البؤس خير من نعيم زائل، والكفر جريمة خالصة فجزاؤها عقوبة خالصة لا يشوبها نقص، ومعنى «الأول والآخر» ليس كما في الشاهد بل بمعنى لا ابتداء ولا انتهاء له في ذاته من غير استناد لغيره فهو الواجب القدم المستحيل العدم، والخلق ليسوا كذلك، فأين الشبه والعلم لا يتناهى فيتعلق بما لا يتناهى، وما أنفاس أهل الجنة إلا كمراتب الأعداد؟! أفيقال: إن الله سبحانه لا يعلمها أو يقال إنها متناهية. تبا للجهمية ما أجهلهم، وأجهل منهم من قال: إن الأبدان مؤلفة من الأجزاء المتضادة في الكيفية معرضة للاستحالات المؤدية إلى الانحلال والانفكاك فكيف يمكن التأبيد، وذلك لأن مدار هذا على قياس هاتيك النشأة على هذه النشأة، وهيهات هيهات كيف يقاس ذلك العالم الكامل على عالم
Sefalet, yok olup gidecek bir nimetten daha hayırlıdır. Küfür ise katıksız bir cürümdür; dolayısıyla cezası da içine hiçbir eksiklik karışmayan katıksız bir ukûbettir. 'Evvel ve Âhir'in anlamı görünen alemdeki gibi değil; bilakis başkasına dayanmaksızın Zâtında başlangıcı ve sonu olmaması anlamındadır. O, varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd), kıdemi zorunlu ve yokluğu imkânsız olandır; yaratılmışlar ise böyle değildir. O hâlde benzerlik nerede kaldı?! Üstelik ilim sonsuzdur ve sonsuz olan şeylere taalluk eder; cennet ehlinin nefesleri de sayıların mertebeleri gibi değil midir?! Şimdi Allah Teâlâ'nın bunları bilmediği mi söylenecek, yoksa bunların sonlu olduğu mu söylenecek?! Cehmiyye helak olsun, onlar ne kadar da cahildir! Onlardan daha cahili ise şöyle diyendir: 'Bedenler nitelik bakımından birbirine zıt parçalardan mürekkeptir; çözülmeye ve dağılmaya yol açan başkalaşımlara maruzdur. O hâlde ebedilik nasıl mümkün olabilir?' Çünkü bu iddia, öteki alemi bu aleme kıyas etmeye dayanmaktadır. Heyhât, heyhât! O mükemmel alem, bu oluş
الكون والفساد؟! على أنه إذا ثبت كونه تعالى قادرا مختارا ولا فاعل في الوجود إلا هو فلم لا يجوز أن يعيد الأبدان بحيث لا تتحلل، أو إن تحللت فلم لا يجوز أن يخلق بدل ما تحلل دائما أبدا؟ وسبحان القادر الحكيم الذي لا يعجزه شيء إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره: نزلت في اليهود لما ضرب الله تعالى الأمثال في كتابه بالعنكبوت، والذباب وغير ذلك مما يستحقر قالوا: إن الله تعالى أعز وأعظم من أن يضرب الأمثال بمثل هذه المحقرات فرد الله تعالى عليهم بهذه الآية. ووجه ربطها بما تقدم على هذا- وكان المناسب عليه أن توضع في سورة العنكبوت مثلا- أنها جواب عن شبهة تورد على إقامة الحجة على حقية القرآن بأنه معجز فهي من الريب الذي هو في غاية الاضمحلال فكان ذكرها هنا أنسب، وقال مجاهد وغيره: نزلت في المنافقين، قالوا- لما ضرب الله سبحانه المثل بالمستوقد، والصيب- الله تعالى أعلى وأعظم من أن يضرب الأمثال بمثل هذه الأشياء التي لا بال لها فرد الله تعالى عليهم ووجه الربط عليه ظاهر فإنها للذب عن التمثيلات السابقة على أحسن وجه وأبلغه، وقيل: إنها متصلة بقوله تعالى: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً أي لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا لهذه الأنداد، وقيل: هذا مثل ضرب للدنيا وأهلها فإن البعوضة تحيا ما جاعت وإذا شبعت ماتت، كذلك أهل الدنيا إذا امتلؤوا منها هلكوا، أو مثل لأعمال العباد وأنه لا يمتنع أن يذكر منها ما قل أو كثر ليجازى عليه ثوابا وعقابا، وعلى هذين القولين لا ارتباط للآية بما قبلها بل هي ابتداء كلام، وهذا وإن جاز لا أقول به إذ المناسب بكل آية أن ترتبط بما قبلها وفي الآية إشارة إلى حسن التمثيل كيف والله سبحانه مع عظمته وبالغ حكمته لم يتركه ولم يستح منه. وما انفكت الأمثال في الناس سائرة. والحياء- كما قال الراغب- انقباض النفس عن القبائح، وهو مركب من جبن وعفة، وليس هو الخجل بل ذاك حيرة النفس لفرط الحياة فهما متغايران وإن تلازما، وقال بعضهم: الخجل لا يكون إلا بعد صدور أمر زائد لا يريده القائم به بخلاف الحياء فإنه قد يكون مما لم يقع فيترك لأجله، وما في القاموس خجل استحى تسامح، وهو مشتق من الحياة لأنه يؤثر في القوة المختصة بالحيوان وهي قوة الحس والحركة، والآية تشعر بصحة نسبة الحياء إليه تعالى لأنه في العرف لا يسلب الحياء إلا عمن هو شأنه، على أن النفي داخل على كلام فيه قيد فيرجع إلى القيد فيفيد ثبوت أصل الفعل أو إمكانه لا أقل، وأما في الأحاديث فقد صرح بالنسبة- وللناس في ذلك مذهبان- فبعض يقول بالتأويل إذ الانقباض النفساني مما لا يحوم حول حظائر قدسه سبحانه، فالمراد بالحياء عنده الترك اللازم للانقباض، وجوّز جعل ما هنا بخصوصه من باب المقابلة لما وقع في كلام الكفرة بناء على ما روي أنهم قالوا: ما يستحي رب محمد أن يضرب الأمثال بالذباب، والعنكبوت، وبعض- وأنا والحمد لله منهم لا يقول بالتأويل بل يمر هذا وأمثاله- مما جاء عنه سبحانه في الآيات والأحاديث- على ما جاءت ويكل علمها بعد التنزيه عما في الشاهد إلى عالم الغيب والشهادة، وقرأ الجمهور يستحيي بياءين والماضي استحيا، وجاء استفعل هنا للإغناء عن الثلاثي المجرد كاستأثر، وقرأ ابن كثير في رواية- وقليلون- بياء واحدة وهي لغة بني تميم، وهل المحذوف اللام فالوزن يستفع. أو
ve bozuluş alemine nasıl kıyas edilebilir?! Kaldı ki Allah Teâlâ'nın kâdir ve muhtar olduğu, varlıkta O'ndan başka gerçek fail bulunmadığı sabit olduğuna göre, bedenleri çözülmeyecek şekilde yeniden yaratması veya şayet çözülürlerse çözülenin yerine daima ve ebediyen bir benzerini yaratması neden caiz olmasın? Hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı Kâdir ve Hakîm olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Şüphesiz Allah bir sivrisineği dahi misal vermekten çekinmez. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir. Allah Teâlâ Kitabı'nda örümcek, sinek ve benzeri hakir görülen şeylerle misaller verince onlar: 'Allah Teâlâ böyle hakir şeylerle misal getirmekten çok daha yüce ve azizdir' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayetle onlara cevap verdi. Bu rivayete göre ayetin önceki kısımla irtibatı—ki bu durumda mesela Ankebût Suresi'nde yer alması daha uygun görünürdü—şudur: Bu ayet, Kur'an'ın mucize oluşuyla hak olduğuna dair delil getirilmesine karşı öne sürülebilecek bir şüphenin cevabıdır; dolayısıyla son derece zayıf bir şüphe kabilindendir ve burada zikredilmesi daha münasiptir. Mücahid ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayet münafıklar hakkında inmiştir. Allah Sübhânehu ateş yakan ve sağanak yağmura tutulan kimse ile misal getirince münafıklar: 'Allah Teâlâ böyle değersiz şeylerle misal vermekten çok daha yüce ve azizdir' dediler. Allah Teâlâ da onlara reddiye verdi. Buna göre irtibat veçhi gayet açıktır; zira önceki temsilleri en güzel ve en beliğ şekilde savunmaktadır. Ayetin: [Öyleyse bile bile] Allah'a eşler koşmayın [el-Bakara: 22] kavline bağlı olduğu, yani Allah'ın bu putlar için [küçük şeylerle] misal vermekten çekinmeyeceği manasında olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre bu, dünya ve ehli için getirilmiş bir misaldir; zira sivrisinek aç kaldığı sürece yaşar, doyduğu zaman ölür. Tıpkı bunun gibi dünya ehli de dünyadan tıka basa doyduklarında helak olurlar. Yahut kulların amellerine dair bir misaldir; sevap veya ceza ile karşılık verilmesi için amellerin azının veya çoğunun zikredilmesinde bir engel yoktur. Bu iki görüşe göre ayetin öncesiyle irtibatı yoktur, bilakis yeni bir söz başlangıcıdır (istînâf). Bu caiz olsa da ben bunu benimsemiyorum; zira her ayetin kendisinden öncekiyle irtibatlı olması daha uygundur. Ayette temsil getirmenin güzelliğine de bir işaret vardır; nitekim Allah Sübhânehu azameti ve üstün hikmetiyle beraber misal vermeyi terk etmemiş ve bundan haya etmemiştir. İnsanlar arasında darbımeseller söylenegelmiştir. Haya (حياء)—Râgıb'ın belirttiği gibi—nefsin çirkin şeylerden çekinip geri durmasıdır; korkaklık ile iffetin birleşimidir. Haya, hacâlet (mahcubiyet) demek değildir; zira mahcubiyet, hayanın aşırılığından ötürü nefsin şaşkınlığa düşmesidir. Dolayısıyla birbirlerini gerektirmekle birlikte farklı şeylerdir. Bazıları şöyle demiştir: Mahcubiyet, ancak kişinin istemediği fazladan bir işin meydana gelmesinden sonra olur; haya ise henüz vuku bulmamış bir şeyden dolayı da olabilir ve bu yüzden o iş terk edilir. el-Kâmûs'taki 'hacile (mahcup oldu), istehyâ (haya etti) demektir' ifadesi bir müsamahadır. Haya, hayat kökünden türemiştir; çünkü canlıya özgü olan his ve hareket gücünü etkiler. Ayet, haya sıfatının Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin sıhhatini hissettirmektedir; çünkü örfte haya, ancak şanında haya bulunabilecek kimseden nefyedilir. Kaldı ki nefy, kayıt içeren bir söze dahil olduğunda kayda raci olur; bu da en azından fiilin aslının sübutunu veya imkânını ifade eder. Hadislerde ise bu nispet açıkça zikredilmiştir. İnsanların bu hususta iki mezhebi vardır: Bir kısmı tevili benimser; zira nefsin çekinmesi Allah'ın kudsiyet makamına yakışmaz. Bu sebeple onlara göre haya ile kastedilen, nefsin çekinmesinin lazımı olan 'terk'tir. Kafirlere mukabele kabilinden olduğu da caiz görülmüştür; nitekim onların: 'Muhammed'in Rabbi sinekle, örümcekle misal getirmekten haya etmez mi?' dedikleri rivayet edilmiştir. Diğer bir kısım ise—ki elhamdülillah ben de onlardanım—tevile gitmez; ayetlerde ve hadislerde Allah Sübhânehu hakkında vârit olan bu ve benzeri nasları geldikleri gibi kabul eder ve görünen aleme ait vasıflardan tenzih ettikten sonra bunların hakiki ilmini gaybı ve şehâdeti bilene havale eder. Cumhur 'yestehyî' kelimesini iki yâ ile okumuştur; mazisi 'istehyâ'dır. Buradaki istif'âl kalıbı, 'iste'sere' kelimesinde olduğu gibi sülâsî mücerredin yerine geçmiştir. İbn Kesir bir rivayette ve az sayıda kıraat âlimi tek yâ ile okumuştur ki bu, Benî Temîm'in lehçesidir. Hazfedilen lamelmecl midir ki vezni 'yestef'i' olsun, yoksa
العين فالوزن يستفل؟
aynelmecl midir ki vezni 'yestefil' olsun?
قولان: أشهرهما الثاني، وهذا الفعل مما يكون متعديا بنفسه وبالحرف فيقال: استحييته واستحيت منه، والآية تحتملهما. والضرب إيقاع شيء على شيء، وضرب المثل من ضرب الدراهم وهو ذكر شيء يظهر أثره في غيره، فمعنى يضرب هنا يذكر، وقيل: يبين. وقيل: يضع من ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ [آل عمران: ١١٢] وما اسم بمعنى شيء يوصف به النكرة لمزيد الإبهام ويسد طرق التقييد، وقد يفيد التحقير أيضا- كاعطه شيئا ما- والتعظيم- كالأمر ما جدع قصير أنفه- والتنويع- كاضربه ضربا ما- وقد تجعل سيف خطيب، والقرآن أجل من أن يلغى فيه شيء، وبعوضة إما صفة- لما- أو بدل منها أو عطف بيان إن قيل بجوازه في النكرات أو بدل من مَثَلًا أو عطف بيان له إن قيل ما زائدة، أو مفعول ومَثَلًا حال وهي المقصودة، أو منصوب على نزع الخافض أي
İki görüş vardır; ikincisi daha meşhurdur. Bu fiil hem bizzat hem de harf-i cer ile geçişli (müteaddî) olan fiillerdendir; nitekim 'istehyeytühû' ve 'istehyeytü minhü' denir. Ayet her iki kullanımı da muhtemeldir. Darb; bir şeyi bir şeyin üzerine vurmaktır. 'Darbu'l-mesel' (misal getirmek) ise dirhemlerin basılmasından alınmıştır ki eseri başkasında açıkça görünen bir şeyi zikretmektir. O hâlde burada 'yadribe' kelimesi zikretmek, bir görüşe göre açıklamak, diğer bir görüşe göre ise: Onların üzerine zillet damgası vuruldu [Âl-i İmrân: 112] ayetindeki gibi koymak anlamındadır. 'Mâ' kelimesi, kapalılığı daha da artırmak ve kayıt yollarını kapatmak üzere nekireyi niteleyen 'şey' anlamında bir isimdir. Bazen—'Ona bir şey (mâ) ver' örneğinde olduğu gibi—tahkir, bazen—'Önemli bir iş (mâ) Kasîr'in burnunu kestirdi' örneğinde olduğu gibi—tazim, bazen de—'Ona herhangi bir vuruşla (mâ) vur' örneğinde olduğu gibi—çeşitlendirme ifade eder. Bazen de fasahat gereği zaid kılınır; Kur'an ise içinde faydasız bir şey bulunmaktan pek yücedir. 'Baûzaten' kelimesi ya 'mâ'nın sıfatı, ya ondan bedel veya nekirelerde caiz olduğu kabul edilirse atf-ı beyândır; yahut 'mâ' zaid kabul edilirse 'meselen' kelimesinden bedel veya onun atf-ı beyânıdır; ya da mef'ûldür ve 'meselen' onun hâlidir ki kastedilen de budur; yahut cerr harfinin hazfedilmesiyle mensubdur (nezy-i hâfız), yani:
ما من بعوضة فَما فَوْقَها كما نقل عن الفراء. والفاء بمعنى إلى، أو مفعول ثان أو أول بناء على تضمن الضرب معنى الجعل، ولا يرد على إرادة العموم أن مثال المعنى على المشهور أن الله لا يترك أي مثل كان فيقتضي أن جميع الأمثال مضروبة في كلامه فأين هي لأن المنفي ليس مطلق الترك بل الترك لأجل الاستحياء؟ فالمعنى لا يترك مَثَلًا ما استحياء وإن تركه لأمر آخر أراده، وقرأ ابن أبي عبلة، وجماعة: بعوضة بالرفع والشائع على أنه خبر، واختلفوا فيما يكون عنه خبرا فقيل مبتدأ محذوف- أي هي، أو هو- بعوضة، والجملة صلة ما على جعلها موصولة، وهو تخريج كوفي لحذف صدر الصلة من غير طول، وقيل: ما بناء على أنها استفهامية مبتدأ، واختار فى البحر أن تكون ما صلة أو صفة وهي بَعُوضَةً جملة كالتفسير لما انطوى عليه الكلام، وقيل: بَعُوضَةً مبتدأ، وما نافية والخبر محذوف- أي متروكة- لدلالة لا يَسْتَحْيِي عليه.
Ferrâ'dan nakledildiği üzere 'mâ min baûzatin fe-mâ fevkahâ' demektir ve 'fâ' harfi 'ilâ' anlamındadır; yahut 'darb' fiilinin 'ce'ale' (kılmak/yapmak) anlamını içermesine dayalı olarak ikinci veya birinci mef'ûldür. Meşhur görüşe göre cümlenin anlamı 'Allah hiçbir misali terk etmez' şeklinde olduğundan umum kastedilmesine karşı: 'O hâlde bu, bütün misallerin O'nun kelamında zikredilmiş olmasını gerektirir, hani neredeler?' şeklinde bir itiraz öne sürülemez; çünkü nefyedilen şey mutlak terk değil, haya sebebiyle olan terktir. Dolayısıyla mana: 'Allah haya sebebiyle hiçbir misali terk etmez; fakat dilediği başka bir hikmetten ötürü terk edebilir' şeklindedir. İbn Ebî Abele ve bir topluluk 'baûzatün' kelimesini merfû olarak okumuştur. Yaygın kabule göre bu kelime haberdir; neyin haberi olduğu konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre hazfedilmiş bir mübtedanın—yani 'hiye' veya 'hüve baûzatün'—haberidir ve bu cümle, 'mâ' ismi mevsul kabul edildiğinde onun sılası olur; bu da uzunluk olmaksızın sıla başının hazfedilmesi kabilinden Kûfelilerin bir takdiridir. Bir görüşe göre 'mâ' istifhâmiyye olup mübtedadır. el-Bahr'da ise 'mâ'nın sıla veya sıfat olması, 'baûzatün' cümlesinin de sözün içerdiği mananın tefsiri gibi bulunması tercih edilmiştir. Bir görüşe göre de 'baûzatün' mübtedadır, 'mâ' nâfiyedir; haber ise 'lâ yestehyî' ifadesinin delaletiyle hazfedilmiştir, yani terk edilmiş [değildir] takdirindedir.
«والبعوضة» واحد البعوض، وهو طائر معروف، وفيه من دقيق الصنع وعجيب الإبداع ما يعجز الإنسان أن يحيط بوصفه ولا ينكر ذلك إلا نمرود. وهو في الأصل صفة على فعول كالقطوع، ولذا سمي في لغة هذيل- خموش- فغلبت، واشتقاقه من البعض بمعنى القطع فَما فَوْقَها الفاء عاطفة ترتيبية، وما عطف على بَعُوضَةً أو «ما» إن جعل اسما والتفصيل وما فيه غير خفي. والمراد بالفوقية إما الزيادة في حجم الممثل به فهو ترقّ من الصغير للكبير، وبه قال ابن عباس، أو الزيادة في المعنى الذي وقع التمثيل فيه وهو الصغر والحقارة فهو تنزل من الحقير للأحقر، وهذان الوجهان على القراءة المشهورة وأما على قراءة الرفع فقد قالوا: إن جعلت «ما» موصولة ففيه الوجهان، وإن جعلت استفهامية تعين الأول لأن العظم مبتدأ من البعوضة إذ ذاك، وقيل: أراد- ما فوقها- وما دونها فاكتفى بأحد الشيئين عن الآخر على حد سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] فافهم.
'el-Baûda', bilinen bir uçucu böcek olan 'el-baûz'un tekilidir. Onda insanın kavramaktan aciz kalacağı öyle ince bir sanat ve şaşırtıcı bir yaratılış vardır ki bunu ancak Nemrut inkâr eder. Kelime aslen 'katû'' gibi 'faûl' vezninde bir sıfattır; bu sebeple Hüzeyl lehçesinde ona 'hamûş' denmiş ve bu isim galip gelmiştir. Kelimenin kökü kesmek manasındaki 'ba'z'dan türemiştir. 'Fe-mâ fevkahâ' ifadesindeki fâ harfi tertip ifade eden atıf harfidir. 'Mâ' ise 'baûzaten' kelimesine veya şayet isim kabul edilirse 'mâ' kelimesine matuftur; buradaki ayrıntı ve incelikler gizli değildir. 'Fevkiyyet' (üstünlük/ötesi) ile murat edilen ya misal verilen şeyin cüssesindeki fazlalıktır ki bu küçükten büyüğe bir yükseliştir (terakkî)—İbn Abbas bu görüştedir—yahut misalin getirildiği manadaki, yani küçüklük ve değersizlikteki fazlalıktır ki bu da hakirden daha hakire bir iniştir (tenezzül). Bu iki vecih meşhur kıraate göredir. Merfû kıraate gelince: Şayet 'mâ' ismi mevsul kabul edilirse iki vecih de mümkündür; eğer istifhâmiyye kabul edilirse birinci vecih tayin eder, çünkü büyüklük o zaman sivrisinekten itibaren başlamış olur. Bir görüşe göre ise: 'Gerek ondan büyüğü gerekse ondan küçüğü' kastedilmiş; Sizi sıcaktan koruyan elbiseler [en-Nahl: 81] ayetinde [soğuğun zikredilmeyişinde] olduğu gibi iki şeyden biriyle yetinilmiştir, iyi anla!
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ تفصيل لما أشار إليه قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي إلخ من أنه وقع فيه ارتياب بين التحقيق والارتياب، أو لما يترتب على ضرب المثل من الحكم إثر تحقيق حقية صدوره عنه سبحانه، والفاء للدلالة على ترتب ما بعدها على ما يشير إليه ما قبلها. وكأنه قيل كما قيل فيضربه فَأَمَّا الَّذِينَ إلخ، وتقديم بيان حال المؤمنين لشرفه، وأما على ما عليه المحققون حرف متضمنة لمعنى الشرط ولذا لزمتها الفاء غالبا، وتفيد مع هذا تأكيد ما دخلت عليه من الحكم وتكون لتفصيل مجمل تقدمها صريحا، أو دلالة، أو لم يتقدم لكنه حاضر في الذهن ولو تقديرا، ولما كان هذا خلاف الظاهر في كثير من موارد استعمالها جعله الرضى والمرتضى- من المحققين- أغلبيا، وفسر سيبويه- أما زيد فذاهب- بمهما يكن من شيء فزيد ذاهب وليس المراد به أنها مرادفة لذلك الاسم، والفعل إذ لا نظير له، بل المراد أنها لما أفادت التأكيد وتحتم الوقوع في المستقبل كان مآل المعنى ذلك. ولما أشعرت بالشرطية قدر شرط يدل على تحتم الوقوع وهو وجود شيء ما في الدنيا إذ لا تخلو عنه فما علق عليه محقق، وحيث كان المعنى ما ذكر سيبويه، ومهما مبتدأ والاسمية لازمة له، ويكن فعل شرط والفاء لازمة تليه غالبا، وقامت- أما ذلك المقام- لزمها الفاء ولصوق الاسم إقامة للازم مقام الملزوم، وإبقاء لأثره في الجملة وكان الأصل دخول الفاء على الجملة فيما ذكر لأنها الجزاء لكن كرهوا إيلاءها حرف الشرط فأدخلوا الخبر وعوضوا المبتدأ عن الشرط لفظا، وقد يقدم على الفاء- كما في الرضى- من أجزاء الجزاء المفعول به والظرف والحال إلى غير ذلك مما عدوه على ما فيه، وفي تصدير الجملتين بها من الإحماد والذم ما لا يخفى. والمراد بالموصول فريق المؤمنين المعهودين كما أن المراد بالموصول الآتي فريق الكفرة الطاغين لا من يؤمن بضرب المثل ومن يكفر به لاختلال المعنى، والضمير في أَنَّهُ للمثل، وهو أقرب، أو لضربه المفهوم من أن يضرب، وقيل: لترك الاستحياء المنقدح مما
İman edenlere gelince onlar, onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler ifadesi, Allah Teâlâ'nın Şüphesiz Allah çekinmez... kavlinin işaret ettiği, meselenin tahkik ile şüphe arasında tereddüde mahal olduğuna dair hususun bir tafsilatıdır; yahut misalin O'ndan sadır oluşunun hakikati ortaya konduktan sonra misal getirmeye terettüp eden hükmün tafsilatıdır. Buradaki fâ harfi, sonrasının öncesinin işaret ettiği şeye terettüp ettiğini göstermek içindir. Sanki 'O bu misali getirir; iman edenlere gelince...' denilmiş gibidir. Müminlerin durumunun öne alınması onların şerefinden ötürüdür. Muhakkik âlimlerin kabulüne göre 'emmâ', şart manası içeren bir edattır; bu yüzden çoğunlukla cevabına fâ harfi bitişir. Bununla birlikte dahil olduğu hükmün tekidini ifade eder; kendisinden önce açıkça veya delalet yoluyla geçen yahut geçmediği hâlde zihinde varsayımsal olarak bulunan mücmel bir manayı tafsil etmek için gelir. Bu durum pek çok kullanım yerinde zahire aykırı göründüğü için muhakkiklerden er-Radî ve el-Murtazâ bunu ekseri kabul etmişlerdir. Sîbeveyh 'Emmâ Zeydün fe-zâhibün' cümlesini 'Meh-mâ yekün min şey'in fe-Zeydün zâhibün' (Her ne olursa olsun Zeyd gidicidir) şeklinde açıklamıştır. Bununla 'emmâ'nın o isim ve fiile müradif olduğu kastedilmemiştir; zira bunun bir benzeri yoktur. Aksine kastedilen, tekit ve gelecekte vukuun kesinliğini bildirdiği için mananın varacağı noktanın bu olmasıdır. Şart anlamı hissettirdiği için, vukuun kesinliğine delalet eden bir şart takdir edilmiştir; o da dünyada herhangi bir şeyin varlığıdır; zira dünya bundan hali kalmaz ve ona bağlanan şey muhakkaktır. Mana Sîbeveyh'in zikrettiği gibi olunca, 'meh-mâ' mübtedadır ve isimimsi yapı onun lazımıdır; 'yekün' şart fiilidir ve 'fâ' çoğunlukla onu takip eden lazımıdır. 'Emmâ' bu makama kaim olunca, lazımı melzûmun yerine ikâme etmek ve cümledeki eserini korumak maksadıyla 'fâ' ona lazım kılınmış ve isim ona bitişmiştir. Aslolan zikredilen yapıda fâ'nın cümlenin başına gelmesidir çünkü o cezadır; fakat şart harfine bitiştirilmesini hoş görmeyip habere dahil etmişler ve lafzen mübtedayı şartın yerine bedel yapmışlardır. er-Radî'de geçtiği üzere, cezanın cüzlerinden mef'ûlün bih, zarf, hâl ve saydıkları diğer unsurlar fâ'nın önüne geçirilebilir. Her iki cümlenin 'emmâ' ile başlatılmasında gizlenemeyecek derecede bir övgü ve yergi bulunmaktadır. İsmi mevsulden murat, bilinen müminler zümresidir; nitekim daha sonra gelen mevsulden murat da azgın kâfirler zümresidir; zira anlamın bozulmaması için misal getirmeye inananlar ve onu inkâr edenler kastedilmemiştir. 'Ennehû'daki zamir mesel'e racidir ki en yakın olanı budur; yahut 'en yadribe'den anlaşılan misal getirme fiiline racidir. Bir görüşe göre
مر، وقيل: للقرآن والْحَقُّ خلاف الباطل، وهو في الأصل مصدر حق يحق من بابي ضرب وقتل إذا وجب أو ثبت، وقال الراغب: أصله المطابقة والموافقة، ويكون بمعنى الموجد بحسب الحكمة والموجد على وفقها والاعتقاد المطابق للواقع، وقيل: إنه الحكم المطابق، ويطلق على الأقوال والعقائد والأديان والمذاهب باعتبار اشتماله على ذلك، ولم يفرق في المشهور بينه وبين الصدق إلا أنه شاع في العقد المطابق، والصدق في القول كذلك، وقد يفرق بينهما بأن المطابقة تعتبر في الحق من جانب الواقع وفي الصدق من جانب الحكم، وتعريفه هنا إما للقصر الادعائي كما يقال- هذا هو الحق- أو لدعوى الاتحاد ويكون المحكوم عليه مسلم الاتصاف، ومِنْ رَبِّهِمْ إما خبر بعد خبر أو حال من ضمير الحق، ومِنْ لابتداء الغاية المجازية، والتعرض لعنوان الربوبية للإشارة إلى أنهم يعترفون بحقية القرآن وبما أنعم الله تعالى به عليهم من النعم التي من أجلها نزول هذا الكتاب وهو المناسب لقوله سبحانه نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا وأما الكفرة المنكرون لجلاله المتخذون غيره من الأرباب فالله عز اسمه هو المناسب لحالهم وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمران: ٢٨، ٣٠] وقيل: في ذلك- مع الإضافة إلى الضمير- تشريف وإيذان بأن ضرب المثل تربية لهم وإرشاد إلى ما يوصلهم إلى كمالهم اللائق بهم، والجملة سادة مسد مفعولي- يعلمون- عند الجمهور، ومسد الأول والثاني محذوف عند الأخفش أي فَيَعْلَمُونَ حقيته ثابتة.
geçen ifadelerden anlaşılan 'çekinmenin terk edilişine', bir diğer görüşe göre ise Kur'an'a racidir. Hak (الْحَقُّ), batılın zıddıdır; aslen darb ve katl bablarından 'hakka-yehıkku' fiilinin masdarı olup vacip veya sabit olduğunda kullanılır. Râgıb şöyle demiştir: Aslı mutabakat ve muvafakattir; hikmete göre var eden, hikmete uygun var edilen ve gerçeğe mutabık inanç anlamlarına gelir. Hükmün mutabık olmasıdır da denilmiştir. Bu nitelikleri içerdiği için sözler, akideler, dinler ve mezhepler için de kullanılır. Meşhur kabule göre hak ile sıdk (doğruluk) arasında fark gözetilmemiştir; şu kadar var ki hak daha çok vakıaya mutabık inançta, sıdk ise mutabık sözde yaygındır. Bazen de mutabakatın hakta vakıa tarafından, sıdkta ise hüküm tarafından nazara alınmasıyla araları ayrılır. Buradaki marifelik (el-takısı) ya 'İşte hak budur' sözünde olduğu gibi iddiaya dayalı bir hasr (kasr-ı iddiâî) içindir, yahut ayniyet iddiası içindir ve aleyhine hüküm verilenin bu vasıfla nitelendiği teslim edilmiş olur. 'Min rabbihim' ifadesi ya haber üstüne haberdir yahut hak zamirinden hâldir; 'min' harfi mecazi ibtidâ-i gaye içindir. Rab sıfatına yer verilmesi, onların Kur'an'ın hak olduğunu ve Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşettiği nimetleri itiraf ettiklerini göstermek içindir ki bu nimetlerin en büyüğü bu Kitab'ın indirilmesidir; bu da Kulumuza indirdiğimiz... [el-Bakara: 23] kavline pek uygundur. O'nun azametini inkâr eden ve O'ndan başka rabler edinen kâfirlere gelince, Allah Teâlâ'nın Zât ismi onların durumuna daha uygundur: Allah sizi kendisinden sakındırır [Âl-i İmrân: 28, 30]. Bir görüşe göre, bu ismin zamire izafe edilmesinde bir teşrif ve misal vermenin onlar için bir terbiye ve kendilerine layık kemale ulaştıracak bir irşat olduğuna dair bir bildirim vardır. Cümle, cumhura göre 'ya'lemûne' fiilinin iki mef'ûlünün yerine kaimdir; Ahfeş'e göre ise birinci mef'ûlün yerine kaim olup ikincisi mahzuftur; yani onun hak oluşunun sabit olduğunu bilirler takdirindedir.
وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ماذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا لم يقل سبحانه- وأما الذين كفروا فلا يعلمون- ليقابل سابقه لما في هذا من المبالغة في ذمهم والتنبيه بأحسن وجه على كمال جهلهم لأن الاستفهام إما لعدم العلم أو للإنكار وكل منهما يدل على الجهل دلالة واضحة:
İnkâr edenlere gelince: 'Allah bu misalle neyi kastetti?' derler. Allah Sübhânehu öncekiyle tam bir karşıtlık olsun diye 'İnkâr edenler ise bilmezler' buyurmamıştır; çünkü buradaki ifadede onları yermede bir mübalağa ve tam cehaletlerine en güzel şekilde dikkat çekme vardır; zira istifham ya bilgisizlikten yahut inkârdan kaynaklanır ve her ikisi de cehalete açıkça delalet eder:
ومن قال للمسك أين الشذا ... يكذبه ريحه الطيب
Miske: 'Hani güzel kokun nerede?' diyene... Onun hoş kokusu bizzat onu yalanlayarak cevap verir.
قيل: ولم يقل سبحانه هناك- وأما الذين آمنوا فيقولون- إلخ إشارة إلى أن المؤمنين اكتفوا بالخضوع والطاعة من غير حاجة إلى التكلم والكافرون لخبثهم وعنادهم لا يطيقون الأسرار لأنه كاخفاء الجمر في الحلفاء، وقيل: إن- يقولون- لا يدل صريحا على العلم وهو المقصود والكافرون منهم الجاهل والمعاند فَيَقُولُونَ إلخ أشمل وأجمع، وماذا لها ستة أوجه في استعمالهم. الأول أن تكون «ما» استفهامية في موضع رفع بالابتداء، وذا- بمعنى الذي خبره، وأخبر عن المعرفة بالنكرة هنا بناء على مذهب سيبويه في جوازه في أسماء الاستفهام. وغيره يجعل النكرة خبرا عن الموصول. الثاني أن تكون ماذا كلها استفهاما مفعولا- لأراد- وهذان الوجهان فصيحان اعتبرهما سائر المفسرين والمعربين في الآية، والاستفهام يحتمل الاستغراب والاستبعاد والاستهزاء ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ [النور: ٤٠] ، الثالث أن يجعل- ما- استفهامية، وذا- صلة لا إشارة ولا موصولة، الرابع أن يجعلا معا موصولا كقوله. دعي ماذا علمت سأتقيه. الخامس أن يجعلا نكرة موصوفة وقد جوز في المثال، السادس أن تكون- ما- استفهامية، وذا- اسم إشارة خبر له.
