Binûn

Bakara Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومن ذا الذي يا ميّ لا يتغير

Ey Mey! Değişmeyen kim var ki?

وكونه مخلوقا من نار وهم مخلوقون من نور غير ضار أيضا- ولا قادح في ملكيته- لأن النار والنور متحدا المادة بالجنس واختلافهما بالعوارض، على أن ما في أثر عائشة رضي الله تعالى عنها من خلق الملائكة من النور جار مجرى الغالب- وإلا خالفه كثير من ظواهر الآثار- إذ فيها أن الله تعالى خلق ملائكة من نار وملائكة من ثلج وملائكة من هذا وهذه،

Onun ateşten yaratılmış olması, meleklerin ise nurdan yaratılmış olmaları da [melek olmasına] bir zarar vermez ve onun melekliğine halel getirmez; zira ateş ile nur cins bakımından maddece birdir, aralarındaki fark arazlar (nitelikler) sebebiyledir. Kaldı ki Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın rivayetinde geçen meleklerin nurdan yaratıldığı haberi galip olan duruma hamledilir; aksi takdirde rivayetlerin birçoğunun zahiri buna aykırı düşer; nitekim bu rivayetlerde Allah Teâlâ'nın melekleri ateşten, melekleri kardan ve melekleri bundan ve şundan yarattığı yer almaktadır.

وورد أن تحت العرش نهرا إذا غتسل فيه جبريل ﵇ وانتفض يخلق من كل قطرة منه ملك،

Nitekim Arş'ın altında bir nehir bulunduğu, Cebrail aleyhisselâm onda her yıkandığında ve silkelendiğinde, ondan sıçrayan her bir damladan bir melek yaratıldığı rivayet edilmiştir.

وأفهم كلام البعض أنه يحتمل أن ضربا من الملائكة لا يخالف الشياطين بالذات- وإنما يخالفهم بالعوارض والصفات- كالبررة والفسقة من الإنس- والجن يشملهما- وكان إبليس من هذا الصنف، فعده ما

Bazı âlimlerin sözünden, meleklerin bir türünün zat bakımından şeytanlardan farklı olmayıp, tıpkı insanlardaki iyiler (berere) ve kötüler (feseka) gibi sadece arazlar ve sıfatlar bakımından farklı olduğu -cin kelimesinin ise her ikisini de kapsadığı- ve İblis'in de bu sınıftan olduğu ihtimali anlaşılmaktadır. Bu durumda sen onu dilediğin gibi say;

شئت من- ملك، وجن، وشيطان- وبذلك يحصل الجمع بين الأقوال والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.

İster melek, ister cin, ister şeytan kabul et. Böylece görüşler arasında uyum sağlanmış olur. İşin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.

ثم المشهور أن الاستثناء متصل إن كان من الملائكة، ومنقطع إن لم يكن منهم، وقد علمت تكلفهم لاتصاله مع قولهم بالثاني، وقد شاع عند النحاة والأصوليين أن المنقطع هو المستثنى من غير جنسه، والمتصل هو المستثنى من جنسه، قال القرافي في العقد المنظوم: وهو غلط فيهما، فإن قوله تعالى: لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً [النساء: ٢٩] لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان: ٥٦] وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النساء: ٩٢] الاستثناء فيه منقطع مع أن المستثنى من جنس ما قبله فيبطل الحدان، والحق أن المتصل ما حكم فيه على جنس ما حكمت عليه أو لا بنقيض ما حكمت به- ولا بد من هذين القيدين- فمتى انخرم أحدهما فهو منقطع بأن كان غير الجنس- سواء حكم عليه بنقيضه أو لا- نحو رأيت القوم إلا فرسا، فالمنقطع نوعان، والمتصل نوع واحد، ويكون المنقطع كنقيض المتصل، فإن نقيض المركب بعدم اجزائه، فقوله تعالى: لا يَذُوقُونَ إلخ منقطع بسبب الحكم بغير النقيض، لأن نقيضه ذاقوه فيها- وليس كذلك- وكذلك إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً لأنها لا تؤكل بالباطل- بل بحق- وكذلك إِلَّا خَطَأً لأنه ليس له القتل مطلقا- وإلا لكان مباحا- فتنوع المنقطع حينئذ إلى ثلاثة، الحكم على الجنس بغير النقيض، والحكم على غيره به أو بغيره، والمتصل نوع واحد- فهذا هو الضابط- وقيل: العبرة بالاتصال والانفصال الدخول في الحكم وعدمه لا في حقيقة اللفظ وعدمه، فتأمل ترشد.

Sonra meşhur olan görüşe göre, eğer meleklerden ise istisna muttasıl; şayet onlardan değilse munkatı'dır. İkinci görüşü savunanların istisnanın muttasıl olması için ne denli tekellüfe girdiklerini öğrenmiş bulunmaktasın. Nahivciler ve usul âlimleri nezdinde munkatı' istisnanın 'müstesnâ minh'in kendi cinsinden olmayan istisna, muttasıl istisnanın ise kendi cinsinden olan istisna olduğu yaygınlaşmıştır. Karâfî el-İkdü'l-manzûm adlı eserinde şöyle der: Bu tanım her iki istisna türünde de hatalıdır. Zira Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesna” [Nisâ: 29], { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “Orada ilk ölümden başka bir ölüm tatmazlar” [Duhân: 56] ve { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi caiz değildir; ancak yanlışlıkla olması müstesna” [Nisâ: 92] âyetlerindeki istisna, müstesnâ kendisinden öncekilerin cinsinden olmasına rağmen munkatı'dır; dolayısıyla her iki tanım da geçersiz olur. Doğrusu şudur ki, muttasıl istisna; hakkında hüküm verilen şeyin cinsine, daha önce verilen hükmün çelişiğiyle hükmedilmesidir. Bu iki kayıt mutlaka gereklidir. Bu iki kayıttan biri bozulduğunda -ister çelişiğiyle hükmedilsin ister edilmesin- başka bir cinsten olduğu için munkatı' olur; nitekim 'Bir at dışında kavmi gördüm' sözünde olduğu gibi. Dolayısıyla munkatı' iki kısımdır, muttasıl ise tek kısımdır. Munkatı', muttasılın çelişiği gibidir; zira bileşiğin çelişiği cüzlerinin yokluğuyla gerçekleşir. Nitekim Allah Teâlâ'nın { لا يَذُوقُونَ } “tatmazlar” âyetindeki istisna, çelişiği olmayan bir hükümle hükmedildiği için munkatı'dır; çünkü bunun çelişiği 'onu orada tatmış olmalarıdır', hâlbuki durum böyle değildir. Aynı şekilde { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } “ancak ticaret olması müstesna” âyetinde de böyledir; zira ticaret haksızlıkla (bâtıl) değil, hak ile yenir. Keza { إِلَّا خَطَأً } “ancak yanlışlıkla olması müstesna” âyetinde de öyledir; zira [müminin] mutlak olarak öldürme hakkı yoktur, aksi takdirde mubah olurdu. O hâlde munkatı' istisna üç kısma ayrılır: Cins hakkında çelişiği olmayanla hükmetmek, cins dışı hakkında çelişiğiyle yahut gayrısıyla hükmetmek. Muttasıl ise tek bir kısımdır. İşte ölçü budur. Bir görüşe göre de: İttisal ve infisalde itibar, lafzın hakikatine girip girmemesinde değil, hükme dâhil olup olmamasındadır. Düşünürsen doğru yolu bulursun.

وأفهم كلام القوم- نفعنا الله تعالى بهم- أن جميع المخلوقات علويها وسفليها سعيدها وشقيها مخلوق من الحقيقة المحمدية صلى الله تعالى عليه وسلم كما يشير إليه قول النابلسي قدس سره دافعا ما يرد على الظاهر:

Sûfiyye taifesinin -Allah Teâlâ bizleri onlardan faydalandırsın- sözlerinden anlaşılan odur ki; ulvisi ve süflisi, saîdi ve şakîsi ile bütün mahlukat Hazreti Muhammed'in sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Hakikat-i Muhammediyye'sinden yaratılmıştır; nitekim Nablusî'nin kuddise sirruh zahire yönelen itirazları defederken söylediği şu sözü buna işaret etmektedir:

طه النبي تكونت من نوره ... كل الخليقة ثم لو ترك القطا

Peygamber Tâhâ'nın nurundan var oldu... Bütün mahlukat; bağırtlak kuşu serbest bırakılsaydı [uyurdu].

وفي الآثار ما يؤيد ذلك، إلا أن الملائكة العلويين خلقوا منه ﵊ من حيث الجمال، وإبليس من حيث الجلال، ويؤول هذا بالآخرة إلى أن إبليس مظهر جلال الله ﷾، ولهذا كان منه ما كان ولم يجزع ولم يندم ولم يطلب المغفرة لعلمه أن الله تعالى يفعل ما يريده وأن ما يريده سبحانه هو الذي تقتضيه الحقائق، فلا سبيل إلى تغييرها وتبديلها، واستشعر ذلك من ندائه بإبليس- ولم يكن اسمه من قبل- بل كان اسمه عزازيل، أو الحارث، وكنيته أبا مرة- ووراء ذلك ما لم يمكن كشفه- والله تعالى يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الأحزاب:

Rivayetlerde bunu destekleyen hususlar vardır; ancak yüce melekler O'nun aleyhisselâm cemâl cihetinden, İblis ise celâl cihetinden yaratılmıştır. İşin sonu şuna varır ki İblis, Allah azze ve celle'nin celâlinin mazharıdır. Bu yüzden ondan sâdır olanlar sâdır olmuş; Allah Teâlâ'nın dilediğini yaptığını ve O'nun dilediği şeyin hakikatlerin gerektirdiği şey olduğunu, bu hakikatleri değiştirip dönüştürmeye hiçbir yol olmadığını bildiği için feryat etmemiş, pişman olmamış ve mağfiret dilememiştir. Bunu, kendisine 'İblis' diye nida edilmesinden hissetmiştir -hâlbuki daha önce ismi bu değildi; bilakis ismi Azâzîl veya el-Hâris idi, künyesi ise Ebû Mürre idi-. Bunun ötesinde keşfedilmesi mümkün olmayan sırlar vardır. Allah Teâlâ { يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } “hakkı söyler ve doğru yola iletir” [Ahzâb:

٤] وفي قوله تعالى: أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ نوع إشارة إلى بعض ما ذكر، والجملة استئناف جواب لمن قال ما فعل، وقيل: إن الفعلين الأولين في موضع نصب على الحال أي آبيا مستكبرا وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ مستأنف أو في موضع الحال، وقيل: الجمل الثلاث تذييل بعد تذييل، والإباء الامتناع مع الأنفة والتمكن من الفعل، ولهذا كان قولك- أبى زيد الظلم أبلغ من لم يظلم- ولإفادة الفعل النفي صح بعده الاستثناء المفرغ ك يَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ [التوبة: ٣٢] وقوله:

4]. Allah Teâlâ'nın: { أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “O dayattı, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu” buyruğunda zikredilenlerin bir kısmına bir nevi işaret vardır. Bu cümle, 'ne yaptı?' diyen bir kimseye cevap niteliğinde bir istînâftır. Denildi ki: İlk iki fiil hâl konumunda mansubdur; yani 'dayatarak ve büyüklük taslayarak' demektir, { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” ise müste'nef veya hâl konumundadır. Bir görüşe göre de bu üç cümle, tezyil peşine tezyildir. İbâ (أَبى), güç yetirebildiği hâlde gurur ve kibirle bir işten kaçınmaktır. Bu yüzden senin 'Zeyd zulümden kaçındı (أبى زيد الظلم)' sözün, 'zulmetmedi (لم يظلم)' sözünden daha beliğdir. Fiil olumsuzluk ifade ettiği için kendisinden sonra { يَأْبَى اللَّهُ إِلَّa أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz (dayatır)” [Tevbe: 32] âyetinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi müferrağ istisna sahih olmuştur:

أبى الله إلا عدله ووفاءه ... فلا النكر معروف ولا العرف ضائع

Allah adaleti ve vefasından başkasına razı olmadı (dayattı)... Artık ne kötülük maruftur ne de iyilik zayi olur.

والفعل منه- أبى- بالفتح، وعليه لا يكون يأبى قياسيا. وقد سمع- أبي- كرضي فالمضارع حينئذ قياسي والمفعول هنا محذوف أي السجود، والاستكبار- التكبر وهو مما جاء فيه استفعل بمعنى تفعل، وقيل: التكبر أن يرى الشخص نفسه أكبر من غيره وهو مذموم وإن كان أكبر في الواقع، والاستكبار طلب ذلك بالتشبع، وقدم الإباء عليه وإن كان متأخرا عنه في الرتبة لأنه من الأحوال الظاهرة بخلاف الاستكبار فإنه نفساني أو لأن المقصود الإخبار عنه بأنه خالف حاله حال الملائكة فناسب أن يبدأ أولا بتأكيد ما حكم به عليه في الاستثناء أو بإنشاء الاخبار عنه بالمخالفة فبدأ

Bu fiilin mâzisi fetha ile 'ebâ' (أبى) şeklindedir; buna göre 'ye'bâ' (يأبى) kıyâsî olmaz. 'Radıye' gibi kesra ile 'ebiye' (أبي) şeklinde de işitilmiştir; bu durumda muzârisi kıyâsî olur. Buradaki mef'ûl hazfedilmiştir, yani 'secde etmekten kaçındı' demektir. İstikbâr (الاستكبار), büyüklenmektir (tekebbür); bu da 'istef'ale' kalıbının 'tefe''ale' manasında geldiği yerlerdendir. Bir görüşe göre tekebbür, kişinin kendini başkasından büyük görmesidir; gerçekte büyük olsa bile bu yerilmiştir. İstikbâr ise bu büyüklüğü yapmacık tavırlarla (doymuş görünerek) talep etmektir. Mertebece daha sonra olmasına rağmen 'ibâ' fiili istikbârdan önce getirilmiştir; zira ibâ zâhirî hallerdendir, istikbâr ise nefsânî/kalbîdir. Yahut maksat, onun meleklerin hâline muhalefet ettiğini haber vermek olduğundan, istisnada onun hakkında verilen hükmü teyit ederek başlamak veya muhalefetini haber vermeyi inşa etmek münasip düşmüş, bu sebeple

بذلك على أبلغ وجه- وكان على بابها- والمعنى كان في علم الله تعالى من الكافرين أو كان من القوم الكافرين الذين كانوا في الأرض قبل خلق آدم، وقيل: بمعنى صار وهو مما أثبته بعض النحاة قال ابن فورك: وترده الأصول ولأنه كان الظاهر حينئذ فكان بالفاء ثم إن كفره ليس لترك الواجب كما زعم الخوارج متمسكين بهذه الآية لأنه لا يوجب ذلك في ملتنا على ما دلت عليه القواطع، وإيجابه قبل ذلك غير مقطوع به بل باستقباحه أمر الله تعالى بالسجود لمن يعتقد أنه خير منه وأفضل- كما يدل عليه الإباء والاستكبار- وقال أبو العالية: معنى مِنَ الْكافِرِينَ من العاصين ثم الظاهر أن كفره كان عن جهل بأن استرد سبحانه منه ما أعاره من العلم الذي كان مرتديا به حين كان طاووس الملائكة- وأظافير القضاء إذا حكت أدمت، وقسى القدر إذا رمت أصمت.

buna en beliğ vecihle başlanmıştır. 'Kâne' kendi asıl manasındadır; mana ise 'Allah Teâlâ'nın ilminde kâfirlerdendi' veya 'Âdem'in yaratılışından önce yeryüzünde bulunan kâfir kavimdendi' şeklindedir. Bazı nahivcilerin benimsediği üzere 'sâre' (oldu) manasında olduğu da söylenmiştir; İbn Fûrek şöyle der: 'Usul kuralları bunu reddeder; ayrıca o takdirde zâhir olan 'fe-kâne' şeklinde fâ ile gelmesi gerekirdi.' Sonra onun küfrü, Hâricîlerin bu âyete tutunarak iddia ettikleri gibi bir vâcibi terk etmekten ötürü değildir; zira dinimizde kat'î delillerin gösterdiği üzere sırf vâcibin terki küfrü gerektirmez; bundan önceki dönemde gerektirip gerektirmediği de kesin değildir. Bilakis onun küfrü, kendisinden daha hayırlı ve üstün olduğuna inandığı kimseye secde etmeye dair Allah Teâlâ'nın emrini çirkin görmesindendir -nitekim kaçınması ve büyüklük taslaması buna delalet eder-. Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: { مِنَ الْكافِرِينَ } ifadesinin manası 'âsilerden oldu' demektir. Sonra zâhir olan şudur ki; onun küfrü, meleklerin tavusu olduğu vakit bürünmüş olduğu ve kendisine ödünç verilmiş bulunan ilmi Allah Teâlâ'nın ondan geri alması suretiyle cehaletten kaynaklanmıştır. Kazânın tırnakları tırmaladığında kanatır, kaderin yayları fırlattığında ise tam isabet ettirir.

وكان سراج الوصل أزهر بيننا ... فهبت به ريح من البين فانطفى

Vuslat kandili aramızda ışıl ışıldı... Derken ayrılık rüzgârı esti ve kandil söndü.

وقيل: عن عناد حمله عليه حب الرئاسة والإعجاب بما أوتي من النفاسة ولم يدر المسكين إنه لو امتثل ارتفع قدره وسما بين الملأ الأسمى فخره ولكن.

Bir görüşe göre de [küfrü], riyaset sevgisi ve kendisine verilen kıymetli meziyetleri beğenmesinin (ucub) kendisini sevk ettiği bir inattan kaynaklanmıştır. Zavallı bilmedi ki, şayet itaat etseydi kadrü kıymeti yücelecek ve yüceler meclisinde (Mele-i Âlâ) övüncü yükselecekti; fakat ne var ki:

إذا لم يكن عون من الله للفتى ... فأول ما يجني عليه اجتهاده

Eğer kulun yardımcısı Allah değilse... Kendi aleyhine işleyeceği ilk şey kendi çabası olur.

وكم أرقت هذه القصة جفونا، وأراقت من العيون عيونا فإن إبليس كان مدة في دلال طاعته يختال في رداء مرافقته ثم صار إلى ما ترى وجرى ما به القلم جرى.

Bu kıssa nice göz kapaklarını uykusuz bırakmış, nice gözlerden yaşlar akıtmıştır! Zira İblis bir müddet itaat nazı içinde, beraberlik hırkasıyla çalım satarak yürüyordu; sonra gördüğün hâle vardı ve kalemin yazdığı kader tecelli edip cereyan etti.

وكنا وليلى في صعود من الهوى ... فلما توافينا ثبت وزلّت

Leyla ile aşk yokuşunu tırmanıyorduk... Karşılaştığımızda ben sebat ettim, onun ise ayağı kaydı.

ومن هنا قال الشافعية والأشعرية- وبقولهم أقول- في هذه المسألة: إن العبرة بالإيمان الذي يوافي العبد عليه ويأتي متصفا به في آخر حياته وأول منازل آخرته، ولذا يصح أنا مؤمن إن شاء الله تعالى بالشك، ولكن ليس في الإيمان الناجز بل في الإيمان الحقيقي المعتبر عند الموت وختم الأعمال. وقد صح عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه- كما أورده الزرقاني- إن من تمام إيمان العبد أن يستثني إذ عواقب المؤمنين مغيبة عندهم وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ [الإنعام:

İşte bu sebeple Şâfiîler ve Eş'arîler bu meselede şöyle demişlerdir -ben de onların görüşünü benimsiyorum-: İtibar, kulun üzerinde can verdiği, hayatının sonunda ve âhiret menzillerinin ilkinde kendisiyle muttasıf olarak geldiği imana göredir. Bu yüzden şüphe [kastıyla değil], şu an mevcut olan imanda değil de ölüm anında ve amellerin hatimesinde muteber olan hakiki iman hususunda 'İnşâallâhu Teâlâ ben müminim' demek sahihtir. Nitekim Zürkānî'nin aktardığı üzere Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan sahih olarak rivayet edildiğine göre: Müminlerin akıbetleri kendilerinden gizlendiği için kulun istisna yapması ('inşallah' demesi) kâmil imandandır; { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” [En'âm:

١٨، ٦١]

18, 61].

وفي الصحيح عن جابر «كان ﷺ يكثر من قوله يا مقلب القلوب ثبت قلوبنا على دينك»

Sahih'te Câbir'den rivayet edildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, 'Ey kalpleri evirip çeviren [Allah'ım]! Kalplerimizi dinin üzere sabit kıl' duasını çokça yapardı.»

وخبر «من قال أنا مؤمن إن شاء الله تعالى فليس له من الإسلام نصيب»

«Kim 'İnşâallâhu Teâlâ ben müminim' derse, onun İslam'dan hiçbir nasibi yoktur» haberi ise

موضوع باتفاق المحدثين، وأنا مؤمن بغيره إن شاء الله تعالى، هذا واعلم أن الذي تقتضيه هذه الآية الكريمة، وكذا التي في الأعراف، وبني إسرائيل، والكهف، وطه أن سجود الملائكة ترتب على الأمر التنجيزي الوارد بعد خلقه، ونفخ الروح فيه، وهو الذي يشهد له النقل والعقل إلا أن ما في- الحجر- من قوله تعالى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الحجر: ٢٨، ٣٠] وكذا ما في- ص- تستدعي ظاهرا ترتبه على ما فيها من الأمر التعليقي من غير أن يتوسط بينهما شيء غير الخلق وتوابعه، وبه قال بعضهم، وحمل ما في تلك الآيات من الأمر على حكاية الأمر التعليقي بعد تحقق المعلق به إجمالا فإنه حينئذ يكون في حكم التنجيز، و «ثم» في آية- الأعراف- للتراخي الرتبي، أو التراخي في الأخبار، أو يقال: إن الأمر التعليقي لما كان قبل تحقق المعلق به بمنزلة العدم في عدم إيجاب المأمور به جعل كأنه إنما حدث بعد تحققه، فحكي على صورة التنجيز، ولما رأى بعضهم أن هذا مؤد إلى أن ما جرى في شأن الخلافة- وما قالوا: وما سمعوا- إنما جرى بعد السجود المسبوق بمعرفة جلالة قدره ﵇، وخروج إبليس من البين باللعن، وبعد مشاهدتهم لكل ذلك وهو خرق لقضية النقل بل خرق في العقل اضطر إلى القول بأن السجود كان مرتين، وهيهات لا يصلح العطار ما أفسد الدهر، فالحق الحقيق ما دلت عليه هاتيك الآيات، وما استدل به المخالف لا ينتهض دليلا لأن الشرط إن كان قيدا للجزاء كان معناه على تقدير

muhaddislerin ittifakıyla mevzudur (uydurmadır); inşâallâhu Teâlâ ben bundan başkasına inanmaktayım. Şunu da bil ki, bu kerim âyetin ve keza A'râf, İsrâ, Kehf ve Tâhâ sûrelerindeki âyetlerin gerektirdiği husus şudur: Meleklerin secdesi, Âdem'in yaratılmasından ve ona ruh üflenmesinden sonra vârit olan icraya yönelik (tencîzî) emre bağlanmıştır; naklin ve aklın şahitlik ettiği de budur. Ancak Hicr sûresinde geçen Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, derhal onun için secdeye kapanın!' demişti. Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr: 28-30] buyruğu ile Sâd sûresindeki benzer buyruk, zâhirde yaratma ve ona bağlı durumlardan başka araya hiçbir şey girmeksizin oradaki şarta bağlı (ta'lîkî) emre terettüp etmesini iktiza eder. Bazı âlimler bunu söylemiş ve diğer âyetlerdeki emri, şarta bağlanan hususun icmâlen tahakkuk etmesinden sonra ta'lîkî emrin hikâye edilmesine hamletmişlerdir; zira bu durumda icraî (tencîz) hükmünde olur. A'râf sûresindeki âyette geçen 'sümme' (ثم) edatı ise rütbe bakımından gecikme (terâhî-i rütbî) veya haber vermedeki gecikme içindir; yahut denilir ki: Ta'lîkî emir, şarta bağlanan husus gerçekleşmeden önce emredilenin vücubunu gerektirmemesi bakımından yok hükmünde olduğundan, sanki ancak tahakkuk ettikten sonra ortaya çıkmış gibi kabul edilmiş ve tencîz sûretinde hikâye edilmiştir. Bazıları bunun hilafet meselesinde cereyan edenlerin -meleklerin söyledikleri ve duyduklarının- ancak Âdem'in aleyhisselâm kadrü kıymetinin yüceliği bilindikten, İblis lanetlenerek aradan çıkarıldıktan ve meleklerin bütün bunlara şahit olmasından sonra gerçekleştiği sonucuna götürdüğünü görünce -ki bu naklin gereğini ihlal ettiği gibi akla da sığmaz- secdedenin iki defa yapıldığını söylemek mecburiyetinde kalmışlardır. Fakat heyhat! Zamanın bozduğunu attar düzeltemez! Hak ve layık olan, zikredilen o âyetlerin delalet ettiği görüştür; muhalifin istidlal ettiği husus ise delil olmaya elverişli değildir. Zira şart şayet cezanın kaydı ise, bunun anlamı takdiren

صدق- إذا سويته- أطلب بناء على أن الشرط قيد للطلب على ما صرح به العلامة التفتازاني من أن معنى قولنا: إن جاءك زيد فأكرمه، أي على تقدير صدق إن جاءك زيد أطلب منك إكرامه، وإن كان الحكم بين الشرط والجزاء فالجزاء الطلبي لا بد من تأويله بالخبر أي يستحق أن يقال في حقه أكرمه، وعلى التقديرين كان مدلول فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ [الحجر: ٢٩] طلبا استقباليا لا حاليا فلا يلزم تحقق الأمر بالسجود قبل التسوية، نعم لو كان الشرط قيدا للمطلوب لا للطلب يكون المعنى الطلب في الحال للسجود وقت التسوية فيفيد تقدم الأمر على التسوية، وقول مولانا الرازي قدس سره: إن الآية كما تدل على تقدم الأمر بالسجود على التسوية تفيد أن التعليم والإنباء كان بعد السجود لأنها تدل على أن آدم ﵇ كما صار حيا صار مسجودا للملائكة لأن الفاء في فَقَعُوا للتعقيب لا يخفى ما فيه لأن الفاء للسببية لا للعطف، وهو لا يقتضي التعقيب كما في قوله تعالى: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا [الجمعة: ٩] ، وقوله سبحانه: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ، ومن الناس من حمل نفخ الروح في الآية على التعليم لما اشتهر أن العلم حياة والجهل موت، وأنت في غنى عنه، والله الموفق.

