Binûn

Bakara Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لا تخدعنك بالفتور فإنه ... نظر يضر بقلبك استلذاذه

[O gözler] süzgünlüğüyle seni sakın aldatmasın; zira o öyle bir bakıştır ki lezzetine kapılmak kalbine zarar verir.

إياك من طمع المنى فعزيزه ... كذليله، وغنيه وشحاذه

Kuru temennilerin tamahından sakın! Çünkü onun azizi de zelili gibidir, zengini de dilencisi [gibidir].

وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ تذكير لنعمة عظيمة كفروا بها- وكان ذلك في التيه لما عطشوا- ففي بعض الآثار أنهم قالوا فيه: من لنا بحر الشمس- فظلل عليهم الغمام- وقالوا: من لنا بالطعام- فأنزل الله تعالى عليهم المن والسلوى- وقالوا: من لنا بالماء- فأمر موسى بضرب الحجر- وتغيير الترتيب لقصد إبراز كل من الأمور المعدود في معرض أمر مستقل واجب التذكير والتذكر، ولو روعي الترتيب الوقوعي لفهم أن الكل أمر واحد- أمر بذكره- والاستسقاء- طلب- السقيا- عند عدم الماء أو قلته. قيل: ومفعول- استسقى- محذوف أي- ربه- أو- ماء- وقد تعدى هذا الفعل في الفصيح إلى- المستسقى منه تارة- وإلى- المستسقي أخرى- كما في قوله تعالى: إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ [الأعراف: ١٦٠] وقوله:

{ وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmi için su dilemişti”; [bu ayet] nankörlük ettikleri büyük bir nimeti hatırlatmaktır. Bu hadise Tîh çölünde susadıkları vakit gerçekleşmişti. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre onlar orada: “Güneşin sıcağına karşı bize kim yardım edecek?” demişler, bunun üzerine bulutlar onları gölgelendirmişti. “Bize yiyeceği kim verecek?” demişler, Allah Teâlâ da onlara kudret helvası ve bıldırcın eti indirmişti. “Bize suyu kim verecek?” demişler, bunun üzerine Mûsâ’ya taşa vurması emredilmişti. Sıralamanın değiştirilmesi, sayılan hususlardan her birinin hatırlatılması ve tefekkür edilmesi vacip olan müstakil bir mesele konumunda öne çıkarılması maksadına matuftur. Şayet vuku sıralamasına riayet edilseydi, hepsinin tek bir mesele olup hatırlanmasının emredildiği anlaşılırdı. İstiskâ (اِسْتِسْقَاء); suyun yokluğunda veya azlığında su talep etmektir. “İsteska” fiilinin mef'ûlünün hazfedildiği, yani “Rabbinden” veya “su” [istedi] takdirinde olduğu söylenmiştir. Fasih Arapçada bu fiil bazen “kendisinden su istenene”, bazen de “su isteyene” geçişli (müteaddî) kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ’nın: { إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ } “Hani kavmi ondan su istemişti” [A'râf 160] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

وأبيض- يستسقى- الغمام بوجهه ... ثمال اليتامى عصمة للأرامل

O, yüzü suyu hürmetine bulutlardan yağmur dilenilen, yetimlerin sığınağı, dulların koruyucusu ak pak [bir zât]tır.

وتعديته إليهما مثل أن تقول:- استسقى زيد ربه الماء- لم نجدها في شيء من كلام العرب- واللام- متعلقة بالفعل، وهي سببية أي لأجل قومه فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ أي فأجبناه فَقُلْنَا إلخ- والعصا- مؤنث- والألف منقلبة عن- واو- بدليل عصوان وعصوته- أي ضربته بالعصا- ويجمع على أفعل شذوذا وعلى فعول قياسا، فيقال: أعص وعصي، وتتبع حركة- العين- حركة- الصاد- والْحَجَرَ هو هذا الجسم المعروف، وجمعه أحجار وحجار، وقالوا: حجارة، واشتقوا منه فقالوا: استحجر الطين، والاشتقاق من الأعيان قليل جدا. والمراد بهذه- العصا- المسئول عنها في قوله تعالى: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى [طه: ١٧] والمشهور أنها من آس الجنة- طولها عشرة أذرع طول موسى ﵇ لها شعبتان تتقدان في الظلمة، توارثها صاغر عن كابر حتى وصلت إلى شعيب ومنه إلى موسى ﵉، وقيل: رفعها له ملك في طريق مدين، وفي المراد من الْحَجَرَ خلاف، فقال الحسن:

Bu fiilin: “Zeyd, Rabbinden su istedi” demen gibi her ikisine birden [aynı anda] geçişli kılındığına Arap kelamının hiçbir yerinde rastlamadık. [Ayet-i kerimedeki] lâm harf-i cerri fiile müteallıktır ve sebebiyet bildirir; yani kavmi uğruna [su istedi]. { فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “Biz de: 'Asânı taşa vur!' dedik”; yani ona icabet ettik ve “Biz de dedik ki...” buyurduk. Asâ (عَصَا) müennestir; asavân (عَصَوَان) ve asavtühû (عَصَوْتُهُ) -yani ona asâ ile vurdum- deliliyle buradaki elif harfi vâv harfinden dönüşmüştür. Şâz olarak ef'ul (أَفْعُل), kıyasen de fu'ûl (فُعُول) vezninde çoğul yapılır; bu doğrultuda a'sün (أَعْصٍ) ve usıyyün (عُصِيٌّ) denilir ve ayn harfinin harekesi sâd harfinin harekesine tâbi kılınır. Hacer (الْحَجَر) ise bilinen şu taştır; çoğulu ahcâr (أَحْجَار) ve hıcâr (حِجَار) şeklinde gelir. Hıcâre (حِجَارَة) de demişlerdir. Ondan fiil türeterek istehcara't-tîn (اِسْتَحْجَرَ الطِّينُ - çamur taşlaştı) demişlerdir; ancak ayan (somut isimler)den türetme yapmak pek azdır. Bu asâ (العَصَا) ile kastedilen, Allah Teâlâ’nın: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } “Sağ elindeki nedir, ey Mûsâ?” [Tâhâ 17] ayetinde sorulan asâdır. Meşhur olan görüşe göre o, cennet mersin ağacındandır; boyu Mûsâ aleyhisselâm'ın boyu kadar olup on arşındır. Karanlıkta parıldayan iki çatallı ucu vardır. Küçükten büyüğe miras kalarak Şuayb’a, ondan da Mûsâ aleyhimesselâm'a ulaşmıştır. Medyen yolunda bir meleğin bunu ona takdim ettiği de söylenmiştir. Taş (الْحَجَر) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir:

لم يكن حجرا معينا، بل أي حجر ضربه انفجر منه الماء، وهذا أبلغ في الإعجاز وأبين في القدرة، وقال وهب: كان يقرع لهم أقرب حجر فتنفجر، وعلى هذا- اللام- فيه للجنس، وقيل: للعهد، وهو حجر معين حمله معه من الطور مكعب له أربعة أوجه ينبع من كل وجه ثلاثة أعين، لكل سبط عين تسيل في جدول إلى السبط الذي أمرت أن تسقيهم، وكانوا ستمائة ألف ما عدا دوابهم، وسعة المعسكر اثنا عشر ميلا، وقيل: حجر كان عند آدم وصل مع العصا إلى شعيب فدفع إلى موسى، وقيل: هو الحجر الذي فر بثوبه، والقصة معروفة. وقيل: حجر أخذ من قعر البحر خفيف يشبه رأس الآدمي كان يضعه في مخلاته، فإذا احتاج للماء ضربه. والروايات في ذلك كثيرة، وظاهر أكثرها التعارض، ولا ينبني على تعيين هذا الحجر أمر ديني، والأسلم تفويض علمه إلى الله تعالى.

Belirli bir taş değildi; aksine hangi taşa vurduysa ondan su fışkırmıştır. Bu durum, mucize açısından daha beliğ ve kudreti göstermede daha açıktır. Vehb ise şöyle demiştir: Onlara en yakın olan taşa vurur, o da fışkırırdı. Buna göre kelimedeki el-takısı cins içindir. Ahid için olduğu da söylenmiştir; o da Tûr dağından yanında getirdiği, dört yüzü bulunan, her yüzünden üç kaynak kaynayan küp şeklinde belirli bir taştır. Her bir kabile için, suvarılması emredilen kabileye doğru bir ark içinde akan bir pınar vardı. Binekleri hariç altı yüz bin kişiydiler ve ordugâhın genişliği on iki mil idi. Bunun, Âdem’in yanında bulunup asâ ile birlikte Şuayb’a ulaşan, oradan da Mûsâ’ya verilen taş olduğu da söylenmiştir. Elbisesini alıp kaçan taş olduğu da söylenmiştir; kıssa malumdur. Denizin dibinden alınmış, insan başına benzeyen, heybesine koyduğu hafif bir taş olduğu; suya ihtiyaç duyduğunda ona vurduğu da söylenmiştir. Bu husustaki rivayetler pek çoktur ve çoğunun zâhiri birbiriyle çelişmektedir. Bu taşın tayin edilmesine dayanan dinî bir hüküm yoktur; en selametli olanı, bunun ilmini Allah Teâlâ’ya havale etmektir.

فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً عطف على مقدر، أي فضرب فانفلق، ويدل على هذا المحذوف وجود الانفجار، ولو كان ينفجر دون ضرب لما كان للأمر فائدة، وبعضهم يسمي هذه- الفاء- الفصيحة ويقدر شرطا أي فإن ضربت فقد «انفجرت» وفي المغني أن هذا التقدير يقتضي تقدم الانفجار على الضرب، إلا أن يقال: المراد فقد حكمنا

{ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } “Bunun üzerine ondan on iki pınar fışkırdı”; takdir edilen bir ifadeye atıftır; yani [asâsıyla] vurdu ve [taş] yarıldı. Bu mahzuf ifadeye fışkırmanın varlığı delalet eder; şayet vurmaksızın fışkırsaydı emrin bir faydası kalmazdı. Bazı âlimler bu fâ (ف) harfini fâ-i fasîha olarak isimlendirir ve bir şart takdir ederler; yani “Eğer vurursan muhakkak fışkırmıştır.” el-Muğnî’de, bu takdirin fışkırmanın vurmadan önce gerçekleşmesini gerektireceği, ancak “Maksat, senin vurman üzerine fışkırmanın terettüp etmesine hükmettik demektir” denilirse durumun müstesna olacağı belirtilmiştir. Son dönem âlimlerinden biri ise şöyle demiştir: Hiçbir hazif yoktur; aksine

بترتب الانفجار على ضربك، وقال بعض المتأخرين : لا حذف، بل- الفاء- للعطف وإن مقدرة بعد- الفاء- كما هو القياس، بعد الأمر عند قصد السببية، والتركيب من قبيل- زرني فأكرمك- أي اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فإن انفجرت فليكن منك الضرب فالانفجار- ولا يخفى ما في كل حتى قال مولانا مفتي الديار الرومية في الأول إنه غير لائق بجلالة شأن النظم الكريم- والثاني أدهى وأمرّ- والانفجار انصداع شيء من شيء، ومنه الفجر والفجور، وجاء هنا «انفجرت» وفي الأعراف [١٦٠] «انبجست» فقيل: هما سواء وقيل: بينهما فرق وهو أن الانبجاس أول خروج الماء، والانفجار اتساعه وكثرته، أو الانبجاس خروجه من الصلب، والآخر خروجه من اللين، والظاهر استعمالهما بمعنى واحد- وعلى فرض المغايرة- لا تعارض لاختلاف الأحوال، و (من) لابتداء الغاية، والضمير عائد على- الحجر المضروب- وعوده إلى الضرب، و (من) سببية مما لا ينبغي الإقدام عليه، والتاء في- اثنتا- للتأنيث، ويقال: ثنتا إلا أن التاء فيها على ما في البحر للإلحاق، وهذا نظير أنبت، ونبت ولامها محذوفة، وهي ياء لأنها من ثنيت، وقرأ مجاهد وجماعة- ورواه السعدي عن أبي عمرو- عشرة بكسر الشين وهي لغة بني تميم، وقرأ الفضل الأنصاري بفتحها قال ابن عطية:

fışkırmanın senin vurmana terettüp etmesidir. Son dönem âlimlerinden biri ise şöyle demiştir: Hiçbir hazif yoktur; bilakis fâ harfi atıf içindir ve sebebiyet kastedildiğinde emir sîgasından sonraki kıyasa uygun olarak fâ’dan sonra gizli bir in (إِنْ) takdir edilmiştir. Bu terkip: “Beni ziyaret et ki sana ikram edeyim” kabilindendir. Yani: “Asânı taşa vur; şayet fışkırırsa senden vurma, [akabinde] fışkırma meydana gelsin.” Her iki görüşteki sakınca gizli değildir; nitekim Rum diyarı müftüsü Efendimiz birinci görüş hakkında onun Kur'an-ı Kerîm'in yüce nazmının şanına layık olmadığını söylemiştir; ikincisi ise daha vahim ve daha acıdır. İnficâr (اَلْاِنْفِجَار); bir şeyin bir şeyden yarılıp çıkmasıdır; fecr ve fücûr kelimeleri de bundandır. Burada { انْفَجَرَتْ } şeklinde gelmiş, A'râf [160] suresinde ise { انْبَجَسَتْ } “akmaya başladı” şeklinde geçmiştir. İkisinin aynı manada olduğu söylendiği gibi, aralarında fark bulunduğu da söylenmiştir; o da inbicâsın suyun ilk çıkışı, inficârın ise genişleyip çoğalmasıdır. Yahut inbicâs suyun sert maddeden çıkması, diğeri ise yumuşak maddeden çıkmasıdır. Zâhir olan, ikisinin aynı manada kullanılmış olmasıdır. Farklı oldukları varsayılsa bile, hallerin çeşitliliği sebebiyle bir çelişki söz konusu değildir. Min (مِنْ) harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. Zamir ise vurulan taşa râcidir. Zamirin vurma fiiline dönmesi ve min harfinin sebebiyet bildirmesi ise cüret edilmemesi gereken bir yaklaşımdır. İsnetâ (اثْنَتَا) kelimesindeki tâ (ت) harfi te'nis içindir. Sinetâ (ثِنْتَا) da denilir; ancak el-Bahr'da geçtiği üzere buradaki tâ harfi ilhak içindir; bu da enbete (أَنْبَتَ) ile nebete (نَبَتَ) kelimelerinin benzeridir. Lâmu'l-fiili hazfedilmiştir ki o da sâneytü (ثَنَيْتُ) kökünden geldiği için yâ (ي) harfidir. Mücâhid ve bir topluluk -ki bunu es-Sa'dî, Ebû Amr'dan rivayet etmiştir- şîn harfinin kesresiyle aşrete (عِشْرَةَ) şeklinde okumuştur ki bu Benî Temîm'in lügatidir. Fazl el-Ensârî ise şîn'in fethasıyla okumuştur. İbn Atıyye şöyle demiştir:

وهي لغة ضعيفة، ونص بعض النحاة على الشذوذ، ويفهم من بعض المتأخرين أن هذه اللغات في المركب لا في عشرة وحدها، وعبارات القوم لا تساعده، والعين- منبع الماء وجمع على أعين شذوذا وعيون قياسا، وقالوا في أشراف الناس: أعيان، وجاء ذلك في الباصرة قليلا كما في قوله أعيانا لها ومآقيا وهو منصوب على التمييز، وإفراده في مثل هذا الموضع لازم، وأجاز الفراء أن يكون جمعا، وكان هذا العدد دون غيره لكونهم كانوا اثني عشر سبطا وكان بينهم تضاغن وتنافس فأجرى الله تعالى لكل سبط عينا يردها لا يشركه فيها أحد من السبط الآخر دفعا لإثارة الشحناء، ويشير إلى حكمة الانقسام، قوله تعالى: قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وهي جملة مستأنفة مفهمة على أن كل سبط منهم قد صار له مشرب يعرفه فلا يتعدى لمشرب غيره، وأُناسٍ جمع لا واحد له من لفظه، وما ذكر من شذوذ إثبات همزته إنما هو مع الألف واللام، وأما بدونها فشائع صحيح، وعَلِمَ هنا متعدية لواحد أجريت مجرى عرف- ووجد ذلك بكثرة- والمشرب- إما اسم مكان أي محل الشرب، أو مصدر ميمي بمعنى الشرب، وحمله بعضهم على المشروب وهو الماء، وحمله على المكان أولى عند أبي حيان، وإضافة المشرب إليهم لأنه لما تخصص كل مشرب بمن تخصص به صار كأنه ملك لهم وأعاد الضمير في مشربهم على معنى كُلُّ ولا يجوز أن يعود على لفظها لأن- كلّا- متى أضيف إلى نكرة وجب مراعاة المعنى كما في قوله تعالى: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ [الإسراء: ٧١] وقوله:

Bu zayıf bir lügattir ve bazı nahivciler bunun şâz olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Bazı müteahhirûn ulemasından bu lügatlerin tek başına aşra kelimesinde değil mürekkep sayıda olduğu anlaşılmaktadır; fakat ulemanın ibareleri bunu desteklememektedir. Ayn (الْعَيْن); su kaynağıdır; şâz olarak a'yün (أَعْيُن), kıyasen de uyûn (عُيُون) şeklinde çoğul yapılır. İnsanların ileri gelenlerine a'yân (أَعْيَان) demişlerdir. Bu kelime, şairin: “Onun için gözler ve göz pınarları” mısraında olduğu gibi nâdiren göz için de çoğul olarak gelmiştir. Bu kelime temyiz olarak mansubdur ve böylesi bir makamda müfred getirilmesi lazımdır. Ferrâ ise cem olabileceğine cevaz vermiştir. Başka bir sayı değil de bu sayının gelmesi, onların on iki kabile (sıbt) olmalarından ve aralarında kin ile rekabet bulunmasındandır. Allah Teâlâ, husumetin alevlenmesini engellemek için her kabileye gideceği ve diğer kabilenin ortak olmayacağı bir pınar akıtmıştır. Bu taksimin hikmetine Allah Teâlâ’nın şu kavli işaret etmektedir: { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Her topluluk su içeceği yeri bildi.” Bu, onlardan her bir kabilenin bileceği ve başkasının içme yerine tecavüz etmeyeceği bir içme yerine sahip olduğunu bildiren müstakil bir cümledir. Ünâs (أُنَاس); kendi lafzından müfredi olmayan bir çoğuldur. Hemzesinin ispatının şâz olduğuna dair zikredilen husus, sadece elif-lâm ile birliktedir; elif-lâmsız kullanımı ise yaygın ve sahihtir. Alime (عَلِمَ) fiili burada arefe (عَرَفَ) manasında kullanılarak tek mef'ûle geçişli kılınmıştır -ki bu kullanıma çokça rastlanır-. Meşreb (الْمَشْرَب) ise ya ism-i mekândır, yani su içme yeridir; ya da şürb (içmek) manasında mîm'li masdardır. Bazıları bunu meşrûba yani suya hamletmiştir; fakat Ebû Hayyân’a göre bunu mekâna hamletmek daha evladır. Meşrebin onlara izafe edilmesi, her bir içme yerinin tahsis edildiği kimselerle belirlenmesiyle âdeta onların mülkü haline gelmesindendir. Meşrabihim (مَشْرَبَهُمْ) lafzındaki zamiri külle (كُلُّ) kelimesinin manasına döndürmüştür; lafzına döndürmek ise caiz değildir; zira küll kelimesi nekreye izafe edildiğinde manaya riayet etmek vaciptir; nitekim Allah Teâlâ’nın: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” [İsrâ 71] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

وكل أناس سوف تدخل بينهم ... دويهية تصفرّ منها الأنامل

Ve her insan topluluğunun arasına, parmak uçlarını sarartacak dehşetli bir musibet mutlaka girecektir.

ونص على المشرب تنبيها على المنفعة العظيمة التي هي سبب الحياة وإن كان سرد الكلام يقتضي- قد علم كل أناس عينهم- وفي الكلام حذف أي منها لأن قَدْ عَلِمَ صفة- لاثنتا عشرة عينا- فلا بد من رابط، وإنما وصفها به لأنه معجزة أخرى حيث يحدث مع حدوث الماء جداول يتميز بها مشرب كل من مشرب آخر، ويحتمل أن تكون الجملة حالية لا صفة لقوله تعالى: اثْنَتا عَشْرَةَ لئلا يحتاج إلى تقدير العائد وليفيد مقارنة العلم بالمشارب للانفجار، والمشرب حينئذ العين كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ على إرادة القول، وبدأ بالأكل لأن قوام الجسد به، والاحتياج إلى الشرب حاصل عنه، ومِنْ لابتداء الغاية، ويحتمل أن تكون للتبعيض، وفي ذكر الرزق مضافا تعظيم

Sözün akışı { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ عَيْنَهُمْ } [şeklinde olmasını] gerektirse de, hayatın sebebi olan o büyük menfaate dikkat çekmek amacıyla [ayn/kaynak yerine] meşreb (su içilecek yer) açıkça zikredilmiştir. Cümlede bir hazif (gizli öge) vardır; yani { مِنْهَا } [takdirindedir]. Zira { قَدْ عَلِمَ } ifadesi, { اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا } ifadesinin sıfatıdır; dolayısıyla [sıfatı mevsûfa bağlayan] bir rabıta zamire ihtiyaç vardır. Kaynakların bununla nitelenmesi ise bunun ayrı bir mucize olmasındandır; zira suyun çıkmasıyla birlikte, her bir grubun su içeceği yerin diğerininkinden ayırt edilmesini sağlayan küçük arklar/kanallar meydana gelmektedir. Âid zamirin takdirine ihtiyaç duyulmaması ve su içilecek yerlerin bilinmesinin [suyun] fışkırması ile eş zamanlı gerçekleştiğini ifade etmesi için cümlenin, Yüce Allah'ın { اثْنَتَا عَشْرَةَ } kavlinin sıfatı değil, hâl cümlesi olması da muhtemeldir; bu takdirde meşreb, bizzat ayn (kaynak) demektir. { كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ } “Allah'ın rızkından yiyin, için” buyruğu, bir sözün [yani “dedik / deyiniz” ifadesinin] irade edilmesi takdirindedir. Bedenin kıvamı (ayakta durması) onunla sağlandığı ve içme ihtiyacı da ondan neşet ettiği için yemeye öncelikle başlanmıştır. { مِنْ } harf-i cerri, ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; teb‘îz (kısmiyet) için olması da muhtemeldir. Rızkın [Allah lafzına] muzaf kılınarak zikredilmesinde ise [nimetin] bir tazimi

للمنة، وإشارة إلى حصول ذلك لهم من غير تعب ولا تكلف، وفي هذا التفات إذ تقدم فَقُلْنَا اضْرِبْ ولو جرى على نظم واحد لقال من رزقنا، ولو جعل الإضمار قبل كُلُوا مسندا إلى موسى- أي وقال موسى كلوا واشربوا- لا يكون فيه ذلك، والرزق- هنا بمعنى المرزوق وهو الطعام المتقدم من المنّ والسلوى، وبالمشروب من ماء العيون، وقيل: المراد به الماء وحده لأنه يشرب ويؤكل مما ينبت منه ويضعفه أنه لم يكن أكلهم في التيه من زروع ذلك الماء كما يشير إليه قوله تعالى: يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

vurgulanmakta ve bunun kendilerine hiçbir zahmet ve külfet olmaksızın hâsıl olduğuna işaret edilmektedir. Burada bir iltifat sanatı vardır; zira daha önce { فَقُلْنَا اضْرِبْ } “Biz de: 'Vur!' dedik” buyrulmuştu; eğer tek bir üslup üzere devam etseydi “rızkımızdan” derdi. Şayet { كُلُوا } ifadesinden önceki gizli söz Mûsâ’ya isnat edilirse -yani “Mûsâ: Yiyin için dedi” takdirinde olursa- bu iltifat sanatı söz konusu olmaz. Rızık (الرِّزْق) burada merzûk (kendisiyle rızıklanılan şey) manasındadır ki o da zikri geçen menn ve selvâ yiyeceği ile pınarların suyundan oluşan içecektir. Rızık ile sadece suyun kastedildiği de söylenmiştir; çünkü o hem içilir hem de kendisinden biten şeylerden yenilir. Fakat Tîh çölündeki yiyeceklerinin o suyun ziraatinden olmadığını gösteren Allah Teâlâ’nın şu kavli bu görüşü zayıflatır: { يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ }

ولَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ ويلزم عليه أيضا الجمع بين الحقيقة والمجاز إذ يؤول إلى- كلوا واشربوا- من الماء، ويكون نسبة الشرب إليه بإرادة ذاته، والأكل بإرادة ما هو سبب عنه، أو القول بحذف متعلق أحد الفعلين أي كلوا من رزق الله واشربوا من رزق الله، وقول بعض المتأخرين إن رزق الله- عبارة عن الماء، وفي الآية إشارة إلى إعجاز آخر وهو أن هذا الماء كما يروي العطشان يشبع الجوعان فهو طعام وشراب- بعيد غاية البعد، وأقرب منه أن لا يكون كُلُوا وَاشْرَبُوا بتقدير القول من تتمة ما يحكى عنهم بل يجعل أمرا مرتبا على ذكرهم ما وقع وقت الاستسقاء على وجه الشكر والتذكير بقدرة الله تعالى فهو أمر المخاطبين بهذه الحكاية بأكلهم وشربهم مما يرزقهم الله تعالى، وعدم الإفساد بإضلال الخلق، وجمع عرض الدنيا ويكون فضله عما سبق لأنه بيان للشكر المأمور أو نتيجة للمذكور «واحتجت المعتزلة» بهذه الآية على أن الرزق هو الحلال لأن أقل درجات هذا الأمر أن يكون للإباحة فاقتضى أن يكون الرزق مباحا فلو وجد رزق حرام لكان الرزق مباحا وحراما، وأنه غير جائز، والجواب أن الرزق هنا ليس بعام إذا أريد المنّ والسلوى والماء المنفجر من الحجر، ولا يلزم من حلية معين ما من أنواع الرزق حلية جميع الرزق وعلى تسليم العموم يلتزم التبعيض وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ لما أمروا بالأكل والشرب من رزق الله تعالى ولم يقيد ذلك عليهم بزمان ولا مكان ولا مقدار كان ذلك إنعاما وإحسانا جزيلا إليهم، واستدعى ذلك التبسط في المأكل والمشرب نهاهم عما يمكن أن ينشأ عن ذلك وهو الفساد حتى لا يقابلوا تلك النعم بالكفران، والعثى- عند بعض المحققين مجاوزة الحد مطلقا فسادا كان أو لا فهو كالاعتداء، ثم غلب في الفساد ومفسدين على هذا حال غير مؤكدة هو الأصل فيها كما يدل عليه تعريفها وذكر أبو البقاء أن العثي الفساد والحال مؤكدة، وفيه أن مجيء الحال المؤكدة بعد الفعلية خلاف مذهب الجمهور وذهب الزمخشري أن معناه أشد الفساد والمعنى لا تتمادوا في الفساد حال إفسادكم، والمقصد النهي عما كانوا عليه من التمادي في الفساد وهو من أسلوب لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً [آل عمران: ١٣٠] وإلا فالفساد أيضا منكر منهي عنه، وفيه أنه تكلف مستغنى عنه بما ذكرنا، والمراد من الْأَرْضِ عند الجمهور أرض التيه. ويجوز أن يريدها وغيرها مما قدروا أن يصلوا إليها فينالها فسادهم، وجوز أن يريد الأرضين كلها، و (أل) لاستغراق الجنس، ويكون فسادهم فيها من جهة أن كثرة العصيان والإصرار على المخالفات والبطر يؤذن بانقطاع الغيث وقحط البلاد ونزع البركات، وذلك انتقام يعم الأرضين، هذا ثم إن ظاهر القرآن لا يدل على تكرر هذا الاستسقاء ولا الضرب ولا الانفجار فيحتمل أن يكون ذلك متكررا، ويحتمل أن يكون ذلك مرة واحدة والواحدة هي المتحققة. والحكايات في هذا الأمر كثيرة وأكثرها لا صحة له، وقد أنكر بعض الطبيعيين هذه الواقعة. وقال كيف يعقل خروج الماء العظيم الكثير من الحجر الصغير، وهذا المنكر مع أنه لم يتصور قدرة الله تعالى في تغيير الطبائع والاستحالات فقد ترك النظر على طريقتهم إذ قد تقرر عندهم أن حجر المغناطيس يجذب الحديد والحجر الحلاق يحلق الشعر والحجر الباغض للخل ينفر منه، وذلك كله من أسرار الطبيعة وإذا لم يكن مثل ذلك منكرا عندهم فليس يمتنع أن يخلق في حجر آخر قوة جذب الماء من تحت الأرض، ويكون خلق تلك القوة عند ضرب العصا أو عند أمر موسى ﵇ على ما ورد أنه كان بعد

{ لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } “Biz tek bir yemeğe asla sabredemeyiz.” Ayrıca bu durumda hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi gerekir; zira neticede: “Sudan yiyin ve için” manasına gelir; içmenin ona nispet edilmesi bizzat kendisinin iradesiyle, yemenin nispet edilmesi ise onun sebep olduğu şeyin iradesiyle olur. Yahut iki fiilden birinin müteallakının hazfedildiği söylenir; yani “Allah’ın rızkından yiyin ve Allah’ın rızkından için” [demektir]. Bazı müteahhirûn ulemasının: “Allah’ın rızkı sudan ibarettir ve ayette başka bir mucizeye işaret vardır; o da bu suyun susuzluğu giderdiği gibi açlığı da doyurmasıdır, dolayısıyla hem yiyecek hem içecektir” şeklindeki sözü son derece uzaktır. Bundan daha yakını ise, sözün takdiriyle { كُلُوا وَاشْرَبُوا } ifadesinin onlardan nakledilen kıssanın devamı olmayıp, şükür ve Allah Teâlâ’nın kudretini hatırlatma babında istiskâ vaktinde vuku bulan hadiseyi zikretmelerine terettüp eden bir emir kılınmasıdır. Dolayısıyla bu, kıssanın muhataplarına Allah Teâlâ’nın kendilerini rızıklandırdığı şeylerden yemeleri, içmeleri ve mahlukatı saptırıp dünya metaını toplayarak fesat çıkarmamaları yönünde bir emirdir. Bunun önceki kısımdan üstün olması, emredilen şükrün beyanı yahut zikredilenin neticesi olmasındandır. Mutezile bu ayeti rızkın sadece helal olduğuna delil getirmiştir; zira bu emrin en alt derecesi ibâhadır (mubah kılmaktır). Bu da rızkın mubah olmasını gerektirir; şayet haram bir rızık bulunsaydı, rızık hem mubah hem haram olurdu ki bu caiz değildir. Cevap şudur: Menn, selvâ ve taştan fışkıran su kastedildiğinde buradaki rızık genel (âmm) değildir. Rızık türlerinden belirli bir şeyin helal olmasından bütün rızkın helal olması gerekmez. Umumi olduğu kabul edilse bile teb'îz (kısmîlik) iltizam edilir. { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Yeryüzünde fesat çıkararak taşkınlık yapmayın.” Allah Teâlâ’nın rızkından yemeleri ve içmeleri emredilip bu onlara zaman, mekân ve miktar ile sınırlandırılmadığında, bu onlar için büyük bir nimet ve ihsan oldu. Bu da yeme ve içmede geniş davranmayı gerektirdiğinden, bundan doğması muhtemel olan fesadı onlara yasakladı ki bu nimetleri nankörlükle karşılamasınlar. Asâ (العَثَى); bazı muhakkiklere göre fesat olsun veya olmasın mutlak manada haddi aşmaktır; dolayısıyla i'tidâ (saldırganlık) gibidir; sonradan fesat anlamında galip gelmiştir. Müfsidîn (مُفْسِدِينَ) lafzı buna göre tekit edici olmayan hâldir ki tanımının da gösterdiği üzere asıl olan budur. Ebü'l-Bekâ, asy kelimesinin fesat olduğunu ve hâlin tekit edici olduğunu zikretmiştir; fakat fiilî hâlden sonra tekit edici hâlin gelmesi cumhurun mezhebine aykırıdır. Zemahşerî ise bunun manasının en şiddetli fesat olduğu görüşüne varmıştır. Mana: “Fesat çıkardığınız hâlde fesatta ileri gitmeyin” demektir. Maksat, fesatta haddi aşma konusundaki hallerini nehyetmektir; bu da: { لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Faizi kat kat artırılmış olarak yemeyin” [Âl-i İmrân 130] üslubundandır; aksi takdirde fesat da bizzat münker ve yasaklanmış bir şeydir. Bu izahın, zikrettiğimiz şeyle müstağni olunan bir tekellüf olduğu ortadadır. Cumhur nezdinde el-ard (الْأَرْضِ) kelimesinden maksat Tîh arazisidir. Buranın ve fesatlarının ulaşabileceği takdir edilen diğer yerlerin kastedilmiş olması da caizdir. Bütün yeryüzünün kastedilmiş olması da tecviz edilmiştir ve lâm-ı tarif istiğrak-ı cins içindir. Onların oradaki fesadı; isyanın çoğalması, muhalefetlerde ısrar edilmesi ve şımarıklığın yağmurun kesilmesine, beldelerin kuraklığına ve bereketlerin kalkmasına sebep olması cihetindendir ki bu da bütün yeryüzünü kuşatan bir intikamdır. Şunu da belirtelim ki Kur'an'ın zâhiri bu su arayışının, vurmanın ve fışkırmanın tekrar ettiğine delalet etmez. Dolayısıyla bunun tekrarlanmış olması muhtemel olduğu gibi, bir defa olması da muhtemeldir; tahakkuk eden ise bir defa olduğudur. Bu husustaki rivayetler pek çoktur ve çoğunun sıhhati yoktur. Bazı tabiatçılar bu hadiseyi inkâr etmişlerdir. “Küçük bir taştan bu kadar bol ve büyük bir suyun çıkması nasıl akla sığar?” demişlerdir. Bu münkir kimse, Allah Teâlâ’nın tabiatları ve başkalaşımları (istihâleleri) değiştirme kudretini tasavvur edememekle birlikte, kendi metotlarına göre düşünmeyi de terk etmiştir. Zira mıknatıs taşının demiri çektiği, tıraş taşının kılı tıraş ettiği, sirkeye buğzeden taşın ondan kaçındığı onların nezdinde sabittir ve bütün bunlar tabiatın sırlarıdır. Şayet böylesi hususlar onların nezdinde inkâr edilmiyorsa, başka bir taşta yerin altından suyu çekme kuvvetinin yaratılması imkânsız değildir. Bu kuvvetin yaratılması asânın vurulması esnasında yahut Mûsâ aleyhisselâm'ın emri vaktinde olur; nitekim bundan sonra

ذلك يأمره، فينفجر ولا ينافيه انفصاله عن الأرض كما وهم، ويحتمل أيضا أن يقلب الله تعالى- بواسطة قوة أودعها في الحجر- الهواء ماء

ona emreder ve fışkırırdı şeklinde rivayet edilmiştir. Vehmedildiği gibi onun yerden ayrı olması buna engel teşkil etmez. Ayrıca Allah Teâlâ’nın -taşa yerleştirdiği bir kuvvet vasıtasıyla- havayı suya dönüştürmesi de muhtemeldir;

بإزالة اليبوسة عن أجزائه وخلق الرطوبة فيها. والله تعالى على كل شيء قدير، وحظ العارف من الآية أن يعرف الروح الإنسانية وصفاتها في عالم القلب بمثابة موسى وقومه وهو مستسق ربه لإروائها بماء الحكمة والمعرفة وهو مأمور بضرب عصا- لا إله إلا الله- ولها شعبتان من النفي والإثبات تتقدان نورا عند استيلاء ظلمات النفس، وقد حملت من حضرة العزة على حجر القلب الذي هو كالحجارة أو أشد قسوة فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً من مياه الحكمة لأن كلمة- لا إله إلا الله- اثنا عشرة حرفا فانفجر من كل حرف عين قد علم كل سبط من أسباط صفات الإنسان وهي اثنا عشر سبطا من الحواس الظاهرة والباطنة، واثنان من القلب والنفس، ولكل واحد منهم مشرب من عين جرت من حرف من حروف الكلمة، وقَدْ عَلِمَ مشربه ومشرب كل واحد حيث ساقه رائده وقاده قائده فمن مشرب عذب فرات، ومشرب ملح أجاج، والنفوس ترد مناهل التقى والطاعات. والأرواح تشرب من زلال الكشوف والمشاهدات، والأسرار تروى من عيون الحقائق بكأس تجلي الصفات عن ساقي وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً [الإنسان: ٢١] للاضمحلال في حقيقة الذات كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ بأمره ورضاه وَلا تَعْثَوْا في هذا القالب مُفْسِدِينَ بترك الأمر واختيار الوزر وبيع الدين بالدنيا وإيثار الأولى على العقبى وتقديمهما على المولى وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ الظاهر أنه داخل في تعداد النعم وتفصيلها وهو إجابة سؤالهم بقوله تعالى:

bunu da cüzlerindeki kuruluğu giderip onlarda rutubet yaratarak yapar. Allah Teâlâ her şeye kadirdir. Ârifin bu ayetten nasibi; kalp âleminde insanî ruhu ve onun sıfatlarını Mûsâ ve kavmi mesabesinde bilmesidir. O, hikmet ve marifet suyuyla sulanmak üzere Rabbinden su istemektedir; nefsin karanlıkları istila ettiğinde nur saçarak parlayan, nefy ve ispat şeklinde iki şubesi bulunan “Lâ ilâhe illallâh” asâsını vurmakla emrolunmuştur. Bu asâ, izzet huzurundan taş gibi yahut daha katı olan kalp taşı üzerine indirilmiştir. { فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } “Bunun üzerine ondan on iki pınar fışkırdı”; hikmet sularından on iki pınar fışkırdı; çünkü “Lâ ilâhe illallâh” kelimesi on iki harftir ve her bir harften bir pınar fışkırmıştır. İnsan sıfatlarının kabilelerinden her bir kabile -ki bunlar zâhirî ve bâtınî duyulardan on iki kabile, kalp ve nefisten de iki tanedir- kendi su içeceği yeri bilmiştir. Onlardan her birinin bu kelimenin harflerinden birinden akan bir pınardan içme yeri vardır. Kılavuzunun sevk ettiği ve önderinin götürdüğü yere göre herkes kendi içme yerini bilmiştir; kimi tatlı ve susuzluğu gideren pınardan, kimi de tuzlu ve acı pınardan içer. Nefisler takva ve taat havuzlarına varır. Ruhlar keşif ve müşahedelerin berrak sularından içer. Sırlar ise Zât’ın hakikatinde yok olmak için: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” [İnsân 21] sâkisinden sıfatların tecellisi kadehiyle hakikat pınarlarından suya kanar. { كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ } “Allah'ın rızkından yiyin, için”; O'nun emri ve rızasıyla [yiyip için]. { وَلا تَعْثَوْا } “Taşkınlık yapmayın”; bu beden kalıbında emri terk ederek, günahı seçerek, dini dünyaya satarak, dünyayı ahirete tercih edip her ikisini de Mevlâ’nın önüne geçirerek { مُفْسِدِينَ } “fesat çıkaranlar olarak” [taşkınlık yapmayın]. { وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yemeğe asla sabredemeyiz' demiştiniz.” Zâhir olan, bunun nimetlerin sayılması ve tafsilatına dâhil olmasıdır ki o da Allah Teâlâ’nın şu kavliyle onların taleplerine icabet edilmesidir:

اهْبِطُوا إلخ مع استحقاقهم كمال السخط لأنهم كفروا نعمة إنزال الطعام اللذيذ عليهم وهم في التيه من غير كدّ وتعب حيث سألوا ب لَنْ نَصْبِرَ فإنه يدل على كراهيتهم إياه إذ الصبر حبس النفس في المضيق، ولذا أنكر عليه بقوله تعالى: أَتَسْتَبْدِلُونَ إلخ، فالآية في الأسلوب مثل قوله تعالى: وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ إلخ، حيث عاندوا بعد سماع الكلام وأهلكوا، ثم أفاض عليهم نعمة الحياة، قال مولانا الساليكوتي- ومن هذا ظهر ضعف ما قال الإمام الرازي- لو كان سؤالهم معصية لما أجابهم، لأن الإجابة إلى المعصية معصية- وهي غير جائزة على الأنبياء- وإن قوله تعالى: كُلُوا وَاشْرَبُوا أمر إباحة لا إيجاب، فلا يكون سؤالهم غير ذلك الطعام معصية، ووصف الطعام بواحد وإن كانا طعامين الْمَنَّ وَالسَّلْوى اللذين رزقوهما في التيه، إما باعتبار كونه على نهج واحد كما يقال: طعام مائدة الأمير واحد- ولو كان ألوانا شتى- بمعنى أنه لا يتبدل ولا يختلف بحسب الأوقات، أو باعتبار كونه ضربا واحدا لأن الْمَنَّ وَالسَّلْوى من طعام أهل التلذذ والسرف، وكأن القوم كانوا فلاحة فما أرادوا إلا ما ألفوه، وقيل: إنهم كانوا يطبخونهما معا فيصير طعاما واحدا، والقول بأن هذا القول كان قبل نزول السَّلْوى نازل من القول، وأهون منه القول بأنهم أرادوا بالطعام الواحد السَّلْوى لأن الْمَنَّ كان شرابا، أو شيئا يتحلون به، فلم يعدوه طعاما آخر، وإلا نزل القول بأنه عبر بالواحد عن الاثنين كما عبر بالاثنين عن الواحد في نحو يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ

{ اهْبِطُوا } “İnin...” ilâ âhir. Bununla birlikte tam bir gazabı hak etmişlerdi; zira onlar Tîh çölünde hiçbir zahmet ve meşakkat olmaksızın üzerlerine indirilen lezzetli yemek nimetine nankörlük etmişler ve: { لَنْ نَصْبِرَ } “asla sabredemeyiz” diyerek talepte bulunmuşlardı. Zira bu ifade onların o yemekten hoşlanmadıklarını gösterir; çünkü sabır, nefsi darlık içinde tutmaktır. Bu sebeple Allah Teâlâ’nın: { أَتَسْتَبْدِلُونَ } “Değiştirmek mi istiyorsunuz...” kavliyle kınanmışlardır. Ayet üslup bakımından Allah Teâlâ’nın şu kavli gibidir: { وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } “Hani: 'Ey Mûsâ! Sana asla inanmayız' demiştiniz” ilâ âhir; nitekim kelamı işittikten sonra inat etmişler ve helak edilmişler, sonra da Allah üzerlerine hayat nimetini akıtmıştır. Mevlânâ es-Siyâlkûtî şöyle demiştir: İmam Râzî’nin: “Şayet onların talebi masiyet olsaydı onlara icabet etmezdi; zira masiyete icabet etmek masiyettir ve peygamberler hakkında bu caiz değildir. Allah Teâlâ’nın { كُلُوا وَاشْرَبُوا } kavli de vücub değil ibâha emridir; dolayısıyla o yiyeceğin dışındakini istemeleri masiyet olmaz” şeklindeki sözünün zayıflığı buradan açıkça ortaya çıkmıştır. Tîh çölünde kendilerine rızık olarak verilen menn ve selvâ şeklinde iki yemek olmasına rağmen yemeğin “bir” olarak nitelenmesi; ya: “Farklı çeşitlerde de olsa hükümdarın sofrasındaki yemek birdir” denilmesi gibi tek bir tarz üzere olması itibarıyladır; yani vakitlere göre değişmez ve farklılaşmaz manasındadır. Yahut tek bir tür olması itibarıyladır; çünkü menn ve selvâ lezzet ve lüks ehlinin yiyeceğindendir; kavim ise sanki çiftçi takımıydı ve ancak alıştıkları şeyi istediler. İkisini birlikte pişirdikleri ve böylece tek bir yemek haline geldiği de söylenmiştir. Bu sözün selvânın inişinden önce söylendiği iddiası ise düşük bir sözdür. Bundan daha hafifi, menn bir içecek veya tatlandıkları bir şey olduğu için onu başka bir yemek saymayıp tek yemekle selvâyı kastettikleri sözüdür. Aksi takdirde, tıpkı: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ }

[الرحمن: ٢٢] وإنما يخرج من أحدهما- وهو الملح دون العذب- فَادْعُ لَنا رَبَّكَ أي سله لأجلنا- بدعائك إياه- بأن يخرج لنا كذا وكذا- والفاء- لسببية عدم الصبر للدعاء، ولغة بني عامر «فادع» - بكسر العين- جعلوا- دعا من ذوات الياء- كرمى، وإنما سألوا من موسى أن يدعو لهم، لأن دعاء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أقرب للإجابة من دعاء غيرهم، على أن دعاء الغير للغير مطلقا أقرب إليها- فما ظنك بدعاء الأنبياء لأممهم؟ - ولهذا

“İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân 22] ayetinde olduğu gibi -ki bu ikisinden değil tatlıdan değil sadece tuzludan çıkar- ikiden birin kastedildiği gibi birden de ikinin kastedildiği söylenir. { فَادْعُ لَنا رَبَّكَ } “Bizim için Rabbine dua et”; yani O’na dua ederek bizim için bize şunu şunu çıkarmasını O’ndan iste. Fâ (ف) harfi sabredemeyişin duaya sebep olması içindir. Benî Âmir’in lügatinde ayn harfinin kesresiyle “Fed'ı” (فَادْعِ) şeklindedir; deâ (دَعَا) fiilini ramâ (رَمَى) gibi yâ'lı fiillerden kılmışlardır. Mûsâ’dan kendileri için dua etmesini istemeleri, peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- duasının başkalarının duasından icabete daha yakın olmasındandır. Kaldı ki bir kimsenin bir başkası için mutlak duası bile icabete daha yakındır; o halde peygamberlerin ümmetleri için yapacağı duayı var sen düşün! Bu sebeple

قال ﷺ لعمر رضي الله تعالى عنه: «أشركنا في دعائك» وفي الأثر «ادعوني بألسنة لم تعصوني فيها»

sallallâhu aleyhi ve sellem, Ömer radıyallâhu anh'a şöyle buyurmuştur: { أشركنا في دعائك } “Bizi de duana ortak et.” Rivayette de şöyle gelmiştir: { ادعوني بألسنة لم تعصوني فيها } “Bana, kendileriyle Bana isyan etmediğiniz dillerle dua edin.”

وحملت على ألسنة الغير، والتعرض لعنوان الربوبية لتمهيد مبادئ الإجابة، وقالوا: رَبَّكَ ولم يقولوا: ربنا، لأن في ذلك من الاختصاص به ما ليس فيهم

Bu [ifade] başkalarının dillerine hamledilmiştir. [Ayrıca] rubûbiyyet vasfına yer verilmesi kabul sebeplerini hazırlamak içindir. “Rabbimiz” demeyip { رَبَّكَ } “Rabbine” demişlerdir; çünkü bunda, kendilerinde bulunmayan ve ona (Mûsâ’ya) mahsus kılınan [ayrıcalıklar] vardır.

من مناجاته وتكليمه وإيتائه التوراة، فكأنهم قالوا: ادع لنا المحسن إليك بما لم يحسن به إلينا، فكما أحسن إليك من قبل نرجو أن يحسن إليك في إجابة دعائك.

o da O’nunla münacatta bulunması, O’nun kendisiyle konuşması ve ona Tevrat’ı vermesidir. Âdeta şöyle demişlerdir: “Bize ihsan etmediği şeylerle sana ihsan eden zâta bizim için dua et; daha önce sana ihsan ettiği gibi duanın kabulünde de sana ihsan edeceğini umarız.”

يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها المراد- بالإخراج- المعنى المجازي اللازم للمعنى الحقيقي، وهو الإظهار بطريق الإيجاد- لا بطريق إزالة الخفاء- والحمل على المعنى الحقيقي يقتضي مخرجا عنه، وما يصلح له هاهنا هو الْأَرْضُ وبتقديره يصير الكلام سخيفا، ويُخْرِجْ مجزوم لأنه جواب الأمر، وجزمه- بلام الطلب- محذوفة لا يجوز عند البصريين، ومِنْ الأولى تبعيضية أي مأكولا بعض ما تُنْبِتُ وادعى الأخفش زيادتها- وليس بشيء- وما موصولة والعائد محذوف، أي تنبته، وجعلها مصدرية لم يجوزه أبو البقاء- لأن المقدر جوهر- ونسبة- الإنبات- إلى الْأَرْضُ مجاز من باب النسبة إلى القابل. وقد أودع الله تعالى في الطبقة الطينية من الأرض- أو فيها- قوة قابلة لذلك، وكون القوة القابلة مودعة في الحب دون التراب ربما يفضي إلى القول بقدم الحب بالنوع، ومِنْ الثانية بيانية، فالظرف مستقر واقع موقع الحال، أي كائنا من بَقْلِها. وقال أبو حيان: تبعيضية واقعة موقع البدل من كلمة ما فالظرف لغو متعلق يُخْرِجْ وعلى التقديرين- كما قال الساليكوتي- يفيد أن المطلوب إخراج بعض هؤلاء، ولو جعل بيانا لما أفاده مِنْ التبعيضية- كما قاله المولى عصام الدين- لخلا الكلام عن الإفادة المذكورة، وأوهم أن المطلوب إخراج جميع هؤلاء لعدم العهد- والبقل- جنس يندرج فيه النبات الرطب مما يأكله الناس والإنعام، والمراد به هنا أطايب البقول التي يأكلها الناس- والقثاء- هو هذا المعروف، وقال الخليل: هو الخيار، وقرأ يحيى بن وثاب وغيره- بضم القاف- وهو لغة- والفوم- الحنطة- وعليه أكثر الناس- حتى قال الزجاج: لا خلاف عند أهل اللغة أن- الفوم- الحنطة، وسائر الحبوب التي تختبز يلحقها اسم- الفوم- وقال الكسائي وجماعة: هو الثوم، وقد أبدلت- ثاؤه فاء- كما في- جدث وجدف- وهو بالبصل والعدس أوفق- وبه قرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه- ونفس شيخنا- عليه الرحمة- إليه تميل، والقول بأنه الخبز يبعده الإنبات من الْأَرْضُ وذكره مع البقل وغيره وما في المعالم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من أن- الفوم- الخبز يمكن توجيهه بأن معناه أنه يقال عليه، ووجه ترتيب النظم أنه ذكر أولا ما هو جامع للحرارة والبرودة والرطوبة واليبوسة- وهو البقل- إذ منه ما هو بارد رطب- كالهندبا- ومنه ما هو حار يابس- كالكرفس والسذاب- ومنه ما هو حار وفيه رطوبة، كالنعناع «وثانيا» ما هو بارد رطب- وهو القثاء- «وثالثا» ما هو حار يابس- وهو الثوم- «ورابعا» ما هو بارد يابس- وهو العدس- «وخامسا» ما هو حار رطب- وهو البصل- وإذا طبخ صار باردا رطبا عند بعضهم، أو يقال: إنه ذكر أولا ما يؤكل من غير علاج نار، وذكر بعده ما يعالج به مع ما ينبغي فيه ذلك ويقبله.

{ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها } “Bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, buğdayından/sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın.” İhrâc (çıkarmak) ile kastedilen, hakiki mananın lazımı olan mecazi manadır ki o da gizliliği giderme yoluyla değil, icat yoluyla izhar etmektir. Hakiki manaya hamletmek kendisinden çıkarılan bir yeri gerektirir; burada buna elverişli olan da el-ard (الْأَرْضُ) kelimesidir ve bu takdirle söz zayıf düşer. { يُخْرِجْ } cezm edilmiştir; çünkü emrin cevabıdır. Basralılara göre mahzuf talep lâmı ile meczum olması caiz değildir. Birinci min (مِنْ) harfi teb'îz içindir; yani yerin bitirdiği şeylerin bir kısmından yenilen bir şey [çıkarsın]. Ahfeş onun zâit olduğunu iddia etmiştir ki bu bir değer taşımaz. Mâ (ما) ismi mevsûldür ve sılâdaki zamir mahzuftur; yani “onun bitirdiği şey”. Onu masdariyye kılmayı Ebü'l-Bekâ tecviz etmemiştir; zira takdir edilen şey bir cevherdir (somut varlıktır). İnbiâtın (bitirmenin) toprağa nispet edilmesi, kâbile (kabul edene) nispet kabilinden mecazdır. Allah Teâlâ yeryüzünün killi tabakasına -yahut bizzat toprağa- bunu kabul edici bir kuvvet yerleştirmiştir. Kabul edici kuvvetin toprağa değil de tohuma yerleştirilmiş olması durumu, belki de tohumun tür bakımından kadîm olduğu sözüne götürür. İkinci min (مِنْ) beyâniyyedir; zarf-ı müstakar olup hâl makamına geçmiştir; yani baklinden (sebzesinden) olan [şeyler]. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Teb'îz içindir ve mâ kelimesinden bedel makamındadır; zarf ise lağv olup { يُخْرِجْ } fiiline müteallıktır. Siyâlkûtî’nin belirttiği gibi her iki takdire göre de talep edilenin bunlardan bir kısmı olduğunu ifade eder. Şayet Mevlâ Isâmüddîn’in dediği gibi teb'îz bildiren min harfinin ifade ettiği şeyin beyanı kılınsaydı, kelam zikredilen faydadan yoksun kalır ve ahid bulunmadığından bunların tamamının çıkarılmasının talep edildiği vehmini verirdi. Bakl (البَقْل); insanların ve hayvanların yediği taze bitkileri içine alan bir cinstir; burada kastedilen ise insanların yediği lezzetli sebzelerdir. Kıssâ' (القِثَّاء); bilinen şu acurdur; Halîl ise onun hıyar olduğunu söylemiştir. Yahyâ b. Vessâb ve başkaları kāf harfinin zammesiyle okumuşlardır ki bu da bir lügattir. Fûm (الفُوم); buğdaydır -ki insanların çoğu bu görüştedir-; hatta Zeccâc: “Lügat ehli nezdinde fûmun buğday olduğu ve ekmek yapılan diğer bütün tahılların fûm ismine dâhil olduğu hususunda ihtilaf yoktur” demiştir. Kisâî ve bir topluluk ise bunun sarmısak (ثُوم) olduğunu; cedes (جَدَث) ve cedef (جَدَف) kelimelerinde olduğu gibi se (ث) harfinin fe (ف) harfine dönüştüğünü söylemişlerdir. Soğan ve mercimekle daha uyumlu olan da budur; İbn Mes'ûd radıyallâhu anh da böyle okumuştur ve şeyhimizin -ona rahmet olsun- gönlü de buna meyletmektedir. Bunun ekmek olduğu sözünü ise yerden bitme ifadesi ve sebze ile birlikte zikredilmesi uzak kılar. Meâlim'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan fûmun ekmek olduğuna dair nakledilen rivayet, ona da bu ismin verilebileceği şeklinde tevcih edilebilir. Nazmın tertip ediliş tarzı şöyledir: İlk olarak sıcaklık, soğukluk, yaşlık ve kuruluk özelliklerini kendinde toplayan şey -yani bakl (sebze)- zikredilmiştir; zira onun hindiba gibi soğuk ve yaş olanı, kereviz ve sedef otu gibi sıcak ve kuru olanı, nane gibi sıcak olup kendisinde yaşlık bulunanı vardır. İkinci olarak soğuk ve yaş olan kıssâ' (acur) zikredilmiştir. Üçüncü olarak sıcak ve kuru olan sarmısak zikredilmiştir. Dördüncü olarak soğuk ve kuru olan mercimek zikredilmiştir. Beşinci olarak ise sıcak ve yaş olan soğan zikredilmiştir ki bazı tabiplere göre pişirildiğinde soğuk ve yaş hale gelir. Yahut şöyle denilir: İlk önce ateş müdahalesi olmadan yenen şey zikredilmiş, ardından ateşle işlenen ve buna elverişli olup bunu kabul eden şeyler zikredilmiştir.

قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ استئناف وقع جوابا عن سؤال مقدر، كأنه قيل: فماذا قال لهم؟ فقيل قال: أَتَسْتَبْدِلُونَ إلخ، والقائل إما الله تعالى على لسان موسى ﵇، ويرجحه كون المقام مقام تعداد النعم، أو موسى نفسه- وهو الأنسب بسياق النظم- والاستفهام للإنكار، والاستبدال الاعتياض.

{ قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Daha hayırlı olanı, daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz?'” Takdir edilen bir soruya cevap olarak gelen bir istinaftır; âdeta: “Onlara ne dedi?” denilmiş, buna karşılık: “Dedi ki: Değiştirmek mi istiyorsunuz...” buyrulmuştur. Söyleyen zât; makamın nimetleri sayma makamı olmasının tercih ettirdiği üzere ya Mûsâ aleyhisselâm'ın diliyle bizzat Allah Teâlâ’dır, yahut nazmın siyakına daha uygun olan şekliyle Mûsâ’nın kendisidir. İstifham inkâr içindir; istibdâl (اَلْاِسْتِبْدَال) ise bir şeyi diğeriyle değiştirmektir.

«فإن قلت» كونهم لا يصبرون عَلى طَعامٍ واحِدٍ افهم طلب ضم ذلك إليه- لا استبداله به- أجيب بأن قولهم: لَنْ نَصْبِرَ يدل على كراهتهم ذلك الطعام، وعدم الشكر على النعمة دليل الزوال، فكأنهم طلبوا زوالها ومجيء غيرها، وقيل: إنهم طلبوا ذلك، وخطابهم بهذا إشارة إلى أنه تعالى إذا أعطاهم ما سألوا منع عنهم (المن والسلوى) فلا يجتمعان، وقيل: الاستبدال في المعدة- وهو كما ترى- وقرأ أبيّ- أتبدلون- وهو مجاز، لأن التبديل ليس لهم- إنما ذلك إلى الله تعالى- لكنهم لما كانوا يحصل التبديل بسؤالهم جعلوا مبدلين، وكان المعنى أتسألون

“Şayet dersen ki”: Onların tek bir yemeğe sabredememeleri, onu başkasıyla değiştirmeyi değil, onun yanına bunları da katmayı talep ettiklerini hissettirir. Cevap olarak denilir ki: Onların { لَنْ نَصْبِرَ } “asla sabredemeyiz” sözü o yemeği kerih gördüklerine delalet eder; nimete şükretmemek ise onun zevalinin delilidir; âdeta onun zevalini ve yerine başkasının gelmesini talep etmişlerdir. Doğrudan bunu talep ettikleri de söylenmiştir; onlara yapılan bu hitap ise, istedikleri şeyi Allah Teâlâ’nın kendilerine vermesi halinde menn ve selvâyı onlardan engelleyeceğine, ikisinin bir arada bulunmayacağına bir işarettir. Değiştirmenin midede olduğu da söylenmiştir ki bunun durumu ortadadır. Übeyy [b. Ka'b]: “Etebeddelûne” (أَتُبَدِّلُونَ) şeklinde okumuştur. Bu mecazdır; çünkü tebdil onların elinde olmayıp ancak Allah Teâlâ’ya aittir; fakat tebdil onların talebiyle hâsıl olduğu için bizzat değiştirenler kılınmışlardır. Sanki mana: “Daha aşağı olanın tebdil edilmesini mi istiyorsunuz...” şeklinde olmuştur.

تبديل الذي إلخ، والَّذِي مفعول تَسْتَبْدِلُونَ وهو الحاصل، والَّذِي دخلت عليه الباء هو الزائل، وهو أَدْنى صلة الَّذِي وهو هنا واجب الإثبات- عند البصريين- إذ لا طول، وأَدْنى إما من الدنو أو مقلوب من الدون، وهو على الثاني ظاهر، وعلى الأول مجاز استعير فيه الدنو بمعنى القرب المكاني للخسة كما استعير البعد للشرف، فقيل: بعيد المحل بعيد الهمة، ويحتمل أن يكون مهموزا من الدناءة، وأبدلت فيه- الهمزة ألفا- ويؤيده قراءة زهير والكسائي «أدنأ» بالهمزة، وأريد بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ الْمَنَّ وَالسَّلْوى ومعنى خيرية هذا المأكول بالنسبة إلى ذلك غلاء قيمته وطيب لذته، والنفع الجليل في تناوله، وعدم الكلفة في تحصيله، وخلوه عن الشبهة في حله اهْبِطُوا مِصْراً جملة محكية بالقول كالأولى، وإنما لم يعطف إحداهما على الأخرى في المحكي لأن الأولى خبر معنى، وهذه ليست كذلك، ولكونها كالمبينة لها فإن الإهباط طريق الاستبدال، هذا إذا جعل الجملتان من كلام الله تعالى أو كلام موسى، وإن جعل إحداهما من موسى والأخرى من الله تعالى، فوجه الفصل ظاهر، والوقف على خير كاف «على الأول» وتام «على الثاني» والهبوط يجوز أن يكون مكانيا بأن يكون التيه أرفع من المصر، وأن يكون رتبيا، وهو الأنسب بالمقام، وقرىء اهْبِطُوا بضم الهمزة والباء- والمصر- البلد العظيم وأصله الحد والحاجز بين الشيئين، قال:

{ الَّذِي } kelimesi { تَسْتَبْدِلُونَ } fiilinin mef'ûlüdür ve ele geçen şeydir; başına bâ (ب) harfi giren { بِالَّذِي } ise elden çıkacak olandır. { هُوَ أَدْنى } ifadesi { الَّذِي } mevsûlünün sılasıdır ve -Basralılara göre- bir uzunluk bulunmadığından burada zamirin ispatı vaciptir. Ednâ (أَدْنَى); ya dünüv (yakınlık) kökündendir yahut dûn (aşağı) kelimesinden kalb yoluyla türetilmiştir. İkinciye göre anlam açıktır; birinciye göre ise mekânsal yakınlık manasındaki dünüv, şereflilik için uzaklığın istiare edilmesi gibi bayağılık için istiare edilmiş bir mecazdır; nitekim: “Makamı uzak/yüce, himmeti yüce” denilir. Denâet (bayağılık) kökünden hemzeli olması ve hemzenin elife dönüştürülmüş olması da muhtemeldir; Züheyr ve Kisâî’nin hemzeyle “edne'e” (أَدْنَأَ) şeklindeki kıraati de bunu destekler. { بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “daha hayırlı olan” ile menn ve selvâ kastedilmiştir. Bu yiyeceğin diğerine göre daha hayırlı olmasının manası; değerinin yüksekliği, lezzetinin güzelliği, yenilmesindeki büyük fayda, elde edilmesinde külfetin bulunmayışı ve helalliğinde hiçbir şüphenin olmamasıdır. { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin”; birincisi gibi sözle hikâye edilen bir cümledir. Hikâye edilen sözde birinin diğerine atfedilmemesi, birincisinin mana bakımından haber olması, bunun ise öyle olmaması ve âdeta onu açıklayıcı konumunda bulunmasındandır; zira şehre iniş değiştirmeye giden yoldur. Bu, her iki cümlenin Allah Teâlâ’nın kelamı yahut Mûsâ’nın kelamı kılınması halindedir. Şayet biri Mûsâ’nın diğeri Allah Teâlâ’nın kelamı kılınırsa, cümlenin fasl edilme (atıfsız bırakılma) veçhi açıktır. “Hayr” kelimesi üzerinde durmak birinciye göre kâfî, ikinciye göre ise tâmdır. Hubût (inmek); Tîh çölünün şehirden daha yüksekte olması sebebiyle mekânsal olabileceği gibi, makam bakımından da olabilir ki buraya en uygun olanı budur. Hemzenin ve bâ harfinin zammesiyle “Uhbutû” (اُهْبُطُوا) şeklinde de okunmuştur. Mısr (المِصْر); büyük şehirdir; aslı ise iki şey arasındaki sınır ve engeldir; şair şöyle demiştir:

وجاعل الشمس (مصرا) لا خفاء به ... بين النهار وبين الليل قد فصلا

Güneşi gündüz ile gece arasında şüpheye yer bırakmayacak şekilde ayıran bir sınır (mısr) kılmıştır; muhakkak ki [o ikisini] ayırmıştır.

وإطلاقه على البلد لأنه ممصور أي محدود، وأخذه من مصرت الشاة أمصرها- إذا حلبت كل شيء في ضرعها- بعيد، وحكي عن أشهب أنه قال: قال لي مالك: هي مصر قرتيك مسكن فرعون- فهو إذا علم- وأسماء المواضع قد تعتبر من حيث المكانية فتذكر، وقد تعتبر من حيث الأرضية فتؤنث، فهو- إن جعل علما- فإما باعتبار كونه بلدة، فالصرف مع العلمية، والتأنيث لسكون الوسط، وإما باعتبار كونه- بلدا- فالصرف على بابه، إذ الفرعية الواحدة لا تكفي في منعه، ويؤيد ما قاله الإمام مالك رضي الله تعالى عنه أنه في مصحف ابن مسعود «مصر» بلا- ألف بعد الراء- ويبعده أن الظاهر من التنوين التنكير، وأن قوله تعالى: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ [المائدة: ٢١] يعني الشام التي كتب الله تعالى لكم للوجوب- كما يدل عليه عطف النهي- وذلك يقتضي المنع من دخول أرض أخرى، وأن يكون الأمر بالهبوط مقصورا على بلاد التيه- وهو ما بين بيت المقدس إلى قنسرين- ومن الناس من جعل مصر معرب- مصرائيم- كاسرائيل اسم لأحد أولاد نوح ﵇ وهو أول من اختطها- فسميت باسمه، وإنما جاز الصرف حينئذ لعدم الاعتداد بالعجمة لوجود التعريب والتصرف فيه فافهم وتدبر فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ تعليل للأمر بالهبوط، وفي البحر أنها جواب للأمر- وكما يجاب بالفعل يجاب بالجملة- وفي ذلك محذوفان ما يربط الجملة بما قبلها، والضمير العائد على ما والتقدير، فإن لكم فيها ما سألتموه، والتعبير عن الأشياء المسئولة ب ما للاستهجان بذكرها، وقرأ النخعي ويحيى سَأَلْتُمْ بكسر السين.

Beldelere bu ismin verilmesi sınırlanmış (memsûr) olmasındandır. Koyunun memesindeki her şeyi sağdığında kullanılan masartü'ş-şâte (مَصَرْتُ الشَّاةَ) kökünden alınması ise uzaktır. Eşheb’den rivayet edildiğine göre Mâlik kendisine şöyle demiştir: “O senin iki köyün olan Mısır’dır; Firavun’un meskenidir.” Bu takdirde o özel isimdir (alemdir). Mekân isimleri bazen mekân ciheti gözetilerek müzekker, bazen de arz (toprak) ciheti gözetilerek müennes kabul edilir. Şayet alem kılınırsa; ya belde olması itibarıyladır ki alemiyetle birlikte tenvin alması ve vasatının sakin olması sebebiyle gayrimunsarıf olması caizdir; yahut beled (şehir) olması itibarıyladır ki aslı üzere tenvinlidir; çünkü tek bir fer'iyet gayrimunsarıf olmaya yetmez. İmam Mâlik radıyallâhu anh'ın sözünü İbn Mes'ûd’un mushafında râ harfinden sonra elif olmaksızın “Mısra” (مِصْرَ) şeklinde yer alması destekler. Tenvinin zâhirinin nekreliği iktiza etmesi ve Allah Teâlâ’nın: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Mukaddes toprağa girin” [Mâide 21] -yani Allah’ın sizin için yazdığı Şam topraklarına- kavlinin vücub ifade etmesi -ki nehyin atfedilmesi de buna delalet eder- başka bir toprağa girmenin yasaklanmasını ve inme emrinin Tîh beldelerine -ki Beytülmakdis ile Kınnesrîn arasıdır- has kılınmasını gerektirmesi ise bunu uzak kılar. İnsanlardan bazıları Mısır kelimesini, İsrâil gibi Nûh aleyhisselâm'ın çocuklarından birinin adı olan Mısrâîm kelimesinin muarrebi kılmışlardır ki bu beldenin sınırlarını ilk çizen o olduğu için onun adıyla anılmıştır. Bu takdirde tenvin alabilmesi, ta'rib ve tasarruf bulunduğu için acemilik vasfının dikkate alınmamasındandır; iyi anla ve tefekkür et! { فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ } “Çünkü istediğiniz şeyler orada vardır”; şehre inme emrinin gerekçesidir. el-Bahr'da bunun emrin cevabı olduğu belirtilmiştir; zira fiille cevap verildiği gibi cümle ile de cevap verilir. Bu ifadede iki hazif vardır: Cümleyi öncesine bağlayan bağlaç ile mâ lafzına dönen zamir; takdiri ise: “Çünkü orada istediğiniz şeyler sizin içindir.” İstenilen şeylerin mâ (ما) ile ifade edilmesi, onları zikretmenin çirkinliğine dikkat çekmek içindir. Nahâî ve Yahyâ, sîn harfinin kesresiyle “Seiltüm” (سَئِلْتُمْ) şeklinde okumuşlardır.

وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ أي جعل ذلك محيطا بهم إحاطة القبة بمن ضربت عليه، أو ألصق بهم من ضرب الطين على الحائط ففي الكلام استعارة بالكناية حيث شبه ذلك بالقبة أو بالطين، وضُرِبَتْ استعارة تبعية تحقيقية لمعنى الإحاطة والشمول أو اللزوم واللصوق بهم، وعلى الوجهين فالكلام كناية عن كونهم أذلاء متصاغرين، وذلك بما ضرب عليهم من الجزية التي يؤدونها عن يد وهم صاغرون، وبما ألزموه من إظهار الزي ليعلم أنهم يهود ولا يلتبسوا بالمسلمين وبما طبعوا عليه من فقر النفس وشحها فلا ترى ملة من الملل أحرص منهم، وبما تعودوا عليه من إظهار سوء الحال مخافة أن تضاعف عليهم الجزية إلى غير ذلك مما تراه في اليهود اليوم، وهذا الضرب مجازاة لهم

{ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } “Onların üzerlerine zillet ve meskenet (aşağılık ve yoksulluk) vuruldu/damgalandı”; yani kubbenin, üzerine kurulduğu kimseyi çepeçevre kuşatması gibi bu durum onları kuşatıcı kılındı yahut duvara vurulan çamurun yapışması gibi onlara yapıştırıldı. Kelamda bu hal kubbeye veya çamura benzetilerek istiare-i bi'l-kinâye yapılmıştır. { ضُرِبَتْ } lafzı ise ihata ve şümul manasına yahut lüzum ve yapışma manasına tahkîkî tebeî istiaredir. Her iki veche göre de söz onların zelil ve hakir kimseler olmalarından kinayedir. Bu da boyun büküp küçülerek kendi elleriyle ödedikleri cizye ile, Yahudi olduklarının bilinmesi ve Müslümanlarla karışmamaları için kıyafetlerini belli etmeye mecbur tutulmalarıyla, fıtratlarına yerleşen nefis fakirliği ve cimrilikle -ki hiçbir milleti onlardan daha haris göremezsin- ve cizyeleri katlanmasın korkusuyla kötü hal izhar etmeye alışmalarıyla ve bugün Yahudilerde gördüğün diğer hallerle gerçekleşmiştir. Bu vurulma, onlara

على كفران تلك النعمة، وبهذا ارتبطت الآية بما قبلها، وإنما أورد ضمير الغائب للإشارة إلى أن ذلك راجع إلى جميع اليهود، وشامل للمخاطبين، بقوله تعالى: فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ ولمن يأتي بعدهم إلى يوم القيامة فليس من قبيل الالتفات على ما وهم وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ أي نزلوا وتمكنوا بما حل بهم من البلاء والنقم في الدنيا، أو بما تحقق لهم من العذاب في العقبى أو بما كتب عليهم من المكاره فيهما- أو رجعوا بغضب- أي صار عليهم، ولذا لم يحتج إلى اعتبار المرجوع إليه، أو صاروا أحقاء به، أو استحقوا العذاب بسببه- وهو بعيد- وأصل- البواء- بالفتح والضم مساواة الأجزاء ثم استعمل في كل مساواة فيقال: هو بواء فلان أي كفؤه، ومنه بؤ- لشسع نعل كليب-

o nimete nankörlük etmelerinin bir cezasıdır; ayet bu sebeple öncesine bağlanmıştır. Gāib zamirinin getirilmesi; bu hükmün bütün Yahudilere râci olduğuna, Allah Teâlâ’nın: { فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ } “Çünkü istediğiniz şeyler sizin içindir” kavlinin muhataplarını ve kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelecek olanları kapsadığına işaret etmek içindir; dolayısıyla vehmedildiği gibi iltifat kabilinden değildir. { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir gazaba uğradılar”; yani dünyada başlarına gelen bela ve musibetler sebebiyle, yahut ahirette onlar için kesinleşen azap sebebiyle, yahut her ikisinde üzerlerine yazılan hoşnutsuzluklar sebebiyle oraya yerleştiler ve karar kıldılar. Yahut bir gazapla geri döndüler; yani üzerlerine gazap hâsıl oldu, bu sebeple kendisine dönülen yeri dikkate almaya gerek kalmadı. Yahut ona layık oldular, yahut onun sebebiyle azabı hak ettiler ki bu uzaktır. Bevâ' (البَوَاء) kelimesinin aslı fetha ve zamme ile cüzlerin eşitliğidir; sonra her türlü eşitlikte kullanılmıştır; nitekim: “O filancanın bevâıdır”, yani dengidir denilir. “Kuleyb’in ayakkabı bağına karşılık denk ol!” sözü de bundandır;

وحديث «فليتبوأ مقعده من النار»

{ فليتبوأ مقعده من النار } “Ateşteki yerine hazırlansın/yerleşsin” hadisi de bu köktendir.

وفي وصف الغضب بكونه من الله تعالى تعظيم لشأنه بعد تعظيم وتفخيم بعد تفخيم ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ أشار بذلك إلى ما سبق من ضرب الذلة والمسكنة والبوء بالغضب العظيم، وإنما بعّده لبعد بعضه حتى لو كان إشارة إلى البوء لم يكن على لفظ البعيد، أو للإشارة إلى أنهم أدركتهم هذه الأمور مع بعدهم عنها لكونهم أهل الكتاب. أو للإيماء إلى بعدها في الفظاعة، والباء للسببية وهي داخلة على المصدر المؤول ولم يعبر به، وعبر بما عبر تنبيها على تجدد الكفر والقتل منهم حينا بعد حين واستمرارهم عليهما فيما مضى، أو لاستحضار قبيح صنعهم و «الآيات» إما المعجزات مطلقا أو التسع التي أتى بها موسى ﵇ أو ما جاء به من التسع وغيرها، أو آيات الكتب المتلوة مطلقا، أو التوراة أو آيات منها كالآيات التي فيها صفة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم. أو التي فيها الرجم أو القرآن، وفي إضافة الآيات إلى اسمه تعالى زيادة تشنيع عليهم، وبدأ سبحانه بكفرهم بآياته لأنه أعظم كل عظيم، وأردفه بقتلهم النبيين لأنه كالمنشأ له، وأتى بالنبيين الظاهر في القلة دون الأنبياء الظاهر في الكثرة إذ الفرق بين الجمعين إذا كانا نكرتين وأما إذا دخلت عليهما (أل) فيتساويان- كما في البحر- فلا يرد أنهم قتلوا ثلاثمائة نبي في أول النهار، وأقاموا سوقهم في آخره، وقيد القتل بغير الحق مع أن قتل الأنبياء لا يكون إلا كذلك للإيذان بأن ذلك بغير الحق عندهم إذ لم يكن أحد معتقدا حقية قتل أحد منهم ﵈، وإنما حملهم عليه حب الدنيا، واتباع الهوى، والغلو في العصيان، والاعتداء فاللام في الحق على هذا للعهد، وقيل: الأظهر أنها للجنس، والمراد بغير حق أصلا إذ لام الجنس المبهم كالنكرة، ويؤيده ما في آل عمران [٢١] (بغير حق) فيفيد أنه لم يكن حقا باعتقادهم أيضا ويمكن أن يكون فائدة التقييد إظهار معايب صنيعهم فإنه قتل النبي ثم جماعة منهم ثم كونه بغير الحق، وهذا أوفق بما هو الظاهر من كون المنهي القتل بغير الحق في نفس الأمر سواء كان حقا عند القاتل أو لا إلا أن الاقتصار على القتل بغير الحق عندهم أنسب للتعريض بما هم فيه على ما قيل، والقول: بأنه يمكن أن يقال- لو لم يقيد بغير الحق لأفاد أن من خواص النبوة أنه لو قتل أحدا بغير حق لا يقتص، ففائدة التقييد أن يكون النظم مفيدا لما هو الحكم الشرعي- بعيد كما لا يخفى، قال بعض المتأخرين: هذا كله إذا كان الغير بمعنى النفي- أي بلا حق، أما إذا كان بمعناه- أي بسبب أمر مغاير للحق أي الباطل- فالتقييد مفيد لأن قتلهم النبيين بسبب الباطل وحمايته، وقريب من هذا ما قاله القفال: من أنهم كانوا يقولون: إنهم كاذبون وإن معجزاتهم تمويهات ويقتلونهم بهذا السبب وبأنهم يريدون إبطال ما هم عليه من الحق بزعمهم، ولعل ذلك غالب أحوالهم وإلا فشعياء، ويحيى، وزكريا ﵈ لم يقتلوا لذلك، وإنما قتل شعياء لأن ملكا من بني إسرائيل لما مات مرج أمر بني إسرائيل، وتنافسوا الملك، وقتل بعضهم بعضا فنهاهم ﵇ فبغوا عليه وقتلوه، ويحيى ﵇ إنما قتل لقصة تلك الامرأة لعنها الله تعالى، وكذلك زكريا لأنه لما قتل ابنه انطلق هاربا فأرسل الملك في طلبه غضبا لما حصل لامرأته من قتل ابنه فوجد في جوف شجرة ففلقوا الشجرة معه فلقتين طولا بمنشار، ثم الظاهر أن الجار والمجرور مما