Şöyle denilmiştir: Allah Sübhânehu önceki kısımda 'İman edenler ise derler ki...' buyurmamıştır; çünkü müminlerin konuşmaya ihtiyaç duymaksızın teslimiyet ve itaat ile iktifa ettiklerine işaret edilmiştir. Kâfirler ise habislikleri ve inatları sebebiyle sırları içlerinde tutamazlar; çünkü bu, sazlık içine kor saklamaya benzer. Bir diğer görüşe göre 'yekûlûne' (derler) ifadesi açıkça ilme delalet etmez; oysa asıl maksat ilimdir. Kâfirlerin içinde cahil olanı da vardır muannid olanı da; dolayısıyla 'derler' ifadesi daha kapsamlı ve toplayıcıdır. 'Mâzâ' kelimesinin Arapların kullanımında altı vechi vardır: Birincisi: 'Mâ' ibtidâ yoluyla ref mevkiinde istifhâmiyye, 'zâ' ise 'ellezî' manasında onun haberidir; Sîbeveyh'in istifham isimlerinde nekirenin haber kılınmasını caiz gören mezhebine göre burada marifeden nekire ile haber verilmiştir. Başkaları ise nekireyi ismi mevsulün haberi kılarlar. İkincisi: 'Mâzâ'nın tamamının tek bir istifham olup 'erâde' fiilinin mef'ûlü olmasıdır. Bu iki vecih pek fasih olup bütün müfessirler ve irap âlimleri tarafından ayette dikkate alınmıştır. Buradaki istifham şaşırma, imkânsız görme ve alay etme manalarını muhtemeldir: Birbiri üstüne karanlıklar... [en-Nûr: 40]. Üçüncüsü: 'Mâ'nın istifhâmiyye, 'zâ'nın ise ne işaret ne de mevsul olmaksızın sadece zaid (sıla) kılınmasıdır. Dördüncüsü: Şairin 'Bildiğim şeyleri terk et, ben onlardan sakınırım' sözünde olduğu gibi ikisinin birlikte ismi mevsul olmasıdır. Beşincisi: İkisinin sıfat almış bir nekire olmasıdır ki örnekte caiz görülmüştür. Altıncısı: 'Mâ'nın istifhâmiyye, 'zâ'nın ise ona haber olan işaret ismi olmasıdır.
«والإرادة» كما قاله الراغب: منقولة من راد يرود إذا سعى في طلب شيء وهي في الأصل قوة مركبة من شهوة وخاطر وأمل، وجعل اسما لنزوغ النفس إلى الشيء مع الحكم فيه بأنه ينبغي أن يفعل أو لا يفعل، ثم يستعمل مرة في المبدأ وهو نزوغ النفس إلى الشيء وتارة في المنتهى وهو الحكم فيه بأنه ينبغي إلخ، وإرادة المعنى من اللفظ مجرد القصد وهو استعمال آخر ولسنا بصدده، وبين الإرادة والشهوة عموم من وجه لأنها قد تتعلق بنفسها بخلاف الشهوة فإنها إنما تتعلق باللذات، والإنسان قد يريد الدواء البشع ولا يشتهيه ويشتهي اللذيذ ولا يريده إذا علم فيه هلاكه وقد يشتهي ويريد. وللمتكلمين- أهل الحق وغيرهم- في تفسيرها مذاهب، فالكلبي والنجار وغيرهما على أن إرادته
İrade (الإِرَادَةُ)—Râgıb'ın belirttiği gibi—bir şeyi aramak üzere hareket etmek anlamına gelen 'râde yerûdü' kökünden nakledilmiştir. Aslen arzu, düşünce ve ümitten mürekkep bir güçtür; nefsin bir şeye meyledip onun yapılması veya yapılmaması gerektiğine hükmetmesine isim yapılmıştır. Daha sonra bazen başlangıç noktası olan nefsin o şeye meyletmesi anlamında, bazen de nihai nokta olan onun yapılması gerektiğine hükmetmesi anlamında kullanılır. Lafızdan mananın murat edilmesi ise salt kastetmektir ki bu başka bir kullanımdır ve konumuz dışındadır. İrade ile şehvet (arzu) arasında umûm-husûs min vech ilişkisi vardır; zira irade bizzat kendisine taalluk edebilir, şehvet ise yalnızca lezzetlere taalluk eder. İnsan bazen acı ilacı ister (irade eder) fakat arzulamaz (iştihâ duymaz); helak olacağını bildiği lezzetli bir şeyi arzular fakat istemez; bazen de hem arzular hem ister. Ehl-i Sünnet ve diğer kelamcıların iradenin tefsirinde farklı mezhepleri vardır: el-Kelbî, en-Neccâr ve başkalarına göre Allah Sübhânehu'nun
سبحانه لأفعاله أنه يفعلها عالما بها وبما فيها من المصلحة، ولأفعال غيره أنه أمر بها وطلبها، فالمعاصي إذا ليست بإرادته جل شأنه، ونحو ما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن وارد عليهم والجاحظ وبعض المعتزلة والحكماء على أن إرادته تعالى شأنه علمه بجميع الموجودات من الأزل إلى الأبد وبأنه كيف ينبغي أن يكون نظام الوجود حتى يكون على الوجه الأكمل، ويكفيه صدوره عنه حتى يكون الموجود على وفق المعلوم على أحسن النظام من غير قصد وطلب شوقي، ويسمون هذا العلم عناية وذهب الكرامية وأبو علي وأبو هاشم إلى أنها صفة زائدة على العلم إلا أنها حادثة قائمة بذاته عز شأنه عند الكرامية، وموجودة لا في محل عند الأبوين، والمذاهب الحق أنها ذاتية قديمة وجودية زائدة على العلم ومغايرة له وللقدرة، مخصصة لأحد طرفي المقدور بالوقوع، وكونها نفس الترجيح الذي هو من صفات الأفعال- كما قال البيضاوي عفا الله تعالى عنه- لم يذهب إليه أحد. وفي كلمة- هذا- استحقار للمشار إليه مثلها في أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا [الفرقان: ٤١] وقد تكون للتعظيم بحسب اقتضاء المقام، ومَثَلًا نصب على التمييز عن نسبة الاستغراب ونحوه إلى المشار إليه. وقد ذكر الرضى- والعهدة عليه- أن الضمير واسم الإشارة إذا كانا مبهمين يجيء التمييز عنهما والعامل هما لتماميهما بنفسهما حيث يمتنع إضافتهما، وإذا كانا معلومين فالتمييز عن النسبة، ويحتمل أن يكون حالا من اسم الله تعالى أو من هذا أي ممثلا أو ممثلا به أو بضربه.
kendi fiillerine olan iradesi, o fiilleri bilerek ve onlardaki maslahatı gözeterek yapmasıdır; başkalarının fiillerine olan iradesi ise onları emretmesi ve talep etmesidir. Dolayısıyla onlara göre günahlar Allah Teâlâ'nın iradesiyle değildir; oysa 'Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz' nassı bu görüşü reddetmektedir. Câhız, Mu'tezile'den bazıları ve felsefecilere göre Allah Teâlâ'nın iradesi, ezelliden ebede kadar bütün varlıkları ve varlık düzeninin en mükemmel şekilde nasıl olması gerektiğini bilmesidir. Varlıkların en güzel nizam üzere bilinen şekle uygun olarak meydana gelmesi için, O'ndan herhangi bir kasıt ve iştiyaklı talep olmaksızın sâdır olması yeterlidir; bu ilme 'inâyet' adını verirler. Kerrâmiyye, Ebû Ali ve Ebû Hâşim ise iradenin ilimden fazla bir sıfat olduğunu kabul etmişlerdir; şu kadar var ki Kerrâmiyye'ye göre bu sıfat Allah'ın Zâtı ile kaim hâdis bir sıfattır; iki cübbâîye göre ise bir mahalde bulunmaksızın mevcuttur. Hak mezhep ise şudur: İrade; Zâtî, kadîm, vücûdî, ilim sıfatına zâit, ilim ve kudretten başka olan ve makdûrun iki tarafından birini meydana gelmek üzere tahsis eden bir sıfattır. Beyzâvî'nin—Allah onu affetsin—dediği gibi iradenin fiilî sıfatlardan olan 'tercihin bizzat kendisi' olduğuna ise hiçbir Ehl-i Sünnet âlimi gitmemiştir. 'Hâzâ' kelimesinde, Bu mu Allah'ın elçi gönderdiği kimse? [el-Furkân: 41] ayetinde olduğu gibi işaret edilen şeyi tahkir etme anlamı vardır; makamın gereğine göre tazim için de olabilir. 'Meselen' kelimesi, şaşırma ve benzeri durumların işaret edilen şeye nispet edilmesinden temyiz olarak mensubdur. er-Radî—sorumluluk ona ait olmak üzere—şöyle demiştir: Zamir ve işaret ismi mübhem olduklarında temyiz bunlardan gelir ve izafetleri imkânsız olduğu için amil bizzat kendileridir; şayet muayyen iseler temyiz nispetten gelir. 'Meselen' kelimesinin Allah isminden yahut 'hâzâ'dan hâl olması da muhtemeldir; yani misal getirilmiş yahut kendisiyle misal verilmiş olarak takdir edilir.
يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً جملتان جاريتان مجرى البيان، والتفسير للجملتين المصدرتين- بأما- إذ يشتملان على أن كلا الفريقين موصوف بالكثرة وعلى أن العلم بكونه حقا من الهدى الذي يزداد به المؤمنون نورا إلى نورهم، والجهل بموقعه من الضلالة التي يزداد بها الجهال خبطا في ظلمتهم، وهاتان يزيدان ما تضمنتاه وضوحا أو أنهما جواب لدفع ما يزعمونه من عدم الفائدة في ضرب الأمثال بالمحقرات ببيان أنه مشتمل على حكمة جليلة وغاية جميلة هي كونه وسيلة إلى هداية المستعدين للهداية وإضلال المنهمكين في الغواية، وصرح بعضهم بأنهما جواب-لماذا- ووضع الفعلان موضع المصدر للإشعار بالاستمرار التجددي والمضارع يستعمل له كثيرا، ففي التعبير به هنا إشارة إلى أن الإضلال والهداية لا يزالان يتجددان ما تجدد الزمان، قيل: ووضعهما موضع الفعل الواقع في الاستفهام مبالغة في الدلالة على تحققهما فإن إرادتهما دون وقوعهما بالفعل وتجافيا عن نظم الإضلال مع الهداية في سلك الإرادة لإيهامه تساويهما في التعلق وليس كذلك، فإن المراد بالذات من ضرب المثل هو التذكير والاهتداء كما يشير إليه قوله تعالى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [الحشر: ٢١] وأما الإضلال فعارض مترتب على سوء الاختيار، وقدم في النظم الإضلال على الهداية مع سبق الرحمة على الغضب، وتقدمها بالرتبة والشرف لأن قولهم ناشىء من الضلال مع أن كون ما في القرآن سببا له أحوج للبيان لأن سببيته للهدى في غاية الظهور، فالاهتمام ببيانه أولى، ووصف كل من القبيلتين بالكثرة بالنظر إلى أنفسهم وإلا فالمهتدون قليلون بالنسبة إلى أهل الضلال وبعيد حمل كثرة المهتدين على الكثرة المعنوية بجعل كثرة الخصائص اللطيفة بمنزلة كثرة الذوات الشريفة كما قيل:
Allah onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir cümleleri, 'emmâ' ile başlayan iki cümlenin beyânı ve tefsiri mesabesindedir; zira her iki zümrenin de çoklukla nitelendiğini, misalin hak olduğunu bilmenin müminlerin nuruna nur katan bir hidayet olduğunu, onun yerini ve değerini bilmemenin ise cahillerin karanlıklarında bocalayıp durmalarını artıran bir dalalet olduğunu içermektedir. Bu iki cümle, ihtiva ettikleri manaları daha da pekiştirip vuzuha kavuşturur. Yahut bu cümleler, hakir şeylerle misal vermenin faydasız olduğu yönündeki iddialarını defetmek üzere bir cevaptır; yani bu misalin hidayete kabiliyeti olanların hidayetine, azgınlığa dalanların ise dalaletine bir vesile kılınması gibi yüce bir hikmeti ve güzel bir gayeyi içerdiğini beyan etmektedir. Bazıları bu iki cümlenin doğrudan 'mâzâ'ya (neyi kastetti sorusuna) cevap olduğunu açıkça belirtmiştir. Fiillerin masdar yerine getirilmesi, yenilenerek devam etmeyi (istimrâr-ı teceddüdî) bildirmek içindir; nitekim muzâri fiil bu anlamda çok kullanılır. Dolayısıyla burada muzâri sîgasının kullanılması, zaman yenilendikçe dalalet ve hidayetin de sürekli yenilendiğine bir işarettir. Şöyle de denilmiştir: İki fiilin istifhamda geçen fiilin yerine konulması, bunların tahakkuk ettiğine daha kuvvetli delalet etmek içindir; zira irade edilmeleri, bizzat vuku bulmalarından öncedir. Ayrıca saptırmanın hidayet ile birlikte irade dizisine dahil edilmemesi, taallukta eşit oldukları zannını bertaraf etmek içindir; oysa durum böyle değildir. Zira misal vermekten asıl murat edilen; İnsanlar düşünsünler diye bu misalleri veriyoruz [el-Haşr: 21] ayetinin işaret ettiği üzere öğüt almak ve doğru yolu bulmaktır. Saptırma ise kötü tercihe terettüp eden ârızî bir durumdur. Söz diziminde rahmetin gazaba sebkat etmesine, rütbe ve şerefçe önde olmasına rağmen dalaletin hidayetten önce zikredilmesi, onların sözünün dalaletten neşet etmiş olmasındandır; bununla birlikte Kur'an'dakilerin dalalete sebep oluşunu açıklamak daha çok izaha muhtaçtır, çünkü hidayete sebep oluşu son derece açıktır. Dolayısıyla bunun beyanına itina göstermek daha evlâdır. Her iki grubun çoklukla nitelenmesi kendi içlerindeki duruma göredir; yoksa hidayete erenler dalalet ehline kıyasla pek azdır. Hidayete erenlerin çokluğunu, latif hasletlerin çokluğunu şerefli zatların çokluğu mesabesinde tutarak manevi çokluğa hamletmek uzaktır; nitekim şöyle denilmiştir:
ولم أر أمثال الرجال تفاوتت ... لدى المجد حتى عد ألف بواحد
Şan ve şeref katında adamların derecelerinin farklılaştığını hiç görmedim... Tâ ki tek bir adam bin kişiye denk sayılıncaya kadar.
لا سيما وقد ذكر معها الكثرة الحقيقية، هذا وجوّز بعضهم أن يكون قوله تعالى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً إلخ في موضع الصفة- لمثل- فهو من كلام الكفار، ولعله من باب المماشاة مع المؤمنين إذ هم ليسوا بمعترفين بأن هذا المثل- يضل الله به كثيرا ويهدي به كثيرا- وأغرب من هذا تجويز ابن عطية أن يكون يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً من كلام الكفار وما بعده من كلام الله تعالى وهو إلباس في التركيب وعدول عن الظاهر من غير دليل، وإسناد الإضلال إليه تعالى حقيقي وقد تقدم وجهه فلا التفات إلى ما في الكشاف لأنه نزغة اعتزالية، والضمير في بِهِ للمثل أو لضربه في
Kaldı ki onunla birlikte hakiki çokluk da zikredilmiştir. Bununla beraber bazıları: Allah onunla birçoğunu saptırır... kavlinin 'mesel' kelimesine sıfat mevkiinde olduğunu, dolayısıyla kâfirlerin sözünden sayıldığını caiz görmüşlerdir; belki de bu, müminlerin kabulüne göre konuşma (mümâşât) kabilindendir, zira kâfirler Allah'ın bu misalle birçok kimseyi saptırıp birçok kimseyi hidayete erdirdiğini itiraf ediyor değillerdir. Bundan daha garibi ise İbn Atiyye'nin Allah onunla birçoğunu saptırır kısmını kâfirlerin sözü, sonrasını ise Allah Teâlâ'nın sözü kılmayı caiz görmesidir; bu ise terkipte bir iltibas ve delilsiz olarak zahirden sapmaktır. Saptırma fiilinin Allah Teâlâ'ya isnadı hakikidir ve bunun vechi daha önce geçmiştir; dolayısıyla el-Keşşâf'taki ifadelere itibar edilmez, zira o Mutezile meylidir. 'Bihî'deki zamir her iki yerde de
الموضعين، وقيل: في الأول للتكذيب، وفي الثاني للتصديق ودل على ذلك قوة الكلام، ولا يخفى ضعفه، وقرأ زيد بن علي يُضِلُّ هنا وفيما يأتي، ويَهْدِي بالبناء للمفعول وابن أبي عبلة في- الثلاثة- بالبناء للفاعل، ورفعا للفاسقين- خفضهم الله تعالى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ تذييل أو اعتراض في آخر الكلام بناء على قول من جوزه، وقيل:
mesel'e veya onun darbına racidir. Bir görüşe göre birincide yalanlamaya, ikincide tasdike racidir ve kelamın kuvveti buna delalet etmiştir; ancak bunun zayıflığı gizli değildir. Zeyd b. Ali hem burada hem de sonrakinde 'yudillü' ve 'yehdî' fiillerini meçhul sîgada (yudallü ve yühdâ) okumuştur. İbn Ebî Abele ise her üçünde de malum sîgada okumuş ve 'el-fâsikûn' kelimesini merfû kılmıştır—Allah Teâlâ onları zelil etsin. Kendisiyle sadece fasıkları saptırır cümlesi, bunu caiz görenlerin görüşüne göre kelamın sonunda yer alan bir tezyîl veya itirâziyyedir. Bir görüşe göre ise
حال، ومنع الساليكوتي عطفه على ما قبله قائلا لأنه لا يصح كونه جوابا وبيانا، وأجازه بعضهم تكملة للجواب وزيادة تعيين لمن أريد إضلالهم ببيان صفاتهم القبيحة المستتبعة له وإشارة إلى أن ذلك ليس إضلالا ابتدائيا بل هو تثبيت على ما كانوا عليه من فنون الضلال وزيادة فيه، والْفاسِقِينَ جمع فاسق من الفسق، وهو شرعا خروج العقلاء عن الطاعة فيشمل الكفر ودونه من الكبيرة والصغيرة. واختص في العرف والاستعمال بارتكاب الكبيرة فلا يطلق على ارتكاب الآخرين إلا نادرا بقرينة، وهو من قولهم: فسق الرطب إذا خرج من قشره، قال ابن الأعرابي: ولم يسمع الفسق وصفا للإنسان في كلام العرب، ولعله أراد في كلام الجاهلية كما صرح به ابن الأنباري، وإلا فقد قال رؤبة، وهو شاعر إسلامي يستدل بكلامه:
hâldir. es-Siyâlkûtî bunun önceki cümleye atfedilmesini menederek şöyle demiştir: Çünkü cevap ve beyan olması sahih değildir. Bazıları ise cevabın tamamlanması ve saptırılmak istenenlerin, bu sapmayı doğuran çirkin vasıflarının beyanıyla daha da belirginleştirilmesi için atfı caiz görmüşlerdir; bu da söz konusu saptırmanın baştan başlatılan bir saptırma olmadığını, bilakis onların içinde bulundukları türlü dalaletler üzerindeki sebatlarını ve dalaletlerinin artışını ifade eder. 'el-Fâsikîn', fısk kökünden gelen 'fâsık'ın çoğuludur. Şer'an akıl sahiplerinin itaatten çıkmasıdır; dolayısıyla küfrü de küfrün altındaki büyük ve küçük günahları da kapsar. Örfte ve kullanımda ise büyük günah işlemeye tahsis edilmiştir; dolayısıyla diğer günahları işleyenler hakkında karine olmaksızın nadiren kullanılır. Bu kelime 'hurma kabuğundan çıktığında' kullanılan 'fesaka'r-ratbü' sözünden alınmıştır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: 'Arap kelamında fısk kelimesinin insan için bir vasıf olarak kullanıldığı işitilmemiştir.' İbnü'l-Enbârî'nin açıkça belirttiği gibi o, bununla Câhiliye kelamını kastetmiş olmalıdır; aksi takdirde sözü delil kabul edilen İslam şairi Rû'be şöyle demiştir:
يذهبن في نجد وغور أغائرا ... «فواسقا» عن قصدها جوائرا
Necid ve Gavr taraflarına baskın yaparak giderler... Doğru yollarından 'sapıp çıkmış' ve haktan ayrılmış olarak.
على أنه يمكن أن يقال: لم يخرج الفسق في البيت عن الوضع لأنه وضعا خروج الإجرام وبروز الأجسام من غير العقلاء، وما فيه خروج الإبل وهي لا تعقل. والمراد بالفاسقين هنا الخارجون عن حدود الإيمان وتخصيص الإضلال بهم مرتبا على صفة الفسق وما أجري عليهم من القبائح للإيذان بأن ذلك هو الذي أعدهم للإضلال وأدى بهم إلى الضلال فإن كفرهم وعدولهم عن الحق وإصرارهم على الباطل صرفت وجوه أنظارهم عن التدبر والتأمل حتى رسخت جهالتهم وازدادت ضلالتهم فأنكروا وقالوا ما قالوا، ونصب الْفاسِقِينَ على أنه مفعول يضل أو على الاستثناء والمفعول محذوف أي أحدا، ولا تفريغ كما في قوله:
Bununla birlikte şöyle de denilebilir: Beyitte geçen fısk kelimesi lügat vaz'ından çıkmış değildir; zira vaz' bakımından o, akıl sahibi olmayan cisimlerin dışarı çıkıp belirmesidir; beyitteki ise aklı olmayan develerin yoldan çıkmasıdır. Buradaki fasıklardan murat, iman sınırlarının dışına çıkanlardır. Saptırmanın fısk vasfına ve onlardan sadır olan çirkinliklere bağlanarak onlara tahsis edilmesi, onları saptırılmaya hazırlayan ve dalalete sürükleyen şeyin bizzat bu vasıf olduğunu bildirmek içindir. Zira onların inkârı, haktan yüz çevirmeleri ve batılda ısrarları, bakışlarını tefekkür ve tedebbürden alıkoymuş; nihayet cehaletleri kökleşip dalaletleri artmış, böylece inkâr edip söyledikleri o sözleri söylemişlerdir. 'el-Fâsikîn' kelimesinin mansub olması ya 'yudillü' fiilinin mef'ûlü oluşundandır yahut istisna üzerinedir ve mef'ûl mahzuftur, yani 'hiç kimseyi' takdirindedir. Şu beyitte olduğu gibi burada tefriğ söz konusu değildir:
نجا سالم والنفس منه بشدة ... ولم ينج إلا جفن سيف ومئزرا
Sâlim, canını büyük bir zorlukla kurtardı... Kılıcının kını ve peştamalından başka bir şey kurtulamadı.
ومنع ذلك أبو البقاء ولعله محجوج بالبيت الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ يحتمل النصب والرفع، والأول إما على الاتباع أو القطع- أي أذم- والثاني إما على الثاني من احتمالي الأول أو على الابتداء، والخبر جملة أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وعلى هذا تكون الجملة كأنها كلام مستأنف لا تعلق لها إلا على بعد والنقض- فسخ التركيب، وأصله يكون في الحبل ونقيضه الإبرام وفي الحائط ونحوه، ونقيضه البناء. وشاع استعمال النقض في إبطال العهد- كما قال الزمخشري- من حيث تسميتهم العهد بالحبل على سبيل الاستعارة لما فيه من ثبات الوصلة بين المتعاهدين، وهذا من أسرار البلاغة ولطائفها أن يسكتوا عن ذكر الشيء المستعار ثم يرمزوا بذكر شيء من روادفه فينبهوا بتلك الرمزة على مكانه نحو قولك: عالم يغترف منه الناس، وشجاع يفترس أقرانه.
Ebû'l-Bekâ bunu menettiyse de mezkûr beyit onun aleyhine bir delildir. O fasıklar ki kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar ifadesi nasbı da ref'i de muhtemeldir: Birincisi ya sıfat olarak uymasıyla (ittibâ') yahut kat' yoluyla—yani 'onları yererim' takdiriyle—olur; ikincisi ise ya birinci ihtimalin ikincisinden [yani medih/zem için kat'tan] yahut mübteda olmasındandır ve haberi İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir cümlesidir. Buna göre cümle, ancak uzak bir irtibatla bağlanabilen yeni bir söz (istînâf) mesabesinde olur. Nakz (النقض); birleşimi bozmak, çözmektir. Aslı ipte olur ve zıddı sağlamlaştırmaktır (ibrâm); duvarda ve benzerinde olur ve zıddı inşa etmektir. Zemahşerî'nin belirttiği gibi, aralarındaki bağın sağlamlığından ötürü ahdi istiare yoluyla ipe benzettikleri için ahdi geçersiz kılmakta 'nakz' kelimesinin kullanımı yaygınlaşmıştır. Bu, belagatin sırlarından ve inceliklerindendir ki müsteâr olan şeyi açıkça anmaktan sükût ederler, sonra onun lazım ve gereklerinden birini zikrederek remiz yoluyla onun yerine dikkat çekerler; tıpkı 'İnsanların kendisinden avuç avuç su aldığı bir âlim' veya 'Akranlarını parçalayan bir yiğit' demen gibi.
والحاصل أن في الآية استعارة بالكناية، والنقض استعارة تحقيقية تصريحية حيث شبه إبطال العهد بإبطال تأليف الجسم، وأطلق اسم المشبه به على المشبه لكنها إنما جازت وحسنت بعد اعتبار تشبيه العهد بالحبل، فبهذا الاعتبار صارت قرينة على استعارة الحبل للعهد، ومن هنا يظهر أن الاستعارة المكنية قد توجد بدون التخييلية وأن قرينتها قد تكون تحقيقية، وتحقيق البحث يطلب من محله، والعهد الموثق، وعهد إليه في كذا إذا أوصاه ووثقه عليه، واستعهد منه إذا اشترط عليه، واستوثق منه. والمراد بالعهد هاهنا إما العهد المأخوذ بالعقل وهو الحجة القائمة على عباده تعالى الدالة على وجوده ووحدته وصدق رسله صلى الله تعالى عليهم وسلم، وفي نقضها لهم ما لا يخفى من الذم لأنهم نقضوا ما أبرمه الله تعالى من الأدلة التي كررها عليهم في الأنفس والآفاق وبعث الأنبياء عليهم الصلاة
Hâsılı ayette istiare-i bi'l-kinâye vardır. Nakz ise tahkîkî ve tasrîhî bir istiaredir; zira ahdin bozulması bir cismin terkibinin bozulmasına benzetilmiş ve müşebbehün bihin ismi müşebbehe verilmiştir. Ancak bu istiare, ahdin ipe benzetilmesi mülahazasından sonra caiz ve güzel olmuştur. Bu mülahaza ile nakz, ipin ahde istiare edilmesinin karinesi hâline gelmiştir. Buradan anlaşılmaktadır ki mekniyye istiare tahyîliyye olmadan da bulunabilir ve onun karinesi tahkîkiyye olabilir; bu meselenin tahkiki kendi yerinden aranmalıdır. Ahid; pekiştirilmiş sözdür. Birine bir konuda 'ahdetti' denildiğinde, onu tavsiye etti ve sağlamlaştırdı demektir. Ondan 'iste'hede' denildiğinde şart koştu ve sağlam söz aldı manasındadır. Buradaki ahidden murat ya akıl yoluyla alınan ahiddir ki o da Allah Teâlâ'nın varlığına, birliğine ve peygamberlerinin—Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerlerine olsun—doğruluğuna delalet eden ve kulları aleyhine kaim olan hüccettir. Bu hücceti bozmalarında gizlenemeyecek bir yergi vardır; çünkü onlar Allah Teâlâ'nın nefislerde ve ufuklarda onlar için tekrar ettiği, peygamberler gönderip
والسلام وأنزل الكتب مؤكدا لها، والناقضون على هذا جميع الكفار. وأما المأخوذ من جهة الرسل على الأمم بأنهم إذا بعث إليهم رسول مصدق بالمعجزات صدقوه واتبعوه ولم يكتموا أمره. وذكره في الكتب المتقدمة ولم يخالفوا حكمه. والناقضون حينئذ أهل الكتاب والمنافقون منهم حيث نبذوا كل ذلك وراء ظهورهم وبدلوا تبديلا، والنقض على هذا عند بعضهم أشنع منه على الأول، وعكس بعض- ولكل وجهة- وقيل: الأمانة التي حملها الإنسان بعد إباء السماوات والأرض عن أن يحملنها، وقيل: هو ما أخذ على بني إسرائيل من أن لا يسفكوا دماءهم ولا يخرجوا أنفسهم من ديارهم، إلى غير ذلك من الأقوال وهي مبنية على الاختلاف في سبب النزول والظاهر العموم. ومِنْ للابتداء وكون المجرور بها موضعا انفصل عنه الشيء وخرج، وتدل على أن النقض حصل عقيب توثق العهد من غير فصل، وفيه إرشاد إلى عدم اكتراثهم بالعهد- فأثر ما استوثق الله تعالى منهم نقضوه- وقيل: صلة وهو بعيد، والميثاق مفعال وهو في الصفات كثير- كمنحار- ويكون مصدرا عند أبي البقاء والزمخشري- كميعاد- بمعنى الوعد، وأنكره جماعة وقالوا: هو اسم في موضع المصدر كما في قوله:
kitaplar indirerek teyit ettiği sağlam delilleri bozmuşlardır. Buna göre bozanlar bütün kâfirlerdir. Yahut peygamberler vasıtasıyla ümmetlerden alınan ahiddir; kendilerine mucizelerle teyit edilmiş bir peygamber gönderildiğinde onu tasdik edip uyacaklarına, onun durumunu ve önceki kitaplarda zikredilen vasıflarını gizlemeyeceklerine ve hükmüne muhalefet etmeyeceklerine dair sözdür. Bu takdirde bozanlar Ehl-i Kitap ve onların münafıklarıdır; zira bütün bunları arkalarına atıp büsbütün değiştirmişlerdir. Bazılarına göre bu durumdaki ahdi bozma, birinciye göre daha çirkindir; bazıları ise aksini söylemiştir—her birinin bir vechi vardır. Bir görüşe göre göklerin ve yerin yüklenmekten kaçındığı ve insanın yüklendiği emanettir. Bir diğer görüşe göre ise İsrailoğullarından kanlarını dökmemeleri ve birbirlerini yurtlarından çıkarmamaları hususunda alınan sözdür. Nüzul sebebindeki ihtilafa dayanan daha başka görüşler de vardır; ancak zahir olan umumi olmasıdır. 'Min' harfi ibtida içindir ve onunla mecrur olan kelime, bir şeyin kendisinden ayrılıp çıktığı mekân konumundadır. Bu da ahdi bozmanın, ahdin sağlamlaştırılmasının hemen akabinde, fasılasız gerçekleştiğine delalet eder. Bunda onların ahde hiç önem vermediklerine bir işaret vardır; zira Allah Teâlâ kendilerinden sağlam söz alır almaz ahdi bozmuşlardır. 'Min'in zaid (sıla) olduğu da söylenmiştir ki bu uzaktır. 'el-Mîsâk', 'mif'âl' veznindedir; 'minhâr' (çok deve kesen) gibi sıfatlarda çokça gelir. Ebû'l-Bekâ ve Zemahşerî'ye göre vaat manasındaki 'mîâd' gibi masdardır. Bir topluluk bunu inkâr ederek şöyle demiştir: O, şu beyitte olduğu gibi masdar mevkiinde bir isimdir:
أكفرا بعد رد الموت عني ... وبعد «عطائك» المائة الرتاعا
Ölümü benden savdıktan ve senin... Otlayan yüz deveyi 'bana vermenden' sonra bir nankörlük mü?
