putların duaya çağrılması emri ancak bir alay (tehekküm) olabilir. Şayet 'Putları çağırın, Allah'ı çağırmayın ve O'ndan medet ummayın' denilseydi, bu emir tehekkümden imtihana dönerdi; çünkü Allah Teâlâ'nın duadan hariç tutulmasının tehekkümle bir ilgisi yoktur. Buna karşılık, onlara 'Cansız varlıklardan yardım isteyin de kulların Rabbine yönelmeyin' denilmesinden daha büyük hangi alay ve ahmak yerine koyma olabilir ki? Bu takdirde { دُونِ } kelimesini 'ön' manasında kılmak caiz olmaz; zira dünyadaki meydan okumada onlardan medet ummak için 'Allah Teâlâ'nın huzurunda yani kıyamette onları çağırın' denilmesinin bir manası yoktur. { مِنْ } harfinin { شُهَداءَكُمْ } lafzına taalluk etmesini de caiz görmüşlerdir; bu da yine ibtida içindir. { دُونِ } ise aşma manasında hal olarak mansubdur; onda amel eden ise { شُهَداءَ } lafzının izafetinden anlaşılan fiil manası yani 'edinme'dir. Manası: 'Allah Teâlâ'dan başka veliler edindiğiniz ve kıyamet günü lehinize şahitlik edeceklerini iddia ettiğiniz kimseleri çağırın' demektir. { دُونِ } lafzının hakikaten veya münasip olan hakiki manasından istiare yoluyla 'ön' manasında olması da muhtemeldir; bununla bir şeye en yakın mekânı kastediyorum. Bu { شُهَداءَ } lafzının mamulü olan bir zarf-ı lağvdır; fiil kokusu ona yeterli olup dayanmaya (i'timad) ve 'şahitlik etsinler diye' takdirine hacet yoktur. { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } [er-Ra'd: 11, el-Cin: 27] ayetlerinde söyledikleri gibi { مِنْ } teb'îz içindir; zira fiil iki cihetin bir kısmında vaki olur. ed-Demâmînî'nin Şerhu't-Teshîl'deki sözünün zahirine göre bu zaiddir ki İbn Mâlik'in mezhebi de budur; cumhura göre ise ibtidaiyedir. Manası: 'İddianıza göre Allah Azze ve Celle'nin huzurunda sizin lehinize şahitlik edecek olanları çağırın' demektir ve emir tehekküm içindir. Putların şahitler olarak tabir edilmesinde; onların Allah Teâlâ katında bir mevki sahibi olduklarına ve şahitlikleriyle kendilerine fayda sağlayacaklarına dair inançlarını hatırlatarak tehekkümü pekiştirme (terşîh) vardır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Bunlar sizin hazırlığınız ve sığınağınızdır; başınıza gelen bu büyük felaket için onları çağırın; gelinden sonra artık koku sürünülmez ve Âbâdân'ın ardında artık köy yoktur!' { دُونِ } kelimesi aşma manasında kılınmamıştır; çünkü onlar Allah Teâlâ'nın putlarla şahitlikte ortak olduğunu iddia etmemektedirler ki

وجه للإخراج، وقيل يجوز أن تكون مِنْ للابتداء والظرف حال ويحذف من الكلام مضاف، والمعنى- ادعوا شهداءكم- من فصحاء العرب وهم أولياء الأصنام متجاوزين في ذلك أولياء الله ليشهدوا لكم أنكم أتيتم بمثله، والمقصود بالأمر حينئذ إرخاء العنان والاستدراج إلى غاية التبكيت كأنه قيل: تركنا إلزامكم بشهداء الحق إلى شهدائكم المعروفين بالذنب عنكم فإنهم أيضا لا يشهدون لكم حذارا من اللائمة وأنفة من الشهادة البتة البطلان، كيف لا وأمر الإعجاز قد بلغ من الظهور إلى حيث لم يبق إلى إنكاره سبيل؟ وإخراج الله تعالى على بعض الوجوه لتأكيد تناول المستثنى منه بجميع ما عداه لا لبيان استبداده تعالى بالقدرة على ما كلفوه لإيهامه أنهم لو دعوه تعالى لأجابهم إليه وعلى بعض للتصريح من أول الأمر ببراءتهم منه تعالى وكونهم في عروة المحادة والمشاقة له قاصرين استظهارهم على ما سواه، والالتفات إما لإدخال الروع وتربية المهابة أو للإيذان بكمال سخافة عقولهم حيث آثروا على عبادة من له الألوهية الجامعة عبادة من لا أحقر منه- والصدق- مطابقة الواقع والمذاهب فيه مشهورة، والجواب إِنْ محذوف لدلالة الأول عليه وليس هو جوابا لهما، وكذا متعلق الصدق أي إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بزعمكم في أنه كلام البشر أو في أنكم تقدرون على معارضته- فأتوا، وادعوا- فقد بلغ السيل الزبى، وهذا كالتكرير للتحدي والتأكيد له، ولذا ترك العطف وجعل المتعلق الارتياب لتقدمه مما لا ارتياب في تأخره لأن الارتياب من قبيل التصور الذي لا يجري فيه صدق ولا كذب، والقول بأن المراد إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في احتمال أنه كذا مع ما فيه من التكلف لا يجدي نفعا لأن الاحتمال شك أيضا

O'nu hariç tutmanın bir veçhi olsun. { مِنْ } harfinin ibtida için, zarfın hal olması ve sözden bir muzafın hazfedilmesi de caiz görülmüştür. Manası: 'Onun bir benzerini getirdiğinize dair lehinize şahitlik etmeleri için bu hususta Allah'ın dostlarını bir kenara bırakarak putların dostları olan Arap fasihlerinden şahitlerinizi çağırın' demektir. Bu takdirde emirden maksat, dizginleri serbest bırakmak (irhâ-i inân) ve onları susturmanın son noktasına kadar adım adım çekmektir (istidrâc). Sanki şöyle denilmiştir: 'Sizi hak şahitlerle ilzam etmeyi bıraktık, sizin adınıza savunma yaptıkları bilinen kendi şahitlerinize başvurun; kınanma korkusundan ve apaçık batıl olan bir şahitlikten kaçınarak onlar dahi lehinize şahitlik etmeyecektir. Nasıl etsinler ki, i'caz meselesi inkârına hiçbir yol kalmayacak derecede açıklığa kavuşmuştur?' Allah Teâlâ'nın bazı vecihlere göre hariç tutulması; kendisini mükellef kıldıkları şeye O'nun müstakil olarak kadir olduğunu beyan etmek için değil—ki O'nu çağırsalar icabet edeceği vehmini doğurur—müstesna minh'in O'nun dışındaki her şeyi kapsadığını pekiştirmek içindir. Bazı vecihlere göre ise baştan itibaren onların Allah Teâlâ'dan uzak olduklarını, O'na düşmanlık ve muhalefet halkasında bulunup yardımı yalnızca O'nun dışındakilerden beklediklerini açıkça belirtmek içindir. İltifat sanatı ise ya korku salmak ve heybet uyandırmak yahut her şeyi kuşatan ilahlığa sahip olana kulluk etmek yerine varlıkların en hakirine kulluk etmeyi tercih ettikleri için akıllarının son derece kıt olduğunu bildirmek içindir. Doğruluk (sıdk); gerçeğe uygunluktur ve bu konudaki mezhepler meşhurdur. { إِنْ } şartının cevabı, önceki cümlenin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir ve her ikisinin birden cevabı değildir. Sıdkın müteallakı da hazfedilmiştir; yani 'şayet onun bir beşer sözü olduğu veya ona nazire getirmeye güç yetirebileceğiniz yönündeki iddianızda doğru sözlü iseniz—haydi getirin ve çağırın—artık bıçak kemiğe dayanmıştır.' Bu, meydan okumanın tekrarı ve onun pekiştirilmesi gibidir. Bundan ötürü atıf terk edilmiş; şüphenin müteallak kılınması ise onun önce geçmiş olması sebebiyledir ki onun sonralığı hususunda bir şüphe yoktur; çünkü şüphe, içinde doğruluk ve yalancılık cereyan etmeyen tasavvur kabilindendir. Murat edilenin 'onun şöyle olma ihtimalinde doğru sözlü iseniz' olduğunu söylemek ise içerdiği tekellüfle birlikte hiçbir fayda sağlamaz; çünkü ihtimal de bir şüphedir;

، ومن التكلف بمكان قول الشهاب: إن المراد من النظم الكريم الترقي في إلزام الحجة، وتوضيح المحجة، فالمعنى إن ارتبتم فأتوا بنظيره ليزول ريبكم ويظهر أنكم أصبتم فيما خطر على بالكم وحينئذ فإن صدقت مقالتكم في أنه مفتري فأظهروها ولا تخافوا هذا، ووجه ملائمة الآية- لما قلناه في الآية السابقة- أنه ﷾ أمرهم بالاستعانة إما حقيقة أو تهكما بكل ما يعينهم بالإمداد في الإتيان في- المثل- أو بالشهادة على أن المأتي به- مثل- ولا شك أن ذلك إنما يلائم إذا كانوا مأمورين بالإتيان بالمثل بخلاف ما إذا كان المأمور واحدا منهم فإنهم باعثون له على الإتيان فالملائم حينئذ نسبة الشهداء إليه لأنهم شهداء له، وإن صح نسبته إليهم- باعتبار مشاركتهم إياه في تلك الدعوى بالتحريك والحث والقول بأنهم مشاركون للمأتي منه في دعوى المماثلة- ليس بشيء لأنه شهادة على المماثلة ثم ترجيح رجوع الضمير للمنزل يقتضي ترجيح كون الظرف صفة للسورة أيضا، وقد أورد هاهنا أمور طويلة لا طائل تحتها.

Şihâb'ın şu sözü de son derece tekellüflüdür: 'Yüce nazımdan murat, hücceti ilzam etmede ve doğru yolu açıklamada derece derece ilerlemektir. Manası: Eğer şüpheye düştüyseniz şüpheniz zail olsun ve aklınıza gelen şeyde isabet ettiğiniz ortaya çıksın diye onun bir dengini getirin; bu takdirde onun uydurma olduğuna dair sözünüz doğru çıkarsa onu ortaya koyun ve korkmayın.' Ayetin önceki ayette söylediğimize uygunluk veçhine gelince; Allah Azze ve Celle benzerini getirmede yardım ederek veya getirilen şeyin benzer olduğuna şahitlik ederek kendilerine destek olacak her şeyden—ister hakikat ister tehekküm yoluyla olsun—yardım istemelerini emretmiştir. Şüphe yok ki bu, benzerini getirmekle bizzat kendileri emrolundukları takdirde uygun düşer; emrolunanın onların içinden tek bir kişi olması durumunda ise onlar o kimseyi getirmeye sevk eden durumundadırlar; bu takdirde şahitlerin ona nispet edilmesi uygun olurdu, zira onlar onun şahitleridir. Her ne kadar o davada kışkırtma ve teşvikle ona ortak olmaları ve getirilen kimseden benzerlik iddiasına ortak oldukları söylenmesi itibariyle onlara nispeti sahih olsa da bir kıymeti yoktur; çünkü bu durum benzerliğe şahitliktir. Sonra zamirin indirilen şeye dönmesinin tercihi, zarfın surenin sıfatı olmasının tercihini de gerektirir. Burada hiçbir faydası olmayan uzun uzadıya meseleler zikredilmiştir.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ فذلكة لما تقدم فلذا أتى بالفاء أي إذا بذلتم في السعي غاية المجهود- وجاوزتم في الحد كل حد معهود متشبثين بالذيول راكبين متن كل صعب وذلول وعجزتم عن الإتيان بمثله وما يداينه في أسلوبه وفضله ظهر أنه معجز والتصديق به لازم- فآمنوا واتقوا النار، وأتى- بأن- والمقام- لإذا- لاستمرار العجز- وهو ﷾ اللطيف الخبير- تهكما بهم كما يقول الواثق بالغلبة لخصمه إن غلبتك لم أبق عليك، وتحميقا لهم لشكهم في المتيقن الشديد الوضوح، ففي الآية استعارة تهكمية تبعية حرفية أو حقيقة وكناية كسائر ما جاء على خلاف مقتضى الظاهر، وقد يقال عبر بذلك نظرا لحال المخاطبين فإن العجز كان قبل التأمل كالمشكوك فيه لديهم لاتكالهم على فصاحتهم، وتَفْعَلُوا مجزوم بلم ولا تنازع بينها وبين إن، وإن تخيل، وقد صرح ابن هشام بأنه لا يكون بين الحروف لأنها لا دلالة لها على الحدث حتى تطلب المعمولات إلا أن ابن العلج أجازه استدلالا بهذه الآية، ورد بأن إن تطلب مثبتا، ولَمْ منفيا، وشرط التنازع الاتحاد في المعنى- فإن هنا داخلة على المجموع عاملة في محله كأنه قال: فإن تركتم الفعل، فيفيد الكلام استمرار عدم الإتيان المحقق