{ إِذا سَوَّيْتُهُ } “onu düzenlediğim vakit” ifadesinin gerçekleşmesi şartına bağlı bir taleptir. Nitekim Allâme Teftâzânî'nin açıkça belirttiği üzere şart talebin kaydı kabul edildiğinde 'Zeyd sana gelirse ona ikram et' sözümüzün manası, 'Zeyd'in sana gelmesi takdirinde senden ona ikram etmeni talep ederim' demektir. Şayet hüküm şart ile ceza arasında ise, bu takdirde talebî cezanın haberle tevil edilmesi gerekir; yani 'onun hakkında ikram edilmeyi hak eder denmesi gerekir' manasındadır. Her iki takdire göre de { فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “hemen onun için secdeye kapanın” [Hicr: 29] ifadesinin medlûlü, hâlî değil istikbâlî bir talep olur; dolayısıyla tesviyeden (düzenlemeden) önce secde emrinin gerçekleşmesi gerekmez. Evet, şayet şart talebin değil de talep edilenin (matlubun) kaydı olsaydı, o zaman mana tesviye vaktindeki secde için şimdiden yapılan talep olurdu ki bu da emrin tesviyeden önce olduğunu ifade ederdi. Mevlânâ er-Râzî'nin kuddise sirruh: 'Bu âyet secde emrinin tesviyeden önce olduğuna delalet ettiği gibi, öğretme ve haber vermenin de secdeden sonra olduğunu ifade eder; çünkü âyet Âdem'in aleyhisselâm dirilir dirilmez meleklerin kendisine secde ettiği varlık olduğuna delalet eder; zira { فَقَعُوا } kelimesindeki fâ ta'kîb içindir' şeklindeki sözündeki zayıflık gizli değildir. Çünkü fâ harfi atıf için değil sebebiyet içindir; sebebiyet ise Allah Teâlâ'nın: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا } “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen koşun” [Cuma: 9] âyetinde ve Allah Teâlâ'nın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } buyruğunda olduğu gibi mutlaka gecikmesizliği (ta'kîbi) gerektirmez. İnsanlardan bazıları, ilmin hayat ve cehaletin ölüm olduğu meşhur kabulünden hareketle âyetteki ruh üflenmesini talim ve eğitime hamletmişlerdir ki buna hiç ihtiyacın yoktur. Muvaffak kılan Allah'tır.

وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ عطف على- إذ قلنا- بتقدير إذ أو بدونه أو على- قلنا- والزمان ممتد واسع للقولين، وتصدير الكلام بالنداء لتنبيه المأمور لما يلقى إليه من الأمر وتحريكه لما يخاطب به إذ هو من الأمور التي ينبغي أن يتوجه إليها، واسْكُنْ أمر من السكنى بمعنى اتخاذ المسكن لا من السكون ترك الحركة إذ ينافيه ظاهرا حَيْثُ شِئْتُما وذكر متعلقه بدون في وليس بمكان مبهم وأَنْتَ توكيد للمستكن في اسْكُنْ، والمقصد منه بالذات صحة العطف إذ لولاه لزم العطف على الضمير المتصل بلا فصل وهو ممتنع في الفصيح على الصحيح، وإفادة تقرير المتبوع مقصودة تبعا، وصح العطف مع أن المعطوف لا يباشره فعل الأمر لأنه وقع تابعا، ويغتفر فيه ما لا يغتفر في المتبوع، وقيل: هناك تغليبان تغليب المخاطب على الغائب والمذكر على المؤنث، ولكون التغليب مجازا ومعنى السكون والأمر موجودا فيهما حقيقة خفي الأمر، فإما أن يلتزم أن التغليب قد يكون مجازا غير لغوي بأن يكون التجوز في الإسناد، أو يقال: إنه لغوي لأن صيغة الأمر هنا للمخاطب وقد استعملت في الأعم، وللتخلص عن ذلك قيل: إنه معطوف بتقدير فليسكن، وفيه أنه حينئذ يكون من عطف الجملة على الجملة فلا وجه للتأكيد، والأمر يحتمل أن يكون للإباحة- كاصطادوا- وأن يكون للوجوب كما أن النهي فيما بعد للتحريم وإيثاره على- اسكنا- للتنبيه على أنه ﵇ المقصد بالحكم في جميع الأوامر وهي تبع له كما أنها في الخلقة كذلك، ولهذا قال بعض المحققين: لا يصح إيراد- زوجك- بدون العطف بأن يكون منصوبا على أنه مفعول معه، والجنة- في المشهور دار الثواب للمؤمنين يوم القيامة لأنها المتبادرة عند الإطلاق ولسبق ذكرها في السورة وفي ظواهر الآثار ما يدل عليه، ومنها ما في الصحيح من محاجة آدم وموسى ﵉ فهي إذن في السماء حيث شاء الله تعالى منها، وذهب المعتزلة وأبو مسلم الأصفهاني وأناس إلى أنها جنة أخرى خلقها الله تعالى امتحانا لآدم ﵇ وكانت بستانا في الأرض بين فارس وكرمان، وقيل: بأرض عدن، وقيل: بفلسطين كورة بالشام ولم تكن الجنة المعروفة، وحملوا الهبوط على الانتقال من بقعة إلى بقعة كما في اهْبِطُوا مِصْراً [البقرة: ٦١] أو على ظاهره، ويجوز أن تكون في مكان مرتفع قالوا: لأنه لا نزاع في أنه تعالى خلق آدم في الأرض ولم يذكر في القصة أنه نقله إلى السماء ولو كان نقله إليها لكان أولى بالذكر ولأنه سبحانه قال في شأن تلك الجنة وأهلها لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الواقعة: ٢٥] ولا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ [الطور: ٢٣] وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ [الحجر: ٤٨] وقد لغا إبليس فيها وكذب وأخرج منها آدم وحواء مع إدخالهما فيها على وجه السكنى لا كإدخال النبي صلى الله تعالى

{ وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Demiştik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin'” buyruğu, 'iz' (إذ) takdiriyle yahut takdîrsiz olarak { إِذْ قُلْنا } ifadesine veya { قُلْنا } ifadesine matuftur; zaman her iki sözü de içine alacak genişliktedir. Hitabın nida ile başlatılması, emredilen kimseyi kendisine verilecek emre karşı uyarmak ve muhatap kılındığı şeye dikkatini çekmek içindir; zira bu, yönelmesi gereken mühim hususlardandır. { اسْكُنْ } kelimesi, hareketsizlik manasındaki 'sükûn'dan değil, mesken edinmek manasındaki 'süknâ'dan türemiş bir emirdir; zira sükûn manası { حَيْثُ شِئْتُما } “dilediğiniz yerde” ifadesine ve müteallakının 'fî' harf-i ceri olmaksızın zikredilmesine zâhirde aykırıdır; ayrıca burası müphem bir mekân da değildir. { أَنْتَ } zamiri, { اسْكُنْ } fiilindeki müstetir zamiri teyit etmek içindir. Bundan bizzat kastedilen şey atfın sahih olmasıdır; zira bu olmasaydı araya fasıla girmeksizin muttasıl zamire atıf yapılması gerekirdi ki bu da fasih dilde sahih görüşe göre caiz değildir. Metbûun pekiştirilmesi ise tâbi olarak kastedilmiştir. Ma'tûf fiil emrine bizzat muhatap olmadığı hâlde atıf sahih olmuştur; zira tâbi olarak vârit olmuştur, tâbide ise metbûda müsamaha gösterilmeyen şeylere müsamaha gösterilir. Bir görüşe göre burada iki tağlîb vardır: Muhatabın gâibe ve müzekkerin müennese tağlîbi. Tağlîb bir mecaz olduğu ve sükûn ile emir manası her ikisinde hakikaten bulunduğu için mesele kapalı kalmıştır. Ya tağlîbin isnatta mecaz yapılması suretiyle lügavî olmayan bir mecaz olabileceği kabul edilir yahut emir sîgasının burada muhatap için olup daha genel anlamda kullanılması sebebiyle lügavî olduğu söylenir. Bundan kurtulmak için 'o da yerleşsin (fel-yeskün)' takdiriyle matuf olduğu söylenmiştir; fakat buna karşı, o takdirde cümlenin cümleye atfı olacağı ve teyidin bir anlamı kalmayacağı itirazı getirilmiştir. Emrin avlanma emrinde ({ اصْطادُوا }) olduğu gibi ibâha ifade etmesi ihtimali olduğu gibi, daha sonra gelen nehyin tahrîm ifade etmesi gibi vücûb ifade etmesi de muhtemeldir. 'İskunâ' (ikiniz yerleşin) yerine bu sîganın tercih edilmesi, bütün emirlerde hükmün asıl muhatabının Âdem aleyhisselâm olduğuna ve eşinin yaratılışta olduğu gibi burada da ona tâbi olduğuna dikkat çekmek içindir. Bu sebeple muhakkik âlimlerden bazıları şöyle demiştir: 'Zevcük' kelimesinin atıfsız olarak mef'ûlün meah şeklinde mansub kılınması sahih olmaz. Cennet (الْجَنَّةَ), meşhur görüşe göre kıyamet gününde müminlerin sevap yurdudur; çünkü mutlak zikredildiğinde ilk akla gelen odur, sûrede daha önce geçmiş olması ve rivayetlerin zâhirleri de buna delalet etmektedir. Bunlardan biri de Sahih'te yer alan Âdem ile Musa'nın aleyhimesselâm münazara hadisidir. O hâlde cennet, Allah Teâlâ'nın orada dilediği bir yerde, göktedir. Mûtezile, Ebû Müslim el-İsfahânî ve bazı kimseler ise bunun Allah Teâlâ'nın Âdem'i aleyhisselâm imtihan etmek için yarattığı başka bir cennet olduğu, Fars ile Kirman arasında yeryüzünde bir bahçe olduğu görüşüne varmışlardır; Aden topraklarında olduğu veya Şam beldelerinden Filistin'de bulunduğu ve bilinen cennet olmadığı da söylenmiştir. { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin” [Bakara: 61] âyetinde olduğu gibi inişi (hübût) bir mekândan diğerine intikal manasına yahut zâhirine hamletmişlerdir; yüksek bir yerde olması da caizdir. Onlar şöyle demişlerdir: Zira Allah Teâlâ'nın Âdem'i yeryüzünde yarattığında ihtilaf yoktur ve kıssada onu göğe çıkardığı zikredilmemiştir; şayet onu oraya çıkarmış olsaydı zikredilmeye daha layık olurdu. Ayrıca Allah Teâlâ o ebediyet cenneti ve ehli hakkında: { لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir şey işitirler. Yalnızca 'Selâm! Selâm!' sözü işitilir” [Vâkıa: 25], { لا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } “Orada ne boş bir laf vardır ne de günaha sokma” [Tûr: 23] ve { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” [Hicr: 48] buyurmuştur. Hâlbuki İblis orada boş konuşmuş ve yalan söylemiştir; ayrıca Âdem ile Havvâ, Peygamber sallallâhu teâlâ

عليه وسلم ليلة المعراج ولأن جنة الخلد دار للنعيم وراحة وليست بدار تكليف، وقد كلف آدم أن لا يأكل من الشجرة ولأن إبليس كان من الكافرين وقد دخلها للوسوسة ولو كانت دار الخلد ما دخلها ولا كاد لأن الأكابر صرحوا بأنه لو جيء بالكافر إلى باب الجنة لتمزق ولم يدخلها لأنه ظلمة وهي نور ودخوله مستترا- في الجنة على ما فيه- لا يفيد، ولأنها محل تطهير فكيف يحسن أن يقع فيها العصيان والمخالفة ويحل بها غير المطهرين ولأن أول حمل حواء كان في الجنة على ما في بعض الآثار ولم يرد أن ذلك الطعام اللطيف يتولد منه نطفة هذا الجسد الكثيف، والتزام الجواب عن ذلك كله لا يخلو عن تكلف، والتزام ما لا يلزم- وما في حيز المحاجة يمكن حمله على هذه الجنة وكون حملها على ما ذكر يجري مجرى الملاعبة بالدين والمراغمة لإجماع المسلمين- غير مسلم، وقيل: كانت في السماء وليست دار الثواب بل هي جنة الخلد، وقيل: كانت غيرهما ويرد ذلك أنه لم يصح أن في السماء بساتين غير بساتين الجنة المعروفة، واحتمال أنها خلقت إذ ذاك ثم اضمحلت مما لا يقدم عليه منصف، وقيل: الكل ممكن والله تعالى على ما يشاء قدير. والأدلة متعارضة، فالأحوط والأسلم هو الكف عن تعيينها والقطع به، وإليه مال صاحب

aleyhi ve sellem'in Miraç gecesindeki girişi gibi değil de ikamet maksadıyla girdirilmiş olmalarına rağmen oradan çıkarılmışlardır. Yine ebediyet cenneti mükâfat ve rahatlık yurdudur, teklif yurdu değildir; hâlbuki Âdem'e ağaçtan yememesi teklif edilmiştir. Ayrıca İblis kâfirlerdendi ve vesvese vermek için oraya girmiştir; şayet orası ebediyet yurdu olsaydı ne oraya girebilir ne de yaklaşabilirdi. Zira büyük âlimler kâfirin cennet kapısına getirilmesi hâlinde parçalanacağını ve asla içeri giremeyeceğini açıkça belirtmişlerdir; çünkü kâfir karanlıktır, cennet ise nurdur; onun cennete gizlice girmesi de -içerdiği gariplik bir yana- bir fayda sağlamaz. Cennet arınma mahallidir; o hâlde orada isyan ve muhalefetin vuku bulması ve oraya arınmamışların girmesi nasıl uygun düşer? Üstelik bazı rivayetlerde geçtiği üzere Havvâ'nın ilk hamileliği cennette gerçekleşmiştir; o latif yiyecekten bu kesif bedenin nutfesinin hasıl olacağı vârit olmamıştır. Bütün bunlara cevap vermeye kalkışmak tekellüften ve gereksiz zorlamalardan uzak değildir. Münazara hadisindeki cenneti bu dünyaya ait bahçeye hamletmek mümkündür; bu görüşe hamletmenin dinle oynamak ve Müslümanların icmâına karşı çıkmak anlamına geleceği iddiası ise kabul edilemez. Bir görüşe göre de o cennet semadaydı fakat sevap yurdu değildi, bilakis [imtihan için yaratılmış] ebedi olmayan bir bahçeydi. Bir diğer görüşe göre ise her ikisinden de farklıydı. Ancak bu görüş, semada bilinen cennet bahçelerinden başka bahçelerin bulunduğunun sabit olmamasıyla reddedilir; onun o sırada yaratılıp sonra yok edildiği ihtimaline ise insaf sahibi kimse cüret edemez. Bir görüşe göre hepsi mümkündür ve Allah Teâlâ dilediği her şeye kâdirdir. Deliller birbirine zıt olduğundan en ihtiyatlı ve selametli yol, cenneti kesin olarak tayin etmekten kaçınmaktır. Te'vîlât sahibinin eğilimi de

التأويلات، والذي ذهب إليه بعض ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم أنها في الأرض عند جبل الياقوت تحت خط الاستواء- ويسمونها جنة البرزخ- وهي الآن موجودة وإن العارفين يدخلونها اليوم بأرواحهم لا بأجسامهم ولو قالوا: إنها جنة المأوى- ظهرت حيث شاء الله تعالى وكيف شاء كما ظهر لنبينا ﷺ على ما ورد في الصحيح في عرض حائط المسجد- لم يبعد على مشربهم ولو أن قائلا قال بهذا لقلت به لكن للتفرد في مثل هذه المطالب آفات. وكما اختلف في هذه الجنة اختلف في وقت خلق زوجه ﵇، فذكر السدي عن ابن مسعود، وابن عباس وناس من الصحابة رضي الله تعالى عنهم أن الله تعالى لما أخرج إبليس من الجنة وأسكنها آدم بقي فيها وحده وما كان معه من يستأنس به فألقى الله تعالى عليه النوم ثم أخذ ضلعا من جانبه الأيسر ووضع مكانه لحما وخلق حواء منه فلما استيقظ وجدها عند رأسه قاعدة فسألها من أنت؟ قالت: امرأة قال ولم خلقت؟ قالت: لتسكن إليّ فقالت الملائكة تجربه لعلمه: من هذه؟

bu yöndedir. Sûfî büyüklerimizden bazılarının -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin- benimsediği görüşe göre ise o, yeryüzünde ekvator çizgisi altında Yâkūt dağının yanındadır -buna Berzah Cenneti adını verirler- ve şu anda da mevcuttur; ârifler bugün oraya bedenleriyle değil ruhlarıyla girerler. Şayet onlar, 'O Me'vâ cennetidir; nitekim Sahih'te Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem mescidin duvarı boyunca göründüğü gibi Allah Teâlâ'nın dilediği yerde ve dilediği şekilde tecelli etmiştir' deselerdi, bu onların meşrebine uzak düşmezdi. Eğer birisi bunu söyleseydi ben de bu görüşe katılırdım; fakat bu gibi meselelerde tek başına kalmanın (teferrüd) tehlikeleri vardır. Bu cennet hakkında ihtilaf edildiği gibi, Âdem'in aleyhisselâm eşinin ne zaman yaratıldığı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Süddî; İbn Mes'ûd, İbn Abbas ve sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm birtakım kimselerden naklettiğine göre, Allah Teâlâ İblis'i cennetten çıkarıp Âdem'i oraya yerleştirdiğinde Âdem orada tek başına kaldı, yanında ünsiyet kuracağı kimse yoktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun üzerine bir uyku verdi; sonra sol kaburga kemiğinden bir kemik alıp yerine et koydu ve Havvâ'yı ondan yarattı. Âdem uyanınca başucunda oturan bir kadın gördü ve ona: 'Sen kimsin?' diye sordu. O: 'Bir kadınım' dedi. Âdem: 'Niçin yaratıldın?' deyince, o: 'Bana ısınıp huzur bulasın diye' cevabını verdi. Melekler Âdem'in ilmini sınamak için: 'Bu kimdir?' dediler.

قال: امرأة قالوا: لم سميت امرأة؟ قال: لأنها خلقت من المراء فقالوا: ما اسمها؟ قال: حواء قالوا: لم سميت حواء؟

Âdem: 'Bir kadındır' dedi. Onlar: 'Niçin kadın (imrae) diye isimlendirildi?' dediler. Âdem: 'Çünkü erkekten (el-mer') yaratıldı' dedi. Onlar: 'İsmi nedir?' dediler. Âdem: 'Havvâ'dır' dedi. Onlar: 'Niçin Havvâ diye isimlendirildi?' dediler.

قال: لأنها خلقت من شيء حي. وقال كثيرون- ولعلي أقول بقولهم- إنها خلقت قبل الدخول ودخلا معا، وظاهر الآية الكريمة يشير إليه وإلا توجه الأمر إلى معدوم وإن كان في علمه تعالى موجودا، وأيضا في تقديم زَوْجُكَ على الْجَنَّةَ نوع إشارة إليه وفي المثل، الرفيق قبل الطريق. وأيضا هي مسكن القلب، والجنة مسكن البدن، ومن الحكمة تقديم الأول على الثاني، وأثر السدي- على ما فيه مما لا يخفى عليك- معارض بما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: بعث الله جندا من الملائكة فحملوا آدم وحواء على سرير من ذهب كما تحمل الملوك ولباسهما النور حتى أدخلوهما الجنة فإنه كما ترى يدل على خلقها قبل دخول الجنة وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما الضمير المجرور للجنة على حذف مضاف أي من مطاعمها من ثمار وغيرها فلم يحظر عليهما شيئا إلا ما سيأتي، وأصل كُلا أأكلا بهمزتين الأولى للوصل، والثانية فاء الكلمة فحذفت الثانية لاجتماع المثلين حذف شذوذ وأتبعت بالأولى لفوات الغرض، وقيل: حذفا معا لكثرة الاستعمال- والرغد بفتح الغين- وقرأ النخعي- بسكونها- الهنيّ الذي لا عناء فيه أو الواسع، يقال: رغد عيش القوم، ورغد- بكسر الغين وضمها- كانوا في رزق واسع كثير، وأرغد القوم أخصبوا وصاروا في رغد من العيش، ونصبه على أنه نعت لمصدر محذوف، أي أكلا رغدا. وقال ابن كيسان: إنه حال بتأويل راغدين مرفهين، وحَيْثُ ظرف مكان مبهم لازم للظرفية، وإعرابها لغة بني فقعس ولا تكون ظرف زمان خلافا للأخفش، ولا يجزم بها دون «ما» خلافا للفراء، ولا تضاف للمفرد خلافا للكسائي ولا يقال: زيد حيث عمرو- خلافا للكوفيين- ويعتقب على آخرها الحركات الثلاث- مع الياء والواو والألف- ويقال: حايث على قلة- وهي هنا

Âdem: 'Çünkü diri (hayy) olan bir şeyden yaratıldı' dedi. Pek çok âlim -belki ben de onların görüşünü benimsiyorum- Havvâ'nın cennete girmeden önce yaratıldığını ve birlikte girdiklerini söylemiştir. Kerim âyetin zâhiri de buna işaret etmektedir; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın ilminde mevcut olsa bile [henüz yaratılmamış] maduma emir yöneltilmiş olurdu. Ayrıca { زَوْجُكَ } kelimesinin { الْجَنَّةَ } kelimesinden önce takdim edilmesinde de buna bir nevi işaret vardır; nitekim meselde 'Yoldan önce yoldaş' denilmiştir. Keza eş kalbin meskenidir, cennet ise bedenin meskenidir; birincisini ikincisine takdim etmek hikmet gereğidir. Süddî rivayeti ise -sana gizli kalmayan zaaflarıyla birlikte- İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen şu haberle çelişmektedir: 'Allah meleklerden bir ordu gönderdi; Âdem ve Havvâ'yı kralların taşındığı gibi altından bir taht üzerinde taşıdılar, elbiseleri nur idi ve nihayet onları cennete koydular.' Görüldüğü üzere bu rivayet Havvâ'nın cennete girmeden önce yaratıldığına delalet etmektedir. { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “Oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” buyruğunda cer konumundaki zamir, hazfedilmiş bir muzafa binaen cennete racidir; yani 'cennetin meyvelerinden ve diğer yiyeceklerinden yiyin' demektir. Dolayısıyla gelecekte zikredilecek olan istisna dışında hiçbir şeyi onlara yasaklamamıştır. { كُلا } fiilinin aslı iki hemze ile 'e'külâ' (أأكلا) şeklindedir; birincisi vasıl hemzesi, ikincisi kelimenin fâü'l-fiilidir. İki hemzenin yan yana gelmesi sebebiyle ikincisi şâz olarak hazfedilmiş, gayenin ortadan kalkması sebebiyle birincisi de ona tâbi kılınarak atılmıştır. Çok kullanıldığı için her ikisinin birden hazfedildiği de söylenmiştir. { رَغَداً } kelimesi gayn harfinin fethasıyladır; en-Nehaî gaynın sükûnu ile okumuştur; zahmetsiz ve külfetsizce elde edilen afiyetli veya bol rızık demektir. 'Kavmin geçimi genişledi' anlamında gaynın kesrası ve zammesi ile de kullanılır; rızıkları bol ve çok oldu demektir. 'Ergade'l-kavm' ise kuraklıktan kurtulup bolluk ve refah içine girdiler manasına gelir. 'Ragaden' kelimesinin mansub olması, hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olması sebebiyledir; yani 'bol ve afiyetli bir yiyişle yiyin' demektir. İbn Keysân bunun 'bolluk ve refah içinde olarak' anlamında hâl olduğunu söylemiştir. { حَيْثُ } kelimesi zarfiyyet için lüzumlu olan müphem bir mekân zarfıdır; mureb olması Benî Fak'as kabilesinin lügatidir. Ahfeş'in aksine zaman zarfı olmaz; Ferrâ'nın aksine 'mâ' edatı olmaksızın cezmetmez; Kisâî'nin aksine müfrede muzaf olmaz ve Kûfelilerin aksine 'Zeydün haysü Amrün' denilmez. Sonuna yâ, vâv ve elif ile birlikte üç hareke de gelebilir; az da olsa 'hâyisü' (حايث) şeklinde de söylenir. Buradaki kelime

متعلقة بكلا، والمراد بها العموم لقرينة المقام وعدم المرجح أي أي مكان من الجنة شِئْتُما وأباح لهما الأكل كذلك إزاحة للعذر في التناول مما حظر. ولم تجعل متعلقة ب اسْكُنْ، لأن عموم الأمكنة مستفاد من جعل- الجنة- مفعولا به له، مع أن التكريم في الأكل من كل ما يريد منها لا في عدم تعيين السكنى ولأن قوله تعالى في آية أخرى:

{ كُلا } fiiline taalluk etmektedir. Makamın karinesi ve tercih ettirici bir hususun bulunmaması sebebiyle buradan murat umumiliktir; yani 'Cennetin dilediğiniz her yerinden [yiyin]' demektir. Yasaklanan şeyden yememe hususunda mazeretlerini ortadan kaldırmak için onlara bu şekilde yemeyi mubah kılmıştır. Bu ifade { اسْكُنْ } fiiline müteallak kılınmamıştır; zira mekânların umumiliği 'cennet' kelimesinin o fiile mef'ûlün bih yapılmasından zaten anlaşılmaktadır. Bununla birlikte ikram, ikamet yerinin belirlenmemesinde değil, cennetten diledikleri her şeyden yemelerindedir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın başka bir âyetteki:

فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما [الأعراف: ١٩] يستدعي ما ذكرنا، وكذا قوله سبحانه:

{ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما } “Dilediğiniz yerden yiyin” [A'râf: 19] buyruğu da zikrettiğimiz hususu iktiza etmektedir. Keza Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir:

وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ ظاهر هذا النهي التحريم، والمنهي عنه الأكل من الشجرة، إلا أنه سبحانه نهى عن قربانها مبالغة، ولهذا جعل جل شأنه العصيان المرتب على الأكل مرتبا عليه، وعدل عن فتأثما إلى التعبير بالظلم الذي يطلق على الكبائر، ولم يكتف بأن يقول: ظالمين، بل قال: مِنَ الظَّالِمِينَ بناء على ما ذكروا أن قولك: زيد من العالمين، أبلغ من زيد عالم لجعله غريقا في العلم أبا عن جد، وإن قلنا بأن فَتَكُونا دالة على الدوام ازدادت المبالغة، ومن الناس من قال: لا تقرب- بفتح الراء- نهي عن التلبس بالشيء- وبضمها- بمعنى لا تدن منه، وقال الجوهري: قرب- بالضم- يقرب قربا دنا وقربته- بالكسر- قربانا دنوت منه. والتاء في الشَّجَرَةَ للوحدة الشخصية- وهو اللائق بمقام الإزاحة- وجاز أن يراد النوع، وعلى التقديرين- اللام- للجنس- كما في الكشف- ووقع خلاف في هذه الشجرة، فقيل: الحنطة، وقيل: النخلة،

{ وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz!” Bu nehyin zâhiri haram kılmadır (tahrîm); yasaklanan şey ise ağaçtan yemektir. Ancak Allah Teâlâ mübalağa kastederek o ağaca yaklaşmayı nehyetmiştir. İşte bu sebeple yemeye bağlanan isyanı yaklaşmaya bağlamış; 'günaha girersiniz' ifadesi yerine büyük günahlar için kullanılan zulüm tabirine meyletmiştir. 'Zalimler olursunuz' demekle yetinmeyip, bilakis { مِنَ الظَّالِمِينَ } buyurmuştur; zira âlimlerin belirttiği üzere 'Zeyd âlimlerdendir' sözün 'Zeyd âlimdir' sözünden daha beliğ olup onun nesilden nesile ilme gömüldüğünü ifade eder. Şayet { فَتَكُونا } fiilinin devamlılık bildirdiğini söylersek mübalağa daha da artar. Bazı kimseler şöyle demiştir: Râ harfinin fethasıyla 'lâ takrabâ', bir işe bulaşmaktan nehiydir; zammesiyle ise 'ona yanaşmayın' manasındadır. Cevherî şöyle der: 'Zamme ile karube-yakrubu yaklaştı demektir; kesra ile karibtühü kurbânen ise ona yaklaştım manasındadır.' { الشَّجَرَةَ } kelimesindeki tâ harfi şahsî birlik (vahdet-i şahsiyye) içindir -ki mazereti ortadan kaldırma makamına uygun olan da budur-; nev'in kastedilmiş olması da caizdir. Her iki takdire göre de -Keşşâf'ta geçtiği üzere- lâm harf-i ceri cins içindir. Bu ağacın ne olduğu hususunda ihtilaf vuku bulmuştur; buğday olduğu söylenmiştir, hurma ağacı olduğu söylenmiştir,

