Binûn

Bakara Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والتأنيث مثله في قوله تعالى على رأي وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها [التوبة: ٣٤] أو المراد كل خصلة منها، وقيل: الضمير راجع إلى المذكورات المأمور بها والمنهي عنها، ومشقتها عليهم ظاهرة، وهو أقرب مما قاله الأخفش من رجوعه إلى إجابة الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، والبعيد بل الأبعد عوده إلى الكعبة المفهومة من ذكر الصلاة الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ الظن في الأصل الحسبان- واللقاء- وصول أحد الجسمين إلى الآخر بحيث يماسه، والمراد من ملاقاة الرب سبحانه، إما ملاقاة ثوابه أو الرؤية عند من يجوزها، وكل منهما مظنون متوقع لأنه وإن علم الخاشع أنه لا بد من ثواب للعمل الصالح، وتحقق أن المؤمن يرى ربه يوم المآب- لكن من أين يعلم ما يختم به عمله- ففي وصف أولئك بالظن إشارة إلى خوفهم، وعدم أمنهم مكر ربهم فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ [الأعراف: ٩٩] . وفي تعقيب الخاشعين به حينئذ لطف لا يخفى، إلا أن عطف ... أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ على ما قبله- يمنع حمل الظن على ما ذكر- لأن الرجوع إليه تعالى- المفسر بالنشور- أو المصير إلى الجزاء مطلقا، مما لا يكفي فيه الظن والتوقع- بل يجب القطع به- اللهم إلا أن يقدر له عامل- أي ويعلمون- أو يقال: إن الظن متعلق بالمجموع من حيث هو مجموع، وهو كذلك غير مقطوع به- وإن كان أحد جزئيه مقطوعا- أو يقال: إن الرجوع إلى الرب هنا المصير إلى جزائه الخاص، أعني الثواب بدار السلام، والحلول بجواره جل شأنه- والكل خلاف الظاهر- ولهذا اختير تفسير الظن باليقين مجازا، ومعنى التوقع والانتظار في ضمنه، ولقاء الله تعالى بمعنى الحشر إليه، والرجوع بمعنى المجازاة- ثوابا أو عقابا- فكأنه عز شأنه قال: يعلمون أنهم يحشرون إليه فيجازيهم متوقعين لذلك، وكأن النكتة في استعمال الظن المبالغة في إيهام أن من ظن ذلك لا يشق عليه ما تقدم- فكيف من تيقنه- والتعرض لعنوان الربوبية للإشعار بعلية الربوبية- والمالكية للحكم- وجعل خبر «أن» في الموضعين اسما للدلالة على تحقق اللقاء والرجوع وتقررهما عنده، وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه يعلمون وهي تؤيد هذا التفسير.

Müennes kılınması ise, bir görüşe göre Cenâb-ı Hakk’ın: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها } “Altın ve gümüşü biriktirip de onları infak etmeyenler...” [Tevbe: 34] kavlindeki gibidir; yahut bundan maksat bunların her bir hasletidir. Zamirin, emredilen ve nehyedilen zikredilmiş hususlara râci olduğu da söylenmiştir ki bunların onlara meşakkati açıktır; bu görüş, Ahfeş’in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e icabet etmeye râci olduğu yönündeki görüşünden daha yakındır. Namazın zikrinden anlaşılan Kâbe’ye dönmesi ise uzak, hatta en uzak olanıdır. { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini zanneden (kesin olarak bilen) kimselerdir.” Zan (الظن) asılda sanmak, kanaat beslemektir; likā (اللقاء) ise iki cisimden birinin diğerine temas edecek şekilde ulaşmasıdır. Rab Teâlâ’ya kavuşmaktan murad; ya O’nun sevabına kavuşmak yahut bunu caiz görenlere göre [Rü’yetullah] yani O’nu görmektir. Bunların her ikisi de zannolunan ve beklenen şeylerdir; çünkü huşû sahibi kimse salih amel için bir mükâfatın kaçınılmaz olduğunu bilse ve müminin dönüş gününde Rabbini göreceğini tahakkuk ettirse de, amelinin ne ile son bulacağını nereden bilecektir? Dolayısıyla onların zan ile nitelenmesinde, korkularına ve Rablerinin mekrinden emin olmadıklarına bir işaret vardır: { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } “Allah'ın mekrinden (tuzak ve azabından) ancak hüsrana uğrayan topluluk emin olur” [A‘râf: 99]. Bu durumda huşû sahiplerinin bununla peşinden nitelenmesinde gizli olmayan bir incelik vardır. Ne var ki { أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } ifadesinin öncesine matuf olması, zannın zikredilen anlama hamledilmesine engel olur; çünkü dirilmekle (nüşûr) veya mutlak olarak cezaya/karşılığa varışla tefsir edilen Allah Teâlâ’ya dönüş, hakkında zannın ve beklentinin yeterli olmayacağı, bilakis kesin bilgi (kat‘) gereken bir husustur. Meğerki onun için [gizli] bir amil takdir edilsin, yani [ve bilirler ki] denilsin; yahut zannın toplam olması hasebiyle heyet-i mecmuaya taalluk ettiği söylensin; zira iki cüzünden biri kesin olsa bile bu mecmuun kendisi kesin değildir; yahut buradaki Rabbe dönüşün O’nun hususi mükâfatına, yani Dârü’s-Selâm’daki sevaba ve şanı yüce olan Allah’ın civarına yerleşmeye varış olduğu söylensin. Bunların hepsi ise zâhire aykırıdır. Bu sebeple zannın mecazen yakîn (kesin bilgi) ile tefsir edilmesi tercih edilmiştir ve beklenti ile intizar manası da onun zımnındadır. Allah Teâlâ’ya kavuşmak O’nun huzurunda haşrolunmak, dönüş ise sevap veya ikap olarak karşılık görmek anlamındadır; dolayısıyla sanki Cenâb-ı Hak: 'Bunu bekleyerek O'nun huzurunda toplanacaklarını ve kendilerine karşılık vereceğini bilirler' buyurmuştur. Zannın kullanılmasındaki nükte ise, bunu zanneden kimseye daha önce geçen şeylerin ağır gelmeyeceğini -kesin olarak bilene nasıl ağır gelsin ki- ihsas ettirmedeki mübalağadır. Rubûbiyyet unvanına yer verilmesi, hükümde rubûbiyyet ve mâlikiyetin illet olduğuna dikkat çekmek içindir. 'Enne'nin haberinin her iki yerde de isim [cümlesi] kılınması, kavuşmanın ve dönüşün O’nun katında tahakkuk ettiğine ve karar kıldığına delalet etmesi içindir. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh bu ayeti { يَعْلَمُونَ } “Bilirler” şeklinde okumuştur ki bu da söz konusu tefsiri desteklemektedir.

«ومن باب الإشارة» أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ الذي هو الفعل الجميل الموجب لصفاء القلب وزكاء النفس ولا تفعلون ما ترتقون به من مقام تجلي الأفعال إلى تجلي الصفات وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ فطرتكم الذي يأمركم بالدين السالك بكم سبيل التوحيد أَفَلا تَعْقِلُونَ فتقيدون مطلقات صفاتكم الذميمة بعقال ما أفيض عليكم من الأنوار القديمة، واطلبوا المدد والعون ممن له القدرة الحقيقية بِالصَّبْرِ على ما يفعل بكم، لكي تصلوا إلى مقام الرضا وَالصَّلاةِ التي هي المراقبة وحضور القلب لتلقي تجليات الرب، وإن المراقبة لشاقة- إلا على- المنكسرة قلوبهم، اللينة أفئدتهم لقبول أنوار التجليات اللطيفة، واستيلاء سطواتها القهرية، فهم الذين يتيقنون أنهم بحضرة ربهم وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ بفناء صفاتهم ومحوها في صفاته فلا يجدون في الدار إلا شؤون الملك اللطيف القهار يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ كرر التذكير للتأكيد والإيذان بكمال غفلتهم عن القيام بحقوق النعمة، وليربط ما بعده من الوعد الشديد به لتتم الدعوة بالترغيب والترهيب، فكأنه قال سبحانه: إن لم تطيعوني لأجل سوابق

«İşarî tefsir kabilinden»: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredersiniz de” ki o, kalbin safiyetine ve nefsin tezkiyesine vesile olan güzel fiildir; { وَلا تَفْعَلُونَ } “kendinizi unutur musunuz?” yani fiillerin tecellisi makamından sıfatların tecellisi makamına yükseleceğiniz amelleri yapmaz mısınız; { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } “halbuki siz Kitab'ı okuyorsunuz” yani sizi tevhid yoluna sevk eden dine çağıran fıtratınızı; { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” yani kadim nurlardan üzerinize akıtılan feyizlerin bağıyla yerilmiş mutlak sıfatlarınızı bağlamaz mısınız? Gerçek kudret sahibinden, rıza makamına ulaşmak için size yaptıklarına { بِالصَّبْرِ } “sabrederek” ve Rabbin tecellilerini karşılamak üzere kalbin huzuru ve murakabesi olan { وَالصَّلاةِ } “namaz ile” medet ve yardım isteyin. Şüphesiz ki murakabe pek ağırdır, ancak lütufkâr tecellilerin nurlarını ve kahrının galebesini kabul etmek için kalpleri kırık, gönülleri yumuşamış olanlara ağır gelmez. İşte onlar Rablerinin huzurunda olduklarına yakinen inanan ve sıfatlarının fena bulup O'nun sıfatlarında mahvolmasıyla { وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } “O'na döneceklerini” [bilenlerdir]; böylece bu âlemde Mülkün yegâne Lâtîf ve Kahhâr sahibinin tecellilerinden başka bir şey görmezler. { يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın”. Hatırlatmanın tekrarlanması, tekit için ve nimetin haklarını yerine getirmekten tam anlamıyla gafil olduklarını bildirmek içindir; ayrıca arkasından gelen şiddetli vaîdin buna bağlanması ve böylece davetin rağbet ve korku (terğîb ve terhîb) ile tamamlanması içindir. Sanki Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: 'Eğer geçmiş nimetlerimden dolayı bana itaat etmediyseniz,

نعمتي، فأطيعوني للخوف من لواحق عقابي، ولتذكير التفضيل الذي هو أجل النعم، فإنه لذلك يستحق أن يتعلق به التذكير بخصوصه مع التنبيه على أجليته بتكرير النعمة التي هو فرد من أفرادها وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ عطف على نعمتي من عطف الخاص على العام، وهو مما انفردت به- الواو- كما في البحر، ويسمى هذا النحو من العطف- بالتجريد- كأنه جرد المعطوف من الجملة، وأفرد بالذكر اعتناء به، والكلام على حذف مضاف، أي فضلت آباءكم- وهم الذين كانوا قبل التغيير، أو باعتبار أن نعمة الآباء نعمة عليهم، قال الزجاج: والدليل على ذلك قوله تعالى:

bari gelecekteki azabımdan korktuğunuz için bana itaat edin.' Bir de nimetlerin en yücesi olan üstün kılınmayı hatırlatmak içindir; zira bu sebeple, bir ferdi olduğu nimetin tekrarlanmasıyla onun en yüce olduğuna dikkat çekilerek hatırlatmanın bilhassa ona taalluk etmesini hak etmektedir. { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın” ayeti, hususun umuma atfı kabilinden { نِعْمَتِيَ } üzerine matuftur; el-Bahr’da belirtildiği üzere bu da 'vav' harfine has kılınan özelliklerdendir. Bu tür atfa 'tecrid' denir; sanki matuf cümleden soyutlanmış ve ona verilen ehemmiyet sebebiyle ayrıca zikredilmiştir. Söz, muzâfın hazfi üzeredir; yani 'Babalarınızı üstün kıldım' demektir ki onlar tahriften öncekilerdir; yahut babaların nimeti onların üzerine bir nimettir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun delili Cenâb-ı Hakk’ın şu kavlidir:

وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ إلخ، والمخاطبون لم يروا فرعون ولا آله، ولكنه تعالى أذكرهم أنه لم يزل منعما عليهم، والمراد ب الْعالَمِينَ سائر الموجودين في وقت التفضيل، وتفضيلهم بما منحهم من النعم المشار إليها بقوله تعالى: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً [المائدة: ٢٠] فلا يلزم من الآية تفضيلهم على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولا على أمته، الذين هم خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آل عمران:

{ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ } “Hani sizi kurtarmıştık...” ve devamı; muhataplar Firavun’u da hânedanını da görmemişlerdi; fakat Allah Teâlâ onlara nimeti ulaştırmaktan hiçbir zaman geri durmadığını hatırlatmıştır. { الْعالَمِينَ } (Âlemler)den murad, üstün kılınma vaktinde mevcut olan diğer varlıklardır. Onların üstün kılınması, Cenâb-ı Hakk’ın şu kavlinde işaret edilen kendilerine bağışlanan nimetler sebebiyledir: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, aranızdan peygamberler çıkardı ve sizi hükümdarlar kıldı” [Mâide: 20]. Dolayısıyla bu ayetten, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e ve { خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet” [Âl-i İmrân: 110]

١١٠] وكذا لا يصح الاستدلال بها على أفضلية البشر على الملائكة من جميع الوجوه- ولو صح ذلك- يلزم تفضيل عوامهم على خواص الملائكة، ولا قائل به.

olan ümmetine üstün kılındıkları gerekmez. Keza bu ayetle, insanın her bakımdan meleklere üstün olduğuna delil getirmek de sahih olmaz; şayet bu sahih olsaydı, onların avamının meleklerin havassına üstün tutulması gerekirdi ki bunu söyleyen hiç kimse yoktur.

«ومن اللطائف» أن الله ﷾ أشهد بني إسرائيل فضل أنفسهم فقال: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ إلخ، وأشهد المسلمين فضل نفسه فقل: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا [يونس: ٥٨] فشتان من مشهوده فضل ربه، ومن مشهوده فضل نفسه «فالأول» يقتضي الفناء «والثاني» يقتضي الإعجاب، والحمد لله الذي فضلنا على كثير ممن خلق تفضيلا وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً اليوم الوقت، وانتصابه إما على الظرف والمتقى محذوف- أي واتقوا العذاب يَوْماً- وإما مفعول به- واتقاؤه- بمعنى- اتقاء ما فيه- إما مجازا بجعل الظرف عبارة عن المظروف أو كناية عنه للزومه له، وإلا- فالاتقاء- من نفس- اليوم- مما لا يمكن، لأنه آت لا محالة، ولا بد أن يراه أهل الجنة والنار جميعا، والممكن المقدور- اتقاء- ما فيه بالعمل الصالح، وتَجْزِي من جزى بمعنى قضى، وهو متعد بنفسه لمفعوله الأول، وبعن للثاني- وقد ينزل منزلة اللازم للمبالغة- والمعنى لا تقضي يوم القيامة نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً مما وجب عليها، ولا تنوب عنها، ولا تحتمل مما أصابها، أو لا تقضي عنها شيئا من الجزاء، فنصب شَيْئاً إما على أنه- مفعول به- أو على أنه- مفعول مطلق- قائم مقام المصدر، أي جزاء ما. وقرأ أبو السماك «ولا تجزىء» من أجزأ عنه إذا أغنى، فهو لازم، وشَيْئاً مفعول مطلق لا غير، والمعنى لا تغني نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً من الإغناء- ولا تجديها نفعا- وتنكير الأسماء للتعميم في الشفيع والمشفوع، وما فيه الشفاعة، وفيه من التهويل والإيذان بانقطاع المطامع ما لا يخفى، كما يشير إليه قوله تعالى: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عبس: ٣٤- ٣٧] والجملة في المشهور صفة يوم والرابط محذوف، أي «لا تجزي فيه» ولم يجوز الكسائي حذف المجرور إذا لم يتعين، فلا تقول: رأيت رجلا أرغب، وأنت تريد أرغب فيه، ومذهبه في هذا التدريج، وهو أن يحذف حرف الجر أولا حتى يتصل الضمير بالفعل- فيصير منصوبا- فيصح حذفه كما في قوله:

«Nüktelerden biri de şudur»: Allah Azze ve Celle, İsrâiloğullarına kendi nefislerinin faziletini şahit kılmış ve { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ } “ve sizi üstün kıldığımı...” buyurmuştur; Müslümanlara ise bizzat Kendi fazlını şahit kılmış ve: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler” [Yûnus: 58] buyurmuştur. Müşâhedesi Rabbinin lütfu olan kimse ile müşâhedesi kendi nefsinin fazileti olan kimse arasında ne büyük fark vardır! Birincisi fenâyı, ikincisi ise ucbü (kendini beğenmeyi) gerektirir. Bizi yarattıklarının birçoğundan üstün kılan Allah’a hamdolsun. { وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Öyle bir günden sakının ki, o gün hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez”. Yevm (اليوم), vakit demektir. Mensup olması ya zarfiyyet üzeredir ve sakınılan şey hazfedilmiştir; yani [Öyle bir günde azaptan sakının] demektir; yahut mef'ûlün bih olarak mensuptur. O günden sakınmak ise, ya zarfın mazrûftan (içindekinden) ibaret kılınmasıyla mecazen ya da ayrılmazlığı sebebiyle kinaye yoluyla 'o günün içindekinden sakınmak' anlamındadır. Aksi takdirde bizzat o günün kendisinden sakınmak imkânsızdır; çünkü o mutlaka gelecektir ve cennet ile cehennem ehlinin tamamı onu bizzat görecektir. Mümkün ve mukdur olan ise, salih amelle o günün içindekinden sakınmaktır. { تَجْزِي }, eda etti, yerine getirdi anlamındaki cezâ (جزى) fiilindendir; birinci mef'ûlüne bizzat, ikincisine ise 'an' (عن) harf-i cerri ile geçişli olur; mübalağa için bazen lâzım (geçişsiz) menzilesine indirilir. Anlamı şudur: Kıyamet günü hiçbir kimse bir başka kimsenin üzerinden vacip olan bir şeyi ödeyemez, onun yerine geçemez, onun başına gelenden bir şey yüklenemez; yahut onun adına cezadan/karşılıktan hiçbir şeyi karşılayamaz. { شَيْئاً } lafzının mansub olması ya mef'ûlün bih olmasına ya da masdar yerine geçen mef'ûlü mutlak olmasına göredir; yani [herhangi bir karşılık] demektir. Ebü’s-Semmâk bunu, 'bir kimseye yettiğinde' kullanılan eczee (أجزأ) fiilinden «ولا تجزىء» şeklinde okumuştur ki bu lâzımdır; bu durumda { شَيْئاً } sadece mef'ûlü mutlaktır. Anlamı ise: 'Hiçbir kimse bir başkasına hiçbir şekilde yetmez ve fayda vermez' olur. İsimlerin nekre kılınması; şefaat eden, şefaat edilen ve hakkında şefaat edilen şey hususunda umûmiliği ifade etmek içindir. Bunda korkutma ve tamahların kesildiğini bildirme bakımından gizli olmayan bir nükte vardır; nitekim Cenâb-ı Hakk’ın şu kavli de buna işaret eder: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar. O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır” [Abese: 34-37]. Meşhur görüşe göre bu cümle { يَوْماً } lafzının sıfatıdır ve râbıt zamir hazfedilmiştir, yani [içinde ödeyemeyeceği] demektir. Kisâî, mecrur zamir muayyen olmadıkça hazfedilmesini caiz görmemiştir; dolayısıyla 'içine rağbet ettiğim bir adam gördüm' demek isterken «رأيت رجلا أرغب» diyemezsin. Onun bu konudaki mezhebi derecelendirmedir; o da önce harf-i cerrin hazfedilmesi, böylece zamirin fiile bitiştirilip mansup olması ve şairin şu sözünde olduğu gibi hazfedilmesinin sahih olmasıdır:

فما أدرى أغيّرهم تناء ... وطول العهد أو مال أصابوا

Bilmem ki onları uzaklık ve zamanın uzaması mı değiştirdi... Yoksa elde ettikleri bir mal mı?

يريد أصابوه، وقد يجوز- على رأي الكوفيين- أن لا تكون الجملة صفة، بل مضاف إليها «يوم» محذوف- لدلالة ما قبله عليه- فلا تحتاج إلى ضمير، ويكون ذلك المحذوف- بدلا من المذكور- ومن ذلك ما حكاه الكسائي- أطعمونا لحما سمينا، شاة ذبحوها- بجر شاة- على تقدير- لحم شاة- وحكى الفراء مثل ذلك، ومنه قوله:

[Şair burada] 'ona ulaştıkları' (esâbûhu) demek istemiştir. Kûfelilerin görüşüne göre cümlenin sıfat olmayıp, öncesinin ona delalet etmesinden ötürü mahzuf bir 'yevm' kelimesinin muzâfun ileyhi olması da caizdir; bu durumda zamire ihtiyaç duymaz ve o mahzuf kelime zikredilenden bedel olur. Kisâî’nin naklettiği: 'Bize semiz bir et, kestikleri bir koyun yedirdiler' sözü de -koyun eti takdiriyle 'şâtin' kelimesinin mecrur okunmasıyla- bundandır. Ferrâ da bunun benzerini nakletmiştir; şairin şu sözü de bu kabilendir:

رحم الله أعظما دفنوها ... بسجستان طلحة الطلحات

Allah, Sicistan'da gömdükleri kemiklere rahmet etsin... Talhaların Talhasına...

في رواية من خفض طلحة، والبصريون لا يجوّزون حذف المضاف، وترك المضاف إليه على خفضه، ويقولون بشذوذ ما ورد من ذلك، وقرأ أبو سرار «لا تجزي نسمة عن نسمة» وهي بمعنى النفس.

'Talha' kelimesini cer ile okuyanın rivayetinde böyledir. Basralılar ise muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin cer halinde bırakılmasını caiz görmezler ve bundan varid olanların şaz olduğunu söylerler. Ebû Serrâr ise nefis anlamında olan «لا تجزي نسمة عن نسمة» şeklinde okumuştur.

وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ الشفاعة- كما في البحر- ضم غيره إلى وسيلته- وهي من الشفع ضد الوتر- لأن الشفيع ينضم إلى الطالب في تحصيل ما يطلب- فيصير شفعا بعد أن كان فردا- و «العدل» الفدية، قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وروي عنه أيضا- البدل- أي رجل مكان رجل، وأصل «العدل» - بفتح العين- ما يساوي الشيء- قيمة وقدرا- وإن لم يكن من جنسه- وبكسرها- المساوي في الجنس والجرم، ومن العرب من يكسر- العين- من معنى الفدية، وذكر الواحدي أن عَدْلٌ الشيء- بالفتح والكسر- مثله، وأنشد قول كعب بن مالك:

{ وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “kimseden şefaat kabul edilmez ve kimseden fidye alınmaz”. Şefaat, el-Bahr’da belirtildiği üzere, başkasını kendi vesilesine katmaktır; tekin zıddı olan çift (şef‘) kökündendir; zira şefaatçi, talep ettiği şeyi elde etmede talep edene katılır, böylece o tek iken çift olur. Adl (العدل) ise fidyedir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Ondan bedel, yani bir adamın yerine bir adam anlamı da rivayet edilmiştir. Ayın harfinin fethasıyla عدل kelimesinin aslı, kendi cinsinden olmasa bile değer ve miktar bakımından bir şeye denk olan şeydir; kesresiyle ise cins ve hacim bakımından denk olandır. Araplardan, fidye anlamında ayın harfini kesreli okuyanlar da vardır. Vâhidî, bir şeyin عدل’inin -fetha ve kesre ile- onun dengi olduğunu zikretmiş ve Kâ‘b b. Mâlik’in şu sözünü inşad etmiştir:

صبرنا لا نرى لله «عدلا» ... على ما نابنا متوكلينا

Sabrettik, başımıza gelenlere karşı tevekkül ederek... Allah için hiçbir denk görmeyiz.

وقال ثعلب: العدل الكفيل والرشوة- ولم يؤثر في الآية- والضميران المجروران- بمن- إما راجعان إلى النفس الثانية لأنها أقرب مذكور ولموافقته لقوله تعالى: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ ولأنه المتبادر من قوله: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ ومعنى عدم قبول الشفاعة حينئذ أنها إن جاءت بشفاعة شفيع لم تقبل منها وإما إلى الأولى لأنها المحدث عنها، والثانية فضلة ولأن المتبادر من نفي قبول الشفاعة أنها لو شفعت لم تقبل شفاعتها، وحينئذ معنى عدم- أخذ العدل- من الأولى أنه لو أعطى عدلا من الثانية لم يؤخذ، وكأن في الآية على هذا نوعا من الترقي ارتكب هنا وإن لم يرتكب في مقام آخر كأنه قيل: إن النفس الأولى لا تقدر على استخلاص صاحبتها من قضاء الواجبات وتدارك التبعات لأنها مشغولة عنها بشأنها، ثم إن قدرت على نفي ما كان بشفاعة لا يقبل منها، وإن زادت عليه بأن ضمت الفداء فلا يؤخذ منها، وإن حاولت الخلاص بالقهر والغلبة- وأنى لها ذلك- فلا تتمكن منه، واختار الكواشي جعل الضمير الأول للنفس الأولى، والثاني للثانية على اللف والنشر لما فيه من إجراء الجملتين على المعنى الظاهر منهما، ويهوّن أمر التفكيك الاتضاح، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو- ولا تقبل- بالتاء، وسفيان يُقْبَلُ بفتح الياء، ونصب شَفاعَةٌ على البناء للفاعل، وفيه التفات من ضمير المتكلم في نِعْمَتِيَ إلخ إلى ضمير الغائب وبناؤه للمفعول أبلغ.

Sa‘leb şöyle demiştir: Adl, kefil ve rüşvettir; ancak bu ayette [bu mana] nakledilmemiştir. 'Min' ile mecrur olan iki zamir; ya en yakın zikredilen olduğu ve Cenâb-ı Hakk’ın { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } kavline uygun düştüğü için ve { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } kavlinden ilk akla gelen bu olduğu için ikinci nefse râcidir -bu takdirde şefaatin kabul edilmemesinin anlamı, şayet bir şefaatçinin şefaatiyle gelse dahi ondan kabul edilmeyeceğidir-; yahut kendisinden bahsedilen asıl o olduğu, ikincisi ise fazlalık (tâbi) olduğu ve şefaatin kabulünün nefyinden ilk akla gelenin şayet o şefaat edecek olsa şefaatinin kabul edilmeyeceği anlamı olması sebebiyle birinci nefse râcidir. Bu takdirde birinciden fidyenin alınmamasının anlamı, ikinci nefis yerine bir fidye verse dahi bunun kabul edilmeyeceğidir. Sanki bu duruma göre ayette başka bir makamda başvurulmayan bir tür tedrîcî yükseliş (terakkî) yapılmıştır; sanki şöyle denilmiştir: Birinci nefis, kendi derdiyle meşgul olduğu için arkadaşını vacipleri eda etmekten ve sorumlulukları telafi etmekten kurtarmaya güç yetiremez; sonra şayet bir şefaatle olanı nefyetmeye güç yetirse dahi bu ondan kabul edilmez; şayet bunun da ötesine geçip fidyeyi buna eklese o da kendisinden alınmaz; şayet kahır ve galebe ile kurtulmaya çalışsa -ki buna nasıl güç yetirsin- bunu da başaramaz. Kevâşî, her iki cümlenin zâhir manaları üzere cereyan etmesi sebebiyle leff ü neşr yoluyla birinci zamiri birinci nefse, ikinci zamiri de ikinci nefse kılmayı tercih etmiştir; açıklık ise bu ayrımı kolaylaştırmaktadır. İbn Kesîr ve Ebû Amr 'ye' yerine 'te' ile { وَلا تُقْبَلُ } şeklinde okumuştur. Süfyân ise mef'ûlün bihi fail kılarak fetha 'ye' ve { شَفاعَةٌ } lafzının nasbı ile «يَقْبَلُ شَفَاعَةً» şeklinde okumuştur. Bunda, { نِعْمَتِيَ } ve devamındaki mütekellim zamirinden gaib zamirine bir iltifat vardır; meçhul bina kılınması ise daha beliğdir.

وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ النصر في الأصل المعونة، ومنه أرض منصورة ممدودة بالمطر، والمراد به هنا ما يكون بدفع الضرر- أي ولا هم يمنعون من عذاب الله ﷿ والضمير راجع إلى ما دلت عليه النفس الثانية المنكرة الواقعة في سياق النفي من النفوس الكثيرة فيكون من قبيل ما تقدم ذكره معنى بدلالة لفظ آخر، وإما إلى النفس المنكرة من حيث كونها لعمومها بالنفي في معنى الكثرة كما قيل في قوله تعالى: فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة:

{ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “onlara yardım da edilmez”. Nasır (النصر) asılda yardımdır; bundan hareketle yağmurla sulanan araziye 'araziyye mensûre' denir. Buradaki murad ise zararın defedilmesiyle olan yardımdır; yani onlar Allah Azze ve Celle'nin azabından engellenemezler. Zamir, nefy siyakında vaki olan nekre kılınmış ikinci nefsin delalet ettiği çok sayıdaki nefislere râcidir; bu durumda başka bir lafzın delaletiyle manen daha önce geçmiş kabilinden olur. Yahut nefiydeki umumiyeti sebebiyle çokluk anlamında olması hasebiyle nekre nefse râcidir; nitekim Cenâb-ı Hakk’ın şu kavlinde de böyle denilmiştir: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Sizden hiç kimse de buna engel olamazdı” [Hâkka: 47].

٤٧] وأتى به مذكرا لتأويل النفوس بالعباد والأناسي، وفيه تنبيه على أن تلك النفوس عبيد مقهورون مذللون تحت سلطانه تعالى، وأنهم ناس كسائر الناس في هذا الأمر، وعوده إلى النفسين بناء على أن التثنية جمع ليس بشيء، وجعل النفي- منسحبا على جملة اسمية للتقوى، ورفع هُمْ على الابتداء والجملة بعده خبره، وجعله مفعولا لما لم يسم فاعله والفعل بعده مفسّر فتوافق الجمل- لا أوافق على اختياره- وإن ذهب إليه بعض الأجلة- وتمسك المعتزلة بعموم الآية، على نفي الشفاعة لأهل الكبائر- وكون الخطاب للكفار والآية نازلة فيهم- لا يدفع العموم المستفاد من اللفظ، وأجيب بالتخصيص من وجهين، الأول بحسب المكان والزمان فإن مواقف القيامة ومقدار زمانها فيها سعة وطول، ولعل هذه الحالة في ابتداء وقوعها وشدته ثم يأذن بالشفاعة، وقد قيل: مثل ذلك في الجمع بين قوله تعالى: فَلا

Nefislerin kullara ve insanlara tevil edilmesi sebebiyle müzekker zamir getirilmiştir. Bunda, o nefislerin Allah Teâlâ’nın hâkimiyeti altında boyun eğdirilmiş, zelil kılınmış kullar olduğuna ve bu hususta diğer insanlar gibi birer insan olduklarına bir dikkat çekme vardır. Tesniyenin cemi olduğu esasına dayanarak zamirin iki nefse döndürülmesi ise bir şey değildir. Nefyin, tekit için isim cümlesine şâmil kılınması, { هُمْ } lafzının mübteda olarak merfû kılınması ve sonraki cümlenin onun haberi olması, onun naib-i fail kılınıp sonraki fiilin onu tefsir etmesiyle cümlelerin birbirine uygun olması -bazı büyük âlimler buna meyletmiş olsa da- tercihine katılmadığım bir husustur. Mutezile, büyük günah sahiplerine şefaatin nefyedilmesi hususunda ayetin umûmuna tutunmuştur; hitabın kâfirlere olması ve ayetin onlar hakkında inmiş bulunması ise lafızdan anlaşılan umumiyeti ortadan kaldırmaz. Buna iki yönden tahsis ile cevap verilmiştir: Birincisi mekân ve zaman bakımındandır; zira kıyamet durakları ve onun zamanının miktarı geniş ve uzundur; muhtemelen bu durum kıyametin ilk vukuunda ve şiddetli anındadır, sonra ise şefaate izin verilir. Nitekim Cenâb-ı Hakk’ın: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ }

أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ

“Artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır, ne de birbirlerine bir şey sorabilirler”

[المؤمنون: ١٠١] وقوله تعالى: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصافات:

[Mü’minûn: 101] kavli ile Cenâb-ı Hakk’ın: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” [Sâffât: 27]

٢٧] وكون مقام الوعيد يأبى عنه غير مسلم، والثاني بحسب الأشخاص إذ لا بد لهم من التخصيص في غير العصاة لمزيد الدرجات فليس العام باقيا على عمومه عندهم وإلا اقتضى نفي زيادة المنافع وهم لا يقولون به، ونحن نخصص في العصاة بالأحاديث الصحيحة البالغة حد التواتر، وحيث فتح باب التخصيص نقول أيضا ذلك النفي مخصص بما قبل الإذن، لقوله تعالى: لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ [سبأ: ٢٣] وهو تخصيص له دليل، وتخصيصهم لا يظهر له دليل على أن الشفاعة بزيادة المنافع يكاد أن لا تكون شفاعة وإلا لكنا شفعاء الرسول ﷺ عند الصلاة عليه مع أن الإجماع وقع منا ومنهم على أنه هو الشفيع، وأيضا في قوله تعالى: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [محمد: ١٩] ما يشير إلى الشفاعة التي ندعيها- ويحث على التخصيص الذي نذهب إليه- رزقنا الله تعالى الشفاعة وحشرنا في زمرة أهل السنة والجماعة، ولما قدم سبحانه ذكر نعمه إجمالا أراد أن يفصل ليكون أبلغ في التذكير وأعظم في الحجة فقال: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ وهو على الشائع عطف على نِعْمَتِيَ بتقدير اذْكُرُوا كيلا يلزم الفصل بين المعطوفين بأجنبي وهو اتَّقُوا وقد تقدم قبل ما ينفعك هنا، وقرىء- أنجيناكم، وأنجيتكم- ونسبت الأولى للنخعي، والآل قيل: بمعنى الأهل وإن ألفه بدل عن هاء، وإن تصغيره أهيل، وبعضهم ذهب إلى أن ألفه بدل من همزة ساكنة وتلك الهمزة بدل من هاء، وقيل: ليس بمعنى الأهل لأن الأهل القرابة والآل من يؤول إليك في قرابة أو رأي أو مذهب، فألفه بدل من واو، ولذلك قال يونس في تصغيره: أويل، ونقله الكسائي نصا عن العرب، وروي عن أبي عمر- غلام ثعلب- أن الأهل القرابة كان لها تابع أو لا، والآل القرابة بتابعها فهو أخص من الأهل، وقد خصوه أيضا بالإضافة إلى أولي الخطر فلا يضاف إلى غير العقلاء ولا إلى من لا خطر له منهم، فلا يقال- آل الكوفة، ولا- آل الحجام- وزاد بعضهم اشتراط التذكير فلا يقال- آل فاطمة- ولعل كل ذلك أكثريّ وإلا فقد ورد على خلاف ذلك- كآل اعوج- اسم فرس وآل المدينة وآل نعم، وآل الصليب. وآلك- ويستعمل غير مضاف- كهم خير آل- ويجمع- كأهل- فيقال آلون: وفرعون لقب لمن ملك العمالقة- ككسرى لملك الفرس، وقيصر لملك الروم، وخاقان لملك الترك، وتبع لملك اليمن، والنجاشي لملك الحبشة- وقال السهيلي: هو اسم لكل من ملك القبط ومصر، وهو غير منصرف للعلمية والعجمة، وقد اشتق منه باعتبار ما يلزمه فقيل: تفر عن الرجل إذا تجبر وعتا.

kavlinin arasını cem etmede de böyle denilmiştir. Vaîd makamının buna engel olduğu iddiası ise kabul edilmemiştir. İkincisi şahıslar bakımındandır; zira derecelerin artırılması hususunda günahkâr olmayanlar hakkında onlar için de bir tahsis kaçınılmazdır; dolayısıyla umum lafız onlara göre de umumiyeti üzere kalmış değildir; aksi takdirde menfaatlerin artırılmasının da nefyini gerektirirdi ki onlar bunu söylememektedirler. Biz ise mütevatir dereceye ulaşan sahih hadislerle günahkârlar hakkında tahsis yapıyoruz. Tahsis kapısı açıldığına göre biz de deriz ki: Bu nefiy, Cenâb-ı Hakk’ın: { لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ } “O'nun huzurunda, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez” [Sebe’: 23] kavli gereğince izin verilmesinden önceki hâl ile tahsis edilmiştir ve bu, delili olan bir tahsistir. Onların tahsisinin ise bir delili zahir değildir; üstelik menfaatlerin artırılması yönündeki şefaat neredeyse şefaat dahi sayılmaz; aksi takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e salavat getirdiğimizde biz O’nun şefaatçileri olurduk; halbuki bizimle onlar arasında şefaatçinin O olduğuna dair icma vaki olmuştur. Ayrıca Cenâb-ı Hakk’ın: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “Hem kendi günahın, hem de müminler için mağfiret dile” [Muhammed: 19] kavlinde iddia ettiğimiz şefaate işaret eden ve gittiğimiz tahsise sevk eden hususlar vardır. Allah Teâlâ bizi şefaate nail eylesin ve Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat zümresinde haşreylesin. Cenâb-ı Hak, nimetlerini icmâlî olarak zikrettikten sonra, hatırlatmada daha beliğ ve hüccette daha büyük olsun diye bunları tafsil etmek murad buyurdu ve şöyle dedi: { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “Hani sizi, size azabın en kötüsünü reva gören Firavun hânedanından kurtarmıştık”. Yaygın kabule göre bu, iki matufun arasının ecnebi bir lafızla yani { اتَّقُوا } ile ayrılması gerekmesin diye [hatırlayın] takdiriyle { نِعْمَتِيَ } lafzına matuftur; daha önce geçenler burada sana fayda verir. «أنجيناكم» ve «أنجيتكم» şeklinde de okunmuştur; birincisi Nehaî’ye nispet edilmiştir. Âl (الآل) kelimesinin ehil (الأهل) anlamında olduğu, elifinin he harfinden bedel olduğu ve ism-i tasğîrinin 'üheyl' geldiği söylenmiştir. Bazıları ise elifinin sakin hemzeden, o hemzenin de he harfinden bedel olduğu görüşüne gitmiştir. Ehil anlamında olmadığı da söylenmiştir; çünkü ehil akrabalıktır, âl ise akrabalıkta, görüşte veya mezhepte sana dönen kimsedir; bu sebeple elifi vav harfinden bedeldir. Nitekim Yûnus tasğîrinde 'üveyl' demiştir ve Kisâî de bunu Araplardan bizzat nakletmiştir. Sa‘leb’in kölesi Ebû Ömer’den rivayet edildiğine göre ehil, tâbisi olsun veya olmasın akrabadır; âl ise tâbileriyle birlikte akrabadır; dolayısıyla ehilden daha hususidir. Onu ayrıca kadri yüce kimselere izafe etmekle tahsis etmişlerdir; bu yüzden akıl sahibi olmayanlara ve onlar arasında kadri yüce olmayanlara izafe edilmez; dolayısıyla 'Kûfe âli' veya 'hacamatçının âli' denilmez. Bazıları da müzekker kılınmasını şart koşmuş, bu yüzden 'Fâtıma âli' denilmez demişlerdir. Bütün bunlar belki de ekseriyete göredir; zira bunun hilafına da varid olmuştur; bir at ismi olan 'A‘vec âli', 'Medine âli', 'Ni‘m âli', 'haç âli' ve 'âlüke' gibi. İzafe edilmeden de 'hüm hayru âlin' (onlar ne hayırlı bir ailedir) şeklinde kullanılır ve tıpkı ehil gibi 'âlûn' şeklinde cemi yapılır. Firavun; Fars melikine Kisrâ, Rum melikine Kayser, Türk melikine Hakan, Yemen melikine Tütba‘ ve Habeş melikine Necâşî denildiği gibi, Amâlika meliklerinin lakabıdır. Süheylî şöyle demiştir: O, Kıptîlere ve Mısır’a melik olan herkesin ismidir; alem ve acemilik sebebiyle gayri munsarıftır. Kendisine lâzım gelen vasıf hasebiyle ondan türetme yapılmış ve 'adam zorbalık ve azgınlık ettiğinde' «تفرعن الرجل» denilmiştir.

واسم فرعون هذا الوليد بن مصعب- قاله ابن إسحاق، وأكثر المفسرين- وقيل: أبوه مصعب بن ريان حكاه ابن جرير، وقيل: قنطوس حكاه مقاتل، وذكر وهب بن منبه أن أهل الكتابين قالوا: إن اسمه قابوس، وكنيته أبو مرة وكان من القبط، وقيل: من بني عمليق أو عملاق بن لاوز بن ارم بن سام بن نوح ﵇، وهم أمم تفرقوا في البلاد، وروي أنه من أهل إصطخر ورد إلى مصر فصار بها ملكا، وقيل: كان عطارا بأصفهان ركبته الديون فدخل مصر وآل أمره إلى ما آل- وحكاية البطيخ شهيرة- وقد نقلها مولانا مفتي الديار الرومية في تفسيره، والصحيح أنه غير فرعون يوسف ﵇، وكان اسمه- على المشهور- الريان بن الوليد، وقد آمن بيوسف ومات في حياته وهو من أجداد فرعون المذكور على قول، ويؤيد الغيرية أن بين دخول يوسف ودخول موسى ﵉ أكثر من أربعمائة سنة، والمراد ب آلِ فِرْعَوْنَ هنا أهل مصر أو أهل بيته خاصة أو أتباعه على دينه، وب نَجَّيْناكُمْ أنجينا آباءكم، وكذا نظائره فلا حجة فيها لتناسخي، وهذا في كلام العرب شائع كقول حسان:

Bu Firavun’un adı Velîd b. Mus‘ab’dır; bunu İbn İshâk ve müfessirlerin ekserisi söylemiştir. İbn Cerîr babasının Mus‘ab b. Reyyân olduğunu nakletmiş, Mukātil ise adının Kıntûs olduğunu nakletmiştir. Vehb b. Münebbih ehl-i kitaptan olanların onun adının Kābûs, künyesinin Ebû Mürre olduğunu ve Kıptîlerden olduğunu söylediklerini zikretmiştir. Amelîk yahut Nûh aleyhisselâm’ın oğlu Sâm’ın oğlu İrem’in oğlu Lâvez’in oğlu Amlâk oğullarından olduğu da söylenmiştir ki bunlar beldelere dağılmış ümmetlerdir. İstahr ehlinden olup Mısır’a geldiği ve orada melik olduğu da rivayet edilmiştir. İsfahan’da borç altında kalmış bir attar olduğu, Mısır’a girdiği ve işinin vardığı yere vardığı da söylenmiştir -karpuz hikâyesi ise meşhurdur ve Rum diyarının müftüsü efendimiz bunu tefsirinde nakletmiştir-. Sahih olan ise onun Yûsuf aleyhisselâm’ın Firavun’undan başka biri olduğudur; onun adı meşhur görüşe göre Reyyân b. Velîd idi; Yûsuf’a iman etmiş ve onun hayatında vefat etmiştir; bir kavle göre de o, zikredilen Firavun’un dedelerindendir. Başkası olduğunu destekleyen husus, Yûsuf ile Mûsâ aleyhimesselâm’ın [Mısır’a] girişleri arasında dört yüz yıldan fazla zaman olmasıdır. Buradaki { آلِ فِرْعَوْنَ } (Firavun hânedanı)ndan murad, Mısır halkı yahut bilhassa onun ev halkı ya da dininde ona uyanlardır. { نَجَّيْناكُمْ } (Sizi kurtarmıştık) ifadesinden maksat ise 'Babalarınızı kurtarmıştık' demektir; benzerleri de böyledir, dolayısıyla bunda tenasühçüler için hiçbir delil yoktur. Bu durum Hassân’ın şu sözündeki gibi Arap kelamında pek yaygındır:

ونحن قتلناكم ببدر فأصبحت ... عساكركم في الهالكين «تجول»

Biz Bedir'de sizi öldürdük de... Askerleriniz helak olanlar arasında dolaşır oldu.

ويَسُومُونَكُمْ من السوم، وأصله الذهاب للطلب، ويستعمل للذهاب وحده تارة، ومنه السائمة، وللطلب

{ يَسُومُونَكُمْ } fiili sevm (السوم) kökündendir; aslı bir şeyi talep etmek için gitmektir. Bazen sadece gitmek için kullanılır ki 'sâime' (otlayan hayvan) bundandır; bazen de talep için kullanılır

أخرى، ومنه السوم في البيع، ويقال: سامه كلفه العمل الشاق، والسوء- مصدر ساء يسوء، ويراد به السيئ، ويستعمل في كل ما يقبح- كأعوذ بالله تعالى من سوء الخلق وسُوءَ الْعَذابِ أفظعه وأشده بالنسبة إلى سائره، وهو منصوب على المفعولية ل يَسُومُونَكُمْ بإسقاط حرف الجر أو بدونه، والجملة يحتمل أن تكون مستأنفة، وهي حكاية حال ماضية، ويحتمل أن تكون في موضع الحال من ضمير نَجَّيْناكُمْ أو مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وهو الأقرب، والمعنى يولونكم أو يكلفونكم الأعمال الشاقة، والأمور الفظيعة أو يرسلونكم إليها ويصرفونكم فيها أو يبغونكم سوء العذاب المفسر بما بعده. وقد حكي أن فرعون جعل بني إسرائيل خدما وخولا، وصنفهم في الأعمال- فصنف يبنون، وصنف يحرثون، وصنف يخدمون- ومن لم يكن منهم في عمل وضع عليه الجزية يؤديها كل يوم، ومن غربت عليه الشمس قبل أن يؤديها غلت يده إلى عنقه شهرا، وجعل النساء يغزلن الكتان، وينسجن يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ جملة حالية أو استئنافية كأنه قيل: ما الذي ساموهم إياه، فقال: يُذَبِّحُونَ إلخ، ويجوز أن تخرج على إبدال الفعل من الفعل كما في قوله تعالى: يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ [الفرقان: ٦٨، ٦٩] ، وقيل: بالعطف وحذف حرفه لآية إبراهيم، والمحققون على الفرق، وحملوا سُوءَ الْعَذابِ فيها على التكاليف الشاقة غير الذبح، وعطف للتغاير، واعتبر هناك لا هنا على رأيهم لسبق وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إبراهيم: ٥] ، وهو يقتضي التعداد، وليس هنا ما يقتضيه، والأبناء الأطفال الذكور، وقيل: إنهم الرجال هذا وسموا أبناء باعتبار ما كانوا قبل، وفي بعض الأخبار أنه قتل أربعين ألف صبي، وحكي أنه كان يقتل الرجال الذين يخاف منهم الخروج والتجمع لإفساد أمره، والمشهور حمل الأبناء على الأول، وهو المناسب المتبادر، وفي سبب ذلك أقوال وحكايات مختلفة ومعظمها يدل على أن فرعون خاف من ذهاب ملكه على يد مولود من بني إسرائيل ففعل ما فعل وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً [الأحزاب: ٣٨] وقرأ الزهري وابن محيض «يذبحون» مخففا، وعبد الله «يقتّلون» مشددا وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ عطف على يُذَبِّحُونَ أي يستبقون بناتكم ويتركونهن حيات، وقيل: يفتشون في حيائهن ينظرون هل بهن حمل- والحياء الفرج- لأنه يستحى من كشفه، والنساء جمع المرأة، وفي البحر إنه تكسير لنسوة على وزن فعلة جمع قلة، وزعم ابن السراج أنه اسم جمع، وعلى القولين لم يلفظ له بواحد من لفظه، وهي في الأصل البالغات دون الصغائر، فهي على الوجه الأول مجاز باعتبار الأول للإشارة إلى أن استبقاءهم كان لأجل أن يصرن نساء لخدمتهم، وعلى الثاني في تغليب البالغات على الصغائر، وعلى الثالث حقيقة، وقدم الذبح لأنه أصعب الأمور وأشقها عند الناس وإن كان ذلك الاستحياء أعظم من القتل لدى الغيور.

ki alışverişteki 'sevm' (pazarlık) bundandır. 'Ona ağır iş yükledi' denildiğinde «سامه» denir. Sû' (السوء), 'kötü oldu' anlamındaki sâe yesûu fiilinin masdarıdır ve bununla kötü olan şey kastedilir; 'kötü ahlaktan Allah Teâlâ’ya sığınırım' sözünde olduğu gibi çirkin olan her şeyde kullanılır. { سُوءَ الْعَذابِ } ise diğerlerine kıyasla azabın en ağırı ve en şiddetlisidir. Harf-i cerrin hazfiyle veya hazfedilmeksizin { يَسُومُونَكُمْ } fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur. Cümlenin müste'nefe olması ve geçmiş bir hâlin hikâyesi olması muhtemel olduğu gibi, { نَجَّيْناكُمْ } zamirinden yahut daha yakın olan { مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } lafzından hâl konumunda olması da muhtemeldir. Anlamı şudur: Size ağır işler ve korkunç muameleler yüklüyorlar veya sizi bunlara sevk edip bunlarda çalıştırıyorlar yahut sonraki ifadeyle tefsir edilen kötü azabı size reva görüyorlardı. Nitekim Firavun’un İsrâiloğullarını hizmetçi ve köle yaptığı, onları işlere ayırdığı -bir fırka bina yapıyor, bir fırka çift sürüyor, bir fırka hizmet ediyordu- nakledilmiştir; onlardan bir işte çalışmayan kimseye ise her gün ödeyeceği cizye koymuştu; kim de bunu ödemeden önce üzerine güneş batarsa eli bir ay boyunca boynuna bağlanırdı; kadınları da keten eğirtip dokuttururdu. { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “Oğullarınızı boğazlıyorlardı”; bu cümle hâl veya istînâf cümlesidir; sanki 'Onlara neyi tattırıyorlardı?' denilmiş, O da: 'Boğazlıyorlardı...' buyurmuştur. Cenâb-ı Hakk’ın: { يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ } “Cezaya çarptırılır, azabı kat kat artırılır” [Furkān: 68-69] kavlinde olduğu gibi fiilin fiilden bedel kılınması yoluyla irap edilmesi de caizdir. İbrâhîm suresindeki ayet sebebiyle atıf harfinin hazfiyle atıf olduğu da söylenmiştir. Muhakkik âlimler ise iki ayet arasında fark görmüş ve oradaki kötü azabı boğazlama dışındaki meşakkatli mükellefiyetlere hamletmiş, farklılık sebebiyle de atfetmişlerdir; onlara göre bu husus orada { وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” [İbrâhîm: 5] buyruğunun önce geçmesi sebebiyle dikkate alınmıştır ki bu da tek tek saymayı gerektirir; burada ise bunu gerektiren bir durum yoktur. Ebnâ (الأبناء), erkek çocuklardır; onların erkek adamlar olduğu da söylenmiştir; bu takdirde daha önce öyle oldukları dikkate alınarak 'oğullar' diye isimlendirilmişlerdir. Bazı rivayetlerde kırk bin erkek çocuğu öldürdüğü geçmektedir; düzenini bozmak üzere isyan edip toplanmalarından korktuğu erkekleri öldürdüğü de nakledilmiştir. Meşhur olan ise 'ebnâ'nın birinci manaya hamledilmesidir ki münasip ve ilk akla gelen de budur. Bunun sebebinde muhtelif kaviller ve rivayetler vardır; çoğunluğu Firavun’un, İsrâiloğullarından doğacak bir çocuk eliyle mülkünün elinden gitmesinden korktuğu ve bu sebeple yaptığını yaptığı yönündedir: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } “Allah'ın emri kesinleşmiş bir kaderdir” [Ahzâb: 38]. Zührî ve İbn Muhaysın şeddesiz olarak «يَذْبَحُونَ», Abdullah [b. Mes‘ûd] ise şeddeli olarak «يُقَتِّلُونَ» şeklinde okumuştur. { وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı”; { يُذَبِّحُونَ } üzerine matuftur, yani kız çocuklarınızı sağ bırakıyor ve diri terk ediyorlardı. Bir görüşe göre, hamile olup olmadıklarına bakmak için avret yerlerini kontrol ediyorlardı; hayâ (الحياء) ferçtir, çünkü açılmasından hayâ edilir. Nisâ (النساء) kadının çoğuludur; el-Bahr’da onun kıllet cemisi kalıbında 'nisve'nin çoğulu olduğu belirtilmiştir; İbnü’s-Serrâc ise ism-i cem olduğunu iddia etmiştir. Her iki kavle göre de kendi lafzından bir tekili telaffuz edilmemiştir. Aslında bu kelime küçük kızlar için değil, bülûğa ermiş kadınlar için kullanılır; dolayısıyla birinci veçhe göre, onların sağ bırakılmasının kendilerine hizmet edecek kadınlar olmaları gayesine matuf olduğuna işaret etmek üzere geçmiş hâli itibariyle mecazdır; ikinci veçhe göre bülûğa erenlerin küçüklere tağlîb edilmesidir; üçüncü veçhe göre ise hakikattir. Boğazlamanın öne alınması, insanlar katında işlerin en zoru ve en meşakkatlisi olması sebebiyledir; gerçi gayret ve namus sahibi kimseler nezdinde kadınların sağ bırakılıp alıkonulması öldürülmekten daha büyüktür.

وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ إشارة إلى التذبيح والاستحياء أو إلى الإنجاء، وجمع الضمير للمخاطبين، ويجوز أن يشار ب ذلِكُمْ إلى الجملة وأصل البلاء الاختبار، وإذا نسب إليه تعالى يراد منه ما يجري مجراه مع العباد على المشهور، وهو تارة يكون بالمسار ليشكروا، وتارة بالمضار ليصبروا، وتارة بهما ليرغبوا ويرهبوا- فإن حملت الإشارة على المعنى الأول- فالمراد بالبلاء المحنة، وإن على الثاني فالمراد به النعمة، وإن على الثالث فالمراد به القدر المشترك كالامتحان الشائع بينهما، ويرجح الأول التبادر، والثاني أنه في معرض الامتنان، والثالث لطف جمع الترغيب والترهيب ومعنى مِنْ رَبِّكُمْ من جهته تعالى إما بتسليطهم عليكم أو ببعث موسى ﵇ وتوفيقه لتخليصكم أو بهما جميعا، وعَظِيمٌ صفة بلاء وتنكيرهما للتفخيم، والعظم بالنسبة للمخاطب، والسامع لا بالنسبة إليه تعالى لأنه العظيم الذي لا يستعظم شيئا «ومن باب الإشارة» والتأويل وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ من قوى فرعون النفس الأمارة المحجوبة بأنانيتها. والنظر إلى نفسها المستعلية على إهلاك الوجود، ومصر مدينة البدن المستعبدة، وهي وقواها من الوهم، والخيال والغضب، والشهوة القوى الروحانية التي هي أبناء صفوة الله تعالى يعقوب الروح، والقوى الطبيعية

{ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan (veya büyük bir nimet) vardır”. [Bu ifade] boğazlamaya ve kadınların sağ bırakılmasına yahut kurtarmaya işarettir. Zamirin cemi olması muhataplar içindir; { ذلِكُمْ } ile cümlenin tamamına işaret edilmesi de caizdir. Belâ (البلاء) kelimesinin aslı imtihan ve denemedir; meşhur kabule göre Allah Teâlâ’ya nispet edildiğinde kullarla muamelesinde bunun yerine geçen şey kastedilir. Bu bazen şükretsinler diye sevinçli şeylerle, bazen sabretsinler diye zararlı şeylerle, bazen de hem rağbet edip hem korksunlar diye her ikisiyle birden olur. Şayet işaret birinci manaya hamledilirse belâdan murad mihnettir; şayet ikinciye hamledilirse ondan murad nimettir; şayet üçüncüye hamledilirse aralarında müşterek olan imtihan gibi ortak paydadır. İlk akla gelen olması birinciyi, nimetlendirme makamında olması ikinciyi, rağbet ve korkuyu bir arada cem etmenin inceliği ise üçüncüyü tercih ettirir. { مِنْ رَبِّكُمْ } ifadesinin anlamı, ya onları sizin başınıza musallat etmesiyle yahut Mûsâ aleyhisselâm’ı gönderip sizi kurtarmaya muvaffak kılmasıyla ya da her ikisiyle birden Allah Teâlâ tarafından demektir. { عَظِيمٌ } lafzı belânın sıfatıdır ve her ikisinin nekre kılınması tazim içindir. Büyüklük ise hiçbir şeyi büyük görmeyen o Yüceler Yücesine göre değil, muhataba ve işitene göredir. «İşarî ve bâtınî tefsir kabilinden»: { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ } “Hani sizi kurtarmıştık”; enâniyetiyle perdeli, vücudun helakine dikilmiş kendi nefis hevesine bakan emmâre nefis Firavun’unun güçlerinden kurtarmıştık. Mısır, köleleştirilmiş beden şehridir; o ve onun vehim, hayal, gazap ve şehvetten ibaret güçleri, Allah Teâlâ’nın seçkin kulu ruh Ya‘kūb’un oğulları olan ruhani güçleri ve

البدنية من الحواس الظاهرة والقوى النباتية أولئك يكلفونكم المتاعب الصعبة، والأعمال الشاقة من جمع المال، والحرص وترتيب الأقوات والملابس وغير ذلك، ويستعبدونكم بالتفكر فيها والاهتمام بها لتحصل لكم لذة هي في الحقيقة عذاب وذلة لأنها تمنعكم عن مشاهدة الأنوار، والتمتع بدار القرار يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ التي هي القوى الروحانية من القوى النظرية التي هي العين اليمنى للقلب، والعملية التي هي العين اليسرى له، والفهم الذي هو سمعه، والسر الذي هو قلبه وَيَسْتَحْيُونَ قواكم الطبيعية ليستخدموها ويمنعوها عن أفعالها اللائقة بها، وفي ذلك- الإنجاء- نعمة عظيمة من ربكم المرقي لكم من مقام إلى مقام ومشهد إلى مشهد حتى تصلوا إليه وتحطوا رحالكم بين يديه، أو في مجموع ذلك امتحان لكم وظهور آثار الأسماء المختلفة عليكم فاشكروا واصبروا فالكل منه وكل ما فعل المحبوب محبوب.

zâhirî duyulardan ve nebâtî güçlerden ibaret bedenî tabiî güçleri köleleştirmiştir. Onlar size mal toplamak, hırs göstermek, yiyecek ve giyecekleri tanzim etmek ve benzeri zor meşakkatleri ve ağır işleri yüklüyorlar; hakikatte bir azap ve zillet olan bir lezzeti elde edesiniz diye bunları düşünmek ve dert edinmekle sizi köleleştiriyorlar; çünkü bunlar nurları müşahede etmekten ve karar yurdundan istifade etmekten sizi alıkoymaktadır. { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “Oğullarınızı boğazlıyorlar” ki onlar; kalbin sağ gözü olan nazarî güçten, sol gözü olan amelî güçten, kulağı olan fehimden ve kalbi olan sırdan ibaret ruhanî güçlerinizdir; { وَيَسْتَحْيُونَ } tabiî güçlerinizi ise kendilerine hizmet ettirmek ve layık oldukları fiillerden onları alıkoymak için sağ bırakıyorlar. İşte bu kurtarmada, sizi bir makamdan bir makama, bir müşahededen bir müşahedeye yükselten ve nihayet O’na ulaşıp huzuruna yüklerinizi indireceğiniz Rabbinizden büyük bir nimet vardır; yahut bütün bunlarda sizin için bir imtihan ve üzerinizde muhtelif isimlerin eserlerinin zuhuru vardır; öyleyse şükredin ve sabredin; zira her şey O’ndandır ve Sevgilinin yaptığı her şey sevilir.

وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ عطف على ما قبل، والفرق- الفصل بين الشيئين، وتعديته إلى البحر بتضمين معنى الشق، أي فلقناه وفصلنا بين بعضه وبعض لأجلكم، وبسبب إنجائكم. والباء للسببية الباعثة بمنزلة اللام- إذا قلنا بتعليل أفعاله تعالى- وللسببية الشبيهة بها في الترتيب على الفعل، وكونه مقصودا منه- إن لم نقل به- وإنما قال سبحانه:

{ وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık”; önceki ifadeye matuftur. Fark (الفرق), iki şeyin arasını ayırmaktır; deniz kelimesine geçişli kılınması yarma (şakk) manasını tazammun etmesiyledir; yani sizin için ve kurtuluşunuz sebebiyle onu yardık ve bir kısmını diğerinden ayırdık demektir. 'Bâ' harfi, Allah Teâlâ’nın fiillerinin illetlendirileceğini söylersek 'lâm' menzilesinde sevk edici sebebiyet içindir; şayet bunu söylemezsek fiil üzerine tertip edilmesindeki ve ondan kastedilen şey olmasındaki ona benzer sebebiyet içindir. Cenâb-ı Hak:

بِكُمُ دون لكم، لأن العرب- على ما نقله الدامغاني- تقول: غضبت لزيد- إذا غضبت من أجله وهو حي- وغضبت بزيد- إذا غضبت من أجله وهو ميت- ففيه تلويح إلى أن الفرق كان من أجل أسلاف المخاطبين، ويحتمل أن تكون للاستعانة على معنى- بسلوككم- ويكون هناك استعارة تبعية بأن يشبه سلوكهم بالآلة في كونه واسطة في حصول الفرق من الله تعالى، ويستعمل الباء. وقول الإمام الرازي قدس سره:- إنهم كانوا يسلكون، ويتفرق الماء عند سلوكهم، فكأنه فرق بهم- يرد عليه أن تفرق الماء كان سابقا على سلوكهم على ما تدل عليه القصة، وقوله تعالى:

{ لَكُمْ } demeyip de { بِكُمُ } buyurmuştur; çünkü Dâmegānî’nin naklettiğine göre Araplar: 'Hayatta iken onun için öfkelendiğimde' «غضبت لزيد» derler, 'Öldükten sonra onun hatırı için öfkelendiğimde' ise «غضبت بزيد» derler; dolayısıyla bunda yarma hadisesinin muhatapların geçmişleri hatırına olduğuna bir işaret vardır. [Bâ harfinin] 'sizin yürümenizle' manasında istiâne (vasıta) için olması da muhtemeldir; bu takdirde onların yürümesi Allah Teâlâ katından yarılmanın meydana gelmesinde bir vasıta olması bakımından alete benzetilerek tebeî istiare yapılmış ve 'bâ' harfi kullanılmış olur. İmam Râzî’nin -kuddise sirruh-: 'Onlar yürüyorlardı ve yürüdüklerinde su yarılıyordu; sanki deniz onlarla yarılmış oldu' sözüne gelince, kıssanın ve Cenâb-ı Hakk’ın şu kavlinin delalet ettiği üzere suyun yarılmasının onların yürümesinden önce gerçekleşmiş olması bu söze itiraz olarak yöneltilir:

أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [الشعراء: ٦٣] وما قيل: إن الآلة هي العصا- كما تفهمه الآية- غير مسلم. والمفهوم كونها آلة الضرب- لا الفرق- ولو سلم يجوز كون المجموع آلة، على أن آلية السلوك على التجوز، وقد يقال: إن الباء للملابسة، والجار والمجرور ظرف مستقر واقع موقع الحال من الفاعل، وملابسته تعالى معهم حين الفرق ملابسة عقلية، وهو كونه ناصرا وحافظا لهم، وهي ما أشار إليه موسى ﵇ بقوله تعالى: كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشعراء: ٦٢] ومن الناس من جعله حالا من الْبَحْرَ مقدما- وليس بشيء- لأن الفرق مقدم على ملابستهم الْبَحْرَ اللهم إلا على التوسع، واختلفوا في هذا البحر، فقيل: القلزم- وكان بين طرفيه أربعة فراسخ- وقيل النيل، والعرب تسمي الماء الملح، والعذب بحرا- إذا كثر، ومنه مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ [الرحمن: ١٩] وأصله السعة، وقيل: الشق، ومن الأول البحرة البلدة، ومن الثاني البحيرة التي شقت أذنها، وفي كيفية الانفلاق قولان «فالمشهور» كونه خطيا، وفي بعض الآثار ما يقتضي كونه قوسيا، إذ فيه أن الخروج من الجانب الذي دخلوا منه، واحتمال الرجوع في طريق الدخول يكاد يكون باطلا لأن الأعداء في أثرهم، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ما يتعلق بهذا المبحث.

{ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Âsân ile denize vur! Hemen yarıldı; her parçası koca bir dağ gibi oldu” [Şuarâ: 63]. Ayetten anlaşıldığı üzere aletin asâ olduğu yönündeki söz ise kabul edilmemiştir; zira anlaşılan şey onun yarma aleti değil, vurma aleti olduğudur. Kabul edilse bile heyet-i mecmuanın alet olması caizdir; kaldı ki yürümenin alet olması mecaz yoluyladır. Şöyle de denilebilir: Bâ harfi mülâbese içindir; câr ve mecrûr fâilden hâl konumuna yerleşmiş zarf-ı müstakardır. Yarma anında Allah Teâlâ’nın onlarla mülâbesesi ise aklî bir mülâbesedir ki o da O'nun kendilerine yardımcı ve koruyucu olmasıdır; nitekim Mûsâ aleyhisselâm Cenâb-ı Hakk’ın naklettiği şu kavlinde buna işaret etmiştir: { كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Hayır, asla! Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir” [Şuarâ: 62]. İnsanlardan bazıları bunu { الْبَحْرَ } kelimesinden öne geçmiş bir hâl kılmıştır ki bu bir şey değildir; çünkü yarılma, onların denize mülâbese etmesinden öncedir, meğerki tevsî yoluyla olsun. Bu deniz hakkında ihtilaf etmişlerdir: Kızıldeniz (Kulzüm) olduğu -ki iki yakasının arası dört fersahtı- söylenmiştir; Nil olduğu da söylenmiştir. Araplar çok olduğunda tuzlu suya da tatlı suya da bahr (deniz) derler; Cenâb-ı Hakk’ın: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ } “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi” [Rahmân: 19] kavli bundandır. Aslı genişliktir; yarılmak olduğu da söylenmiştir; birincisinden belde anlamında 'bahra', ikincisinden kulağı yarılan koyun/deve anlamında 'bahîra' türemiştir. Yarılmanın keyfiyeti hakkında iki görüş vardır: Meşhur olanı doğrusal (hat şeklinde) olmasıdır; bazı rivayetlerde ise kavisli (yay şeklinde) olmasını gerektiren ifadeler vardır; zira orada girdikleri taraftan çıktıkları geçmektedir, oysa giriş yolundan geri dönme ihtimali neredeyse batıldır; çünkü düşmanlar arkalarındadır. İnşâallah Teâlâ bu konuya dair tahkik ileride gelecektir.

فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ في الكلام حذف يدل عليه المعنى والتقدير وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ وتبعكم فرعون وجنوده في تقحمه فَأَنْجَيْناكُمْ أي من الغرق، أو من إدراك فرعون وآله لكم، أو مما تكرهون، وكنى سبحانه بآل فرعون عن فرعون وآله كما يقال: بني هاشم، وقوله تعالى: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ [الإسراء: ٧٠] يعني هذا الجنس الشامل لآدم، أو اقتصر على ذكر الآل لأنهم إذا عذبوا بالإغراق كان مبدأ العناد ورأس الضلال أولى بذلك، وقد ذكر تعالى غرق فرعون في آيات أخر من كتابه كقوله سبحانه فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً [الإسراء:

{ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Böylece sizi kurtarmış, Firavun hânedanını ise boğmuştuk”. Sözde, mananın delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri şöyledir: [Hani sizin için denizi yarmıştık, Firavun ve orduları da denize dalmada sizi takip etmişti, böylece sizi kurtarmıştık]; yani boğulmaktan yahut Firavun ve adamlarının size yetişmesinden ya da hoşlanmadığınız şeylerden kurtarmıştık. Cenâb-ı Hak, tıpkı Hâşimoğulları denilmesi ve Cenâb-ı Hakk’ın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğullarını üstün kıldık” [İsrâ: 70] kavlinde Âdem’i de içine alan bu cinsi kastetmesi gibi Firavun ailesi ifadesiyle Firavun ve adamlarını kinaye yoluyla kastetmiştir; yahut sadece âli zikretmekle yetinmiştir, zira onlar boğulmakla azap olunduklarında, inadın kaynağı ve dalâletin başı olan kimse buna evleviyetle layıktır. Nitekim Allah Teâlâ, Kitabının diğer ayetlerinde Firavun’un boğulduğunu zikretmiştir; Cenâb-ı Hakk’ın şu kavilleri gibi: { فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً } “Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini boğduk” [İsrâ: 103],

١٠٣] فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ [القصص: ٤٠ والذاريات: ٤٠] وحمل الآل- على الشخص حيث إنه ثبت لغة كما في الصحاح- ركيك غير مناسب للمقام، وإنما المناسب له التعميم، وناسب نجاتهم- بإلقائهم في البحر وخروجهم منه سالمين- نجاة نبيهم موسى على نبينا وعليه أفضل الصلاة والسلام من الذبح بإلقائه وهو طفل في البحر وخروجه منه سالما، ولكل أمة نصيب من نبيها وناسب هلاك فرعون- وقومه بالغرق- هلاك بني إسرائيل على أيديهم بالذبح لأن الذبح فيه تعجيل الموت بأنهار الدم، والغرق فيه إبطاء الموت ولا دم خارج وكان ما به الحياة وهو الماء كما يشير إليه قوله تعالى: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الأنبياء: ٣٠] سببا لإعدامهم من الوجود، وفيه إشارة إلى تقنيطهم وانعكاس آمالهم كما قيل:

{ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Bunun üzerine onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıverdik” [Kasas: 40, Zâriyât: 40]. es-Sıhâh’ta geçtiği üzere lügatte sabit olsa bile âl kelimesini şahsın bizzat kendisine hamletmek zayıftır ve makama uygun değildir; makama uygun olan ise umumiliktir. Onların denize bırakılmaları ve oradan sağ salim çıkmalarıyla kurtulmaları; Peygamberimiz’e ve ona en faziletli salât ve selam olsun peygamberleri Mûsâ’nın henüz bebekken denize bırakılması ve oradan sağ salim çıkmasıyla boğazlanmaktan kurtulmasına münasip düşmüştür; nitekim her ümmetin peygamberinden bir nasibi vardır. Firavun ve kavminin suda boğularak helak olması da, İsrâiloğullarının onların ellerinde boğazlanarak helak edilmesine münasip düşmüştür; çünkü boğazlamada kan nehirleriyle ölümün çabuklaştırılması vardır, suda boğulmada ise ölümün yavaşlaması vardır ve dışarı çıkan bir kan yoktur; Cenâb-ı Hakk’ın: { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “Her canlı şeyi sudan yarattık” [Enbiyâ: 30] kavlinde işaret buyurduğu gibi bizzat hayat kaynağı olan su, onların varlıktan yokluğa gitmelerine sebep kılınmıştır. Bunda onların ümitsizliğe düşürülmesine ve emellerinin tersine dönmesine de bir işaret vardır; nitekim şöyle denilmiştir:

إلى الماء يسعى من يغص بلقمة ... «إلى أين» يسعى من يغص بماء

Lokma boğazında kalan kimse suya koşar... Su boğazında kalan nereye koşsun?

ولما كان الغرق من أعسر الموتات وأعظمها شدة- ولهذا كان الغريق المسلم شهيدا- جعله الله تعالى نكالا لمن ادعى الربوبية وقال أنا ربكم الأعلى وعلى قدر الذنب يكون العقاب. ويناسب دعوى الربوبية، والاعتلاء انحطاط المدعى وتغيبيه في قعر الماء، ولك أن تقول لما افتخر فرعون بالماء كما يشير إليه قوله تعالى حكاية عنه: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي [الزخرف: ٥١] جعل الله تعالى هلاكه بالماء وللتابع حظ وافر من المتبوع- وكان ذلك الغرق، والإنجاء، والإغراق يوم عاشوراء- والكلام فيه مشهور وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ جملة حالية وفيها تجوز أي وآباؤكم ينظرون، والمفعول محذوف أي جميع ما مر فإن أريد الاحكام فالنظر بمعنى العلم- وعليه ابن عباس رضي الله تعالى عنه- وإن نفس الأفعال من الغرق، والإنجاء، والإغراق فهو بمعنى المشاهدة- وعليه الجمهور- والحال على هذا من الفاعل وهو معمول بجميع الأفعال السابقة على التنازع، وفائدته تقرير النعمة عليهم وكأنه قيل: وأنتم لا تشكون فيها، وجوز أن يقدر المفعول خاصا أي غرقهم، وإطباق البحر عليهم فالحال متعلق بالقريب، وهو أَغْرَقْنا وفائدته تتميم النعمة فإن هلاك العدو نعمة ومشاهدتة نعمة، أخرى، وفي قصص الكسائي أن بني إسرائيل حين عبروا البحر وقفوا ينظرون إلى البحر وجنود فرعون، ويتأملون كيف يفعلون، أو انفلاق البحر فيكون الحال متعلقا بالأصل في الذكر، وهو فَرَقْنا وفائدته إحضار النعمة ليتعجبوا من عظم شأنها، ويتعرفوا إعجازها، وذلك الآل الغريق فالحال من مفعول أَغْرَقْنا متعلق به والفائدة تحقيق الإغراق وتثبيته، وقيل: المراد ينظر بعضكم بعضا وأنتم سائرون في البحر، وذلك أنه نقل أن بعض قوم موسى قالوا له: أين أصحابنا؟ فقال: سيروا فإنهم على طريق مثل طريقكم قالوا: لا نرضى حتى نراهم فأوحى الله تعالى أن قل بعصاك هكذا فقال بها على الحيطان فصار بها كوى فتراءوا وسمعوا كلام بعضهم بعضا فالحال متعلق ب فَرَقْنا وفائدته تتميم النعمة فإن كونهم مستأنسين يرى بعضهم- حال بعض آخر- نعمة أخرى، وبعض الناس يجعل الفعل على هذا الوجه منزلا منزلة اللازم وليس بالبعيد نعم البعيد جعل النظر هنا مجازا عن القرب أي وأنتم بالقرب منهم أي بحال لو نظرتم إليهم لرأيتموهم كقولهم- أنت مني بمرأى ومسمع- أي قريب مني بحيث أراك وأسمعك، وكذا جعله بمعنى الاعتبار أي وأنتم تعتبرون بمصرعهم وتتعظون بمواقع النقمة التي أرسلت عليهم هذا وقد حكوا في كيفية خروج بني إسرائيل وتعنتهم وهم في البحر، وفي كيفية خروج فرعون بجنوده، وفي مقدار الطائفتين حكايات مطولة جدا لم يدل القرآن ولا الحديث الصحيح عليها والله تعالى أعلم بشأنها «والإشارة» في الآية أن البحر هو الدنيا وماءه شهواتها ولذاتها، وموسى هو القلب، وقومه صفات القلب، وفرعون هو النفس الأمارة وقومه صفات النفس، وهم أعداء موسى وقومه يطلبونهم ليقتلوهم، وهم سائرون إلى الله تعالى، والعدو من خلفهم، وبحر الدنيا أمامهم ولا بد لهم في السير إلى الله تعالى من عبوره ولو يخوضونه بلا ضرب عصا لا إله إلا الله بيد موسى-

Suda boğulma ölümlerin en zorlarından ve şiddet bakımından en büyüklerinden olduğu için -bu sebeple suda boğulan Müslüman şehittir- Allah Teâlâ onu, ilahlık iddia eden ve 'Ben sizin en yüce Rabbinizim' diyen kimseye ibretlik bir ceza kılmıştır; zira ceza günahın cinsine ve miktarına göredir. İlahlık ve yücelik davasına; davacının alçaltılması ve suyun dibine batırılması uygun düşmektedir. Şöyle de diyebilirsin: Firavun Cenâb-ı Hakk’ın onun dilinden naklettiği: { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } “Mısır mülkü ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi?” [Zuhruf: 51] kavlinde işaret edildiği üzere su ile övündüğü için, Allah Teâlâ onun helakini su ile kılmıştır; zira tâbi olanın metbûdan büyük bir nasibi vardır. Bu boğulma, kurtarma ve boğma hadisesi Âşûrâ günü vuku bulmuştur; bu husustaki rivayetler meşhurdur. { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Siz de bakıp duruyordunuz”; hâl cümlesidir ve içinde mecaz vardır, yani 'Babalarınız bakıyordu' demektir. Mef'ûl hazfedilmiştir, yani [bütün bu geçenlere bakıp duruyordunuz]; şayet hükümler kastediliyorsa nazar (bakmak) ilim (bilmek) anlamındadır -İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu görüştedir-; şayet boğulma, kurtarma ve boğma fiillerinin bizzat kendisi kastediliyorsa müşahede (gözle görmek) anlamındadır -cumhurun görüşü budur-. Bu takdirde hâl fâilden gelmiştir ve tenâzu‘ yoluyla önceki bütün fiillerin ma‘mûlüdür; bunun faydası ise üzerlerindeki nimetin takrir edilmesidir, sanki 've siz bunda asla şüphe etmiyordunuz' denilmiştir. Mef'ûlün hususi takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani onların boğulmalarına ve denizin üzerlerine kapanmasına bakıyorlardı; bu durumda hâl en yakın fiil olan { أَغْرَقْنا } lafzına taalluk eder ve faydası nimetin tamamlanmasıdır; zira düşmanın helaki bir nimettir, onu gözle görmek ise ayrı bir nimettir. Kisâî’nin Kısas’ında geçer ki İsrâiloğulları denizi geçtiklerinde durup denize ve Firavun’un ordularına bakıyor, ne yapacaklarını seyrediyorlardı. Yahut [mef'ûl] denizin yarılmasıdır; bu takdirde hâl zikirdeki asla yani { فَرَقْنا } fiiline taalluk eder ve faydası, şanının büyüklüğüne hayret etsinler ve onun mucizeliğini kavrasınlar diye nimetin gözler önüne serilmesidir. O boğulan hânedan da mef'ûl olabilir; bu durumda hâl { أَغْرَقْنا } fiilinin mef'ûlünden gelir, ona taalluk eder ve faydası boğulmayı tahakkuk ettirip pekiştirmektir. Denilmiştir ki murad, denizde yürürken birbirinize bakmanızdır; zira Mûsâ’nın kavminden bazılarının ona: 'Arkadaşlarımız nerede?' dedikleri, onun da: 'Yürüyün, onlar da sizin yolunuz gibi bir yol üzeredirler' dediği, onların ise: 'Onları görünceye kadar razı olmayız' dedikleri, bunun üzerine Allah Teâlâ’nın: 'Âsân ile şöyle yap' diye vahyettiği, onun da duvarlara doğru âsâsıyla işaret edip oralarda menfezler açıldığı, böylece birbirlerini görüp sözlerini işittikleri rivayet edilmiştir. Bu durumda hâl { فَرَقْنا } fiiline taalluk eder ve faydası nimetin tamamlanmasıdır; zira birbirlerine ünsiyet duyarak birinin diğerinin hâlini görmesi ayrı bir nimettir. Bazı kimseler fiili bu vecihte lâzım menzilesine indirmişlerdir ki bu uzak değildir. Evet, buradaki bakmayı yakınlıktan mecaz kılmak uzaktır; yani 'onlara baksanız görecek bir hâlde onlara pek yakındınız' demek gibi; nitekim 'Sen benden işitilecek ve görülecek yerdesin' derler, yani 'Seni görüp işiteceğim kadar bana yakınsın' kastedilir. Keza bunu ibret alma anlamına kılmak da böyledir; yani 'Onların helakinden ibret alıyor ve üzerlerine gönderilen intikam mahallerinden vaaz alıyordunuz' demektir. İsrâiloğullarının çıkış keyfiyeti, denizde iken serkeşlikleri, Firavun’un ordularıyla çıkış keyfiyeti ve iki fırkanın miktarı hakkında Kur’an’ın ve sahih hadisin delalet etmediği çok uzun kıssalar anlatılmıştır; onların hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Ayetteki «işaret» şudur: Deniz dünyadır, suyu onun şehvetleri ve lezzetleridir; Mûsâ kalptir, kavmi kalbin sıfatlarıdır; Firavun emmâre nefistir, kavmi ise nefsin sıfatlarıdır. Onlar Mûsâ ve kavminin düşmanlarıdır, onları öldürmek için peşlerine düşmüşlerdir; onlar ise Allah Teâlâ’ya doğru seyr ü sülûktadırlar, düşman arkalarındadır, dünya denizi önlerindedir; Allah Teâlâ’ya olan seyrde onu geçmeleri kaçınılmazdır; şayet Mûsâ kalbinin eliyle 'Lâ ilâhe illallâh' âsâsını vurmadan o denize dalsalardı -

القلب فإن له يدا بيضاء في هذا الشأن- لغرقوا كما غرق فرعون وقومه ولو كانت هذه العصا في يد فرعون النفس لم ينفلق فكما أن يد موسى القلب شرط في الانفلاق كذلك عصا الذكر شرط فيه، فإذا حصل الشرطان وضرب موسى بعصا الذكر مرة بعد أخرى ينفلق بإذن الله بحر الدنيا بالنفي وينشبك ماء الشهوات يمينا وشمالا، ويرسل الله تعالى ريح العناية، وشمس الهداية على قعر ذلك البحر فيصير يابسا من ماء الشهوات فيخرج موسى وقومه بعناية التوحيد إلى ساحل النجاة وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النجم: ٤٢] ويقال لفرعون وقومه إذا غرقوا وأدخلوا نارا ألا: بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [هود: ٤٤] .

zira onun bu hususta ak ve parlak (beyzâ) bir eli vardır- tıpkı Firavun ve kavminin boğulduğu gibi boğulurlardı. Şayet bu âsâ nefis Firavun’unun elinde olsaydı deniz yarılmazdı; dolayısıyla kalp Mûsâ’sının eli yarılmada nasıl bir şart ise, zikir âsâsı da onda öyle bir şarttır. Bu iki şart hâsıl olup Mûsâ zikir âsâsıyla peş peşe vurduğunda, nefiy kılıcıyla dünya denizi Allah'ın izniyle yarılır; şehvetlerin suyu sağa ve sola ağ gibi örülüp ayrılır; Allah Teâlâ inayet rüzgârını ve hidayet güneşini o denizin dibine gönderir de şehvet sularından kuruyuverir; böylece Mûsâ ve kavmi tevhid inayetiyle kurtuluş sahiline çıkar: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” [Necm: 42]. Boğulup ateşe atıldıklarında Firavun ve kavmine ise şöyle denilir: { بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Zalimler topluluğu uzak olsun!” [Hûd: 44].

وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لما جاوز بنو إسرائيل البحر سألوا موسى ﵇ أن يأتيهم بكتاب من عند الله فوعده سبحانه أن يعطيه التوراة وقبل موسى ذلك، وضرب له ميقاتا ذا القعدة وعشر ذي الحجة أو ذا الحجة وعشر المحرم فالمفاعلة على بابها، وهي من طرف فعل، ومن آخر قبوله مثل- عالجت المريض- وإنكار جواز ذلك لا يسمع مع وروده في كلام العرب وتصريح الأئمة به وارتضائهم له، ويجوز أن يكون واعَدْنا من باب الموافاة وليس من الوعد في شيء وإنما هو من قولك موعدك يوم كذا وموضع كذا، ويحتمل أن يكون بمعنى وعدنا وبه قرأ أبو عمرو أو يقدر الملاقاة أو يقال بالتفكيك إلى فعلين فيقدر الوحي في أحدهما، والمجيء في الآخر ولا محذور في شيء كما حققه الدامغاني، وقول أبي عبيدة: المواعدة لا تكون إلا من البشر غير مسلم، وقول أبي حاتم: أكثر ما تكون من المخلوقين المتكافئين على تقدير تسليمه لا يضرنا، وأَرْبَعِينَ مفعول به بحذف المضاف بأدنى ملابسة أي إعطاء أربعين أي عند انقضائها، أو في العشر الأخير منها، أو في كلها أو في أولها على اختلاف الروايات، أو ظرف مستقر وقع صفة لمفعول محذوف- لواعدنا- أي واعدنا موسى أمرا كائنا في أربعين، وقيل: مفعول مطلق أي واعدنا موسى مواعدة أربعين ليلة.

{ وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik”. İsrâiloğulları denizi geçince Mûsâ aleyhisselâm’dan kendilerine Allah katından bir kitap getirmesini istediler; Allah Teâlâ da ona Tevrat’ı vereceğini vaadetti, Mûsâ da bunu kabul etti ve ona Zilkade ile Zilhicce’nin on gününü yahut Zilhicce ile Muharrem’in on gününü vakit olarak tayin etti. Dolayısıyla 'mufâale' kendi asıl babı üzeredir; bir taraftan fiil, diğer taraftan ise 'hastayı tedavi ettim' (âlectü’l-marîd) ifadesinde olduğu gibi onu kabul etmektir. Bunun caiz oluşunu inkâr etmek, Arap kelamında varid olması, imamların bunu açıkça belirtip benimsemesi karşısında kulak asılacak bir şey değildir. { واعَدْنا } fiilinin 'muvâfât' (belirlenen vakitte buluşma) babından olması da caizdir ve bunda vaadden hiçbir şey yoktur; o sadece 'seninle randevumuz şu gün ve şu yerdir' sözün kabilindendir. 'Vaadnâ' manasında olması da muhtemeldir ki Ebû Amr böyle okumuştur; yahut kavuşma (mülâkāt) takdir edilir ya da iki fiile ayırma yoluna gidilerek birinde vahiy, diğerinde gelme takdir edilir ve Dâmegānî’nin tahkik ettiği üzere hiçbirinde bir mahzur yoktur. Ebû Ubeyde’nin: 'Muvâade ancak beşerden olur' sözü kabul edilmemiştir; Ebû Hâtim’in: 'Çoğunlukla denk iki yaratılmış arasında olur' sözü ise -doğru kabul edilse dahi- bize zarar vermez. { أَرْبَعِينَ } lafzı, en küçük bir mülâbese ile muzâfın hazfedilmesiyle mef'ûlün bihtir; yani rivayetlerin ihtilafına göre kırkın tamamlanmasında yahut onun son on gününde ya da tamamında yahut başında 'kırkın verilmesi' demektir; yahut { واعَدْنا } fiilinin mahzuf mef'ûlüne sıfat olarak vaki olmuş zarf-ı müstakardır; yani [Mûsâ’ya kırk gecede gerçekleşecek bir işi vaat ettik] takdirindedir. Mef'ûlü mutlak olduğu da söylenmiştir; yani [Mûsâ ile kırk gecelik bir sözleşme ile sözleştik] demektir.

ومن الناس من ذهب إلى أن الأولى أن لا يقدر مفعول لأن المقصود بيان من وعد لا ما وعد- وينصب الأربعين على الإجراء مجرى المفعول به توسعا، وفيه مبالغة بجعل ميقات الوعد موعودا وجعل الأربعين ظرفا لواعدنا على حد جاء زيد يوم الخميس- ليس بشيء كما لا يخفى، ومُوسى اسم أعجمي لا ينصرف للعلمية والعجمة، ويقال:

İnsanlardan bazıları, asıl maksadın vaat edilen şeyi değil, kime vaat edildiğini beyan etmek olması sebebiyle mef'ûl takdir edilmemesinin daha evla olduğu görüşüne gitmiştir; kırk lafzı genişletme (tevessü‘) yoluyla mef'ûlün bih mecrasına sokularak nasbedilir; bunda vaadin vaktini vaat edilenin kendisi kılmak suretiyle bir mübalağa vardır. 'Zeyd perşembe günü geldi' kabilinden kırk lafzını 'vâadnâ' fiilinin zarfı kılmak ise gizli olmadığı üzere bir kıymet ifade etmez. Mûsâ (مُوسى) alemiyet ve acemilik sebebiyle gayri munsarif olan yabancı bir isimdir. Denilir ki:

هو مركب من «مو» وهو الماء «وشي» وهو الشجر وغيّر إلى «سي» بالمهملة وكأن من سماه به أراد ماء البحر والتابوت الذي قذف فيه- وخاض بعضهم في وزنه- فعن سيبويه إن وزنه مفعل وقيل: إنه فعلى وهو مشتق من ماس يميس فأبدلت الياء واوا لضم ما قبلها كما قالوا طوبي، وهي من ذوات الياء لأنها من طاب يطيب، ويبعده أن الإجماع على صرفه نكرة ولو كان فعلى لم ينصرف لأن ألف التأنيث وحدها تمنع الصرف في المعرفة والنكرة على أن زيادة الميم أولا أكثر من زيادة الألف آخرا، وعبر ﷾ عن ذلك الوقت بالليالي دون الأيام لأن افتتاح الميقات كان من الليل، والليالي غرر شهور العرب لأنها وضعت على سير القمر، والهلال إنما يهل بالليل، أو لأن الظلمة أقدم من الضوء بدليل وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] أو إشارة إلى مواصلة الصوم ليلا ونهارا ولو كان التفسير باليوم أمكن أن يعتقد أنه كان يفطر بالليل فلما نص على الليالي فهم من قوة الكلام أنه واصل أربعين ليلة بأيامها، والقول بأن ذكر الليلة- كان للإشعار بأن وعد موسى ﵇ كان بقيام الليل- ليس بشيء لأن المروي أن المأمور به كان

O, su anlamına gelen «mû» ile ağaç anlamına gelen «şî» kelimelerinden mürekkeptir; noktasız sîn ile «sî»ye dönüştürülmüştür. Sanki ona bu ismi veren kişi, deniz suyunu ve içine atıldığı sandığı kastetmiştir. Bazıları onun vezni konusunda derinleşmiştir: Sîbeveyh’ten nakledildiğine göre onun vezni muf‘aldir. Bir görüşe göre de o fu‘lâ veznindedir ve mâse-yemîsu (ماس يميس) [salınarak yürümek] kökünden türemiştir; öncesi zammeli olduğu için yâ harfi vâv’a dönüştürülmüştür; nitekim tâbe-yetîbu (طاب يطيب) kökünden yâ'lı bir kelime olduğu halde «tûbâ» dedikleri gibi. Nekre olduğunda munsarif (tenvin alabilen) olduğu hususunda icmâ bulunması bu görüşü uzak kılmaktadır; zira şayet fu‘lâ vezninde olsaydı gayr-ı munsarif olurdu, çünkü tek başına müenneslik elifi hem marifede hem de nekrede sarfı engeller. Kaldı ki başta mîm harfinin ziyade kılınması, sonda elif harfinin ziyade kılınmasından daha yaygındır. Allah celle celâluhû, bu vakti gündüzler yerine geceler ile ifade buyurmuştur; çünkü belirlenen vaktin başlangıcı gece idi. Ayrıca geceler, Arapların aylarının başlangıçlarıdır; zira aylar ayın hareketine göre tanzim edilmiştir ve hilâl de ancak geceleyin doğar. Yahut karanlık, { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn: 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” ayetinin delaletiyle ışıktan daha kadim olduğu içindir. Veyahut da gece ve gündüz orucu aralıksız sürdürmeye (savm-ı visâle) bir işarettir. Şayet gün/gündüz ile ifade edilseydi, gece iftar ettiği düşünülebilirdi; geceleri açıkça zikredince, ifadenin kuvvetinden kırk geceyi gündüzleriyle birlikte aralıksız sürdürdüğü anlaşılmıştır. Gece zikrinin, Mûsâ aleyhisselâm’a verilen vaadin gece ibadetiyle (kıyâmü'l-leyl) olduğuna işaret etmek için olduğunu söylemek ise bir değer taşımaz; çünkü rivayet edilen, emrolunan şeyin

الصيام لا القيام، وقد يقال من طريق الإشارة: إن ذكر الليلة للرمز إلى أن هذه المواعدة كانت بعد تمام السير إلى الله تعالى ومجاوزة بحر العوائق والعلائق، وهناك يكون السير في الله تعالى الذي لا تدرك حقيقته، ولا تعلم هويته، ولا يرى في بيداء جبروته إلا الدهشة والحيرة، وهذا السير متفاوت باعتبار الأشخاص والأزمان ولي مع الله تعالى وقت يشير إلى ذلك ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ والاتخاذ يجيء بمعنى ابتداء صنعة فيتعدى لواحد نحو- اتخذت سيفا- أي صنعته. وبمعنى اتخاذ وصف فيجري مجرى الجعل ويتعدى لاثنين نحو- اتخذت زيدا صديقا- والأمران محتملان في الآية، والمفعول الثاني على الاحتمال الثاني محذوف لشناعته أي اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ الذي صنعه السامري إلها، والذم فيه ظاهر لأنهم كلهم عبدوه إلا هارون مع اثني عشر ألفا، أو إلا هارون والسبعين الذين كانوا مع موسى ﵇، وعلى الاحتمال الأول لا حاجة إلى المفعول الثاني ويؤيده عدم التصريح به في موضع من آيات هذه القصة، والذم حينئذ لما ترتب على الاتخاذ من العبادة أو على نفس الاتخاذ لذلك، والعرب تذم أو تمدح القبيلة بما صدر عن بعضها، والْعِجْلَ ولد البقرة الصغير وجعله الصوفية إشارة إلى عجل النفس الناقصة وشهواتها وكون ما اتخذوه عجلا ظاهر في أنه صار لحما ودما فيكون عجلا حقيقة ويكون نسبة الخوار إليه فيما يأتي حقيقة أيضا وهو الذي ذهب إليه الحسن، وقيل: أراد سبحانه بالعجل ما يشبهه في الصورة والشكل ونسبة الخوار إليه مجاز وهو الذي ذهب إليه الجمهور، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام على ذلك.

gece ibadeti değil, oruç olduğudur. İşarî yoldan şöyle de denilebilir: Gece zikri, bu sözleşmenin Allah Teâlâ’ya olan seyrin tamamlanmasından ve engeller ile alâkalar denizinin aşılmasından sonra olduğuna remzetmek içindir; orada hakikati idrak olunmayan, hüviyeti bilinmeyen ve ceberûtunun sahrasında dehşet ve hayretten başka bir şey görülmeyen Allah Teâlâ’daki seyr başlar. Bu seyr şahıslara ve zamanlara göre farklılık arz eder; 'Benim Allah ile öyle bir vaktim vardır ki...' hadisi de buna işaret etmektedir. { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Sonra onun arkasından sizler zalimler olarak buzağıyı (ilah) edindiniz”. İttihaz (الِاتِّخاذ) fiili bir sanata/yapıma başlamak manasına gelir ve 'Kılıç yaptım' (ittehaztü seyfen) örneğinde olduğu gibi bir mef'ûle geçişli olur. Bir vasfı edinmek manasına da gelir ki bu takdirde 'kılmak' (ce‘l) menzilesinde cereyan eder ve 'Zeyd’i dost edindim' (ittehaztü zeyden sadîkan) örneğinde olduğu gibi iki mef'ûle geçişli olur. Ayette her iki durum da muhtemeldir; ikinci ihtimale göre ikinci mef'ûl çirkinliğinden ötürü hazfedilmiştir; yani [Sâmirî’nin yaptığı buzağıyı ilah edindiniz] takdirindedir. Bundaki kınama ise açıktır; çünkü Hârûn ile birlikteki on iki bin kişi yahut Hârûn ile Mûsâ aleyhisselâm’ın beraberindeki yetmiş kişi müstesna onların hepsi buzağıya tapmışlardı. Birinci ihtimale göre ise ikinci mef'ûle ihtiyaç yoktur ve bu kıssanın ayetlerinin hiçbir yerinde ona sarahaten yer verilmemesi de bunu destekler. Bu takdirde kınama, ittihazın neticesi olan ibadetten yahut bunun için bizzat ittihaz fiilinin kendisinden kaynaklanır; zira Araplar bir kısmından sâdır olan bir fiil sebebiyle bütün kabilenin tamamını yerer veya överler. Icl (الْعِجْلَ), sığırın küçük yavrusudur (buzağı); mutasavvıflar onu nâkıs nefsin buzağısına ve onun heveslerine işaret kılmışlardır. Edindikleri şeyin buzağı olması, onun et ve kana dönüştüğü hususunda zâhirdir; dolayısıyla hakiki bir buzağı olur ve ileride gelecek olan böğürmenin ona nispet edilmesi de hakikat olur ki Hasan[-ı Basrî]’nin gittiği görüş budur. Cenâb-ı Hakk’ın buzağı ile suret ve şekil bakımından ona benzeyen bir şeyi kastettiği, böğürmenin ona nispet edilmesinin ise mecaz olduğu da söylenmiştir ki cumhurun benimsediği görüş budur; inşâallah Teâlâ buna dair açıklama ileride gelecektir.

ومن الغريب أن هذا إنما سمي عجلا لأنهم عجلوا به قبل قدوم موسى فاتخذوه إلها، أو لقصر مدته حيث إن موسى ﵇ بعد الرجوع من الميقات حرقه ونسفه في اليم نسفا، والضمير في بعده راجع إلى موسى، أي بَعْدِهِ ما رأيتم منه من التوحيد والتنزيه والحمل عليه والكف عما ينافيه، وذكر الظرف للإيذان بمزيد شناعة فعلهم، ولا يقتضي أن يكون مُوسى متخذا إلها- كما وهم- لأن مفهوم الكلام أن يكون الاتخاذ- بعد- موسى ومن أين يفهم اتخاذ موسى سيما في هذا المقام؟ ويجوز أن يكون في الكلام حذف، وأقرب ما يحذف مصدر يدل عليه واعَدْنا أي من بعد مواعدته، وقيل: المحذوف الذهاب المدلول عليه- بالمواعدة- لأنها تقتضيه. والجملة الاسمية في موضع الحال، ومتعلق الظلم الإشراك، ووضع العبادة في غير موضعها، وقيل: الكف عن الاعتراض على ما فعل السامري وعدم الإنكار عليه- وفائدة التقييد بالحال- الإشعار بكون الاتخاذ- ظلما- بزعمهم أيضا لو راجعوا عقولهم بأدنى تأمل، وقيل: الجملة غير حال بل مجرد إخبار أن سجيتهم الظلم وإنما راج فعل السامري عندهم لغاية حمقهم وتسلط الشيطان عليهم- كما يدل على ذلك سائر أفعالهم- واتخاذ السامري لهم الْعِجْلَ دون سائر الحيوانات، قيل: لأنهم مروا على قوم يعكفون على أصنام لهم على صور البقر فقالوا اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الأعراف: ١٣٨] فهجس في نفس السامري أن فتنتهم من هذه الجهة، فاتخذ لهم ذلك، وقيل: إنه كان هو من قوم يعبدون البقر- وكان منافقا- فاتخذ عجلا من جنس ما يعبده.

Garip olan hususlardan biri de, bunun ancak Mûsâ’nın gelişinden önce acele ettikleri ve onu ilah edindikleri için yahut Mûsâ aleyhisselâm buluşma yerinden döndükten sonra onu yakıp denize savurduğu için süresinin kısalığından ötürü buzağı (icl - aceleden) diye isimlendirilmiş olmasıdır. { مِنْ بَعْدِهِ } ifadesindeki zamir Mûsâ’ya râcidir; yani [ondan gördüğünüz tevhidden, tenzihten, ona teşvikten ve ona aykırı olan şeylerden sakındırmadan sonra] demektir. Zarfın zikredilmesi, fiillerinin çirkinliğinin büyüklüğünü bildirmek içindir; zannedildiği gibi Mûsâ’nın ilah edinilmiş olmasını gerektirmez; çünkü sözün mefhumu ittihazın Mûsâ’dan 'sonra' olmasıdır; özellikle bu makamda Mûsâ’nın ilah edinildiği nereden anlaşılsın? Sözde bir hazif bulunması da caizdir ve hazfedilmeye en yakın olanı { واعَدْنا } fiilinin delalet ettiği masdardır, yani 'onun sözleşmesinden sonra' demektir. Mahzuf olanın, gerektirdiği için 'sözleşme'nin delalet ettiği 'gitmek' olduğu da söylenmiştir. İsim cümlesi hâl konumundadır; zulmün taalluku ise şirk koşmak ve ibadeti layık olmayan yere koymaktır. Sâmirî’nin yaptığına itiraz etmekten geri durmak ve ona engel olmamak olduğu da söylenmiştir. Hâl ile takyit edilmesinin faydası, azıcık bir tefekkürle akıllarına müracaat etselerdi bu ittihazın kendi zanlarınca da bir 'zulüm' olduğunu ihsas ettirmektir. Cümlenin hâl olmayıp bilakis onların seciyelerinin zulüm olduğunu sırf bir haber vermek olduğu da söylenmiştir; Sâmirî’nin fiili, diğer fiillerinin de delalet ettiği üzere son derece ahmak olmaları ve şeytanın onlara musallat olması sebebiyle aralarında revaç bulmuştur. Sâmirî’nin diğer hayvanlar arasından onlar için { الْعِجْلَ } (buzağıyı) seçip yapması hususunda denilmiştir ki: Onlar kendilerine ait buzağı/sığır suretindeki putlara tapan bir topluluğa uğramışlar ve: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” [A‘râf: 138] demişlerdi; bunun üzerine Sâmirî’nin içine onların fitnesinin bu cihetten olacağı doğmuş ve onlar için bunu yapmıştır. Sâmirî’nin kendisinin de sığıra tapan bir kavimden olduğu -ve münafık olduğu-, bu yüzden taptığı şeyin cinsinden bir buzağı yaptığı da söylenmiştir.

ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ثُمَّ لتفاوت ما بين فعلهم القبيح، ولطفه تعالى في شأنهم، فلا يكون مِنْ بَعْدِ ذلِكَ تكرارا. و «عفا» بمعنى درس يتعدى ولا يتعدى- كعفت الدار، وعفاها الريح- والمراد بالعفو هنا- محو الجريمة بالتوبة- وذلك موضوع موضع «ذلكم» والإشارة- للاتخاذ- كما هو الظاهر، وإثبارها لكمال العناية بتمييزه- كأنه يجعل ظلمهم مشاهدا لهم- وصيغة البعيد مع قربه لتعظيمه ليتوسل بذلك إلى جلالة قدر «العفو» والمراد بالترجي ما علمت، والمشهور هنا كونه مجازا عن طلب الشكر على «العفو» ومن قدر الإرادة من أهل السنة- أراد مطلق الطلب- وليس ذلك من الاعتزال، إذ لا نزاع في أن الله تعالى قد يطلب من العباد ما لا يقع

{ ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Sonra, şükredesiniz diye bunun ardından sizi affetmiştik”. { ثُمَّ }, onların çirkin fiili ile Allah Teâlâ’nın onlar hakkındaki lütfu arasındaki büyük fark içindir; dolayısıyla { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } ifadesi bir tekrar olmaz. 'Afâ' (عفا) silindi/yok oldu manasında hem lâzım hem müteaddî olur; 'ev silinip yok oldu' ve 'rüzgâr evi silip süpürdü' denilmesi gibi. Buradaki aftan murad, tevbe ile suçun silinmesidir; { ذلِكَ } ise 'zâliküm' yerine konulmuştur. İşaret zâhir olduğu üzere buzağıyı ilah edinmeyeyedir; onun tespiti ise onu temyiz etmedeki tam ihtimam içindir; sanki onların zulmünü kendilerine müşahede ettirmektedir. Yakın olmasına rağmen uzak kalıbının kullanılması, onun büyüklüğünü belirtmek ve böylece 'affın' kadrinin yüceliğine vesile kılmak içindir. Ummaktan (teraccî) murad ise bildiğin husustur; buradaki meşhur olanı 'aff'a karşı şükrün talep edilmesinden mecaz olmasıdır. Ehl-i Sünnet’ten irade takdir eden kimse ise mutlak talebi kastetmiştir; bu Mutezile mezhebi kabilinden değildir, zira Allah Teâlâ’nın kullardan vuku bulmayacak şeyleri talep edebileceğinde hiçbir ihtilaf yoktur.

«والشكر» عند الجنيد هو العجز عن الشكر، وعند الشبلي- التواضع تحت رؤية المنة- وقال ذو النون: «الشكر» لمن فوقك بالطاعة، ولنظيرك بالمكافأة، ولمن دونك بالإحسان.

«Şükür», Cüneyd’e göre şükretmekten aciz olduğunu bilmektir; Şiblî’ye göre nimetin sahibini görerek tevazu göstermektir; Zünnûn ise şöyle demiştir: 'Şükür; senden üstte olana itaatle, senin dengine mükâfatla (karşılık vermekle), senden altta olana ise ihsan ile olur.'

وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ الْكِتابَ التوراة- بإجماع المفسرين- وفي الفرقان أقوال «الأول» أنه هو التوراة أيضا، والعطف من قبيل عطف الصفات للإشارة إلى استقلال كل منها، فإن التوراة لها صفتان يقالان بالتشكيك، كونها كتابا جامعا لما لم يجمعه منزل سوى القرآن، وكونها فرقانا أي حجة تفرق بين الحق والباطل- قاله الزجاج- ويؤيد هذا قوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً [الأنبياء: ٤٨] «الثاني» أنه الشرع الفارق بين الحلال والحرام، فالعطف مثله في تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ [القدر: ٤] قاله ابن بحر «الثالث» أنه المعجزات الفارقة بين الحق والباطل- من العصا واليد وغيرهما- قاله مجاهد.

{ وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkān'ı (hak ile batılı ayıran ölçüyü) vermiştik”. { الْكِتابَ }, müfessirlerin icmâı ile Tevrat’tır. Furkān (الفرقان) hakkında ise muhtelif görüşler vardır: Birincisi, onun da bizzat Tevrat olduğudur; atıf ise her birinin müstakilliğine işaret etmek üzere sıfatların atfı kabilindendir; zira Tevrat’ın teşrîk yoluyla söylenen iki vasfı vardır: Kur’an hariç indirilmiş hiçbir kitabın toplamadığı şeyleri toplayan bir kitap olması ve hak ile batılı birbirinden ayıran bir hüccet yani furkān olmasıdır -bunu Zeccâc söylemiştir-. Cenâb-ı Hakk’ın şu kavli de bunu destekler: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkān'ı, bir ışık ve bir zikri verdik” [Enbiyâ: 48]. İkincisi, helal ile haramı birbirinden ayıran şeriat olduğudur; dolayısıyla atıf { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ } “Melekler ve Rûh inerler” [Kadr: 4] kavlindeki gibidir; bunu İbn Bahr söylemiştir. Üçüncüsü, asâ, el ve diğerleri gibi hak ile batılı ayıran mucizeler olduğudur; bunu Mücâhid söylemiştir.

«الرابع» أنه النصر الذي فرق بين العدو والولي، وكان آية لموسى ﵇، ومنه قيل ليوم بدر: يوم الفرقان، قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: إنه القرآن، ومعنى إتيانه لموسى ﵇ نزول ذكره له حتى آمن به، حكاه ابن الأنباري- وهو بعيد- وأبعد منه، ما حكي عن الفراء وقطرب- أنه القرآن- والكلام على حذف مفعول- أي ومحمدا الفرقان- وناسب ذكر الاهتداء إثر ذكر إتيان مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لأنهما يترتب عليهما ذلك لمن أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ق: ٣٧] .

Dördüncüsü, düşman ile dostun arasını ayıran ve Mûsâ aleyhisselâm için bir mucize olan nusret (zafer) olduğudur; nitekim Bedir gününe de 'Yevmü’l-Furkān' denilmiştir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Onun Kur’an olduğu, Mûsâ aleyhisselâm’a verilmesinin anlamının ise ona iman edinceye kadar zikrinin ona indirilmesi olduğu da söylenmiştir ki bunu İbnü’l-Enbârî nakletmiştir -bu uzak bir görüştür-. Ferrâ ve Kutrub’dan nakledilen; onun Kur’an olduğu ve sözün mef'ûlün hazfi üzere [yani Muhammed’e de Furkān’ı verdik] takdirinde olduğu yönündeki görüş ise bundan daha uzaktır. Mûsâ’ya Kitab ve Furkān’ın verilmesinin zikrinin hemen ardından hidayete ermenin zikredilmesi münasip düşmüştür; zira { أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Kulak verip şahit olan kimse” [Kāf: 37] için bu ikisine hidayet terettüp eder.

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ نعمة أخروية في حق المقتولين من بني إسرائيل حيث نالوا درجة الشهداء، كما أن العفو نعمة دنيوية في حق الباقين، وإنما فصل بينهما بقوله: وَإِذْ آتَيْنا إلخ، لأن المقصود تعداد النعم- فلو اتصلا لصارا نعمة واحدة- وقيل: هذه الآية وما بعدها منقطعة عما تقدم من التذكير بالنعم- وليس بشيء- واللام في لِقَوْمِهِ للتبليغ، وفائدة ذكره التنبيه على أن خطاب مُوسى لِقَوْمِهِ كان مشافهة لا بتوسط من يتلقى منه- كالخطابات المذكورة سابقا لبني إسرائيل- والقوم اسم جمع لا واحد له من لفظه، وإنما واحده امرئ- وقياسه أن لا يجمع- وشذ جمعه على- أقاويم- والمشهور اختصاصه بالرجال لقوله تعالى: لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ [الحجرات: ١١] مع قوله: وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ [الحجرات: ١١] وقال زهير:

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ } “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı (ilah) edinmekle kendinize zulmettiniz”. İsrâiloğullarından öldürülenler hakkında şehitler derecesine ulaştıkları için bir uhrevî nimettir; nitekim affedilmek de geride kalanlar hakkında bir dünyevî nimettir. İkisinin arasının { وَإِذْ آتَيْنا } ve devamı kavliyle ayrılması ise, maksadın nimetleri saymak olması sebebiyledir; zira bitişik olsalardı tek bir nimet olurlardı. Bu ayetin ve sonrasının daha önce geçen nimetlerin hatırlatılmasından kopuk olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir. { لِقَوْمِهِ } lafzındaki lâm tebliğ içindir; zikredilmesinin faydası, Mûsâ’nın kavmine hitabının -İsrâiloğullarına daha önce geçen hitaplar gibi- kendisinden telakki edilen bir vasıta ile değil, bizzat yüz yüze olduğuna dikkat çekmektir. Kavim (القوم) kendi lafzından tekili olmayan bir ism-i cemdir, tekili ise 'imru'' (adam) lafzıdır; kurala göre çoğulu yapılmaz, 'ekāvîm' şeklinde çoğul yapılması ise şazdır. Cenâb-ı Hakk’ın: { لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin” [Hucurât: 11] kavliyle birlikte: { وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ } “kadınlar da kadınlarla [alay etmesin]” [Hucurât: 11] buyurması sebebiyle meşhur olan görüş erkeklere tahsis edilmesidir. Züheyr şöyle demiştir:

فما أدري وسوف إخال أدري ... أ «قوم» آل حصن أم «نساء»

Bilmiyorum, yakında bileceğimi sanıyorum... Hısn ailesi erkekler (kavim) midir yoksa kadınlar mı?