{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Eğer yapamazsanız—ki asla yapamayacaksınız—o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının” ayeti, daha önce geçenlerin bir hulasası (fezlekesi) hükmündedir; bundan dolayı 'fa' ile gelmiştir. Yani: Gayret sarf etmede son noktaya ulaştığınızda, her türlü bilinen sınırı aşıp her çareye sarıldığınızda, her türlü zor ve kolay yola başvurduğunuzda ve onun bir benzerini yahut üslup ve üstünlükte ona yaklaşacak bir şeyi getirmekten aciz kaldığınızda onun mucize olduğu ortaya çıkmış ve onu tasdik etmek vacip olmuştur; öyleyse iman edin ve ateşten sakının. Acizliğin sürekliliği sebebiyle—ki O Azze ve Celle Latîf ve Habîr'dir—makam { إِذا } makamı olduğu halde, galibiyetinden emin olan kimsenin hasmına 'Eğer seni yenersem sana acımam' dediği gibi onlarla alay etmek (tehekküm) ve son derece açık olan kesin bir şeyden şüphe ettikleri için onları ahmak yerine koymak amacıyla { إِنْ } getirilmiştir. Dolayısıyla ayette tebeî, harfî bir tehekküm istiaresi veya zahirin muktezasına aykırı gelen diğer yerlerdeki gibi hakikat ve kinaye vardır. Şöyle de denilebilir: Muhatapların hali göz önüne alınarak böyle tabir edilmiştir; zira fesahatlerine güvendiklerinden ötürü iyice düşünmeden önce acizlik onlar nezdinde adeta şüpheli bir durumdaydı. { تَفْعَلُوا } fiili { لَمْ } ile meczumdur; her ne kadar öyle zannedilse de onunla { إِنْ } arasında bir tenâzu' (çekişme) yoktur. Nitekim İbn Hişâm harfler arasında tenâzu' olamayacağını açıkça belirtmiştir; zira mamul talep edecek derecede bir hadese delaletleri yoktur. Ancak İbnu'l-Ulc bu ayeti delil getirerek buna cevaz vermiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: { إِنْ } olumlu fiil, { لَمْ } ise olumsuz fiil talep eder; tenâzu'un şartı ise manada birliktir. Buradaki { إِنْ } terkibin tamamına dahil olup onun mahallinde amel etmektedir; sanki 'Eğer fiili terk ederseniz' demiştir. Böylece söz, geçmişte tahakkuk eden getirmeyişin sürekliliğini ifade eder;

في الماضي وبهذا ساغ اجتماعهما وإلا فبين مقتضاهما الاستقبال والمضي تناف، نعم قيل في ذلك إشكال لم يحرر دفعه بعد بما يشفي العليل: وهو أن المحل إن كان للفعل وحده لزم توارد عاملين في نحو- إن لم يقمن- وإن كان للجملة رد أنهم لم يعدوها مما لها محل أو للمحل مع الفعل فلا نظير له فلعلهم يتصيدون فعلا مما بعدها ويجزمونه بها وهو كما ترى، وعبر سبحانه عن الفعل الخاص حيث كان الظاهر- فإن لم تأتوا بسورة من مثله بالفعل المطلق العام- ظاهرا لإيجاز القصر، وفيه إيذان بأن المقصود بالتكليف إيقاع نفس الفعل المأمور به لإظهار عجزهم عنه لا تحصيل المفعول ضرورة استحالته، وإن مناط الجواب في الشرطية- أعني الأمر بالاتقاء- هو عجزهم عن إيقاعه لا فوت حصول المقصود، وقيل: أطلق الفعل وأريد به الإتيان مع ما يتعلق به على طريقة ذكر اللازم وإرادة الملزوم لما بينهما من التلازم المصحح للانتقال بمعونة قرائن الحال، أو على طريقة التعبير عن الأسماء الظاهرة بالضمائر الراجعة إليها حذرا من التكرير، والظاهر أن فيما عبر به إيجازا وكناية وإيهام نفي الإتيان بالمثل وما يدانيه بل وغيره، وإن لم يكن مرادا وَلَنْ كلا في نفي المستقبل وإن فارقتها بالاختصاص بالمضارع، وعمل النصب إلا فيما شذ من الجزم بها في قوله:

[geçmişte tahakkuk eden] getirmeyişin sürekliliğini ifade eder ve bu sayede ikisinin bir arada bulunması caiz olmuştur; aksi takdirde ikisinin muktezası olan gelecek ve geçmiş zaman arasında bir çelişki olurdu. Evet, bu hususta henüz tatmin edici bir şekilde çözülememiş bir müşkillik olduğu söylenmiştir: Şayet mahal sadece fiile aitse 'in lem yekumne' gibi bir ifadede iki amilin tek bir lafızda toplanması gerekir; şayet mahal cümleye aitse cümleleri mahalli olanlardan saymadıkları gerekçesiyle reddedilmiştir; yahut fiille birlikte mahalle aitse bunun bir benzeri yoktur. Belki de ondan sonra gelen bir fiili takdir edip onunla cezmederler ki bu da gördüğün gibidir. Şânı yüce olan [Allah], zahir olan 'eğer onun benzeri bir sure getiremezseniz' ifadesi yerine mutlak ve genel fiili zikretmiştir; bu zahiren kasr yoluyla icaz içindir. Bunda, mükellef kılınmaktan maksadın acizliklerini ortaya koymak için bizzat emredilen fiili işlemek olduğuna, imkânsızlığı sebebiyle mef'ûlü elde etmek olmadığına; şartın cevabının menatının—yani sakınma emrinin—maksadın gerçekleşmemesi değil, fiili işlemeye güç yetiremeyişleri olduğuna bir bildirim vardır. Şöyle de denilmiştir: Fiil mutlak bırakılmış ve aralarındaki geçişi sağlayan karinelerin yardımıyla lazım zikredilip melzum irade edilerek getirme ve ona bağlı hususlar murat edilmiştir; yahut tekrardan kaçınmak için açık isimlerin yerine onlara dönen zamirlerin getirilmesi usulü benimsenmiştir. Zahir olan odur ki bu tabirde bir icaz, kinaye ve murat edilmese bile benzerini ve ona yaklaşanı, hatta başkasını getirmeyi nefyetme vehmi vardır. { وَلَنْ } edatı, muzariye has oluşu ve şaz olarak şu beyitteki gibi kendisiyle cezm edilmesi müstesna nasb ameli yapması yönüyle { لا } edatından ayrılsa da gelecek zamanı nefyetmede onun gibidir:

«لن» يخب الآن من رجاك ومن ... حرك من دون بابك الحلقة

Seni uman ve kapından başkasının halkasını çalan kimse asla eli boş dönmez.

و: لا تقتضي النفي على التأبيد وإن أفادت التأكيد والتشديد ولأطول مدة أو قلتها خلافا لبعضهم، وليس أصلها- لا أن- كما روي عن الخليل: فحذفت الهمزة لكثرتها وسقطت الألف للساكنين وتغير الحكم وصار «لن» تضرب كلاما تاما دون أن ومصحوبها، وقيل: به لقوله:

{ لَنْ } bazılarına göre tekit ve şiddet bildirse de en uzun veya en kısa süre boyunca ebediyen nefyi gerektirmez. Halîl'den rivayet edildiği gibi aslı 'lâ en' de değildir; çok kullanıldığı için hemzesi hazfedilmiş, iki sakinin buluşması sebebiyle elif düşmüş, hükmü değişmiş ve 'len tedribe' ifadesi 'en' ve mamulü olmaksızın tam bir kelam haline gelmiştir. Şu beyitten dolayı bu görüşe kail olanlar da vardır:

يرجى المرء ما «لا أن» يلاقيه ... ويعرض دون أقربه الخطوب

Kişi kavuşamayacağı şeyi umar durur... Ve en yakınının önüne musibetler dikilir.

واحتمال زيادة أن يوهن الاحتجاج ولا- كما عند الفراء- فأبدلت ألفه نونا إذ لا داعي إلى ذلك وهو خلاف الأصل، والجملة اعتراض بين جزئي الشرطية ظاهرا مقرر لمضمون مقدمها ومؤكد لإيجاب العمل بتاليها، وهذه معجزة باهرة حيث أخبر بالغيب الخاص علمه به سبحانه وقد وقع الأمر كذلك، كيف لا ولو عارضوه بشيء يدانيه لتناقله الرواة لتوفر الدواعي؟ وما أتى به نحو مسيلمة الكذاب مما تضحك منه الثكلى لم يقصد به المعارضة وإنما ادعاه وحيا.

'En' harfinin zaid olma ihtimali delil getirmeyi zayıflatır. Ferrâ'ya göre olduğu gibi elifi nuna tebdil edilmiş de değildir; zira buna bir sebep yoktur ve bu asla aykırıdır. Cümle, şartın iki cüzü arasında zahiren bir itiraziyedir; mukaddeminin (şartın) muhtevasını teyit edici ve tâlisinin (cevabın) gerektirdiği ameli pekiştiricidir. Bu apaçık bir mucizedir; zira O Sübhân'a has olan gaybî bir ilmi haber vermiş ve hadise aynen öyle vuku bulmuştur. Nasıl olmasın ki, şayet ona yaklaşan bir şeyle karşı koysalardı sebeplerin çokluğu sebebiyle raviler bunu mutlaka naklederlerdi. Müseylimetü'l-Kezzâb gibilerin getirdiği ve evladını kaybetmiş kadının bile güleceği şeyler ise nazire yapma kastıyla değil, vahiy iddiasıyla ortaya atılmıştır.

وقوله سبحانه: فَاتَّقُوا جواب للشرط على أن اتقاء النار كناية عن ظهور إعجازه المقتضي للتصديق والإيمان به أو عن الإيمان نفسه وبهذا يندفع ما يتوهم من أن اتقاء النار لازم من غير توقف على هذا الشرط فما معنى التعليق، وأيضا الشرط سبب أو ملزوم للجزاء، وليس عدم الفعل سببا للاتقاء ولا ملزوما له فكيف وقع جزاء له، وبعضهم قدر لذلك جوابا، والتزمه جملة خبرية لأن الانشائية لا تقع جزاء كما لا تقع خبرا إلا بتأويل، والزمخشري لا يوجب ذلك فيها لعدم الحمل المقتضى له، والوقود- بالفتح كما قرأ به الجمهور ما يوقد به النار، وكذا كل ما كان على فعول اسم لما يفعل به في المشهور، وقد يكون مصدرا عند بعض، وحكوا ولوعا، وقبولا، ووضوءا، وطهورا، ووزوعا، ولغوبا. وقرأ عبيد بن عمير- وقيدها- وعيسى بن عمرو وغيره وَقُودُهَا بالضم، فإن كان اسما لما يوقد به كالمفتوح فذاك وإن كان مصدرا- كما قيل في سائر ما كان على فعول- فحمله على النار للمبالغة أو للتجوز فيه أو في التشبيه أو بتقدير مضاف أولا كذو وقودها أو ثانيا- كاحتراق- وهو نفسه خارجا غيره مفهوما وذاك مصداق الحمل، وحكي إن من العرب من يجعل المفتوح مصدرا والمضموم اسما فينعكس الحال فيما نحن فيه وَالْحِجارَةُ كحجار جمع كثرة لحجر، وجمع القلة أحجار وجمع فعل- بفتحتين- على فعال شاذ، وابن مالك في التسهيل يقول: إنه اسم جمع لغلبة وزنه في المفردات وهو الظاهر، والمراد بها على ما صح عن ابن عباس وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم، ولمثل

O Sübhân'ın: { فَاتَّقُوا } buyruğu şartın cevabıdır; ateşten sakınmak, onun tasdik ve imanı gerektiren i'cazının ortaya çıkmasından veya bizzat imandan kinayedir. Böylece ateşten sakınmanın bu şarta bağlı olmaksızın zaten gerekli olduğu, dolayısıyla şart koşmanın ne manaya geldiği şeklindeki vehim defedilmiş olur. Ayrıca şart, cezanın sebebi veya melzumudur; fiilin yapılmayışı ise sakınmanın sebebi veya melzumu değildir, o halde nasıl ceza olarak vaki olmuştur? Bazıları buna bir cevap takdir etmiş ve bunu bir haber cümlesi kılmışlardır; zira inşai cümle bir te'vil olmaksızın haber olamayacağı gibi ceza da olamaz. Zemahşerî ise bunu gerektiren bir yükleme bulunmadığı için bunda böyle bir takdiri vacip görmez. el-Vakûd (الوَقود) fetha ile cumhurun kıraatine göre ateşin kendisiyle tutuşturulduğu şeydir (yakıt). Meşhur olana göre 'fe'ûl' vezninde gelen her kelime, kendisiyle bir fiilin işlendiği şeyin ismidir. Bazılarına göre mastar da olabilir; velû', kabûl, vadû', tahûr, vezû' ve lağûb kelimelerini nakletmişlerdir. Ubeyd b. Umeyr 'vekîduhâ', Îsâ b. Amr ve başkaları ise zamma ile { وُقُودُهَا } şeklinde okumuşlardır. Şayet fethalı gibi kendisiyle tutuşturulan şeyin ismi ise durum açıktır; şayet 'fe'ûl' veznindeki diğer kelimelerde söylendiği gibi mastar ise bunun ateşe hamledilmesi mübalağa veya onda yahut teşbihte mecaz iledir ya da evvelinde 'yakıt sahibi' veya 'yanış' gibi bir muzaf takdiri iledir. O dış dünyada bizzat kendisi olup mefhum olarak gayrıdır; bu da yüklemenin doğrulanmasıdır. Araplardan fethalıyı mastar, zammeliyi isim yapanların olduğu nakledilmiştir ki bu durumda meselemizdeki hal tersine döner. { وَالْحِجارَةُ } tıpkı hicâr gibi hacer kelimesinin çokluk çoğuludur; azlık çoğulu ise ahcârdır. 'Fa'al' vezninin 'fi'âl' şeklinde çoğul yapılması şazdır. İbn Mâlik et-Teshîl'de, vezninin müfredlerde galip olması sebebiyle bunun bir ismi cem olduğunu söyler ki zahir olan da budur. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu teâlâ anhüm) sahih olarak nakledildiğine göre bundan murat—ki böylesi rivayetler