Gazabın Allah Teâlâ’dan olarak nitelenmesi, onun şanını ta'zim üstüne ta'zim ve tefhim üstüne tefhim etmektir. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir.” Zâlike (ذلِكَ) ile zillet ve meskenetin vurulması ile büyük gazaba uğramaktan ibaret olan önceki duruma işaret edilmiştir. Bir kısmının uzaklığı sebebiyle uzağa işaret lafzı getirilmiştir; hatta gazaba uğramaya işaret olsa bile uzak lafzıyla gelmezdi. Yahut ehl-i kitap olmaları hasebiyle bu hallerden uzak olmalarına rağmen bu durumların kendilerine eriştiğine işaret etmek, yahut çirkinlikteki aşırı uzaklığına ima etmek içindir. Bâ (ب) harfi sebebiyet içindir ve müevvel masdara dâhil olmuştur; sarih masdarla ifade edilmeyip bu şekilde ifade edilmesi, onların geçmişte küfrü ve katli zaman zaman yenilediklerine ve bunda devam ettiklerine dikkat çekmek, yahut çirkin fiillerini zihinlerde canlandırmak içindir. Âyât (الْآيَات); ya mutlak manada mucizelerdir, ya Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği dokuz mucizedir, ya bu dokuz ve diğer getirdikleridir; yahut mutlak manada tilavet olunan kitapların ayetleridir, ya Tevrat’tır yahut Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sıfatını veya recm hükmünü içeren ayetler gibi ondan bazı ayetlerdir, yahut Kur'an'dır. Ayetlerin Allah Teâlâ’nın ismine izafe edilmesi onlara yönelik kınamayı artırmak içindir. Ayetleri inkâr etmelerini ilk olarak zikretti; çünkü o her büyük günahın en büyüğüdür; ardından peygamberleri öldürmelerini getirdi; çünkü o da âdeta bundan neşet etmiştir. Çokluğa delalet eden el-Enbiyâ yerine azlığa delalet eden en-Nebiyyîn kalıbıyla getirdi; zira iki çoğul arasındaki fark nekre olduklarındadır; başlarına elif-lâm girdiğinde ise -el-Bahr'da belirtildiği üzere- eşit olurlar. Dolayısıyla günün başında üç yüz peygamberi öldürüp günün sonunda çarşılarını kurdukları rivayeti buna bir itiraz teşkil etmez. Peygamberlerin öldürülmesi ancak haksız yere olabileceği halde katil fiilinin haksız yere (biğayri'l-hakk) kaydıyla bağlanması; onların kendi kanaatlerine göre de bunun haksız olduğunu bildirmek içindir; zira onlardan hiçbiri peygamberlerden -aleyhimüsselâm- birini öldürmenin hak olduğuna inanmıyordu. Onları buna sevk eden şey ancak dünya sevgisi, hevalarına uymak, isyanda aşırı gitmek ve haddi aşmaktı. Buna göre el-Hakk kelimesindeki lâm ahid içindir. Daha zâhir olan görüşe göre ise cins içindir; maksat hiçbir şekilde hak olmaksızındır; zira mübhem cins lâmı nekre gibidir. Âl-i İmrân [21] suresindeki { بِغَيْرِ حَقٍّ } ifadesi de bunu teyit eder; dolayısıyla onların inancına göre de hak olmadığını ifade eder. Bu kaydın faydasının onların çirkin fiillerini ortaya koymak olması da muhtemeldir; zira peygamberi öldürmek, sonra onlardan bir cemaati öldürmek, sonra bunun haksız yere olması çirkinliğin dereceleridir. Bu da katledenin nezdinde hak olsun veya olmasın fiilen nehyedilen şeyin haksız yere öldürme olduğu zâhirine daha uygundur. Ancak sadece kendi nezdlerinde haksız yere katille yetinilmesi, söylendiğine göre içinde bulundukları duruma ta'rizde bulunmaya daha uygundur. “Şayet haksız yere kaydı konulmasaydı, peygamberliğin özelliklerinden birinin haksız yere birini öldürdüğünde kısas yapılmayacağı manasını verirdi; dolayısıyla kaydın faydası nazmın şer'î hükmü ifade etmesidir” şeklindeki sözün uzaklığı ise gizli değildir. Bazı müteahhirûn uleması şöyle demiştir: Bütün bunlar gayr kelimesinin nefy manasında -yani haksız yere- olması halindedir. Eğer kendi manasında -yani hakkın gayrısı olan bâtıl bir sebeple- olursa, kayıt faydalıdır; çünkü onların peygamberleri öldürmesi bâtıl sebebiyle ve onu korumak içindir. Kaffâl’in şu sözü de buna yakındır: Onlar “Peygamberler yalancıdır, mucizeleri ise göz boyamadır” diyorlar ve bu sebeple, bir de kendi zanlarınca üzerinde bulundukları hakkı iptal etmek istedikleri için onları öldürüyorlardı. Muhtemelen onların ekseri halleri böyleydi; yoksa İş'iyâ, Yahyâ ve Zekeriyyâ aleyhimüsselâm bu sebeple öldürülmediler. İş'iyâ ancak şu sebeple öldürüldü: İsrâiloğullarının bir kralı öldüğünde İsrâiloğullarının işi karıştı, krallık için çekiştiler ve birbirlerini öldürdüler. O aleyhisselâm onları nehyedince ona saldırdılar ve onu öldürdüler. Yahyâ aleyhisselâm ise Allah’ın lanet ettiği o kadının kıssası sebebiyle öldürüldü. Zekeriyyâ da aynı şekilde; oğlu öldürülünce kaçarak gitti, kral oğlunun öldürülmesinden dolayı karısının başına gelenlere öfkelenerek onun peşine adam saldı; o bir ağacın kovuğunda bulundu ve testere ile ağacı onunla birlikte uzunlamasına iki parçaya böldüler. Sonra zâhir olan şudur ki harf-i cer ve mecrûr

تنازع فيه الكفر، والقتل، وفي البحر أنه متعلق بما عنده، وزعم بعض الملحدين- أن بين هذه الآية- وما أشبهها، وقوله تعالى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا [غافر: ٥١] تناقضا- وأجيب بأن المقتولين من الأنبياء والموعود بنصرهم الرسل ورد بأن قوله تعالى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ [البقرة: ٨٧] إلى قوله سبحانه: فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ [البقرة: ٨٧] يدل على أن المقتول رسل أيضا، وأجاب بعضهم بأن المراد النصرة بغلبة الحجة أو الأخذ بالثأر كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الله تعالى قدر أن يقتل بكل نبي سبعين ألفا، وبكل خليفة خمسا وثلاثين ألفا ولا يخفى ما فيه، فالأحسن أن المراد بالرسل المأمورون بالقتال- كما أجاب به المحققين- لأن أمرهم بالقتال وعدم عصمتهم لا يليق بحكمة العزيز الحكيم،

inkâr ve katil fiillerinin tenâzu' ettiği (ortaklaşa istediği) bir ögedir; el-Bahr'da ise yanındaki fiile müteallık olduğu belirtilmiştir. Bazı mülhidler bu ayet ve benzerleri ile Allah Teâlâ’nın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz Biz elçilerimize yardım ederiz” [Gāfir 51] kavli arasında çelişki bulunduğunu iddia etmişlerdir. Buna cevap olarak; öldürülenlerin nebîler, kendilerine yardım vaat edilenlerin ise resuller olduğu söylenmiş; fakat Allah Teâlâ’nın: { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ } “Size ne zaman bir elçi geldiyse...” kavlinden { فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyordunuz” [Bakara 87] kavline kadar olan kısmın öldürülenlerin de resuller olduğuna delalet ettiği belirtilerek bu cevap reddedilmiştir. Bazıları ise yardımın hüccetin galebe çalmasıyla veya intikamın alınmasıyla olduğunu söylemişlerdir; nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Allah Teâlâ’nın her bir peygambere karşılık yetmiş bin, her bir halifeye karşılık da otuz beş bin kişinin öldürülmesini takdir ettiği rivayet edilmiştir; ancak bundaki sakınca gizli değildir. En güzeli, muhakkik ulemanın cevap verdiği üzere, resullerden maksadın kıtalle emrolunanlar olmasıdır; çünkü onların savaşla emrolunup da korunmaması Azîz ve Hakîm olanın hikmetine yakışmaz.

وقرأ علي رضي الله تعالى عنه: يقتلون

Ali radıyallâhu anh şedde ile “Yukattilûne” (يُقَتِّلُونَ) şeklinde okumuştur.

بالتشديد، والحسن في رواية عنه وتقتلون بالتاء فيكون ذلك من الالتفات، وقرأ نافع بهمز النبيين وكذا النبي، والنبوة، واستشكل بما

Hasan[-ı Basrî]’den gelen bir rivayette tâ (ت) harfiyle “ve taktülûne” (وَتَقْتُلُونَ) şeklinde okunmuştur ki bu durumda iltifat sanatından olur. Nâfi ise en-Nebiyyîn kelimesini hemze ile okumuştur; en-Nebî ve en-Nübüvvet kelimeleri de böyledir. Bu durum şu rivayetle müşkil görülmüştür:

روي أن رجلا قال للنبي ﷺ «يا نبيء الله بالهمز فقال لست بنبيء الله

Bir adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { يا نبيء الله } “Ey Allah'ın nebîi!” diye hemze ile hitap ettiği, bunun üzerine Peygamberin: { لست بنبيء الله } “Ben Allah'ın nebîi değilim”

- يعني مهموزا-

-yani hemzeli olarak-

ولكن نبي الله»

{ ولكن نبي الله } “Fakat Allah'ın nebîsiyim”

بغير همزة فأنكر عليه ذلك. ولهذا منع بعضهم من إطلاقه عليه ﵊ على أنه استشكل أيضا جمع النبي على نبيين وهو فعيل بمعنى مفعول، وقد صرحوا بأنه لا يجمع جمع مذكر سالم. وأجيب عن الأول بأن أبا زيد حكى نبأت من الأرض إذا خرجت منها فمنع لوهم أن معناه يا طريد الله تعالى فنهاه عن ذلك لإيهامه، ولا يلزم من صحة استعمال الله تعالى له في حق نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم- الذي برأه من كل نقص- جوازه من البشر، وقيل إن النهي كان خاصا في صدر الإسلام حيث دسائس اليهود كانت فاشية وهذا كما نهى عن قول راعِنا إلى قول انْظُرْنا [البقرة: ١٠٤] وعن الثاني بأنه ليس بمتفق عليه إذ قيل: إنه بمعنى فاعل ولو سلم فقد خرج عن معناه الأصلي، ولم يلاحظ فيه هذا إذ يطلقه عليه من لا يعرف ذلك، فصح جمعه باعتبار المعنى الغالب عليه فتدبر.

şeklinde hemzesiz olarak buyurup bunu inkâr ettiği rivayet edilmiştir. Bu sebeple bazıları o aleyhisselâm hakkında hemzeli kullanımın caiz olmadığını söylemişlerdir. Kaldı ki nebî kelimesinin mef'ûl manasında fa'îl vezninde olmasına rağmen nebiyyîn şeklinde cem yapılması da müşkil görülmüştür; zira ulema bu veznin cem-i müzekker sâlim yapılamayacağını açıkça belirtmiştir. Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Ebû Zeyd, yerden çıktığında “nebe'tü mine'l-ard” denildiğini nakletmiştir; dolayısıyla “Ey Allah’ın kovduğu kimse!” manasına geleceği vehmiyle nehyedilmiştir ve bu vehim sebebiyle onu bundan men etmiştir. Allah Teâlâ’nın, her türlü noksanlıktan beri kıldığı Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hakkında bunu kullanmasının caiz olmasından, insanların bunu kullanmasının cevazı gerekmez. Nehyin İslâm'ın ilk dönemlerinde Yahudilerin desiselerinin yaygın olduğu vakte has olduğu da söylenmiştir; nitekim { رَاعِنَا } “Râinâ” sözünün yasaklanıp { انْظُرْنَا } “Unzurnâ” [Bakara 104] sözünün emredilmesi gibidir. İkinci itiraza ise bunun üzerinde ittifak edilmiş bir kural olmadığı; zira fâil manasında olduğunun da söylendiği; bu teslim edilse bile kelimenin aslî manasından çıktığı ve bunu bilmeyen kimselerin onu mutlak olarak kullandığı için bu kuralın gözetilmediği, dolayısıyla galip olan manası itibarıyla çoğul yapılmasının sahih olduğu şeklinde cevap verilmiştir; iyi düşün!

ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ إشارة إلى الكفر والقتل الواقعين سببا لما تقدم، وجازت الإشارة بالمفرد إلى متعدد للتأويل بالمذكور، ونحوه مما هو مفرد لفظا متعدد معنى، وقد يجري مثل ذلك في الضمير حملا عليه، والباء للسببية، وما بعدها سبب للسبب، والمعنى أن الذي حملهم على الكفر بآيات الله تعالى، وقتلهم الأنبياء إنما هو تقدم عصيانهم واعتدائهم ومجاوزتهم الحدود، والذنب يجر الذنب، وأكد الأول لأنه مظنة الاستبعاد بخلاف مطلق العصيان، وقيل: الباء بمعنى مع، وقيل: الإشارة بذلك إلى ما أشير إليه بالأول، وترك العاطف للدلالة على أن كل واحد منهما مستقل في استحقاق الضرب فكيف إذا اجتمعا وضعف هذا الوجه بأن التكرار خلاف الأصل مع فوات معنى لطيف حصل بالأول وسابقه بأنه لا يظهر حينئذ- لإيراد كلمة ذلك- فائدة إذ الظاهر بِما عَصَوْا إلخ ويفوت أيضا ما يفوت، وحظ العارف من هذه الآيات الاعتبار بحال هؤلاء الذين لم يرضوا بالقضاء ولم يشكروا على النعماء ولم يصبروا على البلواء كيف ضرب عليهم ذل الطغيان قبل وجود الأكوان، وقهرهم بلطمة المسكنة في بيداء الخذلان وألبس قلوبهم حب الدنيا وأهبطهم من الدرجة العليا.

{ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir.” Zikredilen cezaya sebep olan küfre ve katle bir işarettir. Müfred işaret zamiriyle birden fazla şeye işaret edilmesi, zikredilen şey ve benzeri lafzen müfred manen çoğul olan takdirler sebebiyledir. Bazen zamirde de buna hamledilerek benzer bir yol izlenir. Bâ (ب) harfi sebebiyet içindir ve sonrasındaki ifade sebebin sebebidir. Mana şudur: Onları Allah Teâlâ’nın ayetlerini inkâr etmeye ve peygamberleri öldürmeye sevk eden şey, geçmişteki isyanları, haddi aşmaları ve sınırları çiğnemeleridir; günah günahı çeker. Mutlak isyanın aksine uzak görülme zannı taşıdığı için birinci husus tekit edilmiştir. Bâ harfinin maa (ile) manasında olduğu da söylenmiştir. Zâlike (ذلِكَ) ile birincide işaret edilen şeye işaret edildiği de söylenmiştir; atıf harfinin terk edilmesi ise her birinin bu cezayı hak etmede müstakil olduğuna, ikisi birleştiğinde ise durumun nasıl olacağına delalet etmek içindir. Bu görüş, birinciyle elde edilen latif bir mananın elden gitmesiyle birlikte tekrarın asıl olmaması sebebiyle zayıf bulunmuştur. Önceki görüş ise bu takdirde { ذلِكَ } kelimesinin getirilmesinin bir faydasının zâhir olmamasıyla zayıftır; zira zâhir olan { بِما عَصَوْا } denilmesidir ve kaçırılan faydalar yine elden gider. Ârifin bu ayetlerden nasibi; kazaya rıza göstermeyen, nimetlere şükretmeyen ve belalara sabretmeyen bu kimselerin halinden ibret almaktır; nitekim kâinat yaratılmadan önce tuğyan zilleti üzerlerine nasıl vurulmuş, onları hüsran sahrasında meskenet tokadıyla nasıl kahretmiş, kalplerine dünya sevgisini giydirmiş ve onları en yüce dereceden nasıl aşağı indirmiştir!

«ومن باب الإشارة» الطعام الواحد هو الغذاء الروحاني من الحكمة والمعرفة، وما تنبته الأرض هو الشهوات الخبيثة واللذات الخسيسة والتفكهات الباردة الناشئة من أرض النفوس المبتذلة في مصر البدن الموجبة للذلة لمن ذاقها والمسكنة لمن لاكها والهلاك لمن ابتلعها، وسبب طلب ذلك الاحتجاب عن آيات الله تعالى وتجلياته وتسويد القلوب بدرن الذنوب وقطع وريدها بقطع واردها، والذي يجر إلى هذا الغفلة عن المحبوب، والاعتياض بالاغيار عن ذلك المطلوب نسأل الله تعالى لنا ولكم العافية إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا لما انجر الكلام إلى ذكر وعيد أهل الكتاب قرن به

İşârî açıdan: Tek yemek; hikmet ve marifetten oluşan ruhanî gıdadır. Yerin bitirdiği şeyler ise; tadan kimse için zillet, çiğneyen kimse için meskenet, yutan kimse için de helak sebebi olan, beden şehrindeki bayağı nefislerin toprağından neşet eden habis şehvetler, süfli lezzetler ve soğuk eğlencelerdir. Bunu talep etmenin sebebi; Allah Teâlâ’nın ayetlerinden ve tecellilerinden perdelenmek, günahların kiriyle kalpleri karartmak ve kalbe gelen feyizleri keserek onun şah damarını koparmaktır. Buna sürükleyen şey ise Mahbûb’dan gafil olmak ve o matluba karşılık başkalarını tercih etmektir. Allah Teâlâ’dan bize ve size afiyet dileriz. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”; söz ehl-i kitabın tehdidini zikretmeye varınca,

ما يتضمن الوعد جريا على عادته سبحانه من ذكر الترغيب والترهيب وبهذا يتضح وجه توسيط هذه الآية وما قبلها بين تعداد النعم، وفي المراد ب الَّذِينَ آمَنُوا هنا أقوال، والمروي عن سفيان الثوري أنهم المؤمنون بألسنتهم، وهم المنافقون بدليل انتظامهم في سلك الكفرة والتعبير عنهم بذلك دون عنوان النفاق للتصريح بأن تلك المرتبة وإن عبر عنها بالإيمان لا تجديهم نفعا ولا تنقذهم من ورطة الكفر قطعا، وعن السدي أنهم الحنيفيون ممن لم يلحق الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم- كزيد بن عمرو بن نفيل وقس بن ساعدة وورقة بن نوفل- ومن لحقه- كأبي ذر وبحيرى- ووفد النجاشي الذين كانوا ينتظرون البعثة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم المؤمنون بعيسى قبل أن يبعث الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، وروى السدي عن أشياخه أنهم المؤمنون بموسى إلى أن جاء عيسى ﵉ فآمنوا به، وقيل: إنهم أصحاب سلمان الذين قصّ حديثهم على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم

terğîb ve terhîbi birlikte zikretme âdet-i ilâhiyyesi gereğince vaadi içeren hususu da ona bitiştirdi. Böylece bu ayetin ve öncesindekinin nimetlerin sayımı arasına girmesinin veçhi açıklığa kavuşmaktadır. Buradaki { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden ne kastedildiği hususunda görüşler vardır. Süfyân es-Sevrî’den rivayet edildiğine göre onlar dilleriyle iman edenlerdir ki kâfirler dizisinde yer almaları deliliyle bunlar münafıklardır. Onlardan nifak unvanı yerine bu şekilde bahsedilmesi, bu mertebeye her ne kadar iman dense de kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini ve onları kâfirlik bataklığından kesinlikle kurtarmayacağını açıkça bildirmek içindir. Süddî’den gelen rivayete göre onlar Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Kuss b. Sâide ve Varaka b. Nevfel gibi Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yetişemeyen hanîfler ile Ebû Zer, Bahîrâ ve peygamberliği beklemekte olan Necâşî’nin elçileri gibi ona yetişenlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayete göre onlar Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderilmeden önce Îsâ’ya iman edenlerdir. Süddî meşâyihinden rivayet etmiştir ki onlar Îsâ aleyhisselâm gelene kadar Mûsâ’ya iman edip sonra da ona iman edenlerdir. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e kıssalarını anlattığı Selmân’ın arkadaşları olduğu da söylenmiştir;

فقال له: «هم في النار»

nitekim ona: { هم في النار } “Onlar cehennemdedir” buyurmuş,

فأظلمت الأرض عليه كما روى مجاهد عنه فنزلت عند ذلك الآية إلى يَحْزَنُونَ قال سلمان: فكأنما كشف عني جبل، وقيل: إنهم المتدينون بدين محمد صلى الله تعالى عليه وسلم مخلصين أو منافقين- واختاره القاضي- وكأن سبب الاختلاف قوله تعالى فيما بعد: مَنْ آمَنَ إلخ فإن ذلك يقتضي أن يكون المراد من أحدهما غير المراد من الآخر وأقل الأقوال مؤنة أولها وَالَّذِينَ هادُوا أي تهودوا يقال هاد وتهود إذا دخل في اليهودية، ويهود- إما عربي من هاد إذا تاب سموا بذلك لما تابوا من عبادة العجل، ووجه التخصيص كون توبتهم أشق الأعمال كما مر، وإما معرب يهوذا بذال معجمة وألف مقصورة كأنهم سموا بأكبر أولاد يعقوب ﵇، وقرىء هادُوا بفتح الدال أي مال بعضهم إلى بعض وَالنَّصارى جمع نصران بمعنى نصراني، وورد ذلك في كلام العرب وإن أنكره البعض كقوله:

bunun üzerine Mücâhid’in kendisinden rivayet ettiği gibi yeryüzü ona karanlık gelmişti. İşte o vakit bu ayet { يَحْزَنُونَ } lafzına kadar indi. Selmân: “Âdeta üzerimden bir dağ kalktı” demiştir. Onların, ihlaslı yahut münafık olsun Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in dinine bağlananlar olduğu da söylenmiştir -Kadı Beyzâvî de bunu tercih etmiştir-. İhtilafın sebebi sanki sonradan gelen { مَنْ آمَنَ } “her kim iman ederse” ilâ âhir kavlidir; zira bu ifade, ikisinden birinin kastedileninin diğerinden farklı olmasını gerektirir; külfeti en az olan görüş ise birincisidir. { وَالَّذِينَ هادُوا } “Yahudiler”; yani Yahudileşenler. Yahudiliğe girdiği vakit hâde (هَادَ) ve tehevvede (تَهَوَّدَ) denilir. Yehûd (يَهُود) kelimesi; ya tövbe ettiğinde kullanılan hâde (هَادَ) kökünden Arapçadır; buzağıya tapmaktan tövbe ettiklerinde bu isimle anılmışlardır. Bu isimlendirmenin gerekçesi tövbelerinin daha önce geçtiği üzere amellerin en ağırı olmasıdır. Yahut noktalı zâl ve maksûr elifle Yehûzâ kelimesinin muarrebidir; sanki Ya'kūb aleyhisselâm'ın en büyük oğlunun adıyla isimlendirilmişlerdir. Dâl harfinin fethasıyla “Hâdev” (هَادُوا) şeklinde de okunmuştur ki birbirlerine meylettiler demektir. { وَالنَّصارى } “Hristiyanlar”; Nasrânî manasındaki nasrân (نَصْرَان) kelimesinin çoğuludur. Bazıları inkâr etse de şairin şu sözünde olduğu gibi Arap kelamında bu kullanım yer almıştır:

تراه إذا دار العشيّ محنفا ... ويضحى لديه وهو (نصران) شامس

Akşam vakti döndüğünde onu doğru yolda görürsün; sabahladığında ise yanında güneşperest bir Nasrânî (Hristiyan) gibi olur.