ويكون اسم آلة- كمحراث- ولم يشع هذا وليس بالبعيد، والمراد به ما وثق الله تعالى به عهده من الآيات والكتب، أو ما وثقوه به من القبول والالتزام، والضمير للعهد لأنه المحدث عنه. ويجوز عوده إلى الله تعالى ولم يجوزه الساليكوتي لأن المعنى لا يتم بدون اعتبار العهد فهو أهم من ذكر الفاعل، ولأن الرجوع إلى المضاف خلاف الأصل، وأفهم كلام أبي البقاء أن الميثاق هنا مصدر بمعنى التوثقة، وفي الضمير الاحتمالان فإن عاد إلى اسم الله تعالى كان المصدر مضافا إلى الفاعل، وإن إلى العهد كان مضافا إلى المفعول، وحديث الرجوع إلى المضاف خصه بعض المحققين في غير الإضافة اللفظية، وأما فيها فمطرد كثير، وما نحن فيه كذلك لأنه مصدر أو مؤول بمشتق فيكون كقولك أعجبني ضرب زيد وهو قائم، والوجه أنها في نية الانفصال وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ ما المقطوعة موصولة، أو نكرة موصوفة عند أبي البقاء، وفي المراد بها أقوال: «الأول» رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قطعوه بالتكذيب والعصيان- قاله الحسن- وفيه استعمال «ما» لمن يعقل بل سيد العقلاء بل العقل «الثاني» القول فإنه تعالى أمر- أن يوصل- بالعمل فلم يصلوه ولم يعملوا، وظاهر هذا أنها نزلت في المنافقين «الثالث» التصديق بالأنبياء أمروا بوصله فقطعوه بتكذيب بعض وتصديق بعض «الرابع» الرحم والقرابة قاله قتادة، وظاهره أنه أراد كفار قريش وأشباههم «الخامس» الأمر الشامل لما ذكر مما يوجب قطعه قطع الوصلة بين الله تعالى وبين العبد- المقصودة بالذات من كل وصل وفصل، ولعل هذا هو الأوجه لأن فيه حمل اللفظ على مدلوله من العموم ولا دليل واضح على الخصوص. ورجح بعضهم ما قبله بأن الظاهر- أن هذا توصيف للفاسقين بأنهم يضيعون حق الخلق بعد وصفهم بتضييع حق الحق سبحانه، وتضييع حقه بنقض عهده وحق خلقه بتقطيع أرحامهم- وليس بالقوي. والأمر القول الطالب للفعل مع علو عند المعتزلة أو استعلاء عند أبي الحسين، ويفسدهما ظاهر قوله تعالى حكاية عن فرعون:
'Mîsâk' kelimesi 'mihrâs' gibi alet ismi de olabilir; bu kullanım yaygın olmasa da uzak değildir. Bununla kastedilen, Allah Teâlâ'nın ayetler ve kitaplarla ahdini sağlamlaştırdığı deliller yahut onların kabul ve iltizam ile ahdi pekiştirmeleridir. Zamir ahde racidir, çünkü söz konusu olan odur. Zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesi de caizdir; es-Siyâlkûtî buna cevaz vermemiş, çünkü mana ahid dikkate alınmaksızın tamamlanamaz, dolayısıyla o failin zikrinden daha önemlidir ve muzâf ileyhe zamir göndermek asla aykırıdır demiştir. Ebû'l-Bekâ'nın kelamından anlaşılan, mîsâkın burada sağlamlaştırma manasında masdar olduğudur; bu durumda zamirde iki ihtimal vardır: Şayet Allah ismine dönerse masdar faile izafe edilmiş olur; ahde dönerse mef'ûle izafe edilmiş olur. Zamirin muzâf ileyhe dönmesi kuralını bazı muhakkikler lafzî izafetin dışındakilere tahsis etmiştir; lafzî izafette ise bu durum çokça ve kurallı olarak görülür. Bizim meselemiz de böyledir; zira kelime masdardır veya müştak hükmündedir, dolayısıyla 'Zeyd ayaktayken onun vurması hoşuma gitti' sözün gibidir; tercih edilen vecih ise onun munfasıl niyetinde olmasıdır. Ve Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparırlar ifadesinde kesip koparılan 'mâ', ismi mevsuldür yahut Ebû'l-Bekâ'ya göre sıfat almış bir nekiredir. Bununla ne kastedildiği hususunda çeşitli görüşler vardır: Birincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; onu yalanlayarak ve ona isyan ederek [bağlarını] koparmışlardır—bunu Hasan[-ı Basrî] söylemiştir. Bunda akıl sahibi, hatta akıl sahiplerinin efendisi, bilakis aklın bizzat kendisi olan zat için 'mâ' lafzının kullanımı vardır. İkincisi: Sözdür; zira Allah Teâlâ onun amelle 'bitiştirilmesini' emretmiş, onlar ise bitiştirmeyip amel etmemişlerdir; bunun zahiri ayetin münafıklar hakkında indiğidir. Üçüncüsü: Peygamberleri tasdik etmektir; onların arasını birleştirmek emredilmişken, bir kısmını yalanlayıp bir kısmını tasdik ederek aralarını ayırmışlardır. Dördüncüsü: Sıla-i rahim ve akrabalıktır; bunu Katâde söylemiştir ve zahirine göre o, Kureyş kâfirlerini ve benzerlerini kastetmiştir. Beşincisi: Koparılması Allah Teâlâ ile kul arasındaki bağı koparmayı gerektiren her şeyi kapsayan umumi bir emirdir ki her birleşme ve ayrılmada asıl kastedilen de bu bağdır. En uygun görüş de bu olsa gerektir; zira bunda lafzı tahsis eden açık bir delil bulunmadığı için umumi medlulüne hamletmek vardır. Bazıları bundan önceki görüşü şu gerekçeyle tercih etmişlerdir: Zahir olan, bunun fasıkların Allah'ın hakkını zayi etmekle nitelenmelerinden sonra mahlukatın hakkını zayi etmekle nitelenmeleridir; Allah'ın hakkını zayi etmek ahdini bozmakla, mahlukatın hakkını zayi etmek ise akrabalık bağlarını koparmakla olur; ancak bu kuvvetli bir delil değildir. Emir (الأمر); Mu'tezile'ye göre üstünlük (ulüvv) ile, Ebû'l-Hüseyn'e göre ise üstünlük taslama (isti'lâ) ile birlikte fiili talep eden sözdür. Allah Teâlâ'nın Firavun'dan hikaye ettiği şu kavlinin zahiri bu iki görüşü de geçersiz kılar:
فَماذا تَأْمُرُونَ [الأعراف: ١١٠، الشعراء: ٣٥] ويطلق على التكلم بالصيغة وعلى نفسها، وفي موجبها خلاف، وهذا هو الأمر الطلبي. وقد نقل إلى الأمر الذي يصدر عن الشخص لأنه يصدر عن داعية تشبه الأمر فكأنه مأمور به أو لأنه من شأنه أن يؤمر به كما سمي الخطب والحال العظيمة شأنا. وهو مصدر في الأصل بمعنى القصد وسمي به ذلك لأن من شأنه أن يقصد. وذهب الفقهاء إلى أن الأمر مشترك بين القول والفعل لأنه يطلق عليه مثل وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ [هود: ٩٧] . وأَنْ يُوصَلَ يحتمل النصب والخفض على أنه بدل من ما أو من ضميره، والثاني أولى
O hâlde ne buyurursunuz? [el-A'râf: 110, eş-Şuarâ: 35]. Emir lafzı, bizzat sîganın söylenmesine de sîganın kendisine de ıtlak olunur; gerektirdiği hükümde ise ihtilaf vardır. İşte bu, talebî olan emirdir. Bazen de kişiden sâdır olan işe (şeye) nakledilmiştir; çünkü o, emre benzeyen bir sâikten neşet eder ve sanki emredilmiş gibidir yahut şanı emredilmek olduğu içindir, nitekim mühim iş ve büyük duruma da 'şe'n' denilmiştir. Kelime aslen kastetmek manasında bir masdardır; kastedilmek şanından olduğu için bu anlama da isim yapılmıştır. Fakihler ise emrin hem söz hem fiil arasında müşterek olduğu görüşüne gitmişlerdir; zira Firavun'un işi (emri) asla doğru değildi [Hûd: 97] ayetinde olduğu gibi fiile de ıtlak olunur. 'En yûsale' ifadesi 'mâ'dan veya onun zamirinden bedel olarak nasbı da cerri de muhtemeldir; ikincisi ise
للقرب ولأن- قطع ما أمر الله تعالى بوصله- أبلغ من قطع وصل ما أمر الله تعالى به نفسه، واحتمال الرفع بتقدير هو- أو النصب بالبدلية من محل المجرور أو بنزع الخافض أو أنه مفعول لأجله- أي لأن- أو كراهية- أن ليس بشيء كما لا يخفى.
yakınlığı sebebiyle ve 'Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesmek', bizzat Allah'ın emrettiği bitiştirmeyi kesmekten daha beliğ olduğu için daha evlâdır. 'Hüve' takdiriyle ref olması, mecrurun mahallinden bedel olarak nasbı, nezy-i hâfız ile nasbı yahut mef'ûlün leh—yani 'bitiştirilsin diye' yahut 'bitiştirilmesi hoş görülmediği için' takdiriyle—olması ihtimalleri ise gizli olmadığı üzere bir değer taşımaz.
وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ إفسادهم باستدعائهم إلى الكفر والترغيب فيه وحمل الناس عليه أو بإخافتهم السبل وقطعهم الطرق على من يريد الهجرة إلى الله تعالى ورسوله صلّى الله تعالى عليه وسلم- أو بأنهم يرتكبون كل معصية يتعدى ضررها ويطير في الآفاق شررها- ولعل هذا أولى وذكر في الْأَرْضِ إشارة إلى أن المراد فساد يتعدى دون ما يقف عليهم. وأُولئِكَ إشارة إلى الْفاسِقِينَ باعتبار ما فصل من صفاتهم القبيحة، وفيه رمز إلى أنهم في المرتبة البعيدة من الذم وحصر- الخاسرين- عليهم باعتبار كما لهم في الخسران حيث أهملوا العقل عن النظر ولم يقتنصوا المعرفة المفيدة للحياة الأبدية والمسرة السرمدية، واشتروا النقض بالوفاء، والفساد بالصلاح، والقطعية بالصلة، والثواب بالعقاب فضاع منهم الطلبتان- رأس المال والربح- وحصل لهم الضرر الجسيم وهذا هو الخسران العظيم. وفي الآية ترشيح (١) للاستعارة المقدرة التي تتضمنها الآيات السابقة فافهم.
Ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Onların bozgunculukları; insanları küfre çağırmak, küfrü teşvik etmek ve insanları buna zorlamakla yahut yolları korkulu hâle getirip Allah'a ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etmek isteyenlerin yollarını kesmekle, yahut zararı başkalarına dokunan ve kıvılcımları ufuklara yayılan her türlü günahı işlemekle olur. Belki de en uygun mana budur. 'Yeryüzünde' ifadesinin zikredilmesi, sadece kendileriyle sınırlı kalmayıp başkalarına da sirayet eden bir fesadın kastedildiğine işarettir. 'Ülâike' (işte onlar) ifadesi, çirkin vasıfları tafsil edilen 'fâsıklara' işarettir; bunda onların yerilmede son derece uzak bir mertebede bulunduklarına bir remiz vardır. 'el-Hâsirûn' (hüsrana uğrayanlar) vasfının onlara has kılınması, hüsrandaki tamlıkları bakımındandır; zira aklı tefekkürden uzak tutmuş, ebedî hayatı ve sonsuz mutluluğu kazandıracak marifeti elde edememişlerdir. Vefayı ahdi bozmakla, ıslahı fesatla, sılayı koparmakla ve sevabı azapla değişmişler; böylece hem sermayeyi hem kârı—yani her iki talebi de—zayi etmişler ve büyük bir zarara uğramışlardır. İşte bu, apaçık büyük hüsrandır. Ayette, önceki ayetlerin içerdiği mukadder istiare için bir terşîh (١) vardır; iyi anla!
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ التفات إلى خطاب أولئك بعد أن عدد قبائحهم المستدعية لمزيد سخطه تعالى عليهم والإنكار إذا وجه إلى المخاطب كان أبلغ من توجيهه إلى الغائب وأردع له لجواز أن لا يصله. وكَيْفَ اسم ما ظرف- وعزي إلى سيبويه- فمحلها نصب دائما، أو غير ظرف- وعزي إلى الأخفش- فمحلها رفع مع المبتدأ ونصب مع غيره، وادعى ابن مالك أن أحدا لم يقل بظرفيتها إذ ليست زمانا ولا مكانا لكن لكونها تفسر بقولك على أي حال أطلق اسم الظرف عليها مجازا، واستحسنه ابن هشام ودخول الجر عليها شاذ. وأكثر ما تستعمل استفهاما والشرط بها قليل والجزم غير مسموع، وأجازه قياسا- الكوفيون وقطرب، والبدل منها أو الجواب إن كانت مع فعل مستغن منصوب ومع ما لا يستغنى مرفوع إن كان مبتدأ ومنصوب إن كان ناسخا. وزعم ابن موهب أنها تأتي عاطفة وليس بشيء، وهي هنا للاستخبار منضما إليه الإنكار والتعجيب لكفرهم بإنكار الحال الذي له مزيد اختصاص بها وهي العلم بالصانع والجهل به، ألا يرى أنه ينقسم باعتبارهما فيقال: كافر معاند وكافر جاهل؟ فالمعنى أفي حال العلم تكفرون أم في حال الجهل وأنتم عالمون بهذه القصة؟ وهو يستلزم العلم بصانع موصوف بصفات الكمال منزه عن النقصان، وهو صارف قوي عن الكفر، وصدور الفعل عن القادر مع الصارف القوي مظنة تعجيب وتوبيخ، وفيه إيذان بأن كفرهم عن عناد وهو أبلغ في الذم. وفيه من المبالغة أيضا ما ليس في «أتكفرون» لأن الإنكار الذي هو نفي قد توجه للحال التي لا تنفك. ويلزم من نفيها نفي صاحبها بطريق البرهان، وإن شئت عممت الحال. وإنكار أن يكون لكفرهم حال يوجد عليها مع أن كل موجود يجب أن يكون وجوده على حال من الأحوال يستدعي إنكار وجود الكفر بذلك الطريق، ولا يرد أن الاستخبار محال على- اللطيف الخبير عز شأنه- لأنه إما أن يكون بمعنى طلب الخبر فلا نسلم المحالية إذ قد يكون لتنبيه المخاطب وتوبيخه ولا يقتضي جهل المستخبر ولا يلزم من ضم الإنكار والتعجيب إليه- وهما من المعاني المجازية للاستفهام- الجمع بين الحقيقة والمجاز إن كان الاستخبار حقيقة للصيغة، وبين معنيين مجازيين إن كان مجازا لأن الانفهام بطريق الاستتباع واللزوم لا من حلق الوسط، أو أنه تجوّز على تجوّز لشهرة الاستفهام في معنى الاستخبار حتى كأنه حقيقة فيه، وإما أن يكون بمعنى الاستفهام فنقول: لا قدح في صدوره ممن
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah’ı nasıl inkâr edersiniz?” [ifadesi], Allah Teâlâ’nın onların üzerindeki gazabını artıran çirkinliklerini saydıktan sonra [onlara hitaba] dönüştür (iltifat). İnkâr (kınama ve reddetme) muhataba yöneltildiğinde, ona ulaşmaması ihtimaline binaen gaibe yöneltilmesinden daha beliğ ve daha caydırıcıdır. { كَيْفَ } (keyfe) kelimesi, ya bir zarf ismidir—ki bu Sîbeveyh’e nispet edilmiştir—ve bu durumda mahalli daima nasbtır; ya da zarf değildir—ki bu da Ahfeş’e nispet edilmiştir—ve bu durumda mübtedâ ile birlikte mahallen merfû, diğer [ögeler] ile birlikte mahallen mansubdur. İbn Mâlik, hiç kimsenin onun zarf olduğunu söylemediğini, zira zaman veya mekân bildirmediğini, ancak "hangi hâl üzere" (على أي حال) şeklinde tefsir edilmesi sebebiyle mecazen zarf olarak adlandırıldığını iddia etmiştir. İbn Hişâm bu görüşü güzel bulmuştur. Üzerine cer edatının girmesi ise şâzdır. Bu kelime çoğunlukla istifham (soru) olarak kullanılır; şart edatı olarak kullanımı azdır, cezm yapması ise [fasih dilde] işitilmemiştir. Kûfeliler ve Kutrub ise bunu kıyasen caiz görmüşlerdir. Ondan bedel veya cevap olan kelime, [fâiliyle] yetinen (lâzım) bir fiille birlikte ise mansub; yetinmeyen bir fiille birlikte ise mübtedâ olduğu takdirde merfû, nâsih (nâkıs) bir fiil olduğu takdirde mansubdur. İbn Mûhib onun atıf edatı olarak da geldiğini iddia etmişse de bu bir şey değildir (tutarsızdır). [Kelime] burada, Sanatkâr'ı (Allah'ı) bilme veya O'ndan gafil olma şeklindeki kendisiyle son derece ilişkili olan hâlin inkâr edilmesi yoluyla onların küfrünü inkâr ve kınama (istihbâr ile birlikte inkâr ve taaccüb) bildirmektedir. Görmez misin ki bu iki durum açısından [kâfirler] kısımlara ayrılır ve şöyle denir: "İnatçı kâfir" ve "cahil kâfir". Buna göre anlam şöyledir: "Siz bu kıssayı bildiğiniz hâlde ilim hâlinde mi inkâr ediyorsunuz, yoksa cehalet hâlinde mi?" Bu ise noksanlıklardan münezzeh, kemal sıfatlarıyla muttasıf bir Yaratıcı'nın bilinmesini gerektirir. Bu da küfürden [alıkoyan] güçlü bir engelleyicidir (sârif). Güç yetirebilen (kâdir) kimseden, güçlü bir engelleyici bulunmasına rağmen bir fiilin sâdır olması, taaccüb ve kınama yeridir. Bunda onların küfrünün bir inattan kaynaklandığına dair bir bildirim vardır ki bu yermede en beliğ olandır. Ayrıca bunda, { أَتَكْفُرُونَ } ("İnkâr mı ediyorsunuz?") ifadesinde bulunmayan bir mübalağa vardır; çünkü nefy demek olan inkâr, [fâilden] ayrılması mümkün olmayan hâle yönelmiştir. Hâlin nefyedilmesinden ise bürhan (kesin delil) yoluyla hâl sahibinin de nefyedilmesi gerekir. Şayet istersen hâli genel kılarsın: Zira var olan her şeyin mutlaka hâllerden bir hâl üzere bulunması gerekirken, onların küfrü için bulunabileceği herhangi bir hâlin inkâr edilmesi, küfrün varlığının bu yolla inkâr edilmesini gerektirir. [Bunun] Latîf ve Habîr olan—şânı yüce Allah—hakkında istihbârın (haber talep etmenin) muhal olduğu şeklinde bir itiraz öne sürülemez; çünkü bu ya haber istemek anlamındadır ki muhal olduğunu kabul etmeyiz; zira muhatabı uyarmak ve kınamak için olabilir ve bu durum soranın cahil olmasını gerektirmez. İstifhamın mecazi anlamlarından olan inkâr ve taaccübün buna eklenmesinden de—şayet istihbâr bu sîganın hakiki anlamı ise—hakikat ile mecazın, şayet mecaz ise iki mecazi anlamın bir arada bulunması gerekmez. Çünkü [bu anlamların] anlaşılması istitbâ ve lüzum (birbirini gerektirme) yoluyladır, 'halk-ı vasat' yoluyla değildir. Yahut bu durum, istifhamın istihbâr anlamında şöhret bularak adeta onda hakikat mertebesine ulaşması sebebiyle mecaz üstüne mecazdır. Ya da istifham anlamında olduğunu kabul edersek deriz ki: [Bunu] bilenden bunun sâdır olmasında hiçbir kusur / sakınca yoktur...
يعلم المستفهم عنه لأنه- كما في الإتقان- طلب الفهم. أما فهم المستفهم- وهو محال عليه تعالى- أو وقوع فهمه ممن لا يفهم كائنا من كان ولا استحالة فيه منه تعالى، وكذا لا استحالة في وقوع التعجيب منه تعالى بل قالوا: إذا ورد التعجب من الله جل وعلا لم يلزم محذور إذ يصرف إلى المخاطب أو يراد غايته أو يرجع إلى مذهب السلف، وأتى سبحانه- يتكفرون- ولم يأت بالماضي وإن كان الكفر قد وقع منهم- لأن الذي أنكر الدوام والمضارع هو المشعر به ولئلا يكون في الكلام توبيخ لمن وقع منه الكفر ممن آمن كأكثر الصحابة رضي الله تعالى عنهم.
bilenden bunun sâdır olmasında hiçbir sakınca yoktur; zira el-İtkân'da belirtildiği üzere o, anlamayı talep etmektir. Bu talep ya soranın anlamasıdır—ki bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir—yahut kim olursa olsun anlamayan kimseden anlamanın meydana gelmesidir ki bunda Allah Teâlâ hakkında hiçbir muhallik yoktur. Aynı şekilde Allah Teâlâ'dan taaccübün sâdır olmasında da bir muhallik yoktur; bilakis âlimler şöyle demişlerdir: Allah Celle ve Alâ'dan taaccüp vârit olduğunda hiçbir sakınca gerekmez; zira ya muhataba hamledilir, yahut taaccübün nihai gayesi murat edilir, ya da Selef'in mezhebine havale edilir. Allah Teâlâ küfür kendilerinden vuku bulmuş olmasına rağmen mazi fiil yerine 'tekfürûne' şeklinde muzâri sîgasıyla getirmiştir; çünkü inkâr edilen şey sürekliliktir ve muzâri fiil bunu hissettirir; ayrıca ashâb-ı kirâmın radıyallâhu anhüm çoğunda olduğu gibi daha önce küfür üzere olup sonradan iman edenlere yönelik bir kınama olmaması içindir.
وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ما قبل ثُمَّ حال من ضمير تَكْفُرُونَ بتقدير قد لا محالة خلافا لمن وهم فيه. والمعنى كَيْفَ تَكْفُرُونَ وقد خلقكم، فعبر عن الخلق بذلك، ولما كان- مركوزا في الطباع ومخلوقا في العقول- أن لا خالق إلا الله كانت حالا تقتضي أن لا تجامع الكفر، والجمل بعد مستأنفة لا تعلق لها بالحال ولذا غايرت ما قبلها بالحرف والصيغة، ولك أن تجعل جميع الجمل مندرجة في الحال وهو في الحقيقة العلم بالقصة كأنه قيل: كَيْفَ تَكْفُرُونَ وأنتم عالمون بهذه القصة وبأولها وآخرها، فلا يضر اشتمالها على ماض ومستقبل، وكلاهما لا يصح أن يقع حالا، ورجح هذا جمع محققون، والحياة قوة تتبع الاعتدال النوعي ويفيض منها سائر القوى، وقيل: القوة الحساسة والعضو المفلوج حي وإلا لتسارع إليه الفساد، وعدم الاحساس بالفعل لا يدل على عدم القوة لجواز فقدان الأثر لمانع، وكأنهم أرادوا من ذلك قوة اللمس لأن مغايرة الحياة لما عداه من الحواس ظاهرة فإنها مختصة بعضو دون عضو، وأنها مفقودة في بعض أنواع الحيوانات، وأنه يلزم تعدد الحياة بالنوع في شخص واحد إن قيل بكون الحياة كل واحد منها. وتركبها في الخارج إن أريد مجموعها، وتطلق مجازا على القوة النامية لأنها من طلائعها ومقدماتها، وعلى ما يخص الإنسان من الفضائل كالعقل والعلم والإيمان من حيث إنها كمالها وغايتها، والموت- مقابل لها في كل مرتبة والكل في كتاب الله تعالى وحياته ﷾ صحة اتصافه جل شأنه بالعلم والقدرة أو معنى قائم بذاته تعالى يقتضي ذلك، وأين التراب من رب الأرباب. ثم إن للناس في المراد بما في الآية الكريمة أقوالا شتى، والمروي عن ابن عباس، وابن مسعود، ومجاهد رضي الله تعالى عنهم أن المراد بالموت الأول العدم السابق، والإحياء الأول الخلق والموت الثاني المعهود في الدار الدنيا، والحياة الثانية البعث للقيامة، واختاره بعض المحققين وادعى أن قوله تعالى: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً وإسناده آخر الإماتة إليه تعالى مما يقويه، واختار آخرون أن كونهم أمواتا هو من وقت استقرارهم نطفا في الأرحام إلى تمام الأطوار بعدها، وأن الحياة الأولى نفخ الروح بعد تلك الأطوار، والإماتة- هي المعهودة- والإحياء بعدها- هو البعث- يوم ينفخ في الصور ولعله أقرب من الأول، وإطلاق الأموات على تلك الأجسام مجاز إن فسر- الموت- بعدم الحياة عمن اتصف به، وحقيقة إن فسر بعدم الحياة عما من شأنه، قاله الساليكوتي، ويفهم كلام بعضهم: أنه على معنى كالأموات على التفسير الثاني وإن فسر بعدم الحياة مطلقا كان حقيقة وهو المشهور وأبعد الأقوال عندي حمل الموت الأول على المعهود بعد انقضاء الأجل، والإحياء الأول على ما يكون للمسألة في القبر فيكون قد وضع الماضي موضع المستقبل لتحقق الوقوع، ثم لا دليل في الآية على المختار لنفي عذاب القبر إذ نهاية ما فيها عدم ذكر الاحياء المصحح له، ونحن لا نستدل لها
{ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Hâlbuki siz ölüler iken sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra sizi [tekrar] diriltecek ve nihayet O'na döndürüleceksiniz.” [Ayetin] ثُمَّ (sümme / sonra) [edatından] önceki kısmı, bu hususta vehme kapılanın aksine, mutlaka takdir edilen bir قَدْ (kad) ile birlikte تَكْفُرُونَ fiilindeki [fail] zamirinin hâlidir (durum bildirir). Manası şöyledir: “O sizi yaratmış iken O'nu nasıl inkâr edersiniz?” Böylece yaratma eylemi bu lafızlarla ifade edilmiştir. Yaratıcının yalnızca Allah olduğu fıtratta kökleşmiş ve akıllarda yaratılmış [bir hakikat] olduğu için bu durum, inkârla asla bir arada bulunamayacak bir hâl cümlesi olmuştur. Bundan sonraki cümleler ise müste'nefedir (bağımsız yeni cümlelerdir), hâl ile bir irtibatı yoktur; bu sebepledir ki hem edat hem de sîga (fiil kipi) bakımından öncesinden farklılaşmıştır. Bütün cümleleri hâl kapsamına dâhil etmen de mümkündür ki bu, hakikatte kıssayı bilmek demektir; sanki şöyle denilmiştir: “Siz bu kıssayı başıyla sonuyla bildiğiniz hâlde O'nu nasıl inkâr edersiniz?” Dolayısıyla [cümlenin] geçmiş ve gelecek zamanı içermesi bir zarar vermez; hâlbuki bu ikisinin bizzat hâl olması caiz değildir. Muhakkiklerden bir topluluk bu görüşü tercih etmiştir. Hayat, türe özgü itidale tâbi olan ve diğer tüm yetilerin kendisinden taştığı bir kuvvettir. Şöyle de denilmiştir: Hayat, hissetme kuvvetidir; nitekim felçli bir uzuv da canlıdır, aksi takdirde süratle bozulmaya uğrardı. Fiilen hissetmenin olmaması, kuvvetin bulunmadığına delalet etmez; zira bir engelden dolayı etkinin kaybolması mümkündür. Sanki onlar bununla dokunma duyusunu kastetmişlerdir; çünkü hayatın diğer duyulardan farklı olduğu açıktır; zira o duyular belli bir uzva mahsus iken dokunma öyle değildir, bazı hayvan türlerinde bulunmaz ve eğer hayat bu duyuların her biri kabul edilirse tek bir şahısta tür bakımından birden fazla hayatın bulunması gerekir; şayet duyuların toplamı kastedilirse bu durumda da dış dünyada hayatın mürekkep (bileşik) olması gerekir. [Hayat kelimesi] mecaz olarak büyüme kuvvetine (kuvve-i nâmiye) de ıtlak olunur; zira o, hayatın öncülerinden ve mukaddimelerindendir. Aynı şekilde akıl, ilim ve iman gibi insana özgü faziletlere de ıtlak olunur; çünkü bunlar hayatın kemali ve gayesidir. Ölüm ise her mertebede hayatın mukabilidir; bunların hepsi Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda [mevcuttur]. O'nun -celle celâlühû- hayatı ise şânı yüce olan Zâtı'nın ilim ve kudretle vasıflanmasının sahih olmasıdır yahut Zât-ı Teâlâ ile kâim olup bunu gerektiren bir mânadır. Toprak nerede, Rablerin Rabbi nerede! Sonra âyet-i kerîmede kastedilen mânada insanların muhtelif görüşleri vardır. İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd ve Mücâhid'den (radıyallâhu anhüm) rivayet edildiğine göre: İlk ölümden murat önceki yokluk (adem-i sâbık), ilk diriltme yaratılış, ikinci ölüm dünya yurdunda bilinen [ölüm], ikinci hayat ise kıyamet için diriltilmedir (ba‘s). Bazı muhakkikler bunu tercih etmiş ve Yüce Allah'ın { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } kavli ile son öldürmeyi Zât-ı Teâlâ'ya isnad etmesinin bu görüşü kuvvetlendirdiğini ileri sürmüşlerdir. Diğer bazı âlimler ise onların ölü olmalarının, rahimlerde nutfe olarak yerleştikleri andan sonraki tavırların (aşamaların) tamamlanmasına kadar geçen süre olduğunu; ilk hayatın bu tavırlardan sonra ruhun üflenmesi olduğunu; öldürmenin bilinen [vefat], bundan sonraki diriltmenin ise Sûr'a üflendiği gün gerçekleşecek diriliş (ba‘s) olduğunu tercih etmişlerdir ki bu [görüş], belki de birincisinden daha uygundur. Bu bedenlere "ölüler" denilmesi; eğer ölüm, "kendisinde hayat vasfı bulunan varlıktan hayatın yokluğu" olarak tefsir edilirse mecazdır; şayet "tabiatında hayat bulunması gereken şeyden hayatın yokluğu" olarak tefsir edilirse hakikattir; bunu Siyâlkûtî söylemiştir. Bazılarının sözünden ise ikinci tefsire göre "ölüler gibi" manasında olduğu anlaşılmaktadır. Şayet mutlak anlamda hayatın yokluğu olarak tefsir edilirse hakikat olur ki meşhur olan da budur. Bana göre görüşlerin en uzak olanı; ilk ölümün ecelin bitiminden sonraki bilinen ölüme, ilk diriltmenin ise kabirdeki sorgu için olana hamledilmesidir ki bu durumda, vukuunun kesinliğinden ötürü geçmiş zaman gelecek zaman yerine konulmuş olur. Ayrıca tercih edilen görüşe göre ayette kabir azabının nefyine (inkârına) dair hiçbir delil yoktur; zira ayetteki en ileri husus, kabir azabını mümkün kılan diriltmenin zikredilmemiş olmasıdır; biz de kabir azabına...
بذلك الوجه عليه ولنا- والحمد لله تعالى- في ذلك المطلب أدلة شتى، وكذا لا دليل للمجسمة القائلين بأنه تعالى في مكان في ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لأن المراد بالرجوع إليه الجمع في المحشر حيث لا يتولى الحكم سواه والأمر يومئذ لله، ووراء هذا من المقال ما لا يخفى على العارفين، وفي قوله تعالى: تُرْجَعُونَ على البناء للمفعول دون- يرجعكم- المناسب للسياق مراعاة لتناسب رؤوس الآي مع وجود التناسب المعنوي للسياق، ولهذا قيل: إن قراءة الجمهور أفصح من قراءة يعقوب ومجاهد، وجماعة «ترجعون» مبنيا للفاعل، ولا يرد أن الآية إذا كانت خطابا للكفار- ومعنى العلم ملاحظ فيها- امتنع خطابهم بما بعد- ثم وثم- من الفعلين لأنهم لا يعلمون ذلك لأن تمكنهم من العلم لوضوح الأدلة آفاقية وأنفسية- وسطوع أنوارها عقلية ونقلية- منزل منزل العلم في إزاحة العذر، وبهذا يندفع أيضا ما قيل: هم شاكون في نسبة ما تقدم إليه تعالى فكيف يتأتى ذلك الخطاب به، ويحتمل كما قيل: أن يكون الخطاب في الآية للمؤمن والكافر فإنه سبحانه لما بين دلائل التوحيد أيضا من قوله سبحانه: يا أَيُّهَا النَّاسُ إلى فَلا تَجْعَلُوا ودلائل النبوة من وَإِنْ كُنْتُمْ إلى إِنْ كُنْتُمْ وأوعد ب فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا الآية، ووعد ب وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا إلخ أكد ذلك بأن عدد عليهم النعم العامة من قوله وَكُنْتُمْ أَمْواتاً إلى هُمْ فِيها خالِدُونَ والخاصة من يا بَنِي إِسْرائِيلَ [البقرة: ٤٠] إلى ما نَنْسَخْ [البقرة: ١٠٦] واستقبح صدور الكفر- مع تلك النعم منهم- توبيخا للكافر وتقريرا للمؤمن وعد الإماتة نعمة لأنها وصلة إلى الحياة الأبدية واجتماع المحب بالحبيب، وقد يقال: إن المعدود عليهم كذلك هو المعنى المنتزع من القصة بأسرها.
bu vecihle delil getirmiyoruz; elhamdülillah bu konuda elimizde pek çok delil bulunmaktadır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın bir mekânda olduğunu söyleyen mücessimenin 'Nihayet O'na döndürüleceksiniz' kavlinde hiçbir delili yoktur; zira O'na döndürülmekten murat, mahşerde toplanmaktır ki orada hükmü O'ndan başkası üstlenemez ve o gün emir yalnızca Allah'ındır. Bunun ötesinde ariflere gizli kalmayacak daha nice hakikatler vardır. Allah Teâlâ'nın, bağlama uygun olan 'yurci'uküm' (sizi döndürecek) yerine meçhul sîgada 'türce'ûn' (döndürüleceksiniz) buyurmasında, bağlamın manevi uyumuyla birlikte ayet sonlarının (fâsıla) uyumunu gözetmek vardır. Bu sebeple cumhurun kıraatinin, Ya'kûb, Mücahid ve bir topluluğun malum sîgada 'terci'ûn' okuyuşundan daha fasih olduğu söylenmiştir. Ayet şayet kâfirlere hitap ise—ve onda ilim manası mülahaza ediliyorsa—'sümme' ve 'sümme'den sonra gelen iki fiille onlara hitap edilmesinin imkânsız olduğu öne sürülemez; çünkü delillerin afakta ve nefislerde apaçık olması, aklî ve naklî nurlarının parlaması sebebiyle ilme güç yetirebilmeleri, mazereti ortadan kaldırmada bizzat ilim mesabesinde tutulmuştur. Böylece: 'Onlar daha önce geçenlerin Allah Teâlâ'ya nispetinde şüphe içindedirler, o hâlde bu hitap onlara nasıl yöneltilebilir?' şeklindeki itiraz da bertaraf edilmiş olur. Şöyle de denilmiştir: Ayetteki hitabın hem mümine hem kâfire olması muhtemeldir; zira Allah Teâlâ: Ey insanlar!... [el-Bakara: 21] kavlinden Eşler koşmayın... [el-Bakara: 22] kavline kadar tevhid delillerini; Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz... [el-Bakara: 23] kavlinden Eğer doğru söyleyenler iseniz... [el-Bakara: 23] kavline kadar nübüvvet delillerini beyan edip Eğer yapamazsanız—ki asla yapamayacaksınız—... [el-Bakara: 24] ayetiyle tehdit edip İman edenleri müjdele... [el-Bakara: 25] ile vaatte bulununca; bunu, Ve siz ölüler idiniz... kavlinden Orada ebedî kalıcıdırlar [el-Bakara: 25] kavline kadar umumi nimetleri, Ey İsrailoğulları!... [el-Bakara: 40] kavlinden Biz bir ayeti neshedersek... [el-Bakara: 106] kavline kadar da hususi nimetleri onlara sayarak tekit etmiştir; bu nimetlere rağmen küfrün sâdır olmasını, kâfiri azarlamak ve mümini ikrar ettirmek üzere çirkin görmüştür. Öldürmeyi de bir nimet saymıştır; çünkü o ebedî hayata ve sevenin Sevgili'ye kavuşmasına bir vesiledir. Kendilerine sayılan şeyin bizzat kıssanın tamamından çıkarılan mana olduğu da söylenebilir.
«ومن الإشارة» قول ابن عطاء وَكُنْتُمْ أَمْواتاً بالظاهر فَأَحْياكُمْ بمكاشفة الأسرار ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عن أوصاف العبودية ثُمَّ يُحْيِيكُمْ بأوصاف الربوبية، وقال فارس: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً بشواهدكم فَأَحْياكُمْ بشواهده ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عن شاهدكم ثُمَّ يُحْيِيكُمْ بقيام الحق ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ عن جميع ما لكم فتكونون له.
İşârî tefsir kabilinden İbn Atâ şöyle demiştir: Zâhiriniz itibarıyla ölüler idiniz; sırların keşfiyle sizi diriltti; sonra sizi kulluk vasıflarından öldürür; sonra rubûbiyyet vasıflarıyla diriltir. Fâris ise şöyle demiştir: Kendi müşahedelerinizle ölüler idiniz; Kendi müşahedeleriyle sizi diriltti; sonra sizi kendi müşahedenizden öldürür; sonra Hakk'ın kâim oluşuyla diriltir; nihayet kendinize ait olan her şeyden O'na döndürülürsünüz ve bütünüyle O'nun olursunuz.
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً معطوف على قوله تعالى: وَكُنْتُمْ وترك الحرف إما لكونه كالنتيجة له أو للتنبيه على الاستقلال في إفادة ما أفاده، وذكر أنه بيان نعمة أخرى مترتبة على الأولى، وأريد بترتبها أن الانتفاع بها يتوقف عليها فإن النعمة إنما تسمى نعمة من حيث الانتفاع بها، وهُوَ لغير المتكلم والمخاطب، وفيه لغات: تخفيف الواو مفتوحة، وحذفها في الشعر، وتشديدها لهمدان، وتسكينها لأسد وقيس، وهُوَ عند أهل الله تعالى اسم من أسمائه تعالى ينبىء عن كنه حقيقته المخصوصة المبرأة عن جميع جهات الكثرة، وهُوَ اسم مركب من حرفين الهاء والواو، والهاء- أصل، والواو- زائدة بدليل سقوطها في التثنية والجمع فليس في الحقيقة إلا حرف واحد دال على الواحد الفرد الذي لا موجود سواه وكل شيء هالك إلا وجهه، ولمزيد ما فيه من الأسرار اتخذه الأجلّة مدارا لذكرهم وسراجا لسرهم، وهو جار مع الأنفاس، ومسماه غائب عن الحدس والقياس، وفي «جعل» الضمير مبتدأ والموصول خبرا من الدلالة على الجلالة ما لا يخفى، وتقديم الظرف على المفعول الصريح لتعجيل المسرة واللام للتعليل والانتفاع- أي خلق لأجلكم جميع ما في الأرض- لتنتفعوا به في أمور دنياكم بالذات أو بالواسطة وفي أمور دينكم بالاستدلال والاعتبار، واستدل كثير من أهل السنة- الحنفية، والشافعية- بالآية على إباحة الأشياء النافعة قبل ورود الشرع، وعليه أكثر المعتزلة، واختاره الإمام في المحصول، والبيضاوي في المنهاج.