ذلك حكم الرفع حجارة الكبريت، وفيها- من شدة الحر وكثرة الالتهاب وسرعة الإيقاد ومزيد الالتصاق بالأبدان، وإعداد أهل النار أن يكونوا حطبا مع نتن ريح وكثرة دخان ووفور كثافة (١) - ما نعوذ بالله منه، وفي ذلك تهويل لشأن النار وتنفير عما يجر إليها بما هو معلوم في الشاهد، وإن كان الأمر وراء ذلك فالعالم وراء هذا العالم وعيلم قدرة الجبار ﷾ يضمحل فيه هذا العيلم، وقيل: المراد بها الأصنام التي ينحتونها وقرنها بهم في الآخرة وزيادة لتحسرهم حيث بدا لهم نقيض ما كانوا يتوقعون، وهناك يتم لهم نوعان من العذاب روحاني وجسماني، ويؤيد هذا قوله تعالى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٩٨] وحملها على الذهب والفضة لأنهما يسميان حجرا- كما في القاموس- دون هذين القولين، الأصح أولهما عند المحدثين، وثانيهما عند الزمخشري ويشير إليه كلام الشيخ الأكبر قدس سره. وأل فيها- على كل- ليست للعموم، وذهب بعض أهل العلم إلى أنها له، ويكون المعنى أن النار التي وعدوا بها صالحة لأن تحرق ما ألقي فيها من هذين الجنسين فعبر عن صلاحيتها واستعدادها بالأمر المحقق، وذكر النَّاسُ وَالْحِجارَةُ تعظيما لشأن جهنم وتنبيها على شدة وقودها ليقع ذلك من النفوس أعظم موقع ويحصل به من التخويف ما لا يحصل بغيره وليس المراد الحقيقة وهو خلاف الظاهر والمتبادر من الآيات، ويوشك أن يكون سوء ظن بالقدرة ولا يتوهم من الاقتصار على هذين الجنسين أن لا يكون في النار غيرهما بدليل ما ذكر في غير موضع من كون الجن والشياطين فيها أيضا، نعم قال سيدي الشيخ الأكبر قدس سره: إنهم لهبها وأولئك جمرها، وبدأ سبحانه بالناس لأنهم الذين يدركون الآلام أو لكونهم أكثر إيقادا من الجماد لما فيهم من الجلود واللحوم والشحوم ولأن في ذلك مزيد التخويف، وإنما عرف النار وجعل الجملة- صلة وأنها يجب أن تكون قصة معلومة لأن المنكر في سورة التحريم نزل أولا فسمعوه بصفته فلما نزل هذا بعد جاء معهودا فعرف وجعلت صفته صلة وكون الصفة كذلك- الخطب فيه هين لما أن المخاطب هناك المؤمنون، وظاهر أنهم سمعوا ذلك من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلا أن في كون سورة التحريم نزلت أولا مقالا فتأمل أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ ابتداء كلام قطع عما قبله مع أن مقتضى الظاهر أن يعطف على الصلة السابقة اعتناء بشأنه بجعله مقصودا بالذات بالإفادة مبالغة في الوعيد، وجعله استئنافا بيانيا بأن يقدر لمن أعدت أو لم كان وقودها كذا وكذا، فمع عدم مساعدة عطف- بشر- الآتي على البناء للمفعول عليه لأنه

merfû hükmündedir—kükürt taşlarıdır. Onda sıcaklığın şiddeti, alevin çokluğu, tutuşmanın sürati, bedenlere yapışmasının fazlalığı ve cehennem ehlinin kokusunun pisliği, dumanının çokluğu ve kesafetinin fazlalığıyla birlikte odun olmaya hazırlanması gibi hususlardan Allah'a sığınırız. Bunda, cehennemin şanını dehşet verici kılma ve dünyada bilinen şeyler üzerinden oraya sürükleyen şeylerden nefret ettirme vardır. İş bunun ötesinde olsa bile gayb âlemi bu âlemin ötesindedir ve Cebbâr Azze ve Celle'nin kudret deryasında bu derya yok olur gider. Bundan muradın yonttukları putlar olduğu, beklenenin aksinin zuhur etmesiyle hasretlerinin artması için ahirette onlarla bir araya getirilecekleri de söylenmiştir. Orada onlar için hem ruhani hem de cismani iki türlü azap tamamlanmış olur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ: 98] “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz” buyruğu da bunu destekler. el-Kâmûs'ta belirtildiği üzere her ikisine de 'hacer' (taş) denildiği için bunu altın ve gümüşe hamletmek ise bu iki görüşten daha zayıftır. Muhaddisler nezdinde en sahihi birincisi, Zemahşerî nezdinde ise ikincisidir; Şeyhü'l-Ekber'in (kuddise sirruh) sözü de buna işaret etmektedir. Her halükarda oradaki 'el' takısı umûm için değildir; ilim ehlinden bazıları onun umûm için olduğunu benimsemişlerdir. Manası: Kendilerine vadedilen ateş, bu iki cinsten içine atılan her şeyi yakmaya elverişlidir; dolayısıyla onun bu elverişliliği ve hazırlığı tahakkuk etmiş bir emirle tabir edilmiştir. { النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } lafızlarının zikredilmesi, cehennemin şanını büyütmek ve yakıtının şiddetine dikkat çekmek içindir ki nefisler üzerinde en büyük tesiri bıraksın ve başkasıyla hâsıl olmayacak bir korkutma meydana gelsin; yoksa murat hakikat değildir. Bu ise zahire ve ayetlerden ilk akla gelene aykırıdır; neredeyse kudrete karşı suizan sayılacaktır. Yalnızca bu iki cinsle yetinilmesinden ötürü cinlerin ve şeytanların da orada olduğuna dair birçok yerde zikredilen deliller sebebiyle ateşte bunlardan başkasının bulunmayacağı zannedilmemelidir. Nitekim Seyyidim Şeyhü'l-Ekber (kuddise sirruh) şöyle buyurmuştur: 'Onlar cehennemin alevidir, diğerleri ise onun közüdür.' Allah Teâlâ acıları idrak edenler oldukları veya derileri, etleri ve yağları sebebiyle cansız varlıklardan daha çok tutuştukları için ve bunda daha fazla korkutma bulunduğu için insanlarla başlamıştır. Ateşi marife kılması ve cümleyi sıla yapması; bunun bilinen bir kıssa olması gerektiğindendir. Çünkü et-Tahrîm suresindeki nekre kullanım önce inmişti ve onu sıfatıyla işitmişlerdi; bu sure daha sonra inince bilinen (ahdî) hale geldi, böylece marife kılındı ve sıfatı da sıla yapıldı. Sıfatın böyle olması meselesi basittir; zira oradaki muhataplar müminlerdir ve bunu Resûlullah'tan (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) işittikleri açıktır. Ancak et-Tahrîm suresinin önce indiği hususu tartışmalıdır, iyi düşün. { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } ifadesi, öncesinden kesilmiş yeni bir söz başlangıcıdır (istînâf); oysa zahirin gereği, tehditte mübalağa kastedilerek bizzat ifadenin kendisiyle hedeflenmesini sağlamak suretiyle şanına ihtimam göstermek adına önceki sılaya atfedilmesiydi. 'Kimin için hazırlandı veya yakıtı niçin şöyle şöyledir?' şeklinde bir soru takdir edilerek bunun bir istînâf-ı beyânî kılınması ise; gelecekteki 've beşşir' emrinin meçhul fiil üzerine atfedilmesinin buna elvermemesiyle birlikte—zira

لا يصلح للجواب إلا أن يقال المعطوف على الاستئناف لا يجب أن يكون استئنافا يأبى عنه الذوق، أما الأول فلأن السياق لا يقتضيه، وأما الثاني فلأن المقصد من الصلة التهويل، فالسؤال- بلم كان شأن النار كذا- مما لا معنى له، والجواب غير واف به وجعله حالا من النار- بإضمار قد والخبر من أجزاء الصلة لذي الحال لا من ضمير وَقُودُهَا للجمود أو لوقوع الفصل بالخبر الأجنبي حينئذ- ليس بشيء إذ لا يحسن التقييد بهذه الحال إلا أن يقال إنها لازمة بمنزلة الصفة فيفيد المعنى الذي تفيده الصلة، ولذا قيل: إنها صلة بعد صلة وتعدد الصلات كالصفات والأخبار كثير بعاطف وبدونه كما نص عليه الإمام المرزوقي وإن لم يظفر به السعد، أو معطوف بحذف الحرف كما صرح به ابن مالك وجعله صلة. ووَقُودُهَا النَّاسُ إما معترضة للتأكيد أو حال مما لا ينبغي أن يخرج عليه التنزيل، ومعنى أُعِدَّتْ هيئت، وقرأ عبد الله- اعتدت- من العتاد بمعنى العدة، وابن أبي عبلة- أعدها الله للكافرين- والمراد إما جنسهم والمخاطبون داخلون فيهم دخولا أوليا أو هم خاصة ووضع الظاهر موضع ضميرهم حينئذ لذمهم وتعليل الحكم بكفرهم وكون الإعداد للكافرين لا ينافي دخول غيرهم فيها على جهة التطفل فلا حاجة

İstînâfa matuf olanın istînâf olmasının gerekmediği söylenmedikçe cevaba elverişli değildir; [bu ise] selim zevkin kabul etmeyeceği bir durumdur. Birincisine gelince, siyak bunu gerektirmemektedir. İkincisine gelince, sıladan maksat dehşet salmaktır (tehvîl). Dolayısıyla “Ateşin durumu niçin böyledir?” diye sormanın bir anlamı yoktur; cevap da bunu tam olarak karşılamamaktadır. [‘Kad’ takdiriyle ve haberin—câmid olmasından veya o takdirde araya yabancı bir haberin girmesinden ötürü { وَقُودُهَا } zamirinden değil—zülhâle ait sılanın cüzlerinden olması suretiyle] onu ateşten hâl kılmak da bir şey [ifade etmez]. Zira bu hâl ile kayıtlamak uygun düşmez; meğerki onun sıfat mesabesinde lâzım [bir hâl] olduğu söylensin, böylece sılanın ifade ettiği anlamı ifade eder. Bu yüzden onun sıladan sonra gelen bir sıla olduğu söylenmiştir. Sıfatlar ve haberler gibi sıla cümlelerinin de atıf harfiyle yahut atıf harfi olmaksızın birden çok gelmesi, İmam el-Merzûkî'nin açıkça belirttiği üzere çokça vâkidir—her ne kadar Sa‘deddîn [et-Teftâzânî] buna muvaffak olamamışsa da. Yahut İbn Mâlik'in açıkça belirttiği ve onu sıla kıldığı üzere harfin hazfiyle matuftur. { وَقُودُهَا النَّاسُ } cümlesi ise ya tekit için cümle-i mu‘tarizadır (ara cümledir) yahut Kur'an nazmının üzerine hamledilmemesi gereken bir hâldir. { أُعِدَّتْ } ifadesinin manası; “hazırlandı” demektir. Abdullah [b. Mes‘ûd], mühimmât/hazırlık anlamındaki el-atâd kökünden { اعتدت } şeklinde; İbn Ebî Able ise { أعدها الله للكافرين } şeklinde okumuştur. [Kâfirlerden] murat ise ya onların cinsidir—ki muhataplar öncelikli olarak bunlara dâhildir—ya da bizzat kendileridir; bu takdirde onlar hakkında zamir yerine zahir ismin getirilmesi, onları yermek ve hükmü onların küfürleriyle gerekçelendirmek içindir. Hazırlanmanın kâfirlere tahsis edilmiş olması, başkalarının da [onlara] tâbi olarak (tufeylî bir surette) oraya girmesine engel teşkil etmez; dolayısıyla

إلى القول بأن نار العصاة غير نار الكفار، ثم ما يتبادر من الآية الكريمة أن النار مخلوقة الآن والله تعالى أعلم بمكانها في واسع ملكه، وجعل المستقبل لتحققه ماضيا- كنفخ في الصور- والإعداد مثله في أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً [الأحزاب: ٣٥] كما يقول المعتزلة خلاف الظاهر، والذي ذهب أهل الكشف إليه أنها مخلوقة غير أنها لم تتم وهي الآن عندهم دار حرورها هواء محترق لا جمر لها البتة ومن فيها من الزبانية في رحمة منعمون يسبحون الله تعالى لا يفترون وتحدث فيها الآلام بحدوث أعمال الإنس والجن الذين يدخلونها، ولذا يختلف عذاب داخليها وحدها بعد الفراغ من الحساب ودخول أهل الجنة الجنة من مقعر فك الثوابت إلى أسفل السافلين، فهذا كله يزاد إلى ما هو الآن.

günahkârların ateşinin kâfirlerin ateşinden farklı olduğunu söylemeye gerek yoktur. Yüce ayetten ilk akla gelen; cehennemin şu anda yaratılmış olduğudur; geniş mülkünde onun nerede olduğunu Allah Teâlâ en iyi bilir. Mutezile'nin dediği gibi sura üflenmesi örneğinde olduğu gibi tahakkuku sebebiyle geleceğin geçmiş gibi kılınması ve { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً } [el-Ahzâb: 35] “Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır” ayetindeki hazırlamanın da bunun gibi olması ise zahire aykırıdır. Keşif ehlinin benimsediği görüşe göre o yaratılmıştır fakat henüz tamamlanmamıştır; onlara göre şu anda o havası yakıcı, kesinlikle közü bulunmayan bir yurttur. Oradaki zebânîler rahmet içindedirler, nimetlendirilmişlerdir ve bıkıp usanmaksızın Allah Teâlâ'yı tesbih ederler. Oraya girecek insan ve cinlerin amellerinin ortaya çıkmasıyla birlikte orada elemler meydana gelir. Bu sebeple oraya girenlerin azabı, hesabın bitmesinden ve cennet ehlinin cennete girmesinden sonraki sınırları sabit yıldızların çukurundan esfele sâfilîne kadar farklılık gösterir. Bütün bunlar şu anda var olana ilave edilecektir.