وقيل: لا اختصاص له بهم، بل يطلق على النساء أيضا لقوله تعالى: إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [نوح: ١] والأول أصوب، واندراج النساء على سبيل الاستتباع، والتغليب والمجاز خير من الاشتراك، وسمي الرجال قوما لأنهم يقومون بما لا يقوم به النساء، وفي إقبال مُوسى عليهم بالنداء، ونداؤه لهم ب يا قَوْمِ إيذان بالتحنن عليهم وأنه منهم وهم منه، وهز لهم لقبولهم الأمر بالتوبة بعد تقريعهم بأنهم «ظلموا أنفسهم» والباء في بِاتِّخاذِكُمُ سببية وفي- الاتخاذ- هنا الاحتمالان السابقان هناك فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ الفاء للسببية- لأن الظلم سبب للتوبة- وقد عطفت ما بعدها على إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ والتوافق في الخبرية والإنشائية إنما يشترط في العطف- بالواو- وتشعر عبارات بعض الناس أنها للسببية دون العطف، والتحقيق أنها لهما معا، و «البارئ» هو الذي خلق الخلق بريا- من التفاوت- وعدم تناسب الأعضاء وتلاؤم الأجزاء بأن تكون إحدى اليدين في غاية الصغر والرقة، والأخرى بخلافه، ومتميزا بعضه عن بعض بالخواص والأشكال والحسن والقبح- فهو أخص من الخالق- وأصل التركيب لخلوص الشيء وانفصاله عن غيره إما على سبيل التفصي- كبرء المريض- أو الإنشاء- كبر الله تعالى آدم- أي خلقه ابتداء متميزا عن لوث الطين، وفي ذكره في هذا المقام تقريع بما كان منهم من ترك عبادة العالم الحكيم الذي برأهم بلطيف حكمته حتى عرضوا

Onlara has olmadığı, bilakis Cenâb-ı Hakk’ın: { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Şüphesiz biz Nûh'u kavmine gönderdik” [Nûh: 1] kavli sebebiyle kadınlara da ıtlak olunacağı söylenmiştir; birincisi daha doğrudur. Kadınların dahil olması tâbi kılınma, tağlîb ve mecaz yoluyladır ki bu müşterek olmasından daha evladır. Erkeklere kavim denilmesi, kadınların yapamadığı işleri yerine getirmeleri (kıyâm etmeleri) sebebiyledir. Mûsâ’nın onlara nida ile yönelmesinde ve onlara { يا قَوْمِ } diye hitap etmesinde, kendilerine şefkat gösterdiğini, kendisinin onlardan ve onların da kendisinden olduğunu bildirme ve 'kendilerine zulmettikleri' yüzlerine vurulduktan sonra tevbe emrini kabul etmeleri için onları harekete geçirme vardır. { بِاتِّخاذِكُمُ } ifadesindeki 'bâ' sebebiyet içindir; buradaki { الاتِّخاذِ } lafzında da daha önce geçen iki ihtimal geçerlidir. { فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ } “Hemen Yaratıcınıza (Bâriinize) tevbe edin”; fâ harfi sebebiyet içindir; zira zulüm tevbenin sebebidir; sonrasını { إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ } üzerine atfetmiştir. Haberîlik ve inşâîlikteki uyum ise ancak 'vav' ile yapılan atıfta şart koşulur. Bazı kimselerin ifadeleri onun atıf için değil, sadece sebebiyet için olduğunu ihsas ettirmektedir; tahkik ise her ikisi için birden olduğudur. Bâri' (البارئ); yaratılmışları azaların uyumsuzluğundan, cüzlerin birbiriyle uyuşmamasından -örneğin iki elden birinin son derece küçük ve ince, diğerinin ise aksine olması gibi- ve farklılıktan berî (uzak) olarak yaratan ve onları hususiyetleri, şekilleri, güzellik ve çirkinlikleriyle birbirinden temyiz eden zattır; dolayısıyla Hâlik isminden daha hususidir. Kelimenin asıl kökü; ya kurtulma yoluyla -hastanın iyileşmesi gibi- yahut inşa yoluyla -Allah Teâlâ’nın Âdem’i yaratması yani balçığın kirinden temyiz edilmiş olarak baştan yaratması gibi- bir şeyin saflaşması ve başkasından ayrılması anlamındadır. Bu makamda bu ismin zikredilmesinde, kendilerini latîf hikmetiyle yaratan o Âlim ve Hakîm Zât’a ibadeti terk etmeleri sebebiyle başlarına gelenler hususunda bir azarlama vardır; öyle ki

أنفسهم لسخط الله تعالى ونزول أمره بأن يفك ما ركبه من خلقهم، وينثر ما نظم من صورهم وأشكالهم حين لم يشكروا النعمة في ذلك وغمطوها بعبادة من لا يقدر على شيء منها- وهو مثل في الغباوة والبلادة- وقرأ أبو عمرو بارِئِكُمْ بالاختلاس، وروي عنه- السكون- أيضا وهو من إجراء المتصل من كلمتين مجرى المنفصل من كلمة، وللناس في تخريجه وجوه لا تخلو عن شذوذ.

bundaki nimete şükretmeyip bunlardan hiçbirine güç yetiremeyen -ve ahmaklık ile kalın kafalılıkta darbımesel olan- bir varlığa taparak o nimeti inkâr ettiklerinde, kendilerini Allah Teâlâ’nın gazabına ve yaratılışlarında terkip ettiği şeyleri çözüp suret ve şekillerinden tanzim ettiği şeyleri dağıtmasına dair emrinin inmesine maruz bırakmışlardır. Ebû Amr { بارِئِكُمْ } lafzını ihtilâs ile okumuştur; ondan sükûn ile de rivayet edilmiştir ki bu, iki kelimeden bitişik olanı tek kelimeden ayrık olan mecrasında kılmaktır. İnsanların bunun irap tahlilinde şazlıktan uzak olmayan muhtelif vecihleri vardır.

فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ الفاء للتعقيب، والمتبادر من «القتل» القتل المعروف من إرهاق الروح- وعليه جمع من المفسرين- والفعل معطوف على سابقه، فإن كانت توبتهم هو «القتل» إما في حقهم خاصة، أو توبة المرتد مطلقا في شريعة موسى ﵇، فالمراد بقوله تعالى: فَتُوبُوا اعزموا على التوبة- ليصح العطف- وإن كانت هي الندم و «القتل» من متمماتها- كالخروج عن المظالم في شريعتنا- فهو على معناه ولا إشكال، وقد يقال: إن التوبة جعلت لهؤلاء عين «القتل» ولا حاجة إلى تأويل «توبوا» باعزموا، بل تجعل- الفاء- للتفسير- كما تجعل الواو له- وقد قيل به في قوله تعالى: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ [الأعراف: ٣٦] وظاهر الأمر أنهم مأمورون بأن يباشر كل قتل نفسه، وفي بعض الآثار أنهم أمروا أن يقتل بعضهم بعضا، فمعنى «اقتلوا أنفسكم» حينئذ، ليقتل بعضكم بعضا، كما في قوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النساء: ٢٩] وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] والمؤمنون كنفس واحدة، وروي أنه أمر من لم يعبد الْعِجْلَ أن يقتل من عبده، والمعنى عليه استسلموا أنفسكم للقتل، وسمي الاستسلام للقتل قتلا على سبيل المجاز، والقاتل إما غير معين، أو الذين اعتزلوا مع هارون ﵇، والذين كانوا مع موسى ﵇، وفي كيفية (القتل) أخبار لا نطيل بذكرها، وجملة القتلى سبعون ألفا، وبتمامها نزلت التوبة وسقطت الشفار من أيديهم، وأنكر القاضي عبد الجبار أن يكون الله تعالى أمر بني إسرائيل- بقتل أنفسهم- وقال: لا يجوز ذلك عقلا- إذ الأمر لمصلحة المكلف- وليس بعد القتل حال تكليف ليكون فيه مصلحة، ولم يدر هذا القاضي بأن لنفوسنا خالقا- بأمره نستبقيها، وبأمره نفنيها- وأن لها بعد هذه الحياة التي هي لعب ولهو، حياة سرمدية وبهجة أبدية.

{ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “ve nefislerinizi öldürün”. Fâ harfi ta‘kīb (peşisıralık) içindir. 'Katil' (öldürme) kelimesinden ilk akla gelen, canı çıkarmaktan ibaret olan bilinen öldürmedir; müfessirlerden bir cemaat bu görüştedir. Fiil ise öncesine matuftur. Şayet onların tevbesi -ister sadece onlara has olsun isterse Mûsâ aleyhisselâm’ın şeriatında mürtedin mutlak tevbesi olsun- bizzat 'öldürülmek' ise, Cenâb-ı Hakk’ın: { فَتُوبُوا } kavlinden maksat -atfın sahih olması için- 'tevbeye azmedin' demektir. Şayet tevbe pişmanlık olup 'öldürülmek' de -bizim şeriatımızdaki kul haklarından sıyrılmak gibi- onun tamamlayıcı unsurlarından ise, kendi hakiki manası üzeredir ve hiçbir müşkillik yoktur. Denilebilir ki: Tevbe bunlar için bizzat 'öldürülmenin' kendisi kılınmıştır; 'tûbû' lafzını 'azmedin' diye tevil etmeye gerek yoktur, bilakis -tıpkı 'vav'ın tefsir kılındığı gibi- fâ harfi tefsir için kılınır; nitekim Cenâb-ı Hakk’ın: { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Biz de onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk” [A‘râf: 36] kavlinde de böyle söylenmiştir. Emrin zâhiri, her birinin bizzat kendi nefsini öldürmekle emrolunduğudur. Bazı rivayetlerde ise birbirlerini öldürmekle emrolundukları geçmektedir; bu takdirde Cenâb-ı Hakk’ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi öldürmeyin” [Nisâ: 29] ve { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi ayıplamayın” [Hucurât: 11] kavillerinde olduğu gibi 'nefislerinizi öldürün' ifadesinin anlamı 'birbirinizi öldürün' olur; zira müminler tek bir nefis gibidir. Buzağıya tapmayan kimsenin ona tapanı öldürmesinin emredildiği de rivayet edilmiştir; bu takdirde mana 'kendinizi öldürülmeye teslim edin' olur ve mecaz yoluyla öldürülmeye teslim olmak öldürme diye isimlendirilmiştir. Öldüren kimse ise ya gayri muayyendir yahut Hârûn aleyhisselâm ile birlikte kenara çekilenler ve Mûsâ aleyhisselâm ile beraber olanlardır. Öldürmenin keyfiyetinde zikrini uzatmayacağımız haberler vardır; maktullerin toplamı yetmiş bindir ve bunun tamamlanmasıyla tevbe inmiş, bıçaklar ellerinden düşmüştür. Kādî Abdülcebbâr, Allah Teâlâ’nın İsrâiloğullarına 'nefislerini öldürmeyi' emrettiğini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: 'Bu aklen caiz değildir; zira emir mükellefin maslahatı içindir; öldürüldükten sonra ise içinde bir maslahat bulunacak bir teklif hâli yoktur.' Bu Kādî bilmemiştir ki nefislerimizin bir Yaratıcısı vardır; O'nun emriyle onları yaşatır, O'nun emriyle onları yok ederiz; oyun ve eğlenceden ibaret olan bu hayattan sonra nefisler için ebedî bir hayat ve sonsuz bir sevinç vardır.

وإن الدار الآخرة لهي الحيوان، وأن قتلها بأمره يوصلها إلى حياة خير منها، ومن علم أن الإنسان في هذه الدنيا- كمجاهد أقيم في ثغر يحرسه، ووال في بلد يسوسه- وأنه مهما استرد فلا فرق بين أن يأمره الملك بخروجه بنفسه، أو يأمر غيره بإخراجه- وهذا واضح لمن تصور حالتي الدنيا والآخرة، وعرف قدر الحياتين والميتتين فيهما، ومن الناس من جوز ذلك- إلا أنه استبعد وقوعه- فقال: معنى «اقتلوا أنفسكم» ذللوا، ومن ذلك قوله:

Şüphesiz âhiret yurdu asıl hayattır; nefsin O’nun emriyle öldürülmesi onu bundan daha hayırlı bir hayata ulaştırır. İnsanın bu dünyada -koruduğu bir sınır boyuna dikilen bir mücahit ve idare ettiği bir beldede bir vali gibi- olduğunu ve geri çağrıldığında hükümdarın bizzat kendisinin çıkmasını emretmesi ile bir başkasına onu çıkarmasını emretmesi arasında bir fark bulunmadığını bilen kimse için -dünya ve âhiret hallerini tasavvur eden, her ikisindeki iki hayatın ve iki ölümün kadrini bilen kimseye- bu durum gayet açıktır. İnsanlardan bazıları bunu caiz görmüş, ancak vuku bulmasını uzak bularak şöyle demiştir: 'Nefislerinizi öldürün' ifadesinin anlamı 'onları zelil kılın/boyun eğdirin' demektir; şairin şu sözü de bundandır:

إن التي عاطيتني فرددتها ... «قتلت قتلت» فهاتها لم تقتل

Bana sunduğun ve geri çevirdiğim o şarap... [Su ile] karıştırılıp yumuşatıldı, artık onu getir, sert olanını değil.

ولولا أن الروايات على خلاف ذلك لقلت به تفسيرا. ونقل عن قتادة أنه قرأ «فأقيلوا أنفسكم» والمعنى أن أَنْفُسَكُمْ قد تورطت في عذاب الله تعالى بهذا الفعل العظيم الذي تعاطيتموه، وقد هلكت- فأقيلوها- بالتوبة والتزام الطاعة، وأزيلوا آثار تلك المعاصي بإظهار الطاعات.

Rivayetler bunun hilafına olmasaydı tefsir olarak ben de bunu söylerdim. Katâde’den «فَأَقِيلُوا أَنْفُسَكُمْ» (nefislerinizin düşüşünü bağışlatın) şeklinde okuduğu nakledilmiştir; anlamı şudur: İrtikâp ettiğiniz bu büyük fiil sebebiyle nefisleriniz Allah Teâlâ’nın azabına yuvarlanmış ve helak olmuştur; öyleyse tevbe ve itaate sarılmak suretiyle [o düşüşü bağışlatın/kaldırın] ve itaatleri izhar ederek o günahların izlerini giderin.

ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ جملة معترضة للتحريض على التوبة أو معللة، والإشارة إلى المصدر المفهوم مما تقدم، وخَيْرٌ أفعل تفضيل حذفت همزته، ونطقوا بها في الشعر قال الراجز:

{ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ } “Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır”; tevbeye teşvik için itiraziyye (ara) cümlesidir yahut illet bildiren bir cümledir. İşaret, daha önce geçenlerden anlaşılan masdaradır. { خَيْرٌ } hemzesi hazfedilmiş ism-i tafdildir; şiirde onu hemzeyle de telaffuz etmişlerdir; recez şairi şöyle demiştir:

بلال خير الناس وابن الأخير

Bilâl insanların en hayırlısıdır ve en hayırlısının oğludur.

وقد تأتي- ولا تفضيل- والمعنى أن ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ من العصيان والإصرار على الذنب- أو خير من ثمرة العصيان، وهو الهلاك الدائم، والكلام- على حد العسل- أحلى من الخل أو خير من الخيور كائن لكم. والعندية هنا مجاز، وكرر البارئ بلفظ الظاهر اعتناء بالحث على التسليم له في كل حال، وتلقي ما يرد من قبله والقبول والامتثال فإنه كما رأى الإنشاء راجحا فأنشأ رأى الإعدام راجحا، فأمر به وهو العليم الحكيم.

Bazen de -üstünlük bildirmeksizin- gelebilir. Bu takdirde mana: 'Bu, sizin için isyandan ve günahta ısrar etmekten daha hayırlıdır' yahut 'isyanın meyvesi olan ebedî helakten daha hayırlıdır' şeklinde olur. Bu ifade, 'Bal sirkeden daha tatlıdır' sözü kabilindendir yahut 'Sizin için hayırların en hayırlısı olan şey mevcuttur' demektir. Buradaki 'katında' ifadesi mecazidir. 'Bâri’' isminin zamir yerine zahir lafızla tekrar edilmesi, her hâlükârda O’na teslim olmaya, O'nun katından gelen her şeyi rıza, kabul ve itaatle karşılamaya teşvik etmek içindir. Zira O, var etmeyi üstün görüp var ettiği gibi, yok etmeyi de üstün görüp emretmiştir; O, Alîm'dir, Hakîm'dir.

فَتابَ عَلَيْكُمْ جواب شرط محذوف بتقدير- قد- إن كان من كلام موسى ﵇ لهم، تقديره إن فعلتم ما أمرتم به فقد «تاب عليكم» ومعطوف على محذوف- إن كان خطابا من الله تعالى لهم، كأنه قال: ففعلتم ما أمرتم فَتابَ عَلَيْكُمْ بارئكم وفيه التفات لتقدم التعبير عنهم في كلام موسى ﵇ بلفظ القوم وهو من قبيل الغيبة، أو من التكلم إلى الغيبة في فَتابَ حيث لم يقل: فتبنا، ورجح العطف لسلامته من حذف الأداة والشرط وإبقاء الجواب، وفي ثبوت ذلك عن العرب مقال، وظاهر الآية كونها إخبارا عن المأمورين بالقتل الممثلين ذلك وقال ابن عطية: جعل الله تعالى- القتل- لمن- قتل- شهادة و «تاب» عن الباقين و «عفا» عنهم، فمعنى عَلَيْكُمْ عنده، على باقيكم إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ تذييل لقوله تعالى: فَتُوبُوا فإن التوبة بالقتل- لما كانت شاقة على النفس هونها سبحانه بأنه هو الذي يوفق إليها ويسهلها ويبالغ في الإنعام على من أتى بها، أو تذييل لقوله تعالى: فَتابَ عَلَيْكُمْ وتفسر «التوبة» منه تعالى حينئذ بالقبول لتوبة المذنبين- والتأكيد لسبق الملوح- أو للاعتناء بمضمون الجملة، والضمير المنصوب إن كان ضمير لشأن- فالضمير المرفوع مبتدأ- وهو الأنسب لدلالته على كمال الاعتناء بمضمون الجملة، وإن كان راجعا إلى البارئ سبحانه فالضمير المرفوع إما فصل أو مبتدأ، هذا وحظ العارف من هذه القصة أن يعرف أن هواه بمنزلة عجل بني إسرائيل- فلا يتخذه إلها- أفرأيت من اتخذ إلهه هواه، وأن الله سبحانه قد خلق نفسه في أصل لفطرة مستعدة لقبول فيض الله تعالى والدين القويم ومتهيئة لسلوك المنهج المستقيم، والترقي إلى جناب القدس وحضرة الأنس، وهذا هو الكتاب الذي أوتيه موسى القلب، والفرقان الذي يهتدي بنوره في ليالي السلوك إلى حضرة الرب، فمتى أخلدت النفس إلى الأرض واتبعت هواها، وآثرت شهواتها على مولاها، أمرت بقتلها بكسر شهواتها وقلع مشتهياتها ليصح لها البقاء بعد الفناء، والصحو بعد المحو، وليست التوبة الحقيقية سوى محو البشرية بإثبات الألوهية، وهذا هو الجهاد الأكبر والموت الأحمر.

{ فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Böylece O da tevbenizi kabul etti”; şayet bu söz Mûsâ’nın aleyhisselâm onlara hitabı ise, takdiri 'قد' (kesinlikle) olan mahzuf bir şartın cevabıdır; takdiri şöyledir: 'Şayet emrolunduğunuz şeyi yaparsanız muhakkak ki O, tevbenizi kabul etmiştir.' Eğer Allah Teâlâ’nın onlara bir hitabı ise mahzuf bir cümleye matuftur; sanki şöyle buyrulmuştur: 'Siz emrolunduğunuz şeyi yaptınız, Yaratıcınız da tevbenizi kabul etti.' Burada bir iltifat sanatı vardır; zira Mûsâ’nın aleyhisselâm sözünde onlardan daha önce gaib sığasında olan 'kavim' lafzıyla bahsedilmiştir; yahut 'fetübnâ' (tevbe ettik) demeyip { فَتابَ } buyurarak mütekellimden gaibe geçilmiştir. Edatın ve şartın hazfedilip cevabın bırakılması külfetinden uzak olduğu için atıf görüşü tercih edilmiştir; zira böyle bir kullanımın Araplardan sübutu tartışmalıdır. Ayetin zahiri, öldürme emrine muhatap olup bu emri yerine getirenlere dair bir haber olmasıdır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ öldürülenler için öldürülmeyi bir şehadet kılmış, geride kalanların tevbesini kabul edip onları affetmiştir. Dolayısıyla ona göre { عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası 'geride kalanlarınızın üzerine' demektir.' { إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır” cümlesi, Allah Teâlâ’nın { فَتُوبُوا } “tevbe edin” buyruğunun fezlekesidir (teyididir); zira nefsi öldürmek suretiyle tevbe etmek nefse çok ağır geldiğinden, Yüce Allah tevbeye muvaffak kılanın, onu kolaylaştıranın ve bunu yerine getirene nihayetsiz nimetler bahşedenin Kendisi olduğunu bildirerek bu yükü hafifletmiştir; yahut bu, Allah Teâlâ’nın { فَتابَ عَلَيْكُمْ } buyruğunun bir tezyilidir. Bu takdirde O'nun katından olan 'tevbe', günahkârların tevbesini kabul etmek şeklinde tefsir edilir. Tekit ise önceden ima edilen durumdan ötürü yahut cümlenin muhtevasına verilen önemden dolayıdır. Şayet mensup zamir şan zamiri ise, merfu zamir mübtedadır; bu da cümlenin muhtevasına tam bir ihtimamı göstermesi bakımından en uygun olanıdır. Eğer zamir Yüce Bâri’'ye dönüyorsa, merfu zamir ya fasıl zamiridir ya da mübtedadır. Ârif kimsenin bu kıssadan hissesi, heva ve hevesinin İsrâiloğullarının buzağısı mesabesinde olduğunu bilip onu ilah edinmemesidir: 'Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?' Allah Teâlâ insanın nefsini asıl fıtratında Allah'ın feyzini ve dosdoğru dini kabule hazır, istikamet yolunu tutmaya, kudsiyet makamına ve ünsiyet dergâhına yükselmeye kabiliyetli olarak yaratmıştır. Kalp Mûsâ’sına verilen Kitap ve Rabbin huzuruna giden seyr-i sülûk gecelerinde nuruyla hidayete erilen Furkan işte budur. Nefis ne zaman dünyaya meyledip hevasına uyar ve şehvetlerini Mevlâ'sına tercih ederse; fenâdan sonra bekānın, mahivden sonra sahvin (ayıklığın) gerçekleşebilmesi için şehvetlerini kırmak ve arzularını kökünden sökmek suretiyle öldürülmesi emredilir. Hakiki tevbe, ulûhiyeti ispat ederek beşeriyeti yok etmekten başka bir şey değildir; en büyük cihat ve kırmızı ölüm (büyük çile) işte budur.

ليس من مات فاستراح بميت ... إنما الميت ميت الأحياء

Ölüp de rahata eren kimse ölü değildir... Asıl ölü, yaşayanların ölüsüdür.

وهذا صعب لا يتيسر إلا لخواص الحق، ورجال الصدق، وإليه الإشارة، ب (موتوا) قبل أن تموتوا. وقيل: أول قدم في العبودية إتلاف النفس وقتلها بترك الشهوات، وقطعها عن الملاذ، فكيف الوصول إلى شيء من منازل الصديقين ومعارج المقربين- هيهات هيهات- ذاك بمعزل عنا، ومناط الثريا منا

Bu ise zordur; ancak Hakk'ın seçkin kullarına ve sıdk erlerine kolaylaşır. 'Ölmeden önce ölünüz' sözüyle işaret edilen de budur. Şöyle de denilmiştir: Kulluğun ilk adımı, şehvetleri terk etmek ve nefsi lezzetlerden alıkoymak suretiyle onu telef edip öldürmektir. Öyleyse sıddîkların makamlarına ve mukarreblerin derecelerine ulaşmak nasıl mümkün olur? Heyhat, heyhat! Bu bizden çok uzaktır ve Süreyya yıldızının bize olan mesafesi gibidir.

تعالوا نقم مأتما للهموم ... فإن الحزين يواسي الحزينا

Gelin, kederler için bir yas meclisi kuralım... Zira hüzünlü olan, hüzünlüye teselli verir.

وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ القائل هم السبعون الذين اختارهم موسى ﵇ لميقات التوراة، قيل:

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Sana asla inanmayız' demiştiniz”; bunu söyleyenler, Mûsâ’nın aleyhisselâm Tevrat mikatı için seçtiği yetmiş kişidir. Şöyle de denilmiştir:

قالوه بعد الرجوع، وقتل عبدة العجل، وتحريق عجلهم، ويفهم من بعض الآثار أن القائل أهل الميقات الثاني الذي ضربه الله تعالى للاعتذار عن عبدة العجل- وكانوا سبعين أيضا، وقيل: القائل عشرة آلاف من قومه، وقيل: الضمير لسائر بني إسرائيل- إلا من عصمه الله تعالى- وسيأتي إن شاء الله تعالى في الأعراف ما ينفعك هنا- واللام- من (لك) إما- لام الأجل- أو للتعدية بتضمين معنى الإقرار على أن مُوسى مقرّ له والمقر به محذوف، وهو أن الله تعالى أعطاه التوراة، أو أن الله تعالى كلمه فأمره ونهاه، وقد كان هؤلاء مؤمنين- من قبل- بموسى ﵇، إلا أنهم نفوا هذا الإيمان المعين والإقرار الخاص. وقيل: أرادوا نفي الكمال أي لا يكمل إيماننا لك، كما قيل في

Onlar bunu [Tûr'dan] döndükten, buzağıya tapanlar öldürüldükten ve buzağıları yakıldıktan sonra söylemişlerdir. Bazı rivayetlerden anlaşıldığına göre bu sözü söyleyenler, Allah Teâlâ’nın buzağıya tapanlar adına özür dilemek üzere belirlediği ikinci mikat ehlidir -ki onlar da yetmiş kişiydi-. Bir rivayette söyleyenlerin kavminden on bin kişi olduğu, diğer bir rivayette ise -Allah Teâlâ’nın korudukları müstesna- bütün İsrâiloğullarına ait olduğu söylenmiştir. İnşâallahu Teâlâ A'râf sûresinde burada sana fayda sağlayacak açıklamalar gelecektir. { لَكَ } lafzındaki lâm ya illet bildiren lâm-ı eceldir yahut Mûsâ ikrar edilen, ikrar edilen şey de mahzuf olmak üzere ikrar anlamı tazammun ettirilerek geçişlilik için getirilmiştir. O mahzuf olan şey de Allah Teâlâ’nın ona Tevrat'ı vermiş olması veya Allah Teâlâ’nın onunla konuşup emir ve yasaklarda bulunmuş olmasıdır. Bu kimseler daha önce Mûsâ’ya aleyhisselâm iman etmişlerdi; ancak bu muayyen imanı ve özel ikrarı nefyetmiş oldular. Bir rivayete göre ise kemali nefyetmeyi kastetmişlerdir; yani 'Sana olan imanımız kâmil olmaz' demektir; nitekim şu hadiste de böyle denilmiştir:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا يؤمن أحدكم حتى يحب لأخيه المؤمن ما يحب لنفسه»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz şöyle buyurmuştur: { لا يؤمن أحدكم حتى يحب لأخيه المؤمن ما يحب لنفسه } “Sizden biriniz, mümin kardeşi için kendisi adına sevip istediği şeyi istemedikçe [kâmil manada] iman etmiş olmaz.”

والقول إنهم لم يكونوا مؤمنين أصلا لم نره لأحد من أئمة التفسير.

Onların asla iman etmemiş oldukları yönündeki görüşü ise tefsir imamlarından hiçbirinde görmedik.

حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً حَتَّى هنا حرف غاية، و (الجهرة) في الأصل مصدر جهرت بالقراءة- إذا رفعت

{ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “...Allah'ı apaçık görünceye kadar.” Buradaki { حَتَّى } gaye (son sınır) bildiren harftir. Cehre (الْجَهْرَة), aslında kıraatte sesini yükselttiğinde kullanılan bir masdardır; tam bir açıklık ve belirginlik ortak paydasıyla bizzat müşahede etme (gözle görme) anlamında istiare edilmiştir.

صوتك بها- واستعيرت للمعاينة بجامع الظهور التام. وقال الراغب:- الجهر- يقال لظهور الشيء بإفراط حاسة البصر أو حاسة السمع «أما البصر» فنحو رأيته جهارا «وأما السمع» فنحو وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفى [طه: ٧] وانتصابها- على أنها مصدر- مؤكد مزيل لاحتمال أن تكون الرؤية مناما أو علما بالقلب، وقيل: على أنها حال على تقدير ذوي- جهرة- أو مجاهرين، فعلى الأول- الجهرة- من صفات الرؤية، وعلى الثاني من صفات الرائين، وثم قول ثالث، وهو أن تكون راجعة لمعنى القول أو القائلين- فيكون المعنى- (وإذ قلتم) كذا قولا جَهْرَةً أو جاهرين بذلك القول غير مكترثين ولا مبالين، وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأبي عبيدة، وقرأ سهل بن شعيب وغيره «جهرة» بفتح الهاء، وهي إما مصدر- كالغلبة- ومعناها معنى (المسكنة) وإعرابها إعرابها، أو جمع- جاهر- كفاسق وفسقة، وانتصابها على الحال.

Râgıb şöyle demiştir: 'Cehr (الْجَهْر), bir şeyin görme veya işitme duyusunun aşırı algılamasıyla aşikâr olması durumunda söylenir. Görme duyusu için: 'Onu apaçık gördüm (رَأَيْتُهُ جِهَارًا)' ifadesi kullanılır; işitme duyusu için ise: { وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفى } [Tâhâ: 7] “Sözü açık söylesen de [gizlesen de birdir], çünkü O gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir” ayetindeki gibidir.' Kelimenin mensup olması, görmenin rüyada yahut kalbî bir bilgiyle olması ihtimalini ortadan kaldıran tekit edici bir masdar (mef'ûl-i mutlak) olmasındandır. Bir görüşe göre de 'zevi cehre' (açıklık sahipleri olarak) yahut 'mücâhirîn' (açıkça söyleyenler) takdiriyle hâl olarak mensuptur. Birinci ihtimale göre 'el-cehre' görmenin sıfatlarındandır; ikinciye göre ise görenlerin sıfatlarındandır. Üçüncü bir görüş daha vardır ki o da sözün anlamına yahut söyleyenlere dönük olmasıdır; bu takdirde mana: 'Hani siz pervasızca ve umursamazca açık bir sözle böyle söylemiştiniz' veya 'bu sözü açıkça söyleyenler olarak' şeklinde olur; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Ebû Ubeyde’den rivayet edilen görüş de budur. Sehl b. Şuayb ve başkaları bu kelimeyi he harfinin fethasıyla «جهرة» şeklinde okumuşlardır. Bu da 'el-galebe' gibi bir masdardır ve manası 'el-meskene' manasında olup irabı da onun irabı gibidir; yahut 'fâsık' ve 'fesaka' gibi 'câhir' kelimesinin çoğuludur ve hâl olarak mensuptur.

فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ أي استولت عليكم وأحاطت بكم، وأصل- الأخذ- القبض باليد، والصَّاعِقَةُ هنا نار من السماء أحرقتهم، أو جند سماوي سمعوا حسهم فماتوا، أو صيحة سماوية خروا لها صعقين ميتين يوما وليلة، واختلف في مُوسى هل أصابه ما أصابهم؟ والصحيح- لا- وأنه صعق ولم يمت لظاهر ثم أفاق في حقه، وثُمَّ بَعَثْناكُمْ إلخ في حقهم،

{ فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine sizi yıldırım çarpmıştı”; yani sizi istila edip kuşatmıştı. Ahz (الْأَخْذ) kelimesinin aslı elle tutmaktır. Buradaki { الصَّاعِقَةُ } onları yakan semavi bir ateştir; yahut sesini işitip öldükleri semavi bir ordudur; yahut bir gece bir gündüz kendisinden ötürü çarpılıp ölü vaziyette yere yığıldıkları semavi bir haykırıştır. Mûsâ’ya da onlara isabet eden şeyin isabet edip etmediği hususunda ihtilaf edilmiştir. Sahih olan görüş, isabet etmediğidir; o yalnızca bayılmış, ölmemiştir. Zira onun hakkında 'sonra ayıldı' ifadesinin zahiri, onlar hakkında ise { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ } (sonra sizi dirilttik) ifadesi mevcuttur.

وقرأ عمر وعلي رضي الله تعالى عنهما «الصعقة»

Ömer ve Ali radıyallâhu anhümâ bu kelimeyi «الصعقة» şeklinde okumuşlardır.

وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ جملة حالية ومتعلق النظر ما حل بهم من الصاعقة أو أثرها الباقي في أجسامهم بعد البعث، أو إحياء كل منهم- كما وقع في قصة العزير، قالوا:

{ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Siz de bakıp duruyordunuz” hâl cümlesidir. Bakmanın taalluk ettiği şey, başlarına gelen yıldırım yahut diriltildikten sonra bedenlerinde kalan izler veya her birinin dirilişidir; nitekim Üzeyir kıssasında da böyle vuku bulmuş, şöyle demişlerdir:

أحيا عضوا بعد عضو: والمعنى وَأَنْتُمْ تعلمون أنها تأخذكم، أو وأَنْتُمْ يقابل بعضكم بعضا، قال في البحر: ولو ذهب ذاهب إلى أن المعنى وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إجابة السؤال في حصول الرؤية لكم كان وجها من قولهم: نظرت الرجل- أي انتظرته- كما قال:

'Bir uzvu diğer uzvun ardından diriltti.' Mana: 'Siz onun sizi çarpacağını biliyordunuz' yahut 'birbirinize bakıp duruyordunuz' demektir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Şayet bir kimse mananın { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ }, 'Rü'yetin (Allah'ı görmenin) size hasıl olması hususunda duanın kabulünü bekliyordunuz' şeklinde olduğunu söylese, bu da Arapların 'Adamı bekledim' manasındaki 'نَظَرْتُ الرَّجُلَ' sözünden hareketle bir vecih olurdu; nitekim şair şöyle demiştir:

فإنكما إن (تنظراني) ساعة ... من الدهر تنفعني لدى أم جندب

Eğer siz ikiniz zamandan bir an bana mühlet verirseniz [beni beklerseniz], Ümmü Cündeb katında bana fayda sağlarsınız.

لكن هذا الوجه غير منقول فلا أجسر على القول به، وإن كان اللفظ يحتمله ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ بسبب الصاعقة، وكان ذلك بدعاء موسى ﵇ ومناشدته ربه بعد أن أفاق، ففي بعض الآثار أنهم لما ماتوا لم يزل موسى يناشد ربه في إحيائهم ويقول: يا رب إن بني إسرائيل يقولون قتلت خيارنا حتى أحياهم الله تعالى جميعا رجلا بعد رجل ينظر بعضهم إلى بعض كيف يحييون، والموت هنا ظاهر في مفارقة الروح الجسد، وقيد البعث به لأنه قد يكون عن نوم كما هو في شأن أصحاب الكهف، وقد يكون بمعنى إرسال الشخص- وهو في القرآن كثير- ومن الناس من قال: كان هذا الموت غشيانا وهمودا لا موتا حقيقة كما في قوله تعالى: وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ [إبراهيم: ١٧] ومنهم من حمل الموت على الجهل مجازا كما في قوله تعالى: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الأنعام: ١٢٢] . وقد شاع ذلك نثرا ونظما، ومنه قوله:

Fakat bu vecih nakledilmiş değildir, bu sebeple lafız buna ihtimal tanısa da bunu söylemeye cesaret edemem. { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik”; yıldırım sebebiyle [öldükten sonra]. Bu da Mûsâ’nın aleyhisselâm ayıldıktan sonra Rabbine dua etmesi ve yalvarmasıyla olmuştur. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre onlar öldüklerinde Mûsâ Rabbine onların diriltilmesi için yalvarmaya devam edip: 'Ey Rabbim! İsrâiloğulları 'Hayırlılarımızı öldürdün' derler' diyordu; nihayet Allah Teâlâ nasıl diriltildiklerine birbirleri bakacak şekilde hepsini teker teker diriltti. Buradaki ölüm, ruhun bedenden ayrılması manasında zahirdir; diriltmenin ölümle kayıtlanması ise uykudan uyanma şeklinde de olabilmesindendir; nitekim Ashâb-ı Kehf'in durumunda böyledir. Bazen de bir şahsın peygamber olarak gönderilmesi anlamında olur ki bu Kur'an'da çokçadır. İnsanlardan bazıları: 'Bu ölüm, hakiki bir ölüm olmayıp baygınlık ve hareketsizlik hâliydi; nitekim Allah Teâlâ’nın: { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَما هُوَ بِمَيِّتٍ } [İbrâhîm: 17] “Ölüm ona her taraftan gelir de o bir türlü ölmez” buyruğunda da böyledir' demişlerdir. Bazıları da ölümü mecazi olarak cehalete hamletmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ’nın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } [En'âm: 122] “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” buyruğunda da böyledir. Bu kullanım nesirde ve nazımda yaygınlaşmıştır; şairin şu sözü de bundandır:

أخو (العلم حي) خالد بعد موته ... وأوصاله تحت التراب رميم

İlim sahibi ölümünden sonra da diridir, ebedîdir; eklemleri toprak altında çürümüş olsa bile.

وذو الجهل ميت وهو ماش على الثرى ... يظن من الأحياء وهو عديم

Cahil olan ise toprak üstünde yürürken bile ölüdür; yaşayanlardan sanılır, oysa o yok hükmündedir.

ومعنى البعث على هذا التعليم أي ثم علمناكم بعد جهلكم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أي نعمة الله تعالى عليكم بالإحياء بعد الموت أو نعمته سبحانه بعد ما كفرتموها إذ رأيتم بأس الله تعالى في رميكم بالصاعقة وإذاقتكم الموت وتكليف من أعيد بعد الموت مما ذهب إليه جماعة لئلا يخلو بالغ عاقل من تعبد في هذه الدار بعد بعثة المرسلين، ومن جعل البعث بعد الموت مجازا عن التعليم بعد الجهل جعل متعلق الشكر ذلك، وفي بعض الآثار أنه لما أحياهم الله تعالى سألوا أن يبعثهم أنبياء ففعل، فمتعلق الشكر حينئذ على ما قيل: هذا البعث وهو بعيد، وأبعد منه جعل متعلقه

Bu yoruma göre diriltmenin anlamı öğretmektir; yani 'cehaletinizden sonra size öğrettik' demektir. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz”; yani ölümden sonra diriltilmek suretiyle Allah Teâlâ’nın üzerinizdeki nimetine yahut üzerinize yıldırım fırlatılmasında ve size ölümün tattırılmasında Allah Teâlâ’nın azabını gördüğünüzde o nimeti inkâr etmenizin ardından [şükredersiniz]. Ölümden sonra diriltilen kimsenin mükellef tutulması, elçilerin gönderilmesinden sonra bu dünyada hiçbir akıl baliğ kimsenin kulluktan hali kalmaması için bir topluluğun benimsediği görüştür. Ölümden sonraki diriltmeyi cehaletten sonra öğretmeye mecaz kılan kimse, şükrün taalluk ettiği şeyi de bu kılmıştır. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, Allah Teâlâ onları dirilttiğinde kendilerini peygamber olarak göndermesini istediler, O da öyle yaptı. Bu takdirde söylendiğine göre şükrün taalluk ettiği şey bu peygamber olarak gönderilmedir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. Şükrün taalluk ettiği şeyin,

إنزال التوراة التي فيها ذكر توبته عليهم وتفصيل شرائعهم بعد إن لم يكن لهم شرائع وقد استدل المعتزلة وطوائف من المبتدعة بهذه الآية على استحالة رؤية البارئ ﷾ لأنها لو كانت ممكنة لما أخذتهم الصاعقة بطلبها، والجواب أن أخذ الصاعقة لهم ليس لمجرد الطلب ولكن لما انضم إليه من التعنت وفرط العناد كما يدل عليه مساق الكلام حيث علقوا الإيمان بها، ويجوز أيضا أن يكون ذلك الأخذ لكفرهم بإعطاء الله تعالى التوراة لموسى ﵇ وكلامه إياه أو نبوته لا لطلبهم، وقد يقال: إنهم لما لم يكونوا متأهلين لرؤية الحق في هذه النشأة كان طلبهم لها ظلما فعوقبوا بما عوقبوا، وليس في ذلك دليل على امتناعها مطلقا في الدنيا والآخرة، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق هذه المسألة بوجه لا غبار عليه وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ عطف على بعثناكم، وقيل: على قلتم، والأول أظهر للقرب والاشتراك في المسند إليه مع التناسب في المسندين في كون كل منهما نعمة بخلاف قُلْتُمْ فإنه تمهيد لها، وإفادته تأخير التظليل والإنزال عن واقعة طلبهم الرؤية، وعلى التقديرين لا بد لترك كلمة إذ هاهنا من نكتة، ولعلها الاكتفاء بالدلالة العقلية على كون كل منهما نعمة مستقلة مع التحرز عن تكرارها في ظَلَّلْنا وأَنْزَلْنا والْغَمامَ اسم جنس كحمامة وحمام، وهو السحاب، وقيل: ما ابيض منه، وقال مجاهد: هو أبرد من السحاب وأرق، وسمي غماما لأنه يغم وجه السماء ويستره. ومنه الغم والغمم، وهل كان غماما حقيقة أو شيئا يشبه وسمي به؟ قولان، والمشهور الأول وهو مفعول ظَلَّلْنا على إسقاط حرف الجر كما تقول: ظللت على فلان بالرداء أو بلا إسقاط، والمعنى جعلنا الغمام عليكم ظلة، والظاهر أن الخطاب لجميعهم. فقد روي أنهم لما أمروا بقتال الجبارين وامتنعوا وقالوا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا [المائدة: ٢٤] ابتلاهم الله تعالى بالتيه بين الشام ومصر أربعين سنة وشكوا حر الشمس فلطف الله تعالى بهم بإظلال الغمام- وإنزال المنّ والسلوى- وقيل: لما خرجوا من البحر وقعوا بأرض بيضاء عفراء ليس فيها ماء ولا ظل فشكوا الحر فوقوا به، وقيل: الذين ظللوا بالغمام بعض بني إسرائيل وكان الله تعالى قد أجرى العادة فيهم أن من عبد ثلاثين سنة لا يحدث فيها ذنبا أظلته الغمامة وكان فيهم جماعة يسمون أصحاب غمائم فامتن الله تعالى عليهم لكونهم فيهم من له هذه الكرامة الظاهرة والنعمة الباهرة وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى المنّ اسم جنس لا واحد له من لفظه والمشهور أنه الترنجبين وهو شيء يشبه الصمغ حلو مع شيء من الحموضة كان ينزل عليهم كالطل من طلوع الفجر إلى طلوع الشمس في كل يوم إلا يوم السبت وكان كل شخص مأمورا بأن يأخذ قدر صاع كل يوم أو ما يكفيه يوما وليلة ولا يدخر إلا يوم الجمعة فإن ادخار حصة السبت كان مباحا فيه. وعن وهب أنه الخبز الرقاق، وقيل:

daha önce şeriatları yokken içinde tevbelerinin kabulü ve şeriatlarının tafsilatı bulunan Tevrat'ın indirilmesi kılınması ise bundan daha da uzaktır. Mutezile ve bazı bidat fırkaları, şayet mümkün olsaydı bunu talep ettikleri için yıldırımın onları çarpmayacağı gerekçesiyle Yüce Bâri’'nin görülmesinin imkânsız olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir. Cevap şudur: Yıldırımın onları çarpması sadece talep etmelerinden ötürü değil, kelamın akışının da gösterdiği üzere imanı buna bağlayarak sergiledikleri inatlaşma ve aşırı taşkınlıktan dolayıdır. Ayrıca bu çarpılmanın, taleplerinden ötürü değil de Allah Teâlâ’nın Tevrat'ı Mûsâ’ya aleyhisselâm vermesini, onunla konuşmasını veya peygamberliğini inkâr etmelerinden kaynaklanmış olması da caizdir. Şöyle de denilebilir: Onlar bu dünya hayatında Hakk'ı görmeye ehil olmadıkları için bunu talep etmeleri bir haksızlık oldu ve cezalandırıldıkları şeyle cezalandırıldılar. Bunda, dünyada ve âhirette rü'yetin mutlak olarak imkânsız olduğuna dair bir delil yoktur. İnşâallahu Teâlâ bu meselenin tahkiki hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde gelecektir. { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } “Ve üzerinize bulutları gölgelik yaptık”; { بَعَثْناكُمْ } lafzına matuftur; { قُلْتُمْ } lafzına matuf olduğu da söylenmiştir. Birincisi, yakınlık ve müsnedün ileyhte ortaklık ile birlikte her ikisinin de birer nimet olması yönüyle iki müsned arasındaki tenasüp sebebiyle daha açıktır; zira { قُلْتُمْ } ifadesi bunlara bir mukaddimedir ve gölgelendirmenin ve indirmenin onların rü'yet talebi olayından sonraya tehirini ifade eder. Her iki takdire göre de burada 'iz' kelimesinin terk edilmesinde bir nükteden hali olunamaz; bu nükte de her birinin müstakil bir nimet olduğuna dair aklî delalete yetinilmesi ve { ظَلَّلْنا } ile { أَنْزَلْنا } fiillerinde bu kelimenin tekrarından sakınılmasıdır. Gamâm (الْغَمام), 'hamâme' ve 'hamâm' gibi bir cins ismidir; bulut demektir. Beyaz bulut olduğu da söylenmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: 'O, buluttan daha soğuk ve daha incedir.' Gökyüzünün yüzünü örttüğü ve kapattığı için 'gamâm' diye isimlendirilmiştir. Gam ve gamam (keder ve kapalılık) kelimeleri de bundandır. Hakikaten bulut mu olduğu yoksa ona benzeyen ve bu isimle anılan bir şey mi olduğu hususunda iki görüş vardır; meşhur olanı birincisidir. Tıpkı 'Falana hırkayla gölgelik yaptım' denildiği gibi harf-i cerrin hazfedilmesiyle veya harf-i cersiz olarak { ظَلَّلْنا } fiilinin mef'ûlüdür. Mana: 'Bulutu üzerinize gölgelik kıldık' demektir. Zahir olan, hitabın hepsine yönelik olmasıdır. Rivayet edildiğine göre onlar zorbalarla savaşmakla emrolunup bundan kaçındıklarında ve { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } [Mâide: 24] “Haydi sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın” dediklerinde, Allah Teâlâ onları Şam ile Mısır arasında kırk yıl Tîh çölünde şaşkınlığa müptela kıldı; güneşin sıcağından şikâyet ettiler, Allah Teâlâ da bulutu gölgelik kılarak ve kudret helvası ile bıldırcın indirerek onlara lütufta bulundu. Denildi ki: Denizden çıktıklarında içinde su ve gölge bulunmayan beyaz, tozlu bir toprağa düştüler; sıcaktan şikâyet ettiler, bunun üzerine bulutla korundular. Bir rivayette ise bulutla gölgelendirilenlerin İsrâiloğullarının bir kısmı olduğu söylenmiştir; zira Allah Teâlâ onlar arasında otuz yıl boyunca günah işlemeden ibadet eden kimseyi bulutun gölgeleyeceğini adet kılmıştı ve aralarında 'bulut sahipleri' diye adlandırılan bir topluluk vardı; Allah Teâlâ, aralarında bu apaçık keramete ve göz kamaştırıcı nimete sahip kimselerin bulunması sebebiyle onlara minnette bulundu. { وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } “Size kudret helvası ve bıldırcın indirdik.” Menn (الْمَنّ), lafzından tekili olmayan bir cins ismidir; meşhur olana göre o taranjubindir (kudret helvasıdır); zamka benzeyen, hafif ekşilikle karışık tatlı bir şeydir. Cumartesi hariç her gün fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar çiğ gibi üzerlerine inerdi. Her bir kişi her gün bir sâ' miktarında yahut bir gün bir gecelik ihtiyacını alıp cuma günü hariç biriktirmemekle emrolunmuştu; zira cumartesi gününün hissesini cuma günü biriktirmek mubahtı. Vehb’den bunun ince yufka ekmeği olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

المراد به جميع ما من الله تعالى به عليهم في التيه وجاءهم عفوا بلا تعب، وإليه ذهب الزجاج ويؤيده

Bundan maksat, Allah Teâlâ’nın Tîh çölünde kendilerine lütfettiği ve zahmetsizce kolaylıkla kendilerine gelen nimetlerin tamamıdır. Zeccâc bu görüşe meyletmiştir; nitekim şu hadis de bunu desteklemektedir:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «الكمأة من المنّ الذي منّ الله تعالى به على بني إسرائيل»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimiz şöyle buyurmuştur: { الكمأة من المنّ الذي منّ الله تعالى به على بني إسرائيل } “Kem’e (mantar), Allah Teâlâ’nın İsrâiloğullarına lütfettiği kudret helvasındandır.”

والسَّلْوى اسم جنس أيضا واحدها سلواة كما قاله الخليل وليست الألف فيها للتأنيث وإلا لما أنثت بالهاء في قوله. كما انتفض السلوات من بلل القطر وقال الكسائي: السَّلْوى واحدة وجمعها سلاوى، وعند الأخفش الجمع والواحد بلفظ واحد، وقيل: جمع لا واحد له من لفظه وهو طائر يشبه السماني أو هو السماني بعينها وكانت تأتيهم من جهة السماء بكرة وعشيا أو متى أحبوا فيختارون منها السمين ويتركون منها الهزيل، وقيل: إن ريح الجنوب تسوقها إليهم فيختارون منها حاجتهم ويذهب الباقي، وفي رواية كانت تنزل عليهم مطبوخة ومشوية- وسبحان من يقول للشيء كن فيكون- وذكر السدوسي أن السلوى هو العسل بلغة كنانة ويؤيده، قول الهذلي:

Selvâ (السَّلْوى) da aynı şekilde bir cins ismidir; Halîl’in belirttiği gibi tekili 'selvât' (سلواة) şeklindedir. Buradaki elif müenneslik için değildir; öyle olmasaydı şairin şu sözünde hâ ile müennes kılınmazdı: 'Tıpkı bıldırcınların yağmur ıslaklığından silkinmesi gibi.' Kisâî: 'es-Selvâ tekildir, çoğulu selâvâ (سلاوى) gelir' demiştir. Ahfeş’e göre ise çoğulu da tekili de aynı lafızladır. Kendi lafzından tekili olmayan bir çoğul olduğu da söylenmiştir; bıldırcına benzeyen veya bizzat bıldırcın kuşunun kendisi olan bir kuştur. Sabah akşam yahut diledikleri vakit sema cihetinden onlara gelirdi; onlar da semiz olanını seçip zayıf olanını bırakırlardı. Şöyle de denilmiştir: Güney rüzgârı onları önlerine katar getirirdi; onlar da ihtiyaçları kadarını seçerler, gerisi giderdi. Bir rivayette ise üzerlerine pişmiş ve kızartılmış olarak indiği belirtilmiştir; bir şeye 'Ol!' deyince hemen oluveren Zât noksanlıklardan münezzehtir! Sedûsî, Kinâne kabilesinin lügatinde 'selvâ'nın bal olduğunu zikretmiştir; Hüzeylî şairinin şu sözü de bunu desteklemektedir:

وقاسمتها بالله جهرا لأنتم ... ألذ من (السلوى) إذا ما نشورها

Açıktan Allah'a yemin ettim ki siz, kovanından toplandığı vakit baldan daha lezzetlisiniz.

وقول ابن عطية- إنه غلط- غلط، واشتقاقها من السلوة لأنها لطيبها تسلي عن غيرها وعطفها على بعض وجوه

İbn Atıyye’nin bunun galat olduğuna dair sözü bizzat kendisi galattır. Kelimenin iştikakı 'selve'den (avunma ve teselliden) gelir; zira lezzeti sebebiyle diğer şeyleri unutturur ve teselli eder. Bıldırcının kudret helvasına atfedilmesi bazı yönlere göre,

المنّ من عطف الخاص على العام اعتناء بشأنه كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ أمر إباحة على إرادة القول أي وقلنا أو قائلين، والطيبات- المستلذات وذكرها للمنة عليهم أو الحلالات فهو للنهي عن الادخار، ومِنْ للتبعيض، وأبعد من جعلها للجنس أو للبدل، ومثله من زعم أن هذا على حذف مضاف أي من عوض طيبات قائلا: إن الله سبحانه عوضهم عن جميع مآكلهم المستلذة من قبل- بالمنّ والسلوى- فكانا بدلا من الطيبات، وما موصولة والعائد محذوف- أي رزقناكموه- أو مصدرية والمصدر بمعنى المفعول، واستنبط بعضهم من الآية أنه لا يكفي وضع المالك الطعام بين يدي الإنسان في إباحة الأكل بل لا يجوز التصرف فيه إلا بإذن المالك وهو أحد أقوال في المسألة وَما ظَلَمُونا عطف على محذوف أي فعصوا ولم يقابلوا النعم بالشكر أو فظلموا بأن كفروا هذه النعم وَما ظَلَمُونا بذلك، ويجوز- كما في البحر- أن لا يقدر محذوف لأنه قد صدر منهم ارتكاب قبائح من اتخاذ العجل إلها، وسؤال رؤيته تعالى ظلما وغير ذلك فجاء قوله تعالى: وَما ظَلَمُونا بجملة منفية تدل على أن ما وقع منهم من تلك القبائح لم يصل إلينا منها نقص ولا ضرر، وفي هذا دليل على أنه ليس من شرط نفي الشيء عن الشيء إمكان وقوعه لأن ظلم الإنسان لله تعالى لا يمكن وقوعه البتة وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ بالكفران أو بما فعلوا إذ لا يتخطاهم ضرره، وتقديم المفعول للدلالة على القصر الذي يقتضيه النفي السابق، وفيه ضرب تهكم بهم، والجمع بين صيغتي الماضي، والمستقبل للدلالة على تماديهم في الظلم واستمرارهم عليه، وفي ذكر أَنْفُسَهُمْ بجمع القلة تحقير لهم وتقليل، والنفس العاصية أقل من كل قليل وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ منصوبة على الظرفية عند سيبويه، والمفعولية عند الأخفش، والظاهر أن الأمر بالدخول على لسان موسى ﵇ كالأوامر السابقة واللاحقة.- والقرية- بفتح القاف- والكسر لغة أهل اليمن- المدينة من قريت إذا جمعت سميت بذلك لأنها تجمع الناس على طريقة المساكنة، وقيل: إن قلوا قيل لها: قرية، وإن كثروا قيل لها مدينة، وأنهى بعضهم حدّ القلة إلى ثلاثة، والجمع القرى على غير قياس، وقياس أمثاله فعال كظبية وظباء وفي المراد بها هنا خلاف جمّ والمشهور عن ابن عباس وابن مسعود وقتادة والسدي والربيع وغيرهم- وإليه ذهب الجمهور- أنها بيت المقدس، وقد كان هذا الأمر بعد التيه والتحير وهو أمر إباحة يدل عليه عطف (فكلوا) إلخ وهو غير الأمر المذكور بقوله تعالى: يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ [المائدة: ٢١] لأنه كان قبل ذلك وهو أمر تكليف كما يدل عليه عطف النهي، ومنهم من زعم اتحادهما. وجعل هذا الأمر أيضا للتكليف وحمل تبديل الأمر على عدم امتثاله بناء على أنهم لم يدخلوا القدس في حياة موسى ﵇، ومنهم من ادّعى اختلافهما لكنه زعم أن ما هنا كان بعد التيه على لسان يوشع لا على لسان موسى ﵉ لأنه وأخاه هارون ماتا في التيه وفتح يوشع مع بني إسرائيل أرض الشام بعد موته ﵇ بثلاثة أشهر ومنهم من قال الأمر في التيه بالدخول بعد الخروج عنه ولا يخفى ما في كل، فالأظهر ما ذكرنا وقد روي أن موسى ﵇ سار بعد الخروج من التيه بمن بقي من بني إسرائيل إلى أريحا- وهي بأرض القدس- وكان يوشع بن نون على مقدمته ففتحها وأقام بها ما شاء الله تعالى ثم قبض وكأنهم أمروا بعد الفتح بالدخول على وجه الإقامة والسكنى كما يشير إليه قوله تعالى: (فكلوا) إلخ، وقوله تعالى في الأعراف: اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ [الأعراف: ١٦١] ويؤيد كونه بعد الفتح الإشارة بلفظ القريب، والقول- بأنها نزلت منزلة القريب ترويجا للأمر- بعيد، ولا ينافي هذا ما مر من أنه مات في التيه لأن المراد به المفازة لا التيه مصدر تاه يتيه تيها بالكسر والفتح