ويقال في المؤنث نصران كندمان وندمانة قاله سيبويه- وأنشد. كما سجدت نصرانة لم تحنف. والياء في نصراني عنده للمبالغة كما يقال للأحمر أحمري إشارة إلى أنه عريق في وصفه، وقيل: إنها للفرق بين الواحد والجمع كزنج وزنجي، وروم ورومي، وقيل: النصارى جمع نصري كمهري ومهارى حذفت إحدى ياءيه وقلبت الكسرة فتحة للتخفيف فقلبت الياء ألفا. وإلى ذلك ذهب الخليل، وهو اسم لاصحاب عيسى ﵇، وسموا بذلك لأنهم نصروه، أو لنصر بعضهم لبعض، وقيل: إن عيسى ﵇ ولد في بيت لحم بالقدس ثم سارت به أمه إلى مصر ولما بلغ اثنتي عشرة سنة عادت به إلى الشام وأقامت بقرية ناصرة، وقيل: نصرايا، وقيل: نصري، وقيل: نصرانة، وقيل:

Müennesi için nedmân ve nedmâne gibi nasrân denilir; bunu Sîbeveyhi söylemiş ve: “Tıpkı hidayete ermeyen bir Hristiyan kadının (nasrâne) secde ettiği gibi” mısraını inşad etmiştir. Nasrânî kelimesindeki yâ harfi ona göre vasfında köklü olduğuna işaret etmek üzere, kırmızı için ahmariyy (أَحْمَرِيّ) denilmesinde olduğu gibi mübalağa içindir. Zenc ve Zencî, Rûm ve Rûmî kelimelerinde olduğu gibi tekil ile çoğulu ayırmak için olduğu da söylenmiştir. Nasârâ kelimesinin, mehrî ve mehârâ gibi nasrî kelimesinin çoğulu olduğu; yâ harflerinden birinin hazfedilip kesrenin hafifletme amacıyla fethaya çevrildiği, böylece yâ harfinin elife dönüştüğü de söylenmiştir. Halîl de bu görüşe varmıştır. Bu isim Îsâ aleyhisselâm'ın ashabının adıdır; ona yardım ettikleri için yahut birbirlerine yardım ettikleri için bu isimle anılmışlardır. Îsâ aleyhisselâm'ın Kudüs’teki Beytüllahim’de doğduğu, sonra annesinin onu Mısır’a götürdüğü, on iki yaşına bastığında onu Şam’a geri getirip Nâsıra köyüne yerleştiği de söylenmiştir. Bu köyün adına Nasrâyâ, Nasrî, Nasrâne veya

نصران- وعليه الجوهري- فسمي من معه باسمها، أو أخذ لهم اسم منها وَالصَّابِئِينَ هم قوم مدار مذهبهم على التعصب للروحانيين واتخاذهم وسائط ولما لم يتيسر لهم التقرب إليها بأعيانها والتلقي منها بذواتها فرعت جماعة منهم إلى هياكلها، فصابئة الروم مفزعها السيارات، وصابئة الهند مفزعها الثوابت، وجماعة نزلوا عن الهياكل إلى الأشخاص التي لا تسمع ولا تبصر ولا تغني عن أحد شيئا. فالفرقة الأولى هم عبدة الكواكب، والثانية هم عبدة الأصنام وكل من هاتين الفرقتين أصناف شتى مختلفون في الاعتقادات والتعبدات، والإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه يقول: إنهم ليسوا بعبدة أوثان وإنما يعظمون النجوم كما تعظم الكعبة، وقيل: هم قوم موحدون يعتقدون تأثير النجوم ويقرون ببعض الأنبياء كيحيى ﵇، وقيل: إنهم يقرون بالله تعالى ويقرؤون الزبور ويعبدون الملائكة ويصلون إلى الكعبة، وقيل: إلى مهب الجنوب، وقد أخذوا من كل دين شيئا، وفي جواز مناكحتهم وأكل ذبائحهم كلام للفقهاء يطلب في محله، واختلف في اللفظ فقيل غير عربي، وقيل عربي من صبأ- بالهمز- إذا خرج أو من صبا

Nasrân dendiği de nakledilmiştir -ki Cevherî bu görüştedir-; böylece onun yanındakiler bu köyün adıyla isimlendirilmiş yahut onlara buradan bir isim türetilmiştir. { وَالصَّابِئِينَ } “ve Sâbiîler”; bunlar mezheplerinin esası ruhanîlere taassupla bağlanmak ve onları aracı edinmek üzerine kurulu bir kavimdir. Onlara bizzat kendileriyle yaklaşmak ve vasıtasız olarak kendilerinden feyiz almak kolay olmayınca, onlardan bir grup ruhanîlerin heykellerine/mabetlerine yönelmiştir. Rum Sâbiîlerinin sığınağı seyyareler (gezegenler), Hint Sâbiîlerinin sığınağı ise sabit yıldızlardır. Bir grup ise heykellerden işitmeyen, görmeyen ve kimseye hiçbir fayda vermeyen şahıslara (putlara) inmiştir. Birinci fırka yıldızlara tapanlar, ikinci fırka ise putlara tapanlardır. Bu iki fırkanın her biri itikat ve ibadetlerde birbirinden farklı pek çok sınıftır. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu anh onların putperest olmadıklarını, ancak Kâbe’ye tazim edildiği gibi yıldızlara tazim ettiklerini söyler. Onların yıldızların tesirine inanan, Yahyâ aleyhisselâm gibi bazı peygamberleri ikrar eden muvahhid bir kavim olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ’yı ikrar edip Zebûr okudukları, meleklere tapıp Kâbe’ye yahut güney rüzgârının estiği yöne doğru namaz kıldıkları, her dinden bir şey aldıkları da söylenmiştir. Onlarla evlenmenin ve kestiklerini yemenin caiz olup olmadığı hususunda fıkıh kitaplarında yer alan ulemanın sözlerine müracaat edilmelidir. Lafız hakkında ihtilaf edilmiştir; Arapça olmadığı söylendiği gibi, dinden çıktığında kullanılan hemzeli sabe'e (صَبَأَ) kökünden yahut meyletti

معتلا بمعنى مال لخروجهم عن الدين الحق وميلهم إلى الباطل، وقرأ نافع وحده بالياء وذلك إما على الأصل أو الإبدال للتخفيف.

manasında illetli sabâ (صَبَا) kökünden türemiş Arapça bir kelime olduğu da söylenmiştir; zira hak dinden çıkıp bâtıla meyletmişlerdir. Nâfi tek başına bunu yâ harfiyle [hemzesiz] okumuştur ki bu da ya kelimenin aslına göredir yahut hafifletmek için ibdâl (dönüştürme) yoluyladır.

مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً أي أحدث من هذه الطوائف إيمانا بالله تعالى وصفاته وأفعاله والنبوات، وبالنشأة الثانية على الوجه اللائق، وأتى- بعمل صالح- حسبما يقتضيه الإيمان بما ذكر، وهذا مبني على أول الأقوال، والقائلون بآخرها منهم من فسر الآية بمن اتصف من أولئك بالإيمان الخالص بالمبدأ والمعاد على الإطلاق سواء كان ذلك بطريق الثبات، والدوام عليه كإيمان المخلصين، أو بطريق إحداثه، وإنشائه كإيمان من عداهم من المنافقين، وسائر الطوائف، وفائدة التعميم للمخلصين مزيد ترغيب الباقين في الإيمان ببيان أن تأخرهم في الاتصاف به غير مخل بكونهم أسوة لأولئك الأقدمين، ومنهم من فسرها بمن كان منهم في دينه قبل أن ينسخ مصدقا بقلبه بالمبدأ والمعاد عاملا بمقتضى شرعه، فيعم الحكم المخلصين من أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، والمنافقين الذين تابوا، واليهود والنصارى الذين ماتوا قبل التحريف والنسخ وَالصَّابِئِينَ الذين ماتوا زمن استقامة أمرهم إن قيل: إن لهم دينا، وكذا يعم اليهود والصائبين الذين آمنوا بعيسى ﵇ وماتوا في زمنه، وكذا من آمن من هؤلاء الفرق بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم. وفائدة ذكر الَّذِينَ آمَنُوا على هذا مع أن الوعيد السابق كان في اليهود لتسكين حمية اليهود بتسوية المؤمنين بهم في أن كون كل في دينه «قبل النسخ» يوجب الأجر «وبعده» يوجب الحرمان، كما أن ذكر الصَّابِئِينَ للتنبيه على أنهم مع كونهم أبين المذكورين ضلالا يتاب عليهم إذا صح منهم الإيمان والعمل الصالح، فغيرهم بالطريق الأولى وانفهام قبل النسخ من وَعَمِلَ صالِحاً إذ لا صلاح في العمل بعده، وهذا هو الموافق لسبب النزول لا سيما

{ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً } “Kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse”; yani bu fırkalardan her kim Allah Teâlâ’ya, O'nun sıfatlarına, fiillerine, peygamberliklere ve layık olduğu veçhile ahiret hayatına yeniden iman eder ve zikredilenlere imanın gerektirdiği şekilde salih bir amel ortaya koyarsa [onlar için mükâfat vardır]. Bu izah görüşlerin birincisine dayanır. Sonuncu görüşü benimseyenlerden bazıları ayeti, ister ihlaslı kimselerin imanı gibi sebat ve devamlılık yoluyla olsun, ister münafıklar ve diğer fırkalar gibi yeniden ihdas edip meydana getirme yoluyla olsun, onlardan mutlak olarak başlangıca (mebde') ve ahirete (meâd) ihlaslı iman vasfıyla nitelenen kimselerle tefsir etmişlerdir. İhlaslı kimseleri de kapsayacak şekilde genelleştirmenin faydası; onların bu vasıfla sonradan nitelenmelerinin o önceki kimselere uymalarına engel teşkil etmediğini açıklamak suretiyle geride kalanları imana daha çok teşvik etmektir. Bazıları ise ayeti, neshedilmeden önce kendi dininde olup kalbiyle başlangıcı ve ahireti tasdik eden, şeriatının muktezasıyla amel eden kimselerle tefsir etmişlerdir. Böylece hüküm; Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetinin muhlislerini, tövbe eden münafıkları, tahrif ve nesihten önce ölen Yahudi ve Hristiyanları ve şayet bir dinleri olduğu söylenirse istikamet üzere bulundukları dönemde ölen Sâbiîleri kapsar. Aynı şekilde Îsâ aleyhisselâm'a iman edip onun zamanında ölen Yahudi ve Sâbiîleri ve bu fırkalardan Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman edenleri de içine alır. Önceki tehdit Yahudiler hakkında olmasına rağmen burada { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin zikredilmesinin faydası; nesihten önce herkesin kendi dininde bulunmasının ecri gerektirdiği, nesihten sonra ise mahrumiyeti gerektirdiği hususunda müminleri onlarla bir tutarak Yahudilerin taassubunu yatıştırmaktır. Nitekim Sâbiîlerin zikredilmesi de, zikredilenlerin sapıklık bakımından en açığı olmalarına rağmen iman ve salih amel kendilerinden sahih bir şekilde sadır olduğunda tövbelerinin kabul edileceğine, dolayısıyla başkalarının evleviyetle kabul olunacağına dikkat çekmek içindir. Nesihten önce olma kaydı { وَعَمِلَ صالِحاً } ifadesinden anlaşılmaktadır; zira nesihten sonraki amelde salah (geçerlilik) yoktur. İniş sebebine uygun olan da budur; bilhassa

على رواية أن سلمان رضي الله تعالى عنه ذكر للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم حسن حال الرهبان الذين صحبهم، فقال: «ماتوا وهم في النار» فأنزل الله تعالى هذه الآية، فقال ﵊: «من مات على دين عيسى ﵇ قبل أن يسمع بي فهو على خير، ومن سمع ولم يؤمن بي فقد هلك» .

Selmân radıyallâhu anh'ın Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e birlikte bulunduğu rahiplerin güzel halini zikrettiği, bunun üzerine Peygamberin: “Onlar öldüler ve cehennemdedirler” buyurduğu rivayetine göre; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirmiş, o aleyhisselâm da: { من مات على دين عيسى ﵇ قبل أن يسمع بي فهو على خير، ومن سمع ولم يؤمن بي فقد هلك } “Kim beni duymadan önce Îsâ aleyhisselâm'ın dini üzere ölürse o hayır üzeredir; kim de beni duyar da bana iman etmezse muhakkak helak olmuştur” buyurmuştur.

والمناسب لعموم اللفظ وعدم صرفه إلى تخصيص الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى بالكفرة منهم وتخصيص مَنْ آمَنَ إلخ بالدخول في ملة الإسلام، إلا أنه يرد عليه أنه مستلزم أن يكون للصابئين دين، وقد ذكر غير واحد أنه ليس لهم دين تجوز رعايته في وقت من الأوقات «ففي الملل والنحل» أن الصورة في مقابلة الحنيفية، ولميل هؤلاء عن سنن الحق وزيغهم عن نهج الأنبياء قيل لهم: الصابئة، ولو سلم أنه كان لهم دين سماوي ثم خرجوا عنه، فمن مضى من أهل ذلك الدين قبل خروجهم منه ليسوا من الصَّابِئِينَ فكيف يمكن إرجاع الضمير الرابط بين اسم إِنَّ وخبرها إليهم- على القول المشهور- وارتكاب إرجاعه إلى المجموع من حيث هو مجموع قصدا إلى إدراج الفريق المذكور فيهم ضرورة أن من كان من أهل الكتاب عاملا بمقتضى شرعه قبل نسخه من مجموع أولئك الطوائف بحكم اشتماله على اليهود والنصارى وإن لم يكن من الصَّابِئِينَ مما يجب تنزيه ساحة التنزيل عنه؟! على أن فيه بعد ما لا يخفى فتدبر. ومَنْ مبتدأ، وجوزوا فيها أن تكون موصولة والخبر جملة قوله تعالى:

Lafzın umumuna ve { الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى } ifadelerini onların kâfir olanlarına, { مَنْ آمَنَ } ilâ âhir ifadesini de İslâm dinine girmeye tahsis etmemeye uygun olan da budur. Ancak buna karşı; bu durumun Sâbiîlerin bir dine sahip olmasını gerektireceği itirazı yapılır; hâlbuki pek çok âlim hiçbir vakitte riayet edilmesi caiz olan bir dinlerinin bulunmadığını zikretmiştir. el-Milel ve'n-Nihal'de belirtildiğine göre bu fırka Hanîfliğin tam karşısındadır; hak yoldan meylettikleri ve peygamberlerin yolundan saptıkları için onlara Sâbiîler denilmiştir. Semavî bir dinlerinin bulunup sonradan ondan çıktıkları kabul edilse bile, o dinden çıkmalarından önce gelip geçen kimseler Sâbiîlerden sayılmazlar. O halde meşhur kavle göre inne’nin ismi ile haberi arasındaki bağlayıcı zamirin onlara döndürülmesi nasıl mümkün olabilir? Yahut Sâbiîlerden olmasa bile neshedilmeden önce kendi şeriatının muktezasıyla amel eden ehl-i kitabın Yahudi ve Hristiyanları içermesi hasebiyle bu fırkaların mecmuuna dâhil olması zorunluluğu karşısında, zikredilen fırkayı onların içine dâhil etmek kastıyla zamiri mecmu olması hasebiyle mecmua döndürmeye kalkışmak Kur'an'ın yüce makamının tenzih edilmesi gereken bir durum değil midir?! Kaldı ki bundaki uzaklık da gizli değildir; iyi düşün! Men (مَنْ) mübtedadır; ulema onun mevsûl olabileceğine ve haberin Allah Teâlâ’nın şu kavli olduğuna cevaz vermişlerdir:

فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ودخلت- الفاء- لتضمن المبتدأ معنى الشرط كما في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا [البروج: ١٠] الآية، وأن تكون شرطية- وفي خبرها خلاف- هل الشرط، أو الجزاء، أو هما؟ وجملة مَنْ آمَنَ إلخ خبر إِنَّ فإن كانت مَنْ موصولة- وهو الشائع هنا- احتيج إلى تقدير- منهم- عائدا، وإن كانت شرطية لم يحتج إلى تقديره- إذ العموم يغني عنه- كأنه قيل: هؤلاء وغيرهم إذا آمنوا فَلَهُمْ إلخ على ما قالوا في قوله تعالى:

{ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında onların mükâfatları vardır”; fâ (ف) harfi, Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا } “Şüphesiz inananlara işkence edenler...” [Bürûc 10] ayetinde olduğu gibi mübtedânın şart manasını tazammun etmesi sebebiyle girmiştir. Şartiyye olması da caizdir -onun haberinin şart mı, ceza mı yoksa her ikisi mi olduğu hususunda ihtilaf vardır-. { مَنْ آمَنَ } ilâ âhir cümlesi inne’nin haberidir. Şayet men mevsûle olursa -ki burada yaygın olan budur- râci bir zamir olarak “onlardan” (minhüm) ifadesinin takdirine ihtiyaç duyulur; şayet şartiyye olursa bunun takdirine ihtiyaç duyulmaz; zira umumilik buna ihtiyaç bırakmaz. Âdeta Allah Teâlâ’nın şu kavli hakkında söyledikleri gibi: “Bunlar ve başkaları iman ettikleri takdirde onlar için...” denilmiş gibidir:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [الكهف: ٣٠] وجوز بعضهم أن تكون مَنْ

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, biz gerçekten güzel amel işleyenlerin mükâfatını zayi etmeyiz” [Kehf 30]. Bazıları men (مَنْ) edatının,

بدلا من اسم إِنَّ وخبرها فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ واختار أبو حيان أنها بدل من المعاطيف التي بعد اسم إِنَّ فيصح إذ ذاك المعنى، وكأنه قيل: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا من غير الأصناف الثلاثة، ومن آمن من الأصناف الثلاثة فَلَهُمْ إلخ. وقد حملت الضمائر الثلاثة باعتبار معنى الموصول، كما أن إفراد ما في الصلة باعتبار لفظه، وفي البحر إن هذين الحملين لا يتمان إلا بإعراب مَنْ مبتدأ، وأما على إعرابها بدلا فليس فيها إلا حمل على اللفظ فقط فافهم. ثم المراد من- الأجر- الثواب الذي وعدوه على الإيمان والعمل الصالح، فإضافته إليهم واختصاصه بهم بمجرد الوعد لا بالاستيجاب- كما زعمه الزمخشري رعاية للاعتزال- لكن تسميته- أجرا- لعدم التخلف، ويؤيد ذلك قوله تعالى: عِنْدَ رَبِّهِمْ المشير إلى أنه لا يضيع لأنه عند لطيف حفيظ، وهو متعلق بما تعلق به فَلَهُمْ، ويحتمل أن يكون حالا من أَجْرُهُمْ.

inne'nin ismi yerine bedel olmasını ve haberinin { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “onların mükâfatları kendilerinindir” cümlesi olduğunu caiz görmüşlerdir. Ebû Hayyân ise onun, inne'nin isminden sonraki matuflardan bedel olduğunu tercih etmiştir ki bu durumda mana sahih olur; âdeta şöyle denilmiş gibi olur: “Şüphesiz bu üç sınıfın dışından iman edenler ve bu üç sınıftan iman eden kimseler var ya, işte onlar için...” Üç zamir de mevsûlün manası dikkate alınarak [çoğul] getirilmiştir; nitekim sıladaki lafzın tekilliği de onun lafzı dikkate alınarak yapılmıştır. el-Bahr'da belirtildiğine göre bu iki yönlü değerlendirme ancak men (مَنْ) kelimesinin mübteda olarak irap edilmesiyle tamam olur. Bedel olarak irap edilmesine gelince, onda sadece lafza hamletmekten başka bir şey yoktur; iyi anla! Sonra “ecir”den murat, imana ve salih amele karşılık kendilerine vaat edilen sevaptır. Dolayısıyla bunun onlara izafe edilmesi ve onlara tahsis edilmesi -Zemahşerî’nin Mutezile mezhebinin ilkelerini gözeterek iddia ettiği gibi hak etme (istihkak) yoluyla değil- sırf vaat sebebiyledir. Ancak bunun “ecir/ücret” olarak adlandırılması [vaadin] asla aksamayacağından dolayıdır. Allah Teâlâ’nın { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” kavli de bunu desteklemektedir; zira bu ifade, lütufkâr ve koruyucu olan [Allah] katında bulunduğu için zayi olmayacağına işaret eder. Bu ifade { فَلَهُمْ } ibaresinin taalluk ettiği yere taalluk eder; { أَجْرُهُمْ } kelimesinden hal olması da muhtemeldir.

وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ عطف على جملة فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ وقد تقدم الكلام على مثلها في آخر قصة آدم ﵇ فأغنى عن الإعادة هنا وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ تذكير بنعمة أخرى، لأنه سبحانه إنما فعل ذلك لمصلحتهم، والظاهر من الميثاق هنا العهد، ولم يقل: مواثيقكم، لأن ما أخذ على كل واحد منهم أخذ على غيره- فكان ميثاقا واحدا- ولعله كان بالانقياد لموسى ﵇، واختلف في أنه متى كان؟ فقيل: قبل رفع الطور، ثم لما نقضوه رفع فوقهم لظاهر قوله تعالى: وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ [النساء: ١٥٤] إلخ، وقيل: كان معه وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ- الواو- للعطف، وقيل: للحال، والطُّورَ قيل: جبل من الجبال، وهو سرياني معرب، وقيل:

{ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” cümlesi, { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } cümlesine matuftur. Âdem aleyhisselâm kıssasının sonunda benzeri geçtiğinden burada tekrara hacet kalmamıştır. { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ } “Hani sizden kesin söz almıştık” ifadesi, başka bir nimeti hatırlatmadır; çünkü O Subhânehu bunu sırf onların maslahatı için yapmıştır. Burada mîsaktan zâhir olan anlam “ahid”dir. “Mevâsîkaküm” (sözleriniz) denmeyip tekil kullanılmasının sebebi, onlardan her bir ferdden alınan sözün diğerinden de aynen alınmış olmasıdır, dolayısıyla tek bir mîsaktır. Bu da muhtemelen Mûsâ aleyhisselâm'a itaat etmek üzerineydi. Bunun ne zaman gerçekleştiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Tûr'un kaldırılmasından önce olduğu, sonra onu bozduklarında Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr’u üzerlerine kaldırmıştık” [Nisâ 154] ayetinin zahirine binaen üzerlerine kaldırıldığı söylenmiştir. Onunla beraber olduğu da söylenmiştir. { وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “Ve üzerinize Tûr’u kaldırmıştık” ifadesindeki vâv (و) harfi atıf içindir; hal için olduğu da söylenmiştir. et-Tûr (الطُّورَ) kelimesinin dağlardan bir dağ olduğu söylenmiştir ve Arapçalaşmış Süryanice bir kelimedir. Şöyle de denilmiştir:

الجبل المعين. وعن أبي حاتم عن ابن عباس أن موسى ﵇ لما جاءهم بالتوراة وما فيها من التكاليف الشاقة كبرت عليهم وأبوا قبولها فأمر جبريل بقلع الطور فظلله فوقهم حتى قبلوا، وكان على قدر عسكرهم- فرسخا في فرسخ- ورفع فوقهم قدر قامة الرجل، واستشكل بأن هذا يجري مجرى الإلجاء إلى الإيمان فينافي التكليف، وأجاب الإمام بأنه لا إلجاء لأن الأكثر فيه خوف السقوط عليهم، فإذا استمر في مكانه مدة- وقد شاهدوا السماوات مرفوعة بلا عماد- جاز أن يزول عنهم الخوف فيزول الإلجاء ويبقى التكليف، وقال العلامة: كأنه حصل لهم بعد هذا الإلجاء قبول اختياري، أو كان يكفي في الأمم السالفة مثل هذا الإيمان- وفيه كما قال الساليكوتي- إن الكلام في أنه كيف يصح التكليف ب خُذُوا إلخ مع القسر، وقد تقرر أن مبناه على الاختيار- فالحق أنه إكراه- لأنه حمل الغير على أن يفعل ما لا يرضاه ولا يختاره- لو خلي ونفسه- فيكون معدما للرضا لا للاختيار إذ الفعل يصدر باختياره كما فصل في الأصول، وهذا كالمحاربة مع الكفار، وأما قوله: لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ [البقرة: ٢٥٦] وقوله سبحانه: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [يونس: ٩٩] فقد كان قبل الأمر بالقتال ثم نسخ به خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ هو على إضمار القول أي قلنا أو قائلين خُذُوا وقال بعض الكوفيين. لا يحتاج إلى إضماره لأن أخذ الميثاق قول، والمعنى وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ بأن تأخذوا ما آتيناكم.- وليس بشيء- والمراد هنا- بالقوة- الجد والاجتهاد- كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ويؤول إلى عدم التكاسل والتغافل، فحينئذ لا تصلح الآية دليلا لمن ادعى أن الاستطاعة قبل الفعل إذ لا يقال: خذ هذا بقوة، إلا والقوة حاصلة فيه لأن القوة بهذا المعنى لا تنكر صحة تقدمها على الفعل وَاذْكُرُوا ما فِيهِ أي ادرسوه واحفظوه ولا تنسوه، أو تدبروا معناه، أو اعملوا بما فيه من الأحكام، فالذكر يحتمل أن يراد به الذكر اللساني والقلبي والأعم منهما وما يكون كاللازم لهما، والمقصود منهما أعني العمل لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ قد تقدم الكلام على الترجي في كلامه تعالى، وقد ذكر هاهنا أن كلمة- لعل- متعلقة- بخذوا، واذكروا- إما مجاز يؤول معناه بعد الاستعارة إلى تعليل ذي الغاية بغايته أو حقيقة لرجاء المخاطب، والمعنى خُذُوا واذكروا راجين أن

Belirli bir dağdır. Ebû Hâtim'den, İbn Abbâs'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Mûsâ aleyhisselâm onlara Tevrat'ı ve içindeki ağır mükellefiyetleri getirdiğinde bu onlara çok ağır geldi ve kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Cibrîl'e Tûr dağını yerinden sökmesi emredildi, o da kabul edinceye kadar dağı üzerlerine gölgelik gibi tuttu. Dağ, ordularının büyüklüğündeydi -yani bir fersaha bir fersah- ve üzerlerine bir insan boyu kadar kaldırılmıştı. Bu durumun, imana mecbur bırakma (ilcâ) hükmünde olduğu ve dolayısıyla mükellefiyete aykırı düşeceği şeklinde bir müşkil ileri sürülmüştür. İmam [Râzî] buna şöyle cevap vermiştir: Burada ilcâ yoktur; zira bu durumdaki en baskın his dağın üzerlerine düşme korkusudur. Dağ yerinde bir süre durunca -ve onlar göklerin direksiz yükseltildiğini de müşahede etmiş olduklarından- korkunun üzerlerinden zail olması, böylece ilcânın kalkıp mükellefiyetin baki kalması mümkündür. Allâme [Taftâzânî] ise şöyle demiştir: Âdeta bu ilcâdan sonra onlarda ihtiyarî bir kabul hâsıl olmuştur veya geçmiş ümmetlerde böylesi bir iman yeterli görülmekteydi. Siyalkûtî'nin dediği gibi bu izahta şu nokta vardır: Asıl mesele, zorlama (kasr) varken { خُذُوا } “tutun” ilâ âhir hitabıyla mükellef kılmanın nasıl sahih olacağıdır; zira mükellefiyetin temeli ihtiyara dayanmaktadır. Hak olan şudur ki bu bir ikrahtır (zorlamadır); çünkü bir kimseyi kendi haline bırakıldığında razı olmayacağı ve seçmeyeceği bir şeyi yapmaya sevk etmektir. Dolayısıyla bu durum rızayı ortadan kaldırır, ihtiyarı değil; zira fiil, fıkıh usulünde açıklandığı üzere yine de failin ihtiyarından sâdır olur. Bu durum kâfirlerle savaşmaya benzer. Allah'ın: { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” [Bakara 256] kavli ile O Subhânehu'nun: { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmaları için insanları sen mi zorlayacaksın?” [Yûnus 99] kavline gelince, bu savaş emrinden önceydi, sonra onunla neshedildi. { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimizi kuvvetle tutun” ifadesi takdiri bir söze dayanmaktadır; yani “dedik veya şöyle diyerek: Tutun!” demektir. Kûfelilerden bazıları: “Bunu takdir etmeye gerek yoktur; çünkü mîsak almak zaten bir sözdür. Mana da: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ } size verdiğimizi tutmanız hususunda sizden kesin söz almıştık, şeklindedir” demişlerdir. -Fakat bu bir şey değildir.- Burada kuvvetten (قوة) murat, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi ciddiyet ve gayrettir; neticede tembellik ve gaflet göstermemeye varır. Bu durumda bu ayet, fiilden önce istitaatin var olduğunu iddia eden kimse için delil olmaya elverişli değildir; zira bir kimseye ancak kendisinde güç varken “bunu kuvvetle tut” denilebilir. Çünkü bu anlamdaki kuvvetin fiilden önce bulunmasının sıhhati inkâr edilemez. { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } “Ve içindekini hatırda tutun”, yani onu ders edinin, ezberleyin, unutmayın veya manasını derinlemesine düşünün yahut içindeki hükümlerle amel edin demektir. Zikir (ذكر) lafzının dil ile zikri, kalp ile zikri, ikisinden daha genel olanı ve bu ikisinin lazımı gibi olan durumu ifade etmesi muhtemeldir. İkisinden asıl maksat ise ameldir. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız”; Allah Teâlâ'nın kelamındaki tereccî (umut bildirme) hususu daha önce geçmişti. Burada lealle (لَعَلَّ) kelimesinin “tutun” ve “hatırda tutun” emirlerine taalluk ettiği zikredilmiştir; bu ya istiareden sonra manası bir gayeye sahip olan şeyin gayesiyle illetlendirilmesine varan bir mecazdır ya da muhatabın umması anlamında bir hakikattir. Mana: “Sakınan kimseler olmayı umarak tutun ve hatırda tutun” şeklindedir.

تكونوا متقين ويرجح المعنى المجازي أنه لا معنى لرجائهم فيما يشق عليهم أعني التقوى، اللهم إلا باعتبار تكلف أنهم سمعوا مناقب المتقين ودرجاتهم فلذا كانوا راجين للانخراط في سلكهم، وجوز المعتزلة كونها متعلقة- بقلنا- المقدر وأولوا الترجي بالإرادة أي (قلنا) واذكروا- إرادة أن تتقوا، وهو مبني على أصلهم الفاسد من أن إرادة الله تعالى لأفعال العباد غير موجبة للصدور لكونها عبارة عن العلم بالمصلحة، وجوز العلامة تعلقها إذا أول الترجي بالإرادة- بخذوا- أيضا على أن يكون قيدا للطلب لا للمطلوب، وجوز الشهاب أن يتعلق بالقول على تأويله بالطلب والتخلف فيه جائز، وفيه أن القول المذكور وهو خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بعينه طلب التقوى فلا يصح أن يقال- خذوا ما آتيناكم- طالبا منكم التقوى إلا بنوع تكلف فافهم ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي أعرضتم عن الوفاء بالميثاق بعد أخذه وخالفتم، وأصل التولي الإعراض المحسوس ثم استعمل في الإعراض المعنوي كعدم القبول، ويفهم من الآية أنهم امتثلوا الأمر ثم تركوه.

Müttakîler olmanızı [umarak]. Mecaz anlamı tercih ettiren husus şudur: Kendilerine zor gelen bir şeyde, yani takvada onların bir şey ummalarının bir manası yoktur. Meğerki onların müttakîlerin menkıbelerini ve derecelerini işittikleri, bu yüzden onların safına katılmayı umdukları şeklinde bir tekellüfe gidilsin. Mutezile, bu edatın takdir edilen “kulnâ” (dedik) fiiline taalluk etmesini caiz görmüş ve tereccîyi irade ile tevil etmiştir; yani “sakınasınız iradesiyle (dedik) ve hatırda tutun” demektir. Bu da onların, Allah Teâlâ'nın kulların fiillerine yönelik iradesinin maslahatı bilmekten ibaret olması hasebiyle fiilin sâdır olmasını gerektirmediği şeklindeki fasit asıllarına dayanmaktadır. Allâme [Taftâzânî], tereccî irade ile tevil edildiğinde, istenenin (matlûb) değil talebin bir kaydı olmak üzere { خُذُوا } “tutun” fiiline de taalluk etmesini caiz görmüştür. Şihâb ise talep tev示すiliyle kavil fiiline taalluk etmesini caiz görmüştür ve bunda muhalefet caizdir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Zikredilen söz, yani { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ } “Size verdiğimizi tutun” ifadesinin bizzat kendisi takvayı talep etmektir. Dolayısıyla bir tür zorlama olmaksızın “Sizden takvayı talep ederek size verdiğimizi tutun” denilmesi sahih olmaz; iyi anla! { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından yine yüz çevirdiniz”, yani mîsak alındıktan sonra ona vefa göstermekten yüz çevirdiniz ve muhalefet ettiniz. Tevellînin aslı hissî olarak yüz çevirmektir; sonra kabul etmemek gibi manevî yüz çevirmede kullanılmıştır. Ayetten, onların emre önce boyun eğip sonra onu terk ettikleri anlaşılmaktadır.

فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ الفضل التوفيق للتوبة والرحمة قبولها، أو الفضل والرحمة بعثة رسول الله ﷺ وإدراكهم لمدته، فالخطاب على الأول جار على سنن الخطابات السابقة مجازا باعتبار الإسلاف وعلى الثاني جار على الحقيقة، والخسران ذهاب رأس المال أو نقصه، والمراد لكنتم مغبونين هالكين بالانهماك في المعاصي، أو بالخبط في مهاوي الضلال عند الفترة، وكلمة- لولا- إما بسيطة أو مركبة من لو الامتناعية وتقدم الكلام عليها، وحرف النفي- والاسم الواقع بعدها عند سيبويه- مبتدأ خبره محذوف وجوبا لدلالة الحال عليه وسد الجواب مسده، والتقدير- ولولا فضل الله ورحمته- حاصلان، ولا يجوز أن يكون الجواب خبرا لكونه في الأغلب خاليا عن العائد إلى المبتدأ، وعند الكوفيين فاعل فعل محذوف أي لولا ثبت فضل الله تعالى إلخ، ولَكُنْتُمْ جواب- لولا- ويكثر دخول اللام على الجواب إذا كان موجبا، وقيل: إنه لازم إلا في الضرورة كقوله:

{ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer Allah’ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, muhakkak ki hüsrana uğrayanlardan olurdunuz”. Fazl; tövbeye muvaffak kılınmak, rahmet ise onun kabul edilmesidir. Veya fazl ve rahmet; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesi ve onların onun asrına yetişmeleridir. Hitap birinci ihtimale göre geçmiştekiler dikkate alınarak mecazen önceki hitapların üslubunca cereyan etmektedir; ikinci ihtimale göre ise hakikat üzere cereyan etmektedir. Hüsran; sermayenin gitmesi veya eksilmesidir. Murat ise: “Günahlara dalmak suretiyle yahut fetret döneminde dalalet uçurumlarına yuvarlanmak suretiyle aldanmış ve helak olmuş kimseler olurdunuz” demektir. Levlâ (لَوْلا) kelimesi ya basittir ya da imtina bildiren lev (لو) ve nefy harfinden mürekkeptir ki buna dair açıklama daha önce geçmişti. Sîbeveyhi'ye göre ondan sonra gelen isim mübtedadır; hâlin ona delalet etmesi ve cevabın onun yerine geçmesi sebebiyle haberi vücuben hazfedilmiştir. Takdiri: “Allah'ın fazlı ve rahmeti hâsıl olmasaydı” şeklindedir. Cevabın haber olması ise caiz değildir; zira cevap çoğunlukla mübtedaya dönen bir zamirden yoksundur. Kûfelilere göre ise mahzuf bir fiilin failidir; yani “şayet Allah Teâlâ'nın fazlı sabit olmasaydı...” demektir. { لَكُنْتُمْ } kelimesi levlâ'nın cevabıdır. Cevap olumlu olduğunda başına lâm (ل) harfinin girmesi çokçadır; hatta şu beyitte olduğu gibi zaruret halleri müstesna bunun gerekli (lâzım) olduğu söylenmiştir:

لولا الحياء ولولا الدين (عبتكما) ... ببعض ما فيكما إذ عبتما عوري

Hâyâ ve din olmasaydı, siz benim kusurumu ayıpladığınızda ... İkinizi de sahip olduğunuz kusurlarla ayıplardım.

وجاء في كلامهم بعد اللام قد، كقوله:

Arapların kelamında lâm'dan sonra “kad” (قد) edatının geldiği de olmuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi:

لولا الأمير ولولا خوف طاعته ... (لقد) شربت وما أحلى من العسل

Emîr ve ona itaatin korkusu olmasaydı ... Baldan daha tatlı olan [o şarabı] muhakkak içerdim.

وقد جاء أيضا حذف اللام وإبقاء قد نحو- لولا زيد قد أكرمتك- ولم يجىء في القرآن مثبتا إلا باللام إلا فيما زعم بعضهم أن قوله تعالى: وَهَمَّ بِها [يوسف: ٢٤] جواب لولا قدم عليها هذا (من باب الإشارة والتأويل في الآية) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ المأخوذ بدلائل العقل بتوحيد الأفعال- والصفات ورفعنا فوقكم طور- الدماغ للتمكن من فهم المعاني وقبولها، أو أشار سبحانه- بالطور- إلى موسى القلب، وبرفعه إلى علوه واستيلائه في جو الإرشاد وقلنا خُذُوا أي اقبلوا ما آتَيْناكُمْ من كتاب العقل الفرقاني بجد، وعوا ما فيه من الحكم والمعارف والعلوم والشرائع لكي تتقوا الشرك والجهل والفسق ثم أعرضتم بإقبالكم إلى الجهة السفلية بعد ذلك فلولا حكمة الله تعالى بإمهاله وحكمه بإفضاله لعاجلتكم العقوبة ولحل بكم عظيم المصيبة

Lâm harfinin hazfedilip “kad” edatının bırakıldığı da vâkidir; “Zeyd olmasaydı sana kesinlikle ikram ederdim” (levlâ Zeydün kad ekramtüke) sözü gibi. Kur'an'da ise bazılarının Allah Teâlâ'nın: { وَهَمَّ بِها } [Yûsuf 24] kavlinin levlâ'nın öne geçmiş cevabı olduğu iddiası müstesna, müspet olarak sadece lâm harfiyle gelmiştir. Bu (ayetin işarî tefsiri ve tevili kabilindendir): { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ } Fiillerin ve sıfatların tevhidi hususunda aklın delilleriyle alınan [mîsakı hatırlayın]. Manaları anlama ve kabul etme imkânı bulunsun diye üzerinize dimağ Tûr'unu kaldırmıştık; yahut O Subhânehu Tûr ile kalp Mûsâ'sına, onu kaldırmakla da irşad fezasında onun yücelip galebe çalmasına işaret etmiştir. Ve dedik ki: { خُذُوا } yani size akıl ve furkan kitabından { ما آتَيْناكُمْ } verdiğimiz şeyleri ciddiyetle kabul edin; şirkten, cehaletten ve fısktan sakınasınız diye onun içindeki hikmetleri, marifetleri, ilimleri ve şeriatları kavrayın. Sonra bunun ardından süflî âleme yönelerek yüz çevirdiniz. Eğer Allah Teâlâ'nın mühlet verme hikmeti ve lütufkâr hükmü olmasaydı, ceza size çarçabuk gelir ve başınıza pek büyük bir musibet çökerdi.

إلى الله يدعى بالبراهين من أبى ... فإن لم يجب بادته بيض الصوارم

Dayatıp kaçınan kimse Allah'a apaçık delillerle çağrılır ... İcabet etmezse ak kılıçlar onu helak eder.

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ اللام واقعة في جواب قسم مقدر، وعلم- هنا كعرف فلذلك تعدت إلى واحد، وظاهر هذا أنهم علموا أعيان المعتدين، وقدر بعضهم مضافا أي اعتداء الذين، وقيل:

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “Andolsun ki sizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz”. Lâm harfi takdirî bir kasemin cevabında yer almıştır. Burada “alime” (علم) fiili “arafe” (عرف) manasındadır, bu sebeple tek mef'ûle geçişli olmuştur. Bunun zahiri, haddi aşanların bizzat şahıslarını bildikleridir. Bazıları bir muzaf takdir etmişlerdir; yani “o kimselerin haddi aşmasını” demektir. Şöyle de denilmiştir:

أحكامهم، ومِنْكُمْ في موضع الحال، والسَّبْتِ اسم لليوم المعروف وهو مأخوذ من السبت الذي هو القطع لأنه سبت فيه خلق كل شيء وعمله، وقيل: من السبوت وهو الراحة والدعة. والمراد به هنا اليوم، والكلام على حذف

Onların hükümlerini [bildiniz]. { مِنْكُمْ } ifadesi hal konumundadır. es-Sebt (السَّبْتِ) ise bilinen günün ismidir; kesmek anlamındaki sebt'ten türetilmiştir; çünkü her şeyin yaratılması ve ameli onda kesilmiştir. Dinlenme ve sükûnet anlamındaki sübût'tan geldiği de söylenmiştir. Burada ondan murat o gündür ve ifade bir muzafın hazfi

مضاف أي في حكم السبت لأن الاعتداء والتجاوز لم يقع في اليوم بل وقع في حكمه بناء على ما

üzerinedir; yani “cumartesi gününün hükmünde” demektir. Çünkü haddi aşma ve tecavüz bizzat günde değil, onun hükmünde vaki olmuştur; nitekim şu rivayete

حكي أن موسى ﵇ أراد أن يجعل يوما خالصا للطاعة وهو يوم الجمعة فخالفوه وقالوا: نجعله يوم السبت لأن الله تعالى لم يخلق فيه شيئا فأوحى الله تعالى إليه أن دعهم وما اختاروا ثم امتحنهم فيه فأمرهم بترك العمل وحرم عليهم فيه صيد الحيتان فلما كان زمن داود ﵇ اعتدوا- وذلك أنهم كانوا يسكنون قرية على الساحل يقال لها أيلة. وإذا كان يوم السبت لم يبق حوت في البحر إلا حظر هناك وأخرج خرطومه وإذا مضى تفرقت فحفروا حياضا وأشرعوا إليها الجداول وكانت الحيتان تدخلها يوم السبت بالموج فلا تقدر على الخروج لبعد العمق وقلة الماء فيصطادونها يوم الأحد، وروي أنهم فعلوا ذلك زمانا فلم ينزل عليهم عقوبة فاستبشروا وقالوا: قد أحل لنا العمل في السبت فاصطادوا فيه علانية وباعوا في الأسواق،

dayanmaktadır: Mûsâ aleyhisselâm ibadete tahsis edilmiş bir gün kılmak istemişti ki o da cuma günüydü; fakat ona muhalefet edip: “Biz onu cumartesi günü yapalım, zira Allah Teâlâ o günde hiçbir şey yaratmamıştır” dediler. Allah Teâlâ da ona: “Onları kendi seçtikleriyle baş başa bırak” diye vahyetti. Sonra onları bu günde imtihan etti; onlara çalışmayı terk etmelerini emretti ve o günde balık avlamayı onlara haram kıldı. Dâvûd aleyhisselâm dönemine gelindiğinde haddi aştılar. Şöyle ki: Onlar Eyle denilen bir sahil kasabasında yaşıyorlardı. Cumartesi günü olduğunda denizde hiçbir balık kalmaz, hepsi orada toplanır ve burunlarını suyun yüzüne çıkarırlardı; gün geçip gidince de dağılırlardı. Bunun üzerine havuzlar kazdılar ve bu havuzlara kanallar açtılar. Balıklar cumartesi günü dalgalarla buralara girer, suyun azlığı ve derinliğin mesafesi yüzünden çıkamazlardı; onlar da balıkları pazar günü avlarlardı. Rivayet edildiğine göre bunu bir süre yaptılar ve üzerlerine hiçbir ceza inmedi. Bunun üzerine sevinip: “Cumartesi günü çalışmak bize helal kılındı” dediler; artık o günde alenen avlandılar ve çarşılarda sattılar.

وعلى هذا يصح جعل اليوم ظرفا للاعتداء، ولا يحتاج إلى تقدير مضاف، وقيل: المراد بالسبت هنا مصدر سبتت اليهود إذا عظمت يوم السبت وليس بمعنى اليوم فحينئذ لا حاجة إلى تقدير مضاف إذ يؤول المعنى إلى أنهم اعتدوا في التعظيم وهتكوا الحرمة الواجبة عليهم. وقد ذكر بعضهم أن تسمية العرب للأيام بهذه الأسماء المشهورة حدثت بعد عيسى ﵇ وأن أسماءها قبل غير ذلك وهي التي في قوله:

Bu duruma göre o günü haddi aşmanın zarfı kılmak sahih olur ve bir muzaf takdirine ihtiyaç kalmaz. Burada sebt ile Yahudilerin cumartesi gününü yüceltmelerini ifade eden masdarın kastedildiği, gün anlamında olmadığı da söylenmiştir; bu takdirde yine bir muzaf takdirine gerek yoktur, zira mana: “Yüceltme hususunda haddi aştılar ve üzerlerine vacip olan hürmeti çiğnediler” şekline varır. Bazıları Arapların günleri bu meşhur isimlerle adlandırmasının Îsâ aleyhisselâm'dan sonra ortaya çıktığını, ondan önceki isimlerinin başka olduğunu belirtmişlerdir ki bu isimler şairin şu sözünde geçmektedir:

أؤمل أن أعيش وأن يومي ... بأول أو بأهون أو جبار

Yaşamayı ve günümün Evvel [pazar] veya Ehven [pazartesi] ya da Cübâr [salı] olmasını umuyorum,

أو التالي دبار فإن أفته ... فمونس أو عروبة أو شبار

Veya ardından gelen Dibâr [çarşamba] olmasını; şayet onu kaçırırsam Mûnis [perşembe] veya Arûbe [cuma] yahut Şibâr [cumartesi] olmasını.

واستدل بهذه الآية على تحريم الحيل في الأمور التي لم تشرع كالربا- وإلى ذلك ذهب الإمام مالك- فلا تجوز عنده بحال قال الكواشي: وجوزها أكثرهم ما لم يكن فيها إبطال حق أو إحقاق باطل، وأجابوا عن التمسك بالآية فإنها ليست حيلة وإنما هي عين المنهي عنه لأنهم إنما نهوا عن أخذها ولا يخفى ما في هذا الجواب، وتحقيقه في كتب الفقه فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ القردة جمع قرد وهو معروف ويجمع فعل الاسم قياسا على فعول، وقليلا على فعلة، والخسو- الصغار والذلة ويكون متعديا ولازما. ومنه قولهم للكلب: اخسأ وقيل: الخسوء والخساء مصدر خسأ الكلب بعد، وبعضهم ذكر الطرد عند تفسير الخسوء كالإبعاد، فقيل: هو لاستيفاء معناه لا لبيان المراد، وإلا لكان الخاسئ بمعنى الطارد، والتحقيق أنه معتبر في المفهوم إلا أنه بالمعنى المبني للمفعول، وكذلك الإبعاد فالخاسئ الصاغر المبعد المطرود، وظاهر القرآن أنهم مسخوا قردة على الحقيقة، وعلى ذلك جمهور المفسرين- وهو الصحيح- وذكر غير واحد منهم أنهم بعد أن مسخوا لم يأكلوا ولم يشربوا ولم يتناسلوا ولم يعيشوا أكثر من ثلاثة أيام، وزعم مقاتل أنهم عاشوا سبعة أيام وماتوا في اليوم الثامن، واختار أبو بكر بن العربي أنهم عاشوا- وأن القردة الموجودين اليوم من نسلهم- ويرده ما

Bu ayetle, faiz gibi meşru olmayan meselelerde hilelere başvurmanın haramlığına istidlal edilmiştir; İmam Mâlik de bu görüştedir, ona göre hile hiçbir şekilde caiz değildir. Kevâşî şöyle demiştir: Çoğunluk âlimler, bir hakkı iptal etmedikçe veya bir batılı hak kılmadıkça hileye cevaz vermişlerdir. Ayete tutunulmasına ise şöyle cevap vermişlerdir: Onların yaptığı bir hile değil, bizzat nehyedilen şeyin kendisidir; çünkü onlar balıkları almaktan nehyedilmişlerdi. Bu cevabın durumu ise gizli değildir ve bunun tahkiki fıkıh kitaplarındadır. { فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Biz de onlara: ‘Aşağılık maymunlar olun!’ dedik”. Kırede (قِرَدَةً) kelimesi kırd (قرد) kelimesinin çoğuludur, bilinen maymundur. İsim olan “fi'l” kalıbı kıyasa göre “füûl”, nadiren de “fi'le” vezninde çoğul yapılır. Hasv (الخسو) alçalma ve zillet demektir; hem geçişli hem geçişsiz olarak kullanılır. Köpeğe söylenen: “İhsa'!” (خسأ / yıkıl git) sözü de bundandır. Husû' ve hısâ' kelimelerinin, köpeğin uzaklaşması anlamındaki “hasee'l-kelb” ifadesinin masdarı olduğu söylenmiştir. Bazıları husû' kelimesini tefsir ederken uzaklaştırmak gibi “kovmayı” da zikretmişlerdir. Bunun muradı beyan için değil, manayı tam vermek için olduğu söylenmiştir; aksi takdirde hâsi' kovan anlamına gelirdi. Tahkik şudur ki bu mefhumda muteberdir, ancak meçhul (edilgen) manasındadır; uzaklaştırmak da böyledir. O halde hâsi'; alçalmış, uzaklaştırılmış ve kovulmuş olandır. Kur'an'ın zahiri, onların hakikaten maymuna dönüştürüldükleri yönündedir; müfessirlerin cumhuru da bu görüştedir ve sahih olan budur. Onlardan pek çoğu, dönüştürüldükten sonra yiyip içmediklerini, üremediklerini ve üç günden fazla yaşamadıklarını zikretmiştir. Mukâtil ise yedi gün yaşayıp sekizinci gün öldüklerini iddia etmiştir. Ebû Bekir İbnü'l-Arabî ise onların yaşadıklarını ve günümüzdeki maymunların onların soyundan geldiğini tercih etmiştir. Ancak bu görüşü şu rivayet reddetmektedir:

رواه مسلم عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال لمن سأله عن القردة والخنازير: أهي مما مسخ؟ «إن الله تعالى لم يهلك قوما أو يعذب قوما فيجعل لهم نسلا وإن القردة والخنازير كانوا قبل ذلك»

Müslim'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine maymunlar ve domuzlar hakkında: “Onlar sureti değiştirilenlerden midir?” diye soran kimseye: “Şüphesiz Allah Teâlâ bir kavmi helak ettiğinde yahut bir kavme azap ettiğinde onlar için bir nesil kılmaz. Maymunlar ve domuzlar ise bundan önce de vardı” buyurmuştur.

وروى ابن جرير عن مجاهد «أنه ما مسخت صورهم ولكن مسخت قلوبهم فلا تقبل وعظا ولا تعي زجرا» فيكون المقصود من الآية تشبيههم بالقردة كقوله:

İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: “Onların suretleri dönüştürülmedi, fakat kalpleri dönüştürüldü; artık hiçbir öğüdü kabul etmez ve hiçbir sakındırmayı anlamaz oldular.” Buna göre ayetten maksat, şairin şu sözünde olduğu gibi onları maymunlara benzetmektir:

إذا أنت لم تعشق ولم تدر ما الهوى ... فكن (حجرا) من يابس الصخر جلمدا

Eğer sen âşık olmadıysan ve sevdanın ne olduğunu bilmediysen ... Kuru kayadan sert bir taş ol!

وكُونُوا «على الأول» ليس بأمر حقيقة، لأن صيرورتهم إلى ما ذكر ليس فيه تكسب لهم لأنهم ليسوا قادرين على قلب أعيانهم، بل المراد منه سرعة التكوين وأنهم صاروا كذلك كما أراد من غير امتناع ولا لبث.

{ كُونُوا } “Olun” emri birinci görüşe göre hakiki bir emir değildir; zira zikredilen hale dönüşmelerinde onlar için bir kesb (kazanım) yoktur, çünkü onlar kendi zatlarını dönüştürmeye kadir değillerdir. Bilakis bundan maksat, yaratılışın sürati ve hiçbir çekinme ve gecikme olmaksızın O'nun dilediği gibi o hale geldikleridir.

«وعلى الثاني» يكون الأمر مجازا عن التخلية والترك والخذلان- كما في

İkinci görüşe göre ise bu emir, serbest bırakma, terk etme ve yardımsız bırakmaktan (hızlan) mecazdır; nitekim

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «اصنع ما شئت»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Dilediğini yap” hadisinde olduğu gibidir.

وقد قرره العلامة في تفسير قوله تعالى: لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا [العنكبوت: ٦٦]

Bunu Allâme [Taftâzânî], Allah Teâlâ'nın: { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا } “Kendilerine verdiğimiz şeylere nankörlük etsinler ve zevk sürsünler diye” [Ankebût 66] kavlinin tefsirinde takrir etmiştir.

والمنصوبان خبران للفعل الناقص، ويجوز أن يكون خاسِئِينَ حالا من الاسم، ويجوز أن يكون صفة ل قِرَدَةً والمراد وصفهم بالصغار عند الله تعالى دفعا لتوهم أن يجعل مسخهم وتعجيل عذابهم في الدنيا لدفع ذنوبهم ورفع درجاتهم.

Mansûb olan iki kelime nâkıs fiilin iki haberidir. { خاسِئِينَ } kelimesinin [kânû'nun] isminden hal olması caiz olduğu gibi { قِرَدَةً } kelimesine sıfat olması da caizdir. Bundan maksat, suretlerinin değiştirilmesinin ve dünyadaki azaplarının öne alınmasının günahlarını gidermek ve derecelerini yükseltmek için yapıldığı vehmini defetmek üzere onların Allah Teâlâ katındaki alçaklıklarını nitelemektir.

واعترض أنه لو كان صفة لها لوجب أن يقول: خاسئة لامتناع الجمع- بالواو- والنون في غير ذوي العلم، وأجيب بأن ذلك على تشبيههم بالعقلاء كما في السَّاجِدِينَ أو باعتبار أنهم كانوا عقلاء، أو بأن المسخ إنما كان بتبدل الصورة فقط، وحقيقتهم سالمة على ما روي أن الواحد منهم كان يأتيه الشخص من أقاربه الذين نهوهم، فيقول له: ألم أنهك؟ فيقول: بلى ثم تسيل دموعه على خده- ولم يتعرض في الآية بمسخ شيء منهم خنازير- وروي عن قتادة أن الشباب صاروا قِرَدَةً والشيوخ صاروا- خنازير- وما نجا إلا الذين نهوا، وهلك سائرهم، وقرىء قِرَدَةً بفتح القاف وكسر الراء وخاسِئِينَ بغير همز فَجَعَلْناها نَكالًا أي كينونتهم وصيرورتهم قِرَدَةً أو المسخة، أو العقوبة، أو الآية المدلول عليها بقوله تعالى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ وقيل: الضمير للقرية، وقيل: للحيتان- والنكال- واحد- الأنكال- وهي القيود- ونكل به- فعل به ما يعتبر به غيره، فيمتنع عن مثله لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها أي لمعاصريهم ومن خلفهم- وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه وغيره- وروي عنه أيضا لِما بحضرتها من القرى- أي أهلها وما تباعد عنها- أو للآتين والماضين- وهو المختار عند جماعة- فكل من ظرفي المكان مستعار للزمان، و (ما) أقيمت مقام- من- إما تحقيرا لهم في مقام العظمة والكبرياء- أو لاعتبار الوصف- فإن ما يعبر بها عن العقلاء تعظيما- إذا أريد الوصف- كقوله: «سبحان ما سخر كن» وصحح كونها نَكالًا للماضين أنها ذكرت في زبر الأولين- فاعتبروا بها- وصحت- الفاء- لأن جعل ذلك نَكالًا للفريقين إنما يتحقق بعد القول والمسخ، أو لأن- الفاء- إنما تدل على ترتب جعل العقوبة نَكالًا على القول وتسببه عنه- سواء كان على نفسه أو على الإخبار به- فلا ينافي حصول الاعتبار قبل وقوع هذه الواقعة بسبب سماع هذه القصة، وقيل:- اللام- لام الأجل و (ما) على حقيقتها- والنكال- بمعنى العقوبة لا- العبرة- والمراد بما بَيْنَ يَدَيْها ما تقدم من سائر الذنوب قبل أخذ السمك، وب ما خَلْفَها ما بعدها، والقول بأن المراد جعلنا المسخ عقوبة لأجل ذنوبهم المتقدمة على المسخة والمتأخرة عنها يستدعي بقاءهم مكلفين بعد المسخ ولا يظهر ذلك إلا على قول مجاهد، وحمل الذنوب التي بعد المسخة- على السيئات الباقية آثارها- ليس بشيء كما لا يخفى، وقول أبي العالية- إن المراد ب لِما بَيْنَ يَدَيْها ما مضى من الذنوب، وب ما خَلْفَها من يأتي بعد، والمعنى فجعلناها عقوبة لما مضى من ذنوبهم، وعبرة لمن بعدهم- منحط من القول جدا لمزيد ما فيه من تفكيك النظم والتكلف وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ الموعظة ما يذكر مما يلين القلب- ثوابا كان أو عقابا- والمراد بالمتقين ما يعم كل متق من كل أمة- وإليه ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وقيل: من أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: منهم، ويحتمل أنهم اتعظوا بذلك وخافوا عن ارتكاب خلاف ما أمروا به، ويحتمل أنهم وعظ بعضهم بعضا بهذه الواقعة، وحظ العارف من هذه القصة أن يعرف أن الله ﷾ خلق الناس لعبادته وجعلهم بحيث لو أهملوا وتركوا وخلوا بينهم وبين طباعهم لتوغلوا وانهمكوا في اللذات الجسمانية والغواشي الظلمانية لضروراتهم لها واعتيادهم من الطفولية عليها

Buna karşı, şayet onun sıfatı olsaydı “hâsietün” (خاسئة) denilmesi gerekirdi; zira akıl sahibi olmayan varlıklarda vâv ve nûn ile çoğul yapmak caiz değildir şeklinde itiraz edilmiştir. Buna şu cevaplar verilmiştir: Bu, { السَّاجِدِينَ } lafzında olduğu gibi onların akıl sahiplerine benzetilmesine dayanmaktadır; yahut daha önce akıl sahibi olmaları hasebiyledir; yahut da suret değişiminin sadece dış görünüşün değişmesinden ibaret olup hakikatlerinin bozulmadan kaldığına dayanmaktadır. Nitekim rivayet edildiğine göre onlardan birinin yanına kendilerini kötülükten nehyeden akrabalarından biri gelir ve ona: “Ben seni menetmemiş miydim?” derdi; o da “Evet” anlamında başını sallar, sonra yanaklarından gözyaşları süzülürdü. -Ayette onlardan bir kısmının domuza dönüştürüldüğüne değinilmemiştir.- Katâde'den, gençlerin { قِرَدَةً } maymunlara, yaşlıların ise domuzlara dönüştüğü, kötülükten nehyedenlerin dışında hiçbirinin kurtulamayıp geri kalanların helak olduğu rivayet edilmiştir. “Kıredeten” kelimesi kaf'ın fethası ve ra'nın kesresiyle (keredeten), “hâsiîn” kelimesi de hemzesiz olarak okunmuştur. { فَجَعَلْناها نَكالًا } “Böylece onu bir ibret/ceza kıldık”; yani onların maymunlar haline gelişlerini yahut meshedilmelerini (suret değişimlerini) yahut cezalandırılmalarını yahut da Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ } kavliyle delalet edilen bu hadiseyi ibret kıldık. Zamirin kasabaya ait olduğu da söylenmiştir, balıklara ait olduğu da söylenmiştir. Nekâl, kelepçeler ve bukağılar anlamına gelen enkâl'in tekilidir. “Nekkele bihî”, başkasının ibret alıp benzerinden kaçınacağı bir muameleyi ona reva görmek demektir. { لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Kendi zamanındakilere ve sonrakilere”; yani çağdaşlarına ve arkalarından gelenlere -ki bu İbn Abbâs radıyallâhu anh ve başkalarından rivayet edilmiştir-. Ondan yine: “Onun çevresindeki kasabalara -yani ahalisine- ve ondan uzakta olanlara” şeklinde de rivayet edilmiştir. Yahut geleceklere ve geçmişlere -ki bir cemaatin tercih ettiği budur-. Böylece iki mekân zarfından her biri zaman için istiare edilmiştir. Mâ (ما) edatı ise men (من) yerine ikame edilmiştir; bu ya azamet ve kibriyâ makamında onları tahkir etmek içindir yahut vasfı dikkate almak içindir. Nitekim vasıf kastedildiğinde tazim amacıyla akıl sahipleri için mâ ile ifade edilir; “Sizi boyun eğdiren Zat ne yücedir” sözünde olduğu gibi. Bunun geçmişler için bir nekâl (ibret) kılınmasının sıhhati, önceki kitaplarda zikredilip ondan ibret almış olmalarındandır. Fâ (ف) harfinin gelişi sahihtir; çünkü bunun iki fırka için nekâl kılınması ancak kavil ve meshten sonra tahakkuk eder; yahut fâ harfi cezanın nekâl kılınmasının söze terettüp ettiğine ve ondan kaynaklandığına delalet eder -ister bizzat vukuu üzerine olsun isterse haber verilmesi üzerine olsun-. Dolayısıyla bu kıssayı işitmek suretiyle bu hadisenin vukuundan önce ibret alınmış olması buna mani değildir. Şöyle de denilmiştir: Lâm harfi illet bildiren lâm-ı eceldir, mâ ise hakiki manasındadır; nekâl de ibret değil “ceza” anlamındadır. “Kendi önündekiler”den murat balık tutulmadan önceki diğer günahlar, “kendi arkasındakiler”den murat ise ondan sonraki günahlardır. Suret değişimini, ondan önceki ve sonraki günahlarına karşılık bir ceza kıldığımız manasını vermek, meshten sonra da onların mükellef kalmalarını gerektirir ki bu da ancak Mücâhid'in kavline göre tutarlı olur. Meshten sonraki günahları “eserleri baki kalan kötülüklere” hamletmek ise gizli olmadığı üzere bir değer taşımaz. Ebü'l-Âliye'nin: “{ لِما بَيْنَ يَدَيْها } ifadesinden murat geçmiş günahlar, { وَما خَلْفَها } ifadesinden murat ise sonradan gelen kimselerdir; mana da: ‘Bunu onların geçmiş günahlarına bir ceza, sonrakilere de bir ibret kıldık’ şeklindedir” sözü, nazmı fazlasıyla parçalaması ve tekellüf barındırması sebebiyle son derece zayıf bir sözdür. { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Ve sakınanlar için bir öğüt”. Mev'ıza; sevap olsun ikap olsun kalbi yumuşatacak şekilde zikredilen şeydir. Müttakîlerden murat, her ümmetten sakınan herkesi içine alan genel anlamdır -İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu görüşe gitmiştir-. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olanlar olduğu da söylenmiştir; onlardan sakınanlar olduğu da söylenmiştir. Onların bundan ibret alıp emrolundukları şeyin aksini yapmaktan korkmuş olmaları muhtemel olduğu gibi, bu hadiseyle birbirlerine vaaz etmiş olmaları da muhtemeldir. Ârifin bu kıssadan hissesi; Allah Azze ve Celle'nin insanları Kendisine ibadet etsinler diye yarattığını, şayet başıboş bırakılıp kendi tabiatlarıyla baş başa terk edilecek olurlarsa, zaruri ihtiyaçları ve çocukluktan itibaren alışkanlıkları sebebiyle cismanî lezzetlere ve zulmanî perdelere büsbütün dalıp gideceklerini bilmesidir.

والنفس كالطفل إن تهمله شب على ... حب الرضاع وإن تفطمه ينفطم

Nefis çocuk gibidir; kendi haline bırakırsan süt emme sevgisiyle büyür ... Sütten kesersen sütten kesilir.

فوضع الله تعالى العبادات، وفرض عليهم تكرارها في الأوقات المعينة ليزول عنهم بها درن الطباع المتراكم في أوقات الغفلات وظلمة الشواغل العارضة في أزمنة ارتكاب الشهوات، وجعل يوما من أيام الأسبوع مخصوصا للاجتماع

Bu sebeple Allah Teâlâ ibadetleri vazetmiş, gaflet anlarında biriken tabiat kirleri ve şehvetlerin irtikâp edildiği zamanlarda arız olan meşguliyet karanlığı onlardan zail olsun diye belirli vakitlerde bu ibadetlerin tekrarlanmasını onlara farz kılmıştır. Haftanın günlerinden bir günü de

على العبادة وإزالة وحشة التفرقة ودفع ظلمة الاشتغال بالأمور الدنيوية، فوضع السَّبْتِ لليهود لأن عالم الحس الذي إليه دعوة اليهود هو آخر العوالم والسَّبْتِ آخر الأسبوع، والأحد للنصارى لأن عالم العقل الذي إليه دعوتهم أول العوالم، ويوم الأحد أول الأسبوع، والجمعة للمسلمين لأنه يوم الجمع،- والختم- فهو أوفق بهم وأليق بحالهم- فمن لم يراع هذه الأوضاع والمراقبات أصلا- زال نور استعداده، وطفىء مصباح فؤاده، ومسخ كما مسخ أصحاب السبت، ومن غلب عليه وصف من أوصاف الحيوانات ورسخ فيه بحيث أزال استعداده، وتمكن في طباعه، وصار صورة ذاتية له كالماء الذي منبعه معدن الكبريت مثلا أطلق عليه اسم ذلك الحيوان حتى

ibadet üzere toplanmak, dağınıklık vahşetini gidermek ve dünyevi işlerle meşguliyetin karanlığını defetmek için özel kılmıştır. Yahudilere cumartesiyi (es-Sebt) vazetmiştir; çünkü Yahudilerin davet edildiği his âlemi âlemlerin sonuncusudur, cumartesi de haftanın sonudur. Hristiyanlara pazarı vazetmiştir; çünkü onların davet edildiği akıl âlemi âlemlerin ilkidir, pazar günü de haftanın ilk günüdür. Müslümanlara ise cuma gününü vazetmiştir; çünkü o toplanma ve hatim günüdür, dolayısıyla onlara daha muvafık ve hallerine daha lâyıktır. Kim bu vaziyeleri ve murakabeleri hiç gözetmezse, istidat nuru zail olur, gönlünün kandili söner ve tıpkı cumartesi ashabının dönüştürüldüğü gibi dönüştürülür. Kimde hayvanî vasıflardan bir vasıf galip gelir ve istidadını yok edecek, tabiatına yerleşecek ve menbaı kükürt madeni olan su gibi onun zatî bir sureti haline gelecek derecede onda kökleşirse, artık ona o hayvanın ismi verilir; hatta

كأن صار طباعه طباعه، ونفسه نفسه، فليجهد المرء على حفظ إنسانيته، وتدبير صحته بشراب الأدوية الشرعية والمعاجين الحكمية، وليحث نفسه بالمواعظ الوعدية والوعيدية

âdeta onun tabiatı o hayvanın tabiatı, nefsi de onun nefsi haline gelir. O halde insan insanlığını korumaya, şer'î ilaçların şerbetiyle ve hikmetli macunlarla sıhhatini tedbir etmeye gayret etmeli; vaat ve vaid içeren öğütlerle nefsini teşvik etmelidir.

هي النفس إن تهمل تلازم خساسة ... وإن تنبعث نحو الفضائل تلهج

O nefistir işte; kendi haline bırakırsan bayağılıktan ayrılmaz ... Faziletlere doğru sevk edilecek olursa onlara canı gönülden bağlanır.

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً بيان نوع من مساوئهم من غير تعديد النعم وصح العطف لأن ذكر النعم سابقا كان مشتملا على ذكر المساويء أيضا من المخالفة للأنبياء والتكذيب لهم وغير ذلك، وقد يقال: هو على نمط ما تقدم، لأن الذبح نعمة دنيوية لرفعة التشاجر بين الفريقين، وأخروية لكونه معجزة لموسى ﵇. وكأن مولانا الإمام الرازي خفي عليه ذلك فقال: إنه تعالى لما عدد وجوه إنعامه عليهم أولا ختم ذلك بشرح بعض ما وجه إليهم من التشديدات، وجعل النوع الثاني ما أشارت إليه هذه الآية- وليس بالبعيد.

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Hani Mûsâ kavmine: ‘Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor’ demişti”. Nimetleri saymaksızın onların kötülüklerinden bir türün beyanıdır. Atıf sahihtir; zira daha önce nimetlerin zikredilmesi, peygamberlere muhalefet etmek, onları yalanlamak ve benzeri kötülüklerin zikrini de içermekteydi. Şöyle de denilebilir: Bu da öncekiler tarzındadır; çünkü kesim emri iki fırka arasındaki çekişmeyi kaldırması sebebiyle dünyevi bir nimet, Mûsâ aleyhisselâm için bir mucize olması sebebiyle de uhrevi bir nimettir. Âdeta Mevlânâ İmam er-Râzî'ye bu durum kapalı kalmış olmalı ki şöyle demiştir: Allah Teâlâ önce onlara olan ihsan vechi sayıp bitirince, ardından onlara yöneltilen bazı zorlukların açıklanmasıyla bunu nihayete erdirmiş ve ikinci türü bu ayetin işaret ettiği husus kılmıştır. -Bu da uzak değildir.-

«وأول القصة» قوله تعالى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها [البقرة: ٧٢] إلخ، وكان الظاهر أن يقال- قال موسى إذ قتل قتيل تنوزع في قاتله- إن الله يأمر بذبح بقرة هي كذا وكذا، وأن يضرب ببعضها ذلك القتيل ويخبر بقاتله فيكون كيت وكيت إلا أنه فك بعضها وقدم لاستقلاله بنوع من مساوئهم التي قصد نعيها عليهم، وهو الاستهزاء بالأمر والاستقصاء في السؤال، وترك المصارعة إلى الامتثال، ولو أجرى على النظم لكانت قصة واحدة، ولذهبت تثنية التقريع، وقد وقع في النظم من فك التركيب والترتيب ما يضاهيه في بعض القصص، وهو من المقلوب المقبول لتضمنه نكتا وفوائد، وقيل: إنه يجوز أن يكون ترتيب نزولها على موسى ﵇ على حسب تلاوتها بأن يأمرهم الله تعالى- بذبح البقرة- ثم يقع القتل فيؤمروا بضرب بعضها- لكن المشهور خلافه- والقصة أنه عمد اخوان من بني إسرائيل إلى ابن عم لهما- أخي أبيهما- فقتلاه ليرثا ماله وطرحاه على باب محلهم ثم جاءا يطلبان بدمه فأمر الله تعالى بذبح بقرة وضربه ببعضها ليحيا، ويخبر بقاتله، وقيل: كان القاتل أخا القتيل، وقيل: ابن أخيه ولا وارث له غيره فلما طال عليه عمره قتله ليرثه، وقيل: إنه كان- تحت رجل يقال له عاميل- بنت عم لا مثل لها في بني إسرائيل في الحسن والجمال فقتله ذو قرابة له لينكحها فكان ما كان، وقرأ الجمهور- يأمركم- بضم الراء، وعن أبي عمرو، السكون، والاختلاس- وإبدال الهمزة ألفا، و (أن) تذبحوا في موضع المفعول الثاني ليأمر، وهو على إسقاط حرف الجر- أي بأن تذبحوا قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً استئناف وقع جوابا عما ينساق إليه الكلام كأنه قيل: فماذا صنعوا هل سارعوا إلى الامتثال أم لا؟ فأجيب بذلك، والاتخاذ كالتصيير، والجعل يتعدى إلى مفعولين أصلهما المبتدأ والخبر، وهُزُواً مفعوله الثاني ولكونه مصدرا لا يصلح أن يكون مفعولا ثانيا لأنه خبر المبتدأ في الحقيقة وهو اسم ذات هنا فيقدر مضاف- كمكان، أو أهل- أو يجعل بمعنى المهزوء به كقوله تعالى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ [المائدة: ٩٦] أي مصيده أو يجعل الذات نفس المعنى مبالغة كرجل عدل، وقد قالوا ذلك إما بعد أن أمرهم موسى ﵇ بذبح بقرة دون ذكر الاحياء بضربها، وإما

Kıssanın başı Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها } “Hani siz bir adam öldürmüş ve bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz” [Bakara 72] ayetidir. Zahir olan ise şöyle denilmesiydi: “Katili hakkında ihtilaf edilen bir maktul öldürüldüğünde Mûsâ: ‘Allah şöyle şöyle bir sığır kesmenizi, onun bir parçasıyla o maktule vurulmasını ve onun da katilini haber vermesini emrediyor ki böyle böyle olsun’ dedi.” Ancak onun bir kısmı müstakil hale getirilip öne alınmıştır; zira onların ayıplanması hedeflenen kötülüklerinden bağımsız bir türü içermektedir ki bu da emri hafife almak, soruda aşırıya kaçmak ve emre uymada sürati terk etmektir. Şayet olayların akış sırasına göre getirilseydi tek bir kıssa olurdu ve kınamanın tekrarlanması gayesi kaybolurdu. Nazımda, diğer bazı kıssalarda benzeri bulunan bu tür tertip ve terkip değişiklikleri vuku bulmuştur ve bu, incelikler ve faydalar içerdiğinden dolayı makbul bir takdim-tehirdir (maklûb). Şöyle de denilmiştir: Ayetlerin Mûsâ aleyhisselâm'a iniş sırasının tilavetteki sırasına uygun olması da caizdir; şöyle ki Allah Teâlâ onlara önce sığır kesmeyi emreder, sonra öldürme hadisesi vuku bulur ve onun bir parçasıyla vurulmaları emredilir. -Fakat meşhur olan bunun aksidir.- Kıssa şudur: İsrâiloğullarından iki kardeş, amcalarının oğlunu -öz amcalarının oğlunu- malına varis olmak için kasten öldürdüler ve cesedini kendi mahallelerinin kapısına attılar; sonra da kanını talep ederek geldiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bir sığır kesilmesini ve maktulün dirilip katilini haber vermesi için onun bir parçasıyla maktule vurulmasını emretti. Katilin maktulün kardeşi olduğu da söylenmiştir; erkek kardeşinin oğlu olduğu ve ondan başka mirasçısı bulunmadığı, ömrü uzayınca ona mirasçı olmak için onu öldürdüğü de söylenmiştir. Âmîl denilen bir adamın nikâhı altında İsrâiloğulları içinde güzellikte benzeri olmayan bir amca kızı bulunduğu, onunla evlenebilmek için bir akrabasının onu öldürdüğü ve olanların olduğu da rivayet edilmiştir. Cumhur “ye'muruküm” (يأمركم) kelimesini ra'nın zammesiyle okumuştur. Ebû Amr'dan ise sükûn, ihtilas ve hemzenin elife tebdili rivayet edilmiştir. { أَنْ تَذْبَحُوا } ifadesi ye'muru fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır ve cer harfinin hazfedilmesine dayanır; yani “bi-en tezbehû” (kesmenizi) demektir. { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “‘Bizimle alay mı ediyorsun?’ dediler”. Sözün gelişinin gerektirdiği bir soruya cevap olarak gelen bir istinaftır; âdeta: “Peki ne yaptılar, hemen emre koştular mı yoksa koşmadılar mı?” denilmiş ve buna böyle cevap verilmiştir. İttihaz; dönüştürmek (tastyîr) ve kılmak (ca'l) gibidir, aslı mübteda ve haber olan iki mef'ûle geçer. { هُزُواً } kelimesi onun ikinci mef'ûlüdür. Masdar olması sebebiyle aslında ikinci mef'ûl olmaya elverişli değildir; çünkü hakikatte mübtedanın haberidir ve buradaki mübteda bir zat ismidir. Bu yüzden “yer” veya “ehil” gibi bir muzaf takdir edilir yahut Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı” [Mâide 96] ayetinde (sayd lafzının masîd/avlanan manasında olması gibi) kendisiyle alay edilen (mehzü'ün bih) manasında kılınır yahut adil adam (racülün adlün) tabirinde olduğu gibi mübalağa kastıyla zatın bizzat mananın kendisi olduğu kabul edilir. Onlar bu sözü ya Mûsâ aleyhisselâm maktulün onun bir parçasıyla vurularak diriltileceğini zikretmeksizin sadece bir sığır kesmelerini emrettiğinde söylediler ya da

بعد أن أمرهم وذكر لهم استبعادا لما قاله واستخفافا به كما يدل عليه الاستفهام إذ المعنى أتسخر بنا فإن جوابك لا يطابق سؤالنا ولا يليق، وأين ما نحن فيه مما أنت آمر به، ولا يأبى ذلك انقيادهم له لأنه بعد العلم بأنه جد وعزيمة، ومن هنا قال بعضهم: إن إجابتهم نبيهم- حين أخبرهم عن أمر الله تعالى بأن يذبحوا بقرة بذلك دليل على سوء اعتقادهم بنبيهم وتكذيبهم له إذ لو علموا أن ذلك إخبار صحيح عن الله تعالى لما استفهموا هذا الاستفهام، ولا كانوا أجابوا هذا الجواب، فهم قد كفروا بموسى ﵇. ومن الناس من قال: كانوا مؤمنين مصدقين ولكن جرى هذا على نحو ما هم عليه من غلظ الطبع والجفاء والمعصية، والعذر لهم أنهم لما طلبوا من موسى ﵇ تعيين القاتل فقال ما قال ورأوا ما بين السؤال والجواب توهموا أنه ﵇ داعبهم، أو ظنوا أن ذلك يجري مجرى الاستهزاء، فأجابوا بما أجابوا، وقيل: استفهموا على سبيل الاسترشاد- لا على وجه الإنكار والعناد- وقرأ عاصم وابن محيصن «يتخذنا» - بالياء- على أن الضمير لله تعالى. وقرأ حمزة وإسماعيل عن نافع «هزأ» بالإسكان، وحفص عن عاصم- بالضم وقلب الهمزة واوا، والباقون- بالضم والهمزة- والكل لغات فيه.

onlara emredip zikrettikten sonra, söylediği şeyi uzak görerek ve onu hafife alarak söylediler; nitekim istifham da buna delalet etmektedir, zira mana: “Bizimle alay mı ediyorsun? Çünkü verdiğin cevap sorumuza uymuyor ve layık düşmüyor; bizim içinde bulunduğumuz durum nerede, senin emrettiğin şey nerede!” şeklindedir. Sonradan ona itaat etmiş olmaları buna mani değildir; çünkü bu itaat işin ciddi ve kesin bir emir olduğunu anladıktan sonradır. Buradan hareketle bazıları şöyle demiştir: Peygamberleri Allah Teâlâ'nın bir sığır kesme emrini kendilerine haber verdiğinde onların peygamberlerine böyle cevap vermeleri, peygamberleri hakkındaki kötü inançlarına ve onu yalanladıklarına delildir; zira bunun Allah Teâlâ'dan gelen sahih bir haber olduğunu bilselerdi bu istifhamı sormaz ve bu cevabı vermezlerdi. Dolayısıyla onlar Mûsâ aleyhisselâm'ı inkâr etmiş oldular. İnsanlardan bazıları ise şöyle demiştir: Onlar inanmış ve tasdik etmiş kimselerdi; fakat bu durum onların kaba tabiatları, katılılıkları ve isyankârlıkları gereğince cereyan etmiştir. Onların mazereti ise şudur: Mûsâ aleyhisselâm'dan katilin tayin edilmesini istediklerinde o bu sözü söyleyince, soru ile cevap arasındaki irtibatsızlığı görüp onun şaka yaptığını vehmettiler yahut bunun bir alay kabilinden olduğunu zannettiler ve bu yüzden bu cevabı verdiler. İstifhamı inkâr ve inat yoluyla değil, gerçeği öğrenmek (istirşad) amacıyla sordukları da söylenmiştir. Âsım ve İbn Muhaysın, zamir Allah Teâlâ'ya ait olmak üzere yâ ile “yettehizünâ” okumuşlardır. Hamza ve Nâfi'den rivayetle İsmâil ise sükûn ile “hüz'en”, Âsım'dan Hafs ise zamme ve hemzenin vâv'a kalbiyle [hüzüven], geri kalanlar ise zamme ve hemze ile [hüzü'en] okumuşlardır; hepsi bu kelimede birer lehçedir.

قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ أي من أن أعد في عدادهم، والجهل- كما قال الراغب- له معان، عدم العلم، واعتقاد الشيء بخلاف ما هو عليه، وفعل الشيء بخلاف ما حقه أن يفعل- سواء اعتقد فيه اعتقادا صحيحا أو فاسدا- وهذا الأخير هو المراد هنا، وقد نفاه ﵇ عن نفسه قصدا إلى نفي ملزومه الذي رمى به- وهو الاستهزاء على طريق الكناية- وأخرج ذلك في صورة الاستعارة استفظاعا له، إذ- الهزء- في مقام الإرشاد كاد يكون كفرا وما يجري مجراه، ووقوعه في مقام الاحتقار والتهكم مثل فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١- التوبة: ٣٤- الانشقاق: ٢٤] سائغ شائع- وفرق بين المقامين- وذكر بعضهم أن الاستعاذة بالله تعالى من ذلك من باب الأدب والتواضع معه سبحانه كما في قوله تعالى: وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ [المؤمنون: ٩٧] لأن الأنبياء معصومون عن مثل ذلك، والأول أولى- وهو المعروف من إيراد الاستعاذة في أثناء الكلام- والفرق بين- الهزء والمزح- ظاهر فلا ينافي وقوعه من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أحيانا كما لا يخفى.

{ قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “[Mûsâ da]: ‘Cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım’ dedi”; yani onların sayısına dahil edilmekten [Allah'a sığınırım]. Râgıb'ın belirttiği gibi cehaletin birkaç manası vardır: İlimsizlik, bir şeyin hakikatinin aksine inanmak ve -ister doğru bir inançla olsun ister batıl- bir işi yapılması gerekenin hilafına yapmak. Burada kastedilen bu sonuncusudur. Mûsâ aleyhisselâm, kendisine isnat edilen şeyin lazımı olan alay etmeyi kinaye yoluyla nefyetmek maksadıyla bunu kendisinden nefyetmiştir. Bunu son derece çirkin gördüğünden istiare suretinde ortaya koymuştur; zira irşad makamında alay etmek neredeyse küfür veya küfür hükmünde bir davranıştır. Hor görme ve istihza makamında vuku bulması ise: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları acı bir azapla müjdele!” [Âl-i İmrân 21, Tevbe 34, İnşikâk 24] ayetinde olduğu gibi caiz ve yaygındır -iki makam arasında fark vardır-. Bazıları bundan Allah Teâlâ'ya sığınmanın, Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “De ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım” [Mü'minûn 97] kavlinde olduğu gibi O Subhânehu'ya karşı edep ve tevazu kabilinden olduğunu zikretmişlerdir; çünkü peygamberler bu gibi şeylerden masumdurlar. Ancak birinci görüş daha evladır ve söz arasında istiazenin getirilmesinden bilinen mana da budur. Alay (hüzüv) ile latife/şaka (müzâh) arasındaki fark ise açıktır; bu sebeple gizli olmadığı üzere peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm zaman zaman şaka sâdır olması buna mani değildir.

قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ أي سل لأجلنا رَبُّكَ الذي عوّدك ما عوّدك- يظهر لَنا ما حالها وصفتها، فالسؤال في الحقيقة عن الصفة، لأن الماهية ومسمى الاسم معلومان- ولا ثالث لهما- لتستعمل ما فيه، أما إذا أريد بقرة معينة فظاهر لأنه استفسار لبيان المجمل- وإلا فلمكان التعجب- وتوهم أن مثل هذه البقرة لا تكون إلا معينة، والجواب «على الأول» بيان «وعلى الثاني» نسخ وتشديد، وهكذا الحال فيما سيأتي من السؤال والجواب.

{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُbَيِّنْ لَنا ما هِيَ } “‘Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın’ dediler”; yani sana alıştırdığı lütufları alıştıran Rabbine bizim için sor da onun halinin ve vasfının ne olduğunu bize açıklasın. Dolayısıyla soru hakikatte vasfa dairdir; çünkü mâhiyet ve ismin müsemması zaten bilinmektedir -üçüncü bir şık da yoktur- ki mâ (ما) edatı onda kullanılmış olsun. Belirli bir sığır kastedilmişse bu durum açıktır; zira bu mücmelin beyanını istemektir. Aksi takdirde hayret makamında söylenmiş olur ve böyle bir sığırın ancak belirli bir sığır olabileceği vehmedilmiştir. Cevap birinci ihtimale göre bir beyandır, ikinci ihtimale göre ise bir nesh ve ağırlaştırmadır (teşdîd). Gelecek soru ve cevaplardaki durum da böyledir.

وكان مقتضى الظاهر «على الأول» أي لأنها للسؤال عن المميز وصفا كان أو ذاتيا. «وعلى الثاني» كيف؟ لأنها موضوعة للسؤال عن الحال، وما وإن سئل بها عن الوصف لكنه على سبيل الندور، وهو إما مجاز أو اشتراك- كما صرح به في المفتاح- والغالب السؤال بها عن الجنس، فإن أجريت هنا على الاستعمال الغالب نزل مجهول الصفة لكونه على صفة لم يوجد عليها جنسه- وهو إحياء الميت بضرب بعضه- منزلة مجهول الحقيقة فيكون سؤالا عن الجنس تنزيلا، وعن الصفة حقيقة. وإن أجريت على النادر لم يحتج إلى التنزيل المذكور، والقول إنه يمكن أن يجعل ما هِيَ على حذف مضاف- أي ما حالها؟ - فيكون سؤالا عن نوع حال تفرع عليه هذه الخاصية- على بعده- خال عن اللطافة اللائقة بشأن الكتاب العزيز. وما استفهامية خبر مقدم ل هِيَ والجملة في موضع نصب ب يُبَيِّنْ لأنه معلق عنها، وجاز فيه ذلك لشبهه بأفعال القلوب، والمعنى يُبَيِّنْ لَنا جواب هذا السؤال قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ الفارض اسم للمسنة التي انقطعت ولادتها من الكبر، والفعل- فرضت- بفتح الراء

Zahirin gerektirdiği birinci ihtimale göre “eyyü” (أَيُّ) lafzı olmalıydı; çünkü o vasıf olsun zatî olsun ayırt ediciyi sormak içindir. İkinci ihtimale göre ise “keyfe” (كَيْفَ) olmalıydı; çünkü o hâli sormak için vazolunmuştur. Mâ (ما) edatıyla vasıf sorulsa bile bu nadir kabilindendir; el-Miftâh'ta açıklandığı üzere bu ya mecazdır ya da müşterektir. Onunla asıl galip olan kullanım ise cinsi sormaktır. Eğer burada galip kullanıma hamledilirse, vasfı bilinmeyen şey kendi cinsinde bulunmayan bir vasıfta olduğu için -ki o da bir parçasıyla vurulunca ölünün dirilmesidir- hakikati bilinmeyen şey makamına indirilmiş olur; böylece lafzen cinsin sorulması, hakikatte ise vasfın sorulması kabul edilir. Şayet nadir kullanıma hamledilirse zikredilen tenzile ihtiyaç kalmaz. { ما هِيَ } ifadesinin bir muzafın hazfine dayandırılabileceği -yani “hali nedir?” demek olduğu- ve böylece bu özelliğin terettüp ettiği bir hal türünün sorulduğu şeklindeki söz ise uzaklığıyla beraber Kur'an-ı Kerîm'in şanına layık letafetten uzaktır. Mâ istifhamiyye olup { هِيَ } için öne geçmiş haberdir; cümle ise { يُبَيِّنْ } fiiliyle nasb mahallindedir, çünkü fiil ondan dolayı amelden ta'lik edilmiştir (askıya alınmıştır). Kalp fiillerine benzediği için bunda buna cevaz verilmiştir. Mana: “Bize bu sorunun cevabını açıklasın” şeklindedir. { قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ } “[Mûsâ]: ‘O diyor ki: Muhakkak o, ne yaşlı ne de çok genç [bir sığırdır]’ dedi”. el-Fârid (الفارض), yaşlılıktan dolayı doğurması kesilmiş yaşlı hayvana denir; fiili ra'nın fethi

وضمها- ويقال لكل ما قدم وطال أمره فارِضٌ ومنه قوله:

ve zammesiyle “faradat” (فرضت) şeklinde gelir. Eski ve üzerinden uzun zaman geçmiş her şeye “fârid” denir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

يا رب ذي ضغن على (فارض) ... له قروء كقروء الحائض

Nice yaşlı [fârid] kimse vardır ki içinde bana karşı kin besler ... Hayızlı kadının vakitleri gibi [depreşen] nöbetleri vardır onun.

وكأن المسنة سميت- فارضا- لأنها- فرضت- سنها أي قطعتها وبلغت آخرها، والبكر- اسم للصغيرة، وزاد بعضهم- التي لم تلد من الصغر- وقال ابن قتيبة: هي التي ولدت ولدا واحدا، والبكر من النساء التي لم يمسها الرجال، وقيل: (١) هي التي لم تحمل، والبكر من الأولاد الأول، ومن الحاجات الأولى- والبكر- بفتح الباء- الفتي من الإبل، والأنثى- بكرة- وأصله من التقدم في الزمان، ومنه- البكرة والباكورة- والاسمان صفة (بقرة) ولم يؤت- بالتاء- لأنهما اسمان لما ذكر، واعترضت لا بين الصفة والموصوف وكررت لوجوب تكريرها مع الخبر والنعت والحال إلا في الضرورة خلافا للمبرد وابن كيسان كقوله:

Âdeta yaşlı hayvana “fârid” denilmesi, yaşını kesip bitirdiği (faradat sinnehâ) ve onun sonuna ulaştığı içindir. el-Bikr (البكر) ise küçük hayvanın ismidir; bazıları “küçüklüğünden ötürü henüz doğurmamış olan” kaydını eklemiştir. İbn Kuteybe ise: “O, tek bir yavru doğurandır” demiştir. Kadınlardan bikr, kendilerine erkek eli değmemiş olandır; (١) gebe kalmamış olan olduğu da söylenmiştir. Çocuklardan bikr ilk doğan, ihtiyaçlardan bikr ise ilk ortaya çıkandır. Bâ'nın fethiyle el-bekr (البَكْر), develerden genç olanına denir; dişisine “bekre” denir. Aslı ise zamanda öne geçmektir; sabahın erken vakti (bükre) ve turfanda meyve (bâkûre) kelimeleri de bundandır. Bu iki isim { بَقَرَةٌ } kelimesinin sıfatıdır; zikredilen şeylerin ismi oldukları için [müenneslik alâmeti olan] tâ getirilmemiştir. Lâ (لا) edatı sıfat ile mevsuf arasına girmiştir; Müberred ve İbn Keysân'ın hilafına zaruret halleri müstesna haber, sıfat ve halde tekrarı vacip olduğu için tekrarlanmıştır; şairin şu sözünde olduğu gibi:

قهرت العدا (لا مستعينا) بعصبة ... ولكن بأنواع الخدائع والمكر

Düşmanları bir topluluktan yardım isteyerek değil ... Türlü hileler ve tuzaklarla kahrettim.

ومن جعل ذلك من الوصف بالجمل فقدر مبتدأ أي لا هي (فارض ولا بكر) فقد أبعد، إذ الأصل الوصف بالمفرد، والأصل أيضا أن لا حذف، وذكر يَقُولُ للإشارة إلى أنه من عند الله تعالى لا من عند نفسه.

Bunu cümle ile yapılan sıfatlardan sayıp bir mübteda takdir eden, yani “o ne fârid ne de bikrdir” şeklinde takdirde bulunan kimse uzak bir tevile gitmiştir; zira asıl olan müfred ile sıfat yapılmasıdır, asıl olan aynı zamanda hazfin bulunmamasıdır. { يَقُولُ } lafzının zikredilmesi ise bunun Mûsâ'nın kendi yanından değil, Allah Teâlâ katından olduğuna işaret etmek içindir.

عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ أي متوسطة السن، وقيل: هي التي ولدت بطنا أو بطنين، وقيل: مرة بعد مرة ويجمع على فعل كقوله:

{ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “Bunun arasında orta yaşta [bir sığırdır]”; yani orta yaştadır. Bir veya iki batın doğurmuş olan olduğu da söylenmiştir; birbiri ardınca doğurmuş olan da denilmiştir. Şairin şu sözünde olduğu gibi “fuul” vezninde çoğul yapılır:

طوال مثل أعناق الهوادي ... نواعم بين أبكار (وعون)

Öncü atların boyunları gibi uzun boylu ... Bakireler ile orta yaşlı kadınlar [uvûn] arasında nazenin güzeller.

ويجوز ضم عين الكلمة في الشعر، وفائدة هذا بعد لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ نفى أن تكون عجلا أو جنينا، وأراد من ذلك ما ذكر من الوصفين السابقين وبهذا صح الإفراد وإضافة بَيْنَ إليه فإنه لا يضاف إلا إلى متعدد وكون الكلام مما حذف منه المعطوف لدلالة المعنى عليه والتقدير عوان بين ذلك وهذا أي- الفارض والبكر- فيكون نظير قوله:

Şiirde kelimenin ayn harfini zammeli okumak caizdir. { لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ } ifadesinden sonra bunun getirilmesinin faydası, onun bir buzağı veya ana karnındaki cenin olmasını nefyetmektir. “Zâlike” (ذلِكَ) ile önceki iki sıfatı kastetmiştir; kelimenin tekil getirilmesi ve { بَيْنَ } edatının ona izafe edilmesi bu sayede sahih olmuştur, zira beyne edatı ancak birden fazla şeye izafe edilir. İfadenin, mananın delaleti sebebiyle matufun hazfedildiği kelamlardan olması ve takdirin: “Fârid ile bikr arasında, bununla şunun arasında bir avândır” şeklinde olması da mümkündür; bu durumda şairin şu sözünün bir benzeri olur:

فما كان بين الخير لو جاء سالما ... أبو حجر (إلا ليال) قلائل

Ebû Hacer sağ salim gelseydi, hayır ile ... Arasında ancak birkaç gece kalırdı.

حيث أراد بين الخير وباعثه تكلف مستغنى عنه بما ذكر . واختار السجاوندي أن المراد في وسط زمان الصلاح للعوان واعتداله تقول: سافرت إلى الروم وطفت بين ذلك، فالمشار إليه عوان وارتضاه بعض المحققين مدعيا أنه أولى لئلا يفوت معنى بين ذلك لأن أهل اللغة قالوا: بقرة عوان لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ وعلى الشائع ربما يحتاج الأمر إلى تجريدكما لا يخفى، ثم إن عود الضمائر المذكورة في السؤال والجواب وإجراء تلك الصفات على بقرة يدل على أن المراد بها معينة لأن الأول يدل على أن الكلام في البقرة المأمور بذبحها، والثاني يفيد أن المقصد تعيينها وإزالة إبهامها بتلك الصفات كما هو شأن الصفة لا أنها تكاليف متغايرة بخلاف ما إذا ذكر تلك الصفات بدون الإجراء، وقيل: إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ فإنه يحتمل أن يكون المقصود منه تبديل الحكم السابق، والقول:- بأنهم لما تعجبوا من بقرة ميتة يضرب ببعضها ميت فيحيا ظنوها معينة خارجة عما عليه الجنس فسألوا عن حالها وصفتها فوقعت الضمائر لمعينة باعتقادهم فعينت تشديدا عليهم وإن لم يكن المراد منها أول الأمر معينة- ليس بشيء لأنه حينئذ لم تكن الضمائر عائدة إلى ما أمروا بذبحها بل ما اعتقدوها، والظاهر خلافه واللازم على هذا تأخير البيان عن

Zira [şairin] «hayır ile onu ulaştıran arasında»yı kastedildiğine dair [yorum], yukarıda zikredilen açıklama ile artık ihtiyaç duyulmayan bir tekellüftür (zorlama bir tevilldir). Secâvendî ise bununla, avân (orta yaşlı sığır) için uygun ve dengeli olma vaktinin tam ortasının kastedildiğini tercih etmiştir. Nitekim «Rum diyarına yolculuk yaptım ve bu ikisi arasında dolaştım» dersin; dolayısıyla işaret edilen «avân»dır. Muhakkik âlimlerden bazıları da «beyne zâlik» (bunun arasında) ifadesinin anlamının zayi olmaması için bu görüşün daha evlâ olduğunu savunarak bunu benimsemişlerdir. Çünkü lügat ehli: «Bakaratün avânun lâ fârizun ve lâ bikr» (Orta yaşlı, ne yaşlı ne de körpe olan bir inek) demişlerdir. Yaygın olan kullanıma göre ise meselenin tecride ihtiyaç duyabileceği gizli değildir. Sonra, soru ve cevapta geçen zamirlerin [aynı yere] dönmesi ve bu sıfatların bir inek üzerine bağlanıp vasıf kılınması, bununla muayyen (belirli) bir ineğin kastedildiğine delalet eder. Çünkü birincisi, sözün kesilmesi emredilen inek hakkında olduğunu gösterir; ikincisi ise sıfatın genel mantığı gereğince maksadın onu bu vasıflarla niteleyip belirlemek ve kapalılığını gidermek olduğunu, yoksa bunların birbirinden farklı mükellefiyetler olmadığını ifade eder. Bu sıfatların bir mevsufa bağlanmaksızın zikredilmesi durumu ise bundan farklıdır; zira { إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ } denilmesi halinde maksadın önceki hükmü değiştirmek olması muhtemeldir. «Onlar, kesilmiş ölü bir ineğin parçasıyla bir başka ölüye vurulup da onun dirilmesine hayret ettiklerinde, onun kendi cinsi dışına çıkmış muayyen bir inek olduğunu sanmış, bu sebeple onun durumunu ve niteliğini sormuşlardır; böylece zamirler onların zannındaki muayyen bir varlığa raci olmuş ve ilk başta muayyen bir inek kastedilmemiş olsa bile üzerlerine zorlaştırma kabilinden belirlenmiştir» şeklindeki iddia ise tutarsızdır. Zira o takdirde zamirler kendilerine kesilmesi emredilen şeye değil, onların zannettiği şeye dönmüş olurdu; oysa zâhir olan bunun hilafınadır. Bu takdirde lâzım gelen durum ise beyanın...

وقت الخطاب وليس بممتنع والممتنع تأخيره عن وقت الحاجة إلا عند من (١) يجوز التكليف بالمحال وليس بلازم إذ لا دليل على أن الأمر هنا للفور حتى يتوهم ذلك ومن الناس من أنكروا ذلك وادعوا أن المراد بها بقرة من نوع البقر بلا تعيين وكان يحصل الامتثال لو ذبحوا أي بقرة كانت إلا أنها انقلبت مخصوصة بسؤالهم- وإليه ذهب جماعة من أهل التفسير- وتمسكوا بظاهر اللفظ فإنه مطلق فيترك على إطلاقه مع ما أخرجه ابن جرير بسند صحيح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما موقوفا لو ذبحوا أي بقرة أرادوا لأجزأتهم ولكن شددوا على أنفسهم فشدد الله تعالى عليهم، وأخرجه سعيد بن منصور في سننه عن عكرمة مرفوعا مرسلا وبأنه لو كانت معينة لما عنفهم على التمادي وزجرهم عن المراجعة إلى السؤال، واللازم حينئذ النسخ قبل الفعل بناء على مذهب من يقول الزيادة على الكتاب نسخ كجماهير الحنفية القائلين بأن الأمر المطلق يتضمن التخيير وهو حكم شرعي والتقييد يرفعه وهو جائز بل واقع كما في حديث فرض الصلاة ليلة المعراج، والممتنع النسخ قبل التمكن من الاعتقاد بالاتفاق لأنه بداء وقبل التمكن من الفعل عند المعتزلة وليس بلازم- على ما قيل- على أنه قيل: يمكن أن يقال: ليس ذلك بنسخ لأن البقرة المطلقة متناولة للبقرة المخصوصة وذبح البقرة المخصوصة ذبح للبقرة مطلقا فهو امتثال للأمر الأولى فلا يكون نسخا واعترض على كون التخيير حكما شرعيا إلخ بالمنع مستندا بأن الأمر المطلق إنما يدل على إيجاب ماهية من حيث هي بلا شرط لكن لما لم تتحقق إلا في ضمن فرد معين جاء التخيير عقلا من غير دلالة النص عليه وإيجاب الشيء لا يقتضي إيجاب مقدمته العقلية إذ المراد بالوجوب الوجوب الشرعي، ومن الجائز أن يعاقب المكلف على ترك ما يشمله مقدمة عقلية ولا يعاقب على ترك المقدمة، ونسب هذا الاعتراض لمولانا القاضي في منهياته- وفيه تأمل- وذكر بعض المحققين أن تحقيق هذا المقام أنه إن كان المراد بالبقرة المأمور بذبحها مطلق البقرة أي بقرة كانت فالنسخ جائز لأن شرط النسخ التمكن من الاعتقاد وهو حاصل بلا ريب، وإن كان البقرة المعينة فلا يجوز النسخ لعدم التمكن من الاعتقاد حينئذ لأنه إنما حصل بعد الاستفسار فاختلاف العلماء في جواز النسخ وعدمه في هذا المقام من باب النزاع اللفظي فتدبر فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ أي من ذبح البقرة ولا تكرروا السؤال ولا تتعنتوا، وهذه الجملة يحتمل أن تكون من قول الله تعالى لهم، ويحتمل أن تكون من قول موسى ﵇ حرضهم على امتثال ما أمروا به شفقة منه عليهم، و (ما) موصولة والعائد محذوف أي ما تؤمرونه بمعنى ما تؤمرون به، وقد شاع حذف الجار في هذا الفعل حتى لحق بالمتعدي إلى مفعولين فالمحذوف من أول الأمر هو المنصوب، وأجاز بعضهم أن تكون (ما) مصدرية أي- فافعلوا أمركم- ويكون المصدر بمعنى المفعول كما في قوله تعالى: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ [الصافات: ٩٦] على أحد الوجهين، وفيه بعد لأن ذلك في الحاصل بالسبك قليل وإنما كثر في صيغة المصدر.

hitap vaktinden sonraya tehir edilmesidir ki bu imkânsız değildir; imkânsız olan, imkânsızla teklifi caiz görenler (١) müstesna, beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya tehir edilmesidir. Burada da böyle bir vehme kapılmayı gerektirecek şekilde emrin fevrî (derhal yapılması gereken) olduğuna dair bir delil bulunmadığından bu durum lâzım gelmez. İnsanlardan bazıları bunu inkâr etmiş ve muradın hiçbir tayin olmaksızın sığır cinsinden herhangi bir sığır olduğunu, hangi sığırı kesseler emrin yerine gelmiş olacağını, ancak onların sormasıyla belirli bir hale dönüştüğünü iddia etmişlerdir -tefsir ehlinden bir grup bu görüşe gitmiştir-. Onlar lafzın zahirine tutunmuşlardır; zira lafız mutlaktır, dolayısıyla ıtlakı üzere bırakılır. Ayrıca İbn Cerîr'in sahih bir senetle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan mevkuf olarak rivayet ettiği: “İstedikleri herhangi bir sığırı kesselerdi bu onlara yeterli olurdu; fakat onlar kendilerine zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı” rivayetine ve Saîd b. Mansûr'un Sünen'inde İkrime'den merfû ve mürsel olarak rivayet ettiği habere dayanmışlardır. Bir de eğer muayyen olsaydı aşırıya kaçtıkları için onları azarlamaz ve soru sormaya dönmekten onları sakındırmazdı. Bu durumda, Kitab'a ziyadeyi nesh sayanların mezhebine göre fiilden önce nesh lâzım gelir; nitekim mutlak emrin muhayyerliği tazammun ettiğini, bunun şer'î bir hüküm olduğunu, takyidin ise bunu kaldırdığını söyleyen Hanefî cumhuru bu görüştedir. Bu ise caizdir, hatta Miraç gecesi namazın farz kılınması hadisinde olduğu gibi vaki olmuştur. İttifakla imkânsız olan ise inanma imkânı bulmadan önceki neshtir, çünkü bu bedâdır (fikir değiştirmedir); fiili işleme imkânı bulmadan önceki nesh ise Mutezile'ye göre imkânsızdır, fakat -söylendiğine göre- bu görüş bağlayıcı değildir. Bununla birlikte şöyle denilebileceği de ifade edilmiştir: Bu bir nesh değildir; çünkü mutlak sığır muayyen sığırı da kapsamaktadır ve muayyen sığırı kesmek mutlak olarak sığırı kesmektir, dolayısıyla ilk emri yerine getirmektir ve nesh olmaz. Muhayyerliğin şer'î bir hüküm olmasına vb. hususlara ise şu gerekçeyle karşı çıkılarak men edilmiştir: Mutlak emir, hiçbir şart koşulmaksızın mahiyeti mahiyet olması hasebiyle vacip kılmaya delalet eder; ancak mahiyet ancak muayyen bir fert zımnında tahakkuk edebileceğinden muhayyerlik nassın delaletiyle değil aklen ortaya çıkar. Bir şeyin vacip kılınması onun aklî mukaddimesinin vacip kılınmasını gerektirmez; zira vücûptan murat şer'î vücûptur. Mükellefin aklî bir mukaddimenin kapsadığı şeyi terk etmekten dolayı cezalandırılması, mukaddimeyi terk etmekten ötürü ise cezalandırılmaması caizdir. Bu itiraz Kādî Beyzâvî'ye Menhiyât'ında nispet edilmiştir -fakat bunda düşünülecek noktalar vardır-. Bazı muhakkikler bu makamın tahkikinin şöyle olduğunu zikretmişlerdir: Şayet kesilmesi emredilen sığırdan murat hangi sığır olursa olsun mutlak sığır ise nesh caizdir; çünkü neshin şartı inanma imkânının bulunmasıdır ve bu da şüphesiz hâsıldır. Şayet muayyen sığır ise bu takdirde nesh caiz olmaz; çünkü o anda inanma imkânı yoktur, zira bu ancak sorup öğrendikten sonra hâsıl olmuştur. Dolayısıyla ulemanın bu makamda neshin cevazı ve adem-i cevazı hususundaki ihtilafı lafzî bir tartışma kabilindendir; iyi düşün! { فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ } “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın”; yani sığırı kesin, soruyu tekrarlamayın ve yokuşa sürmeyin. Bu cümlenin Allah Teâlâ'nın onlara hitabı olması muhtemel olduğu gibi, Mûsâ aleyhisselâm'ın onlara duyduğu şefkat sebebiyle emrolundukları şeyi yerine getirmeye onları teşvik eden kendi sözü olması da muhtemeldir. Mâ (ما) mevsûledir ve âid zamir hazfedilmiştir; yani “emrolunduğunuz şeyi” (mâ tü'merûnehû / mâ tü'merûne bihî) demektir. Bu fiilde harf-i cerrin hazfedilmesi o kadar yaygınlaşmıştır ki iki mef'ûle geçen fiillere katılmıştır; dolayısıyla ilk etapta hazfedilen şey mansûb olandır. Bazıları mâ'nın masdariyye olmasını da caiz görmüşlerdir; yani “emrinizi yapın” demektir ve masdar, Allah Teâlâ'nın iki vecihten birine göre: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } “Sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” [Sâffât 96] kavlinde olduğu gibi mef'ûl manasındadır. Ancak bunda uzaklık vardır; çünkü masdar harfiyle müevvel masdarda bu az görülür, asıl masdar sîgasında ise çokçadır.