ولذا كان يقول عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما: إذا رأى البحر يا بحر متى تعود نارا، وكان يكره الوضوء بمائة ويقول: التيمم أحب إليّ منه وقال تعالى: وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ [التكوير: ٦] أي أججت، وليس للكفار اليوم مكث فيها وإنما يعرضون عليها كما قال تعالى: غُدُوًّا وَعَشِيًّا [غافر: ٤٦] وهي ناران حسية مسلطة على ظاهر الجسم، والإحساس والحيوانية، ومعنوية وهي الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ [الهمزة: ٧] وبها يعذب الروح المدبر للهيكل الذي أمر فعصى، والمخالفة وهي عين الجهل بمن استكبر عليه أشد العذاب، وقد أطالوا الكلام في ذلك وأتوا بالعجب العجاب، وحقيقة الأمر عندي لا يعلمها إلا الله تعالى ولا شيء أحسن من التسليم لما جاء به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، فكيفية ما في تلك النشأة الأخروية مما لا يمكن أن تعلم كما ينبغي لمن غرق في بحار العلائق الدنيوية- وماذا علي إذا آمنت بما جاء مما أخبر به الصادق من الأمور السمعية مما لا يستحيل على ما جاء وفوضت الأمر إلى خالق الأرض والسماء أسأل الله تعالى أن يثبت قلوبنا على دينه وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لما ذكر ﷾ فيما تقدم الكفار- وما يؤول إليه حالهم في الآخرة وكان في ذلك أبلغ التخويف والانذار- عقب بالمؤمنين وما لهم جريا على السنة الإلهية من شفع الترغيب بالترهيب والوعد بالوعيد لأن من الناس من لا يجديه التخويف ولا يجديه وينفعه اللطف، ومنهم عكس ذلك فكأن هذا وما بعده معطوف على سابقه عطف القصة على القصة، والتناسب بينهما باعتبار أنه بيان لحال الفريقين المتباينين وكشف عن الوصفين المتقابلين، وهل هو معطوف على وَإِنْ كُنْتُمْ إلى أُعِدَّتْ أو على فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا الآية قولان؟ اختار السيد أولهما، وادعى بعضهم أنه أقضى لحق البلاغة، وأدعى لتلاؤم النظم لأن يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا خطاب عام يشمل الفريقين وَإِنْ كُنْتُمْ إلخ مختص بالمخالف ومضمونه الإنذار وَبَشِّرِ إلخ مختص بالموافق ومضمونه البشارة كأنه تعالى أوحى إلى نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم أن يدعو الناس إلى عبادته، ثم أمر أن ينذر من عاند ويبشر من صدق، والسعد اختار ثانيهما لأن السوق لبيان حال الكفار ووصف عقابهم وقيل عطف على فَاتَّقُوا وتغاير المخاطبين لا يضر ك يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي [يوسف: ٢٩] وترتبه على الشرط بحكم العطف باعتبار أن- اتقوا- إنذار وتخويف للكفار وَبَشِّرِ تبشير للمؤمنين، وكل منهما مترتب على عدم المعارضة بعدم التحدي لأن عدم المعارضة يستلزم ظهور إعجازه وهو يستلزم- استيجاب منكره- العقاب، ومصدقه الثواب لأن الحجة تمت والدعوة كملت، واستيجابهما إياهما يقتضي الإنذار والتبشير، فترتب الجملة الثانية على الشرط ترتب الأولى عليه بلا فرق، وقد يقال إن الجزاء فآمنوا محذوفا والمذكور قائم مقامه فالمعنى إن لم تأتوا بكذا فآمنوا وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أي فليوجد إيمان منهم وبشارة منك ووضع الظاهر موضع الضمير، وفيه حث لهم على الإيمان، ولعله أقل مؤنة، واختار صاحب الإيضاح عطفه على- أنذر- مقدرا بعد جملة أُعِدَّتْ وقيل: عطف على- قل- قبل فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وتقديره قبل يا أَيُّهَا النَّاسُ يحوج إلى إجراء مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا على طريقة كلام العظماء، أو تقدير قال الله بعد قل، والبشارة- بالكسر والضم- اسم من بشر بشرا وبشورا- وتفتح الباء- فتكون بمعنى الجمال، وفي الفعل لغتان، التشديد وهي العليا،

Bu sebeple Abdullah b. Ömer (radıyallâhu teâlâ anhümâ) denizi gördüğü zaman: 'Ey deniz, ne zaman ateşe dönüşeceksin?' der; onun suyuyla abdest almayı kerih görür ve 'Teyemmüm etmek bana ondan daha sevimlidir' derdi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ } [et-Tekvîr: 6] “Denizler tutuşturulduğu zaman.” Kâfirlerin bugün orada kalmaları söz konusu değildir; onlar ancak Allah Teâlâ'nın: { غُدُوًّا وَعَشِيًّا } [el-Mü'min: 46] “Sabah akşam” buyurduğu gibi ona arz olunurlar. O iki ateştir: Bedenin zahirine, duyulara ve hayvani ruha musallat kılınan hissi ateş; bir de { الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ } [el-Hümeze: 7] “Yüreklerin ta içine işleyen” manevi ateştir ki emredilip de isyan eden cesedi yöneten ruh bununla azap olunur. Büyüklük taslayana karşı gelmek—ki bu O'na karşı cehaletin ta kendisidir—azabın en şiddetlisidir. Bu hususta sözü uzatmışlar ve akıllara durgunluk veren şeyler söylemişlerdir. Bana göre işin hakikatini ancak Allah Teâlâ bilir ve Peygamber (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'in getirdiklerine teslim olmaktan daha güzel bir şey yoktur. Zira o ahiret âlemindeki hallerin keyfiyeti, dünya bağlarının denizinde boğulmuş olan kimselerin layıkıyla bilebileceği şeylerden değildir. Sadık olan Zât'ın işitme yoluyla bilinen (sem'î) hususlardan haber verdiği ve aklen imkânsız olmayan şeylere geldiği gibi inanıp işi yerin ve göğün Yaratıcısına havale ettiğimde bana ne zarar gelir? Allah Teâlâ'dan kalplerimizi dini üzere sabit kılmasını dilerim. { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } Allah Azze ve Celle daha önce kâfirleri ve ahirette varacakları hali zikredince—ki bunda korkutmanın ve uyarmanın en beliği vardı—tergîbi terhîble, vaadi vaid ile birleştirmeye dayalı ilahi sünnet gereğince müminleri ve kendilerine verilecekleri peşinden zikretti. Çünkü insanlardan kimi vardır ki onu korkutmak fayda vermez de lütuf ve ihsan fayda sağlar; kiminde ise durum bunun tam tersidir. Sanki bu ve bundan sonrası, kıssanın kıssaya atfı kabilinden öncekine atfedilmiştir. İkisi arasındaki münasebet ise birbirinden tamamen farklı iki fırkanın halini beyan etmesi ve birbirine zıt iki vasfı ortaya koyması bakımındandır. Bunun { وَإِنْ كُنْتُمْ } ayetinden { أُعِدَّتْ } ifadesine kadar olan kısma mı yoksa { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } ayetine mi matuf olduğu hususunda iki görüş vardır. Seyyid birincisini tercih etmiş; bazıları bunun belagatin hakkını daha iyi verdiğini ve nazmın ahengine daha uygun olduğunu iddia etmiştir. Zira { يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا } iki fırkayı da kapsayan genel bir hitaptır; { وَإِنْ كُنْتُمْ } vb. muhaliflere hastır ve muhtevası uyarmadır (inzâr); { وَبَشِّرِ } vb. ise muvafıklara hastır ve muhtevası müjdelemedir (tebşîr). Sanki Allah Teâlâ Peygamberi'ne (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) insanları O'na ibadete çağırmasını vahyetmiş; sonra inat edeni uyarmasını, tasdik edeni ise müjdelemesini emretmiştir. Sa'd ise ikincisini tercih etmiştir; zira söz kâfirlerin halini beyan etmek ve cezalarını vasfetmek üzere sevk edilmiştir. { فَاتَّقُوا } emrine matuf olduğu da söylenmiştir; muhatapların farklı oluşu { يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي } [Yûsuf: 29] “Yusuf, sen bundan vazgeç! [Ey kadın,] sen de günahının bağışlanmasını dile” ayetinde olduğu gibi zarar vermez. Atıf hükmüyle şarta bağlanması; { اتقوا } emrinin kâfirler için bir uyarı ve korkutma, { وَبَشِّرِ } emrinin ise müminler için bir müjdeleme olması itibariyledir. Bunların her ikisi de meydan okumaya karşı çıkılamaması şartına bağlıdır; zira nazire getirilemeyişi i'cazın ortaya çıkmasını, bu ise onu inkâr edenin cezayı, tasdik edenin ise mükâfatı hak etmesini gerektirir. Çünkü hüccet tamamlanmış ve davet kemale ermiştir. İkisinin bunları hak etmesi ise uyarmayı ve müjdelemeyi gerektirir. Dolayısıyla ikinci cümlenin şarta bağlanması, hiçbir fark olmaksızın birinci cümlenin ona bağlanması gibidir. Şöyle de denilebilir: Ceza mahzuf olan 'fe-âminû' (iman edin) ifadesidir, zikredilen ise onun yerine geçmiştir. Manası: 'Şayet bunu getiremezseniz iman edin ve iman edenleri müjdele' yani onlardan iman, senden ise müjdeleme sadır olsun demektir; böylece zamir yerine açık isim konulmuştur. Bunda onları imana teşvik vardır ve külfeti belki de en az olan görüştür. el-Îzâh sahibi, { أُعِدَّتْ } cümlesinden sonra takdir edilen 'enzir' (uyar) emrine atfedilmesini tercih etmiştir. { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } ifadesinden önceki 'kul' (de ki) emrine matuf olduğu da söylenmiştir. { يا أَيُّهَا النَّاسُ } ifadesinden önce takdir edilmesi ise { مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } ifadesini büyüklerin konuşma tarzına göre yorumlamayı yahut 'kul' emrinden sonra 'kâlellâh' ifadesini takdir etmeyi gerektirir. Bişâret (بِشارَة); bâ harfinin kesresi ve zammesiyle, 'beşere, beşran ve büşûren' kökünün ismidir. Bâ harfinin fethasıyla [beşâret] ise güzellik manasına gelir. Fiilinde iki lügat vardır: Şeddeli olanı [beşşere] en üstünüdür;

والتخفيف وهي لغة أهل تهامة، وقرىء بهما في المضارع في مواضع والتكثير في المشدد بالنسبة إلى المفعول، فإن واحدا كان فعل فيه مغنيا عن فعل، وفسروها في المشهور، وصحح بالخبر السار الذي ليس عند المخبر علم به، واشترط بعضهم أن يكون صدقا، وعن سيبويه إنها خبر يؤثر في البشرة حزنا أو سرورا وكثر استعماله في الخير، وصححه في البحر فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١، التوبة: ٣٤، الانشقاق: ٢٤] ظاهر عليه، ومن باب التهكم على الأول والمأمور بالتبشير البشير النذير صلى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: كل من يتأتى منه ذلك كما في

şeddesiz olanı [beşere] ise Tihâme ehlinin lügatidir. Muzaride her ikisiyle de okunmuştur; şeddeli olanındaki çokluk mef'ûle göredir, zira tek bir kimse için hafif olan 'fe'ale' vezni 'fa''ale' vezninin yerine geçerdi. Meşhur olan ve tashih edilen görüşe göre onu; haber verilen kimsede önceden bilgisi bulunmayan sevindirici haber diye tefsir etmişlerdir. Bazıları bunun doğru haber olmasını şart koşmuştur. Sibeveyhi'den ise onun keder veya sevinç sebebiyle yüzde (beşerede) iz bırakan bir haber olduğu ve hayırda kullanımının yaygınlaştığı nakledilmiştir. el-Bahr sahibi bunu tashih etmiştir; { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21, et-Tevbe: 34, el-İnşikâk: 24] “Onları elem dolu bir azapla müjdele” ayeti buna göre zahirdir; birinci görüşe göre ise alay (tehekküm) kabilindendir. Müjdelemekle emrolunan zât, müjdeleyici ve uyarıcı olan (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'dir. Kendisinden bu fiil sadır olabilecek herkes olduğu da söylenmiştir; nitekim

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم «بشر المشائين إلى المساجد» الحديث

Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Efendimiz'in: «Mescitlere yürüyenleri müjdele» hadisinde de böyledir.

ففيه رمز إلى أن الأمر لعظمته حقيق بأن يتولى التبشير به كل من يقدر عليه ويكون هناك مجاز إن كان الضمير موضوعا لجزئي بوضع كلي وإلا ففي الحقيقة والمجاز كلام في محله، ولم يخاطب المؤمنون كما خوطب الكفرة تفخيما لشأنهم وإيذانا تاما بأنهم أحقاء بأن يبشروا ويهنئوا بما أعد لهم، وقيل: تغيير للأسلوب لتخييل كمال التباين بين حال الفريقين، وعندي أنه سبحانه لما كسى رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم حلة عبوديته في قوله: مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا ناسب أن يطرزها بطراز التكليف بما يزيد حب أحبابه له فيزدادوا إيمانا إلى إيمانهم، وفي ذلك من اللطف به صلى الله تعالى عليه وسلم وبهم ما لا يخفى.