O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan... kavli, Allah Teâlâ'nın: 'Ve siz ölüler idiniz' kavline matuftur. Atıf harfinin terkedilmesi ya onun bir neticesi mesabesinde olmasından yahut ifade ettiği manayı bildirmede müstakil olduğuna dikkat çekmek içindir. Bunun, birinci nimete terettüp eden başka bir nimetin beyanı olduğu zikredilmiştir; terettüpten murat ise ondan faydalanmanın birinci nimete bağlı olmasıdır; zira nimet ancak kendisinden faydalanılması bakımından nimet adını alır. 'Hüve' zamiri mütekellim ve muhatap dışındakiler içindir. Bu kelimede çeşitli lehçeler vardır: Vâv'ın fetha ile hafifletilmesi, şiirde vâv'ın hazfi, Hemdân lehçesinde şeddelenmesi, Esed ve Kays lehçelerinde ise sükûn ile okunmasıdır. 'Hüve', ehlullah katında Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir; O'nun bütün çokluk cihetlerinden arınmış olan Zâtına has hakikatinin künhünü bildirir. 'Hüve', he ve vâv olmak üzere iki harften mürekkep bir isimdir; he harfi asıl, vâv ise tesniye ve cemide düşmesi deliliyle zaiddir; dolayısıyla hakikatte O'ndan başka hiçbir mevcudun bulunmadığı ve Zâtından başka her şeyin helak olduğu Bir ve Tek olan Zât'a delalet eden tek bir harftir. İçerdiği sırların çokluğundan ötürü büyük zevat onu zikirlerinin mihveri ve sırlarının kandili yapmışlardır; o, nefeslerle birlikte akıp gitmektedir, müsemmâsı ise akıl yürütme ve kıyastan gâibtir. Zamirin mübteda, ismi mevsulün de haber yapılmasında celalete gizlenemeyecek derecede büyük bir delalet vardır. Zarfın sarih mef'ûlden öne geçirilmesi sevinci çabuklaştırmak içindir; lâm harfi ise ta'lîl ve menfaat içindir; yani yeryüzünde bulunanların tamamını dünyevi işlerinizde bizzat veya vasıtalı olarak, dini işlerinizde ise istidlal ve ibret alma yoluyla faydalanasınız diye sizin için yaratmıştır. Ehl-i Sünnet'ten Hanefî ve Şâfiîlerin çoğu bu ayeti, şeriat gelmeden önce faydalı şeylerin mubah olduğuna delil getirmişlerdir; Mu'tezile'nin çoğunluğu da bu görüştedir. İmam [Fahreddin er-Râzî] el-Mahsûl'de, Beyzâvî de el-Minhâc'da bunu tercih etmiştir.
واعترض بأن اللام تجيء لغير النفع ك إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الإسراء: ٧] وأجيب بأنها مجاز لاتفاق أئمة اللغة على أنها للملك ومعناه الاختصاص النافع، وبأن المراد النفع بالاستدلال، وأجيب بأن التخصيص خلاف الظاهر مع أن ذلك حاصل لكل مكلف من نفسه فيحمل على غيره، وذهب قوم إلى أن الأصل في الأشياء قبل الحظر، وقال قوم بالوقف لتعارض الأدلة عندهم، واستدلت الإباحية بالآية على مدعاهم قائلين إنها تدل على أن ما في الأرض جميعا خلق للكل فلا يكون لأحد اختصاص بشيء أصلا، ويرده أنها تدل على أن الكل للكل، ولا ينافي اختصاص البعض بالبعض لموجب، فهناك شبه التوزيع، والتعيين يستفاد من دليل منفصل، ولا يلزم اختصاص كل شخص بشيء واحد كما ظنه الساليكوتي، وما تعم جميع ما في الأرض لأنفسها إذ لا يكون الشيء ظرفا لنفسه إلا أن يراد بها جهة السفل كما يراد بالسماء جهة العلو ويكفي في التحدر العرش المحيط، أو تجعل الجهة اعتبارية، نعم قيل: تعم كل جزء من أجزاء الأرض- فإنه من جملة ضروراتها- ما فيها ضرورة وجود الجزء في الكل والمغايرة اعتبارية والقول: بأن الكلام على تقدير معطوف أي خلق ما في الأرض والأرض- لا أرضى به، وبعضهم لم يتكلف شيئا من ذلك، واستغنى بتقدم الامتنان بالأرض في قوله تعالى: جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً [البقرة: ٢٢] وجَمِيعاً حال مؤكدة من كلمة «ما» ولا دلالة لها كما ذكره البعض على الاجتماع الزماني وهذا بخلاف معا، وجعله حالا من ضمير لَكُمْ يضعفه السياق لأنه لتعداد النعم دون المنعم عليه مع أن مقام الامتنان يناسبه المبالغة في كثرة النعم، ولاعتبار المبالغة لم يجعلوه حالا من الأرض أيضا ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ أي علا إليها وارتفع من غير تكييف ولا تمثيل ولا تحديد- قاله الربيع- أو قصد إليها بإرادته قصدا سويا بلا صارف يلويه ولا عاطف يثنيه من قولهم: استوى إليه- كالسهم المرسل- إذا قصده قصدا مستويا من غير أن يلوي على شيء- قاله الفراء- وقيل: استولى وملك كما في قوله:
Buna karşı: Lâm harfi kötülük ederseniz o da kendi aleyhinedir [el-İsrâ: 7] ayetinde olduğu gibi menfaat dışındaki şeyler için de gelir şeklinde itiraz edilmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Dil âlimlerinin ittifakıyla lâm harfi mülkiyet içindir ve manası faydalı tahsistir, dolayısıyla o ayetteki kullanım mecazdır. Bir diğer itiraz: Kastedilen istidlal yoluyla faydalanmaktır şeklinde yapılmıştır. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Tahsis zahire aykırıdır; kaldı ki bu istidlal her mükellefin bizzat kendi nefsinden de hâsıldır, dolayısıyla diğer faydalara da hamledilir. Bir topluluk, yasaklayıcı hüküm gelmeden önce eşyada aslolanın haramlık (hazr) olduğu görüşüne gitmiş; bir diğer topluluk ise delillerin kendilerine göre çatışması sebebiyle tevakkuf etmişlerdir. İbâhiyye fırkası ise bu ayeti kendi batıl davalarına delil getirerek: 'Ayet yeryüzündeki her şeyin herkes için yaratıldığına delalet eder; dolayısıyla hiç kimsenin hiçbir şeye özel mülkiyeti olamaz' demişlerdir. Bu iddia şu şekilde reddedilir: Ayet, bütünün bütün için yaratıldığına delalet eder; bu ise meşru bir sebeple bir kısmının bir kısmına tahsis edilmesine mani değildir. Burada taksim benzeri bir durum vardır ve muayyen tahsis munfasıl bir delilden anlaşılır; es-Siyâlkûtî'nin zannettiği gibi her şahsın tek bir şeye tahsis edilmesi de gerekmez. 'Mâ' kelimesi yeryüzünün bizzat kendisini kapsamaz; zira gök ile yücelik ciheti kastedildiği gibi yer ile de aşağı cihet kastedilmedikçe bir şey kendi kendisinin zarfı olamaz; her şeyi kuşatan Arş aşağı doğru inişte yeterlidir yahut cihet itibari kılınır. Evet, şöyle denilmiştir: Yeryüzünün her bir cüzü—zira o yeryüzünün zorunlu unsurlarındandır—yeryüzünde bulunanları da kapsar; çünkü cüzün küll içinde bulunması zorunludur ve aralarındaki başkalık itibaridir. Sözün matuf bir kelimenin takdiriyle 'yeryüzündekileri ve yeryüzünü yarattı' şeklinde olduğu görüşüne ise ben katılmıyorum. Bazıları bu hususların hiçbirine tekellüfle girmemiş, O sizin için yeryüzünü bir döşek kıldı [el-Bakara: 22] ayetinde yeryüzü nimetinin önceden zikredilmiş olmasıyla yetinmiştir. 'Cemî'an' kelimesi 'mâ' kelimesinden tekit edici bir hâldir; bazılarının zikrettiği gibi zamanda birlikteliğe delalet etmez, bu husus 'ma'an' kelimesinin aksinedir. Onun 'leküm'deki zamirden hâl yapılması bağlamı zayıflatır; zira bağlam nimet verilenleri değil, nimetleri saymak içindir; üstelik minnet makamına nimetlerin çokluğunda mübalağa yapmak uygundur. Mübalağayı gözetmekten ötürü onu yeryüzünden de hâl yapmamışlardır. Sonra göğe istivâ etti; yani keyfiyetsiz, teşbihsiz ve sınırlama olmaksızın göğe yüceldi ve yükseldi—bunu er-Rebî' söylemiştir—yahut O'nu çevirecek bir engelleyici ve vazgeçirecek bir döndürücü olmaksızın iradesiyle doğrudan ona yöneldi; nitekim Arapların bir şeye takılmadan dosdoğru hedefe yöneldiğinde kullandıkları 'Salınmış ok gibi ona yöneldi (istevâ)' sözünden alınmıştır—bunu Ferrâ söylemiştir. Bir görüşe göre ise şu beyitte olduğu gibi istila etti ve hükmü altına aldı demektir:
فلما «علونا واستوينا عليهم» ... تركناهم صرعى لنسر وكاسر
Biz onların üzerine 'yükselip hâkim olduğumuzda'... Onları akbabalara ve yırtıcı kuşlara yem olarak yere serilmiş bıraktık.
وهو خلاف الظاهر لاقتضائه كون إِلَى بمعنى على، وأيضا الاستيلاء مؤخر عن وجود المستولى عليه فيحتاج إلى القول بأن المراد استولى على إيجاد السماء فلا يقتضي تقدم الوجود ولا يخفى ما فيه. والمراد بالسماء الأجرام العلوية أو جهة العلو. وثم قيل: للتراخي في الوقت، وقيل: لتفاوت ما بين الخلقين، وفضل خلق السماء على خلق الأرض، والناس مختلفون في خلق السماء وما فيها، والأرض وما فيها باعتبار التقدم والتأخر لتعارض الظواهر في ذلك، فذهب بعض إلى تقدم خلق السماوات لقوله تعالى: أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها وَالْجِبالَ أَرْساها [النازعات: ٢٧- ٣٢] وذهب آخرون إلى تقدم خلق الأرض لقوله تعالى: أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ [فصلت: ٩] إلى قوله سبحانه:
Bu görüş zahire aykırıdır; zira 'ilâ' harfinin 'alâ' manasında olmasını gerektirir. Ayrıca istila, hâkim olunan şeyin varlığından sonra gelir; bu durumda 'göğü var etmeyi hükmü altına aldı' denilmesine ihtiyaç duyulur ki bu da önceden var olmayı gerektirmez; bunda ne derece tekellüf bulunduğu ise gizli değildir. Gökten murat, yüce cisimler yahut yücelik cihetidir. 'Sümme' lafzının vakitteki sonralık (terâhî) için olduğu söylenmiştir; iki yaratılış arasındaki mertebe farkı ve göğün yaratılışının yerin yaratılışına üstünlüğü için olduğu da söylenmiştir. İnsanlar, bu konudaki zahirî nassların çatışması sebebiyle öncelik ve sonralık bakımından göğün ve içindekilerin yaratılışı ile yerin ve içindekilerin yaratılışı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları göklerin yaratılışının daha önce olduğu görüşüne gitmiştir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Yoksa gök mü? Onu bina etti; boyunu yükseltti ve onu bir düzene koydu. Gecesini kararttı, gündüzünü çıkardı. Ondan sonra da yeri döşeyip yaydı; ondan suyunu ve otlağını çıkardı. Dağları da sağlam bir şekilde yerleştirdi [en-Nâziât: 27-32]. Diğerleri ise yerin yaratılışının daha önce olduğu görüşüne gitmiştir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: De ki: Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı mı inkâr ediyorsunuz? [Fussilet: 9] kavlinden şu kavline kadar:
وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَبارَكَ فِيها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها [فصلت: ١٠- ١٢] وجمع بعضهم فقال: إن أَخْرَجَ مِنْها ماءَها بدل أو عطف بيان «لدحاها» أي بسطها مبين للمراد منه فيكون تأخرها ليس بمعنى تأخر ذاتها بل بمعنى تأخر- خلق ما فيها- وتكميله وترتيبه بل خلق التمتع والانتفاع به فإن البعدية كما تكون باعتبار نفس الشيء تكون باعتبار جزئه الأخير. وقيده المذكور كما لو قلت: بعثت إليك رسولا ثم كنت بعثت فلانا لينظر ما يبلغه فبعث الثاني، وإن تقدم لكن ما بعث لأجله متأخر فجعل نفسه متأخرا وما رواه الحاكم والبيهقي- بسند صحيح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في التوفيق بين الآيتين- يشير إلى هذا، ولا يعارضه ما
Orada onun üstünden sarsılmaz dağlar kıldı, onu bereketli yaptı ve arayıp soranlar için eşit olarak oradaki rızıkları dört günde takdir etti. Sonra duman hâlinde bulunan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler. Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her göğe kendi emrini vahyetti [Fussilet: 10-12]. Bazıları bu ayetleri telif ederek şöyle demiştir: 'Ondan suyunu çıkardı' ifadesi 'yeri yayıp döşedi' (dahâhâ) kavlinden bedel veya atf-ı beyândır ve ondan muradı açıklamaktadır; dolayısıyla yerin sonralığı bizzat zâtının sonralığı anlamında değil, içindekilerin yaratılmasının, tamamlanmasının, düzenlenmesinin, bilakis onlardan yararlanma ve menfaat elde etmenin yaratılışının sonralığı anlamındadır. Zira sonralık bir şeyin bizzat kendisi itibarıyla olduğu gibi, onun son cüzü ve zikredilen kaydı itibarıyla da olabilir; nitekim 'Sana bir elçi gönderdim, sonra onun ne tebliğ ettiğine baksın diye falanı göndermiştim' demen gibidir; ikinci elçiyi göndermek önce olsa bile onun gönderiliş gayesi sonra olduğu için kendisi sonraya bırakılmıştır. Hâkim ve Beyhakî'nin iki ayetin arasını telif hususunda İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ sahih bir senetle rivayet ettikleri husus da buna işaret etmektedir. İbn Cerîr ve başkalarının rivayet edip
رواه ابن جرير وغيره وصححوه عنه أيضا- «إن اليهود أتت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فسألته عن خلق السماوات والأرض فقال: خلق الله تعالى الأرض يوم الأحد والاثنين، وخلق الجبال وما فيهن من المنافع يوم الثلاثاء، وخلق يوم الأربعاء الشجر والماء والمدائن والعمران والخراب، فهذه أربعة فقال تعالى: أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ إلى سَواءً لِلسَّائِلِينَ وخلق يوم الخميس السماء، وخلق يوم الجمعة النجوم والشمس والقمر والملائكة» -
yine İbn Abbas'tan sahih kabul ettikleri şu hadis de buna muarız değildir: 'Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip göklerin ve yerin yaratılışını sordular. Buyurdu ki: Allah Teâlâ yeri pazar ve pazartesi günleri yarattı; dağları ve onlardaki menfaatleri salı günü yarattı; çarşamba günü ağaçları, suyu, şehirleri, imarı ve harabeleri yarattı; işte bunlar dört gündür. Nitekim Allah Teâlâ: 'De ki: Gerçekten siz inkâr mı ediyorsunuz?... arayıp soranlar için eşit olarak' buyurmuştur. Perşembe günü göğü yarattı; cuma günü ise yıldızları, güneşi, ayı ve melekleri yarattı...'
لجواز أن يحمل على أنه خلق مادة ذلك وأصوله إذ لا يتصور المدائن والعمران والخراب قبل، فعطفه عليه قرينة لذلك، واستشكال الإمام الرازي تأخر التدحية عن خلق السماء بأن الأرض جسم عظيم فامتنع انفكاك خلقها عن التدحية فإذا كانت التدحية متأخرة كان خلقها أيضا متأخرا مبني كما قيل: على الغفلة لأن من يقول بتأخر دحوها عن خلقها لا يقول بعظمها ابتداء بل يقول. إنها في أول الخلق كانت كهيئة الفهر ثم دحيت، فيتحقق الانفكاك ويصح تأخر دحوها عن خلقها، وقوله قدس سره: إن خلق الأشياء في الأرض- لا يمكن إلا إذا كانت مدحوة- لا يخفى دفعه بناء على أن المراد بذلك خلق المواد والأصول لا خلق الأشياء فيها كما هو اليوم وقال بعض المحققين: اختلف المفسرون في أن خلق السماء مقدم على خلق الأرض أو مؤخر؟ نقل الإمام الواحدي عن مقاتل الأول- واختاره المحققون- ولم يختلفوا في أن جميع ما في الأرض مما ترى مؤخر عن خلق السماوات السبع بل اتفقوا عليه، فحينئذ يجعل- الخلق- في الآية الكريمة بمعنى التقدير لا الإيجاد أو بمعناه ويقدر الإرادة- ويكون المعنى أراد خلق ما في الأرض جميعا- لكم على حد إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [المائدة: ٦] وفَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ [الإسراء: ٤٥] ولا يخالفه وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها فإن المتقدم على خلق السماء إنما هو تقدير الأرض وجميع ما فيها، أو إرادة إيجادها والمتأخر عن خلق السماء إيجاد الأرض وجميع ما فيها فلا إشكال، وأما قوله ﷾: خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ [فصلت: ٩] فعلى تقدير الإرادة، والمعنى أراد خلق الأرض، وكذا وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ [الرعد: ٣، فصلت: ١٠] ينبغي أن يكون بمعنى أراد أن يجعل، ويؤيد ذلك قوله تعالى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] فإن الظاهر أن المراد ائتيا في الوجود، ولو كانت الأرض موجودة سابقة لما صح هذا فكأنه سبحانه قال: أئنكم
Zira bu rivayetin, o şeylerin maddesinin ve asıllarının yaratılmasına hamledilmesi caizdir; çünkü şehirler, imar ve harabeler daha önce tasavvur olunamaz; dolayısıyla bunların diğerlerine atfedilmesi buna bir karinedir. İmam Râzî'nin, yerin döşenmesinin göğün yaratılışından sonraya kalmasını müşkül görerek: 'Yeryüzü büyük bir cisimdir, dolayısıyla onun yaratılışının döşenmesinden ayrılması imkânsızdır; döşenmesi sonraya kalmışsa yaratılışı da sonraya kalmıştır' şeklindeki itirazı, belirtildiği üzere bir gaflete dayanmaktadır. Zira yerin döşenmesinin yaratılışından sonra olduğunu söyleyenler, onun başlangıçta büyük olduğunu söylememekte; aksine yaratılışın başında el değirmeni taşı gibi olduğunu, sonra döşendiğini söylemektedirler. Böylece ayrışma gerçekleşir ve döşenmesinin yaratılışından sonraya kalması sahih olur. Râzî'nin—kuddise sirruh—'Yeryüzündeki şeylerin yaratılması ancak yer döşenmiş olduğu takdirde mümkündür' sözünün defedilmesi de gizli değildir; zira bununla kastedilen, bugün olduğu gibi şeylerin bizzat yaratılması değil, maddelerin ve asılların yaratılmasıdır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Müfessirler göğün yaratılışının yerin yaratılışından önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İmam Vâhidî, Mukâtil'den birinci görüşü nakletmiş—muhakkikler de bunu seçmiştir—ve yeryüzünde görülen her şeyin yedi göğün yaratılışından sonra olduğu hususunda ihtilaf etmemişler, bilakis bu konuda ittifak etmişlerdir. O hâlde bu ayet-i kerimedeki yaratma (halk) fiili, var etme (îcâd) değil takdir etme manasına hamledilir; yahut îcâd manasında kalır ve irade takdir edilir; o takdirde mana: Namaza kalktığınızda... [el-Mâide: 6] ve Kur'an okuduğun zaman... [el-İsrâ: 45] ayetlerindeki gibi 'Yeryüzünde bulunanların tamamını sizin için yaratmayı diledi' şeklinde olur. Ondan sonra da yeri döşeyip yaydı [en-Nâziât: 30] kavli de buna aykırı olmaz; zira göğün yaratılışından önce olan şey, yerin ve içindekilerin takdir edilmesi veya var edilmelerinin irade edilmesidir; göğün yaratılışından sonra olan ise yerin ve içindekilerin bizzat var edilmesidir, dolayısıyla hiçbir müşkillik kalmaz. Allah Azze ve Celle'nin: Yeri iki günde yarattı [Fussilet: 9] kavli ise irade takdirine göredir ve mana 'Yeri yaratmayı diledi' şeklindedir. Aynı şekilde: Orada sarsılmaz dağlar kıldı [er-Ra'd: 3, Fussilet: 10] kavlinin de 'kılmayı diledi' manasında olması gerekir. Bunu Allah Teâlâ'nın şu kavli de teyit etmektedir: Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler [Fussilet: 11]. Zira zahir olan, muradın 'varlık sahasına gelin' demek olduğudur; şayet yer daha önce mevcut olsaydı bu hitap sahih olmazdı. Sanki Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Gerçekten siz
لتكفرون بالذي أراد إيجاد الأرض وما فيها من الرواسي والأقوات في أربعة أيام ثم قصد إلى السماء فتعلقت إرادته بإيجاد السماء والأرض فأطاعا بأمر التكوين فأوجد سبع سماوات في يومين وأوجد الأرض وما فيها في أربعة أيام.
yeri ve içindeki dağları ve rızıkları dört günde var etmeyi dileyen Zât'ı mı inkâr ediyorsunuz?! Sonra göğe yöneldi ve iradesi göğü ve yeri var etmeye taalluk etti; ikisi de tekvînî emirle itaat ettiler; böylece iki günde yedi göğü var etti ve yeri ve içindekileri de dört günde var etti.
«بقي هاهنا» بيان النكتة في تغيير الأسلوب حيث قدم في الظاهر هاهنا وفي «حم» السجدة خلق الأرض وما فيها على خلق السماوات وعكس في- النازعات- ولعل ذلك لأن المقام في الأولين مقام الامتنان فمقتضاه تقديم ما هو نعمة نظرا إلى المخاطبين فكأنه قال ﷾: هو الذي دبر أمركم قبل خلق السماء ثم خلق السماء، والمقام في الثالثة مقام بيان كمال القدرة فمقتضاه تقديم ما هو أدل على كمالها، هذا والذي يفهم من بعض عبارات القوم قدس الله تعالى أسرارهم أن المحدد- ويقال له سماء أيضا- مخلوق قبل الأرض وما فيها، وأن الأرض نفسها خلقت بعد، ثم بعد خلقها خلقت السماوات السبع، ثم بعد السبع خلق ما في الأرض من معادن ونبات، ثم ظهر عالم الحيوان، ثم عالم الإنسان، فمعنى خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ حينئذ قدره أو أراد إيجاده أو أوجد مواده، ومعنى وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ إلخ في الآية الأخرى على نحو هذا، «وخلق الأرض فيها» على ظاهرة ولا يأباه قوله سبحانه: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا إلخ لجواز حمله على معنى ائتيا بما خلقت فيكما من التأثير والتأثر وإبراز ما أودعتكما من الأوضاع المختلفة والكائنات المتنوعة، أو إتيان السماء حدوثها وإتيان الأرض أن تصير مدحوة أو ليأت كل منكما الأخرى في حدوث ما أريد توليده منكما، وبعد هذا كله لا يخلو البحث من صعوبة، ولا زال الناس يستصعبونه من عهد الصحابة رضي الله تعالى عنهم إلى الآن، ولنا فيه إن شاء الله تعالى عودة بعد عودة، ونسأل الله تعالى التوفيق فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ الضمير للسماء إن فسرت بالأجرام، وجاز أن يرجع إليها بناء على أنها جمع أو مؤولة به، وإلا فمبهم يفسره ما بعده على حد- نعم رجلا- وفيه من التفخيم والتشويق والتمكين في النفس ما لا يخفى، وفي نصب سَبْعَ خمسة أوجه: البدل من المبهم، أو العائد إلى السماء، أو مفعول به أي سوى منهن، أو حال مقدرة، أو تمييز، أو مفعول ثان لسوى بناء على أنها بمعنى صير- ولم يثبت- والبدلية أرجح لعدم الاشتقاق وبعدها الحالية- كما في البحر- وأريد «بسواهن» أتمهن وقومهن وخلقهن ابتداء مصونات عن العوج والفطور لا أنه ﷾ سواهن بعد أن لم يكن كذلك فهو على حد قولهم: ضيق فم البئر ووسع الدار، وفي مقارنة التسوية والاستواء حسن لا يخفى «لا يقال» إن أرباب الأرصاد أثبتوا تسعة أفلاك، وهل هي إلا سماوات؟ لأنا نقول هم شاكّون إلى الآن في النقصان والزيادة فإن ما وجدوه من الحركات يمكن ضبطها بثمانية وسبعة بل بواحد، وبعضهم أثبتوا بين فلك الثوابت والأطلس كرة لضبط الميل الكلي، وقال بعض محققيهم: لم يتبين لي إلى الآن أن كرة الثوابت كرة واحدة أو كرات منطوية بعضها على بعض، وأطال الإمام الرازي الكلام في ذلك وأجاد، على أنه إن صح ما شاع فليس في الآية ما يدل على نفي الزوائد بناء على ما اختاره الإمام من أن مفهوم العدد ليس بحجة، وكلام البيضاوي في تفسيره يشير إليه خلافا لما في منهاجه الموافق لما عليه الإمام الشافعي ونقله عنه الغزالي في المنخول، وذكر الساليكوتي أن الحق أن تخصيص العدد بالذكر لا يدل على نفي الزائد- والخلاف في ذلك مشهور- وإذا قلنا بكروية العرش والكرسي لم يبق كلام.
Burada geriye, üsluptaki değişikliğin hikmetini açıklamak kaldı: Zira zahirde burada ve Hâ-Mîm es-Secde'de yerin ve içindekilerin yaratılışı göklerin yaratılışından öne alınmış, en-Nâziât'ta ise tersi yapılmıştır. Bunun sebebi şudur: İlk iki suredeki makam nimetleri hatırlatma (imtinân) makamıdır; dolayısıyla muhataplar açısından nimet olan şeyin öne alınmasını gerektirir. Sanki Allah Azze ve Celle: 'Gökleri yaratmadan önce sizin işinizi düzenleyen, sonra da gökleri yaratan O'dur' buyurmuştur. Üçüncü suredeki makam ise kudretin kemalini beyan makamıdır; dolayısıyla kemale daha çok delalet eden şeyin öne alınmasını gerektirir. Sufiyye hazretlerinin—Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın—bazı ifadelerinden anlaşılan ise şudur: Muhaddid (en dış felek)—ki ona da semâ denir—yerden ve içindekilerden önce yaratılmıştır; yerin bizzat kendisi daha sonra yaratılmıştır; yer yaratıldıktan sonra yedi gök yaratılmış; yedi gökten sonra yerde bulunan madenler ve bitkiler yaratılmış; sonra hayvanlar alemi, en sonra da insan alemi zuhur etmiştir. Bu takdirde: Sizin için yeryüzünde olanları yarattı ifadesinin manası; onu takdir etti veya var etmeyi irade etti yahut maddelerini var etti demektir. Diğer ayetteki Orada sarsılmaz dağlar kıldı kavlinin manası da bunun gibidir. Yerin orada yaratılması ise zahiri üzeredir. Allah Sübhânehu'nun: Ona ve yere: 'Gelin!...' dedi kavli de buna engel değildir; zira bunun: 'İkinizde yarattığım tesir etme ve tesir alma kabiliyetiyle gelin ve ikinize emanet ettiğim farklı durumları ve çeşitli varlıkları ortaya çıkarın' manasına hamledilmesi caizdir; yahut göğün gelmesi onun meydana gelmesi, yerin gelmesi döşenmiş hâle gelmesi demektir; yahut 'İkinizden meydana getirilmesi murat edilen şeylerin oluşumunda her biriniz diğerine gelsin' demektir. Bütün bunlardan sonra mesele zorluktan uzak değildir; sahâbe-i kirâm radıyallâhu anhüm döneminden günümüze kadar insanlar bu konuyu kavramakta zorlanagelmişlerdir. Bu meseleye inşâallah tekrar tekrar döneceğiz; Allah Teâlâ'dan muvaffakiyet dileriz. Onları yedi gök olarak düzenledi ifadesindeki zamir, şayet gök 'cisimler' diye tefsir edilirse ona racidir; cemi veya cemi hükmünde kabul edilmesine dayalı olarak zamirin ona dönmesi caizdir; aksi takdirde 'Ni'me racülen' ifadesinde olduğu gibi sonrasının açıkladığı mübhem bir zamirdir; bunda gizlenemeyecek bir tazim, teşvik ve zihne yerleştirme vardır. 'Seb'a' kelimesinin nasbında beş vecih vardır: Mübhem zamirden bedel olması; semâya dönen zamirden bedel olması; mef'ûlün bih olması—yani onlardan yedi gök düzenledi takdiriyle—; mukadder bir hâl olması; temyiz olması; yahut 'sayyere' (dönüştürdü) manasında olmasına dayalı olarak 'sevvâ' fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır—ki bu sabit değildir. Müştak olmaması sebebiyle bedel olması en racih olanıdır; el-Bahr'da geçtiği üzere ondan sonra hâl olması gelir. 'Sevvâhünne'den murat; onları tamamladı, düzeltti ve başlangıçta eğrilikten ve çatlaklardan korunmuş olarak yarattı demektir; yoksa Allah Azze ve Celle onları öyle değilken sonradan düzeltmiş değildir; dolayısıyla bu, Arapların: 'Kuyunun ağzını daralttı, evin içini genişletti' [yani öyle inşa etti] sözü kabilindendir. 'Tesviye' ile 'istivâ'nın bir arada zikredilmesinde gizlenemeyecek bir bediî güzellik vardır. Şöyle denilemez: 'Rasat ehli dokuz felek ispat etmişlerdir; bunlar göklerden başka bir şey midir ki?' Zira deriz ki: Onlar günümüze kadar noksanlık ve fazlalık hususunda şüphe içindedirler; zira müşahede ettikleri hareketleri sekiz veya yedi, hatta tek bir felekle zapt etmek mümkündür. Bazıları sabit yıldızlar feleği ile atlas feleği arasına genel meyli zapt etmek için bir küre ispat etmişlerdir; onların bazı muhakkikleri ise şöyle demiştir: 'Sabit yıldızlar küresinin tek bir küre mi yoksa birbiri içine geçmiş küreler mi olduğu benim için şimdiye kadar açıklığa kavuşmamıştır.' İmam Râzî bu konuda sözü uzatmış ve pek güzel açıklamıştır. Kaldı ki bu yaygın görüş doğru olsa bile, İmam'ın 'adet mefhumu hüccet değildir' şeklindeki tercihine dayalı olarak ayette fazlalığı nefyeden bir delil yoktur; Beyzâvî'nin tefsirindeki kelamı da buna işaret etmektedir; Minhâc'ında İmam Şâfiî'nin benimsediği ve Gazzâlî'nin el-Menhûl'de kendisinden naklettiği görüşe uygun olan ifadesi ise bunun aksinedir. es-Siyâlkûtî, sayının zikrinin fazlalığı nefyetmeye delalet etmeyeceğinin hak olduğunu belirtmiştir—bu konudaki ihtilaf meşhurdur. Arş ve Kürsî'nin küre şeklinde olduğunu söylediğimizde ise geriye hiçbir itiraz kalmaz.
وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تذييل مقرر لما قبله من خلق السماوات والأرض وما فيها على هذا النمط العجيب والأسلوب الغريب ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الملك: ٣، ٤] وفي عَلِيمٌ من المبالغة ما ليس في عالم وليس ذلك راجعا إلى نفس الصفة لأن علمه تعالى واحد لا تكثّر فيه لكن لما تعلق بالكلي والجزئي والموجود والمعدوم والمتناهي وغير المتناهي وصف نفسه سبحانه بما دل على المبالغة- والشيء- هنا عام باق على عمومه لا تخصيص فيه بوجه خلافا
Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir ifadesi; göklerin, yerin ve içindekilerin bu şaşırtıcı intizam ve hayranlık uyandırıcı üslup üzere yaratılışına dair önceki kısmı pekiştiren bir tezyîldir: Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin. Bir kez daha gözünü çevir de bak, bir çatlak görebilir misin? Sonra gözünü tekrar tekrar çevir de bak; gözün aradığı kusuru bulamayarak hor hakir ve bitkin bir hâlde sana dönecektir [el-Mülk: 3, 4]. 'Alîm' kelimesinde 'âlim' kelimesinde bulunmayan bir mübalağa vardır; bu mübalağa sıfatın bizzat kendisine raci değildir, zira Allah Teâlâ'nın ilmi teaddüt etmeyen tek bir sıfattır; ancak tüme, tikele, mevcuda, maduma, sonluya ve sonsuza taalluk ettiği için Allah Sübhânehu Kendisini mübalağa bildiren bir lafızla nitelemiştir. Buradaki 'şey' kelimesi umumi olup umumiliği üzere kalmıştır; doğru yoldan sapanların aksine
لمن ضل عن سواء السبيل، والجار والمجرور متعلق ب عَلِيمٌ وإنما تعدى بالباء مع أنه من علم وهو متعد بنفسه، والتقوية تكون باللام لأن أمثلة المبالغة كما قالوا: خالفت أفعالها لأنها أشبهت أفعل التفضيل لما فيها من الدلالة على الزيادة فأعطيت حكمه في التعدية وهو أنه إن كان فعله متعديا فإن أفهم علما أو جهلا تعدى بالباء- كأعلم به وأجهل به، وعليم به وجهول به- وأعلم من يضل على التأويل وإلا تعدى باللام- كالضرب لزيد فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ [هود:
hiçbir şekilde tahsise uğramaz. Câr ve mecrûr 'Alîm' kelimesine müteallıktır. Kelime bizzat müteaddî olan 'alime' fiilinden geldiği ve tekit lâm harfi ile yapıldığı hâlde bâ harfi ile müteaddî kılınmıştır; çünkü âlimlerin belirttiği gibi mübalağa sîgaları, fazlalık bildirmelerindeki benzerlik sebebiyle ism-i tafdîle benzediklerinden fiillerine muhalefet etmişler ve geçişlilikte ism-i tafdîlin hükmünü almışlardır. O hüküm de şudur: Şayet fiili müteaddî olup ilim veya cehalet bildirirse bâ ile müteaddî olur—'a'lemü bihî' (onu en iyi bilen), 'echelü bihî' (ona en cahil olan), 'alîmün bihî' ve 'cehûlün bihî' gibi; 'a'lemü men yadıllü' ise tevil üzeredir—aksi takdirde lâm ile müteaddî olur; 'Darbu li-Zeydin' ve Dilediğini hakkıyla yapandır [Hûd:
١٠٧]- وإلا تعدى بما يتعدى به فعله- كما صبر على النار، وصبور على كذا- ولعل ذلك أغلبي إذ يقال رحيم به فافهم وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً لما امتنّ سبحانه على من تقدم بما تقدم أتبع ذلك بنعمة عامة وكرامة تامة والإحسان إلى الأصل إحسان إلى الفرع والولد سر أبيه وَإِذْ ظرف زمان للماضي مبني لشبهه بالحرف وضعا وافتقارا ويكون ما بعدها جملة فعلية أو اسمية، ويستفاد الزمان منها بأن يكون ثاني جزأيها فعلا أو يكون مضمونها مشهورا بالوقوع في الزمان المعين، وإذا دخلت على المضارع قلبته إلى الماضي، وهي ملازمة للظرفية إلا أن يضاف إليها زمان، وفي وقوعها مفعولا به أو حرف تعليل أو مفاجأة أو ظرف مكان أو زائدة خلاف، وفي البحر أنها لا تقع، وإذا استفيد شيء من ذلك فمن المقام، واختلف المعربون فيها هنا فقيل: زائدة وبمعنى قد، وفي موضع رفع أي ابتداء خلقكم إذ وفي موضع نصب بمقدر- أي ابتدأ خلقكم أو أحياكم إذ- ويعتبر وقتا ممتدا لا حين القول، ويقال: بعدها ومعمول- لخلقكم- المتقدم والواو زائدة والفصل بما يكاد أن يكون سورة، ومتعلق- باذكر- ويكفي في صحة الظرفية ظرفية المفعول- كرميت الصيد في الحرم- وهذه عدة أقوال بعضها غير صحيح والبعض فيه تكلف، فاللائق أن تجعل منصوبة- بقالوا- الآتي وبينهما تناسب ظاهر والجملة بما فيها عطف على ما قبلها عطف القصة على القصة كذا قيل، وأنت تعلم أن المشهور القول الأخير ولعله الأولى فتدبر، ولا يخفى لطف الرب هنا مضافا إلى ضميره ﷺ بطريق الخطاب وكان في تنويعه والخروج من عامه إلى خاصه رمزا إلى أن المقبل عليه بالخطاب له الحظ الأعظم والقسم الأوفر من الجملة المخبر بها فهو صلى الله تعالى عليه وسلم على الحقيقة الخليفة الأعظم في الخليقة والإمام المقدم في الأرض والسماوات العلى، ولولاه ما خلق آدم بل «ولا، ولا» ولله تعالى در سيدي ابن الفارض حيث يقول عن لسان الحقيقة المحمدية:
107] ayetinde olduğu gibi; şayet bu da olmazsa fiilinin ne ile geçişli olduğuna bakılır ve onunla müteaddî kılınır—'Ateşe sabretti' ve 'şuna çok sabırlıdır' denilmesi gibi. Bu kural ekseri olsa gerektir; zira 'rahîmün bihî' (ona merhametlidir) de denir, iyi anla! Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde muhakkak bir halife kılacağım' demişti. Allah Sübhânehu daha önce geçenlere mezkûr nimetleri bahşettiğini hatırlatınca, bunu umumi bir nimet ve tam bir ikramla takip ettirdi; zira asla yapılan ihsan, fer'e ve nesle yapılmış ihsandır; evlat da babasının sırrıdır. 'İz', geçmiş zaman için zarftır; vaz' ve ihtiyaç bakımından harfe benzediği için mebnidir. Sonrasındaki cümle fiil veya isim cümlesi olur. Zaman anlamı, iki cüzünden ikincisinin fiil olmasıyla yahut içeriğinin muayyen bir zamanda vuku bulmasıyla meşhur olmasıyla anlaşılır. Muzâri fiilin başına geldiğinde onu maziye çevirir. Kendisine bir zaman izafe edilmedikçe zarfiyetten ayrılmaz; mef'ûlün bih, ta'lîl harfi, sürpriz (müfâce'e) edatı, mekân zarfı veya zaid olarak gelip gelmeyeceğinde ihtilaf edilmiştir; el-Bahr'da bu şekillerde gelmeyeceği, bunlardan bir şey anlaşılırsa bunun karineden kaynaklandığı belirtilmiştir. İrap âlimleri buradaki 'iz' hakkında ihtilaf etmişlerdir: Zaid olup 'kad' manasında olduğu söylenmiştir; 'Yaratılışınızın başlangıcı o vakittedir ki...' takdiriyle ref mevkiinde olduğu söylenmiştir; mukadder bir amille—yani 'O vakitte yaratılışınızı başlattı veya sizi diriltti' takdiriyle—nasb mevkiinde olduğu söylenmiştir ve bu, sözün söylendiği an değil uzun bir vakit olarak kabul edilir; sonrasında yer aldığı ve daha önce geçen 'halakakum' fiilinin mamulü olduğu, vâv'ın zaid olup araya adeta bir sure girecek kadar fasıla girdiği de söylenmiştir; 'izkür' (hatırla) fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir ve zarfiyetin sıhhati için mef'ûlün zarf olması yeterlidir—tıpkı 'Harem'de avı vurdum' demen gibi. Bunlar birtakım görüşlerdir ki bir kısmı sahih değil, bir kısmında ise tekellüf vardır. En uygun olanı, daha sonra gelecek olan 'kâlû' fiili ile mensub kılınmasıdır; ikisi arasında açık bir münasebet vardır ve cümle içindekilerle birlikte bir kıssanın diğer kıssaya atfı kabilinden öncesine matuftur; böyle denilmiştir. Sen bilirsin ki en meşhur görüş sonuncusudur ve belki de en evlâ olanı odur, iyi düşün! Burada hitap yoluyla Efendimiz'in ﷺ zamirine izafe edilen 'Rab' isminin latifliği gizli değildir; O'nun bu şekilde çeşitlendirilmesinde, umumdan hususa geçilmesinde, kendisine hitap edilen zatın haber verilen bu cümleden en büyük paya ve en bol nasibe sahip olduğuna bir remiz vardır. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem hakikatte yaratılmışlar içindeki en büyük halife, yeryüzünde ve yüce göklerde öne geçirilmiş en yüce imamdır. O olmasaydı Âdem yaratılmazdı; bilakis hiçbir şey yaratılmazdı! İbnü'l-Fârız hazretleri Hakîkat-i Muhammediyye'nin lisanından ne güzel söylemiştir:
وإني وإن كنت ابن آدم صورة ... فلي فيه معنى شاهد بأبوتي
Ben sûret itibarıyla Âdemoğlu isem de... Onda babalığıma şahitlik eden manevi bir hakikatim vardır.
واللام الجارة للتبليغ، و «الملائكة» جمع ملأك على وزن شمائل وشمأل وهو مقلوب مالك صفة مشبهة عند الكسائي، وهو مختار الجمهور من الألوكة وهي الرسالة، فهم رسل إلى الناس وكالرسل إليهم، وقيل: لا قلب فابن كيسان إلى أنه فعال من الملك بزيادة الهمزة لأنه مالك ما جعله الله تعالى إليه أو لقوته فإن «م ل ك» يدور مع القوة والشدة يقال: ملكت العجين شددت عجنه، وهو اشتقاق بعيد، وفعال قليل، وأبو عبيدة إلى أنه مفعل من لاك إذا أرسل مصدر ميمي بمعنى المفعول أو اسم مكان على المبالغة، وهو اشتقاق بعيد أيضا، ولم يشتهر لاك، وكثر في الاستعمال الكني إليه- أي كن لي رسولا- ولم يجىء سوى هذه الصيغة فاعتبره مهموز العين، وإن أصله ألا كنى، وبعض جعله أجوف من لاك يلوك، والتاء لتأنيث الجمع، وقيل: للمبالغة ولم يجعل لتأنيث اللفظ كالظلمة لاعتبارهم التأنيث المعنوي في كل جمع حيث قالوا: كل جمع مؤنث بتأويل الجماعة وقد ورد بغير تاء في قوله:
Câr olan lâm harfi tebliğ içindir. 'el-Melâike' kelimesi, 'şemâil' ve 'şem'el' vezninde 'mel'ek' kelimesinin çoğuludur; Kisâî'ye göre sıfat-ı müşebbehe olan 'mâlik'in kalbolunmuşudur. Bu görüş risalet manasındaki 'el-elûke' kökünden türediğini kabul eden cumhurun tercihidir; dolayısıyla onlar insanlara gönderilen elçilerdir veya onlara gönderilen elçiler gibidirler. Kalb olmadığını söyleyenlerden İbn Keysân'a göre, hemzenin ziyadesiyle 'mülk' kökünden 'fe'âl' veznindedir; çünkü melek, Allah Teâlâ'nın kendisine tevdi ettiği şeyin mâlikidir yahut kuvvetinden ötürüdür; zira 'm-l-k' harfleri kuvvet ve şiddet etrafında döner, nitekim 'Hamuru sağlam yoğurdum' anlamında 'melektü'l-acîne' denir; ancak bu uzak bir iştikaktır ve 'fe'âl' vezni azdır. Ebû Ubeyde'ye göre ise elçi gönderdiğinde kullanılan 'lâke' fiilinden 'mef'al' veznindedir; mef'ûl manasında mîmî masdar veya mübalağa ifade eden bir mekân ismidir; bu da uzak bir iştikaktır ve 'lâke' fiili meşhur değildir. Kullanımda ise 'Bana elçi ol' manasında 'elkinî ileyhi' sîgası çokça kullanılır; bundan başka bir sîga gelmemiştir; bu sebeple onu aynelmecli hemzeli kabul etmiş ve aslının 'elekenî' olduğunu söylemiştir. Bazıları ise 'lâke-yelûkü' fiilinden ecvef kılmıştır. Kelimenin sonundaki tâ harfi cem'in müennesliği içindir; mübalağa için olduğu da söylenmiştir; 'zulmet' kelimesinde olduğu gibi lafzın müennesliği için kılınmamıştır, çünkü onlar 'Cemaat takdiriyle her cemi müennestir' diyerek her cemide manevi müennesliği dikkate almışlardır; nitekim şu beyitte tâ harfi olmaksızın vârit olmuştur:
أبا خالد صلت عليك الملائك
Ey Ebû Hâlid! Melekler sana rahmet ve dua eyledi.
واختلف الناس في حقيقتها بعد اتفاقهم على أنها موجودة سمعا أو عقلا، فذهب أكثر المسلمين إلى أنها أجسام نورانية، وقيل: هوائية قادرة على التشكل والظهور بأشكال مختلفة بإذن الله تعالى، وقالت النصارى: إنها الأنفس
İnsanlar, meleklerin naklen veya aklen var oldukları hususunda ittifak ettikten sonra onların mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Müslümanların çoğu onların nûrânî cisimler olduğu görüşüne gitmiştir; Allah Teâlâ'nın izniyle çeşitli şekillere girme ve görünme gücüne sahip havâî cisimler oldukları da söylenmiştir. Hristiyanlar ise onların nefisler olduğunu söylemişlerdir.
الناطقة المفارقة لأبدانها الصافية الخيرة، والخبيثة عندهم شياطين، وقال عبدة الأوثان: إنها هذه الكواكب السعد منها ملائكة الرحمة، والنحس ملائكة العذاب. والفلاسفة يقولون: إنها جواهر مجردة مخالفة للنفوس الناطقة في الحقيقة، وصرح بعضهم بأنها العقول العشرة والنفوس الفلكية التي تحرك الأفلاك، وهي عندنا منقسمة إلى قسمين. قسم شأنهم الاستغراق في معرفة الحق والتنزه عن الاشتغال بغيره يسبحون الليل والنهار لا يفترون، وهم العليون والملائكة المقربون. وقسم يدبر الأمر من السماء إلى الأرض على ما سبق به القضاء وجرى به القلم لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ [التحريم: ٦] وهم فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً [النازعات: ٥] فمنهم سماوية ومنهم أرضية، ولا يعلم عددهم إلا الله.
Bedenlerinden ayrılmış saf ve hayırlı natık nefisler olduğunu söylemişlerdir; onlara göre kötü ve habis olanlar ise şeytanlardır. Putperestler şöyle demiştir: Bunlar şu yıldızlardır; uğurlu olanları rahmet melekleri, uğursuz olanları ise azap melekleridir. Filozoflar ise şöyle demektedir: Melekler, hakikatleri bakımından natık nefislerden farklı olan soyut cevherlerdir. Onlardan bazıları, bunların on akıl ve felekleri hareket ettiren feleki nefisler olduğunu açıkça belirtmiştir. Bizim nezdimizde ise melekler iki kısma ayrılır: Bir kısmının işi Hakk'ın marifetine dalmak ve O'ndan başkasıyla meşgul olmaktan münezzeh kalmaktır; gece ve gündüz bıkıp usanmadan tesbih ederler. Bunlar İlliyyûn ve Mukarreb meleklerdir. Diğer bir kısım ise, takdir-i ezelînin geçtiği ve kalemin yazdığı üzere gökten yere kadar işleri çekip çevirirler. Onlar { لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” [Tahrim: 6]. İşte onlar { فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً } “işleri çekip çevirenlerdir” [Nâziât: 5]. Onlardan kimi semâvî, kimi de arzîdir; sayılarını ise ancak Allah bilir.
وفي الخبر «أطت السماء وحق لها أن تئط، ما فيها موضع قدم إلا وفيه ملك ساجد أو راكع»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Gökyüzü gıcırdadı ve gıcırdamak da onun hakkıdır; orada secde eden yahut rükû eden bir meleğin bulunmadığı bir ayak basacak yer dahi yoktur.»
وهم مختلفون في الهيئات متفاوتون في العظم، لا يراهم على ما هم عليه إلا أرباب النفوس القدسية. وقد يظهرون بأبدان يشترك في رؤيتها الخاص والعام وهم على ما هم عليه، حتى قيل: إن جبريل ﵇ في وقت ظهوره في صورة دحية الكلبي بين يدي المصطفى صلى الله تعالى عليه وسلم لم يفارق سدرة المنتهى، ومثله يقع للكمل من الأولياء، وهذا ما وراء طور العقل- وأنا به من المؤمنين- وقد ذكر أهل الله- قدس الله تعالى أسرارهم- أن أول مظهر للحق جل شأنه العما، ولما انصبغ بالنور فتح فيه صور الملائكة المهيمين الذين هم فوق عالم الأجساد الطبيعية ولا عرش ولا مخلوق تقدمهم. فلما أوجدهم تجلى لهم باسمه الجميل فهاموا في جلال جماله، فهم لا يفيقون، فلما شاء أن يخلق عالم التدوين والتسطير عين واحدا من هؤلاء- وهو أول ملك ظهر عن ملائكة ذلك النور- سماه العقل والقلم، وتجلى له في مجلى التعليم الوهبي بما يريد إيجاده من خلقه لا إلى غاية، فقبل بذاته علم ما يكون، وما للحق من الأسماء الإلهية الطالبة صدور هذا العالم الخلقي، فاشتق من هذا العقل ما سماه اللوح، وأمر القلم أن يتدلى إليه ويودع فيه ما يكون إلى يوم القيامة لا غير. فجعل لهذا العلم ثلاثمائة وستين سنا من كونه قلما، ومن كونه عقلا ثلاثمائة وستين تجليا أو رقيقة كل سن أو رقيقة تفترق من ثلاثمائة وستين صنفا من العلوم الإجمالية فيفصلها في اللوح، وأول علم حصل فيه علم الطبيعة فكانت دون النفس، وهذا كله في عالم النور الخالص، ثم أوجد سبحانه الظلمة المحضة التي هي في مقابلة هذا النور بمنزلة العدم المطلق المقابل للوجود المطلق فأفاض عليها النور إفاضة ذاتية بمساعدة الطبيعة، فلأم شعثها ذلك النور فظهر العرش، فاستوى عليه اسم الرحمن بالاسم الظاهر فهو أول ما ظهر من عالم الخلق، وخلق من ذلك النور فظهر العرش، فاستوى عليه اسم الرحمن بالاسم الظاهر فهو أول ما ظهر من عالم الخلق، وخلق من ذلك النور الممتزج الملائكة الحافين، وليس لهم شغل إلا كونهم- حافين من حول العرش يسبحون بحمده- ثم أوجد الكرسي في جوف هذا العرش، وجعل فيه ملائكة من جنس طبيعته، فكل فلك أصل لما خلق فيه من عماره، كالعناصر فيما خلق فيها من عمارها، وقسم في هذا الكرسي الكلمة إلى خبر وحكم، وهما القدمان اللتان تدلتا له من العرش كما ورد في الخبر. ثم خلق في جوف الكرسي الأفلاك، فلكا في جوف فلك، وخلق في كل فلك عالما منه يعمرونه، وزينها بالكواكب وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها [فصلت: ١٢] إلى أن خلق صور المولدات، وتجلى لكل صنف منها بحسب ما هي عليه، فتكون من ذلك أرواح الصور وأمرها بتدبيرها وجعلها غير منقسمة بل ذاتا واحدة، وميز بعضها عن بعض فتميزت وكان تمييزها بحسب قبول الصور من ذلك التجلي، وهذه الصور في الحقيقة كالمظاهر لتلك الأرواح، ثم أحدث سبحانه الصور الجسدية الخيالية بتجلّ آخر، وجعل لكل من الأرواح والصور غذاء يناسبه، ولا يزال الحق سبحانه يخلق من أنفاس العالم ملائكة ما داموا متنفسين، وسبحان من يقول للشيء كن فيكون.
Onlar sûretleri itibarıyla farklı, büyüklükleri bakımından da dereceleri değişiktir; onları oldukları hakikat üzere kudsî nefis sahiplerinden başkası göremez. Bazen de havass ve avamın ortaklaşa görebileceği bedenler sûretinde görünürler ve yine de kendi hakikatleri üzerindedirler. Hatta şöyle denilmiştir: Cebrail aleyhisselâm, Mustafâ sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in huzurunda Dıhye el-Kelbî sûretinde göründüğü esnada dahi Sidretü'l-Müntehâ'dan ayrılmamıştır. Bunun bir benzeri velilerin kâmilleri için de vuku bulur; bu ise aklın idrak sınırının ötesindedir -ve ben buna inananlardanım-. Ehlullah -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- Hak Teâlâ'nın ilk tecelli mahallinin (mazharının) Amâ olduğunu zikretmişlerdir. O nur ile boyanınca, onda tabii cisimler âleminin üstünde bulunan, kendilerinden önce hiçbir arşın ve yaratılmışın bulunmadığı heybet ve aşk içindeki meleklerin (el-Melâiketü'l-Müheymîn) sûretleri açıldı. Hak Teâlâ onları var edince Cemîl ismiyle onlara tecelli etti; onlar da O'nun cemâlinin celâlinde hayrete düşüp kendilerinden geçtiler ve artık ayılmazlar. Levh ve tahrir âlemini yaratmayı dilediğinde, bu meleklerden birini -ki o nûrun meleklerinden ilk zuhûr eden melektir- tayin etti, ona Akıl ve Kalem adını verdi. Yaratıklarından hiçbir gayeye dayanmaksızın icat etmeyi dilediği şeyleri vehbî talim tecelligâhında ona tecelli eyledi. O da olacak şeylerin ilmini ve bu mahlukat âleminin meydana gelmesini talep eden Hakk'a ait ilâhî isimleri bizzat kabul etti. Bu Akıl'dan Levh adını verdiği şeyi türetti ve Kalem'e ona yönelip kıyamet gününe kadar olacak şeyleri -başkasını değil- ona emanet etmesini emretti. Kalem olması hasebiyle bu ilme üç yüz altmış uç/diş kıldı; akıl olması hasebiyle de üç yüz altmış tecelli veya rabıta kıldı. Her bir diş veya rabıta, icmâlî ilimlerden üç yüz altmış türe ayrılır ve bunları Levh'te tafsil eder. Onda hâsıl olan ilk ilim tabiat ilmi oldu ve bu nefsin altındaydı. Bütün bunlar saf nur âlemindedir. Sonra Sübhânehu, mutlak vücudun karşısındaki mutlak yokluk mesabesinde bu nûrun karşılığı olan sırf zulmeti var etti ve tabiatın yardımıyla onun üzerine zâtî bir nur akıttı; o nur onun dağınıklığını toparladı ve böylece Arş zuhûr etti. Rahman ismi, Zâhir ismiyle onun üzerine istivâ etti; işte mahlukat âleminden ilk zuhûr eden şey budur. O karışmış nurdan Arş'ı kuşatan melekler (Hâffîn) yaratıldı; onların Arş'ın etrafını kuşatarak Rablerini hamd ile tesbih etmekten başka bir işleri yoktur. Sonra bu Arş'ın içinde Kürsî'yi var etti ve orada kendi tabiatının cinsinden melekler kıldı; dolayısıyla her felek, içinde yaratılan imar edicileri için bir asıldır; tıpkı unsurların içlerinde yaratılan sakinleri için asıl olduğu gibi. Bu Kürsî'de kelimeyi haber ve hüküm olarak taksim etti; hadiste vârit olduğu üzere bunlar Arş'tan ona doğru sarkan iki ayaktır. Sonra Kürsî'nin içinde felekleri, iç içe geçmiş felekler hâlinde yarattı ve her feleğin içinde onu imar eden kendi âlemini halketti; onları yıldızlarla süsledi ve { وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “ve her göğe kendi emrini vahyetti” [Fussilet: 12]. Nihayet müvelledât (unsurların birleşiminden doğan varlıklar) sûretlerini yarattı ve her türe bulunduğu hâle göre tecelli etti. Bundan sûretlerin ruhları meydana geldi ve onlara bu sûretleri idare etmelerini emretti; onları parçalanmaz, bilakis tek bir zât kıldı. Bazılarını bazısından temyiz etti, böylece ayrıştılar; onların ayrışması ise bu tecelliden sûretlerin kabiliyetine göre oldu. Bu sûretler hakikatte o ruhlar için mazharlar gibidir. Sonra Sübhânehu, başka bir tecelli ile cismanî hayalî sûretleri icat etti; ruhların ve sûretlerin her biri için kendisine uygun bir gıda kıldı. Hak Sübhânehu, nefes alanlar nefes aldıkça âlemin nefeslerinden melekler yaratmaya devam eder. Bir şeye 'Ol' dediğinde derhal oluveren Zât ne yücedir!
إذا علمت ذلك فاعلم أنهم اختلفوا في الملائكة المقول لهم، فقيل: كلهم لعموم اللفظ وعدم المخصص،
Bunu bildiğinde şunu da bil ki: Kendilerine hitap edilen meleklerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre, lafzın umumî olması ve tahsis edici bir delilin bulunmaması sebebiyle hepsi kastedilmiştir;
فشمل المهيمين وغيرهم، وقيل: ملائكة الأرض بقرينة أن الكلام في خلافة الأرض، وقيل: إبليس ومن كان معه في محاربة الجن الذين أسكنوا الأرض دهرا طويلا ففسدوا فبعث الله تعالى عليهم جندا من الملائكة يقال لهم الجن أيضا وهم خزان الجنة- اشتق لهم اسم منها- فطردوهم إلى شعوب الجبال والجزائر. والذي عليه السادة الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم، أنهم ما عدا العالمين ممن كان مودعا شيئا من أسماء الله تعالى وصفاته، وأن العالمين غير داخلين في الخطاب ولا مأمورين بالسجود لاستغراقهم وعدم شعورهم بسوى الذات، وقوله تعالى: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ [ص: ٧٥] يشير إلى ذلك عندهم، وجعلوا من أولئك الملك المسمى بالروح وبالقلم الأعلى وبالعقل الأول وهو المرآة لذاته تعالى، فلا يظهر بذاته إلا في هذا الملك، وظهوره في جميع المخلوقات إنما هو بصفاته فهو قطب العالم الدنيوي والأخروي وقطب أهل الجنة والنار وأهل الكثيب والأعراف، وما من شيء إلا ولهذا الملك فيه وجه يدور ذلك المخلوق على وجهه فهو قطبه، وهو قد كان عالما بخلق آدم ورتبته، فإنه الذي سطر في اللوح ما كان وما يكون، واللوح قد علم علم ذوق ما خطه القلم فيه، وقد ظهر هذا الملك بكماله في الحقيقة المحمدية كما يشير إليه قوله تعالى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] ولهذا كان صلى الله تعالى عليه وسلم أفضل خلق الله تعالى على الإطلاق، بل هو الخليفة على الحقيقة في السبع الطباق، وليس هذا بالبعيد فليفهم.
dolayısıyla Müheymîn olanları ve diğerlerini de kapsamıştır. Bir görüşe göre, söz konusu meselenin yeryüzündeki hilafet olması karinesiyle yeryüzü melekleridir. Bir diğer görüşe göre ise, İblis ve uzun bir zaman yeryüzünde ikamet edip fesat çıkaran cinlerle savaşırken onunla birlikte olan meleklerdir; zira Allah Teâlâ onların üzerine meleklerden bir ordu göndermişti, onlara da cennetin bekçileri oldukları için cin deniliyordu -isimleri cennetten türetilmişti- ve onları dağların geçitlerine ve adalara sürdüler. Sâdât-ı sûfiyyenin -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- benimsediği görüşe göre ise onlar, Allah Teâlâ'nın isim ve sıfatlarından bir şeyler kendilerine tevdi edilmiş olan Âlîn (yüceler) dışındaki meleklerdir. Âlîn olanlar ise Hakk'ın zâtına müstağrak olmaları ve Zât'tan başkasını hissetmemeleri sebebiyle bu hitaba dâhil değillerdir ve secde ile de emrolunmamışlardır. Allah Teâlâ'nın { أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden (Âlîn) mi oldun?” [Sâd: 75] âyeti onlara göre buna işaret etmektedir. Ruh, el-Kalemü'l-A'lâ ve el-Aklü'l-Evvel olarak isimlendirilen ve Allah Teâlâ'nın Zât'ı için ayna mesabesinde olan meleği de bunlardan kılmışlardır. Dolayısıyla Hak Teâlâ zâtıyla ancak bu melekte tecelli eder; bütün mahlukattaki tecellisi ise ancak sıfatlarıyladır. O, dünya ve ahiret âleminin kutbudur; cennet ve cehennem ehlinin, Kesîb ve A'râf ehlinin kutbudur. Hiçbir şey yoktur ki bu meleğin onda bir vechi (yüzü) bulunmasın; o mahluk da onun vechi etrafında döner, dolayısıyla o onun kutbudur. O, Âdem'in yaratılışını ve mertebesini biliyordu; zira Levh'e olmuş ve olacak şeyleri yazan odur. Levh ise Kalem'in kendisine yazdığı şeyi zevk ilmiyle bilmiştir. Bu melek, kemâliyle Hakîkat-i Muhammediyye'de tecelli etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” [Şûrâ: 52] âyeti buna işaret etmektedir. İşte bu sebeple o [Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, mutlak olarak Allah Teâlâ'nın mahlukatının en faziletlisidir; bilakis yedi kat gökte hakikat üzere halife odur. Bu da uzak bir görüş değildir, iyi anlaşılsın.
وجاعِلٌ اسم فاعل من الجعل بمعنى التصيير فيتعدى لاثنين، والأول هنا خليفة، والثاني فِي الْأَرْضِ أو بمعنى الخلق فيتعدى لواحد، ف فِي الْأَرْضِ متعلق بخليفة، وقدم للتشويق وعمل الوصف لأنه بمعنى الاستقبال ومعتمد على مسند إليه، ورجح في البحر كونه بمعنى الخلق لما في المقابل، ويلزم- على كونه بمعنى التصيير- ذكر خليفة أو تقديره فيه. والمراد من الأرض إما كلها وهو الظاهر، وبه قال الجمهور، أو أرض مكة، وروي هذا مرفوعا والظاهر أنه لم يصح، وإلا لم يعدل عنه، وخص سبحانه الأرض لأنها من عالم التغيير والاستحالات، فيظهر بحكم الخلافة فيها حكم جميع الأسماء الإلهية التي طلب الحق ظهوره بها بخلاف العالم الأعلى والخليفة- من يخلف غيره وينوب عنه، والهاء للمبالغة، ولهذا يطلق على المذكر، والمشهور أن المراد به آدم ﵇ وهو الموافق للرواية ولإفراد اللفظ ولما في السياق، ونسبة سفك الدم والفساد إليه حينئذ بطريق التسبب أو المراد- بمن يفسد- إلخ من فيه قوة ذلك، ومعنى كونه خَلِيفَةً أنه خليفة الله تعالى في أرضه، وكذا كل نبي استخلفهم في عمارة الأرض وسياسة الناس وتكميل نفوسهم وتنفيذ أمره فيهم لا لحاجة به تعالى، ولكن لقصور المستخلف عليه لما أنه في غاية الكدورة والظلمة الجسمانية، وذاته تعالى في غاية التقدس، والمناسبة شرط في قبول الفيض على ما جرت به العادة الإلهية فلا بد من متوسط ذي جهتي تجرد وتعلق ليستفيض من جهة ويفيض بأخرى، وقيل: هو وذريته ﵇، ويؤيده ظاهر قول الملائكة، فإلزامهم حينئذ بإظهار فضل آدم عليهم لكونه الأصل المستتبع من عداه، وهذا كما يستغني بذكر أبي القبيلة عنهم، إلا أن ذكر الأب بالعلم وما هنا بالوصف، ومعنى كونهم خلفاء أنهم يخلفون من قبلهم من الجن بني الجان أو من إبليس ومن معه من الملائكة المبعوثين لحرب أولئك على ما نطقت به الآثار، أو أنه يخلف بعضهم بعضا، وعند أهل الله تعالى المراد بالخليفة آدم وهو ﵇ خليفة الله تعالى وأبو الخلفاء والمجلى له ﷾، والجامع لصفتي جماله وجلاله، ولهذا جمعت له اليدان وكلتاهما يمين، وليس في الموجودات من وسع الحق سواه، ومن هنا
“Câil” (جاعِلٌ), 'dönüştürmek/kılmak' (tatsîr) manasındaki 'ce'l' kökünden ism-i fâildir; bu takdirde iki mef'ûle geçişli olur; birincisi burada 'halîfe', ikincisi ise 'fi'l-ard' (فِي الْأَرْضِ) olur. Yahut 'yaratmak' (halk) manasındadır ve tek mef'ûle geçişli olur; bu durumda 'fi'l-ard', 'halîfe' kelimesine mütealliktir. Merak uyandırmak için öne alınmıştır ve sıfat (ism-i fâil), gelecek zaman manasında olduğu ve bir müsnedün ileyhe dayandığı için amel etmiştir. el-Bahr'da, karşıtındaki manadan ötürü 'halk' (yaratmak) manasında olması tercih edilmiştir. 'Dönüştürmek' manasında olması hâlinde ise 'halîfe' kelimesinin zikredilmesi veya onda takdir edilmesi gerekir. 'el-Ard' (yeryüzü) kelimesinden murat ya bütün yeryüzüdür ki zâhir olan budur ve cumhur da bunu söylemiştir; ya da Mekke toprağıdır; bu merfû olarak rivayet edilmişse de zâhir olan sahih olmadığıdır, aksi takdirde bundan dönülmezdi. Allah Teâlâ yeryüzünü tahsis etmiştir; çünkü orası değişim ve başkalaşımlar âlemindendir; dolayısıyla Hakk'ın kendisiyle zuhûr etmeyi talep ettiği bütün ilâhî isimlerin hükmü oradaki hilafet hükmüyle ortaya çıkar; yüce âlem ise böyle değildir. 'el-Halîfe', başkasının yerine geçen ve ona vekâlet eden kimsedir; sonundaki tâ harfi mübalağa içindir, bu yüzden müzekker için de kullanılır. Meşhur olan, bundan muradın Âdem aleyhisselâm olduğudur; rivayete, lafzın tekil olmasına ve siyakta bulunana uygun olan da budur. Bu takdirde kan dökme ve fesat çıkarma fiilinin ona nispet edilmesi sebep olma yoluyladır; yahut 'fesat çıkaran' vb. ifadelerden murat, bünyesinde bu potansiyeli taşıyan kimsedir. Onun 'halîfe' olmasının anlamı, Allah Teâlâ'nın yeryüzündeki halifesi olmasıdır. Yeryüzünü imar etmek, insanları yönetmek, nefislerini kemâle erdirmek ve aralarında O'nun emrini tenfiz etmek üzere halife kıldığı her peygamber de böyledir; bu, Allah Teâlâ'nın bir ihtiyacından dolayı değil, bilakis üzerine halife kılınan mahlukun son derece bulanıklık ve cismanî karanlık içinde bulunması, Allah Teâlâ'nın Zât'ının ise son derece mukaddes olması sebebiyle mahlukun yetersizliğindendir. İlahî âdetin cereyan ettiği üzere feyzin kabulünde münasebet şarttır; dolayısıyla bir cihetten feyzi almak, diğer cihetten de feyzi akıtmak üzere tecerrüt ve taalluk olmak üzere iki yönü bulunan bir vasıtanın varlığı zorunludur. Bir görüşe göre halife, o [Âdem] ve onun zürriyetidir aleyhisselâm; meleklerin sözünün zâhiri de bunu desteklemektedir. Bu durumda onların ilzam edilmesi, Âdem'in kendisinden sonrakileri peşinden sürükleyen bir asıl olması hasebiyle onun meleklerden üstünlüğünün izhar edilmesiyledir. Bu, kabilenin atası zikredilerek diğerlerinden müstağni olunması gibidir; ancak atanın zikri özel isimle, buradaki ise sıfatladır. Onların 'halifeler' olmasının manası, rivayetlerin ifade ettiği üzere, kendilerinden önceki cinlerin, cân oğullarının yerine geçmeleri yahut İblis ile onun yanında bulunup onlarla savaşmak için gönderilen meleklerin yerine geçmeleridir; ya da bir kısmının diğer kısmının yerine geçmesidir. Ehlullah nezdinde ise halifeden murat Âdem'dir; o aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın halifesi, halifelerin babası, Hak Teâlâ için bir tecelligâh, O'nun cemâl ve celâl sıfatlarını kendisinde toplayandır. Bu sebeple onun için iki el bir araya getirilmiştir ve her ikisi de sağ eldir; varlıklar içinde Hakk'ı O'ndan başka kuşatan (vüs'at bulan) kimse yoktur. İşte bundan dolayı
قال الخليفة الأعظم صلى الله تعالى عليه وسلم: «إن الله تعالى خلق آدم على صورته أو- على- صورة الرحمن»
en büyük Halife sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ Âdem'i kendi sûretinde -yahut- Rahmân'ın sûretinde yaratmıştır.»
وبه جمعت الأضداد وكملت النشأة وظهر الحق، ولم تزل تلك الخلافة في الإنسان الكامل إلى قيام الساعة وساعة القيام، بل متى فارق هذا الإنسان العالم مات العالم لأنه الروح الذي به قوامه، فهو العماد المعنوي
Onunla zıtlar bir araya getirilmiş, yaratılış tamamlanmış ve Hak zuhûr etmiştir. Bu hilafet, kıyamet kopuncaya ve ayağa kalkma vaktine kadar İnsan-ı Kâmil'de devam edegelmiştir. Bilakis bu insan âlemden ayrıldığı an âlem ölür; çünkü o, âlemin kendisiyle ayakta durduğu ruhtur. O, gök için manevi bir direktir;
للسماء، والدار الدنيا جارحة من جوارح جسد العالم الذي الإنسان روحه. ولما كان هذا الاسم الجامع قابل الحضرتين بذاته صحت له الخلافة وتدبير العالم والله سبحانه الفعال لما يريد، ولا فاعل على الحقيقة سواه وفي المقام ضيق، والمنكرون كثيرون ولا مستعان إلا بالله ﷿. وفائدة قوله تعالى هذا للملائكة تعليم المشاورة لأن هذه المعاملة تشبهها أو تعظيم شأن المجعول وإظهار فضله ويحتمل أنه سبحانه أراد بذلك تعريف آدم ﵇ لهم ليعرفوا قدره لأنه باطن عن الصورة الكونية بما عنده من الصورة الإلهية وما يعرفه لبطونه من الملأ الأعلى إلا اللوح والقلم، وكان هذا القول على ما ذكره الشيخ الأكبر قدس سره في دولة السنبلة بعد مضي سبعة عشر ألف سنة من عمر الدنيا ومن عمر الآخرة التي لا نهاية له في الدوام ثمانية آلاف سنة، ومن عمر العالم الطبيعي المفيد بالزمان المحصور بالمكان إحدى وسبعون ألف سنة من السنين المعروفة الحاصلة أيامها من دورة الفلك الأول وهو يوم وخمسا يوم من أيام ذي المعارج ولله تعالى الأمر من قبل ومن بعد، وقرأ زيد بن علي- خليقة- بالقاف والمعنى واضح قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ استكشاف عن الحكمة الخفية وعما يزيل الشبهة وليس استفهاما عن نفس الجعل والاستخلاف لأنهم قد علموه قبل، فالمسؤول عنه هو الجعل ولكن لا باعتبار ذاته بل باعتبار حكمته ومزيل شبهته، أو تعجب من أن يستخلف لعمارة الأرض وإصلاحها من يفسد فيها، أو يستخلف مكان أهل الفساد مثلهم أو مكان أهل الطاعة أهل المعصية، وقيل: استفهام محض حذف فيه المعادل- أي أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ أم تجعل من لا يفسد- وجعله بعضهم من الجملة الحالية- أي أَتَجْعَلُ فِيها- كذا- وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ أم نتغير- واختار ذلك شيخنا علاء الدين الموصلي روح الله تعالى روحه، والأدب يسكتني عنه، وعلى كل تقدير ليست الهمزة للإنكار كما زعمته الحشوية مستدلين بالآية على عدم عصمة الملائكة لاعتراضهم على الله تعالى وطعنهم في بني آدم، ومن العجيب أن مولانا الشعرائي- وهو من أكابر أهل السنة بل من مشايخ أهل الله تعالى- نقل عن شيخه الخواص أنه خص العصمة بملائكة السماء معللا له بأنهم عقول مجردة بلا منازع ولا شهوة، وقال: إن الملائكة الأرضية غير معصومين ولذلك وقع إبليس فيما وقع إذ كان من ملائكة الأرض الساكنين بجبل الياقوت بالمشرق عند خط الاستواء فعليه لا يبعد الاعتراض ممن كان في الأرض والعياذ بالله تعالى، ويستأنس له بما ورد في بعض الأخبار أن القائلين كانوا عشرة آلاف نزلت عليهم نار فأحرقتهم، وعندي أن ذلك غير صحيح، وقيل: إن القائل إبليس وقد كان إذ ذاك معدودا في عداد الملائكة ويكون نسبة القول إليهم على حد- بنو فلان قتلوا فلانا- والقاتل واحد منهم، والوجه ما قررنا وتكرار الظرف للدلالة على الإفراط في الفساد ولم يكرره بعد للاكتفاء مع ما في التكرار مما لا يخفى و «السفك» الصب والإراقة ولا يستعمل إلا في الدم أو فيه وفي الدمع والعطف من عطف الخاص على العام للإشارة إلى عظم هذه المعصية لأنه بها تتلاشى الهياكل الجسمانية، والدِّماءَ جمع دم لامه ياء أو واو وقصره وتضعيفه مسموعان، وأصله فعل أو فعل، والمراد بها المحرمة بقرينة المقام، وقيل: الاستغراق فيتضمن جميع أنواعها من المحظور وغيره والمقصود عدم تمييزه بينها، وقرأ ابن أبي عبلة «يسفك» - بضم الفاء، ويسفك من أسفك وبالتضعيف من سفك، وقرأ ابن هرمز بنصب الكاف وخرج على النصب في جواب الاستفهام، وقرىء على البناء للمجهول، والراجع إلى من حينئذ سواء جعل موصولا أو موصوفا محذوف- أي فيهم- وحكم الملائكة بالإفساد والسفك على الإنسان بناء على بعض هاتيك الوجوه ليس من ادعاء علم الغيب أو الحكم بالظن والتخمين ولكن
[gök] içindir. Dünya yurdu ise, insanın ruhu olduğu âlem bedeninin organlarından bir organdır. Bu câmi (kapsayıcı) isim zâtı gereği iki hazreti de kabul edici olduğunda, hilafet ve âlemin idaresi onun için sahih olmuştur. Allah Subhânehu dilediğini yapandır; hakikatte O'ndan başka hiçbir fâil (fail/yapan) yoktur. Bu makamda bir darlık vardır, inkâr edenler çoktur ve Allah azze ve celle'den başka yardım istenecek kimse yoktur. Allah Teâlâ'nın bunu meleklere söylemesinin faydası, istişareyi öğretmektir; zira bu muamele istişareye benzemektedir. Yahut halife kılınanın şanını yüceltmek ve üstünlüğünü ortaya koymaktır. Subhânehu'nun bununla, kadrini bilsinler diye Âdem aleyhisselâm'ı onlara tanıtmayı murat etmiş olması da muhtemeldir; zira o, sahip olduğu ilahî sûret sebebiyle kevne ait (yaratılışsal) sûretten gizlidir ve bu gizliliği sebebiyle Mele-i A'lâ'dan onu Levh ve Kalem'den başkası bilemez. Şeyhü'l-Ekber'in kaddesallâhu sırrahû zikrettiğine göre bu söz; Başak (Sünbüle) burcunun hâkimiyeti devrinde, dünya ömründen on yedi bin yıl, devamlılığında sonu olmayan âhiret ömründen sekiz bin yıl ve zamanla kayıtlı, mekânla sınırlı olan tabiî âlemin ömründen ise birinci feleğin dönüşünden günleri hâsıl olan bilinen yıllarla yetmiş bir bin yıl geçtikten sonra [söylenmiştir]. Bu da Zü'l-Meâric'in günlerinden bir gün ile bir günün beşte ikisidir. Öncesinde de sonrasında da emir Allah Teâlâ'nındır. Zeyd b. Ali, kaf harfiyle «halîka (خليقة)» şeklinde okumuştur; mana açıktır. { قَالُوٓا۟ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَآءَ } “[Melekler] dediler ki: Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?” [ayeti], gizli hikmeti ve şüpheyi giderecek olanı öğrenme talebidir; yoksa kılmanın ve halife tayin etmenin bizzat kendisini sormak değildir, çünkü bunu önceden bilmişlerdi. Dolayısıyla hakkında soru sorulan şey halife kılınmaktır; fakat zâtı itibarıyla değil, hikmeti ve şüpheyi giderici yönü itibarıyladır. Yahut yeryüzünü imar ve ıslah etmek üzere orada fesat çıkaracak birinin halife kılınmasına veya fesat ehlinin yerine onlar gibisinin ya da itaat ehlinin yerine masiyet ehlinin halife kılınmasına duyulan bir taaccüptür (şaşkınlıktır). Bir görüşe göre, dengi hazfedilmiş yalın bir istifhamdır; yani: { أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ } “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” yoksa fesat çıkarmayacak birini mi var edeceksin? Bazıları ise bunu hâl cümlesi kılmıştır; yani { أَتَجْعَلُ فِيهَا } “Orada var edecek misin?” -böylece- { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “biz seni hamdinle tesbih ederken” yoksa [bu halimizden] değişecek miyiz? Şeyhimiz Alâüddîn el-Mevsılî ravvahallâhu teâlâ rûhahû bu görüşü tercih etmiştir; ancak edep beni bu hususta susmaya sevk etmektedir. Her hâlükârda, Haşviyye'nin Allah Teâlâ'ya itiraz etmelerini ve Âdemoğullarına dil uzatmalarını gerekçe göstererek meleklerin masum olmadığına bu ayetle delil getirmeye kalkışıp iddia ettikleri gibi buradaki hemze inkâr için değildir. Şaşılacak olan şudur ki, Ehl-i Sünnet'in büyüklerinden, hatta ehlullahın meşâyihinden olan Mevlânâ Şa'rânî, hocası Havvâs'tan naklederek ismeti gök meleklerine hasretmiş ve buna gerekçe olarak onların çekişmesi ve şehveti olmayan mücerret akıllar olduğunu ileri sürmüştür; yeryüzü meleklerinin ise masum olmadığını söylemiştir. Bu yüzden İblis de ekvator çizgisinde şarkta bulunan Yâkut dağında ikamet eden yeryüzü meleklerinden olduğu için başına gelen duruma düşmüştür. Buna göre yeryüzünde bulunan birinden itiraz sadır olması uzak bir ihtimal değildir -Allah Teâlâ'ya sığınırız-. Bazı rivayetlerde bu sözü söyleyenlerin on bin kişi olduğu, üzerlerine ateş inip onları yaktığı şeklindeki haberler de buna dayanak gösterilir. Bana göre bu sahih değildir. Bir görüşe göre sözü söyleyen İblis'tir; zira o vakit meleklerin sayısından sayılıyordu ve sözün meleklere nispet edilmesi, 'Falandan oğulları falanı öldürdü' denilip katilin onlardan sadece biri olması kabilindendir. Tercihe şayan olan bizim ortaya koyduğumuz görüştür. Zarfın ({ فِيهَا }) tekrar edilmesi, fesattaki aşırılığı göstermek içindir; daha sonra ise tekrarda bulunan [ağırlık] gizli olmadığı için [kısalıkla] yetinilerek tekrar edilmemiştir. Sefk (سَفْك), dökmek ve akıtmak demektir; sadece kan için veya kan ile gözyaşı için kullanılır. Buradaki atıf, bu günahın büyüklüğüne işaret etmek için hassın âmma atfı kabilindendir; çünkü onunla cismanî heykeller (bedenler) yok olup gider. Dima' (الدِّماء) kelimesi 'dem'in (دَم) çoğuludur; lamel-fiili ya 'yâ' ya da 'vâv'dır, maksur ve şeddeli kullanımları işitilmiştir; aslı 'fa'l' veya 'fa'al' veznindedir. Makamın karinesiyle kastedilen haram olan kandır. Bir görüşe göre istiğrak içindir; yasak olan ve olmayan bütün türlerini kapsar ve maksat onun bunlar arasında ayrım yapmamasıdır. İbn Ebî Abla fe harfinin zammesiyle «yesfuku (يَسْفُكُ)», «esfeke (أَسْفَكَ)» fiilinden «yusfiku (يُسْفِكُ)» ve «seffeke (سَفَّكَ)» fiilinden tef'îl babıyla [şeddeli] okumuştur. İbn Hürmüz ise kef harfinin nasbıyla [«yesfike (يَسْفِكَ)»] okumuş ve bu kıraat istifhamın cevabında nasb kuralına hamledilmiştir. Meçhul sîgada da okunmuştur. Bu durumda 'men' (مَنْ) kelimesine dönen zamir -ister mevsûl isterse mahzuf mevsûf kılınsın- hazfedilmiştir; yani [fîhim / aralarında] demektir. Meleklerin insan hakkında fesat çıkaracağı ve kan dökeceğine hükmetmeleri -bu zikredilen vecihlerin bazısına binaen- gayb ilmini iddia etmekten yahut zan ve tahminle hükmetmekten kaynaklanmamaktadır; bilakis
بأخبار من الله تعالى ولم يقص علينا فيما حكي عنهم اكتفاء بدلالة الجواب عليه للإيجاز كما هو عادة القرآن، ويؤيد ذلك ما روي في بعض الآثار أنه لما قال الله تعالى ذلك قالوا: وما يكون من ذلك الخليفة؟ قال: تكون له ذرية يفسدون في الأرض ويقتل بعضهم بعضا فعند ذلك قالوا: ربنا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وقيل:
Allah Teâlâ'nın bildirmesiyledir. Kur'an'ın âdeti olduğu üzere, cevabın ona delalet etmesiyle yetinilerek îcaz kabilinden onlardan nakledilen kısımda bize anlatılmamıştır. Bazı rivayetlerde yer alan şu haber de bunu desteklemektedir: Allah Teâlâ bunu buyurduğunda melekler: 'O halifeden ne olacak?' dediler. Allah Teâlâ: 'Onun yeryüzünde fesat çıkaracak ve birbirlerini öldürecek bir zürriyeti olacak' buyurdu. İşte o vakit: 'Rabbimiz! { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?”' dediler. Şöyle de denilmiştir:
عرفوا ذلك من اللوح ويبعده عدم علم الجواب، ويحتاج الجواب إلى تكلف، وقيل: عرفوه استنباطا عما ركز في عقولهم من عدم عصمة غيرهم المفضي إلى العلم بصدور المعصية عمن عداهم المفضي إلى التنازع والتشاجر إذ من لا يرحم نفسه لا يرحم غيره، وذلك يفضي إلى الفساد وسفك الدماء، وقيل: قياسا لأحد الثقلين على الآخر بجامع اشتراكهما في عدم العصمة ولا يخفى ما في القولين، ويحتمل أنه علموا ذلك من تسميته خليفة لأن الخلافة تقتضي الإصلاح وقهر المستخلف عليه وهو يستلزم أن يصدر منه فساد إما في ذاته بمقتضى الشهوة أو في غيره من السفك أو لأنها مجلى الجلال كما أنها مجلى الجمال، ولكل آثار، والإفساد والسفك- من آثار الجلال وسكتوا عن آثار الجمال إذ لا غرابة فيها وهم على كل تقدير ما قدروا الله تعالى حق قدره ولا يخل ذلك بهم ففوق كل ذي علم عليم وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ حال من ضمير الفاعل في أَتَجْعَلُ وفيها تقرير لجهة الإشكال، والمعنى تستخلف من ذكر ونحن المعصومون وليس المقصود إلا الاستفسار عن المرجح لا العجب والتفاخر حتى يضر بعصمتهم كما زعمت الحشوية، ولزوم الضمير، وترك الواو في الجملة الاسمية إذا وقعت حالا مؤكدة غير مسلم كما في شرح التسهيل وصيغة المضارع للاستمرار، وتقديم المسند إليه على المسند الفعلي للاختصاص، ومن الغريب جعل الجملة استفهامية حذف منها الأداة، وكذا المعادل والتسبيح في الأصل مطلق التبعيد، والمراد به تبعيد الله تعالى عن السوء وهو متعد بنفسه ويعدى باللام إشعارا بأن إيقاع الفعل لأجل الله تعالى وخالصا لوجهه سبحانه فالمفعول المقدر هاهنا يمكن أن يكون باللام على وفق قرينه، وأن يكون بدونه كما هو أصله، و «بحمدك» في موضع الحال والباء لاستدامة الصحبة والمعية، وإضافة الحمد إما إلى الفاعل والمراد لازمه مجازا من التوفيق والهداية، أو إلى المفعول أي متلبسين بحمدنا لك على ما وفقتنا لتسبيحك، وفي ذلك نفي ما يوهمه الإسناد من العجب، وقيل: المراد به تسبيح خاص وهو- سبحان ذي الملك والملكوت سبحان ذي العظمة والجبروت سبحان الحي الذي لا يموت- ويعرف هذا بتسبيح الملائكة، أو- سبحان الله وبحمده-
Bunu Levh-i Mahfûz'dan öğrenmişlerdir; ancak cevabı bilmemeleri bu görüşü uzak kılmakta ve cevabın tekellüfe muhtaç olmasına yol açmaktadır. Bir görüşe göre, kendilerinden başkasının masum olmadığına dair akıllarına yerleştirilen bilgiden istinbat ederek bunu bilmişlerdir; zira bu durum, başkalarından günah sadır olacağı bilgisine götürür, bu da çekişme ve kavgaya sevk eder; çünkü nefsine acımayan başkasına da acımaz, bu da fesada ve kan dökmeye varır. Bir diğer görüşe göre, ismet sıfatına sahip olmama ortak paydasında iki mükelleften (insan ve cin) birini diğerine kıyas etmişlerdir; bu iki görüşteki zaaf ise gizli değildir. Muhtemeldir ki bunu onun 'halife' olarak isimlendirilmesinden bilmişlerdir; çünkü hilafet ıslahı ve üzerine halife kılınanları zabt u rabt altına almayı gerektirir, bu da halifeden ya şehvet muktezasınca kendi zâtında bir fesadın yahut başkası hakkında kan dökmenin sadır olmasını zorunlu kılar. Yahut hilafet cemâl tecelligâhı olduğu gibi celâl tecelligâhıdır; her birinin de eserleri vardır; fesat çıkarma ve kan dökme celâlin eserlerindendir, cemâlin eserlerinden ise sükût etmişlerdir çünkü onda bir gariplik yoktur. Her takdire göre onlar Allah Teâlâ'yı hakkıyla takdir edememişlerdir; ancak bu durum onların mertebesine halel getirmez, zira her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen bir Alîm vardır. { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” ifadesi, 'etec'alü'deki fâil zamirinden hâldir ve bunda işkâl yönünün tespiti vardır. Manası: 'Biz masum kimseler olduğumuz hâlde anılan kimseyi mi halife kılıyorsun?' demektir. Buradaki maksat, Haşviyye'nin iddia ettiği gibi onların ismetine zarar verecek şekilde kendini beğenme (ucub) ve övünme değil, sadece tercih sebebini öğrenmektir. Şerhu't-Teshîl'de belirtildiği üzere, isim cümlesi müekkede bir hâl olarak vaki olduğunda zamirin zorunlu olması ve vâvın terk edilmesi kabul edilmiş bir kural değildir. Muzâri sîgası süreklilik içindir; müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi ise ihtisas (özgü kılma) içindir. Cümlenin, soru edatı ve muâdili hazfedilmiş bir istifham cümlesi kılınması ise garip bir yaklaşımdır. Tesbih, aslen mutlak uzaklaştırmaktır; murat ise Allah Teâlâ'yı her türlü kötülükten uzak tutmaktır (tenzih). Bu fiil bizzat geçişlidir; fiilin sırf Allah Teâlâ için ve hâlisen O'nun zâtı için yapıldığını bildirmek üzere lâm harf-i cerriyle de geçişli kılınır. Dolayısıyla burada takdir edilen mef'ûl, karinesine uygun olarak lâm ile olabileceği gibi, aslına uygun olarak lâm olmaksızın da olabilir. 'Bi-hamdike' ifadesi hâl makamındadır; bâ harfi beraberlik ve refakatin devamlılığı içindir. Hamdin izâfeti ya fâiledir ve mecazen onun lâzımı olan tevfik ve hidayet kastedilmiştir; ya da mef'ûledir; yani 'Bizi seni tesbih etmeye muvaffak kılmana karşılık sana hamdimizle bürünmüş olarak' demektir. Bunda, isnadın hissettirdiği ucbun (kendini beğenmenin) nefyi vardır. Bir görüşe göre bundan murat özel bir tesbihtir ki o da: 'Mülk ve melekût sahibini tesbih ederim, azamet ve ceberût sahibini tesbih ederim, ölmeyen Diri olanı tesbih ederim' sözüdür; bu 'Meleklerin Tesbihi' olarak bilinir; yahut 'Sübhânallâhi ve bihamdihî'dir.
وفي حديث عن عبادة بن الصامت عن أبي ذر «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم سئل أي الكلام أفضل؟ قال ما اصطفى الله تعالى لملائكته أو لعباده سبحان الله وبحمده»
Ubâde b. es-Sâmit'ten, onun da Ebû Zerr'den rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e 'Hangi söz daha faziletlidir?' diye soruldu. O da: 'Allah Teâlâ'nın melekleri yahut kulları için seçtiği Sübhânallâhi ve bihamdihî sözüdür' buyurdu.»
أي وبحمده نسبح، والتقديس- في المشهور كالتسبيح معنى، واحتاجوا لدفع التكرار إلى أن أحدهما باعتبار الطاعات والآخر باعتبار الاعتقادات، وقيل: التسبيح تنزيهه تعالى عما لا يليق به، والتقديس تنزيهه في ذاته عما لا يراه لائقا بنفسه فهو أبلغ ويشهد له أنه حيث جمع بينهما أخر نحو- سبوح قدوس- ويحتمل أن يكون بمعنى التطهير، والمراد نسبحك ونطهر أنفسنا من الأدناس أو أفعالنا من المعاصي فلا نفعل فعلهم من الإفساد والسفك أو نطهر قلوبنا عن الالتفات إلى غيرك، ولام «لك» إما للعلة متعلق- بنقدس- والحمل على التنازع مما فيه تنازع أو معدية للفعل كما في- سجدت لله تعالى- أو للبيان كما في- سفها لك - فمتعلقها حينئذ خبر مبتدأ محذوف أو زائدة والمفعول هو المجرور، ثم الظاهر أن قائل هذه الجملة هو قائل الجملة الأولى، وأغرب الشيخ صفي الدين الخزرجي في كتابه- فك الأزرار- فجعل القائل مختلفا، وبين ذلك بأن الملائكة كانوا حين ورود الخطاب عليهم مجملين وكان إبليس مندرجا في
Yani [senin] hamdinle [seni] tesbih ederiz. Takdis ise meşhur görüşe göre anlam bakımından tesbih gibidir. [Âlimler] tekrardan kaçınmak için bunlardan birinin taatler, diğerinin ise itikatlar bakımından olduğunu söylemeye ihtiyaç duymuşlardır. Bir görüşe göre tesbih, Allah Teâlâ'yı O'na layık olmayan şeylerden tenzih etmektir; takdis ise O'nu Zâtında Kendi nefsine layık görmediği şeylerden tenzih etmektir; dolayısıyla [takdis] daha beliğdir. İkisi bir arada zikredildiğinde [takdisin] 'Subbûhun Kuddûs' ifadesinde olduğu gibi sonraya bırakılması da buna şahittir. [Takdisin] tathîr (arındırma/temizleme) manasında olması da muhtemeldir. Muradı ise: 'Seni tesbih eder ve nefislerimizi kirlerden yahut fiillerimizi günahlardan arındırırız; böylece onların yaptığı gibi bozgunculuk ve kan dökme fiilini işlemeyiz veya kalplerimizi Senden başkasına yönelmekten arındırırız' demektir. 'Leke' (لك) ifadesindeki lâm harfi; ya illet içindir ve 'nukaddisu' (نقدس) fiiline müteallaktır (bağlıdır) —ki bunun tenâzu‘ kuralına hamledilmesi ihtilaf konusu olan hususlardandır—, ya 'Secedtü lillâhi teâlâ' (Allah Teâlâ'ya secde ettim) terkibinde olduğu gibi fiili geçişli kılmaktadır (ta'diye), ya 'Sefehen leke' (Yazıklar olsun sana) sözünde olduğu gibi beyan içindir —bu durumda müteallakı mahzuf bir mübtedanın haberidir— yahut zâiddir ve mef'ûl bizzat mecrur olan zamirdir. Ayrıca zâhir olan şudur ki bu cümlenin söyleyeni, birinci cümlenin söyleyeni ile aynıdır. Şeyh Safiyyüddîn el-Hazrecî 'Fekku'l-Ezrâr' adlı kitabında garip bir görüş ortaya koyarak söyleyenin farklı olduğunu ileri sürmüş ve bunu şöyle açıklamıştır: Melekler kendilerine hitap vârid olduğu sırada mücmel (toplu bir topluluk) durumundaydılar ve İblis de
جملتهم فورد الجواب منهم مجملا، فلما انفصل إبليس عن جملتهم بإبائه انفصل الجواب إلى نوعين، فنوع الاعتراض منه، ونوع التسبيح والتقديس ممن عداه، فانقسم الجواب إلى قسمين كانقسام الجنس إلى جنسين، وناسب كل جواب من ظهر عنه، فالكلام شبيه بقوله تعالى: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا [البقرة: ١٣٥] وهو تأويل لا تفسير قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ أي أعلم من الحكم في ذلك ما أنتم بمعزل عنه، وقيل: أراد بذلك علمه بمعصية إبليس وطاعة آدم، وقيل: بأنه سيكون من ذلك الخليفة أنبياء وصالحون، وقيل: الأحسن أن يفسر هذا المبهم بما أخبر به تعالى عنه بقوله سبحانه: إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ويفهم من كلام القوم قدس الله تعالى أسرارهم، أن المراد من الآية بيان الحكمة في الخلافة على أدق وجه وأكمله، فكأنه قال جل شأنه- أريد الظهور بأسمائي وصفاتي ولم يكمل ذلك بخلقكم- فإني أعلم ما لا تعلمونه لقصور استعدادكم ونقصان قابليتكم، فلا تصلحون لظهور جميع الأسماء والصفات فيكم، فلا تتم بكم معرفتي ولا يظهر عليكم كنزي، فلا بد من إظهار من تم استعداده، وكملت قابليته ليكون مجلى لي ومرآة لأسمائي وصفاتي ومظهرا للمتقابلات فيّ، ومظهرا لما خفي عندي، وبي يسمع وبي يبصر وبي وبي، وبعد ذاك يرق الزجاج والخمر، وإلى الله عز شأنه يرجع الأمر. وأَعْلَمُ فعل مضارع، واحتمال أنه أفعل تفضيل مما لا ينبغي أن يخرج عليه كتاب الله سبحانه كما لا يخفى وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها عطف على «قال» ، وفيه تحقيق لمضمون ما تقدم، وظاهر الابتداء بحكاية التعليم يدل على أن ما مر من المقاولة إنما جرت بعد خلقه ﵇ بمحضر منه بأن قيل أثر نفخ الروح فيه: إني جاعل إياه خليفة، فقيل ما قيل، وقيل: إنه معطوف على محذوف، أي فخلق وعلم، أو فخلقه وسواه ونفخ فيه الروح وعلم، أو فجعل في الأرض خليفة وعلم، وإبراز اسمه ﵇ للتنصيص عليه والتنويه بذكره. وآدَمَ صرح الجواليقي وكثيرون أنه عربي ووزنه أفعل من الأدمة- بضم فسكون- السمرة وياما أحيلاها في بعض، وفسرها أناس بالبياض أو الأدمة- بفتحتين- الأسوة والقدوة أو من أديم الأرض ما ظهر منها. وقد أخرج أحمد والترمذي وصححه غير واحد، أنه تعالى قبض قبضة من جميع الأرض سهلها وحزنها، فخلق منها آدم، فلذلك تأتي بنوه أخيافا ، أو من الأدم أو الأدمة، الموافقة والألفه، وأصله أآدم- بهمزتين- فأبدلت الثانية ألفا لسكونها بعد فتحة، ومنع صرفه للعلمية ووزن الفعل، وقيل: أعجمي ووزنه فاعل- بفتح العين- ويكثر هذا في الأسماء- كشالخ وآزر- ويشهد له جمعه على أوادم- بالواو- لا- أآدم- بالهمزة، وكذا تصغيره على- أويدم- لا- أؤيدم- واعتذر عنه الجوهري بأنه ليس للهمزة أصل في البناء معروف، فجعل الغالب عليها- الواو- ولم يسلموه له، وحينئذ لا يجري الاشتقاق فيه لأنه من تلك اللغة لا نعلمه ومن غيرها لا يصح، والتوافق بين اللغات بعيد، وإن ذكر فيه فذاك للإشارة إلى أنه بعد التعريب ملحق بكلامهم، وهو اشتقاق تقديري اعتبروه لمعرفة الوزن والزائد فيه من غيره، ومن أجراه فيه حقيقة كمن جمع بين الضب والنون، ولعل هذا أقرب إلى الصواب. والْأَسْماءَ جمع اسم وهو باعتبار الاشتقاق ما يكون علامة للشيء ودليلا يرفعه إلى الذهن من الألفاظ الموضوعة بجميع اللغات والصفات والأفعال، واستعمل عرفا في الموضوع لمعنى مفردا كان أو مركبا مخبرا عنه أو خبرا أو رابطة بينهما، وكلا المعنيين محتمل. والعلم بالألفاظ المفردة والمركبة تركيبا خبريا أو إنشائيا يستلزم العلم بالمعاني التصورية والتصديقية. وإرادة المعنى المصطلح مما لا يصلح لحدوثه بعد القرآن. وقال الإمام: المراد بالأسماء صفات الأشياء ونعوتها وخواصها، لأنها علامات دالة على ماهياتها، فجاز أن يعبر عنها بالأسماء، وفيه كما قال الشهاب نظر إذ
[onların] topluluğu idi; dolayısıyla onlardan gelen cevap da mücmel olarak vaki olmuştu. İblis direnip yüz çevirmesiyle onların topluluğundan ayrılınca cevap da iki türe ayrıldı: İtiraz türü ondan (İblis'ten), tesbih ve takdis türü ise onun dışındakilerden [geldi]. Böylece cinsin iki türe ayrılması gibi cevap da iki kısma ayrıldı ve her bir cevap, kendisinden sâdır olan kimseye uygun düştü. Bu ifade, Yüce Allah'ın { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “[Yahudiler ve Hıristiyanlar:] ‘Yahudi veya Hıristiyan olun ki doğru yolu bulasınız’ dediler” [el-Bakara 2/135] buyruğuna benzemektedir; bu ise bir tefsir değil, te'vildir. [Allah] { قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “[Allah:] ‘Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim’ dedi” buyurdu. Yani: 'Bunda sizin haberdar olmadığınız ve uzak kaldığınız nice hikmetleri bilirim.' Şöyle de denilmiştir: Bununla İblis'in isyanını ve Âdem'in itaatini bildiğini kastetmiştir. Bir diğer görüşe göre, o halifeden peygamberlerin ve salih zatların geleceğini [bildiğini kastetmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Bu müphem ifadenin, Yüce Allah'ın Kendi zatı hakkında haber verdiği { إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” buyruğu ile tefsir edilmesi daha uygundur. Ehlullah'ın (Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın) sözlerinden anlaşıldığına göre ayetten murat, hilafetteki hikmeti en ince ve en kâmil veçhiyle açıklamaktır. Sanki şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: 'Ben isimlerim ve sıfatlarımla zuhur etmeyi diliyorum; bu ise sizin yaratılmanızla kemale ermiş değildir. Şüphesiz Ben, istidadınızın kıtlığı ve kabiliyetinizin noksanlığı sebebiyle sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum. Zira siz, bütün isim ve sıfatların sizde zuhur etmesine elverişli değilsiniz; dolayısıyla Benim marifetim sizinle tamamlanmaz ve [gizli] hazinem sizin üzerinizde açığa çıkmaz. O halde istidadı tam, kabiliyeti kâmil olan bir varlığın ortaya çıkarılması kaçınılmazdır ki, o varlık Bana bir tecelligâh (meclâ), isim ve sıfatlarıma bir ayna, Bende [mündemiç] zıt tecellilere bir mazhar ve katımdaki gizliliklere bir zuhur mahalli olsun; Benimle işitsin, Benimle görsün, Benimle [tutsun], Benimle [yürüsün]...' Bundan sonra kadeh de incelir, şarap da; işler ise şânı yüce olan Allah'a döner. { أَعْلَمُ } (a'lemü) kelimesi muzari fiildir; gizli kalmayacağı üzere, onun ism-i tafdîl olması ihtimali, Allah Sübhânehu'nun Kitabı'nın kendisine hamledilmemesi gereken [zayıf] bir ihtimaldir. { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” buyruğu { قالَ } lafzına matuftur; bunda daha önce geçen hususun içeriğinin gerçekleştirilmesi (tahkiki) vardır. Öğretme kıssasının doğrudan aktarılmasıyla başlanması zâhiren gösterir ki; daha önce geçen konuşma, [Âdem] aleyhisselâm yaratıldıktan sonra, onun huzurunda, kendisine ruh üflenmesinin hemen akabinde: 'Ben onu halife yapacağım' buyrulması ve ardından söylenenlerin söylenmesi suretiyle cereyan etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade mahzuf bir kelimeye matuftur; yani 'Böylece onu yarattı ve öğretti' yahut 'Onu yarattı, tesviye etti, ona ruhundan üfledi ve öğretti' yahut 'Yeryüzünde bir halife kıldı ve öğretti' takdirindedir. İsminin [Âdem] aleyhisselâm olarak açıkça zikredilmesi ise, bizzat onu nass ile belirtmek ve şanını yüceltmek içindir. Âdem (آدَمَ) lafzına gelince; el-Cevâlîkî ve pek çok âlim, bu kelimenin Arapça olduğunu ve ef'al (أفعل) vezninde bulunduğunu açıkça belirtmişlerdir. Bu kelime, esmerlik anlamına gelen ve bazılarında ne kadar da tatlı duran üdme (الْأُدْمَة - hemzenin zammesi ve dâlın sükûnu ile) kökünden gelmektedir. Bazı kimseler bunu beyazlık olarak tefsir etmişlerdir. Yahut numune ve önder/örnek anlamına gelen edeme (الْأَدَمَة - iki fetha ile) kökünden ya da yerin görünen yüzeyi anlamına gelen edîmü'l-ard (أَدِيم الْأَرْض) terkibinden türemiştir. Nitekim Ahmed [b. Hanbel] ve Tirmizî tahric etmiş ve birden fazla âlim de rivayeti sahih kabul etmiştir ki: Allah Teâlâ, yeryüzünün tamamından; düzlüğünden ve engebelisinden bir avuç almış, Âdem'i de bundan yaratmıştır. Bundan dolayı onun oğulları muhtelif [fıtrat ve renklerde] gelmektedir. Yahut uyum ve ülfet manasındaki edm (الْأَدْم) veya üdme (الْأُدْمَة) kökünden türemiştir. Aslı iki hemze ile e'dem (أَأْدَم) şeklindedir; fethadan sonra sakin olduğu için ikinci hemze elife tebdil edilmiştir. Âlemiyet (özel isim oluşu) ve fiil vezninde oluşu sebebiyle gayrimunsarıftır. Şöyle de denilmiştir: A'cemîdir (Arapça kökenli değildir), vezni ise ayın harfinin fethasıyla fâal (فَاعَل) veznindedir; bu vezin Şâlih ve Âzer gibi [yabancı menşeli] özel isimlerde çokça bulunur. Kelimenin hemze ile eâdim (أَآدِم) şeklinde değil, vav harfi ile evâdim (أَوَادِم) şeklinde çoğul yapılması ve yine tasgirinin üeydim (أُؤَيْدِم) şeklinde değil, üveydim (أُوَيْدِم) şeklinde gelmesi de buna şahitlik eder. el-Cevherî buna şöyle bir mazeret getirmiştir: Yapıda hemzenin bilinen bir aslı olmadığından, ona galip gelen [harf] vav kılınmıştır; ancak âlimler bu izahı ona teslim etmemişlerdir (kabul etmemişlerdir). Bu durumda onda iştikak (türeme) cereyan etmez; zira o dildeki aslını bilmiyoruz, başka dilden yapılması ise sahih olmaz; nitekim diller arası tesadüfi tam uyum uzak bir ihtimaldir. Eğer onda bir iştikak zikredilmişse bu, ta'ribden (Arapçalaştırıldıktan) sonra onların kelamına mülhak kılındığına işaret etmek içindir. Bu da veznini ve asıl harflere ilave olan harfleri tanımak için itibar ettikleri takdîrî bir iştikaktır. Onu hakiki manada türemiş sayan kimse ise, keler ile balığı bir araya getiren (birbirine zıt şeyleri bağdaştırmaya çalışan) kimse gibidir. Belki de doğruya en yakın olan görüş budur. { الْأَسْماءَ } lafzı, ism (اسم) kelimesinin çoğuludur. İştikak (türeme) itibarıyla isim; bütün dillerden, sıfatlardan ve fiillerden vaz' edilmiş olup bir şey için alamet olan ve onu zihne taşıyan delildir. Örfte ise, ister müfred ister mürekkep, ister kendisinden haber verilen (müsnedün ileyh), ister haber (müsned), ister ikisi arasındaki rabıta olsun, bir mana için vaz' edilmiş lafızda kullanılmıştır. Her iki mana da muhtemeldir. Müfred ve haberî yahut inşâî terkiplerle mürekkep olan lafızları bilmek, tasavvurî ve tasdîkî manaları bilmeyi gerektirir. [Dilbilgisindeki] terim anlamının kastedilmesi ise Kur'an'dan sonra ortaya çıkmış olması sebebiyle mümkün değildir. İmam [Fahreddin er-Râzî] şöyle demiştir: İsimlerden murat; eşyanın sıfatları, vasıfları ve havassıdır (özellikleridir); zira bunlar eşyanın mahiyetlerine delalet eden alametlerdir, dolayısıyla bunlardan 'isimler' diye tabir edilmesi caiz olmuştur. Ancak Şihâb'ın da belirttiği gibi bu görüşte bir eleştiriye açık yön (nazar) vardır, zira
لم يعهد إطلاق الاسم على مثله حتى يفسر به النظم، وقيل: المراد بها أسماء ما كان وما يكون إلى يوم القيامة، وعزي إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: اللغات، وقيل: أسماء الملائكة، وقيل: أسماء النجوم، وقال الحكيم الترمذي: أسماؤه تعالى، وقيل وقيل وقيل. والحق عندي ما عليه أهل الله تعالى، وهو الذي يقتضيه منصب الخلافة الذي علمت، وهو أنها أسماء الأشياء علوية أو سفلية جوهرية أو عرضية، ويقال لها أسماء الله تعالى عندهم باعتبار دلالتها عليه، وظهوره فيها غير متقيد بها، ولهذا قالوا: إن أسماء الله تعالى غير متناهية، إذ ما من شيء يبرز للوجود من خبايا الجود، إلا وهو اسم من أسمائه تعالى وشأن من شؤونه عز شأنه، وهو الأول والآخر والظاهر والباطن، ومن هنا قال قدس سره:
nazmın onunla tefsir edilebilmesi için 'isim' lafzının böyle bir manaya ıtlakı dilde bilinmemektedir. Bir görüşe göre isimlerden murat, kıyamet gününe kadar olmuş ve olacak şeylerin isimleridir; bu görüş İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya nispet edilmiştir. Bir görüşe göre dillerdir; bir görüşe göre meleklerin isimleridir; bir görüşe göre yıldızların isimleridir. Hakîm et-Tirmizî: 'Allah Teâlâ'nın isimleridir' demiştir; şöyle denilmiş, böyle denilmiş ve daha pek çok şey söylenmiştir. Bana göre hak olan, ehlullahın üzerinde bulunduğu görüştür ve öğrendiğin hilafet makamının gerektirdiği de budur: Bu isimler ulvî veya süflî, cevher veya araz olsun bütün eşyanın isimleridir. Ehlullah nezdinde bu isimlere, O'na delalet etmeleri ve O'nun bu isimlerle kayıtlanmaksızın onlarda zuhûr etmesi hasebiyle 'Allah Teâlâ'nın isimleri' denilir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın isimleri sonsuzdur; zira cömertlik gayblarından varlık sahasına çıkan hiçbir şey yoktur ki Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isim ve şânı yüce olan Zât'ının şe'nlerinden bir şe'n olmasın. O Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir ve Bâtın'dır. İşte bundan dolayı [İbnü'l-Fârız] -sırrı kudsî kılınsın- şöyle demiştir:
إن الوجود وإن تعدد ظاهرا ... وحياتكم ما فيه إلا أنتم
Varlık her ne kadar zâhirde çokluk arz etse de... Hayatınız hakkı için, onda sizden başkası yoktur!
لكن للفرق مقام وللجمع مقام ولكل مقام مقال، ولولا المراتب لتعطلت الأسماء والصفات، وتعليمها له ﵇ على هذا ظهور الحق جل وعلا فيه منزها عن الحلول والاتحاد والتشبيه بجميع أسمائه وصفاته المتقابلة حسب استعداده الجامع بحيث علم وجه الحق في تلك الأشياء، وعلم ما انطوت عليه وفهم ما أشارت إليه، فلم يخف عليه منها خافية ولم يبق من أسرارها باقية، فيا لله هذا الجرم الصغير كيف حوى هذا العلم الغزير. واختلف الرسميون بينهم في كيفية التعليم بعد أن فسر بأنه فعل يترتب عليه العلم غالبا، وبعد حصول ما يتوقف عليه من جهة المتعلم كاستعداده لقبول الفيض وتلقيه من جهة المعلم لا تخلف فقيل: بأن خلق فيه- ﵇ بموجب استعداده- علما ضروريا تفصيليا بتلك الأسماء وبمدلولاتها وبدلالتها ووجه دلالتها، وقيل: بأن خلقه من أجزاء مختلفة وقوى متباينة مستعدا لإدراك أنواع المدركات، وألهمه معرفة ذوات الأشياء وأسمائها وخواصها ومعارفها وأصول العلم وقوانين الصناعات وتفاصيل آلاتها وكيفيات استعمالاتها فيكون ما مر من المقاولة قبل خلقه ﵇ والقول: بأن التعليم على ظاهره- وكان بواسطة ملك غير داخل في عموم الخطاب ب أَنْبِئُونِي- مما لا أرتضيه، اللهم إلا إن صح خبر في ذلك، ومع هذا أقول: للخبر محمل غير ما يتبادر مما لا يخفى على من له ذوق، وقيل: غير ذلك. ثم إن هذا التعليم لا يقتضي تقدم لغة اصطلاحية كما زعمه أبو هاشم واحتج عليه بوجوه ردت في التفسير الكبير، إذ لو افتقر لتسلسل الأمر أو دار، والإمام الأشعري يستدل بهذه الآية على أن الواضع للغات كلها هو الله تعالى ابتداء ويجوز حدوث بعض الأوضاع من البشر كما يضع الرجل علم ابنه. والمعتزلة يقولون: الواضع من البشر آدم أو غيره ويسمى مذهب الاصطلاح. وقيل: وضع الله تعالى بعضها ووضع الباقي البشر وهو مذهب التوزيع وبه قال الأستاذ، والمسألة مفصلة بأدلتها وما لها وما عليها في أصول الفقه. وقرأ اليماني «علّم» مبنيا للمفعول، وفي البحر أن التضعيف للتعدية وهي به سماعية، وقيل: قياسية، والحريري- في شرح لمحته- يزعم أن- علم- المتعدي لاثنين يتعدى به إلى ثلاثة، وقد وهم في ذلك ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ
Fakat farkın bir makamı, cem'in bir makamı vardır ve her makamın bir sözü bulunur. Mertebeler olmasaydı isimler ve sıfatlar muattal kalırdı. Bu esasa göre isimlerin ona aleyhisselâm öğretilmesi; hulûl, ittihad ve teşbihten münezzeh olarak Hak celle ve alâ'nın, onun câmi istidadına göre bütün mütekabil isim ve sıfatlarıyla onda tecelli etmesidir; öyle ki o, bu eşyada Hakk'ın vechini bilmiş, onların neleri içerdiğini kavramış, nelere işaret ettiğini anlamıştır. Böylece onlardan hiçbir gizli şey ona gizli kalmamış ve sırlarından geriye hiçbir şey kalmamıştır. Hayret doğrusu! Bu küçük cisim nasıl da bu engin ilmi içine almıştır! Resmî (zâhir) ulema, talimin 'çoğunlukla ilmin kendisini takip ettiği bir fiil' olarak tefsir edilmesinden ve muallim tarafından feyzin akıtılması, müteallim cihetinden de feyzi kabul edip telakki etme istidadı gibi talimin bağlı olduğu şartların aksamadan gerçekleşmesinden sonra, öğretmenin keyfiyeti hususunda kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre, istidadının gereği olarak o isimler, onların medlûlleri, delaletleri ve delalet yönleri hakkında onda aleyhisselâm zarurî ve tafsilî bir ilim yaratılmıştır. Bir görüşe göre, idrak edilenlerin türlerini idrak etmeye elverişli olarak farklı parçalardan ve değişik kuvvetlerden yaratılmış; eşyanın zâtlarını, isimlerini, özelliklerini, marifetlerini, ilmin asıllarını, sanatların kurallarını, aletlerinin ayrıntılarını ve kullanılma şekillerini bilmek ona ilham edilmiştir. Bu takdirde daha önce geçen mükâleme onun aleyhisselâm yaratılışından önce cereyan etmiş olur. Öğretmenin zâhiri üzere olduğu ve bunun { أَنْبِئُونِي } “bana bildirin” hitabının umumuna dâhil olmayan bir melek vasıtasıyla gerçekleştiği şeklindeki söz ise benim razı olduğum bir görüş değildir; meğerki bu konuda sahih bir haber bulunsun. Bununla birlikte derim ki: Zevk sahibi kimselere gizli kalmayacağı üzere, haberin ilk akla gelenin dışında bir te'vili vardır. Başka şeyler de söylenmiştir. Sonra bu öğretme, Ebû Hâşim'in zannettiği gibi ıstılahî bir dilin önceden varlığını gerektirmez; o buna birtakım deliller getirmişse de et-Tefsîrü'l-Kebîr'de bunlar reddedilmiştir; zira eğer bir dile muhtaç olsaydı teselsül veya devir gerekirdi. İmam Eş'arî bu âyeti, bütün dilleri başlangıçta vaz'edenin Allah Teâlâ olduğuna delil getirir; kişinin oğluna özel isim koyması gibi insanlardan da bazı vaz'ların ortaya çıkması caizdir. Mutezile ise vaz'edenin insanlardan Âdem veya bir başkası olduğunu söyler ve buna 'Istılah Mezhebi' denir. Bir görüşe göre ise dillerin bir kısmını Allah Teâlâ vaz'etmiş, kalanını da insanlar vaz'etmiştir ki bu 'Tevzi Mezhebi'dir ve Üstat [Ebû İshak el-İsferâyînî] bunu benimsemiştir. Bu mesele delilleriyle, lehindeki ve aleyhindeki görüşlerle fıkıh usulünde tafsil edilmiştir. el-Yemânî meçhul sîgada 'allime' (عُلِّمَ) şeklinde okumuştur. el-Bahr'da tef'îl babındaki şeddenin ta'diye (geçişlilik) için olduğu ve bu babla geçişliliğin semâî olduğu belirtilmiştir; kıyâsî olduğu da söylenmiştir. Harîrî ise Şerhu'l-Lemha'sında iki mef'ûle geçişli olan 'alime' fiilinin şedde ile üçe geçişli olduğunu zannetmiştir ki bu konuda yanılmıştır. { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ } “Sonra onları meleklere arz etti”;
أي المسميات المفهومة من الكلام وتذكير الضمير على بعض الوجوه لتغليب ما اشتملت عليه من العقلاء، وللتعظيم بتنزيلها منزلتهم في رأي على البعض الآخر، وقيل: الضمير للأسماء باعتبار أنها المسميات مجازا على طريق الاستخدام. ومن قال: الاسم عين المسمى قال: الأسماء هي المسميات والضمير لها بلا تكلف- وإليه ذهب مكي والمهدوي- ويرد عليه أن أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ يدل على أن العرض للسؤال عن أسماء المعروضات- لا عن نفسها- وإلا لقيل: أنبئوني بهؤلاء، فلا بد أن يكون المعروض غير المسئول عنه فلا يكون نفس الأسماء، ومعنى عرض المسميات تصويرها لقلوب الملائكة، أو إظهارها لهم كالذر، أو إخبارهم بما سيوجده من العقلاء وغيرهم إجمالا، وسؤالهم عما لا بد لهم منه من العلوم والصنائع التي بها نظام معاشهم
yani kelamdan anlaşılan müsemmâları (isimlendirilen varlıkları) meleklere gösterdi. Zamirin müzekker kılınması, bazı vecihlere göre içerdikleri akıl sahiplerinin tağlîb edilmesi içindir; diğer bazı vecihlerde ise bir görüşe göre onları akıl sahipleri mertebesine indirgeyerek tazim etmek içindir. Bir görüşe göre zamir, istihdâm yoluyla mecazen müsemmâlar olmaları hasebiyle isimlere racidir. 'İsim müsemmânın aynısıdır' diyen kimse ise şöyle demiştir: İsimler bizzat müsemmâlardır ve zamir de hiçbir tekellüf olmaksızın onlara aittir; Mekkî ve Mehdevî bu görüşe gitmiştir. Buna karşı şu itiraz getirilir: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “Şunların isimlerini bana bildirin” âyeti, arz etmenin sunulan şeylerin bizzat kendisini değil, isimlerini sormak için olduğuna delalet eder; aksi takdirde 'Bana şunları bildirin' denilirdi. Şu hâlde arz edilen şeyin, hakkında soru sorulan şeyden başkası olması gerekir; dolayısıyla bizzat isimler olamaz. Müsemmâların arz edilmesinin anlamı; onların meleklerin kalplerine tasvir edilmesi yahut zerreler gibi onlara gösterilmesi ya da var edeceği akıl sahiplerini ve diğerlerini icmâlî olarak onlara haber vermesi ve geçimlerinin
ومعادهم إجمالا أيضا، وإلا فالتفصيل لا يمكن علمه لغير اللطيف الخبير، فكأنه سبحانه قال: سأوجد كذا وكذا فأخبروني بما لهم وما عليهم، وما أسماء تلك الأنواع من قولهم: عرضت أمري على فلان فقال لي كذا، فلا يرد أن المسميات عند بعض أعيان ومعان، وكيف تعرض المعاني كالسرور والحزن والجهل والعلم، وعندي أن عرض المسميات عليهم يحتمل أن يكون عبارة عن اطلاعهم على الصور العلمية والأعيان الثابتة التي قد يطلع عليها في هذه النشأة بعض عباد الله تعالى المجردين، أو إظهار ذلك لهم في عالم تتجسد فيه المعاني- وهذا غير ممتنع على الله تعالى- بل إن المعاني الآن متشكلة في عالم الملكوت بحيث يراها من يراها، ومن أحاط خبرا بعالم المثال لم يستبعد ذلك، وقيل: إنهم شهدوا تلك المسميات في آدم ﵇، وهو المراد بعرضها.
ve âhiretlerinin nizamını sağlayacak muhtaç oldukları ilimler ve sanatlar hakkında yine icmâlî olarak onlara soru sormasıdır. Aksi takdirde tafsilatı Latîf ve Habîr olandan başkasının bilmesi mümkün değildir. Sanki Sübhânehu şöyle buyurmuştur: 'Şunu ve şunu var edeceğim; onların lehine ve aleyhine olan şeyleri ve bu türlerin isimlerini bana bildirin.' Bu, insanların 'İşimi filancaya arz ettim, o da bana şöyle dedi' sözü kabilindendir. Dolayısıyla bazılarına göre müsemmâların a'yân ve maânî (somut varlıklar ve soyut manalar) olduğu ve sevinç, hüzün, cehalet ve ilim gibi manaların nasıl arz edileceği itirazı vârit olmaz. Bana göre müsemmâların onlara arz edilmesi; bu dünyada Allah Teâlâ'nın mücerred kullarından bazılarının muttali olabildiği ilmî sûretlere ve a'yân-ı sâbiteye meleklerin muttali kılınmasından ibaret olması yahut manaların cesetleştiği bir âlemde bunun onlara gösterilmesi muhtemeldir; bu ise Allah Teâlâ için imkânsız değildir. Bilakis manalar şu anda melekût âleminde şekillenmiş durumdadır ve gören kimse onları görür; misal âlemini hakkıyla bilen kimse bunu uzak görmez. Bir görüşe göre onlar bu müsemmâları Âdem'de aleyhisselâm müşahede etmişlerdir; arz edilmelerinden murat da budur.
وتزعم أنك جرم صغير ... وفيك انطوى العالم الأكبر
Sen kendini küçük bir cisim zannedersin... Hâlbuki en büyük âlem sende dürülmüştür.
وقرأ أبيّ «ثم عرضها» وعبد الله «عرضهن» والمعنى عرض مسمياتها أو مسمياتهن، وقيل: لا تقدير.
Übeyy “sümme aradahâ” (ثم عرضها), Abdullah [b. Mes'ûd] ise “aradehünne” (عرضهن) şeklinde okumuştur. Mana; onların müsemmâlarını arz etti demektir; takdir olmadığını söyleyen de olmuştur.
فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ تعجيز لهم، وليس من التكليف بما لا يطاق- على ما وهم- وفيه إشارة إلى أن أمر الخلافة والتصرف والتدبير وإقامة المعدلة بغير وقوف على مراتب الاستعدادات ومقادير الحقوق مما لا يكاد يمكن، فكيف يروم الخلافة من لا يعرف ذلك، أو من لا يعرف الألفاظ أنفسها؟! هيهات- ذلك أبعد من العيوق، وأعز من بيض الأنوق- وعندي أن المراد إظهار عجزهم وقصور استعدادهم عن رتبة الخلافة الجامعة للظاهر والباطن بأمرهم بالإنباء بتلك الأسماء على الوجه الذي أريد منها، والعاجز عن نفس الإنباء أعجز عن التحلي المطلوب في ذلك المنصب المحبوب.
{ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “Bunun üzerine: 'Şunların isimlerini bana bildirin' buyurdu”; bu onları acze düşürmek (ta'ciz) içindir, zannedildiği gibi teklif-i mâ lâ yütâk (güç yetirilemeyen şeyin teklifi) kabilinden değildir. Bunda; istidatların mertebelerini ve hakların miktarlarını bilmeksizin hilafet, tasarruf, tedbir ve adaleti tesis etme işinin neredeyse imkânsız olduğuna işaret vardır. Bunu bilmeyen yahut lafızların bizzat kendisini dahi bilmeyen kimse nasıl hilafeti arzu edebilir ki?! Heyhat! Bu, Ayyûk yıldızından daha uzak ve Anuk kuşunun yumurtasından daha nâdirdir! Bana göre murat; murat edilen vecih üzere o isimleri haber vermelerini onlara emrederek zâhiri ve bâtını kendisinde toplayan hilafet mertebesine karşı onların acziyetlerini ve istidatlarının yetersizliğini ortaya koymaktır. Bizzat haber vermekten âciz olan kimse, o sevimli makamda talep edilen vasıflarla donanmaktan çok daha âcizdir.
كيف الوصول إلى سعاد ودونها ... قلل الجبال ودونهن حتوف
Suad'a ulaşmak nasıl mümkün olur ki, onun önünde... Dağ dorukları ve o dorukların ardında da ölümler varken!
الرجل حافية ومالي مركب ... والكف صفر والطريق مخوف
Ayak yalın, bineğim yok... El bomboş ve yol ise korkulu!
والإنباء- في الأصل مطلق الاخبار- وهو الظاهر هنا- ويطلق على الاخبار بما فيه فائدة عظيمة ويحصل به علم أو غلبة ظن، وقال بعضهم: إنه إخبار فيه إعلام، ولذلك يجري مجرى كل منهما، واختاره هنا- على ما قيل- للإيذان برفعة شأن الأسماء وعظم خطرها وهذا مبني على أن النبأ إنما يطلق على الخبر الخطير والأمر العظيم، وفي استعمال- ثم- فيما تقدم- والفاء- هنا ما لا يخفى من الاعتناء بشأن آدم ﵇ وعدمه في شأنهم.
el-İnbâ' (haber verme), aslen mutlak haber vermektir -burada zâhir olan da budur-; büyük bir fayda içeren ve kendisiyle ilim yahut zann-ı gâlip hâsıl olan şeyi haber vermeye de ıtlak olunur. Bazıları şöyle demiştir: O, içinde bildirme (i'lâm) bulunan bir haber vermedir; bu sebeple her ikisinin yerine de geçer. Söylendiğine göre burada bu lafzın seçilmesi, isimlerin şanının yüceliğini ve öneminin büyüklüğünü bildirmek içindir; bu da 'nebe' kelimesinin ancak mühim haber ve büyük mesele hakkında kullanılacağı esasına dayanır. Daha önce 'sümme' (sonra), burada ise 'fâ' (bunun üzerine) edatının kullanılmasında, Âdem'in aleyhisselâm şanına gösterilen ihtimam ve onların şanında ise bunun bulunmadığı açıkça görülmektedir.
وقرأ الأعمش «أنبوني» بغير همز إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي فيما اختلج في خواطركم من أني لا أخلق خلقا إلا أنتم أعلم منه وأفضل- وهذا هو التفسير المأثور- فقد أخرج ابن جرير عن ابن عباس ﵄ أن الملائكة قالوا:
A'meş hemzesiz olarak “enbûnî” (أنبوني) şeklinde okumuştur. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz”; yani 'Benim yaratacağım her mahluktan sizin mutlaka daha bilgili ve daha üstün olduğunuz' şeklinde içinizden geçen düşüncede şayet doğru iseniz demektir. Me'sûr olan tefsir de budur; nitekim İbn Cerîr, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan meleklerin şöyle dediklerini rivayet etmiştir:
لن يخلق الله تعالى خلقا أكرم عليه منا ولا أعلم، وفي الكلام دلالة عليه، فإن وَنَحْنُ نُسَبِّحُ إلخ يدل على أفضليتهم، وتنزيه الله تعالى وتقديسه- أو تقديسهم أنفسهم- يدل على كمال العلم أيضا. وقيل: إن المعنى إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في زعمكم أنكم أحق بالاستخلاف أو في أن استخلافهم لا يليق فأثبتوه ببيان ما فيكم من الشرائط السابقة- وليس هذا من المعصية في شيء- لأنه شبهة اختلجت، وسألوا عما يزيحها وليس باختياري، ولا يرد أن الصدق والكذب إنما يتعلق بالخبر- وهم استخبروا ولم يخبروا- لأنا نقول: هما يتطرقان إلى الإنشاءات بالقصد الثاني، ومن حيث ما يلزم مدلولها، وإن لم يتطرقا إليها بالقصد الأول ومن حيث منطوقها، وجواب إِنْ في مثل هذا الموضع محذوف عند سيبويه وجمهور البصريين يدل عليه السابق، وهو هنا أَنْبِئُونِي وعند الكوفيين وأبي زيد والمبرد أن الجواب هو المتقدم، وهذا هو النقل الصحيح عمن ذكر في المسألة، ووهم البعض فعكس الأمر، ومن زعم أن إِنْ هنا بمعنى إذا الظرفية- فلا تحتاج إلى جواب- فقد وهم، وكأنه لما رأى عصمة الملائكة وظن من الآية ما يخل بها،
«Allah Teâlâ katında bizden daha değerli ve daha bilgili hiçbir mahluk yaratmayacaktır.» Sözün içinde de buna delalet vardır; zira { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ } “Biz tesbih ederiz...” ifadesi onların efdaliyetine (daha üstün olduklarına); Allah Teâlâ'yı tenzih ve takdis etmeleri -yahut kendilerini tertemiz kılmaları- da ilmin kemâline delalet eder. Bir görüşe göre mana şudur: Hilafete daha layık olduğunuz veya onların halife kılınmasının uygun olmadığı yönündeki zannınızda { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz”, daha önce geçen şartların sizde bulunduğunu açıklayarak bunu ispat edin. Bu ise hiçbir şekilde günah sayılmaz; zira içe doğan bir şüphedir ve onu giderecek şeyi sormuşlardır, bu da ihtiyârî değildir. 'Doğruluk ve yalan ancak habere taalluk eder; melekler ise haber vermeyip bilgi istemişlerdir' şeklinde bir itiraz ileri sürülemez; çünkü biz deriz ki: Doğruluk ve yalan, birinci derecedeki kastedilişleri ve mantûkları bakımından inşâî ifadelere taalluk etmese de, ikinci derecedeki kastedilişleri ve medlûllerinin gerektirdiği mana bakımından inşâî ifadelere de dahil olur. Sîbeveyhi ve Basra ulemasının cumhuruna göre bu gibi yerlerde 'in' (şart) edatının cevabı hazfedilmiştir ve önceki söz ona delalet eder; buradaki muktezası ise 'enbîûnî' (bana bildirin) lafzıdır. Kûfeliler, Ebû Zeyd ve Müberred'e göre ise cevap öne geçen ifadenin kendisidir. Bu meselede adı geçenlerden yapılan sahih nakil budur; bazıları ise yanılarak meseleyi tersine çevirmiştir. Buradaki 'in' edatının zarf manasındaki 'izâ' anlamında olduğunu -dolayısıyla cevaba ihtiyaç duymadığını- zanneden kimse yanılmıştır; sanki o, meleklerin ismetini görüp âyette buna halel getirecek bir şey vehmedince,
ولم يجد لها محملا مع إبقاء إِنْ على ظاهرها افتقر إلى ذلك، والحمد لله تعالى على ما أغنانا من فضله ولم يحوجنا إلى هذا ولا إلى القول بأن الغرض من الشرطية التوكيد لما نبههم عليه من القصور والعجز، فحاصل المعنى حينئذ أخبروني ولا تقولوا إلا حقا- كما قال الإمام-.
'in' edatını zâhiri üzere bırakarak buna uygun bir te'vil bulamayınca bu yola muhtaç olmuştur. Bizi lütfuyla bunlardan müstağni kılan, ne buna ne de şartın gayesinin onlara hatırlatılan yetersizlik ve acziyeti tekit etmek olduğunu söylemeye muhtaç etmeyen Allah Teâlâ'ya hamdolsun. Bu takdirde cümlenin netice manası -İmam [Râzî]'nin dediği gibi-: 'Bana bildirin ve haktan başka bir şey söylemeyin' demek olur.
قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا استئناف واقع موقع الجواب كأنه قيل: فماذا؟ قالُوا إذ ذاك:
{ قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا } “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur'” ifadesi, cevap yerine geçen bir istînâftır; sanki: 'Peki ne oldu? O vakit ne dediler?' denilmiş;
هل خرجوا عن عهدة ما كلفوه أو لا؟ فقيل: قالُوا: إلخ. وذكر غير واحد أن الجمل المفتتحة بالقول- إذا كانت مرتبا بعضها على بعض في المعنى- فالأفصح أن لا يؤتى فيها بحرف اكتفاء بالترتيب المعنوي، وقد جاء في سورة الشعراء من ذلك كثير، بل القرآن مملوء منه، و «سبحان» قيل: إنه مصدر، وفعله- سبح- مخففا بمعنى نزه، ولا يكاد يستعمل إلا مضافا، إما للمفعول أو الفاعل منصوبا بإضمار فعل وجوبا، وقوله:
'Kendilerine teklif edilen sorumluluktan çıktılar mı, çıkmadılar mı?' diye sorulmuş ve: 'Dediler ki...' denilmiştir. Birden fazla âlim şunu zikretmiştir: 'Kavl' lafzıyla başlayan cümleler mana bakımından birbirine tertip edildiğinde, en fasih olanı manevi tertiple yetinilerek araya bir harf getirilmemesidir. Şuarâ sûresinde bunun pek çok örneği gelmiştir; bilakis Kur'an bununla doludur. 'Sübhâne' kelimesinin masdar olduğu, fiilinin ise tenzih etti manasında hafif olarak 'sebbaha' olduğu söylenmiştir; mef'ûle veya fâile izâfe edilmiş olarak ve vücûben gizlenen bir fiille mansub bulunmaktan başka neredeyse hiç kullanılmaz. Şairin şu sözü:
سبحانه ثم سبحانا نعوذ به ... وقبلنا سبح الجوديّ والجمد
O'nu tesbih ederiz, sonra yine tesbih ederiz ve O'na sığınırız... Bizden önce Cûdî ve Cemed dağları da O'nu tesbih etmiştir.
شاذ كقوله:
şâzdır; tıpkı şu sözü gibi:
سبحانك اللهم ذا السبحان
Ey tenzihlerin sahibi olan Allah'ım, seni tenzih ederim!
ومجيئه منادى مما زعمه الكسائي- ولا حجة له- وذهب جماعة إلى أنه علم للتسبيح- بمعنى التنزيه- لا مصدر سبح- بمعنى قال: سبحان الله- لئلا يلزم الدور (١) ولأن مدلول ذلك لفظ- ومدلول هذا معنى- واستدل على ذلك بقوله:
Onun münâdâ olarak gelmesi ise Kisâî'nin zannettiği şeylerdendir ve bir delili yoktur. Bir topluluk ise onun 'Sübhânallâh dedi' manasındaki 'sebbaha' fiilinin masdarı değil, tenzih manasındaki tesbihin alemi olduğu görüşüne gitmiştir; ta ki devir lâzım gelmesin ve birincisinin medlûlü lafız, bunun medlûlü ise mana olduğu için böyle kabul edilmiştir. Buna şu beyit delil getirilmiştir:
قد قلت لما جاءني فخره ... سبحان من علقمة الفاخر
Onun övünmesi bana ulaştığında dedim ki: ... Övünen şu Alkame'den Allah'ı tenzih ederim!
إذ لولا أنه علم لوجب صرفه. لأن الألف والنون في غير الصفات إنما تمنع مع العلمية، وأجيب بأن- سبحان- فيه على حذف المضاف إليه أي- سبحان الله- وهو مراد للعلم به، وأبقى المضاف على حاله مراعاة لأغلب أحواله- وهو التجرد عن التنوين- وقيل: «من» زائدة والإضافة لما بعدها على التهكم والاستهزاء به، ومن الغريب قول بعض: إن معنى سُبْحانَكَ تنزيه لك بعد تنزيه، كما قالوا في- لبيك- إجابة بعد إجابة، ويلزم على هذا ظاهرا أن يكون مثنى ومفرده- سبحا- وأن لا يكون منصوبا- بل مرفوع- وأنه لم تسقط النون للإضافة وإنما التزم فتحها، ويا سبحان الله تعالى لمن يقول ذلك، والغرض من هذا الجواب الاعتراف بالعجز عن أمر الخلافة، والقصور عن معرفة الأسماء على أبلغ وجه كأنهم قالوا: لا علم لنا إلا ما علمتنا- ولم تعلمنا الأسماء- فكيف نعلمها؟ وفيه إشعار بأن سؤالهم لم يكن إلا استفسارا، إذ لا علم لهم إلا من طريق التعليم، ومن جملته علمهم بحكمة الاستخلاف مما تقدم- فهو بطريق التعليم أيضا- فالسؤال المترتب هو عليه سؤال مستفسر لا معترض وثناء عليه تعالى بما أفاض عليهم مع غاية التواضع ومراعاة الأدب وترك الدعوى، ولهذا كله لم يقولوا- لا علم لنا بالأسماء- مع أنه كان مقتضى الظاهر ذلك، ومن زعم عدم العصمة جعل هذا توبة، والإنصاف أنه يشبهها ولكن لا عن ذنب مخل بالعصمة بل عن ترك أولى بالنسبة إلى علو شأنهم ورفعة مقامهم إذ اللائق بحالهم على العلات أن يتركوا الاستفسار ويقفوا مترصدين لأن يظهر حقيقة الحال وما عند الجمهور موصولة حذف عائدها وهى إما في موضع رفع على البدل أو نصب على الاستثناء. وحكى ابن عطية عن الزهراوي أنها في موضع نصب ب عَلَّمْتَنا ويتكلف لتوجيهه بأن الاستثناء منقطع، ف إِلَّا بمعنى لكن وما شرطية والجواب محذوف كأنهم نفوا أولا سائر العلوم ثم استدركوا أنه في المستقبل أي شيء علمهم علموه ويكون ذلك أبلغ في ترك الدعوى كما لا يخفى إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ تذييل يؤكد مضمون الجملة السابقة، ولما نفوا العلم عن أنفسهم أثبتوه لله تعالى على أكمل أوصافه وأردفوه بالوصف بالحكمة لما تبين لهم ما تبين- وأصل
Zira şayet alem olmasaydı munsarıf olması (tenvin ve kesre alması) gerekirdi. Çünkü sıfat olmayan kelimelerdeki elif ve nûn [ziyadeliği], ancak alemiyet (özel isim olma) vasfıyla birlikte gayrimunsarıf kılar. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Buradaki 'Sübhân' kelimesinde muzâfun ileyh (tamlanan) hazfedilmiştir; yani 'Sübhânallâh' demektir ve bilindiği için kastedilen de budur. Muzâf ise, çoğunlukla bulunduğu hâl olan tenvinden tecerrüt etmiş olma durumuna riayet edilerek bu hâli üzere bırakılmıştır. Bir görüşe göre de «min» (مِنْ) zâiddir ve kendisinden sonrakine izâfe edilmesi alay ve istihza maksatlıdır. Bazılarının, { سُبْحانَكَ } ifadesinin manasının -tıpkı 'lebbeyk' hakkında 'icabet üstüne icabet' dedikleri gibi- 'seni tenzih üstüne tenzihle tenzih ederim' olduğunu söylemesi ise gariptir. Zira zahiren buna göre [kelimenin] tesniye olması, müfredinin 'sebhan' (سبحا) olması, mansûb değil merfû olması ve izâfetten ötürü nûn harfinin düşmeyip fetha üzere kalması gerekecektir. Bunu söyleyene Allah Teâlâ fesübhanallah! Bu cevaptan maksat, hilafet meselesindeki acziyeti ve isimleri bilme konusundaki yetersizliği en beliğ şekilde itiraf etmektir; sanki onlar şöyle demişlerdir: 'Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur; bize isimleri öğretmedin ki, onları nasıl bilelim?' Bunda, onların [önceki] sorularının sadece bir istifsar (açıklama isteme) olduğuna dair bir ima da vardır. Zira onların talim (öğretme) yolu dışında hiçbir ilimleri yoktur. Daha önce geçen hilafetin hikmetine dair bilgileri de bu cümledendir, zira o da talim yoluyladır. Dolayısıyla buna bağlı olarak gelen soru, bir itirazcının değil, öğrenmek isteyenin sorusudur; aynı zamanda son derece tevazu, edebe riayet ve iddiayı terk etmekle birlikte Cenâb-ı Hakk'ın kendilerine lütfettiklerine karşı O'na bir senâdır. Bütün bunlardan ötürü, zahirin gereği öyle olduğu hâlde 'Bizim isimlere dair ilmimiz yoktur' dememişlerdir. [Meleklerin] ismetini (masumiyetini) kabul etmeyenler, bunu bir tövbe saymışlardır. İnsafla bakılırsa bu tövbeye benzemektedir; ancak ismete halel getiren bir günahtan dolayı değil, şanlarının yüceliği ve makamlarının yüksekliğine nispetle evlâ olanı terk ettiklerinden ötürüdür. Zira her halükârda onların durumuna yakışan, istifsarı bırakıp işin hakikatinin ortaya çıkmasını beklemeleriydi. Cumhura göre { مَا } lafzı, âidi (bağlantı zamiri) hazfedilmiş ism-i mevsûldür; irapta ya bedel olarak ref konumunda ya da istisna olarak nasb konumundadır. İbn Atıyye, Zehrâvî'den naklen onun { عَلَّمْتَنا } fiili ile nasb konumunda olduğunu zikretmiş ve istisnanın munkatı' olduğunu söyleyerek bunu tevil etme külfetine girmiştir. Buna göre { إِلَّا }, 'fakat/lakin' manasındadır, { مَا } ise şart edatıdır ve cevabı mahzuftur. Sanki melekler önce bütün ilimleri nefyetmiş, ardından gelecekte Allah onlara ne öğretirse onu bileceklerini istidrak etmişlerdir; bu da gizli kalmayacağı üzere iddiayı terk etme hususunda daha beliğdir. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen, [evet] sen hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” ifadesi, önceki cümlenin içeriğini pekiştiren bir tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir). Melekler kendilerinden ilmi nefyedince, onu en kâmil sıfatlarıyla Allah Teâlâ'ya nispet etmişler ve kendilerine açıkça bildirilen şey ortaya çıkınca O'nu hikmet vasfıyla nitelemişlerdir. Hikmetin aslı...
الحكمة- المنع ومنه حكمة الدابة لأنها تمنعها عن الاعوجاج، وتقال للعلم لأنه يمنع عن ارتكاب الباطل، ولإتقان الفعل لمنعه عن طرق الفساد والاعتراض- وهو المراد هاهنا- لئلا يلزم التكرار، فمعنى الحكيم ذو الحكمة، وقيل: المحكم لمبدعاته، قال في البحر: وهو على الأول صفة ذات، وعلى الثاني صفة فعل، والمشهور أنه إن أريد به الْعَلِيمُ- كان من صفات الذات أو الفاعل لما- لا اعتراض عليه كان من صفات الفعل فافهم.
hikmet menetmek/engellemektir; binek hayvanının gemine de eğrilikten menettiği için 'hakemetü'd-dâbbe' denilmiştir. Batılı işlemekten menettiği için ilme ve fesat ile itiraz yollarını tıkadığı için fiilin sağlamlığına da hikmet denir; tekrar lâzım gelmemesi için burada murat edilen de budur. Dolayısıyla 'el-Hakîm'in anlamı hikmet sahibi demektir. Bir görüşe göre yarattıklarını muhkem ve kusursuz kılandır. el-Bahr'da şöyle demiştir: Birinciye göre zâtî sıfat, ikinciye göre fiilî sıfattır. Meşhur olan ise şudur: Şayet bununla 'el-Alîm' murat edilirse zâtî sıfatlardan; kendisine itiraz edilmeyen fiillerin fâili murat edilirse fiilî sıfatlardan olur, iyi anla!
وقدم سبحانه الوصف بالعلم على الوصف بالحكمة لمناسبة ما تقدم من أَنْبِئُونِي ولا عِلْمَ لَنا ولأن الحكمة لا تبعد عن العلم وليكون آخر مقالتهم مخالفا لما يتوهم من أولها، وأَنْتَ يحتمل أن يكون فصلا- لا محل له على المشهور- يفيد تأكيد الحكم، والقصر المستفاد من تعريف المسند، وقيل: هو تأكيد لتقرير المسند إليه، ويسوغ في التابع ما لا يسوغ في المتبوع. وقيل: مبتدأ خبره ما بعد، والْحَكِيمُ إما خبر بعد خبر أو نعت له وحذف متعلقهما لإفادة العموم، وقد خصهما بعض فقال: الْعَلِيمُ بما أمرت ونهيت الْحَكِيمُ فيما قضيت وقدرت والعموم أولى.
Allah Teâlâ, daha önce geçen { أَنْبِئُونِي } “bana bildirin” ve { لا عِلْمَ لَنا } “bizim hiçbir bilgimiz yoktur” ifadelerine münasebeti sebebiyle ve hikmet ilimden uzak olmadığı için ve sözlerinin sonunun başından vehmedilen şeye muhalif olması için ilim vasfını hikmet vasfından öne geçirmiştir. 'Ente' (أَنْتَ) lafzının meşhur görüşe göre iraptan mahalli olmayan zamîr-i fasl olması muhtemeldir; hükmü tekit etmeyi ve müsnedin marife kılınmasından anlaşılan kasrı (hasrı) ifade eder. Bir görüşe göre müsnedün ileyhi pekiştiren bir tekit zamiridir; tâbi olanda caiz olan şey metbûda caiz olmayabilir. Bir diğer görüşe göre mübtedadır ve haberi sonrasıdır. 'el-Hakîm' ise ya haber üstüne haberdir ya da onun sıfatıdır; umum ifade etmesi için her ikisinin de müteallakı hazfedilmiştir. Bazıları ise bu iki ismi tahsis ederek şöyle demiştir: 'Emrettiğin ve nehyettiğin şeyleri hakkıyla bilen el-Alîm, takdir edip hükmettiğin şeylerde mutlak hikmet sahibi olan el-Hakîm'sin'; ancak umumî kılmak daha evlâdır.
قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ نادى سبحانه آدم باسمه العلم كما هو عادته جل شأنه مع أنبيائه ما عدا نبينا ﷺ حيث ناداه ب يا أَيُّهَا النَّبِيُّ [الأنفال: ٦٤، ٦٥، ٧٠ وغيرها] ويا أَيُّهَا الرَّسُولُ [المائدة: ٤١، ٦٧] لعلو مقامه ورفعة شأنه إذ هو الخليفة الأعظم، والسر في إيجاد آدم. ولم يقل سبحانه أنبئني كما وقع في أمر الملائكة مع حصول المراد معه أيضا، وهو ظهور فضل آدم إبانة لما بين الرتبتين من التفاوت، وإنباء للملائكة بأن علمه ﵇ واضح لا يحتاج إلى ما يجري مجرى الامتحان وأنه حقيق أن يعلم غيره أو لتكون له ﵇ منة التعليم كاملة حيث أقيم مقام المفيد وأقيموا مقام المستفيدين منه، أو لئلا تستولي عليه الهيبة فإن إنباء العالم ليس كإنباء غيره.
{ قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir'”. Allah Sübhânehu, yüce makamı ve şanının yüceliği sebebiyle { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Peygamber!” [Enfâl: 64, 65, 70 ve diğerleri] ve { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ } “Ey Elçi!” [Mâide: 41, 67] diye nida ettiği Peygamberimiz ﷺ dışındaki peygamberlerine olan âdet-i ilâhiyyesi üzere Âdem'e özel ismiyle nida etmiştir; zira o en büyük halifedir ve Âdem'in yaratılmasındaki sırdır. Âdem'in faziletinin ortaya çıkması şeklindeki maksat bununla da hâsıl olacağı hâlde, meleklerin emrinde vaki olduğu gibi Sübhânehu 'Bana bildir' dememiştir; bu da iki mertebe arasındaki farkı açıklamak, Âdem'in aleyhisselâm ilminin apaçık olduğunu, imtihan kabilinden bir muameleye muhtaç bulunmadığını ve başkasına öğretmeye layık olduğunu meleklere bildirmek içindir; yahut o aleyhisselâm öğreten (müfîd) makamına, melekler de ondan istifade edenler makamına konulmasıyla öğretme minnetinin ve şerefinin ona ait olması içindir; yahut heybetin onu kaplamaması içindir, zira âlim olan kimseye haber vermek başkasına haber vermek gibi değildir.
والمراد بالإنباء هنا الإعلام لا مجرد الاخبار كما تقدم.
Buradaki haber vermekten (inbâ) murat, daha önce geçtiği gibi sadece haber vermek değil, bildirmektir (i'lâm).
وفيه دليل لمن قال إن علوم الملائكة وكمالاتهم تقبل الزيادة، ومنع قوم ذلك في الطبقة العليا منهم، وحمل عليه وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصافات: ١٦٤] ، وأفهم كلام البعض منع حصول العلم المرقي لهم فلعل ما يحصل علم قال: لا حال والفرق ظاهر لمن له ذوق، وقرأ ابن عباس «أنبئهم» بالهمز وكسر الهاء- «وأنبيهم» - بقلب الهمزة ياء، وقرأ الحسن- «أنبهم» - كأعطهم، والمراد بالأسماء ما عجزوا عن علمها واعترفوا بالقصور عن بلوغ مرتبتها، والضمير عائد على المعروضين على ما تقدم فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ عطف على جملة محذوفة والتقدير- فانبأهم بها- فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ إلخ، وحذفت لفهم المعنى، وإظهار الأسماء في موقع الإضمار لإظهار كمال العناية بشأنها مع الإشارة إلى أنه ﵇ أنبأهم بها- على وجه التفصيل دون الإجمال. وعلمهم بصدقه من القرائن الموجبة له والأمر أظهر من أن يخفى، ولا يبعد أن عرفهم سبحانه الدليل على ذلك واحتمال أن يكون لكل صنف منهم لغة أو معرفة بشيء ثم حضر جميعهم فعرف كل صنف إصابته في تلك اللغة أو ذلك الشيء بعيد.
Bunda, meleklerin ilimlerinin ve kemâlâtının artmayı kabul ettiğini söyleyenler için bir delil vardır; bir topluluk ise meleklerin üst tabakasında bunun vaki olmasını engellemiş ve { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” [Sâffât: 164] âyetini buna hamletmiştir. Bazılarının kelamı ise onlar için derece artıran ilmin hâsıl olmasının menedildiğini hissettirmektedir; nitekim hâsıl olan şey hâl ilmi değil kāl ilmidir ve zevk sahibi için aradaki fark açıktır. İbn Abbas hemzeyle ve hâ harfinin kesriyle “enbîhim” (أنبئهم) ve hemzeyi yâ'ya çevirerek “enbîhim” (وأنبيهم) şeklinde okumuştur. Hasan ise 'a'tihim' vezninde “enbihüm” (أنبهم) şeklinde okumuştur. İsimlerden murat, meleklerin bilmekten âciz kaldıkları ve mertebesine ulaşmaktan yetersiz olduklarını itiraf ettikleri isimlerdir. Zamir ise daha önce geçtiği üzere arz edilen varlıklara râcidir. { فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Âdem onların isimlerini kendilerine bildirince” ifadesi mahzuf bir cümleye matuftur; takdiri: 'Âdem de bunları onlara bildirdi; o isimleri onlara bildirince...' şeklindedir ve mananın anlaşılması sebebiyle hazfedilmiştir. Zamir makamında isimlerin açıkça zikredilmesi, onun aleyhisselâm isimleri icmâlî değil tafsilî olarak bildirdiğine işaretle birlikte o isimlerin şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Onun doğruluğunu meleklerin bilmesi ise bunu gerektiren karinelerle olmuştur ve mesele gizli kalmayacak kadar açıktır; Allah Teâlâ'nın buna dair delili onlara bildirmesi de uzak bir ihtimal değildir. Meleklerin her bir sınıfının bir dili yahut bir şey hakkında bilgisi olması, sonra hepsinin hazır bulunup her sınıfın o dilde veya o şeydeki isabetini bilmesi şeklindeki ihtimal ise uzaktır.
قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ.
{ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Ben size, şüphesiz göklerin ve yerin gaybını ben bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da ben bilirim dememiş miydim?'”
جواب ل «ما» وتقرير لما مر من الجواب الإجمالي واستحضار له على وجه أبسط من ذلك وأشرح. ولا يخفى ما في الآية من الإيجاز، إذ كان الظاهر أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وشهادتهما وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ وما ستبدون وتكتمون، إلا أنه سبحانه اقتصر على غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لأنه يعلم منه شهادتهما بالأولى، واقتصر من الماضي على المكتوم لأنه يعلم منه البادي كذلك- وعلى المبدأ من المستقبل- لأنه قبل الوقوع خفي، فلا فرق بينه وبين غيره من خفياته- وتغيير الأسلوب حيث لم يقل: وتكتمون- لعله لإفادة استمرار
Bu cümle 'lemmâ'nın cevabıdır; daha önce geçen icmâlî cevabın takriri ve onun bundan daha geniş ve daha açık bir şekilde zihinlere sunulmasıdır. Âyetteki îcaz (vecizlik) gizli değildir; zira zâhir olan 'Göklerin ve yerin gaybını ve şehâdetini bilirim; açığa vurduğunuzu da, gizlemekte olduğunuzu da, gelecekte açığa vurup gizleyeceğinizi de bilirim' denilmesiydi. Ancak Sübhânehu 'göklerin ve yerin gaybı' ile yetinmiştir; çünkü gaybı bilmesinden şehâdeti (görüneni) evleviyetle bildiği anlaşılır. Geçmiş zaman için gizlenen şeyle yetinmiştir; çünkü ondan açığa çıkanı da aynı şekilde bildiği anlaşılır; gelecek için ise başlangıçla yetinmiştir, çünkü vuku bulmadan önce o da gizlidir, dolayısıyla onunla diğer gizlilikler arasında bir fark yoktur. Üslubun değiştirilip 've tektümûn' denilmemesi ise belki de gizlemenin devamlılığını ifade etmek içindir;
الكتمان- فالمعنى- أعلم ما تبدون قبل أن تبدوه وأعلم ما تستمرون على كتمانه، وذكر الساليكوتي أن كلمة- كان- صلة غير مفيدة لشيء إلا محض التأكيد المناسب للكتمان، ثم الظاهر من الآية العموم ومع ذلك ما لا تَعْلَمُونَ أعم مفهوما لشموله- غيب الغيب- الشامل لذات الله تعالى وصفاته- وخصها قوم- فمن قائل: غَيْبَ السَّماواتِ أكل آدم وحواء من الشجرة، وغيب الْأَرْضِ قتل قابيل هابيل، ومن قائل: «الأول» ما قضاه من أمور خلقه «والثاني» ما فعلوه فيها بعد القضاء، ومن قائل: «الأول» ما غاب عن المقربين مما استأثر به تعالى من أسرار الملكوت الأعلى «والثاني» ما غاب عن أصفيائه من أسرار الملك الأدنى وأمور الآخرة، والأولى- وما أبدوه- قبل قولهم أَتَجْعَلُ فِيها وما كتموه، قولهم: لن يخلق الله تعالى أكرم عليه منا، وقيل: ما أظهروه بعد من الامتثال. وقيل: ما أسره إبليس من الكبر، وإسناد الكتم إلى الجميع حينئذ من باب- بنو فلان قتلوا فلانا والقاتل واحد منهم- ومعنى الكتم على كل حال عدم إظهار ما في النفس لأحد ممن كان في الجمع، وليس المراد أنهم كتموا الله تعالى شيئا بزعمهم- فإن ذلك لا يكون حتى من إبليس- وأبدى سبحانه العامل في ما تُبْدُونَ إلخ اهتماما بالإخبار بذلك المرهب لهم- والظاهر عطفه على الأول- فهو داخل معه تحت ذلك القول، ويحتمل أن يكون عطفا على جملة أَلَمْ أَقُلْ فلا يدخل حينئذ تحته.
mana şudur: 'Açığa vurmadan önce açığa vuracağınızı bilirim ve gizlemeye devam edeceğiniz şeyi de bilirim.' Siyâlkûtî, 'kâne' kelimesinin gizlemeye uygun olan sırf tekitten başka bir fayda sağlamayan bir sıla (zaid harf kabilinden) olduğunu zikretmiştir. Sonra âyetin zâhirinden umum anlaşılmaktadır; bununla birlikte { ما لا تَعْلَمُونَ } “bilmedikleriniz” ifadesi, Allah Teâlâ'nın Zât ve sıfatlarını kuşatan Gaybü'l-Gayb'ı da kapsadığı için mefhum bakımından daha umumîdir. Bir topluluk ise bunu tahsis etmiştir: Kimi 'Göklerin gaybı, Âdem ve Havva'nın ağaçtan yemeleridir; yerin gaybı ise Kâbil'in Hâbil'i öldürmesidir' demiştir. Kimi 'Birincisi yaratıkları hakkında hükmettiği işler, ikincisi ise kazâdan sonra mahlukatın yeryüzünde işledikleridir' demiştir. Kimi de 'Birincisi yüce melekûtun Allah Teâlâ'nın zâtına tahsis ettiği sırlarından mukarreblere gizli kalan şeyler, ikincisi ise aşağı mülkün ve ahiret işlerinin sırlarından O'nun seçkin kullarına gizli kalan şeylerdir' demiştir. Evlâ olan ise şudur: Açığa vurdukları şey, daha önce söyledikleri { أَتَجْعَلُ فِيها } “Orada var mı edeceksin?” sözüdür; gizledikleri ise 'Allah Teâlâ katında bizden daha değerli hiçbir varlık yaratmayacaktır' sözleridir. Bir görüşe göre sonradan ortaya koydukları itaattir. Bir görüşe göre İblis'in içinde sakladığı kibirdir; bu takdirde gizlemenin hepsine isnat edilmesi 'Filanoğulları filancayı öldürdü' denilip katilin içlerinden sadece biri olması kabilindendir. Her hâlükârda gizlemenin manası, nefiste olanı toplulukta bulunanlardan hiçbirine açığa vurmamaktır; yoksa zihinlerinde tasavvur ettikleri üzere Allah Teâlâ'dan bir şey gizledikleri murat edilmemiştir; zira bu durum İblis'ten dahi sâdır olmaz. Sübhânehu, onları korkutan bu haber vermeye ihtimam göstererek { ما تُبْدُونَ } “açığa vurduğunuzu” ifadesindeki âmili (ve a'lemü) açıkça zikretmiştir. Zâhir olan, onun birinciye matuf olmasıdır; dolayısıyla o da o sözün (kavl) kapsamına dâhildir; { أَلَمْ أَقُلْ } “dememiş miydim?” cümlesine matuf olması da muhtemeldir ki bu takdirde sözün kapsamına girmez.
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ الظرف متعلق بمقدر دل عليه الكلام- كانقادوا وأطاعوا- والعطف من عطف القصة على القصة وفي كل تعداد النعمة- مع أن الأول تحقيق للفضل وهذا اعتراف به- ولا يصح عطف الظرف على الظرف بناء على اللائق الذي قدمناه لاختلاف الوقتين، وجوز على أن نصب السابق بمقدر، والسجود في الأصل تذلل مع انخفاض بانحناء وغيره، وفي الشرع وضع الجبهة على قصد العبادة- وفي المعنى المأمور به هنا خلاف- فقيل: المعنى الشرعي، والمسجود له في الحقيقة هو الله تعالى- وآدم إما قبلة أو سبب- واعترض بأن لو كان كذلك ما امتنع إبليس، وبأنه لا يدل على تفضيله ﵇ عليهم. وقوله تعالى: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الإسراء: ٦٢] يدل عليه- ألا ترى أن الكعبة ليست بأكرم ممن سجد إليها- وأجيب بالتباس الأمر على إبليس، وبأن التكريم يجعله جهة لهذه العبادة دونهم، ولا يخفى ما فيه من الدلالة على عظمة الشأن- كما في جعل الكعبة قبلة من بين سائر الأماكن- ومن الناس من جوّز كون المسجود له آدم ﵇ حقيقة مدعيا أن السجود للمخلوق- إنما منع في شرعنا- وفيه أن السجود الشرعي عبادة، وعبادة غيره سبحانه شرك محرم في جميع الأديان والأزمان- ولا أراها حلت في عصر من الأعصار. وقيل: المعنى اللغوي- ولم يكن فيه وضع الجباه- بل كان مجرد تذلل وانقياد، فاللام إما باقية على ظاهرها، وإما بمعنى- إلى- مثلها في قول حسان ﵁:
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik”. Zarf, kelamın delalet ettiği takdirî bir fiile mütealliktir; 'Boyun eğdiler ve itaat ettiler' takdirindedir. Buradaki atıf, kıssanın kıssaya atfı kabilindendir ve her birinde nimetlerin sayılması vardır; bununla birlikte birincisi faziletin tahakkuku, bu ise onun itiraf edilmesidir. Daha önce takdim ettiğimiz münasip esasa göre iki vaktin farklı olması sebebiyle zarfın zarfa atfedilmesi sahih değildir; öncekinin nasbının takdirî bir fiille olması esasına göre ise caiz görülmüştür. Secde, aslen eğilerek veya başka bir şekilde alçalmakla birlikte tezellül etmektir; şeriatta ise ibadet kastıyla alnı yere koymaktır. Burada emredilen mana hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre şer'î manadır; hakikatte kendisine secde edilen Allah Teâlâ'dır, Âdem ise ya kıbledir ya da sebeptir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer böyle olsaydı İblis secdeden kaçınmazdı; ayrıca bu durum onun aleyhisselâm meleklerden üstünlüğüne de delalet etmezdi. Hâlbuki Allah Teâlâ'nın { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } “'Benden üstün kıldığın şu kimseye bir baksana!'” [İsrâ: 62] âyeti buna delalet etmektedir; görmez misin ki Kâbe kendisine doğru secde eden kimseden daha değerli değildir! Bu itiraza şöyle cevap verilmiştir: Mesele İblis'e kapalı kalmıştır ve tekrim, diğerlerinin değil de Âdem'in bu ibadetin yönü kılınmasıyladır; nitekim diğer bütün mekânlar arasından Kâbe'nin kıble kılınmasında olduğu gibi bunda da şanın büyüklüğüne delalet bulunduğu gizli değildir. İnsanlardan bazıları, mahluka secde etmenin ancak bizim şeriatımızda yasaklandığını iddia ederek kendisine secde edilenin hakikaten Âdem aleyhisselâm olmasını caiz görmüştür. Buna karşı şu söylenir: Şer'î secde bir ibadettir ve Allah'tan başkasına ibadet etmek bütün dinlerde ve bütün zamanlarda haram kılınmış bir şirktir; hiçbir çağda bunun helal kılındığını zannetmiyorum. Bir görüşe göre ise lügat manası kastedilmiştir; bunda alınları yere koymak yoktur, bilakis sırf tezellül ve boyun eğmektir. Bu durumda lâm harfi ya zâhiri üzere kalır yahut Hassân radıyallâhu anh'ın şu beytinde olduğu gibi 'ilâ' (doğru) manasındadır:
أليس أول من صلى «لقبلتكم» ... وأعرف الناس بالقرآن والسنن
O, sizin kıblenize ilk namaz kılan... Ve Kur'an'ı ve sünnetleri insanların en iyi bileni değil midir?
أو للسببية، مثلها في قوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الإسراء: ٧٨] وحكمة الأمر بالسجود إظهار الاعتراف بفضله ﵇، والاعتذار عما قالوا فيه مع الإشارة إلى أن حق الأستاذ على من علمه حق عظيم، وغير سبحانه الأسلوب حيث قال أولا: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ وهنا وَإِذْ قُلْنا- بضمير العظمة- لأن في الأول خلق آدم واستخلافه. فناسب ذكر الربوبية مضافا إلى أحب خلفائه إليه- وهنا المقام مقام إيراد أمر يناسب العظمة- وأيضا في السجود تعظيم، فلما أمر بفعله لغيره أشار إلى كبريائه الغنية عن التعظيم. وقرأ أبو جعفر بضم تاء «الملائكة» اتباعا لضم الجيم، وهي لغة أزد شنوءة وهي لغة غريبة عربية- وليست بخطأ كما ظن الفارسي- فقد روي أن امرأة رأت بناتها مع رجل، فقالت- أفي السوأ نتنه- تريد أفي السوأة أنتنه.
Yahut Allah Teâlâ'nın { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kayması sebebiyle namazı kıl” [İsrâ: 78] âyetinde olduğu gibi sebebiyet içindir. Secde emrinin hikmeti, onun aleyhisselâm faziletini itiraf etmek, hakkında söyledikleri sözlerden ötürü özür dilemek ve hocanın kendisine öğrettiği kimse üzerindeki hakkının pek büyük bir hak olduğuna işaret etmektir. Sübhânehu üslubu değiştirmiştir; zira önce { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin demişti” buyurmuş, burada ise azamet zamiriyle { وَإِذْ قُلْنا } “Hani biz demiştik” buyurmuştur. Çünkü birincisinde Âdem'in yaratılması ve halife kılınması vardır; dolayısıyla Rabliğin kendisine en sevgili olan halifesine izâfe edilerek zikredilmesi münasip düşmüştür; buradaki makam ise azamete uygun bir emrin verilmesi makamıdır. Ayrıca secdede bir tazim vardır; başkası için yapılmasını emrettiğinde, tazimden müstağni olan kendi kibriyâsına işaret etmiştir. Ebû Ca'fer, cim harfinin zammesine tabi olarak 'el-Melâiketü' kelimesinin tâ harfini zamme ile okumuştur; bu Ezd-i Şenûe kabilesinin lügatidir ve garip bir Arap lügatidir, Fârisî'nin zannettiği gibi bir hata değildir; nitekim bir kadının kızlarını bir adamla görüp 'Efi's-sev'e netneh' -yani 'Efi's-sev'eti enteneh' (Kötülük içinde mi koktunuz?)- dediği rivayet edilmiştir.
فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ الفاء لإفادة مسارعتهم في الامتثال وعدم تثبطهم فيه، وإِبْلِيسَ اسم أعجمي ممنوع من الصرف للعلمية والعجمة، ووزنه- فعليل- قاله الزجاج. وقال أبو عبيدة وغيره: إنه عربي مشتق من الإبلاس وهو الإبعاد من الخير أو اليأس من رحمة الله تعالى، ووزنه على هذا مفعيل، ومنعه من الصرف حينئذ لكونه لا نظير له في الأسماء. واعترض بأن ذلك لم يعد من موانع الصرف مع أن له نظائر- كإحليل وإكليل- وفيه نظر، وقيل: لأنه شبيه بالأسماء الأعجمية إذ لم يسم به أحد من العرب، وليس بشيء، واختلف الناس فيه، هل هو من الملائكة أم من الجن؟ فذهب إلى الثاني جماعة مستدلين بقوله تعالى: إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ [الكهف: ٥] وبأن الملائكة لا يستكبرون وهو قد استكبر، وبأن الملائكة- كما روى مسلم عن عائشة رضي الله تعالى عنها- خلقوا من النور، وخلق الجن مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ [الرحمن: ١٥] وهو قد خلق مما خلق الجن كما يدل عليه قوله تعالى حكاية عنه: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الأعراف: ١٢] وعد تركه السجود- إباء واستكبارا حينئذ- إما لأنه كان ناشئا بين الملائكة مغمورا بالألوف منهم فغلبوا عليه وتناوله الأمر ولم يمتثل، أو لأن الجن أيضا كانوا مأمورين مع الملائكة، لكنه استغنى بذكرهم لمزيد شرفهم عن ذكر الجن، أو لأنه- عليه اللعنة- كان مأمورا صريحا لا ضمنا كما يشير إليه ظاهر قوله تعالى: إِذْ أَمَرْتُكَ [الأعراف: ١٢] وضمير فَسَجَدُوا راجع للمأمورين بالسجود وذهب جمهور العلماء من الصحابة والتابعين إلى الأول مستدلين بظاهر الاستثناء- وتصحيحه بما ذكر تكلف- لأنه وإن كان واحدا منهم لكن كان رئيسهم ورأسهم- كما نطقت به الآثار- فلم يكن مغمورا بينهم، ولأن صرف الضمير إلى مطلق المأمورين مع أنه في غاية البعد لم يثبت، إذ لم ينقل أن الجن سجدوا لآدم سوى إبليس، وكونه مأمورا صريحا الآية غير صريحة فيه- ودون إثباته خرط القتاد- واقتضاء ما ذكر من الآية كونه من جنس الجن ممنوع لجواز أن يراد كونه منهم فعلا، وقوله تعالى: فَفَسَقَ كالبيان له، ويجوز أيضا أن يكون كانَ بمعنى صار- كما روي أنه مسخ بسبب هذه المعصية- فصار جنيا- كما مسخ اليهود فصاروا قردة وخنازير- سلمنا، لكن لا منافاة بين كونه جنا وكونه ملكا، فإن الجن- كما يطلق على ما يقابل الملك- يقال على نوع منه على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وكانوا خزنة الجنة أو صاغة حليهم. وقيل: صنف من الملائكة لا تراهم الملائكة مثلنا، أو أنه يقال للملائكة جن أيضا- كما قاله ابن إسحاق- لاجتنانهم واستتارهم عن أعين الناس، وبذلك فسر بعضهم قوله تعالى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] وورد مثله في كلام العرب، فقد قال الأعشى في سيدنا سليمان ﵇:
{ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç hepsi hemen secde ettiler”. Fâ harfi, onların emre hemen koştuklarını ve onda ağır davranmadıklarını bildirmek içindir. İblis, alemiyet ve ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyle gayrimunsaruf acemî bir isimdir; vezni 'fi'lîl'dir, bunu Zeccâc söylemiştir. Ebû Ubeyde ve başkaları ise şöyle demiştir: O, hayırdan uzaklaştırılmak yahut Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmek manasındaki 'iblâs' kökünden türetilmiş Arapça bir kelimedir; bu takdirde vezni 'mif'îl'dir. Gayrimunsaruf olması ise o vakit isimler içinde bir benzerinin bulunmamasındandır. Buna, 'ihlîl' ve 'iklîl' gibi benzerleri bulunduğu hâlde bunun gayrimunsarıflık sebeplerinden sayılmadığı şeklinde itiraz edilmişse de bu itiraz tenkide açıktır. Bir görüşe göre Araplardan hiç kimse bu isimle isimlendirilmediği için acemî isimlere benzediğinden gayrimunsarıftır; ancak bu bir değer taşımaz. İnsanlar onun meleklerden mi yoksa cinlerden mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk Allah Teâlâ'nın { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç; o cinlerdendi” [Kehf: 50] âyetini; meleklerin büyüklük taslamayacağını, onun ise büyüklük tasladığını; Müslim'in Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiği üzere meleklerin nurdan, cinlerin ise { مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ } “dumansız saf bir ateş alevinden” [Rahmân: 15] yaratıldığını ve onun da ondan naklen buyrulan { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “'Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın'” [A'râf: 12] âyetinin delalet ettiği üzere cinlerin yaratıldığı şeyden yaratıldığını delil getirerek ikinci görüşe (cin olduğuna) gitmiştir. Bu takdirde onun secdeyi terk etmesinin kaçınma ve büyüklük taslama sayılması; ya melekler arasında yetişip onların binlercesi içinde bulunması sebebiyle meleklerin ona galebe çalması ve emrin onu da kapsamasına rağmen itaat etmemesindendir; ya da cinlerin de meleklerle birlikte emrolunmuş olması, ancak meleklerin şerefinin ziyadeliği sebebiyle cinlerin zikrinden müstağni olunmasındandır; yahut o mel'unun, Allah Teâlâ'nın { إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğim zaman” [A'râf: 12] âyetinin zâhirinin işaret ettiği üzere zımnen değil sarahaten emredilmiş olmasındandır. 'Fesecedû'daki zamir secde ile emrolunanlara râcidir. Sahabe ve tâbiînden ulemanın cumhuru ise istisnanın zâhirini delil getirerek birinci görüşe (melek olduğuna) gitmiştir; bunun yukarıda zikredilenlerle düzeltilmeye çalışılması ise tekellüftür; çünkü o, meleklerden biri olsa da rivayetlerin açıkça ifade ettiği üzere onların reisi ve başıydı, dolayısıyla onların arasında kaybolup gitmiş değildi. Ayrıca zamirin mutlak mükelleflere döndürülmesi son derece uzak olmakla birlikte sabit de olmamıştır; zira İblis dışında cinlerin Âdem'e secde ettiği nakledilmemiştir. Onun açıkça emrolunmuş olması meselesine gelince, zikredilen âyet bu hususta sarîh değildir ve bunu ispat etmek de son derece zordur (dikenli ağacı elle soymaktan daha zordur). Âyetin onun cin cinsinden olmasını gerektirdiği iddiası ise kabul edilmez; zira fiil bakımından onlardan olmasının murat edilmesi caizdir; Nitekim Allah Teâlâ'nın { فَفَسَقَ } “böylece yoldan çıktı” buyruğu da bunun beyanı gibidir. 'Kâne' fiilinin 'sâre' (oldu) manasında olması da caizdir; nitekim bu günahtan ötürü sûretinin değiştirildiği (mesh olunduğu) ve Yahudilerin maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüğü gibi onun da cine dönüştüğü rivayet edilmiştir. Kabul ettik diyelim; ancak onun cin olması ile melek olması arasında bir zıtlık yoktur; zira 'cin' kelimesi melek mukabili için kullanıldığı gibi, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği üzere meleklerin bir türü için de kullanılır; onlar cennetin bekçileri yahut cennetliklerin süs eşyalarını yapanlardı. Bir görüşe göre, tıpkı bizim gibi diğer meleklerin de kendilerini göremediği bir melek sınıfıdır; yahut İbn İshak'ın dediği gibi insan gözünden saklı ve örtülü (ictinân) olmaları sebebiyle meleklere de cin denilir; nitekim bazısı Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler (melekler) arasında bir soy bağı uydurdular” [Sâffât: 158] âyetini böyle tefsir etmiştir. Bunun bir benzeri Arap kelamında da vârit olmuştur; nitekim A'şâ, Süleyman aleyhisselâm hakkında şöyle demiştir:
وسخر من جن الملائك تسعة ... قياما لديه يعملون بلا أجر
Meleklerin cinlerinden dokuzunu onun emrine boyun eğdirdi... Huzurunda ayakta durup ücretsiz çalışıyorlardı.
وكون الملائكة لا يستكبرون- وهو قد استكبر- لا يضر، إما لأن من الملائكة من ليس بمعصوم- وإن كان الغالب فيهم العصمة على العكس منا- وفي عقيدة أبي المعين النسفي ما يؤيد ذلك، وإما لأن إبليس سلبه الله تعالى الصفات الملكية وألبسه ثياب الصفات الشيطانية- فعصى عند ذلك- والملك ما دام ملكا لا يعصى.
Meleklerin büyüklük taslamayacağı, onun ise büyüklük taslamış olduğu hususu da zarar vermez; ya melekler içinde -bizim aksimize onlarda asıl olan ismet sıfatı olsa da- masum olmayanların bulunmasındandır ki Ebü'l-Muîn en-Nesefî'nin akaidinde bunu destekleyen ifadeler vardır; ya da Allah Teâlâ'nın İblis'ten meleklik sıfatlarını soyup alması ve ona şeytanlık sıfatlarının elbiselerini giydirmesindendir; işte o vakit isyan etmiştir, melek ise melek olarak kaldığı müddetçe asla isyan etmez.