وقيل: شجرة الكافور- ونسب إلى علي كرم الله تعالى وجهه-

kâfur ağacı olduğu söylenmiştir -ki bu Hz. Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh nispet edilmiştir-,

وقيل: التين، وقيل: الحنظل، وقيل: شجرة المحبة، وقيل: شجرة الطبيعة والهوى «وقيل، وقيل ... » والأولى عدم القطع والتعيين- كما أن الله تعالى لم يعينها باسمها في الآية- ولا أرى ثمرة في تعيين هذه الشجرة- ويقال: فيها شجرة- بكسر الشين- وشيرة- بإبدال الجيم ياء مفتوحة مع فتح الشين وكسرها- وبكل قرأ بعض، وعن أبي عمرو أنه كره- شيرة- قائلا: إن برابر مكة وسودانها يقرؤون بها- ولا يخفى ما فيه، والشجر ما له ساق أو كل ما تفرع له أغصان وعيدان، أو أعم من ذلك لقوله تعالى: شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ [الصافات: ١٤٦] وقوله تعالى: فَتَكُونا إما مجزوم- بحذف النون- معطوفا على تَقْرَبا فيكون منهيا عنه وكان على أصل معناها، أو منصوب على أنه جواب للنهي كقوله سبحانه: وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ [طه: ٨١] والنصب بإضمار «أن» عند البصريين- وبالفاء نفسها- عند الجرمي، وبالخلاف عند الكوفيين- وكان- حينئذ بمعنى صار، وأيّا ما كان من تفهم سببية ما تقدم لكونها مِنَ الظَّالِمِينَ أي الذين ظلموا أنفسهم بارتكاب المعصية أو نقصوا حظوظهم بمباشرة ما يخل بالكرامة والنعيم أو تعدوا حدود الله تعالى، ولعل القربان المنهي عنه الذي يكون سببا للظلم المخل بالعصمة هو ما لا يكون مصحوبا بعذر- كالنسيان هنا مثلا- المشار إليه بقوله تعالى: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] فلا يستدعي حمل النهي على التحريم، والظلم- المقول بالتشكيك على ارتكاب المعصية عدم عصمة آدم ﵇ بالأكل المقرون بالنسيان- وإن ترتب عليه ما ترتب- نظرا إلى أن حسنات الأبرار سيئات المقربين- وللسيد أن يخاطب عبده بما شاء، نعم لو كان ذلك غير مقرون بعذر كان ارتكابه حينئذ مخلا- ودون إثبات هذا خرط القتاد- فإذا لا دليل في هذه القصة على عدم العصمة، ولا حاجة إلى القول إن ما وقع كان قبل النبوة لا بعدها- كما يدعيه المعتزلة- القائلون بأن ظهوره مع علمه بالأسماء معجزة على نبوته إذ ذاك. وصدور الذنب قبلها جائز عند أكثر الأصحاب- وهو قول أبي هذيل وأبي علي من المعتزلة- ولا إلى حمل النهي على التنزيه والظلم على نقص الحظ مثلا- والتزمه غير واحد- وقرىء تَقْرَبا- بكسر التاء- وهي لغة الحجازيين، وقرأ ابن محيصن «هذي» بالياء فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها أي حملهما على الزلة بسببها، وتحقيقه أصدر زلتهما عنها وعن هذه مثلها في قوله تعالى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ [التوبة: ١١٤] والضمير على هذا للشجرة، وقيل: أزلهما أي أذهبهما، ويعضده قراءة حمزة فأزالهما وهما

incir olduğu, ebûcehil karpuzu (hantal) olduğu, muhabbet ağacı olduğu, tabiat ve heva ağacı olduğu söylenmiştir, daha nice görüşler ileri sürülmüştür... En doğrusu, Allah Teâlâ'nın âyette ismen belirlemediği gibi kesin bir belirlemede bulunmamaktır; zira bu ağacı tayin etmede bir fayda görmüyorum. Şın harfinin kesrasıyla 'şicere' ve cim harfi yerine fethalı ve kesreli şın ile fethalı yâ konularak 'şeyre' (شيرة) şeklinde de okunur; her biriyle bazı kıraatler vârit olmuştur. Ebû Amr'ın 'Mekke Berberîleri ve zencileri böyle okuyor' diyerek 'şeyre' okuyuşunu hoş görmediği rivayet edilmiştir ki bundaki durum gizli değildir. Şecer (ağaç), gövdesi olan bitkidir; yahut dalları ve çubukları budaklanan her şeydir veya Allah Teâlâ'nın { شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “kabak cinsinden bir bitki” [Sâffât: 146] buyruğu gereğince bundan daha geneldir. { فَتَكُونا } kavl-i şerifi ya nûn harfinin hazfiyle meczum olup { تَقْرَبا } fiiline matuftur -bu takdirde nehyedilen kapsamına girer ve 'kâne' asıl manasında kalır-; ya da Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ } “Onda taşkınlık yapmayın, sonra gazabım iner” [Tâhâ: 81] âyetinde olduğu gibi nehyin cevabı olarak mansubdur. Nasb amili Basralılara göre gizli bir 'en' ile, Cermî'ye göre fâ harfinin bizzat kendisiyle, Kûfelilere göre ise hilaf sebebiyledir; 'kâne' ise bu takdirde 'sâre' (oldu) manasındadır. Hangi şekilde olursa olsun, öncekilerin onların { مِنَ الظَّالِمِينَ } olmalarına sebep teşkil ettiği anlaşılır; yani günah işleyerek kendilerine zulmedenlerden veya ikram ve nimeti zedeleyen bir işe girişerek nasiplerini eksiltenlerden yahut Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşanlardan olurlar. Belki de ismete halel getiren zulme sebep olan yasaklanmış yaklaşma, burada olduğu gibi bir mazeretle -mesela unutmayla- birlikte olmayan yaklaşmadır; nitekim Allah Teâlâ: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “O unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ: 115] buyruğuyla buna işaret etmiştir. Dolayısıyla bu durum, nehyin tahrîme hamledilmesini gerektirmez. Günah işleme hususunda farklı derecelerde söylenen (müşekkek) zulüm tabiri; 'iyilerin hasenatı mukarreblerin seyyiatıdır' esasına göre ve Efendi'nin kuluna dilediği gibi hitap etme hakkı bulunması cihetiyle, neticeleri ne olursa olsun Âdem'in aleyhisselâm unutarak yemesi sebebiyle masum olmadığı anlamına gelmez. Evet, şayet bu durum bir mazerete dayanmasaydı o vakit bunu irtikâp etmek ismete halel getirirdi -ki bunu ispat etmek de son derece zordur-. O hâlde bu kıssada ismetin yokluğuna dair hiçbir delil yoktur; Mûtezile'nin Âdem'in isimleri bilmesiyle ortaya çıkan hâlinin o vakit peygamberliğine bir mucize olduğunu ve peygamberlikten önce günah işlemenin caiz olduğunu iddia ederek bu olayın peygamberlikten sonra değil önce meydana geldiğini söylemesine de -ki bu Mûtezile'den Ebü'l-Hüzeyl ve Ebû Ali'nin görüşüdür ve ashabımızın çoğuna göre nübüvvetten önce zelle caizdir- nehyi tenzihe ve zulmü nasibin eksilmesine hamletmeye de -ki pek çok kimse bunu benimsemiştir- gerek yoktur. Tâ harfinin kesrasıyla 'tikrabâ' da okunmuştur ki bu Hicazlıların lügatidir. İbn Muhaysın ise yâ harfi ile 'hâzî' okumuştur. { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Derken şeytan onlar[ın ayağın]ı oradan kaydırdı” ifadesi; şeytan o ağaç sebebiyle onların zelle işlemesine sebep oldu demektir. Hakikati şudur: Onların zellesini o ağaçtan kaynaklandırdı; buradaki 'an' harf-i ceri Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ } “İbrahim'in babası için af dilemesi ancak bir sözden dolayı idi” [Tevbe: 114] âyetindeki gibidir. Bu takdirde zamir ağaca racidir. 'Onları oradan uzaklaştırdı' manasında olduğu da söylenmiştir; Hamza'nın 'fe-ezâlehümâ' (فأزالهما) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Bu iki kıraat

متقاربان في المعنى غير أن أزلّ يقتضي عثرة مع الزوال- والضمير حينئذ للجنة وعوده إلى الشجرة بتجوز، أو تقدير مضاف- أي محلها- أو إلى الطاعة المفهومة من الكلام- بعيد، وإزلاله- عليه اللعنة- إياهما- ﵉ كان بكذبه عليهما ومقاسمته على ما قص الله تعالى في كتابه، وفي كيفية توسله إلى ذلك أقوال، فقيل: دخل الجنة ابتلاء لآدم وحواء، وقيل: قام عند الباب فناداهما وأفسد حالهما، وقيل: تمثل بصورة دابة فدخل ولم يعرفه الخزنة، وقيل:

mana bakımından birbirine yakındır; şu kadar var ki 'ezelle' kelimesi zeval ile birlikte bir tökezlemeyi (zelle) iktiza eder. Bu takdirde zamir cennete raci olur; zamirin ağaca raci olması ise mecaz yoluyla yahut 'onun mekânı' şeklinde bir muzaf takdiriyle olur; ya da sözden anlaşılan itaate raci kılınmasıdır ki bu uzaktır. Şeytanın -üzerine lanet olsun- o ikisinin -aleyhimesselâm- ayağını kaydırması, Allah Teâlâ'nın kitabında anlattığı üzere onlara yalan söylemesi ve yemin etmesiyle vuku bulmuştur. Şeytanın buna nasıl tevessül ettiği hususunda görüşler vardır: Âdem ve Havvâ'yı imtihan için cennete girdiği söylenmiştir; kapının yanında durup onlara seslendiği ve hâllerini ifsat ettiği söylenmiştir; bir binek/hayvan sûretine girip içeri girdiği ve bekçilerin onu tanımadığı söylenmiştir;

أرسل بعض أتباعه إليهما. وقيل: بينما هما يتفرجان في الجنة إذ راعهما طاووس تجلى لهما على سور الجنة فدنت حواء منه، وتبعها آدم فوسوس لهما من وراء الجدار، وقيل: توسل بحية تسورت الجنة- ومشهور حكاية الحية- وهذان الأخيران يشير أولهما عند ساداتنا الصوفية إلى توسله من قبل الشهوة خارج الجنة، وثانيهما إلى توسله بالغضب، وتسور جدار الجنة عندهم إشارة إلى أن الغضب أقرب إلى الأفق الروحاني والحيز القلبي من الشهوة، وقيل: توسله إلى ما توسل إليه إذ ذاك مثل توسله اليوم إلى إذلال من شاء الله تعالى وإضلاله، ولا نعرف من ذلك إلا الهواجس والخواطر التي تفضي إلى ما تفضي، ولا جزم عند كثير في دخول الشيطان في القلب بل لا يعقلونه، ولهذا قالوا: خبر إن الشيطان- يجري من بني آدم مجرى الدم- محمول على الكناية عن مزيد سلطانه عليهم وانقيادهم له، وكأني بك تختار هذا القول، وقال أبو منصور: ليس لنا البحث عن كيفية ذلك، ولا نقطع القول بلا دليل، وهذا من الإنصاف بمكان، وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه «فوسوس لهما الشيطان عنها» والضمير في هذه القراءة- للشجرة- لا غير، وعوده إلى- الجنة- بتضمين الإذهاب ونحوه بعيد فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ أي من النعيم والكرامة أو من الجنة. «الأول» جار على تقدير رجوع ضمير عَنْها إلى- الشجرة- أو- الجنة- «الثاني» مخصوص بالتقدير الأول- لئلا يسقط الكلام. وقيل: أخرجهما من لباسهما الذي كانا فِيهِ لأنهما لما أكلا تهافت عنهما، وفي الكلام من التفخيم ما لا يخفى وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ- الهبوط- النزول، وعين المضارع تكسر وتضم، وقال المفضل: هو الخروج من البلد، والدخول فيها من الأضداد- ويقال في انحطاط المنزلة- والبعض في الأصل مصدر بمعنى القطع ويطلق على الجزء، وهو ككل ملازم للإضافة- لفظا أو نية- ولا تدخل عليه اللام، ويعود عليه الضمير مفردا ومجموعا- إذا أريد به جمع- والعدو- من- العداوة- مجاوزة الحد أو التباعد أو الظلم، ويطلق على الواحد المذكر ومن عداه بلفظ واحد، وقد يقال:- أعداء وعدوة- والخطاب لآدم وحواء، لقوله تعالى: قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً [طه: ١٢٣] والقصة واحدة، وجمع الضمير لتنزيلهما منزلة البشر كلهم، ولما كان في الأمر بالهبوط انحطاط رتبة المأمور لم يفتتحه بالنداء- كما افتتح الأمر بالسكنى- واختار الفراء أن المخاطب- هما وذريتهما- وفيه خطاب المعدوم، والمأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد وكثير من السلف- أنه هما وإبليس- واعترض بخروجه قبلهما. وأجيب بأن الاخبار عما قال لهم مفرقا- على أنه لا مانع من المعية- وقيل: هم والحية، واعترض بعدم تكليفها، وأجيب بأن الأمر تكويني، والجملة الاسمية منصوبة المحل على الحال المقدرة، والحكم باعتبار الذرية. وإذا دخل إبليس والحية- كان الأمر أظهر، ولا يرد أنه كيف يقيد الأمر بالتعادي- وهو منهي عنه- لأنا نقول بصرف توجه النظر عن القيد كون العداوة طبيعية- والأمور الطبيعية غير مكلف بها- وإن كلف فبالنظر إلى أسبابها، وإذا جعل الأمر تكوينيا زال الإشكال- إلا أن فيه بعدا- وبعضهم يجعل الجملة مستأنفة على تقدير السؤال فرارا عن هذا السؤال- مع ما في الاكتفاء بالضمير دون الواو في الجملة الاسمية الحالية من- المقال، حتى ذهب الفراء إلى

[şeytan] tâbilerinden bazılarını o ikisine göndermiştir. Bir rivayete göre ise onlar cennette gezinip dururken cennet suru üzerinde kendilerine tecelli eden bir tavus kuşu onları büyülemiş/şaşırtmış, Havva ona yaklaşmış, Âdem de peşinden gitmiş ve [şeytan] duvarın arkasından onlara vesvese vermiştir. Bir rivayete göre de cennet suruna tırmanan bir yılan vasıtasıyla buna kalkışmıştır -yılan kıssası meşhurdur-. Tasavvuf büyüklerimize göre bu son iki rivayetten birincisi, [şeytanın] cennetin dışından şehvet yoluyla vesvese vermesine; ikincisi ise gazap yoluyla vesvese vermesine işaret eder. Cennet duvarına tırmanması ise onlara göre gazabın, ruhani ufka ve kalbî alana şehvetten daha yakın olduğuna işarettir. Bir diğer görüşe göre onun o vakit ulaştığı şeylere ulaşma vasıtası, bugün Allah Teâlâ'nın dilediği kimselerin ayağını kaydırmasına ve onları saptırmasına aracı olması gibidir. Biz ise bundan ancak varacağı yere varan vesveseler ve hatıraları (iç dürtüleri) biliriz. Birçok kimseye göre şeytanın kalbe bizzat girmesi kesin olmadığı gibi bunu akıl da etmezler. Bundan dolayı: «إن الشيطان يجري من بني آدم مجرى الدم» «Şüphesiz şeytan, Âdemoğlunun kan damarlarında dolaşır» haberi, şeytanın onlar üzerindeki nüfuzunun fazlalığından ve onların kendisine boyun eğmesinden kinaye olarak yorumlanmıştır. Sanki senin de bu görüşü tercih ettiğini görür gibiyim! Ebû Mansûr ise şöyle demiştir: "Bizim bunun keyfiyetini araştırmamız gerekmez ve delilsiz kesin bir hüküm de veremeyiz." Bu da son derece insaflı bir yaklaşımdır. İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh «فوسوس لهما الشيطان عنها» şeklinde okumuştur. Bu kıraatteki zamir yalnızca ağaca râcidir; 'uzaklaştırma/giderme' ve benzeri bir mana tazminiyle zamirin cennete raci kılınması ise uzaktır. { فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ } “[Şeytan] onları içinde bulundukları [nimet ve makamdan] çıkardı”; yani nimet ve ikramdan yahut cennetten [çıkardı]. Birinci mana, zamirin ağaca veya cennete raci olması takdirine göredir; ikinci mana ise sözün anlamsız/tekrar kalmaması için birinci takdire mahsustur. Bir görüşe göre de içinde bulundukları elbiselerinden onları çıkardı; çünkü ikisi [ağaçtan] yediklerinde [elbiseleri] üzerlerinden dökülüvermişti. Sözdeki tazim (büyüklük) vurgusu ise açıktır. { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Biz de dedik ki: Birbirinize düşman olarak inin!” el-Hubût (الهبوط), inmek demektir; muzari fiilin aynü'l-fiili hem kesreli hem zammeli okunur. Mufaddal şöyle demiştir: Bu, beldeden çıkmaktır; beldeye girmek de zıt anlamlılarındandır (ezdâd). Mertebenin düşmesi hakkında da kullanılır. Ba'd (البعض) kelimesi aslen 'kesmek' anlamında bir masdar olup parçaya (cüz) ıtlak olunur; tıpkı 'küll' kelimesi gibi lafzen veya niyet bakımından izafete mülazımdır; başına harf-i tarif (el-) girmez; şayet çoğul kastedilmişse zamir ona tekil olarak da çoğul olarak da dönebilir. el-Adüvv (العدو) ise 'adâvet'ten gelip haddi aşmak, uzaklaşmak yahut zulmetmektir; tekil müzekker için de diğerleri için de tek bir lafızla kullanılır. Bazen 'a'dâ' ve 'aduvve' de denir. Hitap Âdem ve Havva'yadır; nitekim Allah Teâlâ: { قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً } “[Allah] buyurdu ki: İkiniz hep birlikte oradan inin!” buyurmuştur [Tâhâ: 123] ve kıssa birdir. Zamirin çoğul getirilmesi, o ikisinin bütün insanlık makamında tutulmasından dolayıdır. İniş emrinde muhatabın rütbesinin düşürülmesi söz konusu olduğu için, yerleşme emrinde olduğu gibi söze nida ile başlanmamıştır. Ferrâ ise hitabın o ikisine ve zürriyetlerine yönelik olduğunu tercih etmiştir ki burada maduma (henüz var olmayana) hitap söz konusudur. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, Mücâhid ve selefin çoğundan rivayet edilen görüş ise hitabın o ikisine ve İblis'e yönelik olduğudur. Buna, İblis'in onlardan önce çıkmış olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da o ikisine ayrı ayrı söylediği şeylerin tek bir haberde toplanması şeklinde cevap verilmiştir; kaldı ki beraber bulunmalarına da bir engel yoktur. Hitabın onlar ve yılan olduğu da söylenmiştir; buna da yılanın mükellef olmaması gerekçesiyle itiraz edilmiş, emrin tekvinî olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İsim cümlesi takdirî hâl olarak mahallen mansuptur; hüküm ise zürriyet itibarıyladır. İblis ve yılan da dahil edildiğinde mesele daha açık hale gelir. 'Yasaklanmış olan düşmanlık nasıl olur da emre kayıt kılınır?' şeklinde bir itiraz vârid olmaz; çünkü biz düşmanlığın fıtrî/tabiî olması hasebiyle kayda yönelik ilginin ortadan kalktığını söyleriz; fıtrî durumlardan ötürü insan sorumlu tutulmaz, mükellef kılınırsa da ancak sebeplerine nazarla mükellef olur. Şayet emir tekvinî kılınırsa işkâl ortadan kalkar; ancak bunda bir uzaklık vardır. Bazıları ise bu itirazdan kaçınmak için cümleyi mukadder bir sorunun cevabı olarak müste'nefe kılarlar; bununla birlikte vâv harfi olmaksızın sadece zamirle yetinilen hâl isim cümlesinde tartışmalar mevcuttur; hatta Ferrâ bunun

شذوذه، وإن كان التحقيق ما ذكره بعض المحققين أن الجملة الحالية لا تخلو من أن تكون من سبب ذي الحال أو أجنبية- فإن كانت من سببه لزمها العائد والواو- كجاء زيد، وأبوه منطلق- إلا ما شذ من نحو كلمته- فوه- إلى- في- وإن أجنبية لزمتها- الواو- نائبة عن العائد، وقد يجمع بينهما- كقدم بشر وعمرو قادم إليه- وقد جاءت- بلا ولا- كقوله:

şâz olduğu görüşüne varmıştır. Gerçi muhakkik âlimlerden bazısının belirttiği hakikat şudur ki: Hâl cümlesi ya zü'l-hâlin bir sebebiyle ilgilidir ya da tamamen ecnebîdir (bağımsızdır). Şayet onun sebebiyle ilgiliyse 'Zeyd babası giderken geldi' örneğinde olduğu gibi hem râbıt zamir hem de vâv harfi gerekir -'Ağzı ağzıma gelecek şekilde konuştum' gibi şâz kullanımlar müstesna-. Şayet ecnebî ise bu takdirde vâv harfi râbıt zamirin yerine geçer. Bazen 'Bişr geldi, Amr ise ona doğru gelmekteydi' örneğinde olduğu gibi her ikisi birden cem edilir. Bazen de şairin şu sözünde olduğu gibi ne vâv ne de zamir bulunur:

ثم انتصبنا جبال الصغد معرضة ... عن اليسار وعن أيماننا جدد

Sonra doğruluverdik; Suğd dağları solumuzda, sağımızda ise yeni patikalar uzanıyordu.

وقد تكون صفة ذي الحال ك تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ [البقرة: ٨٣] وهذه يجوز فيها الوجهان باطراد، وما نحن فيه من هذا القبيل فتدبر وإفراد العدو إما للنظر إلى لفظ البعض، وإما لأن وزانه وزان المصدر كالقبول، وبه تعلق ما قبله واللام- كما في البحر- مقوية، وقرأ أبو حيوة اهْبِطُوا- بضم الباء- وهو لغة فيه، وبهذا الأمر نسخ الأمر والنهي السابقان وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ أراد بالأرض محل الإهباط، وليس المراد شخصه الذي هو لآدم ﵇ موضع بجبل سرنديب- ولحواء موضع بجدة، ولإبليس موضع بالأبلة، ولصاحبته موضع بنصيبين أو أصبهان أو سجستان- والمستقر- اسم مكان أو مصدر ميمي، ويحتمل- على بعد- كونه اسم مفعول بمعنى ما استقر ملككم عليه وتصرفكم فيه- وأبعد منه- احتمال كونه اسم زمان وهو مبتدأ خبره لَكُمْ وفيه متعلق بما تعلق به- والمتاع- البلغة، مأخوذ من متع النهار- إذا ارتفع- ويطلق على الانتفاع الممتد وقته- ولا يختص بالحقير- والحين مقدار من الزمان- قصيرا أو طويلا- والمراد هنا إلى وقت الموت- وهو القيامة الصغرى- وقيل: إلى يوم القيامة الكبرى، وعليه تجعل السكنى في القبر تمتعا في الأرض، أو يجعل الخطاب شاملا لإبليس- ويراد الكل المجموعي- والجار متعلق بمتاع، قيل: أو به، وبمستقر على التنازع- أو بمقدار صفة لمتاع- وهذه الجملة كالتي قبلها استئنافا وحالية.

Bazen de { تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Azınız müstesna yüz çevirdiniz ve sizler zaten yüz çevirip durmaktasınız” [Bakara: 83] âyetinde olduğu gibi zü'l-hâlin sıfatı olur. Bu türde her iki vecih de kurallara uygun olarak caizdir. Bizim üzerinde durduğumuz âyet de bu kabildendir, iyi düşün. { عَدُوٌّ } kelimesinin müfred getirilmesi ya 'ba'z' lafzına itibar edildiğindendir yahut vezninin 'kabûl' gibi masdar vezninde olmasındandır; kendisinden önceki kısım buna taalluk etmiştir ve el-Bahr'da belirtildiği üzere lâm harfi tekit edicidir. Ebû Hayve, dilde bir lügat olarak bâ harfinin zammesiyle 'uhbutû' (اهْبُطُوا) şeklinde okumuştur. Bu emir ile daha önceki emir ve nehiy neshedilmiştir. { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar yerleşme ve faydalanma vardır”. Arz ile iniş yerini kastetmiştir; Âdem'in aleyhisselâm Serendib dağında bir yer, Havvâ'nın Cidde'de bir yer, İblis'in Übülle'de bir yer, yılanın ise Nusaybin, İsfahan veya Sicistan'da bir yer olan şahsî mekânları kastedilmemiştir. { مُسْتَقَرٌّ } kelimesi ism-i mekân veya mîmli masdardır; uzak bir ihtimalle 'mülkünüzün ve tasarrufunuzun üzerine yerleştiği şey' anlamında ism-i mef'ûl olması, bundan daha uzak bir ihtimalle de ism-i zaman olması muhtemeldir. Bu mübtedadır; haberi ise { لَكُمْ } ifadesidir, { فِي الْأَرْضِ } ise onun taalluk ettiği şeye taalluk eder. Metâ' (المتاع), yetecek kadar rızık ve azıktır; günün yükselmesini ifade eden 'metaa'n-nehâr'dan alınmıştır ve süresi uzayan faydalanma için kullanılır; sadece önemsiz şeylere has değildir. Hîn (الحين), kısa veya uzun bir zaman dilimidir; buradaki murat ise küçük kıyamet olan ölüm vaktine kadardır. Büyük kıyamet gününe kadar olduğu da söylenmiştir; buna göre kabirdeki ikamet yeryüzünde bir faydalanma kılınır yahut hitap İblis'i de kapsayacak şekilde kılınır ve toplu bütünlük murat edilir. Câr ve mecrûr { مَتاعٌ } kelimesine müteallaktır; tenâzu' yoluyla hem ona hem { مُسْتَقَرٌّ } kelimesine veya metâ' kelimesinin mukadder bir sıfatına müteallak olduğu da söylenmiştir. Bu cümle de istînâf veya hâliyye olma bakımından kendisinden önceki cümle gibidir.

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ المراد- بتلقي- الكلمات استقبالها بالأخذ والقبول والعمل بها، فهو مستعار من استقبال الناس بعض الأحبة- إذا قدم بعد طول الغيبة- لأنهم لا يدعون شيئا من الإكرام إلا فعلوه، وإكرام الكلمات الواردة من الحضرة الأخذ والقبول والعمل بها، وفي التعبير- بالتلقي- إيماء إلى أن آدم ﵇ كان في ذلك الوقت في مقام البعد ومِنْ رَبِّهِ حال من كَلِماتٍ مقدم عليها، وقيل: متعلق ب فَتَلَقَّى وهي من تلقاه منه بمعنى تلقنه، ولولا خلوّه عما في الأول من اللطافة لتلقيناه بالقبول، وقرأ ابن كثير بنصب آدَمُ ورفع كَلِماتٍ على معنى- استقبلته- فكأنها مكرمة له لكونها سبب العفو عنه، وقد يجعل الاستقبال مجازا عن البلوغ بعلاقة السببية، والمروي في المشهور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أن هذه الكلمات هي رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا [الأعراف: ٢٣] الآية، وعن ابن مسعود أنها، سبحانك اللهم وبحمدك، وتبارك اسمك، وتعالى جدك، لا إله إلا أنت، ظلمت نفسي فاغفر لي، فإنه لا يغفر الذنوب إلا أنت. وقيل: رأى مكتوبا على ساق العرش، محمد رسول الله فتشفع به، وإذا أطلقت الكلمة على عيسى ﵇، فلتطلق الكلمات على الروح الأعظم، والحبيب الأكرم صلى الله تعالى عليه وسلم، فما عيسى، بل وما موسى، بل «وما، وما..» إلا بعض من ظهور أنواره، وزهرة من رياض أنواره، وروي غير ذلك فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ التوبة أصلها الرجوع وإذا أسندت إلى العبد كانت- كما في الاحياء- عبارة عن مجموع أمور ثلاثة- علم- وهو معرفة ضرر الذنب، وكونه حجابا عن كل محبوب، وحال يثمره ذلك العلم، وهو تألم القلب بسبب فوات المحبوب، ونسميه ندما، وعمل يثمره الحال- وهو الترك والتدارك- والعزم على عدم العود، وكثيرا ما تطلق على الندم وحده لكونه لازما للعلم مستلزما للعمل.

{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı”. Kelimeleri telakki etmekten murat; onları benimseyerek, kabul ederek ve gereğiyle amel ederek karşılamaktır. Bu tabir, insanların uzun bir ayrılıktan sonra gelen bir sevdiğini karşılamasından istiare edilmiştir; zira onlar ikram namına hiçbir şeyi eksik bırakmazlar. İlâhî huzurdan gelen kelimelerin ikramı ise onları almak, kabul etmek ve onlarla amel etmektir. 'Telakkî' tabirinde, Âdem'in aleyhisselâm o vakit uzaklık makamında olduğuna bir ima vardır. { مِنْ رَبِّهِ } ifadesi, { كَلِماتٍ } kelimesinin öne geçmiş hâlidir; { فَتَلَقَّى } fiiline müteallak olduğu da söylenmiştir. Bu da 'ondan öğrendi, belledi' anlamında 'telekkāhü minhu' ifadesindendir. Şayet ilk manadaki letafetten yoksun olmasaydı bunu hüsnükabulle karşılardık. İbn Kesîr, 'kelimeler onu karşıladı' manasında { آدَمُ } kelimesini mansub, { كَلِماتٍ } kelimesini ise merfû okumuştur; sanki affına sebep olduğu için bu kelimeler ona bir ikram olmuştur. Karşılamak (istikbâl), sebebiyet alakasıyla ulaşmaktan mecaz da kılınabilir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan meşhur olarak rivayet edildiğine göre bu kelimeler: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamazsan...” [A'râf: 23] âyetidir. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre ise şudur: 'Sübhâneke'llâhümme ve bi-hamdik, ve tebârekesmük, ve teâlâ ceddük, lâ ilâhe illâ ente, zalemtü nefsî fağfirlî, fe-innehû lâ yağfiru'z-zünûbe illâ ente' (Allah'ım! Seni tenzih eder, hamdinle tesbih ederim; ismin mübarek, şanın yücedir; Senden başka ilah yoktur; kendime zulmettim, beni bağışla; zira günahları ancak Sen bağışlarsın). Bir görüşe göre Âdem Arş'ın direğinde 'Muhammedün Resûlullâh' yazısını görmüş ve O'nun hürmetine şefaat dilemiştir. Şayet kelime tabiri İsa aleyhisselâm için kullanılıyorsa, kelimeler tabiri de pekâlâ en yüce ruh ve en kerîm habîb sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için kullanılır. İsa da kimmiş, hatta Musa da kimmiş, hatta 'o da kim, bu da kimmiş'... Hepsi O'nun nurlarının zuhurundan bir cüz ve nur bahçelerinden bir çiçektir! Başka rivayetler de aktarılmıştır. { فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Bunun üzerine [Rabbi] onun tevbesini kabul etti. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır”. Tevbenin aslı dönmektir. Kul hakkında isnat edildiğinde -İhyâ'da belirtildiği üzere- üç hususun toplamından ibarettir: İlim; bu da günahın zararını ve her sevgiliden alıkoyan bir perde olduğunu bilmektir. Bu ilmin meyvesi olan hâl; bu da sevgilinin elden kaçması sebebiyle kalbin elem duymasıdır ki biz buna nedâmet (pişmanlık) deriz. Bu hâlin meyvesi olan amel; bu da terk etmek, telafi etmek ve bir daha dönmemeye azmetmektir. İlmin gereği ve amelin sebebi olması hasebiyle tevbe kelimesi çoğu zaman sadece nedâmet için kullanılır.

وفي الحديث «الندم توبة»

Nitekim hadiste: «Pişmanlık tevbedir» buyrulmuştur.

وطريق

Bunu

تحصيلها تكميل الإيمان بأحوال الآخرة وضرر المعاصي فيها، وإذا أسندت إليه سبحانه كانت عبارة عن قبول التوبة والعفو عن الذنب ونحوه، أو التوفيق لها والتيسير لأسبابها بما يظهر للتائبين من آياته، ويطلعهم عليه من تخويفاته، حتى يستشعروا الخوف فيرجعوا إليه، وترجع في الآخرة إلى معنى التفضل والعطف، ولهذا عديت- بعلى- وأتى سبحانه بالفاء لأن تلقي الكلمات عين التوبة، أو مستلزم لها، ولا شك أن القبول مترتب عليه، فهي إذا لمجرد السببية، وقد يقال: إن التوبة لما دام عليها صح التعقيب- باعتبار آخرها إذ لا فاصل حينئذ- وعلى كل تقدير لا ينافي هذا ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أنهما بكيا مائتي سنة على ما فاتهما، ولم يقل جل شأنه- فتاب عليهما- لأن النساء تبع يغني عنهن ذكر المتبوع، ولذا طوى ذكرهن في كثير من الكتاب والسنة، وفي الجملة الاسمية ما يقوي رجاء المذنبين، ويجبر كسر قلوب الخاطئين حيث افتتحها ب «أن» وأتى بضمير الفصل وعرف المسند وأتى به من صيغ المبالغة إشارة إلى قبوله التوبة كلما تاب العبد، ويحتمل أن ذلك لكثرة من يتوب عليهم، وجمع بين وصفي كونه توابا وكونه رحيما إشارة إلى مزيد الفضل، وقدم التَّوَّابُ لظهور مناسبته لما قبله، وقيل في ذكر الرَّحِيمُ بعده.

elde etmenin yolu, âhiret hâllerine ve günahların oradaki zararlarına dair imanı kemale erdirmektir. Tevbe Allah Teâlâ'ya isnat edildiğinde ise tevbeyi kabul etmek, günahı affetmek ve benzeri manalara gelir; yahut tevbe edenlere âyetlerini gösterip onları korkutucu şeylerine muttali kılarak tevbe etmelerine muvaffak kılması ve sebeplerini kolaylaştırmasıdır; öyle ki korkuyu hissedip O'na dönerler. Âhirette ise lütuf ve şefkat manasına racidir; bu sebeple 'alâ' harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır. Allah Teâlâ fâ harfini getirmiştir; zira kelimelerin telakkisi tevbenin ta kendisidir yahut onu gerektiren şeydir; kabulün ise buna terettüp ettiğinde şüphe yoktur. O hâlde buradaki fâ sadece sebebiyet içindir. Denildi ki: Tevbe üzere devam edildiği için, sonu itibariyle ta'kîb sahih olmuştur; zira bu durumda arada hiçbir fasıla yoktur. Her takdire göre bu durum, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen Âdem ile Havvâ'nın kaçırdıkları nimetlere iki yüz sene ağladıkları haberiyle çelişmez. Allah Teâlâ 'fetâbe aleyhimâ' (ikisinin tevbesini kabul etti) buyurmamıştır; zira kadınlar tâbidir, metbûun zikredilmesi onlara bedel yeterlidir; nitekim Kitap ve Sünnet'in pek çok yerinde kadınların zikri bu sebeple dürülmüştür. İsim cümlesinde günahkârların ümidini kuvvetlendiren ve hatalı kimselerin kırık kalplerini saran hususlar vardır; zira cümleye 'inne' ile başlamış, fasıl zamiri getirmiş, müsnedi marife kılmış ve kul her tevbe ettiğinde tevbesini kabul ettiğine işaret etmek üzere mübalağa sîgalarından getirmiştir. Tevbesini kabul ettiği kimselerin çokluğu sebebiyle böyle gelmiş olması da muhtemeldir. Tevvâb ve Rahîm vasıflarını bir arada zikretmesi lütfunun fazlalığına işarettir. Kendisinden önceki ifadeye uygunluğu zâhir olduğu için { التَّوَّابُ } ismini öne geçirmiştir. { الرَّحِيمُ } isminin ondan sonra zikredilmesinde ise:

إشارة إلى أن قبول التوبة ليس على سبيل الوجوب- كما زعمت المعتزلة- بل على سبيل الترحم والتفضل، وأنه الذي سبقت رحمته غضبه، فيرحم عبده في عين غضبه- كما جعل هبوط آدم سبب ارتفاعه، وبعده سبب قربه- فسبحانه من تواب ما أكرمه، ومن رحيم ما أعظمه، وإذا فسر التواب بالرجاع إلى المغفرة- كان الكلام تذييلا- لقوله تعالى:

Tevbenin kabulünün -Mûtezile'nin iddia ettiği gibi- vücûb yoluyla değil, bilakis merhamet ve lütuf yoluyla olduğuna; rahmeti gazabını geçmiş olan O Yüce Zat'ın, gazabının tam ortasında bile kuluna merhamet edeceğine bir işaret vardır -nitekim Âdem'in inişini yükselmesine, uzaklaşmasını ise yakınlaşmasına sebep kılmıştır-. Tevvâb olan Allah ne kadar cömert, Rahîm olan Allah ne kadar yücedir! Şayet Tevvâb ismi 'mağfirete çokça dönen' şeklinde tefsir edilirse bu söz Allah Teâlâ'nın:

فَتابَ عَلَيْهِ أو بالذي يكثر الإعانة على التوبة- كان تذييلا- لقوله تعالى: فَتَلَقَّى آدَمُ إلخ، وقرأ نوفل إِنَّهُ بفتح الهمزة على تقدير- لأنه- قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً كرر للتأكيد، فالفصل لكمال الاتصال- والفاء- في فَتَلَقَّى للاعتراض، إذ لا يجوز تقدم المعطوف على التأكيد، وفائدته الإشارة إلى مزيد الاهتمام بشأن التوبة وأنه يجب المبادرة إليها- ولا يمهل- فإنه ذنب آخر مع ما في ذلك من إظهار الرغبة بصلاح حاله ﵇ وفراغ باله، وإزالة ما عسى يتشبث به الملائكة ﵈، وقد فضل عليهم وأمروا بالسجود له، أو كرر ليتعلق عليه معنى آخر غير الأول، إذ ذكر إهباطهم «أولا» للتعادي وعدم الخلود، والأمر فيه تكويني «وثانيا» ليهتدي من يهتدي، ويضل من يضل، والأمر فيه تكليفي، ويسمى هذا الأسلوب في البديع- الترديد- فالفصل حينئذ للانقطاع لتباين الغرضين، وقيل:

{ فَتابَ عَلَيْهِ } buyruğu için bir tezyil olur; şayet 'tevbeye çokça yardım eden' şeklinde tefsir edilirse Allah Teâlâ'nın: { فَتَلَقَّى آدَمُ } buyruğu için bir tezyil olur. Nevfel, 'çünkü O' takdiriyle hemzenin fethasıyla 'ennehû' okumuştur. { قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً } “Demiştik ki: 'Hepiniz oradan inin!'” Bu emir tekit için tekrarlanmıştır; cümlenin fasledilmesi ise tam bir ittisal (kemâl-i ittisâl) sebebiyledir. { فَتَلَقَّى } ifadesindeki fâ ise itiraziyye içindir; zira matufun tekitten önce gelmesi caiz değildir. Bunun faydası, tevbe meselesinin ehemmiyetine ve ona hemen yönelmek gerektiğine -asla ertelenmemesine, zira ertelemenin ayrı bir günah olduğuna- işaret etmekle birlikte, Âdem'in aleyhisselâm hâlinin ıslahına ve gönlünün ferahlamasına duyulan rağbeti izhar etmek ve kendisine üstün kılınıp secde etmeleri emredilen meleklerin aleyhimesselâm zihinlerine takılabilecek şeyleri izale etmektir. Yahut ilk emirden farklı bir manaya taalluk etmesi için tekrarlanmıştır; zira inişleri 'birincisinde' düşmanlık ve ebedi kalmama gayesiyle zikredilmiştir ve oradaki emir tekvînîdir; 'ikincisinde' ise hidayete erecek olanın hidayete ermesi, sapacak olanın sapması gayesiyle zikredilmiştir ve buradaki emir teklifîdir. Bu üsluba bedî' ilminde 'terdîd' adı verilir; bu durumda fasl iki gayenin farklılığı sebebiyle inkıtâ içindir. Denildi ki:

إن إنزال القصص للاعتبار بأحوال السابقين، ففي تكرير الأمر تنبيه على أن الخوف الحاصل من تصور إهباط آدم ﵇ المقترن بأحد هذين الأمرين من التعادي والتكليف كاف لمن له حزم، وخلا عن عذر أن تعوقه عن مخالفة حكمه تعالى، فكيف المخالفة الحاصلة من تصور الإهباط المقترن بهما؟؟ فلو لم يعد الأمر لعطف فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ على «الأول» فلا يفهم إلا إهباط مترتب عليه جميع هذه الأمور، ويحتمل- على بعد- أن تكون فائدة التكرار التنبيه على أنه تعالى هو الذي أراد ذلك، ولولا إرادته لما كان ما كان ولذلك أسند الإهباط إلى نفسه مجردا عن التعليق بالسبب بعد إسناد إخراجهما إلى الشيطان، فهو قريب من قوله عز شأنه: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الأنفال: ١٧] وقال الجبائي: إن «الأول» من الجنة إلى السماء «والثاني» منها إلى الأرض، ويضعفه ذكر وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ عقيب الأول وجَمِيعاً حال من فاعل اهْبِطُوا أي مجتمعين، سواء كان في زمان واحد أو لا، وقد يفهم الاتحاد في الزمان من سياق الكلام، كما قيل به في فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [الحجر: ٣٠] وأبعد ابن عطية فجعله تأكيدا لمصدر محذوف أي هبوطا جميعا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ.

Kıssaların indirilmesi geçmişlerin hâllerinden ibret almak içindir. Emrin tekrarlanmasında şöyle bir uyarı vardır: Âdem'in aleyhisselâm inişinin düşmanlık ve mükellefiyetten ibaret bu iki durumdan biriyle birlikte tasavvur edilmesinden hâsıl olan korku, basiret sahibi ve mazeretsiz bir kimseyi Allah Teâlâ'nın hükmüne muhalefetten alıkoymaya yeterlidir; o hâlde inişin bu iki durumun her ikisiyle birlikte tasavvur edilmesinden doğacak muhalefet korkusu nasıl olur?! Şayet emir tekrarlanmasaydı { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } ifadesi 'birinciye' atfedilirdi ve bu durumda bütün bu hususların terettüp ettiği tek bir inişten başkası anlaşılmazdı. Uzak bir ihtimalle tekrarın faydası; bunu dileyenin Allah Teâlâ olduğuna, O'nun iradesi olmasaydı vuku bulan şeylerin gerçekleşmeyeceğine dikkat çekmek de olabilir. Bu sebeple çıkarılmalarını şeytana isnat ettikten sonra inişi sebebe bağlamaksızın bizzat kendi zâtına isnat etmiştir. Bu da Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [Enfâl: 17] âyetine yakındır. Cübbâî şöyle demiştir: 'Birincisi cennetten semayadır, ikincisi ise semadan arzadadır.' Ancak birincinin hemen ardından { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } buyrulması bu görüşü zayıflatır. { جَمِيعاً } kelimesi { اهْبِطُوا } fiilinin failinden hâldir; yani ister aynı zamanda olsun ister olmasın 'topluca' demektir. { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr: 30] âyetinde söylendiği gibi sözün akışından zamanca birliktelik de anlaşılabilir. İbn Atıyye ise uzak bir görüşle bunu hazfedilmiş bir mastarın tekidi kılmıştır; yani 'hepiniz topluca bir inişle inin' demektir. { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Eğer benden size bir hidayet gelir de kim benim hidayetime uyarsa, artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de”.

لا يدخل في الخطاب غير المكلف، وأدرج الكثيرون إِبْلِيسَ لأنه مخاطب بالإيمان- والفاء- لترتيب ما

Mükellef olmayanlar hitaba dâhil değildir; pek çok âlim imanla muhatap olduğu için İblis'i de dâhil etmiştir. Fâ harfi, kendisinden sonrasını

بعدها على الهبوط المفهوم من الأمر وإما مركبة من إن الشرطية و «ما» الزائدة للتأكيد، وكثر تأكيد الفعل بعدها بالنون، ولم يجب كما يدل عليه قول سيبويه: إن شئت لم تقحم النون، كما أنك إن شئت لم تجئ «بما» وقد ورد ذلك في قوله:

emir kavramından anlaşılan inişe bağlamak (tertip) içindir. { فَإِمَّا } edatı şart bildiren 'in' (إن) ile tekit için gelen zâid 'mâ' (ما) edatından mürekkeptir. Bu edattan sonra gelen fiilin nûn-i tekit ile pekiştirilmesi çokça vârit olmuştur, ancak Sibeveyh'in: 'Dilersen nûn getirmezsin, tıpkı dilersen mâ getirmediğin gibi' sözünün delalet ettiği üzere vâcip değildir. Nitekim şairin şu sözünde nûnsuz olarak vârit olmuştur:

يا صاح إما تجدني غير ذي جدة ... فما التخلي عن الخلان من شيمي

Ey dostum! Beni mal mülk sahibi görmesen de... Dostları terk etmek benim ahlakımdan değildir.

وقوله:

Ve şairin şu sözü:

إما أقمت وإما كنت مرتحلا ... فالله يحفظ ما تبقي وما تذر

İster ikamet et ister yolcu ol... Allah geride bıraktığını da terk ettiğini de korur.

وحمل ذلك من قال بالوجوب على الضرورة وهو مما لا ضرورة إليه، والقول بأنه يلزم حينئذ مزية التابع الذي هو حرف الشرط على المتبوع وهو الفعل- يدفعه أن التابع ومؤكده تابع فلا مزية، أو أن «ما» لتأكيد الفعل في أوله كما أن النون إذا كانت تأكيدا له في آخره وجيء بحرف الشك إذ لا قطع بالوقوع فإنّه تعالى لا يجب عليه شيء بل إن شاء هدى وإن شاء ترك، وقيل: بالقطع واستعمال «إن» في مقامه لا يخلو عن نكتة كتنزيل العالم منزلة غيره بعدم جريه على موجب العلم، ويحسنه سبق ما سيق وقوعه من آدم، وقيل: إن زيادة «ما» والتوكيد بالثقيلة لا يتقاعد في إفادة القطع عن إذا، نعم لا ينظر فيه إلى الزمان بل إلى أنه محقق الوقوع أبهم وقته، وأنت تعلم أن ما اخترناه أسلم وأبعد عن التكلف مما ذكر- وإن جل قائله فتدبر- و «مني» متعلق بما قبله، وفيه شبه الالتفات- كما في البحر- وأتى بالضمير الخاص هنا للرمز إلى أن اللائق- بمن- هدى التوحيد الصرف وعدم الالتفات إلى الكثرة، ونكر- الهدى- لأن المقصود هو المطلق ولم يسبق فيه عهد فيعرف، وفي المراد به هنا أقوال، فقيل الكتب المنزلة، وقيل: الرسل، وقيل: محمد صلى الله تعالى عليه وسلم. ولعل المراد هديه الذي جاء به نوابه عليهم الصلاة والسلام، والفاء في «فمن» للربط و «ما» بعد جملة شرطية وقعت جوابا للشرط الأول على حدّ- إن جئتني فإن قدرت أحسنت إليك- وقال السجاوندي: جوابه محذوف أي فاتبعوه، واختار أبو حيان كون «من» هذه موصولة لما في المقابل من الموصول، ودخلت الفاء في خبرها لتضمنها معنى الشرط، ووضع المظهر موضع المضمر في هداي إشارة للعلية لأن الهدى بالنظر إلى ذاته واجب الاتباع، وبالنظر إلى أنه أضيف إليه تعالى إضافة تشريف أحرى وأحق أن يتبع، وقيل: لم يأت به ضميرا لأنه أعم من الأول لشموله لما يحصل بالاستدلال والعقل، ولم يقل الهدى لئلا تتبادر العينية أيضا لأن النكرة في الغالب إذا أعيدت معرفة كانت عين الأول مع ما في الإضافة إلى نفسه تعالى من التعظيم ما لا يكون لو أتى به معرفا باللام، والخوف الفزع في المستقبل، والحزن ضد السرور مأخوذ من الحزن- وهو ما غلظ من الأرض- فكأنه ما غلظ من الهمّ، ولا يكون إلا في الأمر الماضي على المشهور، ويؤول حينئذ نحو إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ [يوسف: ١٣] بعلم ذلك الواقع، وقيل: إنه والخوف كلاهما في المستقبل لكن الخوف استشعارهم لفقد مطلوب، والحزن استشعار غم لفوت محبوب، وجعل هنا نفي الخوف كناية عن نفي العقاب، ونفي الحزن كناية عن نفي الثواب وهي أبلغ من الصريح وآكد لأنها كدعوى الشيء ببينة، والمعنى- لا خوف عليهم- فضلا عن أن يحل بهم مكروه، ولا هم يفوت عنهم محبوب فيحزنوا عليه، فالمنفي عن الأولياء خوف حلول المكروه والحزن في الآخرة، وفيه إشارة إلى أنه يدخلهم الجنة التي هي دار السرور والأمن لا خوف فيها ولا حزن، وحينئذ يظهر التقابل بين الصنفين في الآيتين، وقال بعض الكبراء: خوف المكروه منفي عنهم مطلقا. وأما خوف الجلال ففي غاية الكمال والمخلصون على خطر عظيم، وقيل: المعنى- لا خوف عليهم- من الضلالة في الدنيا، ولا حزن من الشقاوة في العقبى، وقدم انتفاء الخوف لأن انتفاء الخوف فيما هو آت أكثر من انتفاء الحزن على ما فات. ولهذا صدر بالنكرة التي هي أدخل في النفي، وقدم

Vücubunu savunanlar bu durumu zarurete hamletmişlerdir; oysa buna hiç gerek yoktur. Bu durumda tâbi olan şart harfinin, metbû olan fiile üstünlüğünün gerekeceği iddiası ise, tâbi ile onun tekit edicisinin de tâbi olmasıyla bertaraf edilir; dolayısıyla ortada bir üstünlük yoktur. Ya da nûn harfi nasıl fiilin sonunda bir tekit ise, “mâ” da fiilin başında bir tekittir. Vukuu kesin olmadığından şüphe harfi getirilmiştir; zira Allah Teâlâ’ya hiçbir şey vacip değildir, bilakis dilerse hidayet eder, dilerse bırakır. Bir görüşe göre ise vuku kesindir; bu makamda “in” (إِنْ) edatının kullanılması, ilmin gereğine göre hareket etmemesi sebebiyle âlim olanın âlim olmayan yerine konulması gibi latif bir nükte taşır. Âdem’den vuku bulduğu daha önce zikredilen durum da bunu güzelleştirir. Yine denilmiştir ki, “mâ”nın ziyadeliği ve şeddeli nûn ile yapılan tekit, kesinlik bildirmede “izâ” (إِذَا) edatından geri kalmaz; evet, burada zamana değil, vakti müphem olmakla birlikte vukuunun kesin olduğuna bakılır. Sen de bilirsin ki bizim tercih ettiğimiz görüş, -söyleyeni ne kadar yüce olursa olsun- zikredilenlerden daha selametli ve tekellüften daha uzaktır, iyi düşün! “Menden” (مِنِّي) ifadesi kendisinden öncekine taalluk eder ve el-Bahr’da belirtildiği üzere onda iltifata benzer bir durum vardır. Burada hususi zamirin getirilmesi, hidayet edene yaraşanın sırf tevhid olduğuna ve çokluğa iltifat etmemek gerektiğine işaret etmek içindir. Hidayet kelimesi nekre yapılmıştır; çünkü kastedilen mutlaktır ve onda zihinde önceden belirlenmiş bir ahid bulunmadığından marife kılınmamıştır. Burada onunla ne kastedildiği hususunda görüşler vardır: İndirilen kitaplar olduğu söylenmiştir; peygamberler olduğu söylenmiştir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu söylenmiştir. Muhtemelen kastedilen, vekilleri [olan peygamberlerin] aleyhimüssalâtü vesselâm getirdiği hidayetidir. “Femen” (فَمَنْ) kelimesindeki fâ harfi rabıt içindir; ondan sonraki şart cümlesi ise tıpkı “bana gelirsen, eğer gücüm yeterse sana ihsanda bulunurum” ifadesinde olduğu gibi birinci şartın cevabı olarak vaki olmuştur. Seccâvendî şöyle demiştir: Cevabı mahzuftur, yani “artık ona uyun” demektir. Ebû Hayyân, karşıtındaki mevsulden ötürü buradaki “men”in (مَنْ) mevsule olmasını tercih etmiştir; haberine şart manası içerdiği için fâ girmiştir. { هُدايَ } ifadesinde zamir yerine zahir ismin konulması illet bildirmek içindir; çünkü hidayet, zâtı itibarıyla uyulması vacip olandır; Allah Teâlâ’ya teşrif izafetiyle nispet edilmesi bakımından ise uyulmaya çok daha layık ve haktır. Bir görüşe göre, istidlal ve akılla elde edilenleri de kapsaması sebebiyle birincisinden daha genel olduğu için zamir olarak getirilmemiştir. Aynı şekilde birincinin aynısı olduğu vehmedilmesin diye [harf-i tarifli olarak] “el-hüdâ” da denmemiştir; zira nekre bir kelime marife olarak tekrarlandığında çoğunlukla birincinin aynısı olur. Bununla birlikte Zât-ı Teâlâ’ya izafe edilmesinde, lâm ile marife kılınsaydı bulunmayacak bir tazim vardır. Havf, gelecekteki korkudur; hüzn ise sürûrun (sevincin) zıddıdır ve sert/engebeli yer anlamına gelen “hazn” kelimesinden alınmıştır, adeta tasanın sertleşip yoğunlaşması gibidir. Meşhur kabule göre hüzn ancak geçmişteki bir iş için olur ve bu durumda { إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ } “Onu götürmeniz beni cidden üzer” [Yûsuf: 13] âyeti gibi yerler, o vuku bulacak şeyin bilinmesiyle tevil edilir. Korku ile hüznün her ikisinin de geleceğe dair olduğu, ancak korkunun istenen bir şeyin kaybedileceğini hissetmek, hüznün ise sevilen bir şeyin elden çıkmasından doğan kederi hissetmek olduğu da söylenmiştir. Burada korkunun nefyedilmesi azabın nefyinden kinaye, hüznün nefyedilmesi ise sevabın nefyinden [yani sevaptan mahrum kalmanın yokluğundan] kinaye kılınmıştır; bu da açık ifadeli olmaktan daha beliğ ve daha tekitlidir, zira bir şeyi deliliyle iddia etmek gibidir. Anlam şudur: Başlarına hoşlanmadıkları bir durumun gelmesi bir yana, onlara hiçbir korku yoktur; sevilen hiçbir şeyi kaçırmazlar ki ona üzülsünler. Dolayısıyla evliyaullahtan nefyedilen şey, âhirette başa hoşlanılmayacak bir şeyin gelmesi korkusu ve hüzündür. Bunda, onları içinde hiçbir korku ve hüznün bulunmadığı sevinç ve emniyet yurdu olan cennete koyacağına da işaret vardır. Bu durumda iki âyetteki iki zümre arasındaki karşıtlık ortaya çıkar. Bazı büyük zatlar şöyle demiştir: Hoşlanılmayacak şeyin korkusu onlardan mutlak olarak nefyedilmiştir; celâl korkusuna gelince, o son derece kemal mertebesindedir ve ihlas sahipleri büyük bir tehlike üzeredirler. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Onlara dünyada dalalete düşme korkusu yoktur, âhirette de şekavete uğrama hüznü yoktur. Korkunun nefyedilmesi öne geçirilmiştir; çünkü gelecek olana dair korkunun nefyedilmesi, geçmiş olana dair hüznün nefyedilmesinden daha önemlidir. Bu yüzden nefye daha elverişli olan nekre ile başlanmış ve

الضمير إشارة إلى اختصاصهم بانتفاء الحزن وأن غيرهم يحزن. والمراد بيان دوام الانتفاء لا بيان انتفاء الدوام كما يتوهم من كون الخبر في الجملة الثانية مضارعا لما تقرر في محله أن النفي وإن دخل على نفس المضارع يفيد الدوام والاستمرار بحسب المقام، وذكر بعض الناس أن العدول عن لا خوف لهم أو عندهم إلى- لا خوف عليهم- للإشارة إلى أنهم قد بلغت حالهم إلى حيث لا ينبغي أن يخاف أحد عليهم. وفي البحر أنه سبحانه كني بعليهم عن الاستيلاء والإحاطة إشارة إلى أن الخوف لا ينتفي بالكلية ألا ترى انصراف النفي على كونية الخوف عليهم، ولا يلزم من نفي كونية استيلاء الخوف انتفاؤه في كل حال، فلا دليل

hüznün nefyi hususunda onların tahsis edildiğine ve başkalarının hüzünleneceğine işaret etmek üzere zamir öne alınmıştır. Kastedilen, ikinci cümledeki haberin muzari olmasından vehmedilebileceği gibi devamlılığın nefyi değil, nefyin devamlılığını beyandır; zira yerinde sabit olduğu üzere nefy, muzarinin bizzat kendisine dâhil olsa bile makama göre devamlılık ve istimrar ifade eder. Bazıları, “onlar için bir korku yoktur” (lâ havfe lehüm) veya “onların nezdinde bir korku yoktur” (lâ havfe indehüm) denilmeyip { لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } denilmesine sapılmasının, onların durumlarının artık üzerlerine kimsenin korkmasına gerek kalmayacak bir dereceye ulaştığına işaret etmek için olduğunu zikretmiştir. el-Bahr’da ise Allah Teâlâ’nın “aleyhim” ifadesiyle istila ve ihatadan kinaye yaptığı, bunun da korkunun tamamen kalkmadığına işaret ettiği belirtilir. Görmez misin ki nefy, korkunun onların üzerinde vaki olmasına yöneliktir; korkunun istila edici oluşunun nefyi ise her durumda nefyini gerektirmez. Dolayısıyla

في الآية على نفي أهوال القيامة وخوفها عن المطيعين، وأنت تعلم أن فيما أشرنا إليه كناية غنية عن مثله وكذا عما قيل إن نفي الاستيلاء للتعريض بالكفار، والإشارة إلى أن الخوف مستول عليهم. هذا وقرأ الأعرج «هداي» بسكون الياء، وفيه الجمع بين ساكنين وذلك من إجراء الوصل مجرى الوقف. وقرأ الجحدري وغيره «هدي» بقلب الألف ياء وإدغامها في الياء على لغة هذيل. وقرأ الزهري وغيره «فلا خوف» بالفتح، وابن محيصن باختلاف عنه بالرفع من غير تنوين، وكأنه حذف لنية الإضافة، أو لكثرة الاستعمال، أو لملاحظة اللام في الاسم- على ما في البحر- ليحصل التعادل في كون لا دخلت على المعرفة في كلا الجملتين وهو على قراءة الجمهور مبتدأ، وعَلَيْهِمْ خبره أو أن لا عاملة عمل ليس كما قال ابن عطية والأول أولى.

âyette itaatkâr kimselerden kıyamet dehşetinin ve korkusunun nefyine dair bir delil yoktur. Sen bilirsin ki işaret ettiğimiz kinaye, böylesi yorumlara ve keza istilanın nefyinin kâfirlere tariz ve korkunun onları istila ettiğine işaret için olduğu şeklindeki sözlere ihtiyaç bırakmayacak derecede yeterlidir. el-A‘rec { هُدايَ } kelimesini yâ harfinin sükûnu ile okumuştur; bunda iki sakinin birleşmesi vardır ve bu da vaslın vakıf yerine konulmasından kaynaklanır. Cahderî ve başkaları, Hüzeyl lehçesi üzere elifi yâ’ya kalbedip yâ harfine idğam ederek { هُديَّ } şeklinde okumuşlardır. Zührî ve başkaları fetha ile { فَلا خَوْفَ }, İbn Muhaysın ise farklı bir rivayetle tenvinsiz ref ile [fer-ref‘u] okumuştur; bu tenvin sanki izafet niyetine veya çokça kullanıldığı için yahut el-Bahr’da geçtiği üzere her iki cümlede de lâ edatının marifeye dâhil olmasındaki denkliği sağlamak için kelimedeki lâma mülahazaten hazfedilmiştir. Bu, cumhurun kıraatine göre mübtedadır, { عَلَيْهِمْ } ise onun haberidir veya İbn Atıyye’nin dediği gibi lâ, leyse gibi amel etmektedir; fakat birinci görüş daha evladır.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ عطف على فَمَنْ تَبِعَ قسيم له كأنه قال: ومن لم يتبعه، وإنما أوثر عليه ما ذكر تعظيما لحال الضلالة وإظهارا لكمال قبحها أو لأن من لم يتبع شامل لمن لم تبلغه الدعوة ولم يكن من المكلفين فعدل عن ذلك لإخراجهم، ولأنه شامل للفاسق بناء على أن المراد بالمتابعة المتابعة الكاملة ليترتب عليه عدم الخوف والحزن فلو قال سبحانه ذلك لزم منه خلوده في النار ولما قال ما قال لم يلزم ذلك بل خرج الفاسق من الصنفين، ويعلم بالفحوى أن عليه خوفا وحزنا على قدر عدم المتابعة- ولو جعل قوله تعالى:

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İnkâr edenler ve âyetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [âyeti], { فَمَنْ تَبِعَ } ifadesine matuftur ve onun karşıtıdır; sanki “kim de ona uymazsa” buyurmuştur. Dalaletin durumunu büyütmek ve çirkinliğinin kemalini göstermek için bu şekilde ifade tercih edilmiştir; yahut “kim uymazsa” ifadesi tebliğe ulaşmamış ve mükelleflerden olmayan kimseleri de kapsayacağı için onları dışarıda bırakmak maksadıyla bundan sarfınazar edilmiştir; bir de korku ve hüznün bulunmaması neticesinin doğması için tâbi olmaktan kastın kâmil mânada tâbi olmak olduğu esasına binaen fâsıkı da kapsayacağından dolayı böyledir; zira Allah Teâlâ öyle deseydi fâsıkın cehennemde ebedî kalması gerekirdi. Fakat dediği gibi deyince bu gerekmemiş, bilakis fâsık iki grubun da dışına çıkmıştır; sözün gelişinden (fahvâsından) tâbi olmama miktarınca onun üzerinde korku ve hüzün bulunacağı anlaşılır. Şayet Cenâb-ı Hakk’ın:

وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ حينئذ لنفي استمرار الخوف والحزن، وأريد بمتابعة الهدى الإيمان به تعالى- كان داخلا في فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ إلا أن أولياء كتاب الله تعالى لا يرضون ذلك ولا يقبلون- وأولئك لا خوف عليهم ولا هم يحزنون- وإيراد الموصول بصيغة الجمع للإشارة إلى كثرة الكفرة، والمتبادر من الكفر الكفر بالله تعالى، ويحتمل أن يكون كفروا وكذبوا متوجهين إلى الجار والمجرور فيراد بالكفر بالآيات إنكارها بالقلب، وبالتكذيب إنكارها باللسان. والآية في الأصل العلامة الظاهرة بالقياس إلى ذي العلامة، ومنه آية القرآن لأنها علامة لانقطاع الكلام الذي بعدها والذي قبلها، أو لأنها علامة على معناها وأحكامها، وقيل: سميت آية لأن الآية تطلق على الجماعة أيضا، كما قال أبو عمرو يقال: خرج القوم بآيتهم أي بجماعتهم، وهي جماعة من القرآن وطائفة من الحروف، وذكر بعضهم أنها سميت بذلك لأنها عجب يتعجب من إعجازه، كما يقال: فلان آية من الآيات، وفي أصلها ووزنها أقوال: فمذهب سيبويه والخليل أن أصلها أيية- بفتحات- قلبت الياء الأولى ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها على خلاف القياس- كغاية وراية- إذ المطرد عند اجتماع حرفي علة إعلال الآخر لأنه محل التغيير، ومذهب الكسائي أن أصلها آيية- كفاعلة- وكان القياس أن تدغم كدابة، إلا أنه ترك ذلك تخفيفا فحذفوا عينها، ومذهب الفراء أن وزنها فعلة- بسكون العين- من تأيّ القوم إذا اجتمعوا، وقالوا في الجمع: آياء كأفعال، فظهرت الياء، والهمزة الأخيرة بدل ياء والألف الثانية بدل من همزة هي فاء الكلمة، ولو كان عينها واوا لقالوا في الجمع: آواء، ثم إنهم قلبوا الياء الساكنة ألفا على غير القياس لعدم تحركها وانفتاح ما قبلها. ومذهب الكوفيين أن وزنها- أيية- كنبقة فأعلت وهو في الشذوذ كالأول، وقيل: وزنها فعلة بضم العين، وقيل: أصلها أياة فقدمت اللام وأخرت العين- وهو ضعيف- وكل الأقوال فيها لا تخلو عن شذوذ، ولا بدع فهي آية، والمراد بالآيات هنا الكتب المنزلة أو الأنبياء، أو القرآن، أو الدوال عليه سبحانه من كتبه ومصنوعاته، وينزل المعقول منزلة الملفوظ ليتأتى التكذيب، وأتى سبحانه بنون العظمة لتربية المهابة وإدخال الروعة، وأضاف تعالى الآيات إليها لإظهار كمال قبح التكذيب بها، وأشار ب أُولئِكَ إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة للإشعار بتميز أُولئِكَ بذلك الوصف تميزا مصححا للإشارة الحسية مع الإيذان ببعد منزلتهم فيه وهو مبتدأ خبره

{ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } kavli bu durumda korku ve hüznün devamlılığının nefyine hamledilip hidayete tâbi olmaktan maksat da Allah Teâlâ’ya iman kılınsaydı, [fâsık] { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } âyetinin kapsamına girerdi; ne var ki Allah’ın Kitabı’nın dostları buna razı olmaz ve bunu kabul etmezler; { وَأُولَئِكَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ }. Mevsulün çoğul sığasıyla getirilmesi kâfirlerin çokluğuna işaret etmek içindir. Küfürden ilk akla gelen Allah Teâlâ’yı inkârdır; “küfrettiler” ve “yalanladılar” fiillerinin her ikisinin de car ve mecrura müteveccih olması da muhtemeldir; bu durumda âyetleri küfürden maksat onları kalple inkâr etmek, yalanlamaktan maksat ise onları dille inkâr etmek olur. Âyet aslen, alâmet sahibi olan şeye kıyasla açık alâmet demektir. Kendisinden sonraki ve önceki sözün kesildiğine alâmet olduğu için yahut manasına ve hükümlerine bir alâmet olduğu için Kur’an âyetine de bu isim verilmiştir. Ebû Amr’ın dediği gibi topluluk için de âyet lafzı kullanıldığından dolayı bu adın verildiği söylenmiştir; nitekim 'kavim kendi âyetleriyle (yani topluluklarıyla) çıktı' denir; o da Kur’an’dan bir cemaat ve harflerden bir gruptur. Bazıları ise onun, mucizeliğine hayran kalınan şaşırtıcı bir şey olduğu için bu şekilde isimlendirildiğini zikretmiştir; nitekim 'falan kişi âyetlerden bir âyettir (harikadır)' denir. Kelimenin aslı ve vezni hakkında görüşler vardır: Sîbeveyh ve Halîl’in mezhebine göre aslı fethalarla 'eyyetün'dür (أَيَيَة); gaaye (غَايَة) ve râye (رَايَة) kelimelerinde olduğu gibi kıyasa aykırı olarak birinci yâ harekeli ve kendisinden önceki harf fethalı olduğu için elife kalbedilmiştir; zira iki illet harfi bir araya geldiğinde kurallı olan, değişme yeri olduğu için ikincisinin i‘lâle uğramasıdır. Kisâî’nin mezhebine göre aslı fâile (فَاعِلَة) gibi 'âiyetün'dür (آيِيَة); dâbbe (دَابَّة) kelimesinde olduğu gibi idğam yapılması kıyas gereğiydi, fakat hafifletmek amacıyla bu terk edilerek aynü’l-fiili hazfedilmiştir. Ferrâ’nın mezhebine göre ise kavim toplandığında söylenen 'teeyye’l-kavm' (تَأَيَّى) fiilinden 'fa‘letün' (فَعْلَة) veznindedir; çoğulunda 'ef‘âl' (أَفْعَال) gibi 'âyâ'' (آيَاء) demişlerdir; böylece yâ ortaya çıkmıştır. Son hemze yâ’dan bedeldir, ikinci elif ise kelimenin fâü’l-fiili olan hemzeden bedeldir; şayet aynü’l-fiili vâv olsaydı çoğulunda 'âvâ'' (آوَاء) derlerdi. Sonra da sakin olan yâ’yı, harekeli olmamasına ve mâkabli meftuh bulunmamasına rağmen kıyasa aykırı olarak elife kalbetmişlerdir. Kûfelilerin mezhebine göre ise nebika (نَبِقَة) gibi 'eyyetün' (أَيِيَة) veznindedir ve i‘lâl görmüştür; bu da şâzlıkta birincisi gibidir. Aynü’l-fiilin zammesiyle 'fu‘letün' (فُعْلَة) vezninde olduğu da söylenmiştir. Aslının 'eyetün' (أَيَاة) olup lâmü’l-fiilin öne alınıp aynü’l-fiilin tehir edildiği de söylenmiştir ki bu zayıftır. Bu kelime hakkındaki bütün görüşler şâzlıktan uzak değildir; zaten bunda şaşılacak bir şey yoktur, zira o bir âyettir! Burada âyetlerden maksat indirilen kitaplar veya peygamberler yahut Kur’an ya da kitaplarından ve yarattıklarından Allah Teâlâ’ya delalet eden delillerdir; yalanlamanın tahakkuk edebilmesi için akılla kavrananlar telaffuz edilenlerin yerine konur. Allah Teâlâ mehâbet tesis etmek ve kalplere ürperti vermek için azamet nûnu getirmiş, âyetleri yalanlamanın çirkinliğinin kemalini göstermek için de âyetleri bu nûna izafe etmiştir. { أُولئِكَ } ile, sıla cümlesindeki vasıfla nitelenmiş olması hasebiyle mevsule işaret etmiştir; bu da onların o vasıfta, hissî işareti sahih kılacak bir temeyyüzle ayırt edildiklerini hissettirmek ve onun içindeki derekelerinin uzaklığını bildirmek içindir. Bu mübtedadır, haberi ise

أصحاب وهو جمع صاحب، وجمع فاعل على أفعال شاذ كما في البحر، ومعنى الصحبة الاقتران بالشيء، والغالب في العرف أن تطلق على الملازمة، وهذه الجملة خبر عن الذين، ويحتمل أن يكون اسم الإشارة بدلا منه أو عطف بيان، والأصحاب خبره، والجملة الاسمية بعد في حيز النصب على الحالية لورود التصريح في قوله تعالى: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِينَ فِيها [التغابن: ١٠] وجوّز كونها حالا من النار لاشتمالها على ضميرها، والعامل معنى الإضافة أو اللام المقدرة، أو في حيز الرفع على أنها خبر آخر- لأولئك- على رأي من يرى ذلك، قال أبو حيان: ويحتمل أن تكون مفسرة لما أبهم في أَصْحابُ النَّارِ مبينة أن هذه الصحبة لا يراد منها مطلق الاقتران بل الخلود، فلا يكون لها إذ ذاك محل من الإعراب، والخلود هنا الدوام على ما انعقد عليه الإجماع، ومن البديع ما ذكره بعضهم أن في الآيتين نوعا منه، يقال له الاحتباك، ويا حبذاه لولا الكناية المغنية عما هناك.

{ أَصْحابُ } kelimesidir; bu da sâhibin çoğuludur. el-Bahr’da zikredildiği üzere fâil vezninin ef‘âl vezninde çoğul yapılması şâzdır. Sohbetin anlamı bir şeye bitişmektir; örfteki galip kullanım ise mülazemete (ayrılmamaya) ıtlak olunmasıdır. Bu cümle { الَّذِينَ } kelimesinin haberidir. İsm-i işaretin ondan bedel veya atf-ı beyan, { أَصْحابُ } kelimesinin de haberi olması muhtemeldir. Sonrasındaki isim cümlesi, Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِينَ فِيها } [Tegâbün: 10] kavlindeki açık ifadeden dolayı hâl konumunda nasb mahallindedir; onun zamirini içerdiği için cehennemden hâl olması da caiz görülmüştür; âmil ise izafet manası veya takdir edilen lâm harfidir; yahut bunu caiz görenlerin re’yine göre { أُولئِكَ } için diğer bir haber olarak ref mahallindedir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: { أَصْحابُ النَّارِ } ifadesindeki müphemliği tefsir edip bu beraberlikten mutlak bitişikliğin değil bilakis ebedîliğin kastedildiğini beyan eden müfessire cümlesi olması da muhtemeldir; bu takdirde iraptan mahalli olmaz. Buradaki hulûd, üzerinde icma edilen manaya göre devamlılıktır. Bazılarının zikrettiği bedîî sanatlardan biri de, bu iki âyette ihtibâk denilen türün bulunmasıdır; oradaki manayı karşılayan kinaye olmasaydı bu ne de güzel olurdu!

يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ خطاب لطائفة خاصة من الكفرة المعاصرين للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم بعد الخطاب العام، وإقامة دلائل التوحيد والنبوة والمعاد والتذكير بصنوف الإنعام، وجعله سبحانه بعد قصة آدم، لأن هؤلاء بعد ما أوتوا من البيان الواضح والدليل اللائح، وأمروا ونهوا وحرضوا على اتباع- النبي الأميّ الذي يجدونه مكتوبا عندهم- ظهر منهم ضد ذلك، فخرجوا عن جنة الإيمان الرفيعة، وهبطوا إلى أرض الطبيعة، وتعرضت لهم الكلمات- إلا أنهم لم يتلقوها بالقبول- ففات منهم ما فات، وأقبل عليهم بالنداء ليحركهم لسماع ما يرد من الأوامر والنواهي. وبَنِي جمع ابن شبيه بجمع التكسير لتغير مفرده، ولذا ألحق في فعله تاء التأنيث- كقالت بنو عامر- وهو مختص بالأولاد الذكور، وإذا أضيف عم في العرف- الذكور والإناث- فيكون بمعنى الأولاد- وهو المراد هنا- وذكر الساليكوتي أنه حقيقة في الأبناء الصلبية- كما بين في الأصول- واستعماله في العام مجاز، وهو محذوف اللام، وفي كونها- ياء أو واوا- خلاف، فذهب إلى الأول ابن درستويه وجعله من البناء، لأن الابن فرع الأب ومبني عليه، ولهذا ينسب المصنوع إلى صانعه، فيقال للقصيدة مثلا: بنت الفكر، وقد أطلق في شريعة من قبلنا على بعض المخلوقين- أبناء الله تعالى- بهذا المعنى، لكن لما تصوّر من هذا الجهلة الأغبياء- معنى الولادة- حظر ذلك حتى صار التفوه به كفرا، وذهب إلى الثاني الأخفش، وأيده بأنهم قالوا: البنوّة، وبأن حذف- الواو- أكثر، وقد حذفت في- أب وأخ- وبه قال الجوهري: ولعل الأول أصح، ولا دلالة في البنوة. لأنهم قالوا أيضا: الفتوة، ولا خلاف في أنها من ذوات- الياء- وأمر الأكثرية سهل، وعلى التقديرين في وزن- ابن- هل هو فعل أو فعل؟ خلاف و «إسرائيل» اسم أعجمي، وقد ذكروا أنه مركب من- إيل- اسم من أسمائه تعالى، و «إسرا» وهو العبد، أو الصفوة أو الإنسان أو المهاجر- وهو لقب سيدنا يعقوب ﵇ وللعرب فيه تصرفات، فقد قالوا: إِسْرائِيلَ بهمزة بعد الألف وياء بعدها- وبه قرأ الجمهور- «وإسراييل» - بياءين بعد الألف- وبه قرأ أبو جعفر وغيره- «وإسرائيل» - بهمزة ولام، وهو مروي عن ورش- «وإسرأل» - بهمزة مفتوحة ومكسورة بعد الراء، ولام- «وإسرأل» - بألف ممالة- بعدها لام خفيفة- وبها ولا إمالة- وهي رواية عن نافع- وقراءة الحسن وغيره «وإسرائين» بنون بدل اللام، كما في قوله:

{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın...” [hitabı], genel hitaptan, tevhid, nübüvvet ve meâd (ahiret) delillerinin ikamesinden ve çeşitli nimetlerin hatırlatılmasından sonra, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile çağdaş olan kâfirlerden özel bir zümreye yönelik bir hitaptır. Allah Teâlâ’nın bu hitabı Âdem kıssasının ardına yerleştirmesi şunun içindir: Bunlar kendilerine apaçık beyan ve parıldayan delil verildikten, emredilip nehyedildikten ve yanlarında yazılı buldukları o ümmî Peygamber’e uymaya teşvik edildikten sonra kendilerinden bunun zıddı zuhur etti; böylece yüce iman cennetinden çıktılar, tabiatın [süflî] arzına indiler ve kendilerine kelimeler arz olundu -ancak onlar bunları kabul ile karşılamadılar- ve kaçırdıkları şeyleri kaçırdılar. [İşte bunun üzerine] Allah Teâlâ, vârit olacak emir ve nehiyleri dinlemeye onları harekete geçirmek üzere kendilerine nida ile yöneldi. { بَنِي } kelimesi, müfredi değiştiği için mükesser (kuralsız) çoğula benzeyen “ibn” (ابن) kelimesinin çoğuludur. Bu sebeple fiiline -tıpkı 'Kâlet Benû Âmir' (قالت بنو عامر) denilmesinde olduğu gibi- müenneslik tası bitiştirilmiştir. Bu kelime [aslen] erkek çocuklara mahsustur; ancak izafe edildiğinde örfte hem erkekleri hem de dişileri kapsar ve “evlatlar/çocuklar” manasına gelir ki burada kastedilen de budur. Siyâlkûtî, fıkıh usûlünde açıklandığı üzere bu kelimenin öz evlatlarda hakikat, genel anlamda kullanılmasının ise mecaz olduğunu zikretmiştir. Bu kelimenin lâm’ul-fe’si (son harfi) hazfedilmiştir; bunun yâ mı yoksa vâv mı olduğu hususunda ihtilaf vardır. İbn Dürüsteveyh birinci görüşe meyletmiş ve bunu “binâ” kökünden saymıştır; zira çocuk babanın bir fer‘idir ve onun üzerine bina edilmiştir. Bu sebepledir ki sanat eseri sanatkârına nispet edilir; nitekim kaside için mesela “fikrin kızı” (bintü’l-fikr) denilir. Bizden öncekilerin şeriatında bazı yaratılmışlar için bu manada “Allah Teâlâ’nın oğulları” ifadesi kullanılmıştır. Ancak ahmak cahiller bundan doğum manasını vehmedince, bu ifadeyi telaffuz etmek küfür derecesine varacak şekilde yasaklanmıştır. Ahfeş ise ikinci görüşe meyletmiş ve Arapların “el-Bünüvve” (البنوّة) demelerini ve vâv’ın hazfedilmesinin daha yaygın olup “eb” (أب) ve “ah” (أخ) kelimelerinde de hazfedilmiş bulunmasını delil getirmiştir. Cevherî de bu görüşü benimsemiştir. Ne var ki birinci görüş muhtemelen daha doğrudur; “el-Bünüvve” kelimesinde bir delalet yoktur, zira Araplar “el-Fütüvve” (الفتوة) de demişlerdir; oysa bu kelimenin yâ’lı olduğunda ihtilaf yoktur. Çoğunluk meselesi ise kolaydır. Her iki ihtimale göre de “ibn” (ابن) kelimesinin vezninin “fa‘l” (فَعْل) mi yoksa “fi‘l” (فِعْل) mi olduğu hususunda ihtilaf vardır. “İsrail” ise acemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir. Zikrettiklerine göre bu isim, Allah Teâlâ’nın isimlerinden biri olan “Îl” ile kul, seçkin, insan veya muhacir anlamına gelen “İsrâ” kelimelerinden mürekkeptir. Bu, Yakub aleyhisselâm’ın lakabıdır. Arapların bu kelimede çeşitli tasarrufları (kullanım biçimleri) olmuştur: Eliften sonra hemze ve ardından yâ ile “İsrâîl” (إِسْرَائِيلَ) demişlerdir ki cumhurun kıraati böyledir. Eliften sonra iki yâ ile “İsrâyîl” (وإسراييل) demişlerdir; Ebû Ca‘fer ve diğerleri bu şekilde okumuştur. Hemze ve lâm ile “İsrâîl” (وإسرائيل) demişlerdir ki bu Verş’ten rivayet edilmiştir. Râ harfinden sonra fethalı ve kesreli hemze ve bir lâm ile “İsre’el” (وإسرأل) demişlerdir. İmale edilmiş bir elif ve ardından şeddesiz lâm ile “İsrêl” (وإسرأل) demişlerdir; hem imaleli hem imalesiz olarak Nâfi‘den rivayet edilen budur. Hasen ve başkalarının kıraatinde ise şairin şu sözünde olduğu gibi lâm yerine nûn ile “İsrâîn” (وإسرائين) şeklinde okunmuştur:

تقول أهل السوء لما جينا ... هذا ورب البيت «إسرائينا»

Biz geldiğimizde kötülük ehli dedi ki: ... 'İşte bu, Beyt'in Rabbine yemin olsun ki İsrâîn'dir.'

وأضاف سبحانه هؤلاء المخاطبين إلى هذا اللقب- تأكيدا لتحريكهم إلى طاعته- فإن في إِسْرائِيلَ ما ليس في اسمه الكريم- يعقوب- وقولك: يا ابن الصالح أطع الله تعالى، أحث للمأمور من قولك: يا ابن زيد- مثلا- أطع، لأن الطبائع تميل إلى اقتفاء أثر الآباء- وإن لم يكن محمودا- فكيف إذا كان؟ ويستعمل مثل هذا في مقام الترغيب والترهيب- بناء على أن الحسنة في نفسها حسنة- وهي من بيت النبوّة أحسن- والسيئة في نفسها سيئة- وهي من بيت النبوّة أسوأ، واذْكُرُوا أمر من الذكر- بكسر الذال وضمها- بمعنى واحد، ويكونان باللسان والجنان، وقال الكسائي: هو بالكسر- للسان- وبالضم- للقلب- وضد الأول الصمت، وضد الثاني النسيان.