Bunda, işin büyüklüğü sebebiyle buna gücü yeten herkesin bu müjdeleme işini üstlenmesine yaraşır olduğuna bir işaret vardır; zamir külli bir va'z ile cüzi için vazedilmişse mecaz olur, aksi takdirde hakikat ve mecaz bahsindeki söz yerinde açıklanmıştır. Şanlarını yüceltmek ve kendileri için hazırlanan şeylerle müjdelenmeye ve tebrik edilmeye layık olduklarını tam manasıyla hissettirmek için kâfirlere hitap edildiği gibi müminlere doğrudan hitap edilmemiştir. İki fırkanın hali arasındaki tam zıtlığı canlandırmak için bir üslup değişikliği olduğu da söylenmiştir. Bana göre şânı yüce olan [Allah], { مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } buyruğunda Resûlü'ne (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) kulluk hilatini giydirince; sevenlerinin ona olan sevgisini artıracak ve imanlarına iman katacak bir teklif nakışıyla bu hilati süslemeyi münasip görmüştür. Bunda Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) ve müminlere yönelik öyle bir lütuf vardır ki gizli değildir.

وقرأ زيد بن علي وبشر مبنيا للمفعول وهو معطوف على أُعِدَّتْ كما اشتهر، وقيل: إنه خبر بمعنى الأمر فتوافق القراءتان معنى وعطفا، وتعليق التبشير بالموصول للإشعار بأنه معلل بما في حيز الصلة من الإيمان والعمل الصالح لكن لا لذاتهما بل بجعل الشارع ومقتضى وعده، وجعل صلته فعلا مفيدا للحدوث بعد إيراد الكفار بصيغة الفاعل لحث المخاطبين بالاتقاء على إحداث الإيمان وتحذيرهم من الاستمرار على الكفر، ثم لا يخفى أن كون مناط البشارة مجموع الأمرين لا يقتضي انتفاء البشارة عند انتفائه فلا يلزم من ذلك أن لا يدخل بالإيمان المجرد الجنة كما هو رأي المعتزلة على أن مفهوم المخالفة ظني لا يعارض النصوص الدالة على أن الجنة جزاء مجرد الإيمان، ومتعلق آمَنُوا مما لا يخفى، وقدره بعضهم هنا بأنه منزل من عند الله ﷿، والصَّالِحاتِ جمع صالحة وهي في الأصل مؤنث الصالح اسم فاعل من صلح صلوحا وصلاحا خلاف فسدت، ثم غلبت على ما سوغه الشرع وحسنه، وأجريت مجرى الأسماء الجامدة في عدم جريها على الموصوف وغيره، وتأنيثها على تقدير الخلة وللغلبة ترك، ولم تجعل التاء للنقل لعدم صيرورتها اسما وأل- فيها للجنس لكن لا من حيث تحققه في الأفراد إذ ليس ذلك في وسع المكلف ولو أريد التوزيع يلزم كفاية عمل واحد بل في البعض الذي يبقى مع إرادته معناه الأصلي الجنسية مع الجمعية وهو الثلاثة أو الاثنان، والمخصص حال المؤمن فما يستطيع من الأعمال الصالحة بعد حصول شرائطه هو المراد، فالمؤمن الذي لم يعمل أصلا أو عمل عملا واحدا غير داخل في الآية، ومعرفة كونه مبشرا من مواقع أخر، وبعضهم جعل فيها شائبة التوزيع بأن يعمل كل ما يجب من الصالحات إن وجب قليلا كان أو كثيرا، وأدخل من أسلم ومات قبل أن يجب عليه شيء أو وجب شيء واحد، وليس هذا توزيعا في المشهور- كركب القوم دوابهم- إذ قد يطلق أيضا على مقابلة أشياء بأشياء أخذ كل منها ما يخصه سواء الواحد الواحد- كالمثال- أو الجمع الواحد- كدخل الرجال مساجد محلاتهم- أو العكس- كلبس القوم ثيابهم- ومنه فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ [المائدة: ٦] والسيد يسمي هذا شائبة التوزيع أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أراد سبحانه ب أَنَّ لَهُمْ إلخ لتعدي البشارة بالباء فحذف لاطراد حذف الجار مع- أنّ، وأن- بغير عوض لطولهما بالصلة، ومع غيرهما فيه خلاف مشهور، وفي المحل بعد الحذف قولان، النصب بنزع الخافض كما هو المعروف في أمثاله، والجر لأن الجار بعد الحذف قد يبقى أثره ولام

Zeyd b. Ali meçhul sîga ile 've büşşira' şeklinde okumuştur ki meşhur olduğu üzere { أُعِدَّتْ } fiiline matuftur. Emir manasında bir haber olduğu, dolayısıyla her iki kıraatin mana ve atıf bakımından uyuştuğu da söylenmiştir. Müjdelemenin ism-i mevsûle bağlanması; bunun sıla konumundaki iman ve salih amelle illetlendirildiğini hissettirmek içindir; ancak bu bizzat kendilerinden ötürü değil, Şâri'in öyle kılması ve vaadinin muktezası iledir. Kâfirlerin fail sîgasıyla zikredilmesinden sonra sılasının sonradan meydana gelişi (hudûsu) ifade eden mazi fiil kılınması; sakınmakla muhatap olanları imanı meydana getirmeye teşvik etmek ve küfür üzere devam etmekten sakındırmak içindir. Sonra müjdenin menatının bu iki emrin toplamı olmasının, ikisi birlikte bulunmadığında müjdenin mutlak olarak nefyini gerektirmeyeceği gizli değildir; dolayısıyla Mutezile'nin görüşünün aksine sırf iman ile cennete girilemeyeceği sonucu buradan çıkmaz. Kaldı ki mefhûm-ı muhalefet zannîdir; cennetin sırf imanın karşılığı olduğuna delalet eden kesin nasslarla çelişemez. { آمَنُوا } fiilinin müteallakı ise gizli değildir; bazıları burada onun 'Allah Azze ve Celle katından indirilen şey' olduğunu takdir etmişlerdir. { الصَّالِحاتِ } lafzı sâlihanın çoğuludur; asılda bozulmanın zıddı olarak 'saluha-salâhan' kökünden türeyen sâlih kelimesinin müennes ismi failidir. Sonra şeriatın uygun görüp güzel kabul ettiği şeylere galip gelmiş; mevsûfuna ve başkasına sıfat olarak cereyan etmeyişi bakımından camid isimler hükmünde kılınmıştır. Müennes kılınması haslet takdiri iledir; galip kullanım sebebiyle mevsûfu terk edilmiştir. İsme dönüşmediği için ta harfi nakil için kılınmamıştır. Baştaki 'el' takısı cins içindir, ancak fertlerinde tahakkuku bakımından değildir; zira bu mükellefin gücü dahilinde değildir. Şayet taksim/paylaşım (tevzî') murat edilseydi tek bir amelin yeterli olması gerekirdi; bilakis onunla birlikte cemiyetle beraber cinsiyet olan asıl manasının baki kaldığı bir kısım kastedilmiştir ki bu da üç veya ikidir. Tahsis edici ise müminin halidir; dolayısıyla şartları oluştuktan sonra salih amellerden güç yetirebildiği kadarı murat edilendir. Dolayısıyla hiç amel işlemeyen yahut sadece tek bir amel işleyen mümin bu ayetin kapsamına dahil değildir; onun müjdelenmiş olduğunun bilinmesi ise başka yerlerden elde edilir. Bazıları onda taksim şaibesi olduğunu kabul etmiştir; şöyle ki farz olan salih ameller az olsun çok olsun vacip olduğunda hepsini yapar; böylece Müslüman olup da üzerine bir şey farz kılınmadan vefat eden veya sadece tek bir şey farz kılınan kimse de buna dahil olur. Bu, meşhur anlamıyla bir taksim değildir—'kavim bineklerine bindi' ifadesinde olduğu gibi—zira bu tabir her birinin kendine düşeni alması suretiyle şeylerin şeylerle karşılanmasına da ıtlak olunabilir; ister teker teker olsun—örnekteki gibi—ister bir topluluğa birer tane olsun—'erkekler mahallelerinin mescitlerine girdi' ifadesinde olduğu gibi—yahut aksi olsun—'kavim elbiselerini giydi' ifadesinde olduğu gibi. { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ } [el-Mâide: 6] “Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın” ayeti de bundandır; es-Seyyid buna tevzî' şaibesi demektedir. { أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Onlar için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu...” Şânı yüce olan [Allah] { أَنَّ لَهُمْ } vb. ifadesini murat etmiştir; tebşîr fiili 'bâ' harfiyle geçişli olduğundan, 'enne' ve 'en' sılasıyla uzadığı için bedelsiz olarak cer harfinin hazfedilmesinin kurala uygunluğu sebebiyle cer harfi hazfedilmiştir; bunların dışındakilerde ise meşhur bir ihtilaf vardır. Haziften sonraki mahal hususunda iki görüş vardır: Benzerlerinde bilindiği üzere cer edatının düşürülmesiyle mansub (nazen li'l-hâfız) olması veya haziften sonra cer harfinin eserinin baki kalabilmesi sebebiyle mecrur olmasıdır.

الجر للاستحقاق وكيفيته مستفادة من خارج ولا استحقاق بالذات فهو بمقتضى وعد الشارع الذي لا يخلفه فضلا وكرما لكن بشرط الموت على الإيمان، والجنة- في الأصل المرة من الجن- بالفتح- مصدر جنه إذا ستره، ومدار التركيب على الستر ثم سمي بها البستان الذي سترت أشجاره أرضه أو كل أرض فيها شجر ونخل فإن كرم ففردوس، وأطلقت على الأشجار نفسها ووردت في شعر الأعشى (١) بمعنى النخل خاصة ثم نقلت وصارت حقيقة شرعية في دار الثواب إذ فيها من النعيم «مالا، ولا» مما هو مغيب الآن عنا، وجمعت جمع قلة في المشهور لقلتها عددا كقلة أنواع العبادات ولكن في كل واحدة منها مراتب شتى ودرجات متفاوتة على حسب تفاوت الأعمال والعمال، وما نقل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها سبع لم يقف على ثبوته الحفّاظ، وتنوينها إما للتنويع أو للتعظيم، وتقديم الخبر لقرب مرجع الضمير وهو أسرّ للسامع، والشائع التقديم إذا كان الاسم نكرة ك إِنَّ لَنا لَأَجْراً [الأعراف: ١١٣] وتحت- ظرف مكان لا يتصرف فيه بغير مِنْ كما نص عليه أبو الحسن، والضمير للجنات فإن أريد الأشجار فذاك مع ما فيه قريب في الجملة وإن أريد الأرض قيل- من تحت أشجارها- أو عاد عليها باعتبار الأشجار استخداما ونحوه، وقيل: إن «تحت» بمعنى جانب- كداري تحت دار فلان- وضعف كالقول- من تحت أوامر أهلها- وقيل:

Cer edatı olan lâm istihkak (hak ediş) içindir; bunun keyfiyeti ise dışarıdan anlaşılır, zira bizzat kendinde bir istihkak yoktur. Dolayısıyla bu, Şâri'in bir lütuf ve kerem olarak iman üzere ölmek şartıyla yerine getireceği vaadinin muktezasıdır. 'Cennet' asılda örtmek manasındaki 'cenne' mastarından türeyen 'el-cenn' kökünün fethasıyla ism-i merredir. Kelimenin asıl ekseni örtme üzerinedir; sonra ağaçları toprağını örten bostana yahut içinde ağaç ve hurma bulunan her toprağa cennet denilmiştir; şayet üzüm bağı varsa 'firdevs' adını alır. Bizzat ağaçların kendisine de ıtlak olunmuştur; el-A'şâ'nın şiirinde (١) bilhassa hurma manasında geçmiştir. Sonra nakledilerek sevap yurdunun şer'î hakikati olmuştur; zira orada şu anda bizden gayb olan 'ne gözlerin gördüğü ne kulakların işittiği' nimetler vardır. İbadet türlerinin azlığı gibi sayıca azlığı sebebiyle meşhur kabule göre azlık çoğulu (cem-i kıllet) olarak çoğul yapılmıştır; fakat onların her birinde amellerin ve amel edenlerin farklılığına göre türlü mertebeler ve dereceler vardır. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) nakledilen yedi tane olduğu rivayetinin sübûtuna hafızlar vâkıf olamamıştır. Tenvini ya çeşitlilik (tenvî') ya da tazim içindir. Haberin öne geçirilmesi zamirin mercine yakınlığı içindir ve dinleyen için daha sevindiricidir. İsim nekre olduğunda { إِنَّ لَنا لَأَجْراً } [el-A'râf: 113] “Bizim için bir mükâfat var mı?” ayetinde olduğu gibi öne geçirilmesi yaygındır. 'Tahte' (altında); Ebu'l-Hasen'in açıkça belirttiği gibi { مِنْ } harfi dışında çekimi yapılmayan bir mekân zarfıdır. Zamir cennetlere aittir; şayet ağaçlar murat edilmişse bu durum taşıdığı anlama rağmen genel olarak uygundur; şayet toprak murat edilmişse 'ağaçlarının altından' denilir yahut istihdâm yoluyla ağaçlar mülahazasıyla zamir ona döndürülür. 'Tahte' lafzının 'evim filanın evinin yanındadır' sözündeki gibi 'yan/taraf' manasında olduğu da söylenmiştir; 'ehlinin emirleri altından' sözü gibi bu da zayıf görülmüştür.