...kudret helvası üzerine atfedilmesi, şanına gösterilen özenden dolayı has olanın âmm olana atfı kabilindendir. { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve lezzetli olanlarından yiyin” ifadesi, 'dedik' veya 'diyerek' takdiriyle kavil iradesine dayalı bir ibâha (mubah kılma) emridir. 'Tayyibât' lezzetli şeyler demektir ve bunların zikredilmesi kendilerine yapılan minneti (lütfu) hatırlatmak içindir; yahut helal olanlar demektir ki bu takdirde [yiyecekleri] biriktirip saklamaktan nehyetmek içindir. 'Min' (مِنْ) teb'îz (kısmilik) bildirir. Onu cins veya bedel için sayan kimse uzak bir ihtimale gitmiştir. Bunun gibi, bunun bir muzafın hazfiyle yani 'tayyibâtın bedelinden' takdirinde olduğunu iddia edip, 'Allah Teâlâ daha önceki bütün lezzetli yiyeceklerinin yerine onlara kudret helvası ve bıldırcın eti verdi; dolayısıyla bu ikisi tayyibâtın bedeli oldu' diyenin görüşü de uzaktır. { ما } mevsûledir ve âid zamiri hazfedilmiştir; yani 'size rızık olarak verdiğimiz şeyden' demektir. Yahut masdariyyedir ve masdar, mef'ûl (rızıklandırılan şey) anlamındadır. Bazı âlimler bu ayetten hareketle, mal sahibinin yemeği insanın önüne koymasının yemeyi mubah kılmaya yetmeyeceğini, aksine mal sahibinin izni olmadan onda tasarrufta bulunmanın caiz olmadığını istinbat etmişlerdir. Bu da meseledeki görüşlerden biridir. { وَما ظَلَمُونا } “Bize zulmetmediler” ifadesi mahzuf bir cümleye matuftur; yani 'İsyan ettiler, nimetleri şükürle karşılamadılar' yahut 'bu nimetlere nankörlük ederek zulmettiler ve bununla Bize zulmetmiş olmadılar.' el-Bahr'da belirtildiği gibi, mahzuf takdir edilmemesi de caizdir; zira buzağıyı ilah edinmek, zulüm ve küstahlıkla Allah Teâlâ'yı görmeyi istemek ve benzeri çirkin fiilleri irtikâp etmek onlardan zaten sadır olmuştu. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın { وَما ظَلَمُونا } sözü, onlardan sadır olan bu çirkinliklerden Bize hiçbir noksanlık ve zararın ulaşmadığını bildiren menfî bir cümle olarak gelmiştir. Bunda, bir şeyin bir şeyden nefyedilmesi için onun vuku bulmasının mümkün olmasının şart olmadığına delil vardır; zira insanın Allah Teâlâ'ya zulmetmesi asla mümkün değildir. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar ancak kendilerine zulmediyorlardı”; yani nankörlükleriyle yahut yaptıkları şeylerle kendilerine zulmediyorlardı, çünkü zararı başkasına değil bizzat kendilerine dönüyordu. Mef'ûlün öne alınması, önceki nefiy cümlesinin gerektirdiği kasr (tahsis) bildirmek içindir; bunda onlar için bir alay ve tehekküm vardır. Mazi ile muzari sîgalarının bir arada getirilmesi ise onların zulümde haddi aşmaya devam ettiklerini ve onda ısrarcı olduklarını göstermektedir. { أَنْفُسَهُمْ } kelimesinin kıllet (azlık) cemisi sîgasıyla zikredilmesinde onları tahkir etme ve değersizleştirme manası vardır; nitekim asi nefis, her azdan daha az ve değersizdir. { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Hani Biz: 'Şu şehre girin' demiştik” ayeti Sîbeveyhi'ye göre zarfiyet üzere mensuptur; Ahfeş'e göre ise mef'ûliyet üzere mensuptur. Zahir olan odur ki, önceki ve sonraki emirlerde olduğu gibi buradaki girme emri de Mûsâ aleyhisselâm'ın lisanı üzeredir. 'Karye' (الْقَرْيَةَ) -kaf harfinin fethasıyla olup kesresi Yemen ehlinin lügatidir- şehir demektir. Topladığın zaman kullandığın 'karaytü' (قَرَيْتُ) kelimesinden türemiştir; insanların birlikte ikamet ederek toplanmalarını sağladığı için bu ad verilmiştir. Denildi ki: Nüfusu az olursa ona karye (köy/kasaba), çok olursa medîne (şehir) denir. Bazıları azlık sınırını üçe kadar indirmiştir. Çoğulu kıyasa aykırı olarak 'kurâ' (الْقُرى) şeklinde gelir; benzerlerinin kıyası 'zabyetün' ve 'zıbâ' kelimelerinde olduğu gibi 'fi'âl' (فِعَال) veznidir. Burada karyeden ne kastedildiği hususunda pek çok ihtilaf vardır. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Katâde, Süddî, Rebî' ve diğerlerinden meşhur olan -ki cumhûrun benimsediği görüş de budur- buranın Beytülmakdis olduğudur. Bu emir, Tîh sahrasındaki şaşkınlık ve tereddüt döneminden sonra vaki olmuştur; { فَكُلُوا } “yiyin” lafzının atfından da anlaşılacağı üzere bir ibâha (mubah kılma) emridir. Bu emir, Allah Teâlâ'nın: { يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “Ey kavmim! Allah'ın sizin için takdir ettiği mukaddes topraklara girin ve arkanıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz” [Mâide 5/21] ayetinde zikredilen emirden farklıdır. Zira o emir bundan önceydi ve nehyin matuf kılınmasından da anlaşılacağı üzere bir teklif emriydi. Bazı âlimler ise her iki emrin aynı olduğunu iddia etmişlerdir. Onlar bu emri de teklif emri kılmışlar ve emrin değiştirilmesini, Mûsâ aleyhisselâm zamanında Kudüs'e girmedikleri esasına dayanarak emre itaat etmemelerine hamletmişlerdir. Kimi âlimler ise bu iki emrin farklı olduğunu savunmuş; fakat buradaki emrin Tîh sahrasından sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın değil Yûşa' aleyhisselâm'ın lisanı üzere olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira Mûsâ ve kardeşi Hârûn aleyhimesselâm Tîh'te vefat etmişler, Yûşa' ise İsrâiloğulları ile birlikte Şam topraklarını Mûsâ aleyhisselâm'ın vefatından üç ay sonra fethetmiştir. Bazıları da bu emrin Tîh içindeyken oradan çıktıktan sonra girilmek üzere verildiğini söylemişlerdir. Bütün bu görüşlerdeki zayıflıklar gizli değildir; binaenaleyh en zahir olan görüş bizim zikrettiğimizdir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm Tîh sahrasından çıktıktan sonra İsrâiloğullarından geriye kalanlarla birlikte Kudüs topraklarında yer alan Eriha'ya doğru yürüdü; öncü birliğinin başında Yûşa' b. Nûn vardı ve orayı fethetti. Mûsâ aleyhisselâm orada Allah Teâlâ'nın dilediği kadar ikamet ettikten sonra vefat etti. Sanki onlara fetihten sonra yerleşmek ve ikamet etmek üzere girmeleri emredilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا } “yiyin” buyruğu ile A'râf sûresindeki: { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Şu şehirde ikamet edin” [A'râf 7/161] buyruğu da buna işaret etmektedir. Emrin fetihten sonra olduğuna, yakın için kullanılan işaret isminin (هذِهِ) getirilmesi de delildir. 'Emre teşvik etmek ve canlılık kazandırmak maksadıyla şehrin yakın mesabesine indirgendiği' şeklindeki görüş ise uzaktır. Bu durum, Mûsâ'nın Tîh sahrasında vefat ettiğine dair daha önce geçen bilgiyle çelişmez; zira oradaki 'Tîh' ile kastedilen yer çöl ve sahralardır; fetha ve kesre ile okunan masdar manasındaki tîh (şaşkınlık içinde kaybolmak) değildir.

وتيهانا إذا ذهب متحيرا فليفهم فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً أي واسعا هنيئا ونصبه على المصدرية أو الحالية من ضمير المخاطبين، وفي الكلام إشارة إلى حلّ جميع مواضعها لهم، أو الإذن بنقل حاصلها إلى أي موضع شاؤوا مع دلالة رَغَداً على أنهم مرخصون بالأكل منها- واسعا- وليس عليهم القناعة لسد الجوعة، ويحتمل أن يكون وعدا لهم بكثرة المحصولات وعدم الغلاء، وأخر هذا المنصوب هنا مع تقديمه في آية آدم ﵇ قبل لمناسبة الفاصلة في قوله تعالى: وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً والخلاف في نصب الْبابَ كالخلاف في نصب هذِهِ الْقَرْيَةَ والمراد بها على المشهور أحد أبواب بيت القدس، وتدعى الآن باب حطة قاله ابن عباس، وقيل: الباب الثامن من أبوابه، ويدعى الآن باب التوبة- وعليه مجاهد- وزعم بعضهم أنها باب القبة التي كانت لموسى وهارون ﵉ يتعبدان فيها، وجعلت قبلة لبني إسرائيل في التيه، وفي وصفها أمور غريبة في القصص لا يعلمها إلا الله تعالى وسُجَّداً حال من ضمير ادْخُلُوا والمراد خضعا متواضعين لأن اللائق بحال المذنب التائب والمطيع الموافق الخشوع والمسكنة، ويجوز حمل السجود على المعنى الشرعي، والحال مقارنة أو مقدرة، ويؤيد الثاني ما روي عن وهب في معنى الآية- إذا دخلتموه فاسجدوا شكرا لله أي على ما أنعم عليكم حيث أخرجكم من التيه ونصركم على من كنتم منه تخافون وأعادكم إلى ما تحبون- وقول الزمخشري- أمروا بالسجود عند الانتهاء إلى الباب شكرا لله تعالى وتواضعا- لم نقف على ما يدل عليه من كتاب وسنة، وفسر ابن عباس السجود هنا بالركوع، وبعضهم بالتطامن والانحناء قالوا: وأمروا بذلك لأن الباب كان صغيرا ضيقا يحتاج الداخل فيه إلى انحناء،

{ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً } “Orada dilediğiniz yerde bol bol yiyin”; yani bolca, afiyetle yiyin. Mensup olması masdar yahut muhatapların zamirinden hâl olmasındandır. Sözde, oranın bütün mekânlarının kendilerine helal kılındığına yahut mahsulünü diledikleri yere nakletmelerine izin verildiğine işaret vardır; bununla birlikte { رَغَداً } lafzı, oradan bolca yemeye ruhsat verildiğine ve açlığı giderecek kadarıyla yetinmek zorunda olmadıklarına delalet eder. Onlara mahsullerin çokluğu ve pahalılığın olmayacağı yönünde bir vaat olması da muhtemeldir. Bu mensup kelime, daha önce Âdem aleyhisselâm ayetinde öne alınmışken burada Allah Teâlâ’nın { وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } buyruğundaki fasıla uygunluğu sebebiyle sonraya bırakılmıştır. { الْبابَ } lafzının mansubiyetindeki ihtilaf, { هذِهِ الْقَرْيَةَ } lafzının mansubiyetindeki ihtilaf gibidir. Meşhur olana göre kapı ile kastedilen, Beytü'l-Makdis'in kapılarından biridir ve İbn Abbâs’ın belirttiğine göre bugün Hıtta Kapısı diye adlandırılır. Sekizinci kapısı olduğu da söylenmiştir ve Mücâhid’e göre bugün Tevbe Kapısı diye anılır. Bazıları ise bunun Mûsâ ve Hârûn’un aleyhimesselâm içinde ibadet ettikleri ve Tîh'te İsrâiloğullarına kıble kılınan çadırın (Kubbetü'z-Zaman) kapısı olduğunu iddia etmiştir. Onun vasfında kıssalarda geçen ve Allah Teâlâ’dan başkasının bilmediği acayip şeyler vardır. { سُجَّداً } “secde ederek”; { ادْخُلُوا } fiilindeki zamirden hâldir; maksat boyun bükerek ve tevazu göstererek [girmeleridir]. Zira tevbe eden günahkâr ile itaatkâr muvafık kimsenin hâline layık olan huşû ve tezellüldür. Secdenin şer'î anlamına hamledilmesi de caizdir; hâl ise mukārin (birlikte) veya mukadderedir. İkincisini, ayetin manası hakkında Vehb’den rivayet edilen şu söz destekler: 'Oraya girdiğinizde, sizi Tîh'ten çıkardığı, korktuğunuz kimselere karşı size yardım ettiği ve sizi sevdiğiniz şeylere geri döndürdüğü için üzerinizdeki nimetlerine karşılık Allah'a şükür secdesi yapın.' Zemahşerî’nin: 'Kapıya vardıklarında Allah Teâlâ’ya şükretmek ve tevazu göstermek için secde etmekle emrolundular' şeklindeki sözüne Kitap ve Sünnet'ten delalet eden bir delile rastlamadık. İbn Abbâs buradaki secdeyi rükû ile tefsir etmiş, bazıları ise eğilmek ve bükülmekle açıklamış ve şöyle demişlerdir: 'Böyle emrolundular çünkü kapı küçüktü ve dardı; oraya giren kimsenin eğilmesi gerekiyordu.'

وفي الصحيح عن أبي هريرة أنه قال: «قال رسول الله ﷺ، قيل لبني إسرائيل: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً فدخلوا يزحفون على أستاههم»

Sahih'te Ebû Hüreyre’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'İsrâiloğullarına: { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “Kapıdan secde ederek (saygıyla eğilerek) girin” denildi; onlar ise kıçları üzerinde sürünerek girdiler.'

وَقُولُوا حِطَّةٌ أي مسألتنا، أو شأنك يا ربنا أن تحط عنا ذنوبنا، وهي فعلة من- الحط- كالجلسة، وذكر أبان أنها بمعنى التوبة وأنشد:

{ وَقُولُوا حِطَّةٌ } “Ve 'Hıtta (bizi bağışla)' deyin”; yani 'Talebimiz veya Senin şânın ey Rabbimiz, günahlarımızı üzerimizden indirip bağışlamandır.' Bu kelime, 'cilse' gibi 'el-hatt' (indirmek, dökmek) kökünden 'fi'le' vezninde bir isimdir. Ebân, bunun tevbe manasında olduğunu belirtmiş ve şu beyti okumuştur:

فاز (بالحطة) التي جعل الل ... هـ بها ذنب عبده مغفورا

Allah'ın, kulunun günahını kendisiyle bağışladığı 'hıtta'ya nail oldu.

والحق أن تفسيرها بذلك تفسير باللازم، ومن البعيد قول أبي مسلم: إن المعنى أمرنا- حطة- أي أن نحط في هذه القرية ونقيم بها لعدم ظهور تعلق الغفران به وترتب التبديل عليه إلا أن يقال كانوا مأمورين بهذا القول عند الحط في القرية لمجرد التعبد، وحين لم يعرفوا وجه الحكمة بدلوه، وقرأ ابن أبي عبلة بالنصب بمعنى حط عنا ذنوبنا حِطَّةٌ أو نسألك ذلك، ويجوز أن يكون النصب على المفعولية- لقولوا- أي قولوا هذه الكلمة بعينها- وهو المروي عن ابن عباس- ومفعول القول عند أهل اللغة يكون مفردا إذا أريد به لفظه ولا عبرة بما في البحر من المنع إلا أنه يبعد هذا أن هذه اللفظة عربية وهم ما كانوا يتكلمون بها، ولأن الظاهر أنهم أمروا أن يقولوا قولا دالا على التوبة والندم حتى لو قالوا اللهم إنا نستغفرك ونتوب إليك لكان المقصود حاصلا ولا تتوقف التوبة على ذكر لفظة بعينها، ولهذا قيل: الأوجه في كونها مفعولا- لقولوا- أن يراد قولوا أمرا حاطا لذنوبكم من الاستغفار، وحينئذ يزول عن هذا الوجه الغبار، ثم هذه اللفظة على جميع التقادير عربية معلومة الاشتقاق، والمعنى وهو الظاهر المسموع، وقال الأصم: هي من ألفاظ أهل الكتاب لا نعرف معناها في العربية وذكر عكرمة أن معناها لا إله إلا الله وهو من الغرابة بمكان نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ بدخولكم الباب سجدا وقولكم حطة. والخطايا أصلها خطايىء بياء بعد ألف ثم همزة فأبدلت الياء- عند سيبويه- الزائدة همزة لوقوعها بعد الألف واجتمعت همزتان وأبدلت الثانية ياء ثم قلبت ألفا، وكانت الهمزة بين ألفين فأبدلت ياء، وعند الخليل قدمت الهمزة على الياء ثم فعل بها ما ذكر، وقرأ نافع «يغفر» - بالياء- وابن عامر- بالتاء- على البناء للمجهول، والباقون- بالنون- والبناء للمعلوم- وهو الجاري على نظام ما قبله وما بعده- ولم يقرأ أحد من السبعة إلا

İşin doğrusu, onun bu şekilde tefsiri lâzımî (neticeli) bir tefsirdir. Ebû Müslim’in: 'Manası, 'Bizim işimiz hıttadır', yani 'Bu kasabaya inip konaklamak ve orada ikamet etmektir'' şeklindeki sözü uzaktır; zira mağfiretin buna taalluku ve tebdilin buna terettüp etmesi açık değildir. Ancak onların sırf taabbüdî olarak kasabaya yerleşirken bu sözü söylemekle emrolundukları, hikmet cihetini bilmediklerinde ise onu değiştirdikleri söylenirse müstesnadır. İbn Ebî Able, 'Günahlarımızı üzerimizden indir' yahut 'Bunu Senden dileriz' manasında nasb ile «حِطَّةً» okumuştur. Nasbın { قُولُوا } fiiline mef'ûliyyet üzere olması da caizdir; yani 'Bizzat bu kelimeyi söyleyin' demektir ki İbn Abbâs’tan rivayet edilen de budur. Lügat ehline göre 'kavl' fiilinin mef'ûlü, lafzı kastedildiğinde müfred olabilir; el-Bahr'da yer alan engellemeye itibar edilmez. Ne var ki bu kelimenin Arapça olması ve onların bu dili konuşmamış olmaları sebebiyle bu görüş uzak görülmüştür; zira zahir olan, onların tevbe ve nedamete delalet eden bir söz söylemekle emrolunduklarıdır; öyle ki 'Allahım, Senden mağfiret diler ve Sana tevbe ederiz' deselerdi de maksat hasıl olurdu; tevbe bizzat muayyen bir lafzın zikredilmesine bağlı değildir. Bu sebeple şöyle denilmiştir: { قُولُوا } fiilinin mef'ûlü olması hususunda en uygun vecih, 'istiğfar kabilinden günahlarınızı dökecek bir söz söyleyin' manasının kastedilmesidir; bu takdirde bu vecihten bütün şüpheler zail olur. Sonra bu lafız, bütün takdirlere göre iştikakı ve manası bilinen Arapça bir kelimedir ve zahir olup işitilen de budur. el-Esamm: 'Bu, Ehl-i Kitab'ın lafızlarındandır, Arapçadaki anlamını bilmiyoruz' demiştir. İkrime ise bunun anlamının 'Lâ ilâhe illallâh' olduğunu zikretmiştir ki bu son derece garip bir görüştür. { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } “Günahlarınızı bağışlayalım”; kapıdan secde ederek girmeniz ve 'hıtta' demeniz sebebiyle. 'Hatâyâ'nın aslı, eliften sonra bir yâ ve ardından hemze ile 'hatâyi'' (خطايىء) şeklindedir; Sîbeveyh’e göre eliften sonra vaki olduğu için zait yâ harfi hemzeye çevrilmiş, iki hemze yan yana gelince ikincisi yâ harfine, sonra da elife tebdil edilmiştir; hemze iki elif arasında kaldığı için de yâ harfine çevrilmiştir. Halîl’e göre ise hemze yâ harfinden öne geçirilmiş, sonra da zikredilen işlem yapılmıştır. Nâfi', meçhul bina ile yâ harfiyle «يُغْفَرْ» şeklinde; İbn Âmir ise tâ harfiyle «تُغْفَرْ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise nûn ile ve malum bina ile okumuşlardır ki öncesinin ve sonrasının nizamına uygun olan da budur. Yedi kıraat imamından hiçbiri,

بلفظ خَطاياكُمْ وأمالها الكسائي، وقرأ الجحدري وقتادة «تغفر» بضم التاء، وأفرد- «الخطيئة» - وقرأ الجمهور بإظهار- الراء- من «يغفر» عند- اللام- وأدغمها قوم، قالوا: وهو ضعيف وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ معطوف على جملة قُولُوا حِطَّةٌ وذكر أنه عطف على الجواب، ولم ينجزم لأن- السين- تمنع الجزاء عن قبول الجزم، وفي إبرازه في تلك الصورة دون تردد دليل على أن المحسن يفعل ذلك البتة، وفي الكلام صفة الجمع مع التفريق، فإن قُولُوا حِطَّةٌ جمع، ونَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ تفريق، والمفعول محذوف، أي ثوابا فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ أي بدل الَّذِينَ ظَلَمُوا بالقول الَّذِي قِيلَ لَهُمْ قولا غيره فَبَدَّلَ يتعدى لمفعولين «أحدهما» بنفسه «والآخر» بالياء ويدخل على المتروك- فالذم متوجه- وجوزّ أبو البقاء أن يكون- بدل- محمولا على المعنى، أي فقال الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا إلخ، والقول بأن غَيْرَ منصوب بنزع الخافض، كأنه قيل: فغيروا قولا بغيره غير مرضي من القول، وصرح سبحانه- بالمغايرة- مع استحالة تحقق- التبديل- بدونها تحقيقا لمخالفتهم وتنصيصا على- المغايرة- من كل وجه، وظاهر الآية انقسام من هناك إلى- ظالمين- وغير ظالمين- وأن- الظالمين- هم- الذين بدلوا- وإن كان- المبدل- الكل كان وضع ذلك من وضع الظاهر موضع الضمير- للإشعار بالعلة- واختلف في- القول الذي بدلوه- ففي الصحيحين أنهم قالوا: حبة في شعيرة، وروى الحاكم «حنطة» بدل حِطَّةٌ وفي المعالم أنهم قالوا بلسانهم- حطا سمقاثا- أي حنطة حمراء، قالوا ذلك استهزاء منهم بما قيل لهم، والروايات في ذلك كثيرة، وإذا صحت يحمل اختلاف الألفاظ على اختلاف القائلين، والقول بأنه لم يكن منهم- تبديل- ومعنى- فبدلوا لم يفعلوا ما أمروا به، لا أنهم أتوا ببدل له- غير مسلم- وإن قاله أبو مسلم- وظاهر الآية، والأحاديث تكذبه فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ وضع المظهر موضع الضمير مبالغة في تقبيح أمرهم، وإشعارا بكون ظلمهم وإضرارهم أنفسهم بترك ما يوجب نجاتها، أو وضعهم غير المأمور به موضعه سببا لإنزال- الرجز- وهو العذاب- وتكسر راؤه وتضم- والضم لغة بني الصعدات- وبه قرأ ابن محيصن- والمراد به هنا- كما روي عن ابن عباس- ظلمة وموت، يروى أنه مات منهم في ساعة أربعة وعشرون ألفا، وقال وهب: طاعون غدوا به أربعين ليلة ثم

{ خَطاياكُمْ } lafzı dışında okumamıştır; Kisâî bu kelimede imâle yapmıştır. Cahderî ve Katâde ise tâ'nın zammesiyle ve tekil olarak «تُغْفَرْ خَطِيئَتُكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Cumhur, «يَغْفِرْ» fiilindeki râ harfini lâm harfinin yanında izhar ile okumuştur; bir topluluk ise idgam etmiştir, ancak bunun zayıf olduğunu söylemişlerdir. { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız”; { قُولُوا حِطَّةٌ } cümlesine matuftur; cevaba matuf olduğu da zikredilmiştir. Cezmedilmemiştir çünkü sîn harfi cezanın cezmi kabul etmesine engel olur. Tereddütsüz bir şekilde bu surette ortaya konulmasında, ihsan sahibinin bunu kesinlikle yapacağına delil vardır. Kelamda tefrik ile birlikte cem vasfı vardır; zira { قُولُوا حِطَّةٌ } cemdir; { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } ve { وَسَنَزِيدُ } ise tefriktir. Mef'ûl mahzuftur; yani 'sevaplarını [artıracağız]' demektir. { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler”; yani zulmedenler kendilerine söylenen sözü başka bir sözle tebdil ettiler. 'Beddele' fiili iki mef'ûle müteaddi olur; biri bizzat, diğeri bâ harf-i cerriyledir ve bâ harfi terk edilen şeyin üzerine girer; dolayısıyla yergi terk edilene yöneliktir. Ebü'l-Bekā, 'beddele' fiilinin manaya hamledilmesini caiz görmüştür; yani 'Zulmedenler şöyle bir söz söylediler...' demektir. { غَيْرَ } kelimesinin hazf-ı hâfızla mensup olduğu, sanki 'Bir sözü başkasıyla değiştirdiler' denildiği şeklindeki görüş ise makbul bir söz değildir. Yüce Allah, tebdilin gerçekleşmesi başka türlü imkânsız olduğu halde muhalefetlerini iyice ortaya koymak ve her bakımdan başkalığı açıkça belirtmek için başkalığı (gayriyyeti) sarahaten zikretmiştir. Ayetin zahiri, oradakilerin zalimler ve zalim olmayanlar diye ikiye ayrıldığını ve değiştirenlerin de zalimler olduğunu ifade eder. Eğer değiştirenlerin hepsi idiyse, bu durum illet bildirmek için zamir yerine zahir ismin konulması kabilindendir. Değiştirdikleri söz hususunda ihtilaf edilmiştir: Sahîhayn'da geçtiğine göre onlar 'habbe fî şaîre' (arpa içinde bir buğday tanesi) demişlerdir. Hâkim, { حِطَّةٌ } yerine 'hınta' (buğday) dediklerini rivayet etmiştir. Meâlim'de ise kendi dillerinde 'hıttâ semkāsâ' yani kırmızı buğday dedikleri zikredilmiştir. Bunu, kendilerine söylenilenle alay etmek maksadıyla söylemişlerdir. Bu husustaki rivayetler pek çoktur; sahih oldukları takdirde lafızların farklılığı söyleyenlerin farklılığına hamledilir. Onlardan bir tebdil vaki olmadığı, 'değiştirdiler' ifadesinin manasının 'kendilerine emredilen şeyi yapmadılar, yoksa onun yerine başka bir şey getirdiler demek değildir' şeklindeki görüş -Ebû Müslim bunu söylemiş olsa da- kabul edilemez; zira ayetin ve hadislerin zahiri onu yalanlamaktadır. { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zalimlerin üzerine gökten bir azap indirdik.” Zamir yerine zahir ismin getirilmesi, durumlarını çirkinleştirmede mübalağa yapmak ve kurtuluşlarını gerektiren şeyi terk ederek nefislerine zulmedip zarar vermelerinin yahut emredilmeyeni emredilenin yerine koymalarının azabın indirilmesine sebep olduğunu hissettirmek içindir. Ricz (الرِّجْز), azap demektir; râ harfi kesreli de zammeli de okunur; zamme ile okunması Benî Sa'dât'ın lügatidir ve İbn Muhaysın böyle okumuştur. İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre burada ricz ile kastedilen karanlık ve ölümdür. Rivayet edildiğine göre onlardan bir saat içinde yirmi dört bin kişi ölmüştür. Vehb: 'Kırk gece sabahladıkları bir taun (veba) idi, sonra

ماتوا بعد ذلك، وقال ابن جبير: ثلج هلك به منهم سبعون ألفا- فإن فسر بالثلج- كان كونه مِنَ السَّماءِ ظاهرا- وإن بغيره- فهو إشارة إلى الجهة التي يكون منها القضاء أو مبالغة في علوه بالقهر والاستيلاء، وذكر بعض المحققين أن الجار والمجرور ظرف مستقر وقع صفة ل رِجْزاً وبِما كانُوا يَفْسُقُونَ متعلق به لنيابته عن العامل علة له، وكلمة (ما) مصدرية، والمعنى فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا لظلمهم عذابا مقدرا بسبب كونهم مستمرين على- الفسق- في الزمان الماضي، وهذا أولى من جعل الجار والمجرور ظرفا لغوا متعلقا ب فَأَنْزَلْنا لظهوره على سائر الأقوال، ولئلا يحتاج في تعليل- الإنزال بالفسق- بعد التعليل المستفاد من التعليق بالظلم إلى القول بأن الفسق- عين- الظلم- وكرر للتأكيد، أو أن- الظلم أعم- والفسق- لا بد أن يكون من الكبائر، فبعد وصفهم بالظلم- وصفوا- بالفسق- للإيذان بكونه من الكبائر، فإن «الأول» بضاعة العاجز «والثاني» لا يدفع ركاكة التعليل، وما قيل: إنه تعليل- للظلم- فيكون إنزال العذاب مسببا عن- الظلم- المسبب عن- الفسق- ليس بشيء، إذ- ظلمهم- المذكور سابقا، الذي هو سبب الإنزال لا يحتاج إلى العلة، وقد احتج بعض الناس بقوله تعالى: فَبَدَّلَ إلخ، وترتب العذاب عن التبديل، على أن ما ورد به التوقيف من الأقوال لا يجوز تغييره ولا تبديله بلفظ آخر، وقال قوم: يجوز ذكر إذا كانت

[onlar] bundan sonra öldüler. İbn Cübeyr ise şöyle demiştir: "[Bu,] onlardan yetmiş bin kişinin kendisiyle helak olduğu bir kardı." Şayet [ricz] kar ile tefsir edilirse, onun { مِنَ السَّمَاءِ } “gökten” [inmiş] olması açıktır. Şayet karın dışında bir şeyle tefsir edilirse bu, ilahî hükmün geldiği yöne bir işaret veya kahr ve galebe ile O’nun yüceliğinde bir mübalağadır. Bazı muhakkikler, car ve mecrurun ({ مِنَ السَّمَاءِ }) { رِجْزاً } kelimesine sıfat olan bir zarf-ı müstakar olduğunu; { بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } ifadesinin de amilin yerine kaim olması hasebiyle onun illeti olarak ona taalluk ettiğini ve buradaki (ما) edatının masdariyye olduğunu belirtmişlerdir. Buna göre mana; "Zulmedenlere, zulümleri sebebiyle, geçmiş zamanda yoldan çıkmaya (fıska) devam etmeleri yüzünden takdir edilmiş bir azap indirdik" şeklinde olur. Bu [tercih], car ve mecruru { فَأَنْزَلْنَا } fiiline müteallık bir zarf-ı lağv yapmaktan daha evladır; zira diğer görüşlere nazaran üstünlüğü açıktır. Hem bu sayede, zulüm ile irtibatlandırmaktan anlaşılan illetlendirmenin ardından azabın indirilmesini fısk ile illetlendirme hususunda; fıskın zulmün bizzat kendisi olup tekit için tekrar edildiğini ya da zulmün daha genel olduğunu, fıskın ise mutlaka büyük günahlardan olması gerektiğini, dolayısıyla zulümle nitelendirilmelerinden sonra bunun büyük günahlardan olduğunu bildirmek üzere fıska nispet edildiklerini söyleme ihtiyacı da kalmaz. Zira birincisi acizin sermayesidir; ikincisi ise illetlendirmenin zayıflığını ve tutarsızlığını gidermez. Bunun zulmün illeti olduğu, dolayısıyla azabın indirilmesinin fıskın sebep olduğu zulümden kaynaklandığı yönündeki iddia ise kayda değer bir şey değildir; zira daha önce zikredilen ve azabın indirilmesine sebep kılınan zulümleri ayrıca bir illete muhtaç değildir. Bazı kimseler, Yüce Allah’ın { فَبَدَّلَ } “[Bunun üzerine] değiştirdiler...” ayetinden ve azabın bu tebdile (değiştirmeye) terettüp etmesinden hareketle, tevkîfî olarak (şeriat tarafından tayin edilerek) bildirilen sözlerin değiştirilmesinin ve başka bir lafızla tebdil edilmesinin caiz olmadığına delil getirmişlerdir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Eğer...

الكلمة الثانية تسد الأولى (١) ، وعلى هذا جرى الخلاف- كما في البحر- في قراءة بالمعنى وروي الحديث به، وجرى في تكبيرة الإحرام، وفي تجويز النكاح بلفظ الهبة والبيع والتمليك، والبحث مفصل في محله هذا. وقد ذكر مولانا الإمام الرازي رحمه الله تعالى أن هذه الآية ذكرت في الأعراف مع مخالفة من وجوه لنكات. «الأول» قال هنا:

ikinci kelime birincinin yerini tutuyorsa (١) bu caizdir. el-Bahr'da geçtiği üzere mana ile kıraat ve hadisin mana ile rivayeti hususundaki ihtilaf da buna göre cereyan etmiştir. İftitah tekbirinde ve hibe, bey' ve temlik lafızlarıyla nikâhın cevazı meselesinde de bu ihtilaf geçerlidir; bu konudaki tafsilatlı بحث kendi yerindedir. Mevlânâ İmam Râzî -rahmetullâhi aleyh- bu ayetin A'râf sûresinde bazı inceliklerden ötürü birkaç yönden farklılıkla zikredildiğini belirtmiştir. Birincisi: Burada,

(وإذ قلنا) لما قدم ذكر النعم، فلا بد من ذكر المنعم، وهناك (وإذا قيل) إذ لا إبهام بعد تقديم التصريح به. «الثاني» قال هنا: ادْخُلُوا وهناك اسْكُنُوا [الأعراف: ١٦١] لأن الدخول مقدم، ولذا قدم وضعا المقدم طبعا. «الثالث» قال هنا: خَطاياكُمْ- بجمع الكثرة- لما أضاف ذلك القول إلى نفسه، واللائق بجوده غفران الذنوب الكثيرة، وهناك خَطِيئاتِكُمْ

nimetlerin zikri öne geçtiği için nimeti vereni de zikretmek zorunlu olduğundan { وإذ قلنا } (Hani Biz demiştik) buyrulmuş; orada ise daha önce açıkça zikredildikten sonra bir kapalılık kalmadığı için { وإذا قيل } (Hani onlara denilmişti) buyrulmuştur. İkincisi: Burada { ادْخُلُوا } (Girin) buyrulmuş, orada ise { اسْكُنُوا } [A'râf: 161] (Yerleşin) buyrulmuştur; zira girmek yerleşmekten öncedir, bu sebeple tabiat bakımından önde olan lafız düzeni bakımından da öne alınmıştır. Üçüncüsü: Burada, o sözü Kendi zâtına izafe ettiği için ve O'nun cömertliğine layık olan çok günahları bağışlamak olduğundan cemi kesret (çokluk çoğulu) ile { خَطاياكُمْ } (günahlarınızı) buyrulmuş; orada ise

[الأعراف: ١٦١]- بجمع القلة- إذ لم يصرح بالفاعل «الرابع» قال هنا: (رغدا) دون هناك لإسناد الفعل إلى نفسه هنا، فناسب ذكر الإنعام الأعظم وعدم الإسناد هناك.

fail açıkça zikredilmediği için [A'râf: 161] cemi kıllet (azlık çoğulu) ile { خَطِيئاتِكُمْ } buyrulmuştur. Dördüncüsü: Burada fiili Kendi zâtına isnat ettiği için en büyük nimeti zikretmek münasip düşmüş ve { رغدا } (bol bol) buyrulmuş; orada ise isnat olmadığı için bu zikredilmemiştir.

«الخامس» قال هنا: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ وهناك بالعكس، لأن- الواو- لمطلق الجمع، وأيضا المخاطبون يحتمل أن يكون بعضهم مذنبين، والبعض الآخر ما كانوا كذلك، فالمذنب لا بد وأن يكون اشتغاله بحط الذنب مقدما على اشتغاله بالعبادة، فلا جرم كان تكليف هؤلاء أن يقولوا: حِطَّةٌ ثم- يدخلوا- وأما الذي لا يكون مذنبا، فالأولى به أن يشتغل «أولا» بالعبادة ثم يذكر التوبة «ثانيا» للهضم وإزالة العجب فهؤلاء يجب أن- يدخلوا ثم يقولوا- فلما احتمل كون أولئك المخاطبين منقسمين إلى ذين القسمين، لا جرم ذكر حكم كل واحد منهما في سورة أخرى «السادس» قال هنا: وَسَنَزِيدُ- بالواو- وهناك بدونه، إذ جعل هنا- المغفرة- مع الزيادة جزاء واحدا لمجموع الفعلين، وأما هناك فالمغفرة جزاء قول حِطَّةٌ والزيادة جزاء الدخول فترك- الواو- يفيد توزع كل من الجزاءين على كل من الشرطين «السابع» قال هناك: الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ [الأعراف: ١٦٢] وهنا لم يذكر (منهم) لأن أول القصة هناك مبني على التخصيص ب (من) حيث قال: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ [الأعراف:

Beşincisi: Burada { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } buyrulmuş, orada ise aksine zikredilmiştir. Çünkü 'vâv' mutlak cem (birliktelik) içindir. Ayrıca muhatapların bir kısmının günahkâr, diğer kısmının ise günahkâr olmaması muhtemeldir. Günahkâr olan kimsenin günahın dökülmesiyle meşgul olması ibadetle meşgul olmasından önce gelmelidir; bu sebeple onların mükellefiyeti önce 'Hıtta' demek, sonra girmek olmuştur. Günahkâr olmayan kimseye gelince, onun nefsi kırmak ve ucbu gidermek için önce ibadetle meşgul olması, sonra tevbヴェ zikretmesi daha uygundur; dolayısıyla bunların önce girmesi sonra söylemesi gerekir. O muhatapların bu iki kısma ayrılması muhtemel olunca, her birinin hükmü ayrı bir sûrede zikredilmiştir. Altıncısı: Burada vâv ile { وَسَنَزِيدُ } buyrulmuş, orada ise vâvsız zikredilmiştir. Zira burada ziyade ile birlikte mağfiret iki fiilin toplamına tek bir ceza kılınmıştır; orada ise mağfiret 'Hıtta' sözünün cezası, ziyade ise girmenin cezasıdır. Dolayısıyla vâvın terk edilmesi iki cezadan her birinin iki şarttan her birine dağıtılmasını ifade eder. Yedincisi: Orada { الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } [A'râf: 162] buyrulmuş, burada ise { منهم } zikredilmemiştir. Çünkü oradaki kıssanın başı: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } [A'râf: 159] “Mûsâ’nın kavminden hak ile hidayete erdiren bir topluluk vardır” buyrularak 'min' edatıyla tahsis üzerine bina edilmiştir;

١٥٩] فخص في آخر الكلام ليطابق أوله، ولما لم يذكر في الآيات التي قبل فَبَدَّلَ هنا تمييزا وتخصيصا لم يذكر في آخر القصة ذلك. «الثامن» قال هنا: فَأَنْزَلْنا وهناك فَأَرْسَلْنا [الأعراف: ١٦٢] لأن الإنزال يفيد حدوثه في أول الأمر، والإرسال يفيد تسليطه عليهم واستئصاله لهم، وذلك يكون بالآخرة. «التاسع» قال هنا: فَكُلُوا- بالفاء- وهناك- بالواو- لما مر في وَكُلا مِنْها رَغَداً [البقرة: ٣٥] وهو أن كل فعل عطف عليه شيء- وكان الفعل بمنزلة الشرط، وذلك الشيء بمنزلة الجزاء- عطف الثاني على الأول- بالفاء- دون- الواو- فلما تعلق الأكل بالدخول قيل في سورة البقرة فَكُلُوا ولما لم يتعلق- الأكل بالسكون- في الأعراف، قيل: وَكُلُوا [الأعراف: ٣١، ١٦١] «العاشر» قال هنا: يَفْسُقُونَ وهناك يظلمون لأنه لما بين هنا كون الفسق ظلما اكتفى بلفظ- الظلم- هناك انتهى ولا يخفى ما في هذه الأجوبة من النظر، أما في الأول والثاني والثامن والعاشر فلأنها إنما تصح إذا كانت سورة البقرة متقدمة على سورة الأعراف نزولا- كما أنها متقدمة عليها ترتيبا- وليس كذلك، فإن سورة البقرة كلها مدنية، وسورة الأعراف كلها مكية إلا ثمان آيات من قوله تعالى (واسألهم عن القرية) إلى قوله تعالى: وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ [الأعراف:

dolayısıyla sözün sonu başıyla mutabık olsun diye tahsis edilmiştir. Burada ise { فَبَدَّلَ } ifadesinden önceki ayetlerde bir temyiz ve tahsis zikredilmediği için kıssanın sonunda da bu zikredilmemiştir. Sekizincisi: Burada { فَأَنْزَلْنا } buyrulmuş, orada ise { فَأَرْسَلْنا } [A'râf: 162] buyrulmuştur. Çünkü indirmek işin başında meydana gelmesini ifade eder; göndermek ise üzerlerine musallat edilmesini ve köklerini kazımasını ifade eder ki bu da nihayette olur. Dokuzuncusu: Burada fâ ile { فَكُلُوا } buyrulmuş, orada ise vâv iledir. Bu da { وَكُلا مِنْها رَغَداً } [Bakara: 35] ayetinde geçen kuraldan ötürüdür; o da şudur: Kendisine bir şey atfedilen her fiil -o fiil şart mesabesinde, atfedilen şey de ceza mesabesinde olduğunda- ikinci fiil birinciye vâv ile değil fâ ile matuf olur. Yeme fiili girmeye taalluk edince Bakara sûresinde { فَكُلُوا } denilmiş; A'râf sûresinde ise yeme yerleşmeye taalluk etmeyince { وَكُلُوا } [A'râf: 31, 161] denilmiştir. Onuncusu: Burada { يَفْسُقُونَ } buyrulmuş, orada ise { يظلمون } buyrulmuştur; zira burada fıskın zulüm olduğunu beyan edince orada 'zulüm' lafzıyla yetinmiştir. [Fahreddin Râzî’nin sözü] bitti. Bu cevaplardaki eleştiriye açık cihetler gizli değildir. Birinci, ikinci, sekizinci ve onuncu maddelere gelince; bunlar ancak Bakara sûresinin tertip bakımından A'râf sûresinden önce olduğu gibi nüzul bakımından da önce olması halinde sahih olurdu; oysa durum böyle değildir. Zira Bakara sûresinin tamamı Medenîdir; A'râf sûresi ise Allah Teâlâ’nın 'Onlara o kasabayı sor' buyruğundan: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ } [A'râf: 163-171] ayetine kadar olan sekiz ayet müstesna tamamen Mekkîdir;

١٦٣- ١٧١] وقوله تعالى: اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ [الأعراف: ١٦١] داخل في الآيات المكية، فحينئذ لا تصح الأجوبة المذكورة. وأما ما ذكر في التاسع فيرد عليه منع عدم تعلق- الأكل بالسكون- لأنهم إذا سكنوا القرية، تتسبب سكناهم- للأكل- منها كما ذكر الزمخشري، فقد جمعوا في الوجود بين سكناها والأكل منها، فحينئذ لا فرق بين

163-171] ve Allah Teâlâ'nın: { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } [el-A'râf: 161] “Şu şehre yerleşin” buyruğu Mekkî ayetlerin kapsamına girmektedir; dolayısıyla bu durumda zikredilen cevaplar sahih olmaz. Dokuzuncuda zikredilen hususa gelince; Zemahşerî'nin de belirttiği üzere onlar şehre yerleştiklerinde bu yerleşmeleri oradan yemelerine sebep teşkil edeceğinden, yemenin yerleşmeyle irtibatlı olmadığı iddiasının reddedilmesi buna itiraz olarak yöneltilir. Zira fiili varlık sahasında hem oraya yerleşmeyi hem de oradan yemeyi bir arada cem etmişlerdir. Dolayısıyla bu durumda...

كُلُوا وفَكُلُوا فلا يتم الجواب وأما الثالث فلأنه تعالى- وإن قال في الأعراف: وَإِذْ قِيلَ- لكنه قال في السورتين: نَغْفِرْ لَكُمْ وأضاف- الغفران- إلى نفسه، فبحكم تلك اللياقة ينبغي أن يذكر في السورتين- جمع الكثرة- بل لا شك أن رعاية نَغْفِرْ لَكُمْ أولى من رعاية وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ لتعلق- الغفران بالخطايا- كما لا يخفى على العارف بالمزايا. وأما الرابع فلأنه تعالى- وإن لم يسند الفعل إلى نفسه تعالى- لكنه مسند إليه في نفس الأمر، فينبغي أن يذكر الإنعام الأعظم في السورتين. وأما الخامس فلأن القصة واحدة، وكون بعضهم مذنبين وبعضهم غير مذنبين محقق- فعلى مقتضى ما ذكر- ينبغي أن يذكر وَقُولُوا حِطَّةٌ مقدما في السورتين وأما السادس فلأن القصة واحدة، وأن- الواو- لمطلق الجمع، وقوله تعالى نَغْفِرْ في مقابلة قُولُوا سواء قدم أو أخر، وقوله تعالى: وَسَنَزِيدُ في مقابلة وَادْخُلُوا سواء ذكر- الواو- أو ترك، وأما السابع فلأنه تعالى قد ذكر هنا قبل فَبَدَّلَ ما يدل على التخصيص والتمييز، حيث قال سبحانه: وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ إلخ بكافات الخطاب وصيغته- فاللائق حينئذ- أن يذكر لفظ مِنْهُمْ أيضا، والجواب الصحيح عن جميع هذه السؤالات وما حاكاها- ما ذكره الزمخشري- من أنه لا بأس باختلاف العبارتين إذا لم يكن هناك تناقض، ولا تناقض بين قوله تعالى: اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وقوله: وَكُلُوا لأنهم إذا سكنوا القرية فتسبب سكناهم للأكل منها، فقد جمعوا في الوجود بين سكناها والأكل منها، وسواء قدموا «الحطة» على- دخول الباب- أو أخروها، فهم جامعون في الإيجاد بينهما، وترك ذكر- الرغد- لا يناقض إثباته، وقوله تعالى: نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ [الأعراف: ١٦١] موعد بشيئين- بالغفران والزيادة، وطرح- الواو- لا يخل لأنه استئناف مرتب على تقدير قول القائل:

{ كُلُوا } ile { فَكُلُوا } arasında bir fark kalmaz ve cevap tamamlanmış olmaz. Üçüncüye gelince: Allah Teâlâ A'râf sûresinde { وَإِذْ قِيلَ } buyurmuş olsa da her iki sûrede de { نَغْفِرْ لَكُمْ } buyurmuş ve mağfireti Kendi zâtına izafe etmiştir; dolayısıyla o uygunluğun gereği olarak her iki sûrede de cemi kesret zikredilmeliydi. Hatta incelikleri bilen kimseye gizli kalmayacağı üzere mağfiretin günahlara taallukundan ötürü { نَغْفِرْ لَكُمْ } ifadesini gözetmek, { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } ifadesini gözetmekten şüphesiz daha evladır. Dördüncüye gelince: Allah Teâlâ fiili Kendi zâtına isnat etmemiş olsa da işin aslında fiil O'na isnat edilmiştir; dolayısıyla en büyük nimetin her iki sûrede de zikredilmesi gerekirdi. Beşinciye gelince: Kıssa birdir; bazılarının günahkâr bazılarının ise günahkâr olmadığı muhakkaktır; dolayısıyla zikredilenin muktezası olarak her iki sûrede de { وَقُولُوا حِطَّةٌ } ifadesinin öne alınarak zikredilmesi gerekirdi. Altıncıya gelince: Kıssa birdir, vâv harfi mutlak cem içindir; Allah Teâlâ’nın { نَغْفِرْ } buyruğu ister öne alınsın ister sonraya bırakılsın { قُولُوا } ifadesinin karşılığıdır; { وَسَنَزِيدُ } buyruğu da vâv zikredilsin veya terk edilsin { وَادْخُلُوا } ifadesinin karşılığıdır. Yedinciye gelince: Allah Teâlâ burada { فَبَدَّلَ } ifadesinden önce hitap kâfları ve sığasıyla: { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } buyurarak tahsis ve temyize delalet eden şeyleri zikretmiştir; bu durumda { مِنْهُمْ } lafzının da zikredilmesi daha münasip olurdu. Bütün bu sorulara ve benzerlerine verilecek sahih cevap Zemahşerî’nin zikrettiğidir: Bir çelişki bulunmadığı sürece iki ifadenin farklı olmasında bir beis yoktur. Allah Teâlâ’nın: { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } buyruğu ile { وَكُلُوا } buyruğu arasında bir çelişki yoktur; zira kasabaya yerleştiklerinde bu yerleşmeleri oradan yemelerine sebep olur; dolayısıyla varlıkta oraya yerleşmek ile oradan yemeyi bir arada cem etmiş olurlar. 'Hıtta' sözünü kapıdan girmekten ister öne alsınlar ister sonraya bıraksınlar, varlık sahasında ikisini birden yapmış olurlar. 'Rağaden' (bol bol) kaydının terk edilmesi onun sübutuna zıt değildir. Allah Teâlâ’nın: { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } [A'râf: 161] buyruğu iki şeyin vaadidir: Mağfiret ve ziyade. Vâvın hazfedilmesi ise bir noksanlık teşkil etmez; zira bu, 'Mağfiretten sonra ne var?' diyen bir kimsenin takdiri üzerine tertip edilmiş bir istînâftır;

ماذا بعد الغفران؟ فقيل له سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ وكذلك زيادة (منهم) زيادة بيان وَأَرْسَلْنا وأَنْزَلْنا ويَظْلِمُونَ ويَفْسُقُونَ من دار واحد، انتهى.

bunun üzerine ona: { سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız” denilmiştir. Aynı şekilde { منهم } ziyadesi bir açıklama ziyadesidir; { أَرْسَلْنا } ile { أَنْزَلْنا } ve { يَظْلِمُونَ } ile { يَفْسُقُونَ } aynı kapıya çıkar. [Zemahşerî’nin sözü] bitti.

وبالجملة التفنن في التعبير لم يزل دأب البلغاء، وفيه من الدلالة على رفعة شأن المتكلم ما لا يخفى، والقرآن الكريم مملوء من ذلك، ومن رام بيان سر لكل ما وقع فيه منه فقد رام ما لا سبيل إليه إلا بالكشف الصحيح والعلم اللدني، والله يؤتي فضله من يشاء، وسبحان من لا يحيط بأسرار كتابه إلا هو.

Hülasa, ifadede tefennün (çeşitlilik) göstermek beliğ kimselerin daima âdeti olmuştur; bunda mütekellimin şânının yüceliğine gizli kalmayacak derecede delalet vardır. Kur'ân-ı Kerîm bununla doludur. Kur'an'da bu kabil vaki olan her şeyin sırrını açıklamaya kalkan kimse, sahih keşif ve ledünnî ilim olmaksızın ulaşılamayacak bir şeye talip olmuş olur. Allah lütfunu dilediğine verir; Kitabının sırlarını ancak Kendisinin ihata ettiği Zât noksanlıklardan münezzehtir.

ومن باب الإشارة في الآيات وإذ قلتم لموسى- القلب لَنْ نُؤْمِنَ الإيمان الحقيقي حتى نصل إلى مقام المشاهدة والعيان- فأخذتكم صاعقة الموت- الذي هو الفناء في التجلي الذاتي- وأنتم تراقبون أو تشاهدون- ثم بعثناكم بالحياة الحقيقية والبقاء بعد الفناء لكي تشكروا نعمة التوحيد والوصول بالسلوك في الله ﷿،- وظللنا عليكم غمام تجلي الصفات- لكونها حجب شمس الذات المحرقة سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره. وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ من الأحوال والمقامات الذوقية الجامعة بين الحلاوة وإذهاب رذائل أخلاق النفس، كالتوكل والرضا وسلوى الحكم والمعارف والعلوم الحقيقية التي يحشرها عليكم ريح الرحمة، والنفحات الإلهية في تيه الصفات عند سلوككم فيها، فتسلون بذلك السَّلْوى وتنسون من لذائذ الدنيا كل ما يشتهى كُلُوا أي تناولوا وتلقوا هذه الطيبات التي رزقتموها حسب استعدادكم، وأعطيتموها على ما وعد لكم وَما ظَلَمُونا أي ما نقصوا حقوقنا وصفاتنا باحتجابهم بصفات أنفسهم، ولكن كانوا ناقصين حقوق أنفسهم بحرمانها وخسرانها، وهذا هو الخسران المبين وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ أي المحل المقدس الذي هو مقام المشاهدة وَادْخُلُوا الْبابَ الذي هو الرضا بالقضاء، فهو باب الله تعالى الأعظم سُجَّداً منحنين خاضعين لما يرد عليكم من التجليات، واطلبوا أن يحط الله تعالى عنكم ذنوب صفاتكم وأخلاقكم وأفعالكم، فإن فعلتم ذلك نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ

Ayetlerdeki işarî mana cihetinden: Hani kalp Mûsâ’sına: 'Müşahede ve ayân makamına ulaşmadıkça hakiki manada iman etmeyiz' demiştiniz; bunun üzerine siz murakabe veya müşahede halindeyken Zât tecellisinde fenâ bulmaktan ibaret olan ölüm yıldırımı sizi çarpmıştı. Sonra tevhîd nimetine ve Azîz ve Celîl olan Allah'ta seyr ile vuslata şükredesiniz diye fenâdan sonra bekā ve hakiki hayat ile sizi diriltmiştik. Zât güneşinin nurları basarın ulaştığı her yeri yaktığı için o güneşe hicap olan sıfat tecellisi bulutunu üzerinize gölgelik yapmıştık. Sıfatlar çölünde seyriniz esnasında rahmet rüzgârının ve ilahî nefhaların üzerinize sevk ettiği tevekkül, rıza ve hikmet bıldırcını, marifetler ve hakiki ilimler gibi hem tatlılığı hem de nefsin kötü ahlakını gidermeyi kendinde toplayan zevkî ahval ve makamları üzerinize indirmiştik; böylece o selvâ (bıldırcın/teselli) ile teselli bulup avunur, dünya lezzetlerinden arzulanan her şeyi unutursunuz. 'İstidatlarınıza göre size rızık olarak verilen ve size vaat edilen üzere bahşedilen bu temiz şeyleri yiyin' yani onları alıp kabul edin. { وَما ظَلَمُونا } “Bize zulmetmediler”; yani kendi nefislerinin sıfatlarıyla perdelenerek Bizim haklarımızı ve sıfatlarımızı eksiltmediler; fakat nefislerini mahrum bırakıp hüsrana uğratmakla kendi nefislerinin haklarını eksilttiler; apaçık hüsran işte budur. { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Hani demiştik ki: 'Şu kasabaya girin'”; yani müşahede makamı olan mukaddes mahalle girin. { وَادْخُلُوا الْبابَ } “Kapıdan da girin”; o da kazaya rıza göstermektir; zira o Allah Teâlâ’nın en büyük kapısıdır. { سُجَّداً } “secde ederek”; üzerinize gelen tecellilere boyun eğip tevazu göstererek [girin] ve Allah Teâlâ’nın sıfatlarınızın, ahlakınızın ve fiillerinizin günahlarını sizden dökmesini talep edin. Şayet bunu yaparsanız: { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ } “Günahlarınızı bağışlayalım.”

«فمن تقرب إليّ شبرا تقربت إليه ذراعا، ومن تقرب إليّ ذراعا، تقربت إليه باعا، ومن أتاني يمشي أتيته هرولة»

Nitekim hadis-i kudsîde şöyle buyrulmuştur: { فمن تقرب إليّ شبرا تقربت إليه ذراعا، ومن تقرب إليّ ذراعا، تقربت إليه باعا، ومن أتاني يمشي أتيته هرولة } “Kim Bana bir karış yaklaşırsa Ben ona bir arşın yaklaşırım; kim Bana bir arşın yaklaşırsa Ben ona bir kulaç yaklaşırım; kim Bana yürüyerek gelirse Ben ona koşarak giderim.”

وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ أي

{ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız”; yani,

المشاهدين «ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر» وهل ذلك إلا الكشف التام عن الذات الأقدس.

müşahede edenlere: { ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر } “Ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir insanın kalbine gelen” [nimetleri vereceğiz]. Bu da en mukaddes Zât'ın tam olarak keşfedilmesinden başka bir şey midir?

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أنفسهم وأضاعوها ووضعوها في غير موضعها اللائق بها قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ ابتغاء للحظوظ الفانية والشهوات الدنية. فَأَنْزَلْنا على الظالمين خاصة، عذابا وظلمة وضيقا في سجن الطبيعة واسرا في وثاق التمني وقيد الهوى وحرمانا، وذلا بمحبة الماديات السفلية، والاعراض عن هاتيك التجليات العلية، وذلك من جهة قهر سماء الروح، ومنع اللطف والروح عنهم بسبب فسقهم وخروجهم عن طاعة القلب الذي لا يأمر إلا بالهدى كما ورد في الأثر استفت قلبك وإن أفتاك المفتون إلى طاعة النفس الأمارة بالسوء. وهذا هو البلاء العظيم، والخطب الجسيم.

{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Fakat zulmedenler değiştirdiler”; nefislerine zulmedip onları zayi eden ve layık oldukları yerin dışında bir yere koyan kimseler, fani hazlar ve süfli şehvetler uğruna bu sözü { قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “kendilerine söylenen sözden başka bir sözle” [değiştirdiler]. { فَأَنْزَلْنا } “Biz de indirdik”; özellikle o zalimlerin üzerine tabiat zindanında bir azap, karanlık ve darlık, kuru temenni bağı ve heva zincirinde bir esaret, süfli maddiyat sevgisi ve o ulvi tecellilerden yüz çevirme sebebiyle bir mahrumiyet ve zillet indirdik. Bu da ruh semasının kahrı cihetinden ve fıskları, 'Müftüler sana fetva verse de kalbine danış' rivayetinde geçtiği üzere ancak hidayeti emreden kalbin itaatinden çıkıp kötülüğü emreden nefsin (nefs-i emmâre) itaatine girmeleri sebebiyle onlardan lütuf ve ferahlığın menedilmesi yönündendir. Büyük bela ve dehşetli musibet işte budur.

من كان يرغب في السلامة فليكن ... أبدا من الحدق المراض عياذه

Her kim esenlik dilerse, sığınağı daima hasta/süzgün gözlerden [sakınmak] olsun.