Allah Teâlâ, onları itaate sevk etmeyi tekit etmek için bu muhatapları bu lakaba izafe etmiştir; zira İsrail [isminde], onun kerîm ismi olan Yakub’da bulunmayan bir anlam vardır. Senin: 'Ey salih zatın oğlu, Allah Teâlâ’ya itaat et!' demen, emredilen kişiyi -mesela- 'Ey Zeyd’in oğlu, itaat et!' demenden daha çok teşvik eder; zira tabiatlar -övgüye layık olmasa bile- babaların izinden gitmeye meyleder; ya bir de övgüye layık olursa nasıl olur? Bu tür ifadeler tergib ve terhib makamında kullanılır; zira iyilik kendi zâtında güzeldir, peygamber hanedanından olunca daha da güzeldir; kötülük kendi zâtında kötüdür, peygamber hanedanından olunca daha da kötüdür. { اذْكُرُوا } kelimesi, zâl harfinin kesresi ve zammesiyle aynı anlamda olan 'zikr' kökünden emirdir; her ikisi de dille ve kalple olur. Kisâî şöyle demiştir: Kesreli olan (zikr) dil içindir, zammeli olan (zükr) ise kalp içindir; birincinin zıddı susmak (samt), ikincinin zıddı ise unutmaktır (nisyan).

«وعلى العموم» فإما أن يكون مشتركا بينهما، أو موضوعا لمعنى عام شامل لهما «والظاهر» هو الأول، والمقصود من الأمر بذلك- الشكر على النعمة والقيام بحقوقها- لا مجرد الاخطار بالجنان، أو التفوه باللسان، وإضافة النعمة إلى ضميره تعالى لتشريفها، وإيجاب تخصيص شكرها به سبحانه، وقد قال بعض المحققين: إنها تفيد الاستغراق- إذ لا عهد- ولمناسبته بمقام الدعوة إلى الإيمان، فهي شاملة للنعم العامة والخاصة بالمخاطبين، وفائدة التقييد بكونها عليهم أنها- من هذه الحيثية أدعى للشكر- فإن الإنسان حسود غيور، وقال قتادة: أريد بها ما أنعم به على آبائهم- مما قصه سبحانه في كتابه- وعليهم من فنون النعمة التي أجلها- إدراك زمن أشرف الأنبياء- وجعلهم من جملة أمة الدعوة له، ويحتاج تصحيح الخطاب حينئذ إلى اعتبار التغليب، أو جعل نعم الآباء نعمهم، فلا جمع بين الحقيقة والمجاز- كما وهم- ويجوز في الياء من نِعْمَتِيَ الإسكان والفتح، والقراء السبعة متفقون على الفتح، وأَنْعَمْتُ صلة الَّتِي والعائد محذوف، والتقدير- أنعمتها- وقرىء- اذكروا- بالدال المهملة المشددة على وزن افتعلوا وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ يقال: أوفى ووفى- مخففا ومشددا- بمعنى، وقال ابن قتيبة: يقال: أوفيت بالعهد ووفيت به، وأوفيت الكيل لا غير، وجاء- أوفى- بمعنى ارتفع كقوله:

Genel kabule göre ya ikisi arasında müşterektir ya da ikisini de kapsayan genel bir mana için vazedilmiştir; zâhir olan ise birincisidir. Bununla emredilmekten maksat, sırf kalpten geçirmek veya dille telaffuz etmek değil, nimete şükretmek ve onun haklarını yerine getirmektir. Nimetin Allah Teâlâ’nın zamirine izafe edilmesi onu teşrif etmek ve şükrünü sadece O Zât-ı Teâlâ’ya tahsis etmeyi vacip kılmak içindir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Önceden bilinen belirli bir ahid bulunmadığından ve imana davet makamına uygun düştüğünden dolayı bu ifade istiğrak (kapsayıcılık) bildirir; dolayısıyla muhataplara ait genel ve özel nimetleri içine alır. Nimetin onların üzerinde olmasıyla kayıtlanmasının faydası, bu yönüyle şükre daha çok sevk edici olmasıdır; zira insan hasetçi ve kıskançtır. Katâde şöyle demiştir: Bununla Allah Teâlâ’nın Kitabı’nda anlattığı üzere atalarına verdiği nimetler ve bizzat kendilerine bahşettiği nimet çeşitleri kastedilmiştir ki bu nimetlerin en yücesi de peygamberlerin en şereflisinin zamanına yetişmek ve onun davet ümmetinden kılınmaktır. Bu durumda hitabın sıhhati taglibe itibar etmeyi veya ataların nimetlerini onların nimetleri saymayı gerektirir; dolayısıyla vehmedildiği gibi hakikat ile mecaz bir arada toplanmış olmaz. { نِعْمَتِيَ } ifadesindeki yâ harfinde sükûn da fetha da caizdir; yedi kıraat imamı fetha üzerinde ittifak etmişlerdir. { أَنْعَمْتُ } fiili { الَّتِي } kelimesinin sılasıdır, âid zamir hazfedilmiştir; takdiri 'en‘amtühâ'dır. { اذكروا } kelimesi iftiâl vezninde noktasız dâlın şeddesiyle [izzekerû şeklinde] de okunmuştur. { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim”. Hafif ve şeddeli olarak 'evfâ' ve 'veffâ' kelimelerinin aynı manada olduğu söylenir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: 'Ahde vefa gösterdim' manasında 'evfeytü bi’l-ahdi' ve 'vefeytü bihi' denir; ölçek için ise sadece 'evfeytü’l-keyle' denir. 'Evfâ' fiili şairin şu sözünde olduğu gibi yükseldi manasında da gelmiştir:

ربما «أوفيت» في علم ... ترفعن ثوبي شمالات

Nice defa yüksek bir dağa çıktım da ... Kuzey rüzgârları elbisemi havalandırdı.

«والعهد» يضاف إلى كل ممن يتولى أحد طرفيه، والظاهر هنا أن الأول مضاف إلى الفاعل، والثاني إلى المفعول، فإنه تعالى أمرهم بالإيمان والعمل وعهد إليهم بما نصب من الحجج العقلية والنقلية الآمرة بذلك، ووعدهم بحسن الثواب على حسناتهم والمعنى أَوْفُوا بِعَهْدِي بالإيمان والطاعة أُوفِ بِعَهْدِكُمْ بحسن الإثابة، ولتوسط الأمر صح طلب الوفاء منهم. واندفع ما قال العلامة التفتازاني على ما فيه أنه لا معنى لوفاء غير الفاعل بالعهد، وقيل:- وهو المفهوم من كلام قتادة ومجاهد- أن كليهما مضاف إلى المفعول والمعنى- أوفوا بما عاهدتموني من الإيمان والتزام الطاعة أوف بما عاهدتكم من حسن الإثابة، وتفصيل العهدين قوله تعالى: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ إلى قوله سبحانه: وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ [المائدة: ١٢] إلخ، ويحوج هذا إلى اعتبار أن عهد الآباء عهد الأبناء لتناسبهم في الدين، وإلا فالمخاطبون ب أَوْفُوا ما عوهدوا بالعهد المذكور في الآية، وقيل: إن فسر- الإيفاء- بإتمام العهد تكون الإضافة إلى المفعول في الموضعين، وإن فسر بمراعاته تكون الإضافة الأولى للفاعل والثانية للمفعول وفيه تأمل، ولا يخفى أن للوفاء عرضا عريضا، فأول المراتب الظاهرة منا الإتيان بكلمتي الشهادة، ومنه تعالى حقن الدماء والمال وآخرها منا الفناء حتى عن الفناء، ومنه تعالى التحلية بأنوار الصفات والأسماء- فما روي من الآثار على اختلاف

“Ahid” (العهد), iki tarafından birini üstlenen taraflardan her birine izafe edilebilir. Burada zâhir olan; birincisinin fâile, ikincisinin ise mef‘ûle izafe edilmiş olmasıdır. Zira Allah Teâlâ onlara iman ve ameli emretmiş, bunu emreden aklî ve naklî delilleri vazetmek suretiyle onlara ahitte bulunmuş ve güzel amellerine karşılık güzel bir mükâfat vaat etmiştir. Manası şudur: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } “İman ve itaatle Benim ahdimi yerine getirin ki” { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “[Ben de] güzel bir mükâfat vererek sizin ahdinizi yerine getireyim.” Ortada [Allah'ın] emri bulunduğu için onlardan vefada bulunmalarını talep etmek sahih olmuştur. Böylece -taşıdığı tenkide açık yönle birlikte- Allâme Teftâzânî’nin fâil dışındakinin ahde vefa göstermesinin bir anlamı olmadığı yönündeki sözü de bertaraf edilmiş olur. Katâde ve Mücâhid’in sözünden anlaşılan diğer bir görüşe göre ise her iki izafet de mef‘ûledir. Manası da şöyledir: “Bana söz verdiğiniz imanı ve itaate sarılma taahhüdünü ifa edin ki Ben de size vaat ettiğim güzel mükâfatı yerine getireyim.” İki ahdin tafsilatı, Allah Teâlâ’nın { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından söz almıştı...” ayetinden Sübhânehu’nun { وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ } “...ve sizi mutlaka [cennetlere] koyacağım” [el-Mâide: 12] kavl-i şerîfine kadar olan kısımdır. Bu yorum, dindeki müşterekliklerinden ötürü babaların ahdinin evlatların da ahdi kabul edilmesini gerektirir; aksi takdirde { أَوْفُوا } “[Ahdi] yerine getirin” hitabının muhatapları, ayette zikredilen ahde bizzat muhatap olmamışlardı. Yine denilmiştir ki: Şayet îfâ (yerine getirme), ahdi tamamlamak şeklinde tefsir edilirse her iki yerdeki izafet de mef‘ûle olur; eğer ahdi gözetmek şeklinde tefsir edilirse birinci izafet fâile, ikincisi ise mef‘ûle olur; ancak bu görüşte teemmül edilecek bir yön vardır. Gizli değildir ki vefanın pek geniş bir sahası vardır: Bizden sâdır olan zâhirî mertebelerin ilki kelime-i şehâdeti getirmek, Allah Teâlâ katından olan ise can ve mal güvenliğini temin etmektir. Bizden olanın son mertebesi fenâdan dahi fâni olmak, Allah Teâlâ katından olan ise zâtını esmâ ve sıfât nurlarıyla bezemektir. Dolayısıyla

أسانيدها صحة وضعفا في بيان الوفاء بالعهدين، فبالنظر إلى المراتب المتوسطة، وهي لعمري كثيرة- ولك أن تقول:

sıhhat ve zayıflık bakımından farklı senetlerle rivayet edilen rivayetler, orta mertebelere göredir ki ömrüme yemin olsun onlar pek çoktur. Şöyle de diyebilirsin:

«أول» المراتب منا توحيد الأفعال، «وأوسطها» توحيد الصفات.

Bizden olan mertebelerin ilki ef‘âl tevhidi, ortancası sıfât tevhididir.

«وآخرها» توحيد الذات، ومنه تعالى ما يفيضه على السالك في كل مرتبة مما تقتضيه تلك المرتبة من المعارف والأخلاق، وقرأ الزهري «أوّف» بالتشديد، فإن كان موافقا للمجرد فذاك وإن أريد به التكثير- والقلب إليه يميل- فهو إشارة إلى عظيم كرمه وإحسانه، ومزيد امتنانه، حيث أخبر وهو الصادق، أنه يعطي الكثير في مقابلة القليل، وهو صرح بذلك في قوله سبحانه: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الإنعام: ١٦٠] وانجزام الفعل لوقوعه في جواب الأمر، والجزم إما به نفسه أو بشرط مقدر وهو اختيار الفارسي ونص سيبويه.

Sonuncusu ise zât tevhididir. Allah Teâlâ’dan olan ise, o mertebenin gerektirdiği marifetler ve ahlaktan her bir mertebede sâlikin üzerine akıttığı feyizlerdir. ez-Zührî bu kelimeyi şedde ile { أوّف } şeklinde okumuştur; şayet mücerret fiile muvafık ise mesele yoktur; yok eğer çokluk (teksîr) kastedilmişse -ki kalp buna meyletmektedir- bu O'nun büyük keremine, ihsanına ve bol lütfuna bir işarettir; zira O doğru sözlü olarak, azın karşılığında çoğu vereceğini haber vermiştir. Nitekim Cenâb-ı Hak: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” [En‘âm: 160] kavlinde bunu açıkça ifade etmiştir. Fiilin cezm olması emir cümlesinin cevabında yer almasındandır; cezm ya bizzat emrin kendisiyle ya da mukadder bir şartladır ki bu Fârisî’nin tercihi ve Sîbeveyh’in açık ifadesidir.

وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ الرهبة الخوف مطلقا، وقيل: مع تحرز، وبه فارق الاتقاء لأنه مع حزم ولهذا كان الأول للعامة، والثاني للأئمة، والأشبه بمواقع الاستعمال أن الاتقاء التحفظ عن المخوف، وأن يجعل نفسه في وقاية منه، والرهبة نفس الخوف، وفي الأمر بها وعيد بالغ، وليس ذلك للتهديد والتهويل كما في اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ [فصلت:

{ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Ve yalnız benden korkun”. Rehbet, mutlak korkudur; sakınma ile birlikte olan korku olduğu da söylenmiştir ve basiretlilikle birlikte olduğu için ittika (sakınma) kavramından bununla ayrılır; bu yüzden birincisi avam için, ikincisi ise imamlar (önderler) içindir. Kullanım yerlerine en uygun olanı ise ittikanın, korkulan şeyden korunmak ve kendini ondan bir kalkan içine koymak olması, rehbetin ise bizzat korkunun kendisi olmasıdır. Bununla emredilmesinde son derece beliğ bir tehdit vardır; bu tehdit, { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” [Fussilet:

٤٠] كما وهم لأن هذا مطلوب وذاك غير مطلوب كما لا يخفى وَإِيَّايَ ضمير منفصل منصوب المحل بمحذوف يفسره المذكور، والفاء عند بعضهم جزائية زحلقت من الجزاء المحذوف إلى مفسره ليكون دليلا على تقدير الشرط، ويحتمل أن تكون مفسرة للفاء الجزائية المحذوفة مع الجزاء، ومن أطلق الجزائية عليها فقد توسع، ولا يجوز أن تكون عاطفة لئلا يجتمع عاطفان، واختار صاحب المفتاح أنها للعطف على الفعل المحذوف، فإن أريد التعقيب الزماني أفادت طلب استمرار الرهبة في جميع الأزمنة بلا تخلل فاصل وإن أريد الرتبي كان مفادها طلب الترقي من رهبة إلى رهبة أعلى ولا يقدح في ذلك اجتماعها مع واو العطف مثلا لأنها لعطف المحذوف على ما قبله وهذه الفاء لعطف المذكور على المحذوف وكون فارهبون مفسرا للمحذوف لا يقتضي اتحاده به من جميع الوجوه وأن لا يفيد معنى سوى التفسير حتى لا يصح جعلها عاطفة واستحسن هذا بعض المتأخرين لاشتماله على معنى بديع خلت عنه الجزائية، وقال بعضهم كالمتوسط في المسألة: إنها عاطفة بحسب الأصل، وبعد الحذف زحلقت وجعلت جزائية وعلى كل تقدير فالآية الكريمة آكد في إفادة التخصيص من إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الفاتحة: ٥] وعد من وجوه التأكيد تقديم الضمير المنفصل وتأخير المتصل والفاء الموجبة معطوفا عليه ومعطوفا أحدهما مظهر والآخر مضمر تقديره إياي ارهبوا فَارْهَبُونِ وما في ذلك من تكرير الرهبة وما فيه من معنى الشرط بدلالة الفاء والمعنى إن كنتم متصفين بالرهبة فخصوني بالرهبة، وحذف متعلق الرهبة للعموم أي ارهبوني في جميع ما تأتون وتذرون، وقيل: ارهبون في نقض العهد ولعل التخصيص به مستفاد من ذكر الأمر بالرهبة معه ثم الخوف خوفان، خوف العقاب وهو نصيب أهل الظاهر، وخوف إجلال وهو نصيب أهل القلوب. وما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أن المعنى ارهبون أن أنزل بكم ما أنزلت بمن كان قبلكم من آبائكم من النقمات التي قد عرفتم من المسخ وغيره- ظاهر في قسم أهل الظاهر وهو المناسب بحال هؤلاء المخاطبين- الذين يعلمون ظاهرا من الحياة الدنيا وهم عن الآخرة هم غافلون- وحذفت ياء الضمير من ارهبون لأنها فاصلة، وقرأ ابن أبي إسحاق بالياء على الأصل وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ عطف على ما قبله، وظاهره أنه أمر لبني إسرائيل، وقيل: نزلت في كعب بن الأشرف وأصحابه علماء اليهود ورؤسائهم فهو أمر لهم، وأفرد سبحانه الإيمان بعد اندراجه في أَوْفُوا بِعَهْدِي بمجموع الأمر به والحث عليه المستفاد من قوله تعالى: مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ للإشارة إلى أنه المقصود، والعمدة للوفاء بالعهود، وبِما موصولة، وأَنْزَلْتُ صلته والعائد محذوف أي أنزلته ومصدقا حال إما من الموصول أو من ضميره المحذوف. واللام في لِما مقوية،

40] âyetindeki gibi -vehmedildiği üzere- salt tehdit ve gözdağı için değildir; zira gizli olmadığı üzere bu istenen bir şeydir, diğeri ise istenmeyen bir şeydir. { وَإِيَّايَ } zikredilen kelimenin tefsir ettiği mahzuf bir fiille mefulün bih olarak mansup mahalli olan munfasıl bir zamirdir. Bazılarına göre fâ harfi cezaiyedir; şartın takdirine delil olsun diye mahzuf cezadan onu tefsir eden kelimeye kaydırılmıştır. Cezâ ile birlikte hazfedilen cezaiye fâsını tefsir edici olması da muhtemeldir; ona mutlak olarak cezaiye diyen ise müsamaha göstermiştir. İki atıf harfinin bir araya gelmemesi için atıf harfi olması caiz değildir. Miftâh sahibi ise bunun mahzuf fiile atıf için olduğunu tercih etmiştir; şayet zamansal takip (ta‘kîb-i zamânî) kastedilirse araya hiçbir fasıla girmeksizin bütün zamanlarda korkunun devamlılığını talep etmeyi ifade eder; rütbevî takip kastedilirse bir korkudan daha üstün bir korkuya terakki etmeyi talep etmeyi ifade eder. Mesela atıf vâvı ile bir arada bulunması buna zarar vermez; çünkü vâv mahzufu kendisinden öncekine atfetmek içindir, bu fâ ise zikredileni mahzufa atfetmek içindir. { فَارْهَبُونِ } ifadesinin mahzufu tefsir edici olması, onunla her yönden aynı olmasını ve tefsirden başka hiçbir mana ifade etmemesini gerektirmez ki atıf kılınması sahih olmasın. Son dönem âlimlerinden bazıları, cezaiye manasında bulunmayan bedîî bir mana içerdiği için bu görüşü güzel bulmuştur. Bu meselede orta yolu tutan bir kısım âlim ise şöyle demiştir: O, aslı itibarıyla atıf harfidir, haziften sonra kaydırılarak cezaiye kılınmıştır. Her takdire göre bu âyet-i kerîme, hasr ifade etmede { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız sana kulluk ederiz” [Fâtiha: 5] âyetinden daha tekitlidir. Munfasıl zamirin öne alınması, muttasıl zamirin tehir edilmesi, biri zahir diğeri muzmer olmak üzere matuf ve matufun aleyhi gerektiren fâ harfi -ki takdiri 'iyyâye irhebû ferhebûnî'dir-, bunda korkunun tekrarlanması ve fâ harfinin delaletiyle şart manasının bulunması tekit yönlerinden sayılmıştır. Manası: 'Eğer korku ile nitelenecekseniz korkuyu sadece Bana tahsis edin' demektir. Korkunun müteallakı umum ifade etsin diye hazfedilmiştir; yani 'yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde yalnız Benden korkun' demektir. Bir görüşe göre: 'Ahdi bozma konusunda yalnız Benden korkun' demektir; ihtimal ki bununla tahsis edilmesi, korku emrinin ahitle birlikte zikredilmesinden anlaşılmaktadır. Sonra korku iki türlüdür: Biri avamın nasibi olan azap korkusu, diğeri kalb ehlinin nasibi olan celâl ve tazim korkusudur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edilen: 'Mana; maymuna dönüştürülme ve benzeri şeylerden bildiğiniz üzere, sizden önceki atalarınızın başına indirdiğim cezaları sizin de başınıza indirmemden korkun demektir' şeklindeki söz, avam kısmına dair açıktır ve dünya hayatının sadece dış yüzünü bilen, âhiretten ise tamamen gafil olan bu muhatapların haline en uygun düşendir. Fâsıla (âyet sonu uyumu) olduğu için { ارهبون } kelimesindeki zamir yâ’sı hazfedilmiştir. İbn Ebî İshak ise asıl üzere yâ ile okumuştur. { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Ve yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğime iman edin” [âyeti], kendisinden öncekine matuftur; zâhiri İsrailoğullarına bir emir olmasıdır. Ka‘b b. el-Eşref ve arkadaşları olan Yahudi âlimleri ve reisleri hakkında indiği, dolayısıyla emrin onlara yönelik olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ, { أَوْفُوا بِعَهْدِي } ifadesine dâhil olduktan sonra, { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } kavlinden anlaşılan emrin ve teşvikin bütünüyle imanı müstakil olarak zikretmiştir; bu da onun asıl maksat ve ahitlere vefa göstermenin temeli olduğuna işaret etmek içindir. { بِما } mevsuldür, { أَنْزَلْتُ } onun sılasıdır, âid zamir mahzuftur; yani 'enzeletühü' takdirindedir. { مُصَدِّقاً } ise ya mevsulden ya da onun mahzuf zamirinden hâldir. { لِما } ifadesindeki lâm ise kuvvetlendirme (takviye) içindir,

والمراد بما أنزلت القرآن، وفي التعبير عنه بذلك تعظيم لشأنه والمراد بما معكم التوراة والتعبير عنها بذلك للإيذان بعلمهم بتصديقه لها فإن المعية مئنة لتكرار المراجعة إليها والوقوف على تضاعيفها المؤدي إلى العلم بكونه مصدقا لها، ومعنى تصديقه لها أنه نازل حسبما نعت فيها، أو مطابق لها في أصل الدين والملة أو لما لم ينسخ كالقصص والمواعظ وبعض المحرمات- كالكذب، والزنا، والربا- أو لجميع ما فيها والمخالفة في بعض جزئيات الأحكام التي هي للأمراض القلبية كالأدوية الطبية للأمراض البدنية المختلفة بحسب الأزمان والأشخاص ليست بمخالفة في الحقيقة بل هي موافقة لها من حيث إن كلّا منها حق في عصره متضمن للحكمة التي يدور عليها فلك التشريع، وليس في التوراة ما يدل على أبدية أحكامها المنسوخة حتى يخالفها ما ينسخها بل إن نطقها بصحة القرآن الناسخ لها نطق بنسخها وانتهاء وقتها الذي شرعت للمصلحة فيه وليس هذا من البداء في شيء كما يتوهمون، فإذن المخالفة في تلك الأحكام المنسوخة إنما هو اختلاف العصر حتى لو تأخر نزول المتقدم لنزل على وفق المتقدم، ولو تقدم نزول المتأخر لوافق المتقدم، وإلى ذلك يشير ما أخرجه الإمام أحمد وغيره

İndirdiğim şeyden maksat Kur'an'dır; ondan bu şekilde bahsedilmesi şanını yüceltmek içindir. Yanınızdaki şeyden maksat ise Tevrat'tır; ondan bu şekilde bahsedilmesi, onun Tevrat'ı tasdik ettiğini bildiklerini ihsas ettirmek içindir; zira yanlarında bulunması, ona tekrar tekrar başvurmayı ve onun inceliklerine vâkıf olmayı gerektirir ki bu da Kur'an'ın onu tasdik ettiğini bilmeye götürür. Kur'an'ın Tevrat'ı tasdik etmesinin anlamı; Tevrat'ta nitelendiği şekilde inmiş olması yahut dinin ve milletin aslında veya kıssalar, öğütler ile yalan, zina ve faiz gibi bazı haramlar kabilinden neshedilmemiş hükümlerde ona uygun olmasıdır; yahut da onda bulunan her şeyi tasdik etmesidir. Zamanlara ve şahıslara göre farklılık gösteren bedenî hastalıklara yönelik tıbbî ilaçlar gibi kalbî hastalıklara yönelik olan bazı cüz'î hükümlerdeki aykırılık ise hakikatte bir aykırılık değildir; bilakis her biri kendi asrında hak olup teşriin etrafında döndüğü hikmeti içerdiğinden dolayı ona tam bir muvafakattir. Tevrat'ta, mensuh olan hükümlerinin ebedî olduğuna dair bir delil yoktur ki onu nesheden şey ona muhalif olsun; bilakis kendisini nesheden Kur'an'ın sıhhatini bildirmesi, bizzat o hükümlerin neshedildiğini ve maslahat gereği meşru kılındığı vaktin sona erdiğini bildirmesidir. Bu durum, onların vehmettiği gibi asla bir 'bedâ' (fikir değiştirme) değildir. Öyleyse bu mensuh hükümlerdeki farklılık sadece asırların farklılığıdır; öyle ki önceki hükmün nüzulü sonraya kalsaydı sonraki gibi inerdi; sonraki hükmün nüzulü öne geçseydi öncekine muvafık olurdu. İmam Ahmed ve başkalarının rivayet ettiği şu hadis de buna işaret etmektedir:

عن جابر أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال حين قرأ بين يديه عمر رضي الله تعالى عنه شيئا من التوراة: «لو كان موسى حيا لما وسعه إلا اتباعي» وفي رواية الدارمي «والذي نفس محمد بيده لو بدا لكم موسى فاتبعتموه وتركتموني لضللتم عن سواء السبيل ولو كان حيا وأدرك نبوتي لاتبعني»

Câbir'den rivayet edildiğine göre, Ömer radıyallâhu anh huzurunda Tevrat'tan bir şeyler okuduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Musa hayatta olsaydı, bana tâbi olmaktan başka bir şey yapamazdı». Dârimî'nin rivayetinde ise şöyle geçer: «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer Musa size görünseydi de beni bırakıp ona tâbi olsaydınız dosdoğru yoldan sapmış olurdunuz. Eğer o hayatta olup benim peygamberliğime yetişseydi mutlaka bana tâbi olurdu».

وتقييد المنزل بكونه- مصدقا لما معهم- لتأكيد وجوب الامتثال فإن إيمانهم بما معهم يقتضي الإيمان بما يصدقه قطعا، ومن الناس من فسر المنزل بالكتاب- والرسول صلى الله تعالى عليه وسلم- وما معهم بالتوراة والإنجيل، وليس فيه كثير بعد إلا أن البعيد من وجه جعل- مصدقا- حالا من الضمير المرفوع والأبعد جعل ما مصدرية، ومصدقا حال من- ما- الثانية، وأبعد منه جعله حالا من المصدر المقدر.

İndirilen şeyin 'yanlarındakini tasdik edici' olmasıyla kayıtlanması, imtisalin vücubunu tekit etmek içindir; zira yanlarındakine inanmaları, onu tasdik edene de kesinlikle inanmayı gerektirir. İnsanlardan bazıları indirilen şeyi Kitap ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile, yanlarındakini ise Tevrat ve İncil ile tefsir etmişlerdir; bunda pek bir uzaklık yoktur. Ancak bir yönden uzak olan, { مُصَدِّقاً } kelimesini merfu zamirden hâl kılmaktır; 'mâ'yı mastariyye, { مُصَدِّقاً } kelimesini ise ikinci 'mâ'dan hâl kılmak daha da uzaktır; onu mukadder bir mastardan hâl kılmak ise bundan da uzaktır.

وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ أي لا تسارعوا إلى الكفر به فإن وظيفتكم أن تكونوا أول من آمن به لما أنكم تعرفون حقيقة الأمر وحقيته. وقد كنتم من قبل تقولون إنا نكون أول من يتبعه فلا تضعوا موضع ما يتوقع فيكم، ويجب منكم ما يبعد صدوره عنكم ويحرم عليكم من كونكم أول كافر به. وأَوَّلَ في المشهور أفعل لقولهم: هذا أول منك ولا فعل له لأن فاءه وعينه واو. وقد دل الاستقراء على انتفاء الفعل لما هو كذلك وإن وجد فنادر. وما في الشافية من أنه من وول بيان للفعل المقدر. وقيل: أصله- أو أل- من وأل وأولا إذا لجأ ثم خفف بإبدال الهمزة واوا ثم الإدغام وهو تخفيف غير قياسي، والمناسبة الاشتقاقية أن الأول الحقيقي- أعني ذاته تعالى- ملجأ للكل وإن قلنا وأل بمعنى تبادر فالمناسبة أن التبادر سبب الأولية، وقيل أوأل من آل بمعنى رجع، والمناسبة الاشتقاقية على قياس ما ذكر سابقا، وإنما لم يجمع على أو أول لاستثقالهم اجتماع الواوين بينهما ألف الجمع، وقال الدريدي: هو فوعل فقلبت الواو الأولى همزة، وأدغمت واو فوعل في عين الفعل، ويبطله ظاهرا منع الصرف وهو خبر عن ضمير الجمع، ولا بد هنا عند الجمهور من تأويل المفضل عليه بجعله مفردا للفظ جمع المعنى أي أَوَّلَ فريق مثلا أو تأويل المفضل أي لا يكن كل واحد منكم، والمراد عموم السلب كما في لا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ [القلم: ١٠] وبعض الناس- لا يوجب في مثل هذا- المطابقة بين النكرة التي أضيف إليها أفعل التفضيل وما جرى هو عليه بل يجوز الوجهان عنده كما في قوله:

{ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Ve onu ilk inkâr eden siz olmayın”; yani onu inkâr etmeye koşmayın; zira işin hakikatini ve hak olduğunu bildiğiniz için sizin göreviniz ona ilk iman edenler olmaktı. Sizler daha önce 'ona ilk uyan biz olacağız' diyordunuz; öyleyse hakkınızda umulan ve sizden beklenmesi vacip olan şeyin yerine, sizden çıkması uzak olan ve ilk inkâr eden olmanız sebebiyle size haram kılınan şeyi koymayın. Meşhur kabule göre { أَوَّلَ } kelimesi, 'bu senden daha öncedir' (hazâ evvelü minke) sözlerinden ötürü 'ef‘al' veznindedir; fâü'l-fiili ve aynü'l-fiili vâv olduğu için fiili yoktur. İstikrâ (tümevarım) yöntemi, bu yapıda olan kelimelerin fiilinin bulunmadığını göstermiştir; bulunsa bile nadirdir. Şâfiye’deki 'vevele'den geldiği ifadesi ise mukadder fiilin beyanıdır. Bir görüşe göre aslı, sığındı manasına gelen 'veeleyi evlen'den (وَأَلَ يَأْوُلُ أَوْلًا) türeyen 'ev’el'dir (أَوْأَل); sonra hemze vâva çevrilip idğam edilerek hafifletilmiştir ki bu kıyasa aykırı bir teshildir. İştikak münasebeti ise şudur: Hakiki Evvel -yani Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı- herkesin sığınağıdır. Eğer 'veele' kelimesinin öne atıldı/koştu manasında olduğunu söylersek, münasebet öne atılmanın öncelik sebebi olmasıdır. Bir görüşe göre döndü manasındaki 'âle'den (آلَ) türeyen 'ev’el'dir; iştikak münasebeti daha önce zikredilen kıyas üzeredir. İki vâv arasında cem elifinin toplanmasını ağır buldukları için 'evâvil' şeklinde çoğul yapılmamıştır. Dureydî ise: 'O fû‘al veznindedir; birinci vâv hemzeye kalbedilmiş, fû‘al vezninin vâvı ise aynü’l-fiile idğam edilmiştir' demiştir; gayrimunsarif olması zâhiren bu görüşü iptal eder. Bu kelime cemi zamirinden haberdir; cumhura göre burada müfaddalün aleyhin, manası çoğul olan müfred bir lafız kılınarak tevil edilmesi -yani mesela 'ilk fırka' takdir edilmesi- yahut müfaddalın tevil edilmesi -yani 'hiçbiriniz olmayın' takdir edilmesi- şarttır. Kastedilen, { لا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ } “Yemin edip duran hiç kimseye itaat etme” [Kalem: 10] âyetinde olduğu gibi nefyin genelliğidir (umûmü’s-selb). Bazı âlimler böylesi durumlarda, ism-i tafdilin izafe edildiği nekre ile sıfatı olduğu lafız arasında mutabakatı vacip görmez; bilakis şairin şu sözünde olduğu gibi onun nezdinde iki vecih de caizdir:

وإذا هم طعموا فألأم طاعم ... وإذا هم جاعوا فشر جياع

Yemek yedikleri vakit yemek yiyenlerin en alçağıdırlar... Acıktıkları vakit ise açların en kötüsüdürler.

ومن أوجب أول البيت كالآية ونهيهم عن التقدم في الكفر به مع أن مشركي العرب أقدم منهم لما أن المراد التعريض- فأول- الكافرين غيرهم أو وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ من أهل الكتاب والخطاب للموجودين في زمانه صلى الله تعالى عليه وسلم بل للعلماء منهم، وقد يقال الضمير راجع إلى ما معكم والمراد من- لا تكونوا أول كافر- بما

Mutabakatı vacip görenler, beytin ilk mısrasını âyet gibi tevil etmişlerdir. Arap müşrikleri onlardan daha önce olduğu halde onların onu inkârda öne geçmekten nehyedilmeleri, maksadın tariz olmasından dolayıdır; zira kâfirlerin ilki onlardan başkasıdır; yahut 'Ehl-i Kitap'tan ilk inkâr eden olmayın' demektir. Hitap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında mevcut olanlara, hatta onların âlimlerinedir. Zamirin { ما مَعَكُمْ } ifadesine râci olduğu ve { لا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ } ifadesinden muradın:

معكم- لا تكونوا أول كافر- ممن كفر بما معه- ومشركو مكة- وإن سبقوهم في الكفر بما يصدق القرآن حيث سبقوا بالكفر به وهو مستلزم لذلك لكن ليسوا ممن كفر بما معه، والفرق بين لزوم الكفر والتزامه غير بين إلا أنه يخدش هذا الوجه، إن هذا واقع في مقابلة آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ فيقتضي اتحاد متعلق الكفر والإيمان، وقيل: يقدر في الكلام مثل، وقيل: يقدر- ولا تكونوا أول كافر- وآخره وقيل: أَوَّلَ زائدة، والكل بعيد، وبحمل التعريض على سبيل الكناية يظهر وجه التقييد بالأولية، وقيل: إنها مشاكلة لقولهم إنا نكون أول من يتبعه، وقد يقال: إنها بمعنى السبق، وعدم التخلف، فافهم وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا الاشتراء مجاز عن الاستبدال لاختصاصه بالأعيان إما باستعمال المقيد في المطلق- كالمرسن في الأنف- أو تشبيه الاستبدال المذكور في كونه مرغوبا فيه بالاشتراء الحقيقي، والكلام على الحذف- أي لا تستبدلوا بالإيمان بآياتي، والاتباع لها- حظوظ الدنيا الفانية القليلة المسترذلة بالنسبة إلى حظوظ الآخرة وما أعد الله تعالى للمؤمنين من النعيم العظيم الأبدي، والتعبير عن ذلك- بالثمن- مع كونه مشتري لا مشترى به للدلالة على كونه كالثمن في الاسترذال والامتهان، ففيه تقريع وتجهيل قوي حيث إنهم قلبوا القضية وجعلوا المقصود آلة والآلة مقصودة وإغراب لطيف حيث جعل المشتري ثمنا بإطلاق الثمن عليه، ثم جعل الثمن مشترى بإيقاعه بدلا لما جعله ثمنا بإدخال الباء عليه «فإن قيل» : الاشتراء بمعنى الاستبدال بالإيمان بالآيات إنما يصح إذا كانوا مؤمنين بها ثم تركوا ذلك للحظوظ الدنيوية وهم بمعزل عن الإيمان، أجيب بأن مبنى ذلك على أن الإيمان بالتوراة الذي يزعمونه إيمان بالآيات كما أن الكفر بالآيات كفر بالتوراة فيتحقق الاستبدال، ومن الناس من جعل الآيات كناية عن الأوامر والنواهي التي وقفوا عليها في أمر النبي ﷺ من التوراة والكتب الإلهية أو ما علموه من نعته الجليل وخلقه العظيم ﵊، وقد كانوا يأخذون كل عام شيئا معلوما من زروع أتباعهم وضروعهم ونقودهم فخافوا إن بينوا ذلك لهم وتابعوه ﷺ أن يفوتهم ذلك فضلوا وأضلوا، وقيل: كان ملوكهم يدرّون عليهم الأموال ليكتموا ويحرفوا، وقيل: غير ذلك، وقد استدل بعض أهل العلم بالآية على منع جواز أخذ الأجرة على تعليم كتاب الله تعالى والعلم، وروي في ذلك أيضا أحاديث لا تصح. وقد صح

'Yanınızdakini inkâr edenlerin ilki olmayın' manası olduğu da söylenebilir. Mekke müşrikleri -Kur'an'ı ilk inkâr edenler olmakla onun tasdik ettiği Tevrat'ı da önceden inkâr etmiş olsalar ve bu onu gerektirse bile- yanlarındakini inkâr eden kimselerden değillerdir. Küfrün lüzumu ile iltizamı arasındaki fark ise pek açık değildir; ne var ki bu vechi şu husus zedelemektedir: Bu ifade { آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } kavlinin karşılığında yer almaktadır, dolayısıyla küfür ve imanın müteallakının bir olmasını gerektirir. Kelamda 'misl' (benzeri) takdir edildiği de söylenmiştir; 'ilk kâfir ve son kâfir olmayın' takdirinde olduğu da söylenmiştir; { أَوَّلَ } lafzının zâid olduğu da söylenmiştir; fakat bunların hepsi uzaktır. Tarizin kinaye yoluyla hamledilmesiyle ilk olma kaydının hikmeti ortaya çıkar. Bunun, onların 'ona ilk uyan biz olacağız' sözlerine bir müşâkele olduğu da söylenmiştir; onun öne geçmek ve geri kalmamak manasında olduğu da söylenebilir, anla! { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Âyetlerimi az bir değere satmayın”. İştira (satın alma/satma), aynî mallara mahsus olduğu için istibdâlden (değiş tokuştan) mecazdır; bu da ya burnun bir kısmı için kullanılan 'mersen' kelimesinin burnun tamamı için kullanılması gibi mukayyedin mutlak yerine kullanılmasıyla ya da zikredilen tebdilin rağbet edilen bir şey olması bakımından hakiki satın almaya benzetilmesiyle olur. Söz bir hazif üzeredir; yani: 'Âyetlerime inanmayı ve onlara tâbi olmayı; âhiret nimetlerine ve Allah Teâlâ’nın müminler için hazırladığı ebedî ve büyük nimetlere nispetle fâni, az ve değersiz olan dünya menfaatleriyle değiştirmeyin' demektir. Satın alınan şey olduğu halde bunun 'semen' (bedel) olarak ifade edilmesi, değersizlik ve aşağılıkta semen gibi olduğunu göstermek içindir. Dolayısıyla bunda şiddetli bir azarlama ve cahillikle niteleme vardır; zira onlar meseleyi tersine çevirmiş, asıl maksadı vasıta, vasıtayı da asıl maksat yapmışlardır. Ayrıca satın alınan şeye 'semen' adı verilerek onun semen kılınması, sonra da başına bâ harfi getirilerek semen kıldığı şeyin karşılığı (bedeli) kılınması suretiyle semenin satın alınan meta haline getirilmesinde latif bir gariplik (bediî incelik) vardır. 'Eğer iştiranın âyetlere imanı değiştirmek manasına gelmesi ancak onların önce inanıp sonra dünyalık menfaatler uğruna bunu terk etmeleri durumunda sahih olur; oysa onlar imandan tamamen uzaktırlar, denilirse' şöyle cevap verilir: Bunun dayanağı, onların iddia ettikleri Tevrat'a imanın âyetlere iman sayılması, tıpkı âyetleri inkârın Tevrat'ı inkâr sayılması gibi olmasıdır; böylece istibdâl (değiş tokuş) tahakkuk eder. İnsanlardan bazıları, âyetleri Tevrat ve ilahî kitaplardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in emri hususunda vâkıf oldukları emirler ve nehiylerden yahut onun yüce vasfından ve ulu ahlakından aleyhisselâm bildikleri şeylerden kinaye kılmışlardır. Onlar her yıl tâbilerinin ekinlerinden, hayvanlarından ve paralarından belirli bir şey alırlardı; şayet bunu onlara açıklayıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e tâbi olurlarsa bu menfaatin ellerinden çıkacağından korktular; böylece hem saptılar hem saptırdılar. Bir görüşe göre, hükümdarları gerçeği gizlesinler ve tahrif etsinler diye onlara bolca mal akıtırdı; başka görüşler de ileri sürülmüştür. Bazı ilim ehli bu âyeti, Allah Teâlâ’nın Kitabı’nı ve ilmi öğretme karşılığında ücret almanın caiz olmadığına delil getirmişlerdir; bu hususta sahih olmayan bazı hadisler de rivayet edilmiştir. Sahih rivayette ise

أنهم قالوا: «يا رسول الله أنأخذ على التعليم أجرا؟ فقال: إن خير ما أخذتم عليه أجرا كتاب الله تعالى»

şöyle dedikleri sabittir: «Ey Allah'ın Resûlü! Öğretme karşılığında ücret alalım mı? Şöyle buyurdu: Ücret aldığınız şeylerin en hayırlısı Allah Teâlâ'nın Kitabı'dır».

وقد تظافرت أقوال العلماء على جواز ذلك وإن نقل عن بعضهم الكراهة، ولا دليل في الآية على ما ادعاه هذا الذاهب كما لا يخفى والمسألة مبينة في الفروع.

Bazılarından kerahet rivayet edilmiş olsa da, ulemanın sözleri bunun cevazı üzerinde teyitleşmiştir. Gizli olmadığı üzere bu görüş sahibinin iddia ettiği şeye âyette bir delil yoktur; mesele fürû-i fıkıh kitaplarında açıklanmıştır.

وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ بالإيمان واتباع الحق والإعراض عن الاشتراء بآيات الله تعالى الثمن القليل والعرض الزائل، وإنما ذكر في الآية الأولى فَارْهَبُونِ وهنا فَاتَّقُونِ لأن الرهبة دون التقوى فحيثما خاطب الكافة عالمهم ومقلدهم وحثهم على ذكر النعمة التي يشتركون فيها أمرهم بالرهبة التي تورث التقوى ويقع فيها الاشتراك ولذا قيل الخشية ملاك الأمر كله، وحيثما أراد بالخطاب فيما بعد- العلماء منهم، وحثهم على الإيمان ومراعاة الآيات- أمرهم بالتقوى التي أولها ترك المحظورات وآخرها التبري مما سوى غاية الغايات، وليس وراء عبادان قرية.

{ وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Ve yalnız benden sakının”; iman etmek, hakka tâbi olmak ve Allah Teâlâ’nın âyetleri karşılığında az bir değeri ve zeval bulucu geçici menfaati satın almaktan yüz çevirmek suretiyle Benden sakının. Birinci âyette { فَارْهَبُونِ } buyrulup burada { فَاتَّقُونِ } buyrulmasının sebebi; rehbetin takvadan daha aşağı mertebede olmasıdır. Âlimiyle mukallidiyle bütün halka hitap edip ortak oldukları nimeti hatırlamaya onları teşvik ettiğinde, takvayı doğuran ve herkesin ortak olabileceği rehbeti emretmiştir; bu yüzden 'korku bütün işlerin esasıdır' denilmiştir. Daha sonraki hitapta onların âlimlerini kastedip onları imana ve âyetleri gözetmeye teşvik ettiğinde ise, ilki yasakları terk etmek, sonu ise gayelerin gayesinden başka her şeyden teberrî etmek olan takvayı emretmiştir; artık Abadan’ın ötesinde köy yoktur.

وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ هذا النهي مع ما بعده معطوف على مجموع الآية التي قبله وهي قوله تعالى:

{ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın”. Bu nehiy, kendisinden sonrakiyle birlikte, kendisinden önceki âyetin tamamına matuftur; o da Cenâb-ı Hakk’ın:

وَآمِنُوا إلخ، وهذا كما قالوا في قوله تعالى: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ [الحديد: ٣] إن مجموع الوصفين الأخيرين بعد اعتبار التعاطف معطوف على مجموع الأولين كذلك، ويجوز العطف على جملة واحدة من الجمل السابقة إلا أن المناسبة على الأول أشد والملاءمة أتم. واللبس بفتح اللام الخلط، وفعله لبس من باب ضرب

{ وَآمِنُوا } “[İman edin]” vb. [kavline matuftur]. Bu durum, âlimlerin Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ } “O, Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir ve Bâtın'dır” [Hadîd 57/3] âyeti hakkında; kendi aralarındaki atıf dikkate alındıktan sonra son iki vasfın toplamının aynı şekilde ilk iki vasfın toplamına matuf olduğunu söylemelerine benzer. Önceki cümlelerden sadece birine atfedilmesi de caizdir; ancak birinci ihtimale göre münasebet daha kuvvetli, uyum ise daha tamdır. Lâm harfinin fethasıyla lebs (اللَّبْس) karıştırmak demektir; fiili ise darabe (ضَرَبَ) babından [lebese (لَبَسَ) şeklinde] gelir.

ويكون بمعنى الاشتباه إما بالاشتراك أو الحقيقة والمجاز: والباء إما للتعدية أو للاستعانة واللام في- الحق والباطل- للعهد أي لا تخلطوا الحق المنزل في التوراة بالباطل الذي اخترعتموه وكتبتموه أو لا تجعلوا ذلك ملتبسا مشتبها غير واضح لا يدركه الناس بسبب الباطل وذكره، ولعل الأول أرجح لأنه أظهر وأكثر لا لأن جعل وجود الباطل سببا لالتباس الحق ليس أولى من العكس لما أنه لما كان المذموم هو التباس الحق بالباطل- وإن لزمه العكس وكان هذا طارئا على ذلك- استحق الأولوية التي نفيت وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ مجزوم بالعطف على تَلْبِسُوا فالنهي عن كل واحد من الفعلين، وجوزوا أن يكون منصوبا على إضمار- أن- وهو عند البصريين عطف على مصدر متوهم. وروى الجرمي إن النصب بنفس الواو- وهي عندهم بمعنى مع- وتسمى واو الجمع وواو الصرف لأنها مصروف بها الفعل عن العطف، والمراد لا يكن منكم لبس الحق على من سمعه وكتمان الحق وإخفاؤه عمن لم يسمعه، والقصد أن ينعى عليهم سوء فعلهم الذي هو الجمع بين أمرين كل منهما مستقل بالقبح، ووجوب الانتهاء وطريق واسع إلى الإضلال والإغواء، وحيث كان التلبيس بالنسبة إلى من سمع، والكتمان إلى من لم يسمع اندفع السؤال بأن النهي عن الجمع بين شيئين إنما يتحقق إذا أمكن افتراقهما في الجملة وليس- لبس الحق بالباطل مع كتمان الحق كذلك- ضرورة أن لبس الحق بالباطل كتمان له، وكرر الحق إما لأن المراد بالأخير ليس عين الأول بل هو نعت النبي ﷺ خاصة وإما لزيادة تقبيح المنهي عنه إذ في التصريح باسم الحق ما ليس في ضميره، وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه- وتكتمون- وخرجت على أن الجملة في موضع الحال- أي وأنتم تكتمون أو كاتمين- وفي جواز اقتران الحال المصدرة بالمضارع بالواو قولان، وليس للمانع دليل يعتمد عليه، وهذه الحال عند بعض المحققين لازمة والتقييد لإفادة التعليل كما في- لا تضرب زيدا وهو أخوك- وعليه يكون المراد بكتمان الحق ما يلزم من لبس الحق بالباطل لا إخفائه عمن لا يسمع، وجوز أن تكون معطوفة على جملة النهي على مذهب من يرى جواز ذلك- وهو سيبويه وجماعة- ولا يشترط التناسب في عطف الجمل وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ جملة حالية ومفعول تَعْلَمُونَ محذوف اقتصارا- أي وأنتم من ذوي العلم- ولا يناسب من كان عالما أن يتصف بالحال الذي أنتم عليه، ولا يبعد أن يكون الحذف للاختصار- أي وأنتم تعلمون أنكم لابسون كاتمون- أو تعلمون صفته ﷺ أو البعث والجزاء، والمقصود من تقييد النهي بالعلم زيادة تقبيح حالهم لأن الإقدام على هاتيك الأشياء القبيحة مع العلم بما ذكر أفحش من الإقدام عليها مع الجهل- وليس من يعلم كمن لا يعلم- وجوز ابن عطية أن تكون هذه الجملة معطوفة وإن كانت ثبوتية على ما قبلها من جملة النهي، وإن لم تكن مناسبة في الاخبار، وهي عنده شهادة عليهم بعلم حق مخصوص في أمر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وليست شاهدة بالعلم على الإطلاق إذ هم بمراحل عنه، واستدل بالآية على أن العالم بالحق يجب عليه إظهاره ويحرم عليه كتمانه بالشروط المعروفة لدى العلماء وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ المراد بهما- سواء كانت اللام للعهد أو للجنس- صلاة المسلمين وزكاتهم لأن غيرهما مما نسخه القرآن ملتحق بالعدم، والزكاة في الأصل النماء والطهارة، ونقلت شرعا لإخراج معروف فإن نقلت من الأول فلأنها تزيد بركة المال وتفيد النفس فضيلة الكرم، أو لأنها تكون في المال النامي وإن نقلت من الثاني فلأنها تطهر المال من الخبث والنفس من البخل. واستدل بالآية حيث كانت خطابا لليهود من قال: إن الكفار مخاطبون بالفروع واحتمال أن يكون الأمر فيها بقبول الصلاة المعروفة والزكاة والإيمان بهما، أو أن يكون أمرا للمسلمين- كما قاله الشيخ أبو منصور- خلاف الظاهر فلا ينافي الاستدلال بالظاهر، وقدم الأمر بالصلاة لشمول وجوبها ولما فيها من الإخلاص والتضرع للحضرة، وهي أفضل العبادات البدنية وقرنها بالزكاة لأنها أفضل العبادات المالية، ثم من قال: لا يجوز تأخير بيان المجمل عن وقت الخطاب قال إنما جاء هذا بعد أن بين ﷺ أركان ذلك وشرائطه، ومن قال بجوازه قال

İster müşterek lafızla ister hakikat ve mecaz yoluyla olsun iltibas/şüphe manasında da olur: Bâ harfi ya teaddi (geçişlilik) ya da istiâne içindir. { الْحَقَّ } ve { الْباطِلِ } kelimelerindeki lâm ahid içindir; yani Tevrat'ta indirilen hakkı, kendi uydurduğunuz ve yazdığınız bâtıl ile karıştırmayın yahut bâtıl ve onun zikri sebebiyle o hakkı insanların idrak edemeyeceği şekilde örtülü, şüpheli ve belirsiz kılmayın. Muhtemelen birinci görüş daha racihtir; çünkü daha zâhir ve daha yaygındır; yoksa bâtılın varlığını hakkın iltibasına sebep kılmak bunun aksinden daha evla olmadığı için değil; zira kınanan şey -aksi gerekse ve bu onun üzerine arız olsa bile- hakkın bâtıl ile karışması olduğundan dolayı nefyedilen evleviyeti hak etmiştir. { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } kelimesi { تَلْبِسُوا } fiiline atıfla meczumdur; dolayısıyla nehiy iki fiilin her birine yöneliktir. Gizli bir 'en' ile mansup olmasını da caiz görmüşlerdir; bu da Basralılara göre vehmedilen bir mastara atıftır. Cermî ise nasbın bizzat vâv ile olduğunu rivayet etmiştir; bu vâv onlara göre 'ma‘a' (birlikte) manasındadır ve fiil onunla atıftan çevrildiği için 'vâv-ı cem‘' ve 'vâv-ı sarf' olarak adlandırılır. Kastedilen mana: Sizden, hakkı onu işiten kimseye bulandırmak ve hakkı onu işitmeyen kimseden ketmedip gizlemek fiilleri sadır olmasın! Amaç ise, her biri müstakil olarak çirkin olan, vazgeçilmesi vacip bulunan ve dalalet ile azdırmaya açılan geniş bir yol teşkil eden iki işi bir araya getirdikleri kötü amellerini yüzlerine vurmaktır. Karıştırmak işitene, gizlemek ise işitmeyene nispetle olunca; 'birbirinden ayrılması prensipte mümkün olan iki şeyin bir arada yapılmasını yasaklamak sahih olur; oysa hakkı bâtıla karıştırmak zaten onu gizlemek olduğundan hakkı bâtıla karıştırmak ile hakkı gizlemek böyle değildir' şeklindeki soru da bertaraf edilmiş olur. Hakkın tekrar edilmesi, ya sonuncudan maksat birincinin aynısı olmayıp sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in vasfı olduğu için yahut nehyedilen şeyin çirkinliğini daha da artırmak içindir; zira hak isminin açıkça zikredilmesinde, zamirinde bulunmayan bir tesir vardır. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh bu kelimeyi { وَتَكْتُمُونَ } şeklinde okumuştur; bu kıraat cümlenin hâl mevkiinde olmasıyla -yani 'gizlediğiniz halde' takdiriyle- tevil edilmiştir. Muzari ile başlayan hâl cümlesine vâv harfinin bitişmesinin cevazı hakkında iki görüş vardır; bunu engelleyenlerin dayanacağı muteber bir delil yoktur. Bazı muhakkiklere göre bu hâl lazımedir ve kayıtlandırma, 'kardeşin olduğu halde Zeyd’i dövme' ifadesinde olduğu gibi ta‘lil ifade etmek içindir; buna göre hakkı gizlemekten maksat, işitmeyenden gizlemek değil, hakkı bâtıla karıştırmanın zorunlu sonucu olan gizlemedir. Bunun, caiz görenlerin -ki Sîbeveyh ve bir cemaattir- mezhebine göre nehiy cümlesine matuf olması da caiz kılınmıştır; cümlelerin atfında mânaca türdeşlik şart değildir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } cümlesi hâl cümlesidir, { تَعْلَمُونَ } fiilinin mef‘ûlü iktisar yoluyla hazfedilmiştir; yani 'sizler ilim sahipleri olduğunuz halde' demektir; zira âlim olan birine sizin üzerinde bulunduğunuz bu durumla nitelenmek yakışmaz. Hazfin ihtisar için olması da uzak değildir; yani 'karıştırdığınızı ve gizlediğinizi bildiğiniz halde' veya 'onun sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatını yahut ba‘sı ve cezayı bildiğiniz halde' demektir. Nehyin ilim ile kayıtlanmasından maksat, onların durumunun çirkinliğini artırmaktır; çünkü bu çirkin şeylere zikredilenleri bilerek cüret etmek, onları bilmeyerek cüret etmekten çok daha çirkindir; zira bilen kimse bilmeyen gibi değildir. İbn Atıyye, haberlerde tam bir münasebet bulunmasa bile bu cümlenin müspet bir cümle olarak kendisinden önceki nehiy cümlesine matuf olmasını caiz görmüştür; bu cümle ona göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in durumuna dair hususi bir hakkın bilgisine sahip olduklarına dair onların aleyhine bir şahitliktir; yoksa mutlak olarak ilim sahibi olduklarına şahitlik değildir, zira onlar bundan fersah fersah uzaktırlar. Bu âyet, ulema nezdinde bilinen şartlar dâhilinde hakkı bilen kişinin onu izhar etmesinin vacip, gizlemesinin ise haram olduğuna delil getirilmiştir. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin”. Lâm ister ahid ister cins için olsun, her ikisinden maksat Müslümanların namazı ve zekâtıdır; çünkü bunların dışındaki Kur'an’ın neshettiği şeyler yok hükmündedir. Zekât aslen büyüme/artma ve temizlik demektir; şeriatta ise bilinen bir harcamaya nakledilmiştir. Şayet birinci manadan nakledilmişse malın bereketini artırdığı ve nefse cömertlik faziletini kazandırdığı için yahut artıcı nitelikteki malda bulunduğu içindir; şayet ikinci manadan nakledilmişse malı kirden, nefsi de cimrilikten arındırdığı içindir. Bu âyet Yahudilere bir hitap olduğu için, 'kâfirler füruatla mükelleftir' diyenler buna delil getirmişlerdir. Buradaki emrin bilinen namaz ve zekâtı kabul edip onlara iman etmek olması yahut -Şeyh Ebû Mansûr’un dediği gibi- Müslümanlara yönelik bir emir olması ihtimali zâhire aykırıdır; dolayısıyla zâhir ile istidlal etmeye mani değildir. Vücubunun genelliği, ihlası ve Zât-ı İlâhiyye’ye tazarruu barındırması sebebiyle namaz emri öne alınmıştır; zira o bedenî ibadetlerin en faziletlisidir; malî ibadetlerin en faziletlisi olduğu için de zekâtla birlikte zikredilmiştir. Sonra, 'hitap vaktinden sonraya mücmelin beyanının tehir edilmesi caiz değildir' diyenler şöyle demiştir: Bu emir ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun rükünlerini ve şartlarını beyan ettikten sonra gelmiştir. Bunun tehirini caiz görenler ise,

بجواز أن يكون الأمر لقصد أن يوطن السامع نفسه- كما يقول السيد لعبده

efendinin kölesine: 'Sana bir şey emretmek istiyorum, onu mutlaka yapmalısın' demesi gibi dinleyicinin nefsini hazırlaması maksadıyla bu emrin verilmiş olmasının caiz olduğunu söylemişlerdir.

إني أريد أن آمرك بشيء فلا بد أن تفعله وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ أي صلوا مع المصلين وعبر بالركوع عن الصلاة احترازا عن صلاة اليهود فإنها لا ركوع فيها وإنما قيد ذلك بكونه مع الراكعين لأن اليهود كانوا يصلون وحدانا فأمروا بالصلاة جماعة لما فيها من الفوائد ما فيها، واستدل به بعضهم على وجوبها ومن لم يقل به حمل الأمر على الندب أو المعية على الموافقة وإن لم يكونوا معهم وقيل: الركوع- الخضوع والانقياد لما يلزمهم من الشرع قال الأضبط السعدي:

{ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin”; yani namaz kılanlarla birlikte namaz kılın. Yahudilerin namazında rükû bulunmadığı için ondan sakındırmak maksadıyla namazdan rükû ile bahsedilmiştir. Bunun rükû edenlerle birlikte olmasıyla kayıtlanması, Yahudilerin tek başlarına namaz kılmalarından ötürüdür; dolayısıyla içindeki pek çok faydadan ötürü cemaatle namaz kılmakla emrolunmuşlardır. Bazıları bununla cemaatin vücubuna istidlal etmiştir; vücubunu söylemeyenler ise emri mendupluğa yahut beraberliği (maiyeti) -onlarla birlikte olmasalar bile- muvafakate hamletmişlerdir. Bir görüşe göre rükû; şeriattan kendilerine lazım gelen şeylere boyun eğmek ve itaat etmektir. el-Adabbetü’s-Sa‘dî şöyle demiştir:

لا تذل الفقير علّك أن ... «تركع» يوما والدهر قد رفعه

Fakiri hor görme, olur ki bir gün ... Zaman onu yükseltmişken sen 'rükû edersin' (boyun eğersin).

ولعل الأمر به حينئذ بعد الأمر بالزكاة لما أنها مظنة ترفع فأمروا بالخضوع لينتهوا عن ذلك إلا أن الأصل في إطلاق الشرع المعاني الشرعية: وفي المراد بالراكعين قولان: فقيل، النبي ﷺ وأصحابه، وقيل: الجنس وهو الظاهر «ومن باب الإشارة» في قوله تعالى: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ إلخ أي لا تقطعوا على أنفسكم طريق الوصول إلى الحق بالباطل الذي هو تعلق القلب بالسوي- فإن أصدق كلمة قالها شاعر- لكمة لبيد.

Bu durumda onunla emredilmesinin zekât emrinden sonra gelmesi, zekâtın büyüklük taslama yeri olmasından dolayı olabilir; böylece bundan vazgeçsinler diye boyun eğmekle emrolunmuşlardır. Ancak şeriatın kullanımındaki asıl olan şer‘î manalardır. Rükû edenlerden kastın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı olduğu söylenmiştir; cins olduğu söylenmiştir ki zâhir olan da budur. Cenâb-ı Hakk’ın: { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ } ilâ âhir kavlindeki 'işârî boyuta' gelince; yani kalbin mâsivâya bağlanması demek olan bâtıl ile Hakka vuslat yolunu kendi nefislerinize kapatmayın; zira bir şairin söylediği en doğru söz Lebîd’in şu sözüdür:

ألا كل شيء ما خلا الله باطل ولا تَكْتُمُوا الْحَقَّ بالتفاتكم إلى غيره سبحانه وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أنه ليس لغيره وجود حقيقي أو لا تخلطوا صفاته تعالى الثابتة الحقة بالباطل الذي هو صفات نفوسكم ولا تكتموها بحجاب صفات النفس وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ من علم توحيد الأفعال أن مصدر الفعل هو الصفة فكما لم تسندوا الفعل إلى غيره لا تثبتوا صفته لغيره وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ بمراقبة القلوب وَآتُوا الزَّكاةَ أي بالغوا في تزكية النفس عن الصفات الذميمة لتحصل لكم التحلية بعد التخلية. أو أدوا زكاة الهمم فإن لها زكاة كزكاة النعم بل إن لكل شيء زكاة كما قيل:

Bilesiniz ki, Allah'tan başka her şey bâtıldır! O Zât-ı Teâlâ'dan başkasına iltifat ederek hakkı gizlemeyin; { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } O'ndan başkası için hakiki bir varlık olmadığını bildiğiniz halde. Yahut O Teâlâ'nın sabit ve hak olan sıfatlarını, nefislerinizin sıfatları olan bâtıla karıştırmayın ve nefis sıfatlarının perdesiyle o sıfatları gizlemeyin; { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } ef‘âl tevhidi ilminden fiilin kaynağının sıfat olduğunu bildiğiniz halde. Fiili O'ndan başkasına isnat etmediğiniz gibi, O'nun sıfatını da O'ndan başkasına nispet etmeyin. Kalplerin murakabesiyle { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın”, { وَآتُوا الزَّكاةَ } yani tahliyeden (arındıktan) sonra süslenme (tahliye) hâsıl olsun diye nefsi kötü sıfatlardan arındırmada mübalağa edin. Yahut himmetlerin zekâtını verin; zira nimetlerin zekâtı olduğu gibi onun da bir zekâtı vardır; hatta denildiği gibi her şeyin bir zekâtı vardır:

كل شيء له «زكاة» تؤدى ... وزكاة- الجمال رحمة مثلي

Her şeyin eda edilecek bir 'zekâtı' vardır... Güzelliğin zekâtı ise benim gibilere merhamet etmektir.

وَارْكَعُوا أي اخضعوا لما يفعل بكم المحبوب، فالخضوع علامة الرضا الذي هو ميراث تجلي الصفات العلى، وحاصله ارضوا بقضائي عند مطالعة صفاتي فإن لي أحبابا لسان حال كل منهم يقول:

{ وَارْكَعُوا } yani Sevgili’nin sizin üzerinizde tasarruf ettiği şeylere boyun eğin; zira boyun eğmek, yüce sıfatların tecellisinin mirası olan rızanın alâmetidir. Neticesi şudur: Sıfatlarımı müşahede ettiğinizde kazama razı olun; zira benim öyle âşıklarım vardır ki her birinin lisan-ı hâli şöyle der:

وتعذيبكم عذب لديّ وجوركم ... عليّ بما يقضي الهوى لكم عدل

Bana azap etmeniz bana tatlı gelir; aşkın hükmettiği şeyle ... Bana ettiğiniz cevr ise sizin için adalettir.

ثم إنه تعالى لما أمرهم بفعل الخير شكرا لما خصهم به من النعم حرضهم على ذلك من مأخذ آخر بقوله سبحانه: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ والهمزة فيه للتقرير مع توبيخ وتعجيب والبر- سعة المعروف والخير، ومنه البر، والبرية للسعة، ويتناول كل خير، والنسيان- كما في البحر- السهو الحادث بعد العلم. والمراد به هنا الترك لأن أحدا لا ينسى نفسه بل يحرمها ويتركها كما يترك الشيء المنسي مبالغة في عدم المبالاة والغفلة فيما ينبغي أن يفعله، وقد نزلت هذه الآية- على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- في أحبار المدينة كانوا يأمرون سرا من نصحوه باتباع محمد ﷺ ولا يتبعونه وقيل: إنهم كانوا يأمرون بالصدقة ولا يتصدقون فالمراد بالبر هنا إما الإيمان أو الإحسان، وتركه بعضهم على ظاهره متناولا كل خير على ما قال السدي: إنهم كانوا يأمرون الناس بطاعة الله تعالى وينهونهم عن معصيته وهم كانوا يتركون الطاعة ويقدمون على المعصية، والتوبيخ ليس على أمر الناس بِالْبِرِّ نفسه بل لمقارنته بالنسيان المذكور وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أي التوراة، والجملة حال من فاعل أَتَأْمُرُونَ، والمراد التبكيت وزيادة التقبيح أَفَلا تَعْقِلُونَ أصل هذا الكلام ونحوه عند الجمهور كان بتقديم حرف العطف على الهمزة لكن لما كان للهمزة صدر الكلام قدمت على حرف العطف، وبعضهم ذهب إلى أنه لا تقديم ولا تأخير ويقدر بين الهمزة وحرف العطف ما يصح العطف عليه، والعقل- في الأصل المنع والإمساك، ومنه- عقال البعير- سمي به النور الروحاني الذي به تدرك النفوس العلوم الضرورية والنظرية لأنه يحبس عن تعاطي ما يقبح ويعقل

Sonra Allah Teâlâ kendilerine tahsis ettiği nimetlere şükür olarak onlara hayır işlemeyi emredince, şu kavliyle onları başka bir açıdan buna teşvik etti: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emreder de kendinizi unutur musunuz?”. Buradaki hemze, kınama ve hayret bildirmekle birlikte takrir içindir. Birr; iyiliğin ve hayrın genişliğidir, genişliğinden ötürü kara parçasına (berr) ve yaratılmışlara (beriyye) bu kökten isim verilmiştir ve her hayrı kapsar. Nisyan ise -el-Bahr’da zikredildiği üzere- ilimden sonra meydana gelen yanılgıdır. Burada ondan maksat terk etmektir; çünkü hiç kimse kendini unutmaz, bilakis yapması gereken şeydeki umursamazlık ve gafletin aşırılığından ötürü unutulan bir şeyin terk edildiği gibi nefsini mahrum bırakır ve terk eder. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiğine göre bu âyet Medine hahamları hakkında inmiştir; onlar gizlice nasihat ettikleri kimselere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e tâbi olmayı emreder, kendileri ise tâbi olmazlardı. Bir görüşe göre onlar sadakayı emreder, kendileri ise sadaka vermezlerdi; dolayısıyla buradaki birrden maksat ya iman ya da ihsandır. Süddî’nin: 'Onlar insanlara Allah Teâlâ’ya itaati emreder, O’na isyandan nehyederlerdi; kendileri ise itaati terk edip günaha cüret ederlerdi' sözüne binaen bazıları bunu zâhirinde bırakarak her hayrı kapsayıcı kılmıştır. Kınama, bizzat insanlara iyiliği emretmeye değil, bilakis onun zikredilen unutma ile birlikte bulunmasınadır. { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } “Halbuki siz Kitab'ı okuyorsunuz”; yani Tevrat’ı. Bu cümle { أَتَأْمُرُونَ } fiilinin failinden hâldir; maksat susturmak (tebkît) ve çirkinliği artırmaktır. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”. Cumhura göre bu ve benzeri sözlerin aslı atıf harfinin hemzenin önüne geçirilmesiyleydi; fakat hemzenin cümlenin başında bulunma hakkı olduğu için atıf harfinden öne alınmıştır. Bazıları ise hiçbir öne alma veya geri bırakma olmadığını, hemze ile atıf harfi arasında üzerine atfın sahih olacağı bir cümlenin takdir edileceğini savunmuştur. Akıl aslen menetmek ve tutmaktır; devenin kösteğine (ıkâl) de bundan dolayı bu isim verilmiştir. Nefislerin zorunlu ve nazarî ilimleri kendisiyle idrak ettiği ruhanî nura da bu isim verilmiştir; çünkü o, çirkin olan şeyleri işlemekten alıkoyar ve

على ما يحسن، والفعل يحتمل أن يكون مطلقا أجري مجرى اللازم، ويحتمل أن يكون متعديا مقدرا لمفعول، والمعنى- أفلا عقل لكم يمنعكم عما تعلمون سوء خاتمته ووخامة عاقبته- أو أَفَلا تَعْقِلُونَ قبح صنيعكم شرعا لمخالفة ما تتلونه في التوراة. وعقلا لكونه جمعا بين المتنافيين، فإن المقصود من الأمر بِالْبِرِّ الإحسان والامتثال، والزجر عن المعصية، ونسيانهم أنفسهم ينافي كل هذه الأغراض، ولا نزاع في كون قبح الجمع بين ذلك عقلا بمعنى كونه باطلا فعلى هذا لا حجة للمعتزلة في الآية على القبح العقلي الذي يزعمونه بل قد ادعى بعض المحققين أنها دليل على خلاف ما ذهبوا إليه لأنه سبحانه رتب التوبيخ على ما صدر منهم بعد تلاوة الكتاب وكذا لا حجة فيها لمن زعم أنه ليس للعاصي أن يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر لأن التوبيخ على جمع الأمرين بالنظر للثاني فقط لا منع الفاسق عن الوعظ فإن النهي عن المنكر لازم ولو لمرتكبه فإن ترك النهي ذنب وارتكابه ذنب آخر، وإخلاله بأحدهما لا يلزم منه الإخلال بالآخر، ثم إن هذا التوبيخ والتقريع- وإن كان خطابا لبني إسرائيل- إلا أنه عام- من حيث المعنى- لكل واعظ يأمر ولا يأتمر، ويزجر ولا ينزجر، ينادي الناس البدار البدار، ويرضى لنفسه التخلف والبوار، ويدعو الخلق إلى الحق، وينفر عنه، ويطالب العوام بالحقائق ولا يشم ريحها منه. وهذا هو الذي يبدأ بعذابه قبل عبدة الأوثان، ويعظم ما يلقى لوفور تقصيره يوم لا حاكم إلا الملك الديان.

güzel olan şeylere bağlar. Fiilin lâzım yerine geçen mutlak bir fiil olması muhtemel olduğu gibi, mef‘ûlü takdir edilen müteaddi bir fiil olması da muhtemeldir. Anlamı: 'Sonunun kötülüğünü ve akıbetinin vehametini bildiğiniz şeyden sizi alıkoyacak bir aklınız yok mu?' yahut Tevrat’ta okuduğunuz şeylere muhalefet etmeniz sebebiyle şer‘an; iki zıddı bir araya getirmesi sebebiyle de aklen yaptığınız işin çirkinliğine 'hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?' demektir. Zira iyiliği emretmekten maksat ihsan, imtisal ve günahtan men etmektir; kendilerini unutmaları ise bütün bu gayelere zıttır. Bunun bir arada bulunmasının bâtıl olması manasında aklen çirkin olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; şu halde bu âyette Mutezile için iddia ettikleri aklî çirkinliğe (kubh-i aklî) dair bir delil yoktur; bilakis bazı muhakkikler âyetin onların gittiği görüşün aksine bir delil olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira Allah Teâlâ azarlamayı Kitab’ın tilavetinden sonra onlardan sadır olan duruma bağlamıştır. Aynı şekilde bu âyette, günahkâr bir kimsenin emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münker yapamayacağını iddia edenler için de bir delil yoktur; çünkü azarlama, fâsıkı vaazdan menetmek için değil, sırf ikinciye nazarla iki işin bir arada toplanmasınadır; zira münkerden nehyetmek onu işleyene bile lazımdır; çünkü nehyi terk etmek bir günah, onu işlemek ise başka bir günahtır; birini ihlal etmek diğerini de ihlal etmeyi gerektirmez. Sonra bu kınama ve azarlama -İsrailoğullarına bir hitap olsa bile- mana bakımından emredip kendisi yapmayan, nehyedip kendisi vazgeçmeyen; insanlara 'çabuk olun, koşun!' diye nida edip kendisi için geri kalmaya ve helake razı olan; mahlukatı Hakk’a çağırıp bizzat kendisi O’ndan nefret ettiren; avamdan hakikatleri talep edip kendisinden onun kokusu dahi duyulmayan her vaiz için geneldir. İşte putperestlerden önce azabına başlanacak olan ve Hâkim’in sadece Melik ve Deyyân olan Allah olduğu günde kusurunun çokluğundan ötürü karşılaşacağı ceza pek büyük olan kişi budur.

وعن محمد بن واسع قال: بلغني أن أناسا من أهل الجنة اطلعوا على ناس من أهل النار، فقالوا لهم: قد كنتم تأمروننا بأشياء عملناها فدخلنا الجنة، قالوا: كنا نأمركم بها، ونخالف إلى غيرها، هذا ومن الناس من جعل هذا الخطاب للمؤمنين، وحمل الكتاب على القرآن، فيكون ذلك من تلوين الخطاب- كما في- يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي [يوسف: ٢٩] والظاهر يبعده وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ لما أمرهم سبحانه بترك الضلال والإضلال والتزام الشرائع، وكان ذلك شاقا عليهم- لما فيه من فوات محبوبهم وذهاب مطلوبهم- عالج مرضهم بهذا الخطاب، و «الصبر» حبس النفس على ما تكره، وقدمه على الصلاة- لأنها لا تكمل إلا به- أو لمناسبته لحال المخاطبين، أو لأن تأثيره- كما قيل- في إزالة ما لا ينبغي، وتأثير الصلاة في حصول ما ينبغي، ودرء المفاسد مقدم على جلب المصالح- واللام- فيه للجنس، ويجوز أن يراد بالصبر نوع منه- وهو الصوم- بقرينة ذكره مع الصلاة- والاستعانة بالصبر- على المعنى الأول لما يلزمه من انتظار الفرج والنجح- توكلا على من لا يخيب المتوكلين عليه- ولذا قيل:

Muhammed b. Vâsi‘den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bana ulaştı ki, cennet ehlinden bazı kimseler cehennem ehlinden bazı kimselere bakıp onlara şöyle derler: Siz bize birtakım şeyler emrederdiniz, biz onları yaptık da cennete girdik. Onlar da şöyle derler: Biz size onları emreder, kendimiz ise muhalefet edip başkasını yapardık.' İnsanlardan bazıları bu hitabı müminlere kılmış ve Kitap’tan maksadı Kur'an saymışlardır; bu takdirde bu, { يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي } “Ey Yûsuf! Sen bundan vazgeç; [ey kadın!] sen de günahının bağışlanmasını dile” [Yûsuf: 29] âyetinde olduğu gibi hitabın renklendirilmesinden (telvînü’l-hitâb) olur; fakat zâhir bunu uzak görmektedir. { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin”. Allah Teâlâ onlara dalaleti ve saptırmayı terk edip şeriatlara bağlanmayı emredince ve bu durum -sevdiklerinin elden çıkması ve arzuladıklarının yok olması sebebiyle- kendilerine ağır gelince, bu hitapla onların hastalığını tedavi etmiştir. 'Sabır', nefsi hoşlanmadığı şey üzerinde tutmaktır. Sabır namazdan öne geçirilmiştir; çünkü namaz ancak onunla tamam olur yahut muhatapların haline uygun düştüğü için yahut denildiği gibi sabrın tesiri uygun olmayanı gidermede, namazın tesiri ise uygun olanı elde etmede olduğu ve mefsedetleri defetmek maslahatları celbetmekten önce geldiği içindir. Buradaki lâm cins içindir; namazla birlikte zikredilmesinin karinesiyle sabırdan onun bir türünün -ki o da oruçtur- kastedilmiş olması da caizdir. Birinci manaya göre sabırla yardım dilemek, kendisine tevekkül edenleri mahrum bırakmayan Zât’a tevekkül ederek kurtuluşu ve başarıyı beklemenin onun ayrılmaz bir vasfı olmasındandır; bu sebeple şöyle denilmiştir:

الصبر مفتاح الفرج، وبه- على المعنى الثاني- لما فيه من كسر الشهوة وتصفية النفس الموجبين للانقطاع إلى الله تعالى- الموجب لإجابة الدعاء- وأما الاستعانة ب الصَّلاةِ فلما فيها من أنواع العبادة، مما يقرب إلى الله تعالى قربا يقتضي الفوز بالمطلوب والعروج إلى المحبوب، وناهيك من عبادة تكرر في اليوم والليلة خمس مرات يناجي فيها العبد علام الغيوب، ويغسل بها العاصي درن العيوب،

Sabır ferahlığın anahtarıdır. İkinci manaya göre sabırla [yani oruçla] yardım dilemek ise, onda duanın kabulünü gerektiren Allah Teâlâ’ya yönelişi sağlayan şehvetin kırılması ve nefsin arınması bulunduğu içindir. { الصَّلاةِ } ile yardım dilemeye gelince; onda Allah Teâlâ’ya, isteneni elde etmeyi ve Sevgili’ye yükselmeyi gerektirecek bir yakınlıkla yaklaştıran ibadet çeşitleri bulunduğu içindir. Kulun gaybları hakkıyla bilen Allah ile münacatta bulunduğu ve günahkârın kusurların kirini kendisiyle yıkadığı, gece ve gündüzde beş vakit tekrarlanan bir ibadet sana fazilet olarak yeter de artar!

وقد روى حذيفة أنه صلى الله تعالى عليه وسلم إذا حزنه أمر صلى،

Huzeyfe rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i bir iş üzdüğünde/tasa verdiğinde namaz kılardı.

وروى أحمد أنه إذا حزنه أمر فزع إلى الصلاة،

Ahmed de rivayet etmiştir ki: O'nu bir iş tasalandırdığında namaza sığınırdı.

وحمل الصلاة على الدعاء في الآية وكذا في الحديث لا يخلو عن بعد، وأبعد منه كون المراد بالصبر الصبر على الصلاة.

Âyette ve keza hadiste namazı duaya hamletmek uzaklıktan uzak değildir; sabırdan kastın namaza sabretmek olması ise bundan daha uzaktır.

وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ الضمير للصلاة- كما يقتضيه الظاهر، وتخصيصها- برد الضمير إليها- لعظم شأنها واستجماعها ضروبا من الصبر، ومعنى- كبرها- ثقلها وصعوبتها على من يفعلها، على حد قوله تعالى:

{ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir”. Zamir -zâhirin gerektirdiği üzere- namaza râcidir; zamirin ona döndürülmesiyle onun tahsis edilmesi, şanının büyüklüğünden ve sabrın çeşitli türlerini kendisinde toplamasındandır. Onun 'kebîre' olmasının anlamı, Cenâb-ı Hakk’ın şu kavlinde olduğu gibi onu eda eden kimseye ağırlığı ve zorluğudur:

كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ [الشورى: ١٣] والاستثناء مفرغ أي لَكَبِيرَةٌ على كل أحد إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ وهم المتواضعون المستكينون، وأصل- الخشوع- الإخبات، ومنه الخشعة- بفتحات- الرمل المتطامن، وإنما لم تثقل عليهم، لأنهم عارفون بما يحصل لهم فيها متوقعون ما ادخر من ثوابها فتهون عليهم، ولذلك قيل: من

{ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi” [Şûrâ: 13]. İstisna müferrağdır; yani { لَكَبِيرَةٌ } “alçak gönüllü, boyun eğenlerden başkasına pek ağır gelir”. Huşûun aslı tevazu ve tezellüldür; fethalarla 'el-haşa‘atü' alçalmış kum tepesine denir. Onlara ağır gelmemesi ise, onda elde edecekleri şeyleri bilmelerinden ve onun biriktirilen sevabını ummalarından dolayıdır; bu sebeple onlara hafif gelir. Nitekim şöyle denilmiştir: Kim

عرف ما يطلب، هان عليه ما يبذل، ومن أيقن بالخلف، جاد بالعطية، وجوّز رجوع الضمير إلى- الاستعانة- على حد اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [المائدة: ٨] ورجح بالشمول، وما يقال: إن الاستعانة ليست ب لَكَبِيرَةٌ لا طائل تحته، فإن الاستعانة ب الصَّلاةِ أخص من فعل الصلاة لأنها أداؤها- على وجه الاستعانة بها على الحوائج- أو على سائر الطاعات لاستجرارها ذلك، وقيل: يجوز أن يكون من أسلوب وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التوبة: ٨] وقوله:

ne aradığını bilirse, feda ettiği şey ona kolay gelir; kim karşılığın verileceğine yakinen inanırsa, cömertçe bağışta bulunur. Cenâb-ı Hakk’ın: { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adaletli olun, o takvaya daha yakındır” [Mâide: 8] kavli kabilinden zamirin 'yardım dilemeye' (istiâneye) râci olması da caiz görülmüş ve kapsayıcılığı sebebiyle tercih edilmiştir. 'Yardım dilemek büyük/ağır bir şey değildir' şeklindeki sözün ise bir kıymeti yoktur; zira namaz ile yardım dilemek, bizzat namaz kılmaktan daha hususidir; çünkü o, ihtiyaçlara yahut bunu celbedeceği için diğer taatlere yardım dileme kastıyla namazı eda etmektir. Bunun Cenâb-ı Hakk’ın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” [Tevbe: 62] kavli ve şairin şu sözü üslubundan olması da caiz görülmüştür:

إن شرخ الشباب والشعر الأس ... ود ما لم يعاص كان جنونا

Şüphesiz gençliğin ilk çağı ve siyah saç... Karşı konulmadığı sürece bir çılgınlıktır.