منازلها، وإن أريد مجموع الأرض والأشجار فاعتبار التحتية- كما قيل- بالنظر إلى الجزء الظاهر المصحح لاطلاق الجنة على الكل والوارد في الأثر الصحيح عن مسروق إن أنهار الجنة تجري في غير أخدود، وهذا في أرض حصباؤها الدر والياقوت أبلغ في النزهة وأحلى في المنظر وأبهج للنفس:

'Onların menzilleri' olduğu da söylenmiştir. Şayet toprak ile ağaçların bütünü murat edilirse altlık (tahtiyyet) mülahazası—söylendiği gibi—bütüne cennet isminin verilmesini sağlayan zahir cüzün nazara alınması iledir. Mesrûk'tan gelen sahih eserde rivayet edildiğine göre cennet ırmakları bir çukur/kanal olmaksızın akarlar; çakılları inci ve yakut olan bir arazide bu durum seyrangâh olarak daha beliğ, manzara olarak daha tatlı ve nefis için daha ferahtır:

وتحدث الماء الزلال مع الحصى ... فجرى النسيم عليه يسمع ما جرى

Tatlı su çakıl taşlarıyla fısıldaştı... Rüzgâr da olup biteni işitmek için üzerinden esti.

والأنهار جمع نهر- بفتح الهاء وسكونها- والفتح أفصح، وأصله الشق، والتركيب للسعة ولو معنوية- كنهر السائل- بناء على أنه الزجر البليغ فأطلق على ما دون البحر وفوق الجدول، وهل هو نفس مجرى الماء أو الماء في المجرى المتسع؟ قولان: أشهرهما الأول، وعليه فالمراد مياهها أو ماؤها، وتأنيث تَجْرِي رعاية للمضاف إليه أو للفظ الجمع، وفي الكلام مجاز في النقص أو في الطرف «أولا، ولا» والإسناد مجازي، وأل- للعهد الذهني قيل:

{ الْأَنْهارُ } lafzı; he harfinin fethası ve sükûnuyla nehir kelimesinin çoğuludur, fethalısı daha fasihtir. Aslı yarmaktır (şakk); kelimenin yapısı manevi bile olsa genişlik içindir—şiddetli azar manasına dayalı olarak 'nehre's-sâil' (isteyeni azarladı) ifadesinde olduğu gibi. Dolayısıyla denizden küçük, arktan büyük olan su yatağına ıtlak edilmiştir. Bizzat suyun mecrası mıdır yoksa geniş mecradaki su mudur? İki görüş vardır: En meşhuru birincisidir; buna göre murat nehirlerin suları veya suyudur. { تَجْرِي } fiilinin müennes kılınması muzafun ileyhe yahut cemi lafzına riayetendir. Kelamda eksiltme (noksan) mecazı yahut tarafta mecaz vardır; isnat ise mecazîdir. 'El' takısı zihni ahid içindir; şöyle de denilmiştir:

أو الخارجي لتقدم ذكر الأنهار في قوله تعالى: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ [محمد: ١٥] الآية فإنها مكية على الأصح، وذي مدنية نزلت بعدها، واستبعده السيد والسعد، وقيل: عوض عن المضاف إليه- أي أنهارها- وهو مذهب كوفي، وحملها على الاستغراق على معنى يجري تحت الأشجار جميع أنهار الجنة فهو وصف لدار الثواب بأن أشجارها على شواطىء الأنهار وأنهارها تحت ظلال الأشجار أبرد من الثلج، ولا يخفى الكلام على جمع القلة.

Allah Teâlâ'nın: { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ } [Muhammed: 15] “Orada sudan ırmaklar vardır” ayetinde nehirlerin zikrinin önceden geçmiş olması sebebiyle harici ahid içindir; zira o ayet en sahih görüşe göre Mekkîdir, bu ayet ise Medenî olup ondan sonra inmiştir. es-Seyyid ve es-Sa'd bunu uzak görmüştür. Muzafun ileyhin yerine geçtiği—yani 'enhâruhâ' (onun ırmakları) demek olduğu—da söylenmiştir ki bu Kûfe ekolünün mezhebidir. Bunun istiğraka (bütünlüğü kapsama) hamledilmesi ise 'Ağaçların altından cennetin bütün ırmakları akar' manasındadır; bu da sevap yurdunun, ağaçlarının ırmak kenarlarında ve ırmaklarının ağaçların gölgeleri altında kardan daha soğuk olarak aktığı şeklinde vasfedilmesidir. Azlık çoğulu hakkındaki söz ise gizli değildir.

كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ صفة ثانية لجنات أخّرت عن الأولى لأن جريان الأنهار- من تحتها- وصف لها باعتبار ذاتها، وهذا باعتبار سكانها أو خبر مبتدأ محذوف- أي هم- والقرينة ذكره في السابقة واللاحقة، وكون الكلام مسوقا لبيان أحوال المؤمنين، وفائدة حذف هذا المبتدأ تحقق التناسب بين الجمل الثلاثة صورة لاسميتها، ومعنى لكونها جواب سؤال- كأنه قيل: ما حالهم في تلك الجنات؟ - فأجيب بأن لهم فيها ثمارا لذيذة عجيبة وأزواجا نظيفة وَهُمْ فِيها خالِدُونَ وتقدير المبتدأ هو أو هي- للشأن أو القصة- ليس بشيء بناء على أنه لا يجوز حذف هذا الضمير، وإذا لم تدخله النواسخ لا بد أن يكون مفسره جملة اسمية، نعم جاز تقدير هي للجنات والجملة خبر إلا أن التناسب أنسب أو جملة مستأنفة- كأنه لما وصف الجنات بما ذكر وقع في الذهن أن

{ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “Kendilerine oradan bir meyve rızık olarak her sunulduğunda: 'Bu, daha önce rızıklandığımız şeydir' derler” [cümlesi], { جَنَّاتٍ } (cennetler) lafzının ikinci sıfatıdır. Birincisinden sonraya bırakılmıştır; çünkü nehirlerin -altından- akması zatı itibarıyla cennetin bir vasfıdır, bu ise sakinleri itibarıyladır. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir—yani [takdiri] 'hüm' (onlar) demektir. Karinesi ise önceki ve sonraki [cümlelerde] zikredilmiş olması ve kelâmın müminlerin hallerini beyan etmek üzere sevk edilmiş bulunmasıdır. Bu mübtedanın hazfedilmesinin faydası, isim cümlesi olmaları yönüyle lafzen, bir sorunun cevabı olmaları yönüyle de manen bu üç cümle arasında bir tenasübün (uyumun) gerçekleşmesidir. Zira sanki: 'Onların o cennetlerdeki hali nasıldır?' denilmiş, buna karşılık onlar için orada lezzetli ve harikulade meyveler, tertemiz eşler bulunduğu ve { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “orada ebedî kalıcı oldukları” şeklinde cevap verilmiştir. Mübtedanın -şân veya kıssa zamiri olarak- 'hüve' veya 'hiye' takdir edilmesi ise bir şey ifade etmez; zira bu zamirin hazfedilmesinin caiz olmadığı ve nevâsih (hükmü değiştiren edatlar) dâhil olmadıkça müfessirinin (açıklayıcısının) mutlaka bir isim cümlesi olması gerektiği esasına dayanır. Evet, cennetler kastedilerek 'hiye' takdir edilip cümlenin [onun] haberi olması caizdir; ne var ki tenasüp [kuralı] daha uygundur. Yahut [bu cümle] istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir—sanki cennetler zikredilen hususlarla vasıflanınca zihne şöyle bir düşünce gelmiştir:...

ثمارها كثمار جنات الدنيا أولا فبين حالها وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ زيادة في الجواب ولو قدر السؤال نحو ألهم في الجنات لذات كما في هذه الدار أم أتم وأزيد؟ - كان أصح وأوضح، وأجاز أبو البقاء كونها حالا من الَّذِينَ أو من جَنَّاتٍ لوصفها وهي حينئذ حال مقدرة والأصل ... (١) الصاحبة، والقول: بأنها صفة مقطوعة دعوى موصولة بالجهل بشرط القطع وهو علم السامع باتصاف المنعوت بذلك النعت وإلا لاحتاج إليه ولا قطع مع الحاجة، وكُلَّما نصب على الظرفية ب قالُوا ورِزْقاً مفعول ثان- لرزقوا- كرزقه مالا أي أعطاه، وليس مفعولا مطلقا مؤكدا لعامله لأنه بمعنى المرزوق أعرف، والتأسيس خير من التأكيد مع اقتضاء ظاهر ما بعده له، وتنكيره للتنويع أو للتعظيم أي نوعا لذيذا غير ما تعرفونه، ومِنْ الأولى والثانية للابتداء قصد بهما مجرد كون المجرور بهما موضعا انفصل عنه الشيء، ولذا لا يحسن في مقابلتها نحو- إلى، وهما ظرفان مستقران واقعان حالا على التداخل، وصاحب الأولى رِزْقاً والثانية ضميره المستكن في الحال، والمعنى كل حين رزقوا- مرزوقا- مبتدأ من الجنات مبتدأ من ثمرة، والشائع كونهما لغوا، والرزق قد ابتدأ من الجنات، والرزق من الجنات قد ابتدأ من ثمرة وجعل بمنزلة أن تقول أعطاني فلان فيقال: من أين؟ فتقول: من بستانه، فيقول: من أي ثمرة؟ فتقول: من الرمان، وتحريره أن رُزِقُوا جعل مطلقا مبتدأ من الجنات ثم جعل مقيدا بالابتداء من ذلك مبتدأ من ثمرة، وعلى القولين لا يرد أنهم منعوا تعلق حرفي جر متحدي اللفظ والمعنى بعامل واحد والآية تخالفه، أما على الأول فظاهر، وأما على الثاني فلأن ذاك إذا تعلقا به من جهة واحدة ابتداء من غير تبعية. وما نحن فيه ليس كذلك للإطلاق والتقييد والمراد من الثمرة على هذا النوع- كالتفاح والرمان- لا الفرد لأن ابتداء الرزق من البستان من فرد يقتضي أن يكون المرزوق قطعة منه لا جميعه وهو ركيك جدا، ويحتمل أن تكون الثانية مبينة للمرزوق والظرف الأول لغو والثاني مستقر خلافا لمن وهم فيه وقع حالا من النكرة لتقدمه عليها ولتقدمها تقديرا جاز تقديم المبين على المبهم، والثمرة يجوز حملها على النوع وعلى الجنأة الواحدة ولم يلتفت المحققون إلى جعل الثانية تبعيضية في موقع المفعول، ورِزْقاً مصدر مؤكد أو في موقع الحال من رِزْقاً لبعده مع أن الأصل التبيين والابتداء فلا يعدل عنهما إلا لداع على أن مدلول التبعيضية أن يكون ما قبلها أو ما بعدها جزاء لمجرورها لا جزئيا فتأتي الركاكة هاهنا، وجمع سبحانه بين مِنْها ومِنْ ثَمَرَةٍ ولم يقل- من ثمرها- بدل ذلك لأن تعلق مِنْها يفيد أن سكانها لا تحتاج لغيرها لأن فيها كل ما تشتهي الأنفس، وتعلق مِنْ ثَمَرَةٍ يفيد أن المراد بيان المأكول على وجه يشمل جميع الثمرات دون بقية اللذات المعلومة من السابق واللاحق، وهذا إشارة إلى نوع ما رزقوا ويكفي إحساس أفراده وهذا كقولك مشيرا إلى نهر جاء هذا الماء لا ينقطع أو إلى شخصه، والإخبار عنه ب الَّذِي إلخ على جعله عينه مبالغة أو تقدير مثل الذي رزقناه من قبل أي في الدنيا، والحكمة في التشابه أن النفس تميل إلى ما يستطاب وتطلب زيادته:

de hali beyan edilmiş gibidir; { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ } ifadesi ise cevaba bir ziyadedir. Şayet soru 'Onlar için cennetlerde bu yurttaki gibi lezzetler var mıdır yoksa daha mı tam ve fazladır?' şeklinde takdir edilseydi daha sahih ve açık olurdu. Ebü'l-Bekâ bu cümlenin { الَّذِينَ } lafzından veya sıfatlandığı için { جَنَّاتٍ } lafzından hal olmasını caiz görmüştür; bu takdirde mukadder bir haldir ve aslı ... (١) sahibedir. Bunun sıfat-ı maktûa olduğunu söylemek ise kat' şartı hakkında cehaletle irtibatlı bir iddiadır; o şart da mevsûfun o nât ile vasıflanmış olduğunun dinleyen tarafından bilinmesidir, aksi takdirde ona muhtaç olur ve ihtiyaç varken de kat' yapılamaz. { كُلَّما } lafzı { قالُوا } fiiliyle zarfiyet üzere mansubdur. { رِزْقاً } lafzı ise 'ona mal rızık verdi' yani verdi örneğinde olduğu gibi { رُزِقُوا } fiilinin ikinci mef'ûlüdür; âmilini tekit eden mef'ûl-i mutlak değildir, çünkü merzûk (verilen rızık) manasında olması daha meşhurdur ve kurucu mana (te'sîs) tekit edici manadan hayırlıdır; ayrıca sonrasının zahiri de bunu gerektirir. Tenvini çeşitlilik (tenvî') veya tazim içindir; yani 'tanıdıklarınızın dışında lezzetli bir tür' demektir. Birinci ve ikinci { مِنْ } ibtida içindir; bunlarla sadece kendisiyle mecrur olan şeyin, kendisinden bir nesnenin ayrıldığı bir mahal olması murat edilmiştir; bu sebeple onun karşılığında 'ilâ' gibi edatlar getirilmesi uygun düşmez. Bunlar iç içe girmiş olarak hal vaki olan iki zarf-ı müstakardır; birincisinin sahibi { رِزْقاً }, ikincisinin sahibi ise haldeki gizli zamirdir. Manası: 'Cennetlerden başlayan, bir meyveden başlayan bir merzûk kendilerine rızık olarak her sunulduğunda...' demektir. Yaygın olan, her ikisinin de lağv olmasıdır; rızık cennetlerden başlamış, cennetlerden gelen rızık da bir meyveden başlamıştır. Bu, 'Bana filan verdi' demenize benzer; 'Nereden?' denildiğinde 'Bahçesinden' dersiniz; 'Hangi meyveden?' denildiğinde ise 'Nardan' dersiniz. Bunun tahkiki şöyledir: { رُزِقُوا } fiili önce cennetlerden başlamakla mutlak kılınmış, sonra bundan başlamakla kayıtlanarak meyveden başlatılmıştır. İki görüşe göre de lafız ve mana bakımından bir olan iki cer harfinin tek bir amile bağlanmasını menettikleri ve ayetin buna muhalif olduğu itirazı vârit olmaz. Birinciye göre bu açıktır; ikinciye göre ise zira bu yasaklama, harflerin bir teb'iyyet olmaksızın bidayeten tek bir cihetten o amile bağlanması halindedir; bizim konumuz ise mutlaklık ve kayıtlılık sebebiyle böyle değildir. Bu takdire göre semereden (ثَمَرَة) murat fert değil, elma ve nar gibi türdür; çünkü bostandan rızkın başlamasının bir fertten olması, verilen rızkın onun tamamı değil bir parçası olmasını gerektirir ki bu da son derece zayıftır. İkincisinin merzûku açıklayan (mübeyyine) olması, birinci zarfın lağv, ikincisinin ise—bunda vehme düşenin hilafına—müstakar olup nekreye tekaddüm ettiği için ondan hal olması da muhtemeldir; takdiren öne geçtiği için açıklayanın kapalı olandan önce gelmesi caiz görülmüştür. Semere lafzının türe de tek bir meyveye de hamledilmesi caizdir. Muhakkikler ikincisinin mef'ûl konumunda teb'îziye kılınmasına, { رِزْقاً } lafzının müekkid mastar olmasına veya { رِزْقاً } lafzından hal konumunda olmasına uzaklığı sebebiyle itibar etmemişlerdir; zira asıl olan tebyîn ve ibtidadır, bir gerekçe olmadıkça bunlardan vazgeçilmez. Kaldı ki teb'îziyenin medlûlü, öncesinin veya sonrasının mecrurunun cüz'ü olmasıdır, cüz'îsi olması değildir; dolayısıyla burada zayıflık meydana gelir. Allah Teâlâ bunun yerine 'meyvesinden' demeyip { مِنْها } ile { مِنْ ثَمَرَةٍ } ibarelerini bir arada zikretmiştir; çünkü { مِنْها } taalluku sakinlerinin başka bir şeye muhtaç olmadığını, zira içinde canların çektiği her şeyin bulunduğunu ifade eder; { مِنْ ثَمَرَةٍ } taalluku ise muradın, önceki ve sonrakilerden bilinen diğer lezzetler hariç, bütün meyveleri kapsayacak şekilde yenilen şeyleri beyan etmek olduğunu ifade eder. { هذا } lafzı rızıklandırıldıkları şeyin türüne işarettir ve fertlerinin hissedilmesi yeterlidir; bu, akan bir nehre işaret ederek 'Bu su hiç kesilmez' demene yahut bizzat şahsına işaret etmene benzer. Ondan { الَّذِي } vb. ile haber verilmesi; mübalağa yoluyla bizzat aynısı kılınması yahut 'daha önce yani dünyada bize rızık olarak verilenin benzeri' takdiri iledir. Benzerlikteki hikmet, nefsin hoşlandığı şeye meyletmesi ve onun fazlasını istemesidir:

أعد ذكر نعمان لنا إن ذكره ... هو المسك ما كررته يتضوع

Bizim için Nu'mân'ı anıp dur, çünkü onun zikri... Misk gibidir, tekrarladıkça kokusu yayılır.

وهذا مختلف بحسب الأحوال والمقامات، أو لتبيين المزية وكنه النعمة فيما رزقوه هناك إذ لو كان جنسا لم يعهد ظن أنه لا يكون إلا كذلك أو في الجنة، والتشابه في الصورة إما مع الاختلاف في الطعم- كما روي عن الحسن «إن أحدهم يؤتى بالصحفة فيأكل منها ثم يؤتى بأخرى فيراها مثل الأولى فيقول ذلك؟ فيقول الملك: كل فاللون واحد والطعم مختلف» أو مع التشابه في الطعم أيضا كما يشير إليه

Bu durum hallere ve makamlara göre değişir; yahut orada kendilerine verilen rızıklardaki üstünlüğü ve nimetin künhünü beyan etmek içindir, zira bilinmeyen bir cins olsaydı ancak böyle olabileceği zannedilirdi; yahut [öncelik] cennettedir. Şekildeki benzerlik; ya Hasen'den rivayet edildiği gibi tatların farklı olmasıyla birliktedir: «Onlardan birine bir tabak getirilir, ondan yer; sonra başka bir tabak getirilir, onu öncekinin aynısı gibi görür ve böyle söyler. Bunun üzerine melek: 'Ye, renk birdir ama tat farklıdır' der»; yahut

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «والذي نفس

[Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğu [da buna işaret etmektedir]: «والذي نفس» «[Nefsi]... olan [Allah]'a yemin olsun ki...»

محمد بيده إن الرجل من أهل الجنة ليتناول الثمرة ليأكلها فما هي واصلة إلى فيه حتى يبدل الله تعالى مكانها مثلها»

[Muhammed'in nefsi] elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki cennet ehlinden bir adam yemek için meyveye uzanır; o meyve henüz ağzına ulaşmadan Allah Teâlâ onun yerine benzerini yaratır.»

فلعلهم إذا رأوها على الهيئة الأولى قالوا ذلك، والداعي لهم لهذا القول فرط استغرابهم وتبجحهم بما وجدوا من التفاوت العظيم.

Onu ilk suretinde gördüklerinde muhtemelen böyle söylerler; onları bu söze sevk eden saik ise aşırı hayretleri ve buldukları muazzam farklılıktan duydukları sevinçtir.

والمشهور أن كون المراد بالقبلية في الدنيا أولى مما يقدم في الآخرة لأن كُلَّما تفيد العموم ولا يتصور قولهم ذلك في أول ما قدم إليهم، وقيل: كون المراد بها في الآخرة أولى لئلا يلزم انحصار ثمار الجنة في الأنواع الموجودة في الدنيا مع أن فيها ما علمت وما لم تعلم، على أن فيه توفية بمعنى حديث تشابه ثمار الجنة وموافقته- لمتشابها- بعد فإنه في رزق الجنة أظهر، وإعادة الضمير إلى المرزوق في الدارين تكلف وستسمعه بمنه تعالى، وفي الآية محمل آخر يميل إليه القلب بأن يكون ما رزقوه قبل هو الطاعات والمعارف التي يستلذها أصحاب الفطرة والعقول السليمة، وهذا جزاء مشابه لها فيما ذكر من اللذة كالجزاء الذي في ضده في قوله تعالى: ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [العنكبوت: ٥٥] أي جزاءه- فالذي رزقناه- مجاز مرسل عن جزائه بإطلاق اسم المسبب على السبب ولا يضر في ذلك أن الجنة وما فيها من فنون الكرامات من الجزاء- كمالا في- أو هو استعارة بتشبيه الثمار والفواكه بالطاعات والمعارف فيما ذكر، وقيل: أرض الجنة قيعان يظهر فيها أعمال الدنيا كما يشير إليه بعض الآثار فثمرة النعيم ما غرسوه في الدنيا فتدبر وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً تذييل للكلام السابق- وتأكيد له بما يشتمل على معناه- لا محل له من الإعراب، ويحتمل الاستئناف والحالية بتقدير «قد» وهو شائع، وحذف الفاعل للعلم به وهو ظاهرا الخدم الولدان كما يشير إليه قراءة هارون والعتكي «وأتوا» على الفاعل وفيها إضمار لدلالة المعنى عليه، وقد أظهر ذلك في قوله تعالى: وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إلى قوله سبحانه وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ والضمير المجرور إما على تقدير أن يراد- من قبل- في الدنيا فراجع إلى المفهوم الواحد الذي تضمنه اللفظان هذا- والَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وهو المرزوق في الدارين- أي أوتوا بمرزوق الدارين متشابها بعضه بالبعض- ويسمى هذا الطريق بالكناية الإيمائية ولو رجع الى الملفوظ لقيل بهما، وعبر عما بعضه ماض وبعضه مستقبل بالماضي لتحقق وقوعه، وفي الكشف أن المراد من المرزوق في الدنيا والآخرة الجنس الصالح التناول لكل منهما لا المقيد بهما، وإما على تقدير أن يراد في الجنة فراجع إلى الرزق أي أوتوا بالمرزوق في الجنة متشابه الأفراد. قال أبو حيان: والظاهر هذا لأن مرزوقهم في الآخرة هو المحدث عنه والمشبه- بالذي رزقوه من قبل- ولان هذه الجملة إنما جاءت محدثا بها عن الجنة وأحوالها وكونه يخبر عن المرزوق في الدنيا والآخرة- أنه متشابه ليس من حديث الجنة- إلا بتكلف، ولا يعكر- على دعوى متشابه ما في الدارين- ما أخرجه البيهقي وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: «ليس في الجنة من أطعمة الدنيا إلا الأسماء» لأنه لا يشترط فيه أن يكون من جميع الوجوه وهو حاصل في الصورة التي هي مناط الاسم وإن لم يكن في المقدار والطعم، وتحريره أن إطلاق الأسماء عليها لكونها على الاستعارة يقتضي الاشتراك فيما هو مناطها وهو الصورة، وبذلك يتحقق التشابه بينهما فالمستثنى في الأثر الأسماء وما هو مناطها بدلالة العقل وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ صفة ثالثة ورابعة للجنات وأوردت الأوليتان بالجملة الفعلية لإفادة التجدد، وهاتان بالاسمية لإفادة الدوام، وترك العاطف في البعض- مع إيراده في البعض- قيل: للتنبيه على جواز الأمرين في الصفات، واختص كل بما اختص به لمناسبة لا تخفى، وذهب أبو البقاء إلى أن هاتين الجملتين مستأنفتان، وجوز أن تكون الثانية حالا من ضمير الجمع في لَهُمْ والعامل فيها معنى الاستقرار- والأزواج- جمع قلة وجمع الكثرة زوجة- كعود وعودة- ولم يكثر استعماله في الكلام، وقيل: ولهذا استغني عنه بجمع القلة توسعا، وقد ورد في الآثار ما يدل على كثرة الأزواج في الجنة من

Meşhur olan; öncelikten kastın dünyada olmasıdır ki bu ahirette önce sunulandan daha evlâdır; çünkü { كُلَّما } umum ifade eder, kendilerine ilk sunulan şeyde bu sözü söylemeleri ise düşünülemez. Cennette olmasının kastedilmesinin daha evlâ olduğu da söylenmiştir; ta ki cennet meyvelerinin dünyada bulunan türlerle sınırlı kalması gerekmesin, oysa cennette bilinen ve bilinmeyen nice şeyler vardır. Kaldı ki bunda cennet meyvelerinin birbirine benzemesi hadisinin manasını tamamlama ve sonradan gelen { مُتَشابِهاً } lafzına uygunluk vardır; zira cennet rızkında bu daha açıktır. Zamirin her iki yurttaki merzûka döndürülmesi ise bir tekellüftür, Allah'ın lütfuyla bunu işiteceksin. Ayette gönlün meylettiği başka bir ihtimal daha vardır: Kendilerine daha önce rızık olarak verilenler, selim fıtrat ve akıl sahiplerinin lezzet aldığı taatler ve marifetlerdir; bu ise zikredilen lezzet hususunda Allah Teâlâ'nın: { ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [el-Ankebût: 55] “Yaptıklarınızı tadın” yani 'karşılığını tadın' buyruğundaki zıddı cezada olduğu gibi onlara benzeyen bir mükâfattır. Dolayısıyla 'bize rızık olarak verilen şey' ifadesi, müsebbebin ismini sebebe vermek suretiyle onun cezasından mecâz-ı mürseldir; cennetin ve oradaki türlü ikramların bu cezadan olması buna zarar vermez; yahut zikredilen hususta meyveleri ve yemişleri taatlere ve marifetlere benzetmek suretiyle bir istiaredir. Cennet arazisinin, bazı rivayetlerin işaret ettiği gibi dünya amellerinin zuhur ettiği düzlükler olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla nimetin meyvesi dünyada diktikleri şeydir, iyi düşün. { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “O kendilerine birbirine benzer olarak verildi” ifadesi, önceki sözün bir fezlekesi (tezyîli) ve onun manasını kapsayan bir tekididir; iraptan mahalli yoktur. 'Kad' takdiriyle istînâf veya hal olması da muhtemeldir ki bu yaygındır. Fail bilindiği için hazfedilmiştir; Hârûn ve el-Atekî'nin fail sîgasıyla 've etev' kıraatinin işaret ettiği üzere bu zahiren hizmetçi vildanlardır; mananın delaleti sebebiyle bunda bir zamir takdiri vardır. Allah Teâlâ: { وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } [el-Vâkıa: 17] “Çevrelerinde ebedî gençler dolaşır” ayetinden { وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ } [el-Vâkıa: 20] “Ve beğendikleri meyveler” buyruğuna kadar bunu açıkça ifade etmiştir. Mecrur zamir ise; şayet 'daha önce' ifadesiyle dünyada olması murat edilmişse { هذا } ve { الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } lafızlarının tazammun ettiği tek bir mefhuma racidir ki bu da her iki yurtta verilen rızıktır; yani 'onlara iki yurdun rızkı bir kısmı bir kısmına benzer olarak verildi' demektir; bu yola ima yoluyla kinaye denir; şayet telaffuz edilene dönseydi 'bihimâ' denilirdi. Bir kısmı geçmiş bir kısmı gelecek olan şeyden, vukuunun kesinliği sebebiyle mazi ile tabir edilmiştir. el-Keşşâf'ta; dünya ve ahirette verilen rızıktan muradın ikisiyle kayıtlı olan değil, her ikisini de kapsamaya elverişli olan cins olduğu belirtilmiştir. Şayet cennette olması murat edilmişse zamir rızka racidir; yani 'onlara cennetteki rızık fertleri birbirine benzer olarak verildi' demektir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan budur; zira ahiretteki rızıkları kendisinden bahsedilen ve 'daha önce rızıklandırıldıkları şeye' benzetilendir; ayrıca bu cümle ancak cennetten ve onun hallerinden bahsetmek üzere gelmiştir; dünya ve ahiretteki rızkın birbirine benzediğini haber vermesi ise bir tekellüf olmaksızın cennet bahsinden sayılamaz. Beyhakî ve başkalarının İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet ettiği: «Cennette dünya yiyeceklerinden isimlerden başka bir şey yoktur» sözü de iki yurttakilerin benzerliği iddiasına halel getirmez. Zira benzerliğin her yönden olması şart değildir; ismin menatı olan surette benzerlik mevcuttur, miktar ve tatta olmasa bile. Bunun tahkiki şöyledir: Onlara bu isimlerin istiare yoluyla verilmesi, onun menatı olan surette müşterekliği gerektirir; böylece ikisi arasında benzerlik gerçekleşmiş olur. Dolayısıyla eserde istisna edilen şey aklın delaletiyle isimler ve onların menatıdır. { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar için orada tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır” ifadeleri cennetler için üçüncü ve dördüncü sıfattır. İlk ikisi yenilenmeyi (teceddüdü) ifade etmesi için fiil cümlesiyle, bu ikisi ise sürekliliği (devamı) ifade etmesi için isim cümlesiyle getirilmiştir. Bazısında atıf terk edilirken bazısında getirilmesi; sıfatlarda her iki durumun da caiz olduğuna dikkat çekmek içindir denilmiştir. Her biri gizli olmayan bir münasebet sebebiyle kendine has olan özellikle tahsis edilmiştir. Ebü'l-Bekâ bu iki cümlenin müste'nefe olduğunu benimsemiş; ikincisinin { لَهُمْ } ifadesindeki cemi zamirinden hal olmasını da caiz görmüştür ki onda amel eden istikrar manasıdır. 'Ezvâc' azlık çoğuludur; çokluk çoğulu ise 'ûd ve 'ıyede' gibi 'zevce'dir, kelamda kullanımı pek yaygın değildir. Genişlik sağlamak adına azlık çoğuluyla yetinildiği söylenmiştir. Rivayetlerde cennette hurilerden ve

الحور وغيرهن، ويقال: الزوج للذكر والأنثى، ويكون لأحد المزدوجين ولهما معا، ويقال: للأنثى زوجة في لغة تميم، وكثير من قيس، والمراد هنا بالأزواج النساء اللاتي تختص بالرجل لا يشركه فيها غيره، وليس في المفهوم اعتبار التوالد الذي هو مدار بقاء النوع حتى لا يصح إطلاقه على أزواج الجنة لخلودهم فيها واستغنائهم عن الأولاد، على أن بعضهم صحح التوالد فيها وروى آثارا في ذلك لكن على وجه يليق بذلك المقام، وذكر بعضهم

diğerlerinden çokça eşler bulunduğuna dair deliller gelmiştir. 'Zevc' kelimesi erkek için de kadın için de kullanılır; çiftlerden her biri için de ikisi için birlikte de kullanılır. Temîm ve Kays kabilelerinin çoğunun lügatinde kadına 'zevce' denilir. Burada eşlerden maksat, erkeğe has olan ve başkasının kendisine ortak olmadığı kadınlardır. Kavramın asıl manasında türün devamının mihveri olan üreme mülahazası yoktur ki orada ebedî kalmaları ve çocuktan müstağni olmaları sebebiyle cennet eşlerine ıtlakı sahih olmasın. Kaldı ki bazıları orada üremeyi sahih görmüş ve bu hususta o makama yakışacak veçhile rivayetler nakletmişlerdir. Bazıları ise

أن الأولاد روحانيون والله قادر على ما يشاء. ومعنى كونها مُطَهَّرَةٌ أن الله سبحانه نزههن عن كل ما يشينهن، فإن كن من الحور كما روي عن عبد الله- فمعنى التطهر خلقهن على الطهارة لم يعلق بهن دنس ذاتي ولا خارجي، وإن كن من بني آدم- كما روي عن الحسن- «من عجائزكم الرمص الغمص يصرن شواب» فالمراد إذهاب كل شين عنهن من العيوب الذاتية وغيرها. والتطهير- كما قال الراغب- يقال في الأجسام والأخلاق والأفعال جميعا، فيكون عاما هنا بقرينة مقام المدح لا مطلقا منصرفا إلى الكامل، وكمال التطهير إنما يحصل بالقسمين كما قيل: فإن المعهود من إرادة الكامل إرادة أعلى أفراده لا الجميع، وقرأ زيد بن علي- مطهرات- بناء على طهرن لا طهرت- كما في الأولى- ولعلها أولى استعمالا، وإن كان الكل فصيحا لأنهم قالوا: جمع ما لا يعقل إما أن يكون جمع قلة أو كثرة، فإن كان جمع كثرة فمجيء الضمير على حد ضمير الواحدة أولى من مجيئه على حد ضمير الغائبات، وإن كان جمع قلة فالعكس، وكذلك إذا كان ضميرا عائدا على جمع العاقلات الأولى فيه النون دون التاء ك فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ [البقرة: ٢٣٤، الطلاق: ٢] ويُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ [البقرة: ٢٣٣] ولم يفرقوا في هذا بين جمع القلة والكثرة، ومجيء هذه الصفة مبينة للمفعول، ولم تأت طاهرة- وصف من طهر- بالفتح على الأفصح، أو طهر بالضم، وعلى الأول قياس، وعلى الثاني شاذ للتفخيم لأنه أفهم أن لها مطهرا وليس سوى الله تعالى، وكيف يصف الواصفون من طهره الرب سبحانه؟! وقرأ عبيد بن عمير «مطهرة» وأصله متطهرة فأدغم ولما ذكر ﷾ مسكن المؤمنين ومطعمهم ومنكحهم وكانت هذه الملاذ لا تبلغ درجة الكمال مع خوف الزوال ولذلك قيل:

çocukların ruhani olduğunu zikretmiştir; Allah dilediği her şeye kadirdir. Onların { مُطَهَّرَةٌ } (tertemiz kılınmış) olmalarının manası; Allah Sübhânehu'nun onları kendilerini lekeleyecek her türlü şeyden tenzih etmiş olmasıdır. Şayet Abdullah'tan nakledildiği üzere hurilerden iseler; temiz kılınmalarının manası fıtraten temiz yaratılmış olmalarıdır, kendilerine ne zati ne de harici hiçbir pislik bulaşmamıştır. Şayet Hasen'den nakledilen «gözleri çapaklı, akıntılı kocamış kadınlarınız genç kızlar haline gelirler» rivayetinde olduğu gibi Âdemoğullarından iseler; murat zati ve diğer ayıplardan her türlü lekenin onlardan giderilmesidir. Râgıb'ın belirttiği gibi tathîr (temizleme); bedenlerde, ahlakta ve fiillerde olmak üzere hepsinde kullanılır. Dolayısıyla övgü makamının karinesiyle burada geneldir; en kâmil ferdine hamledilen mutlak bir ifade değildir. Nitekim kâmil mananın tahakkuku her iki kısımla mümkündür; zira kâmil olanın murat edilmesinden bilinen şey hepsinin değil en yüce fertlerinin murat edilmesidir. Zeyd b. Ali, birincideki 'tahuret' takdirine karşılık 'tahurne' takdirine binaen 'mutahharât' şeklinde okumuştur; hepsi fasih olmakla birlikte bu kullanım belki de daha evlâdır. Çünkü şöyle demişlerdir: Akıl taşımayan varlıkların çoğulu ya cem-i kıllet ya da cem-i kesrettir. Şayet çokluk çoğulu ise zamirin tekil müennes zamiri gibi gelmesi cem-i müennes gâibe zamiri gibi gelmesinden daha evlâdır; şayet azlık çoğulu ise durum bunun aksinedir. Aynı şekilde akıl sahibi kadınlar topluluğuna dönen bir zamir olduğunda, { فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } [el-Bakara: 234, et-Talâk: 2] “Sürelerinin sonuna vardıklarında” ve { يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } [el-Bakara: 233] “Çocuklarını emzirirler” ayetlerinde olduğu gibi onda ta yerine nûn gelmesi daha evlâdır; bunda azlık ve çokluk çoğulu arasında bir ayrım yapmamışlardır. Bu sıfatın mef'ûlü bildiren [ism-i mef'ûl] sîgasında gelmesi ve en fasih lügate göre fetha ile 'tahura' veya zamma ile 'tahura' fiilinden türeyen 'tâhire' şeklinde sıfat olarak gelmeyişi—ki birinciye göre kıyasi, ikinciye göre şazdır—tazim içindir; zira onu temizleyen birinin bulunduğunu ve O'nun da Allah Teâlâ'dan başkası olmadığını anlatmaktadır. Rab Teâlâ'nın temizlediği kimseyi niteleyenler nasıl niteleyebilir ki?! Ubeyd b. Umeyr 'muttahhireh' şeklinde okumuştur; aslı 'mütetahhireh' olup idğam yapılmıştır. Allah Azze ve Celle müminlerin meskenini, yiyeceğini ve eşlerini zikredince—ki bu lezzetler zeval korkusuyla birlikte kemal derecesine ulaşamaz, nitekim şöyle denilmiştir:

أشد الغم عندي في سرور ... تيقن عنه صاحبه انتقالا

Bana göre kederin en şiddetlisi öyle bir sevinçtedir ki... Sahibi onun yok olup gideceğine kesin olarak inanmıştır.

أعقب ذلك بما يزيل ما ينغص إنعامه من ذكر الخلود في دار الكرامة، والخلود عند المعتزلة البقاء الدائم الذي لا ينقطع، وعندنا البقاء الطويل انقطع أو لم ينقطع، واستعماله في المكث الدائم من حيث إن مكث طويل لا من حيث خصوصه حقيقة وهو المراد هنا، وقد شهدت له الآيات والسنن، والجهمية يزعمون أن الجنة وأهلها يفنيان وكذا النار وأصحابها، والذي دعاهم إلى هذا أنه تعالى وصف نفسه بأنه الأول والآخر، والأولية تقدمه على جميع المخلوقات، والآخرية تأخره ولا يكون إلا بفناء السوي، ولو بقيت الجنة وأهلها كان فيه تشبيه لمن لا شبيه له سبحانه وهو محال، ولأنه إن لم يعلم أنفاس أهل الجنة كان جاهلا تعالى عن ذلك، وإن علم لزم الانتهاء وهو بعد الفناء، ولنا النصوص الدالة على التأييد والعقل معها لأنها دار سلام وقدس لا خوف ولا حزن. والمرء لا يهنأ بعيش يخاف زواله بل قيل:

ikram yurdunda ebedî kalışın zikriyle O'nun bu ihsanını bulandıran şeyleri izale eden hususu peşinden getirdi. Hulûd (ebedilik); Mutezile'ye göre kesintiye uğramayan daimi kalıştır; bize göre ise kesintiye uğrasın veya uğramasın uzun süreli kalıştır. Daimi kalışta kullanımı ise bu hususiyetinden ötürü değil, uzun bir kalış olması bakımından hakikattir; burada murat edilen de budur. Ayetler ve sünnetler de buna şahitlik etmiştir. Cehmiyye cennetin ve ehlinin, aynı şekilde cehennemin ve ehlinin yok olacağını iddia eder. Onları buna sevk eden gerekçe; Allah Teâlâ'nın kendisini Evvel ve Âhir olarak tavsif etmiş olmasıdır. Evvel oluşu bütün mahlukattan önce oluşudur; Âhir oluşu ise onların sonrasına kalmasıdır ki bu da ancak O'nun dışındakilerin yok olmasıyla mümkündür. Şayet cennet ve ehli baki kalsaydı benzeri olmayan Allah Teâlâ'ya bir benzetme yapılmış olurdu ki bu muhaldir. Ayrıca şayet cennet ehlinin nefeslerini bilmezse Allah bundan münezzehtir ki cahil olması gerekir; şayet bilirse son bulması gerekir ki bu da yok oluştan sonradır. Bizim delilimiz ise ebediliğe delalet eden nasslardır; akıl da bunlarla beraberdir, zira orası korku ve hüznün bulunmadığı esenlik ve kudsiyet yurdudur. İnsan zevalinden korktuğu bir hayattan tat alamaz, bilakis şöyle denilmiştir: