قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ إسناد البيان في كل مرة إلى الله ﷿ لإظهار كمال المساعدة في إجابة مسؤولهم وصيغة الاستقبال لاستحضار الصورة- والفقوع- أشد ما يكون من الصفرة وأبلغه والوصف به للتأكيد- كأمس الدابر- وكذا في قولهم أبيض ناصع، وأسود حالك، وأحمر قان، وأخضر ناضر، ولَوْنُها مرفوع ب فاقِعٌ ولم يكتف بقوله صفراء فاقعة لأنه أراد تأكيد نسبة الصفرة فحكم عليها أنها صفراء ثم حكم على اللون أنه شديد الصفرة فابتدأ أولا بوصف البقرة بالصفرة ثم أكد ذلك بوصف اللون بها فكأنه قال: هي صفراء ولونها شديد الصفرة، وعن الحسن سوداء شديدة السواد ولا يخفى أنه خلاف الظاهر
{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “[Onlar]: 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O, onun bakanların içini açan sapsarı bir sığır olduğunu buyuruyor'”. Her defasında açıklamanın Allah Azze ve Celle'ye isnat edilmesi, onların talep ettiği şeyin cevaplandırılmasında tam bir kolaylık ve yardım sergilemek içindir. [يَقُولُ fiilindeki] muzari (şimdiki/geniş zaman) kipi ise manzarayı [zihinde] canlandırmak içindir. Fukū' (الفقوع), sarılığın en şiddetli ve en ileri derecesidir. Bununla vasıflama, -geçip gitmiş dün (أمس الدابر) [tabirinde] olduğu gibi- pekiştirme (tekit) içindir. Nitekim [Arapların] 'bembeyaz' (أبيض ناصع), 'kapkara' (أسود حالك), 'kıpkırmızı' (أحمر قان) ve 'yemyeşil' (أخضر ناضر) sözlerinde de durum böyledir. [Ayetteki] { لَوْنُها } kelimesi { فاقِعٌ } ile merfûdur (özne/fail konumundadır). Sadece 'safraun fakıatün' (صفراء فاقعة / sapsarı) demekle yetinilmemiştir; zira [kelamda] sarılık nispetini pekiştirmek murat edilmiştir. Nitekim önce ineğin sarı olduğuna hükmedilmiş, ardından renginin son derece parlak/koyu olduğuna hükmedilmiştir. Böylece ilkin sığır sarılıkla vasfedilmeye başlanmış, ardından renk sarılıkla nitelenerek bu pekiştirilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'O sarıdır ve onun rengi son derece sarıdır'. Hasan[-ı Basrî]'den onun: 'Kapkara, simsiyah' [dediği] rivayet edilmiştir; ancak bunun zahire aykırı olduğu gizli değildir.
لأن الصفرة- وإن استعملها العرب بهذا المعنى- نادرا كما أطلقوا الأسود على الأخضر لكنه في الإبل خاصة على ما قيل في قوله تعالى: جِمالَتٌ صُفْرٌ [المرسلات: ٣٣] لأن سواد الإبل تشوبه صفرة وتأكيده بالفقوع ينافيه لأنه من وصف الصفرة في المشهور، نعم ذكر في اللمع أنه يقال: أصفر فاقع، وأحمر فاقع، ويقال في الألوان: كلها فاقع وناصع إذا أخلصت فعليه لا يرد ما ذكر، ومن الناس من قال: إن الصفرة استعيرت هنا للسواد، وكذا فاقع لشديد السواد وهو ترشيح ويجعل سواده من جهة البريق واللمعان- وليس بشيء، وجوز بعضهم أن يكون لَوْنُها مبتدأ وخبره إما فاقِعٌ أو الجملة بعده، والتأنيث على أحد معنيين، أحدهما لكونه أضيف إلى مؤنث كما قالوا: ذهبت بعض أصابعه، والثاني أنه يراد به المؤنث إذ هو الصفرة فكأنه قال: صفرتها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ ولا يخفى بعد ذلك. والسرور- أصله لذة في القلب عند حصول نفع أو توقعه أو رؤية أمر معجب رائق، وأما نفسه فانشراح مستبطن فيه- وبين السرور، والحبور، والفرح- تقارب لكن السرور هو الخالص المنكتم سمي بذلك اعتبارا بالإسرار، والحبور ما يرى حبره- أي أثره- في ظاهر البشرة وهما يستعملان في المحمود. وأما الفرح فما يحصل بطرا وأشرا ولذلك كثيرا ما يذم كما قال تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [القصص: ٧٦] والمراد به هنا عند بعض الإعجاب مجازا للزومه له غالبا، والجملة صفة البقرة أي تعجب الناظرين إليها. وجمهور المفسرين يشيرون إلى أن الصفرة من الألوان السارة ولهذا
Çünkü sarılık —Araplar bu anlamda nadiren kullansalar ve yeşile siyah dedikleri gibi olsa da— Allah Teâlâ'nın: { جِمالَتٌ صُفْرٌ } “Sarı develer” [Mürselât 33] kavlinde söylendiği üzere sadece develer için geçerlidir; çünkü develerin siyahlığına sarılık karışır. Ayrıca bunun fukū' ile pekiştirilmesi buna manidir; çünkü meşhur olan fukū'un sarılığın bir vasfı olmasıdır. Evet, el-Lüma'da: 'Safra fâkı' (parlak sarı)' ve 'ahmer fâkı' (parlak kırmızı)' denildiği ve bütün renkler arı duru olduğunda onlar için 'fâkı'' ve 'nâsı'' denildiği zikredilmiştir; buna göre söz konusu itiraz varit olmaz. İnsanlardan bazıları, burada sarılığın siyahlık için istiare edildiğini, aynı şekilde fâkı'ın da aşırı siyahlık için müstear olduğunu ve bunun bir terşîh (istiare desteği) olup siyahlığının parlaklık ve ışıltı yönünden olduğunu söylemişlerdir; ancak bu kayda değer bir şey değildir. Bazıları levnuhâ (لَوْنُها) kelimesinin mübteda (özne), haberinin ise ya fâkı'un (فاقِعٌ) ya da kendisinden sonraki cümle olmasını caiz görmüşlerdir. [Fiilin] müennes gelmesi iki anlamdan birine göredir: Birincisi, 'Parmaklarının bir kısmı gitti' (zehebet ba'du asâbi'ihî) dedikleri gibi müennese muzaf olmasıdır. İkincisi ise bununla müennesin kastedilmesidir; zira o sarılıktır, sanki 'Onun sarılığı bakanların içini açar' demiştir. Bunun uzaklığı ise gizli değildir. Sürûr (sevinç), aslen bir menfaatin elde edilmesi, umulması yahut hoşa giden, latif bir şeyin görülmesi anında kalpte hâsıl olan lezzettir. Kendisi ise kalpte gizli olan bir ferahlıktır. Sürûr, hubûr ve ferah kelimeleri birbirine yakındır; ancak sürûr, katışıksız ve gizli olandır; sır tutmak (isrâr) ile irtibatından dolayı bu isimle anılmıştır. Hubûr ise eseri cildin dış yüzeyinde görülen sevinçtir; bu ikisi övgüye layık durumlarda kullanılır. Ferah ise şımarıklık ve taşkınlık sebebiyle hâsıl olan şeydir; bu yüzden Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Allah şımaranları sevmez” [Kasas 76] kavlinde olduğu gibi çoğunlukla yerilmiştir. Burada bazılarına göre çoğunlukla birbirini gerektirmesinden ötürü mecazen beğenme (i'câb) kastedilmiştir. Cümle, sığırın sıfatıdır; yani 'ona bakanları hayran bırakır' demektir. Müfessirlerin cumhuru sarılığın neşe veren renklerden olduğuna işaret ederler; bu sebeple
كان علي كرم الله تعالى وجهه يرغب في النعال الصفر ويقول من لبس نعلا أصفر قل همه،
Ali kerremallâhu vecheh sarı pabuçları tercih eder ve 'Kim sarı pabuç giyerse kederi azalır' derdi.
ونهى ابن الزبير ويحيى بن أبي كثير عن لباس النعال السود لأنها تغم، وقرىء- يسر- بالياء فيحتمل أن يكون لَوْنُها مبتدأ- ويسر- خبره ويكون فاقِعٌ صفة تابعة لصفراء على حد قوله:
İbnü'z-Zübeyr ve Yahyâ b. Ebî Kesîr, keder verdiği için siyah pabuç giymeyi yasaklamışlardır. Bir kıraatte 'yesürru' (يَسُرُّ) şeklinde 'yâ' ile okunmuştur; buna göre levnuhâ (لَوْنُها) mübteda, 'yesürru' onun haberi olabilir ve fâkı'un (فاقِعٌ) ise şairin şu sözünde olduğu gibi 'safrâ' kelimesine tâbi bir sıfat olur:
وإني لأسقي الشرب (صفراء فاقعا) ... كأن ذكي المسك فيها يفتق
İçenlere içiririm parlak sarı [şarabı] / Sanki içinde keskin bir misk kokusu yayılır
إلا أنه قليل حتى قيل: بابه الشعر، ويحتمل أن يكون لونها فاعلا ب فاقِعٌ ويسر- إخبار مستأنف.
Ancak bu azdır, hatta bunun yerinin şiir olduğu söylenmiştir. Levnuhâ kelimesinin fâkı'un kelimesinin fâili, 'yesürru'nun ise yeni bir haber (istînâf) olması da muhtemeldir.
قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إعادة للسؤال عن الحال والصفة لا لرد الجواب الأول- بأنه غير مطابق وأن السؤال باق على حاله- بل لطلب الكشف الزائد على ما حصل وإظهار أنه لم يحصل البيان التام.
{ قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ } “[Onlar:] ‘Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın’ dediler.” Bu, ilk cevabı —uygun düşmediği ve sorunun olduğu gibi kaldığı gerekçesiyle— reddetmek için değil, duruma ve niteliğe dair sorunun tekrarlanmasıdır; bilakis hâsıl olana ilave bir açıklık talebi ve tam bir açıklamanın gerçekleşmediğini göstermek içindir.
إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا تعليل لقوله تعالى: ادْعُ كما في قوله تعالى: صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ [التوبة: ١٠٣] وهو اعتذار لتكرير السؤال أي إن البقر الموصوف بما ذكر كثير فاشتبه علينا، والتشابه مشهور في البقر،
{ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi”; Allah Teâlâ'nın: { صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ } “Onlara dua et; çünkü senin duan onlar için bir huzurdur” [Tevbe 103] kavlinde olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın “Dua et” kavlinin gerekçesidir (ta'lîl). Bu, soruyu tekrarlamalarının bir mazeretidir; yani 'Zikredilen vasıflarla nitelenen sığırlar çoktur, bu yüzden bize karışık geldi' demektir. Birbirine benzeme durumu sığırlarda meşhurdur.
وفي الحديث «فتن كوجوه البقر»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Sığır yüzleri gibi fitneler [gelecektir].”
أي يشبه بعضها بعضا وقرأ يحيى وعكرمة- والباقر ان الباقر- وهو اسم لجماعة البقر، والبقر اسم جنس جمعي يفرق بينه وبين واحده بالتاء ومثله يجوز تذكيره وتأنيثه،- كنخل منقعر، والنخل باسقات- وجمعه أباقر، ويقال فيه: بيقور وجمعه بواقر، وفي البحر إنما سمي هذا الحيوان بذلك لأنه يبقر الأرض أي يشقها للحرث، وقرأ الحسن «تشابه» بضم الهاء جعله مضارعا محذوف التاء وماضيه «تشابه» - وفيه ضمير يعود على البقر على أنه مؤنث، والأعرج كذلك إلا أنه شدد الشين، والأصل- تتشابه- فأدغم، وقرىء تشبه- بتشديد الشين- على صيغة المؤنث من المضارع المعلوم، «ويشبه» بالياء والتشديد على صيغة المضارع المعلوم أيضا، وابن مسعود- «يشّابه» - بالياء والتشديد جعله مضارعا من تفاعل لكنه أدغم التاء في الشين، وقرىء «مشتبه» ، و «متشبه» ، و «يتشابه» - والأعمش- «متشابه» و «متشابهة» - وقرىء- «تشابهت» - بالتخفيف، وفي مصحف أبيّ بالتشديد، واستشكل بأن التاء لا تدغم إلا في المضارع، وليس في زنة الأفعال فعل ماض على تفاعل بتشديد الفاء ووجه بأن أصله- إن البقرة تشابهت- فالتاء الأولى من البقرة، والثانية من الفعل فلما اجتمع مثلان أدغم نحو- الشجرة تمايلت- إلا أن جعل
Yani birbirine benzeyen [fitneler]. Yahyâ ve İkrime bunu 'el-bâkıru / inne'l-bâkıra' şeklinde okumuşlardır ki bu sığır topluluğunun adıdır (ism-i cem'). Bakar (el-bakar) ise cins-i cem'î bir isimdir, tekiliyle arası 'tâ' harfiyle ayırt edilir. Böylesi kelimelerin —'kökünden sökülmüş hurma kütükleri' (nahlin munkair) ve 'uzun boylu hurma ağaçları' (en-nahlu bâsikāt) örneklerinde olduğu gibi— müzekker veya müennes yapılması caizdir. Çoğulu ebâkır gelir. Ona beykūr da denir ve çoğulu bevâkırdır. el-Bahr'da belirtildiğine göre, bu hayvana bu ismin verilmesi, yeri çift sürmek için yarmasından (yebkuru) dolayıdır. Hasan[-ı Basrî], 'teşâbehu' kelimesini hâ harfinin zammesiyle okuyup 'tâ'sı hazfedilmiş muzari yapmış, mâzisini 'teşâbehe' kabul etmiştir; bunda bakar lafzına müennes olarak dönen bir zamir vardır. A'rec de böyledir, ancak o şîn harfini şeddeli okumuştur; aslı 'teteteşâbehu' olup idğam edilmiştir. Bilinen muzarinin müennes sîgasında şîn'in şeddesiyle 'teşebbehu' ve yine bilinen muzari sîgasında yâ ve şedde ile 'yeşebbehu' şeklinde de okunmuştur. İbn Mes'ûd ise 'tefâale' babından bir muzari kılarak yâ ve şedde ile 'yeşşâbehu' şeklinde okumuş, ancak 'tâ'yı 'şîn'e idğam etmiştir. 'Müştebih', 'müteşebbih' ve 'yeteşâbehu' şeklinde de okunmuştur. A'meş 'müteşâbih' ve 'müteşâbihetün' şeklinde; ayrıca şeddesiz olarak 'teşâbehet' şeklinde okunmuştur. Übeyy'in mushafında ise şeddeli 'teşşâbehet' şeklindedir. Buna, tâ'nın ancak muzaride idğam edilebileceği ve fiil vezinlerinde fâ'sı şeddeli tefâale mâzi fiilinin bulunmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Bunun aslı 'inne'l-bakarate teşâbehet' şeklinde gerekçelendirilmiştir; birinci tâ 'bakara' kelimesinden, ikincisi ise fiildendir; iki benzer harf yan yana gelince 'eş-şeceratü temâyelet' gibi idğam edilmiştir. Ancak
التشابه في بقرة ركيك، والأهون القول بعدم ثبوت هذه القراءة فإن دون تصحيحها على وجه وجيه خرط القتاد، ويشكل أيضا- تشابه- من غير تأنيث لأنه كان يجب ثبوت علامته إلا أن يقال: إنه على حد قوله:
Benzerliğin tek bir sığırda kılınması zayıftır. En kolayı bu kıraatin sabit olmadığını söylemektir; çünkü bunu tutarlı bir vecihle tashih etmek deveye hendek atlatmaktan zordur. Aynı şekilde müenneslik alameti olmaksızın 'teşâbehe' denilmesi de müşkildir; çünkü alametin sabit olması gerekirdi. Ancak bunun şairin şu sözü kabilinden olduğu söylenirse müstesna:
ولا أرض أبقل إبقالها وابن كيسان يجوزه في السعة وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ أي إلى عين البقرة المأمور بذبحها، أو لما خفي من أمر القاتل، أو إلى الحكمة التي من أجلها أمرنا،
Hiçbir yeryüzü onun ot bitirdiği gibi ot bitirmedi. İbn Keysân ise bunu genişlik (ihtiyarî) halinde caiz görür. { وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Ve şüphesiz biz, Allah dilerse elbette doğruyu buluruz”; yani kesilmesi emredilen sığırın bizzat kendisine, yahut katilin gizli kalan durumuna veya kendisinden ötürü emrolunduğumuz hikmete [ulaşırız].
وقد أخرج ابن جرير عن ابن عباس- مرفوعا معضلا- وسعيد عن عكرمة- مرفوعا مرسلا- وابن أبي حاتم عن أبي هريرة- مرفوعا موصولا- أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «لو لم يستثنوا لما تبينت لهم آخر الأبد»
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan merfû' mu'dal olarak; Saîd, İkrime'den merfû' mürsel olarak ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den merfû' mevsûl olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Eğer istisna yapmasalardı (inşallah demeselerdi), ebediyen kendilerine açıklanmazdı.”
واحتج بالآية على أن الحوادث بإرادة الله حيث علق فيما حكاه وجود الاهتداء الذي هو من جملة الحوادث بتعلق المشيئة وهي نفس الإرادة وما قصه الله تعالى في كتابه من غير نكير فهو حجة على ما عرف في محله، وهذا مبني على القول بترادف المشيئة والإرادة، وفيه خلاف وأن كون ما ذكر بالإرادة مستلزم لكون جميع الحوادث بها- وفيه نظر- واحتج أيضا بها على أن الأمر قد ينفك عن الإرادة وليس هو الإرادة كما يقوله المعتزلة لأنه تعالى لما أمرهم بالذبح فقد أراد اهتداءهم في هذه الواقعة فلا يكون لقوله: إن شاء الله الدال على الشك وعدم تحقق الاهتداء فائدة بخلاف ما إذا قلنا: إنه تعالى قد يأمر بما لا يريد، والقول بأنه يجوز أن يكون أولئك معتقدين على خلاف الواقع للانفكاك، أو يكون مبنيا على ترددهم في كون الأمر منه تعالى يدفعه التقرير إلا أنه يرد أن الاحتجاج إنما يتم لو كان معنى لَمُهْتَدُونَ الاهتداء إلى المراد بالأمر أما لو كان المراد إن شاء الله اهتداءنا في أمر ما لكنا مهتدين فلا إلا أنه خلاف الظاهر كالقول بأن اللازم أن يكون المأمور به وهو الذبح مرادا ولا يلزمه الاهتداء إذ يجوز أن يكون لتلك الإرادة حكمة أخرى بل هذا أبعد بعيد، والمعتزلة والكرامية يحتجون بالآية على حدوث إرادته تعالى بناء على أنها والمشيئة سواء لأن كلمة إِنَّ دالة على حصول الشرط في الاستقبال وقد تعلق الاهتداء الحادث بها، ويجاب بأن التعليق باعتبار التعلق فاللازم حدوث التعلق ولا يلزمه حدوث نفس الصفة وتوسط الشرط بين اسم إِنَّ وخبرها لتتوافق رؤوس الآي، وجاء خبر إِنَّ اسما لأنه أدل على الثبوت وعلى أن الهداية حاصلة لهم وللاعتناء بذلك أكد الكلام.
Hadiselerin Allah'ın iradesiyle olduğuna dair bu ayet delil getirilmiştir; zira aktarılan sözde, hâdiselerden biri olan hidayete ermenin varlığı, iradenin bizzat kendisi olan meşîetin taallukuna bağlanmıştır. Allah Teâlâ'nın kitabında inkâr etmeksizin naklettiği şeyler ise yerinde bilindiği üzere bir hüccettir. Bu, meşîet ile iradenin eş anlamlı olduğu görüşüne dayanır ki bunda ihtilaf vardır; ayrıca zikredilenin irade ile olmasının bütün hadiselerin onunla olmasını gerektirdiği ileri sürülmüştür ki bunda da düşünülecek yönler vardır. Yine bu ayetle, emrin iradeden ayrılabileceğine ve Mutezile'nin iddia ettiği gibi emrin iradenin ta kendisi olmadığına da delil getirilmiştir; çünkü Allah Teâlâ onlara kesmeyi emrettiğinde, bu olayda onların hidayete ermesini murat etmiş olur; bu takdirde şüpheye ve hidayetin gerçekleşmediğine delalet eden 'inşallah' sözünün bir faydası kalmaz. Aksine Allah Teâlâ'nın murat etmediği şeyi emredebileceğini söylediğimizde durum böyle değildir. O kimselerin ayrışma sebebiyle vakıaya aykırı inançta olmalarının caiz olduğu veya bunun emrin Allah Teâlâ'dan olup olmadığı hususundaki tereddütlerine dayandığı şeklindeki söz ise tahrir ile reddedilir. Ancak şu itiraz gelir: Bu delil getirme ancak 'mühtedûn' ifadesinin anlamının emirden murat edilen şeye hidayet bulmak olması durumunda tam olur. Şayet murat 'Allah herhangi bir meselede doğru yolu bulmamızı dilerse elbette hidayete ereriz' şeklinde olsaydı bu delil geçerli olmazdı; fakat bu da zahire aykırıdır; tıpkı emredilen şey olan kesmenin murat edilmesinin gerekli olduğu, hidayete ermenin ise gerekmediği, zira o iradenin başka bir hikmeti bulunabileceği şeklindeki söz gibi ki bu en uzak ihtimaldir. Mutezile ve Kerrâmiyye ise 'in' (إِنَّ) şart edatının gelecekte şartın hâsıl olmasına delalet etmesi ve hâdis olan hidayetin buna bağlanması sebebiyle, meşîet ile iradenin bir olduğu esasına dayanarak Allah Teâlâ'nın iradesinin hâdis olduğuna bu ayetle delil getirirler. Buna şöyle cevap verilir: Şarta bağlama taalluk itibarıyladır; dolayısıyla taallukun hâdis olması gerekir, sıfatın kendisinin hâdis olması gerekmez. Şartın 'inne'nin ismi ile haberi arasında yer alması ayet sonlarının uyumu (fâsıla) içindir. 'İnne'nin haberinin isim olarak gelmesi, sübûta ve hidayetin onlar için hâsıl olacağına daha çok delalet ettiği içindir; buna önem verildiği için de söz pekiştirilmiştir.
قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ صفة بَقَرَةٌ وهو من الوصف بالمفرد، ومن قال: هو من الوصف بالجملة، وان التقدير لا هي ذلول فقد أبعد عن الصواب، ولا بمعنى غير، وهو اسم على ما صرح به السخاوي وغيره لكن لكونها في صورة الحرف ظهر إعرابها فيما بعدها، ويحتمل أن تكون حرفا- كالا- التي بمعنى غير في مثل قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] والذلول- الريض الذي زالت صعوبته يقال دابة ذلول بينة الذل بالكسر، ورجل ذلول بين الذل بالضم تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ (لا) صلة لازمة لوجوب التكرار في هذه الصورة وهي مفيدة للتصريح بعموم النفي إذ بدونها يحتمل أن يكون لنفي الاجتماع، ولذا تسمى المذكرة والإثارة- قلب الأرض للزراعة من أثرته إذا هيجته، والْحَرْثَ الأرض المهيأة للزرع أو هو شق الأرض ليبذر فيها ويطلق على ما حرث وزرع، وعلى نفس الزرع أيضا، والفعلان صفتا ذَلُولٌ والصفة يجوز وصفها على ما ارتضاه بعض النحاة وصرح به السمين والفعل الأول داخل في حيز النفي والمقصود نفي إثارتها الأرض- أي لا تثير الأرض- فتذل فهو من باب على لا حب لا يهتدي بمناره ففيه نفي للأصل والفرع معا، وانتفاء الملزوم بانتفاء اللازم، قال الحسن: كانت هذه البقرة وحشية ولهذا وصفت بأنها لا تثير الأرض إلخ، وذهب قوم إلى أن تثير مثبت لفظا ومعنى، وأنه أثبت للبقرة أنها تثير الأرض وتحرثها ونفى عنها سقي الحرث، ورد بأن ما كان يحرث لا ينتفي عنه كونه
{ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ } “[Mûsâ] dedi ki: ‘Şüphesiz O, onun boyunduruk altına girmemiş bir sığır olduğunu söylüyor’”; 'lâ zelûl' ifadesi bakara kelimesinin sıfatıdır ve müfredle niteleme kabilindendir. Bunun cümle ile niteleme olduğunu ve takdirinin 'lâ hiye zelûl' olduğunu söyleyen kimse isabetten uzaklaşmıştır. Lâ (لا) ise 'gayr' anlamındadır ve Sehâvî ile başkalarının açıkça belirttiği üzere isimdir; ancak harf sûretinde olduğu için irabı kendisinden sonrakinde zahir olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer her ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de bozulup giderdi” [Enbiyâ 22] kavlindeki 'gayr' anlamındaki 'illâ' gibi harf olması da muhtemeldir. ez-Zelûl, huysuzluğu gitmiş, uysallaştırılmış hayvandır. İsim zelleden kesre ile 'dâbbetün zelûlün beyyinetü'z-zill' (uysal binek), zelleden zamme ile 'racülün zelûlün beyyinü'z-züll' (zelil adam) denir. { تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ } “Toprağı sürmez ve ekini sulamaz”; 'lâ', bu terkipte tekrarı vacip olduğu için lüzumlu bir zâittir ve olumsuzluğun umumiliğini açıkça belirtmeye yarar; zira o olmasaydı iki durumun bir arada bulunmasının nefyedilmesi muhtemel olurdu; bu sebeple pekiştirici nefiy adını alır. el-Îsâre, toprağı ekim için altüst etmektir; kışkırttım anlamında 'esertühû'dan gelir. el-Hars ise ekim için hazırlanan topraktır yahut içine tohum saçmak için toprağın yarılmasıdır; sürülüp ekilen şeye ve ekimin bizzat kendisine de denir. Bu iki fiil, 'zelûl'ün sıfatlarıdır; bazı nahivcilerin benimsediği ve Semîn'in açıkça belirttiği üzere sıfatın sıfat alması caizdir. İlk fiil nefiy kapsamına dahildir ve kastedilen, toprağı sürüp boyunduruk altına girmesini nefyetmektir (yani toprağı sürmez ki zelil olsun). Bu durum 'üzerinde kılavuzuyla yol bulunamayan belirgin yol' (alâ lâhibin lâ yühtedâ bi-menârihî) kabilindendir; dolayısıyla hem asıl hem de fer' birlikte nefyedilmiştir ve lazımın olmamasıyla melzum da nefyedilmiştir. Hasan[-ı Basrî]: 'Bu sığır yabanî idi, bu yüzden toprağı sürmez şeklinde nitelendi...' demiştir. Bir topluluk ise 'tüsîru' fiilinin lafzen ve manen müspet olduğunu, sığır için toprağı sürüp işlemesinin ispat edildiğini, ekin sulamasının ise nefyedildiğini ileri sürmüşlerdir. Ancak buna, tarla süren hayvanın
ذلولا، وقال بعض: المراد أنها تثير الأرض بغير الحرث بطرا ومرحا، ومن عادة البقر إذا بطرت تضرب بقرونها وأظلافها فتثير تراب الأرض. فيكون هذا من تمام قوله لا ذَلُولٌ لأن وصفها بالمرح، والبطر دليل على ذلك- وليس عندي بالبعيد- وذهب بعضهم كما في الكواشي إلى أن جملة تُثِيرُ في محل نصب على الحال، قال ابن عطية: ولا يجوز ذلك لأنها من نكرة، واعترض بأنه إن أراد بالنكرة بقرة فقد وصفت، والحال من النكرة الموصوفة جائزة جوازا حسنا وإن أراد بها لا ذَلُولٌ فمذهب سيبويه جواز مجيء الحال من النكرة وإن لم توصف، وقد صرح بذلك في مواضع من كتابه اللهم إلا أن يقال: إنه تبع الجمهور في ذلك- وهم على المنع- وجعل الجملة حالا من الضمير المستكن في ذلول أي لا ذَلُولٌ في حال إثارتها ليس بشيء، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي: لا ذَلُولٌ بالفتح ف لا للتبرئة، والخبر محذوف أي هناك، والمراد مكان جدت هي فيه، والجملة صفة ذلول، وهو نفي لأن توصف بالذل، ويقال: هي ذلول بطريق الكناية لأنه لو كان في مكان البقرة لكانت موصوفة به ضرورة اقتضاء الصفة للموصوف، فلما لم يكن في مكانها لم تكن موصوفة به فهذا كقولهم محل- فلان- مظنة الجود والكرم، وهذا أولى مما قيل: إن تُثِيرُ خبر لا والجملة معترضة بين الصفة والموصوف لأنه أبلغ كما لا يخفى، وبعضهم خرج القراءة على البناء نظرا إلى صورة لا كما- في كنت بلا مال- بالفتح، وليس بشيء لأن ذلك مقصور على مورد السماع، وليس بقياسي على ما يشعر به كلام الرضي (١) وقرىء «تسقى» بضم حرف المضارعة من أسقى بمعنى سقى، وبعض فرق بينهما بأن سقى لنفسه، وأسقى لغيره كماشيته وأرضه.
Uysal (zelûl) oluşunun nefyedilemeyeceği gerekçesiyle karşı çıkılmıştır. Bazıları da şöyle demiştir: Kastedilen, sığırın şımarıklık ve neşesinden dolayı çift sürmeksizin toprağı eşelemesidir. Sığırların âdetindendir ki şımardıklarında boynuzları ve tırnaklarıyla vurarak toprağın tozunu kaldırırlar. Bu durumda bu, 'lâ zelûl' sözünün bir tamamlayıcısı olur; çünkü onun neşeli ve şımarık oluşuyla nitelenmesi buna delildir —bu da bana uzak görünmemektedir—. Kavâşî'de belirtildiği üzere bazısı 'tüsîru' cümlesinin hal mevkiinde mansub olduğu görüşüne varmıştır. İbn Atıyye: 'Bu caiz değildir, çünkü nekireden hal gelmiştir' demiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer nekire ile 'bakara' kelimesini kastediyorsa o zaten sıfatlanmıştır ve sıfatlanmış nekireden hal gelmesi gayet caizdir. Şayet onunla 'lâ zelûl'ü kastediyorsa Sîbeveyh'in mezhebine göre nekire sıfatlanmasa bile ondan hal gelmesi caizdir; Kitâb'ının muhtelif yerlerinde bunu açıkça belirtmiştir. Meğerki onun cumhura tâbi olduğu söylensin —ki onlar buna manidir—. Cümleyi 'zelûl' içindeki gizli zamirden hal yapmak, yani 'toprağı sürdüğü halde uysal değildir' demek ise bir şey değildir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, cinsini nefyeden 'lâ' ile 'lâ zelûle' şeklinde fetha ile okumuştur; haberi mahzuftur, yani 'orada' takdirindedir. Kastedilen, sığırın içinde bulunduğu yerdir. Cümle ise 'zelûl'ün sıfatıdır; bu da kinaye yoluyla onun zelillikle nitelenmesini ve 'o uysaldır' denilmesini nefyetmektir. Çünkü şayet sığırın mekanında bulunsaydı sıfatın mevsufu gerektirmesi zaruretiyle onunla nitelenmiş olurdu. Mekanında bulunmayınca onunla nitelenmemiş oldu; bu, 'falanın yeri cömertlik ve kerem zannolunan yerdir' sözleri gibidir. Bu açıklama, 'tüsîru'nun lâ'nın haberi olduğu ve cümlenin sıfat ile mevsuf arasında mu'tarıza olduğu şeklindeki sözden daha evladır; zira gizli kalmayacağı üzere daha beliğdir. Bazıları bu kıraati —'kütü bi-lâ mâlin' ifadesindeki gibi fetha ile— 'lâ'nın suretine bakarak mebnî olmaya hamletmişlerdir; fakat bu bir şey değildir, çünkü bu semâ ile sınırlıdır; Radî'nin sözünün hissettirdiğine göre kıyasî değildir. (١) Muzaraat harfinin zammesiyle 'tüskā' şeklinde 'sekā' anlamında 'eskā'dan da okunmuştur. Bazıları ise 'sekā'yı kişinin kendisi için sulaması, 'eskā'yı ise hayvanı ve arazisi gibi başkası için sulaması şeklinde ayırmışlardır.
مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها أي سلمها الله تعالى من العيوب قاله ابن عباس، أو أعفاها أهلها من سائر أنواع الاستعمال قاله الحسن، أو مطهرة من الحرام لا غصب فيها ولا سرقة قاله عطاء، أو أخلص لونها من الشيات قاله مجاهد، والأولى ما ذهب إليه ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لأن المطلق ينصرف إلى الكامل ولكونه تأسيسا، وعلى آخر الأقوال يكون لا شِيَةَ فِيها أي لا لون فيها يخالف لونها تأكيدا والتضعيف هنا للنقل والتعدية، ووهم غير واحد فزعم أنه للمبالغة، والشية- مصدر وشيت الثوب أشيه وشيا إذا زينته بخطوط مختلفة الألوان فحذف فاؤه- كعدة وزنة- ومنه الواشي للنمام، قيل: ولا يقال له: واش حتى يغير كلامه ويزينه، ويقال: ثور أشيه، وفرس أبلق، وكبش أخرج، وتيس أبرق، وغراب أبقع- كل ذلك بمعنى البلقة- وفي البحر ليس الأشيه في قولهم: ثور أشيه للذي فيه بلق مأخوذا من الشية لاختلاف المادتين، وشية- اسم لا وفِيها خبره.
{ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها } “Kusursuzdur, onda hiçbir alaca yoktur”; yani İbn Abbâs'ın dediğine göre Allah Teâlâ onu ayıplardan salim kılmıştır; yahut Hasan'ın dediğine göre sahipleri onu her türlü işten muaf tutmuştur; yahut Atâ'nın dediğine göre haramdan arındırılmıştır, onda ne gasp ne de hırsızlık vardır; yahut Mücâhid'in dediğine göre rengi lekelerden arıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın benimsediği görüş en evla olanıdır; çünkü mutlak olan kāmile hamledilir ve bu görüş yeni bir mana ifade ettiği (te'sîs olduğu) içindir. Son görüşe göre 'lâ şiyete fîhâ' (onda hiçbir alaca yoktur), yani rengine aykırı hiçbir renk yoktur ifadesi bir tekit olur. Buradaki şeddeleme (müsellemetün) nakil ve ta'diye (geçişlilik) içindir. Birden fazla kişi yanılarak bunun mübalağa için olduğunu zannetmiştir. eş-Şiye, kumaşı farklı renklerde çizgilerle süslediğinde kullanılan 'veşeytü's-sevbe eşîhî veşyen' fiilinin masdarıdır; 'ıdetün' ve 'zinetün' gibi fâ'ul-fiili hazfedilmiştir. Koğucuya 'vâşî' denmesi de bundandır; söylenene göre sözünü değiştirip süslemedikçe kimseye vâşî denmez. Alacalı öküz için 'sevrün eşyeh', at için 'feresün eblek', koç için 'kebşün ahrec', teke için 'teysün ebrak', karga için 'gurâbün ebka'' denir ki bunların hepsi alacalık anlamındadır. el-Bahr'da: Onların 'sevrün eşyeh' sözündeki eşyeh kelimesinin, maddelerinin farklılığından dolayı şiyeden alınmadığı belirtilmiştir. Şiye, lâ'nın ismi; fîhâ ise onun haberidir.
قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ أي أظهرت حقيقة ما أمرنا به فالحق هنا بمعنى الحقيقة، وقيل: بمعنى الأمر المقضي أو اللازم، وقيل: بمعنى القول المطابق للواقع ولم يريدوا أن ما سبق لم يكن حقا بل أرادوا أنه لم يظهر الحق به كمال الظهور فلم يجىء بالحق بل أومأ إليه فعلى هذه الأقوال لم يكفروا بهذا القول، وأجراه قتادة على ظاهرة وجعله- متضمنا أن ما جئت به من قبل- كان باطلا فقال: إنهم كفروا بهذا القول، والأولى عدم الإكفار، والْآنَ ظرف زمان لازم البناء على الفتح ولا يجوز تجريده من- أل- واستعماله على خلافه لحن، وهي تقتضي الحال وتخلص المضارع له غالبا، وقد جاءت حيث لا يمكن أن تكون له نحو فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ [البقرة: ١٨٧] إذ الأمر نص في الاستقبال وادعى بعضهم إعرابها لقوله
{ قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “[Onlar:] ‘İşte şimdi gerçeği getirdin’ dediler”; yani emrolunduğumuz şeyin hakikatini açıkladın. Buradaki hak, hakikat anlamındadır. Hükme bağlanmış veya gerekli olan iş anlamında olduğu da söylenmiştir. Vakıaya uygun söz anlamında olduğu da söylenmiştir; önceki söylenenlerin hak olmadığını kastetmemişler, bilakis onunla hakkın tam olarak zahir olmadığını, dolayısıyla hakkı tam getirmeyip ona sadece işaret ettiğini kastetmişlerdir. Bu görüşlere göre bu sözleriyle kâfir olmamışlardır. Katâde ise bunu zahirine hamletmiş ve bunu —daha önce getirdiğinin— batıl olduğunu ima eden bir söz kılarak bu sözleriyle kâfir olduklarını söylemiştir. Ancak kâfir saymamak daha evladır. el-Ân (الْآنَ), fetha üzere mebnî olması zorunlu bir zaman zarfıdır; 'el-' takısından soyutlanması caiz değildir ve buna aykırı kullanımı lahindir (hatadır). Şimdiki zamana (hâl) delalet eder ve çoğunlukla muzari fiili şimdiki zamana tahsis eder. Bazen emir sîgasının geleceğe kesin delalet etmesi sebebiyle şimdiki zaman için olması mümkün olmayan yerlerde de gelmiştir; nitekim { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlarla birleşin” [Bakara 187] kavlinde böyledir. Bazıları şairin şu sözünden dolayı onun mu'reb olduğunu iddia etmiştir:
كأنهما ملآن لم يتغيرا
Sanki ikisi şimdiden itibaren hiç değişmemiş gibi dopdoludur
يريد من الآن فجره وهو يحتمل البناء على الكسر،
Burada 'mine'l-âni' demek istemiş ve cer etmiştir; ancak bunun kesre üzere mebnî olması da muhtemeldir.
و
[Ve]
(أل) فيها للحضور عند بعض، وزائدة عند آخرين، وبنيت لتضمنها معنى الإشارة أو لتضمنها معنى- أل- التعريفية- كسحر- وقرىء لان بالمد على الاستفهام التقريري إشارة إلى استبطائه وانتظارهم له.
Ondaki 'el-' takısı bazısına göre hazır bulunma (hudûr) içindir, diğerlerine göre ise zâiddir. İşaret manasını içerdiği için yahut —sehar kelimesi gibi— marifelik yapan 'el-' takısının manasını içerdiği için mebnî kılınmıştır. Bir kıraatte, onu gecikmiş saymalarına ve beklemelerine işaret eden takrîrî istifham olarak med ile 'el-âne' (آلآنَ) şeklinde okunmuştur.
وقرأ نافع بحذف الهمزة وإلقاء حركتها على اللام وعنه روايتان حذف واو «قالوا» وإثباتها فَذَبَحُوها أي فطلبوا هذه البقرة الجامعة للأوصاف السابقة وحصلوها فَذَبَحُوها فالفاء فصيحة عاطفة على محذوف إذ لا يترتب الذبح على مجرد الأمر بالذبح، وبيان صفتها وحذف لدلالة الذبح عليه، وتحصيلها كان باشترائها من الشاب البار بأبويه كما تظافرت عليه أقوال أكثر المفسرين والقصة مشهورة، وقيل:- كانت وحشية فأخذوها، وقيل: لم تكن من بقر الدنيا بل أنزلها الله تعالى من السماء- وهو قول هابط إلى تخوم الأرض، قيل: ووجه الحكمة في جعل البقرة آلة دون غيرها من البهائم أنهم كانوا يعبدون البقر والعجاجيل وحبب ذلك في قلوبهم، لقوله تعالى: وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ [البقرة: ٩٣] ثم بعد ما تابوا أراد الله تعالى أن يمتحنهم بذبح ما حبب إليهم ليكون حقيقة لتوبتهم، وقيل:
Nâfi' ise hemzeyi hazfedip harekesini lâma aktararak okumuştur; ondan 'kālû'nun vâv'ının hazfi ve sübûtuyla iki rivayet vardır. { فَذَبَحُوها } “Nihayet onu kestiler”; yani önceki vasıfları kendisinde toplayan bu sığırı arayıp buldular ve kestiler. Buradaki fâ, mahzûfa atfeden fasîha fâsıdır; zira boğazlama sırf boğazlama emri ve vasfının açıklanması üzerine terettüp etmez; boğazlamanın ona delalet etmesinden dolayı [arama kısmı] hazfedilmiştir. Onu elde etmeleri ise müfessirlerin çoğunun ittifak ettiği üzere anne-babasına çok iyi davranan bir gençten satın alınmasıyla olmuştur ve kıssa meşhurdur. Bir görüşe göre yabani idi ve onu yakaladılar; bir görüşe göre de dünya sığırlarından değildi, Allah Teâlâ onu gökten indirdi —ki bu yerin dibine batasıca bir sözdür—. Denildi ki: Diğer hayvanlar değil de sığırın bir vasıta kılınmasındaki hikmet, onların sığırlara ve buzağılara tapıyor olmaları ve Allah Teâlâ'nın: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “Buzağı sevgisi kalplerine sindirildi” [Bakara 93] kavli gereğince bunun kalplerine sevdirilmiş olmasıdır. Tevbe ettikten sonra Allah Teâlâ tevbelerinin hakikati olsun diye kendilerine sevdirilen şeyi boğazlatarak onları imtihan etmek istemiştir. Şöyle de denilmiştir:
ولعله ألطف وأولى إن الحكمة في هذا الأمر إظهار توبيخهم في عبادة العجل بأنكم كيف عبدتم ما هو في صورة البقرة مع أن الطبع لا يقبل أن يخلق الله تعالى فيه خاصية يحيا بها ميت بمعجزة نبي؟! وكيف قبلتم قول السامري إنه إلهكم وها أنتم لا تقبلون قول الله سبحانه: إنه يحيا بضرب لحمة منه الميت سبحان الله تعالى؟ هذا الخرق العظيم وَما كادُوا يَفْعَلُونَ كنى على الذبح بالفعل أي- وما كادوا يذبحون- واحتمال أن يكون المراد وَما كادُوا يَفْعَلُونَ ما أمروا به بعد الذبح من ضرب بعضها على الميت بعيد، وكاد- موضوعة لدنو الخبر حصولا ولا يكون خبرها في المشهور إلا مضارعا دالا على الحال لتأكيد القرب، واختلف فيها فقيل: هي في الإثبات نفي وفي النفي إثبات، فمعنى- كاد زيد يخرج- قارب ولم يخرج وهو فاسد لأن معناها مقاربة الخروج، وأما عدمه فأمر عقلي خارج عن المدلول ولو صح ما قاله لكان قارب ونحوه كذلك ولم يقل به أحد، وقيل: هي في الإثبات إثبات وفي النفي الماضي إثبات وفي المستقبل على قياس الأفعال. وتمسك القائل بهذه الآية لأنه لو كان معنى وَما كادُوا هنا نفيا للفعل عنهم لناقض قوله تعالى: فَذَبَحُوها حيث دل على ثبوت الفعل لهم والحق إنها في الإثبات والنفي كسائر الأفعال، فمثبتها لإثبات القرب، ومنفيها لنفيه، والنفي والإثبات في الآية محمولان على اختلاف الوقتين أو الاعتبارين فلا تناقض إذ من شرطه اتحاد الزمان والاعتبار، والمعنى أنهم ما قاربوا ذبحها حتى انقطعت تعللاتهم فذبحوا كالملجأ أو فذبحوها ائتمارا وَما كادُوا من الذبح خوفا من الفضيحة أو استثقالا لعلو ثمنها حيث روي أنهم اشتروها بملء جلدها ذهبا، وكانت البقرة إذ ذاك بثلاثة دنانير، واستشكل القول باختلاف الوقتين بأن الجملة حال من فاعل فَذَبَحُوها فيجب مقارنة مضمونها لمضمون العامل، والجواب بأنهم صرحوا بأنه قد يقيد بالماضي فإن كان مثبتا قرن- بقد- لتقربه من الحال وإن كان منفيا- كما هنا- لم يقرن بها لأن الأصل استمرار النفي فيفيد المقاربة لا يجدي نفعا لأن عدم مقاربة الفعل لا يتصور مقارنتها له، ولهذا عول بعض المتأخرين في الجواب على أن وَما كادُوا يَفْعَلُونَ كناية عن تعسر الفعل وثقله عليهم وهو مستمر باق، وقد صرح في شرح التسهيل أنه قد يقول القائل- لم يكد زيد يفعل- ومراده أنه فعل بعسر لا بسهولة وهو خلاف الظاهر الذي وضع له اللفظ فافهم وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً أي شخصا أو ذا نفس، ونسبة القتل إلى المخاطبين لوجوده فيهم على طريقة العرب في نسبة الأشياء إلى القبيلة إذا وجد من بعضها ما يذم به أو يمدح، وقول بعضهم:- إنه لا يحسن إسناد فعل أو قول صدر عن البعض إلى الكل إلا إذا صدر عنه بمظاهرتهم أو رضا منهم- غير مسلم، نعم لا بد لإسناده إلى الكل من نكتة ما، ولعلها هنا الإشارة إلى أن الكل بحيث لا يبعد صدور القتل منهم لمزيد حرصهم وكثرة طمعهم وعظم جرأتهم.
Ki bu daha zarif ve daha evladır: Bu emrin hikmeti, buzağıya tapmaları konusunda onları azarlamayı ortaya koymaktır: Tabiat, bir peygamberin mucizesiyle bir ölünün dirilmesine vesile olacak bir hassayı Allah Teâlâ'nın bir sığırda yaratmasını kabul etmezken sizler sığır suretindeki bir varlığa nasıl taptınız?! Sâmirî'nin 'Bu sizin ilahınızdır' sözünü nasıl kabul ettiniz de şimdi Allah Sübhânehû'nun 'Ondan bir parça etin vurulmasıyla ölü dirilir' buyruğunu kabul etmiyorsunuz, Allah Teâlâ münezzehtir! Bu ne büyük bir çelişkidir! { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı”; fiil lafzıyla boğazlamaktan kinaye yapılmıştır, yani 'neredeyse boğazlamayacaklardı' demektir. Murâdın, boğazlamadan sonra emrolundukları şey olan onun bir parçasını ölüye vurmayı { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } 'neredeyse yapmayacaklardı' olması ihtimali ise uzaktır. Kâde (كاد), haberin meydana gelişinin yakınlığı için konulmuştur; meşhur olan görüşe göre yakınlığı pekiştirmek için haberi ancak şimdiki zamana delalet eden muzari fiil olur. Bu fiil hakkında ihtilaf edilmiştir: Olumlu cümlede olumsuzluk, olumsuz cümlede ise olumluluk ifade ettiği söylenmiştir; buna göre 'kâde Zeydün yahrucu' sözünün anlamı 'Zeyd neredeyse çıkacaktı ama çıkmadı' olur. Bu batıldır; çünkü onun anlamı çıkmanın yaklaşmasıdır; çıkmaması ise medlûlün dışındaki aklî bir husustur. Eğer bu görüş doğru olsaydı 'kārabe' (yaklaştı) ve benzeri kelimelerin de böyle olması gerekirdi, oysa bunu hiç kimse söylememiştir. Bir görüşe göre ise olumlu cümlede olumluluk, olumsuz mâzide olumluluk, muzaride ise diğer fiillerin kıyası üzeredir. Bu görüşü savunan kimse bu ayete tutunmuştur; çünkü buradaki 've mâ kâdû' fiilin onlardan nefyedilmesi manasına gelseydi, fiilin onlar için sabit olduğunu gösteren Allah Teâlâ'nın { فَذَبَحُوها } kavliyle çelişirdi. Doğrusu şudur ki o, olumlulukta ve olumsuzlukta diğer fiiller gibidir; olumlusu yakınlığın sübûtu için, olumsuzu ise yakınlığın nefyedilmesi içindir. Ayetteki nefiy ve ispat ise iki ayrı vakte yahut iki ayrı itibara hamledilir, dolayısıyla çelişki yoktur; zira çelişkinin şartı zaman ve itibar birliğidir. Anlam şudur: Mazeretleri tükeninceye kadar neredeyse onu kesmeye yaklaşmıyorlardı; nihayet mecbur kalmış kimseler gibi kestiler yahut emre uyarak kestiler; rezil olma korkusundan veya pahasının ağırlığından ötürü neredeyse kesmiyorlardı; nitekim derisi dolusu altın karşılığında satın aldıkları ve o sırada bir sığırın üç dinar olduğu rivayet edilmiştir. İki farklı vakit görüşüne, cümlenin { فَذَبَحُوها } fâilinden hal olduğu ve bu sebeple mana bakımından amilin manasıyla eşzamanlı olması gerektiği söylenerek itiraz edilmiştir. Âlimlerin, bunun mâzi ile kayıtlanabileceğini, eğer olumlu ise şimdiki zamana yaklaştırmak için 'kad' ile bitiştirileceğini, olumsuz ise —burada olduğu gibi— aslolan olumsuzluğun devamı olduğu için onunla bitiştirilmeyeceğini ve yaklaşma ifade edeceğini açıkça belirtmiş olmaları cevabı bir fayda sağlamaz; çünkü fiile yaklaşmamanın fiil ile eşzamanlı olması düşünülemez. Bu yüzden müteahhirînden bazıları, { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } ifadesinin fiilin zorluğundan ve onlara ağır gelmesinden kinaye olduğu ve bunun da devam edip kaldığı cevabına dayanmışlardır. Şerhu't-Teshîl'de açıkça belirtilmiştir ki bazen bir kimse 'Zeyd neredeyse yapmıyordu' der ve bununla onun kolaylıkla değil güçlükle yaptığını kasteder; ancak bu, lafzın kendisi için vaz' edildiği zahire aykırıdır; iyi anla! { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani bir cana kıymıştınız”; yani bir şahsı veya can taşıyan birini [öldürmüştünüz]. Öldürme fiilinin muhataplara nispet edilmesi, içlerinden birinde bulunmasından dolayıdır; nitekim Arapların âdeti, bir kabilenin bazısından yerilecek yahut övülecek bir şey sâdır olduğunda bunu bütün kabileye nispet etmektir. Bazılarının 'Bir kısımdan sâdır olan fiil veya sözün bütüne isnadı ancak onların desteği veya rızasıyla sâdır olmuşsa güzel olur' şeklindeki sözü kabul edilemez. Evet, bütüne isnat için mutlaka bir nükte gerekir; buradaki nükte de belki aşırı hırsları, çok tamahkarlıkları ve büyük cüretkarlıklarından ötürü öldürme fiilinin onların hepsinden sâdır olmasının uzak görülmeyeceğine işaret etmektir.
فهم كأصابع الكفين طبعا ... وكل منهم طمع جسور
Onlar tabiatça iki elin parmakları gibidir / Her biri tamahkâr ve cüretkârdır
وقيل: إن القاتل جمع وهم ورثة المقتول، وقد روي أنهم اجتمعوا على قتله، ولهذا نسب القتل إلى الجمع فَادَّارَأْتُمْ فِيها أصله تدارأتم من الدرء وهو الدفع فاجتمعت التاء والدال مع تقارب مخرجيهما وأريد الإدغام فقلبت التاء دالا وسكنت للإدغام فاجتلبت همزة الوصل للتوصل إلى الابتداء بها، وهذا مطرد في كل فعل على تفاعل أو تفعل فاؤه- تاء أو طاء أو ظاء، أو صاد أو ضاد- والتدارؤ هنا إما مجاز عن الاختلاف والاختصام، أو كناية عنه إذ المتخاصمان يدفع كل منهما الآخر أو مستعمل في حقيقته أعني التدافع بأن طرح قتلها كل عن نفسه إلى صاحبه فكل منهما من حيث إنه مطروح عليه يدفع الآخر من حيث إنه طارح، وقيل: إن طرح القتل في نفسه نفس دفع الصاحب- وكل من الطارحين دافع فتطارحهما- تدافع، وقيل: إن كلّا منهما يدفع الآخر عن البراءة إلى التهمة فإذا قال أحدهما:
Katilin bir topluluk olduğu ve bunların maktulün mirasçıları olduğu da söylenmiştir; nitekim onu öldürmek üzere toplandıkları rivayet edilmiştir, bu yüzden öldürme çoğula nispet edilmiştir. { فَادَّارَأْتُمْ فِيها } “Ve bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz”; aslı 'tedâra'tüm' olup defetmek anlamına gelen der' (الدرء) kökündendir. Mahreçleri birbirine yakın olan tâ ve dâl harfleri bir araya gelip idğam istenince tâ harfi dâle çevrilmiş ve idğam için sakin kılınmış, onunla başlamayı sağlamak için de vasıl hemzesi getirilmiştir. Bu kural, tefâale veya tefe''ale babından olup fâ'ul-fiili tâ, tâ, zâ, sâd veya dâd olan her fiilde geçerlidir. Buradaki tedâru' ya ihtilaf ve çekişmeden mecazdır yahut ondan kinayedir; zira çekişen iki kişiden her biri diğerini defeder. Ya da hakiki manasında, yani birbirini itip kakmakta kullanılmıştır; şöyle ki her biri öldürme işini kendi üzerinden arkadaşının üzerine atmış, dolayısıyla her biri üzerine atılan olması hasebiyle atan olan diğerini defetmiştir. Öldürmeyi başkasına atmanın bizzat arkadaşı defetmek olduğu ve atanların her birinin defeden olduğu, dolayısıyla karşılıklı atmalarının tedâfü' (birbirini defetme) olduğu da söylenmiştir. Her birinin diğerini suçsuzluktan çıkarıp töhmete ittiği de söylenmiştir; zira biri:
أنا بريء وأنت متهم يقول الآخر: بل أنت المتهم وأنا البريء ولا يخفى أن ما ذكر على ما فيه بالمجاز أليق، ولهذا عد ذلك أبو حيان من المجاز، والضمير في فِيها عائد على النفس، وقيل: على القتلة المفهومة من الفعل، وقيل: على التهمة الدال عليها معنى الكلام، وقرأ أبو حيوة- «فتدارأتم» - على الأصل، وقيل: قرأ هو وأبو السوار- «فادرأتم» - بغير ألف قبل الراء، وإن طائفة أخرى قرؤوا- «فتدارأتم» - وَاللَّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ أي مظهر لا محالة ما كنتم تكتمونه من أمر القتيل، والقاتل كما يشير إليه بناء الجملة الاسمية وبناء اسم الفاعل على المبتدأ المفيد لتأكيد الحكم وتقويه- وذلك بطريق التفضل عندنا- والوجوب عند المعتزلة وتقدير المتعلق خاصا هو ما عليه الجمهور، وقيل: يجوز أن يكون عاما في القتيل وغيره، ويكون القتيل من جملة أفراده، وفيه نظر إذ ليس كل ما كتموه عن الناس أظهره الله تعالى، وأعمل مُخْرِجٌ لأنه مستقبل بالنسبة للحكم الذي قبله، وهو التدارؤ ومضيه الآن لا يضر والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار. وفي البحر- إن كان- للدلالة على تقدم الكتمان.
'Ben suçsuzum, sen töhmet altındasın' dediğinde diğeri: 'Aksine töhmet altındaki sensin, ben suçsuzum' der. Gizli kalmayacağı üzere, bu zikredilenler mecaza daha uygundur; bu yüzden Ebû Hayyân bunu mecazdan saymıştır. Fîhâ (فِيها) kelimesindeki zamir nefse dönmektedir. Fiilden anlaşılan katle veya sözün manasının delalet ettiği töhmete döndüğü de söylenmiştir. Ebû Hayve, aslı üzere 'fe-tedâra'tüm' şeklinde; onun ve Ebü's-Sevvâr'ın rā'dan önce elif olmaksızın 'fe-ddara'tüm' şeklinde ve başka bir grubun da 'fe-tedâra'tüm' şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Oysa Allah gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı”; yani maktulün ve katilin durumundan gizlemekte olduğunuz şeyi muhakkak açığa çıkarıcıdır; nitekim isim cümlesinin kuruluşu ve ism-i fâilin mübtedaya dayanması hükmün tekit ve takviyesini ifade ederek buna işaret eder —bu durum bize göre bir lütuf (tefaddul), Mutezile'ye göre ise bir vücûb yoluyladır—. Müteallakın hususi takdir edilmesi cumhurun benimsediği görüştür. Bunun maktul ve başkası hakkında genel olması ve maktulün de bu fertlerin arasında bulunması caiz görülmüştür; ancak bunda düşünülecek yön vardır, zira insanlardan gizledikleri her şeyi Allah Teâlâ açığa çıkarmış değildir. Muhricün (مُخْرِجٌ) kelimesi amel ettirilmiştir; çünkü kendisinden önceki hüküm olan tedâru'a göre gelecektir, şu andaki mâzi oluşu buna zarar vermez. Mâzi ve muzari sîgalarının bir arada getirilmesi ise sürekliliğe delalet etmek içindir. el-Bahr'da 'kâne'nin gizlemenin geçmişte olduğuna delalet etmek için olduğu belirtilmiştir.
فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها
{ فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “Bunun üzerine dedik ki: ‘Ona [maktule] o [sığırın] bir parçasıyla vurun!’”
عطف على قوله تعالى: فَادَّارَأْتُمْ وما بينهما اعتراض يفيد أن كتمان القاتل لا ينفعه، وقيل: حال أي والحال أنكم تعلمون ذلك، والهاء في اضْرِبُوهُ
Allah Teâlâ'nın: { فَادَّارَأْتُمْ } kavline matuftur; ikisi arasındaki kısım ise katilin gizlemesinin kendisine bir fayda vermeyeceğini bildiren bir itiraziyye (ara cümle)dir. Hal olduğu, yani 'siz bunu bildiğiniz halde' takdirinde olduğu da söylenmiştir. İdribûhu (اضْرِبُوهُ) kelimesindeki zamir,
عائد على النفس بناء على تذكيرها إذ فيها التأنيث- وهو الأشهر- والتذكير، أو على تأويل الشخص أو القتيل، أو على أن الكلام على حذف مضاف أي ذا نفس، وبعد الحذف أقيم المضاف إليه مقامه، وقيل: الأظهر أن التذكير لتذكير المعنى، وإذا كان اللفظ مذكرا والمعنى مؤنثا أو بالعكس فوجهان، وذكر هذا الضمير- مع سبق التأنيث- تفننا أو تمييزا بين هذا الضمير والضمير الذي بعده توضيحا، والظاهر أن المراد بالبعض أي بعض كان إذ لا فائدة في تعينه- ولم يرد به نقل صحيح- واختلف بم ضربوه فقيل: بلسانها أو بأصغريها أو بفخذها اليمنى أو بذنبها أو بالغضروف (١) أو بالعظم الذي يلين أو بالبضعة التي بين الكتفين أو بالعجب أو بعظم من عظامها، ونقل أن الضرب كان على جيد القتيل، وذلك قبل دفنه، ومن قال: إنهم مكثوا في تطلبها أربعين سنة أو أنهم أمروا بطلبها ولم تكن في صلب ولا رحم قال: إن الضرب على القبر بعد الدفن، والأظهر أنه المباشر بالضرب لا القبر، وفي بعض الآثار أنه قام وأوداجه تشخب دما، فقال: قتلني ابن أخي، وفي رواية فلان وفلان لابني عمه ثم سقط ميتا فأخذا وقتلا وما ورث قاتل بعد ذلك، وفي بعض القصص أن القاتل حلف بالله تعالى ما قتلته فكذب بالحق بعد معاينته قال الماوردي: وإنما كان الضرب بميت لا حياة فيه لئلا يلتبس على ذي شبهة أن الحياة إنما انقلبت إليه مما ضرب به فلإزالة الشبهة وتأكد الحجة كان ذلك كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى
Nefs kelimesinin müzekker kabul edilmesine binaen nefse dönmektedir; zira onda —en meşhuru müenneslik olmakla birlikte— hem müenneslik hem de müzekkerlik vardır; yahut şahıs veya maktul teviline göredir; yahut sözün mahzuf bir muzafa dayandığı, yani 'zâ nefsin' (can sahibi) takdirinde olduğu ve haziften sonra muzafun ileyhin onun yerine geçtiği kabulüne göredir. Zahir olanın, tezkirin (müzekkerliğin) mana bakımından olmasıdır; lafız müzekker mana müennes olduğunda veya aksi durumda iki vecih de caizdir. Önceki müenneslikten sonra bu zamirin müzekker getirilmesi, üslup zenginliği (tefennün) yahut bir açıklık sağlamak üzere bu zamir ile sonraki zamiri birbirinden ayırt etmek içindir. Zahir olan şudur ki parçadan murat, hangi parça olursa olsun herhangi bir parçadır; zira onun belirlenmesinde bir fayda yoktur —buna dair sahih bir nakil de gelmemiştir—. Hangi parçasıyla vurdukları hususunda ihtilaf edilmiştir: Diliyle, yahut iki küçük azasıyla (kalp ve dil), yahut sağ uyluğuyla, yahut kuyruğuyla, yahut kıkırdağıyla (١), yahut yumuşayan kemikle, yahut iki omuz arasındaki et parçasıyla, yahut kuyruk sokumu kemiğiyle (acbü'z-zeneb), yahut kemiklerinden bir kemikle vurulduğu söylenmiştir. Vurmanın maktulün boynuna ve bunun da defnedilmesinden önce yapıldığı nakledilmiştir. Onu aramak için kırk yıl beklediklerini yahut onu aramakla emrolunduklarında henüz ne bir sulbde ne de bir rahimde bulunmadığını söyleyen kimseler, vurmanın definden sonra kabre yapıldığını söylemişlerdir. Ancak zahir olan, vurmanın kabre değil doğrudan maktule yapıldığıdır. Bazı rivayetlerde maktulün şahdamarlarından kan fışkırarak ayağa kalktığı ve 'Beni kardeşimin oğlu öldürdü' dediği; bir rivayette ise iki amcaoğlu için 'Beni falan ve falan öldürdü' dediği, sonra ölü olarak yere düştüğü, bunun üzerine onların yakalanıp öldürüldüğü ve bundan sonra hiçbir katilin mirasçı olamadığı nakledilmiştir. Bazı kıssalarda ise katilin 'Allah'a yemin olsun ki onu ben öldürmedim' diye yemin ettiği, böylece gözleriyle gördükten sonra hakkı yalanladığı belirtilmiştir. Mâverdî şöyle der: Canlılık taşımayan ölü bir parçayla vurulması, şüphecinin hayatın vurulan şeyden maktule geçtiği zannına kapılmaması içindir; dolayısıyla şüpheyi gidermek ve hücceti pekiştirmek için böyle olmuştur. { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir”;
جملة
Cümle
اعتراضية تفيد تحقق المشبه وتيقنه بتشبيه الموعود بالموجود، والمماثلة في مطلق الإحياء، وفي الكلام حذف دلت عليه الجملة أي فضربوه فحيي، والتكلم من الله تعالى مع من حضر وقت الحياة- والكاف- خطاب لكل من يصح أن يخاطب ويسمع هذا الكلام لأن أمر الإحياء عظيم يقتضي الاعتناء بشأنه أن يخاطب به كل من يصح منه الاستماع فيدخل فيه أولئك دخولا أوليا- ويدل على ذلك قوله تعالى: وَيُرِيكُمْ
Vaat edilenin mevcut olana benzetilmesiyle benzeyenin tahakkukunu ve kesinliğini bildiren bir itiraziyyedir (ara cümledir); benzetme mutlak diriltmededir. Sözde, cümlenin delalet ettiği bir hazif vardır; yani 'Ona vurdular, o da dirildi' takdirindedir. Kelâm, dirilme vaktinde hazır bulunanlarla Allah Teâlâ arasındadır. Kâf (كَذلِكَ) ise hitap edilmesi ve bu sözü işitmesi sahih olan herkese yönelik bir hitaptır; çünkü diriltme işi, şanına gösterilen özen gereği dinlemesi sahih olan herkesin muhatap alınmasını gerektiren büyük bir iştir; dolayısıyla oradakiler de bu hitaba öncelikle dahil olurlar. Allah Teâlâ'nın: { وَيُرِيكُمْ } kavli de buna delalet etmektedir.
إلخ ولا بد على هذا من تقدير القول أي قلنا أو وقلنا لهم كذلك ليرتبط الكلام بما قبله، وقيل: حرف الخطاب مصروف إليهم، وكان الظاهر كذلكم على وفق ما بعده إلا أنه أفرده بإرادة كل واحد أو بتأويل فريق ونحوه قصدا للتخفيف، ويحتمل أن يكون التكلم مع من حضر نزول الآية، وعليه لا تقدير إذ ينتظم بدونه بل ربما يخرج معه من الانتظام، وأبعد الماوردي فجعله خطابا من موسى نفسه ﵇ وَيُرِيكُمْ آياتِهِ
vb. Bu duruma göre sözün öncesiyle irtibatlanması için bir sözün, yani 'Böylece dedik' yahut 'Onlara dedik ki: İşte böyledir' şeklinde takdir edilmesi gerekir. Hitap harfinin onlara yönelik olduğu da söylenmiştir; sonrasına uygun olarak 'kezâliküm' olması zahir iken, her bir fert kastedilerek yahut hafiflik amacıyla bir topluluk teviliyle tekil getirilmiştir. Kelâmın ayetin indiği sırada hazır bulunanlarla olması da muhtemeldir; buna göre takdire gerek kalmaz, zira takdirsiz intizam sağlar, hatta takdirle intizamdan çıkabilir. Mâverdî ise uzak bir görüşle bunu bizzat Mûsâ aleyhisselâm'ın bir hitabı kılmıştır. { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “Ve size ayetlerini gösterir”;
مستأنف أو معطوف على ما قبله، والظاهر أن الآيات جمع في اللفظ والمعنى، والمراد بها الدلائل الدالة على أن الله تعالى على كل شيء قدير، ويجوز أن يراد بها هذا الإحياء، والتعبير عنه بالجمع لاشتماله على أمور بديعة من ترتب الحياة على الضرب بعضو ميت، وإخبار الميت بقاتله وما يلابسه من الأمور الخارقة للعادات، وفي المنتخب أن التعبير عن الآية الواحدة بالآيات لأنها تدل على وجود الصانع القادر على كل المقدورات العالم بكل المعلومات المختار في الإيجاد والإبداع، وعلى صدق موسى ﵇، وعلى براءة ساحة من لم يكن قاتلا، وعلى تعين تلك التهمة على من باشر القتل لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
Müstakil bir cümle (istînâf) yahut öncesine matuftur. Zahir olan, 'âyât' kelimesinin lafız ve mana bakımından çoğul olmasıdır; bununla Allah Teâlâ'nın her şeye kādir olduğuna delalet eden deliller kastedilmiştir. Bununla bu diriltmenin kastedilmiş olması da caizdir; ölü bir uzvun vurulmasıyla hayatın hâsıl olması, ölünün katilini haber vermesi ve buna eşlik eden harikulade durumlar gibi harika işleri içermesi sebebiyle çoğul lafzıyla ifade edilmiştir. el-Müntehab'da, tek bir ayetin çoğul olarak ifade edilmesinin sebebi; bütün kādir olunanlara kādir, bilinen her şeyi bilen, var etmede ve icat etmede dilediğini seçen Yaratıcı'nın varlığına, Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğuna, katil olmayanın suçsuzluğuna ve bu töhmetin bizzat katli işleyene tahsis edildiğine delalet etmesi şeklinde açıklanmıştır. { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Umulur ki aklınızı kullanırsınız”;
أي لكي تعقلوا الحياة بعد الموت والبعث والحشر فإن من قدر على إحياء نفس واحدة قدر على إحياء الأنفس كلها لعدم الاختصاص ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ [لقمان: ٢٨] أو لكي يكمل عقلكم أو لعلكم تمتنعون من عصيانه وتعملون على قضية عقولكم، وقد ذكر المفسرون أحكاما فقهية انتزعوها واستدلوا عليها من قصة هذا القتيل ولا يظهر ذلك من الآية ولا أرى لذكر ذلك طائلا سوى الطول هذا.
Yani ölümden sonraki hayatı, ba'sü ba'de'l-mevti ve haşri akledesiniz diye; zira bir tek nefsi diriltmeye kādir olan, bir ayrım bulunmaması sebebiyle bütün nefisleri diriltmeye de kādirdir: { ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir” [Lokmân 28]. Yahut aklınız kemale ersin diye veya O'na isyandan kaçınıp akıllarınızın gereğine göre hareket edesiniz diye [böyle yapmıştır]. Müfessirler bu maktul kıssasından fıkhî hükümler çıkarmış ve delil getirmişlerdir; fakat bu ayetten açıkça anlaşılmamaktadır ve bunu zikretmekte sözü uzatmaktan başka bir fayda görmüyorum.
«ومن باب الإشارة» إن البقرة هي النفس الحيوانية حين زال عنها شره الصبا ولم يلحقها ضعف الكبر وكانت معجبة رائقة النظر لا تثير أرض الاستعداد بالأعمال الصالحة ولا تسقي حرث المعارف والحكم التي فيها بالقوة بمياه التوجه إلى حضرة القدس والسير إلى رياض الأنس، وقد سلمت لترعى أزهار الشهوات ولم تقيد بقيود الآداب والطاعات فلم يرسخ فيها مذهب واعتقاد، ولم يظهر عليها ما أودع فيها من أنوار الاستعداد، وذبحها قمع هواها ومنعها عن أفعالها الخاصة بها بشفرة سكين الرياضة فمن أراد أن يحيا قلبه حياة طيبة ويتحلى بالمعارف الإلهية والعلوم الحقيقية وينكشف له حال الملك والملكوت وتظهر له أسرار اللاهوت والجبروت ويرتفع ما بين عقله ووهمه من التدارؤ والنزاع الحاصل بسبب الإلف للمحسوسات فليذبحها وليوصل أثره إلى قلبه الميت فهناك يخرج المكتوم وتفيض بحار العلوم وهذا الذبح هو الجهاد الأكبر والموت الأحمر وعقباه الحياة الحقيقية والسعادة الأبدية
«İşarî Boyut»: Sığır; çocukluk hırsı kendisinden gitmiş, yaşlılık zayıflığı henüz kendisine ulaşmamış, göz alıcı ve bakışı cezbeden hayvanî nefistir. O, sâlih amellerle istidat toprağını sürmez ve kudsiyyet hazretine yöneliş ve ünsiyet bahçelerine seyr sularıyla içinde bilkuvve bulunan marifet ve hikmet ekinini sulamaz. Şehevât çiçeklerinde otlamak üzere serbest bırakılmış, edep ve taat bağlarıyla bağlanmamıştır; onda ne bir mezhep ve itikat kökleşmiş, ne de içine emanet edilen kabiliyet nurları üzerinde zahir olmuştur. Onun boğazlanması; hevâsının bastırılması ve riyazet bıçağının keskinliğiyle kendine has fiillerinden alıkonulmasıdır. Kim kalbinin tertemiz bir hayatla yaşamasını, ilahî marifetler ve hakiki ilimlerle süslenmesini, mülk ve melekût halinin kendisine açılmasını, lâhût ve ceberût sırlarının belirmesini, akıl ile vehmi arasında hislere ülfetten kaynaklanan çekişme ve münakaşanın kalkmasını isterse, onu boğazlasın ve eserini ölü kalbine ulaştırsın! İşte orada gizlenen ortaya çıkar ve ilimler denizi coşar. Bu boğazlama, büyük cihat (cihâd-ı ekber) ve kızıl ölümdür (mevt-i ahmer); akıbeti ise hakiki hayat ve ebedî saadettir.
ومن لم يمت في حبه لم يعش به ... ودون اجتناء النحل ما جنت النحل
Onun aşkında ölmeyen kimse onunla yaşayamaz / Arının balını devşirmek için arının iğnesi gerekir
وقد أشير بالشيخ والعجوز والطفل والشاب المقتول على ما في بعض الآثار في هذه القصة إلى الروح والطبيعة الجسمانية والعقل والقلب وتطبيق سائر ما في القصة بعد هذا إليك هذا وسلام الله تعالى عليك.
Bu kıssadaki bazı rivayetlerde geçen yaşlı adam, yaşlı kadın, çocuk ve öldürülen genç ile ruha, cismanî tabiata, akla ve kalbe işaret edilmiştir. Kıssadaki diğer hususların tatbiki bundan sonra sana kalmıştır. Allah Teâlâ'nın selamı üzerine olsun.
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ القسوة في الأصل اليبس والصلابة وقد شبهت هنا حال قلوبهم وهي نبوها عن الاعتبار بحال قسوة الحجارة في أنها لا يجري فيها لطف العمل ففي قَسَتْ استعارة تبعية أو تمثيلية، وثُمَّ لاستبعاد القسوة بعد مشاهدة ما يزيلها، وقيل: إنها للتراخي في الزمان لأنهم قست قلوبهم بعد مدة حين قالوا: إن الميت كذب عليهم أو أنه عبارة عن قسوة عقبهم، والضمير في قُلُوبُكُمْ لورثة القتيل عند ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعند
{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ } “Sonra kalpleriniz katılaştı”; kasvet aslen kuruluk ve sertliktir. Burada kalplerinin ibret almaktan uzaklaşma hali, amelin letafetinin kendisinde cereyan etmemesi bakımından taşların katılığının haline benzetilmiştir; dolayısıyla 'kaset' (قَسَتْ) kelimesinde tebe'î yahut temsilî istiare vardır. Sümme (ثُمَّ), onu giderecek şeyleri gördükten sonra katılaşmayı uzak görmek (istib'âd) içindir. Zamanda bir gecikme (terâhî) için olduğu da söylenmiştir; çünkü maktulün kendilerine yalan söylediğini belirttikleri bir müddet sonra kalpleri katılaşmıştır; yahut onların arkasından gelenlerin katılaşmasından ibarettir. Kulûbüküm (قُلُوبُكُمْ) kelimesindeki zamir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya göre maktulün vârislerine;
أبي العالية وغيره لبني إسرائيل مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي إحياء القتيل، وقيل: كلامه، وقيل: ما سبق من الآيات التي علموها- كمسخهم قردة وخنازير، ورفع الجبل، وانبجاس الماء والإحياء- وإلى ذلك ذهب الزجاج، وعليه تكون ثُمَّ قَسَتْ إلخ عطفا على مضمون جميع القصص السابقة والآيات المذكورة، وعلى سابقه تكون عطفا على قصة وَإِذْ قَتَلْتُمْ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أي في القسوة وعدم التأثر والجمع لجمع القلوب وللإشارة إلى أنها متفاوتة في القسوة كما أن الحجارة متفاوتة في الصلابة- والكاف- للتشبيه وهي حرف عند سيبويه، وجمهور النحويين والأخفش يدعي اسميتها وهي متعلقة هنا بمحذوف أي كائنة كالحجارة خلافا لابن عصفور إذ زعم أن كاف التشبيه لا تتعلق بشيء أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً أي من الحجارة فهي كالحديد مثلا أو كشيء لا يتأثر أصلا ولو وهما، وأَوْ لتخيير المبالغ ويكون في التشبيه كما يكون بعد الأمر أو للتنويع أي بعض كَالْحِجارَةِ وبعض أَشَدُّ أو للترديد بمعنى تجويز الأمرين مع قطع النظر عن الغير على ما قيل، أو بمعنى بل ويحتاج إلى تقدير مبتدأ إذا قلنا باختصاص ذلك بالجمل، أو بمعنى الواو أو للشك وهو لاستحالته عليه تعالى يصرف إلى الغير والعلامة لا يرتضي ذلك لما أنه يؤدي إلى تجويز أن يكون معاني الحروف بالقياس إلى السامع، وفيه إخراج للألفاظ عن أوضاعها فإنها إنما وضعت ليعبر بها المتكلم عما في ضميره، والحق جواز اعتبار السامع في معاني الألفاظ عند امتناع جريها على الأصل بالنظر إلى المتكلم فلا بأس بأن يسلك ب أَوْ في الشك مسلك لعل في الترجي الواقع في كلامه تعالى فتلك جادة مسلوكة لأهل السنة وقد مرت الإشارة إلى ذلك فتذكر، وأَشَدُّ عطف على كَالْحِجارَةِ من قبيل عطف المفرد على المفرد كما تقول:
Ebü'l-Âliye ve başkalarına göre ise İsrâiloğulları'nadır. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bundan sonra”; yani maktulün diriltilmesinden sonra, bir görüşe göre onun konuşmasından sonra, bir görüşe göre de maymuna ve domuza dönüştürülmeleri, dağın kaldırılması, suyun fışkırması ve diriltme gibi bildikleri önceki ayetlerden sonra demektir. Zeccâc bu görüşe gitmiştir; buna göre 'sümme kaset...' ifadesi önceki kıssaların ve zikredilen ayetlerin tamamının manasına matuf olur; önceki görüşe göre ise { وَإِذْ قَتَلْتُمْ } kıssasına matuftur. { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ } “Artık onlar taşlar gibidir”; yani katılıkta ve etkilenmemede böyledir. Kalplerin çoğul oluşu sebebiyle çoğul getirilmiştir ve taşların sertlikte farklı farklı olması gibi onların da katılıkta farklı olduğuna işaret içindir. Kâf (كَ) teşbih içindir; Sîbeveyh ve nahivcilerin cumhuruna göre harftir, Ahfeş ise onun isim olduğunu iddia eder. İbn Usfûr'un teşbih kâfının hiçbir şeye taalluk etmeyeceği iddiasının aksine burada mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani 'tâşlar gibi olan' takdirindedir. { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Yahut katılıkça daha çetindir”; yani taşlardan daha katıdır, adeta demir gibidir yahut vehimde bile olsa asla etkilenmeyen bir şey gibidir. Ev (أَوْ), mübalağada muhayyer kılmak içindir ve emir sonrasında olduğu gibi teşbihte de bulunur; yahut çeşitlendirme (tenvî') içindir, yani bir kısmı taşlar gibi, bir kısmı ise daha çetindir; yahut söylendiğine göre diğerini hesaba katmaksızın iki durumun da caiz görülmesi anlamında tereddüt içindir; yahut 'bel' (bilakis) manasındadır ve bunun cümlelere has olduğunu söylersek bir mübtedanın takdir edilmesi gerekir; yahut vâv manasındadır; yahut şüphe içindir ki Allah Teâlâ hakkında şüphe imkansız olduğundan başkasına hamledilir. Allâme [Taftâzânî], harflerin manalarının muhataba nispetle olmasının caiz görülmesine yol açacağı gerekçesiyle bunu kabul etmez; zira bunda lafızları kendi vaz' edildikleri anlamların dışına çıkarmak vardır, çünkü lafızlar ancak konuşanın zihnindekini ifade etmesi için konulmuştur. Doğrusu şudur ki konuşana nispetle aslı üzere cereyan etmesi imkansız olduğunda lafızların manalarında muhatabı dikkate almak caizdir; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın kelâmında yer alan teraccîdeki 'lealle' kelimesinde izlenen yolun şüphede 'ev' kelimesi için de izlenmesinde bir sakınca yoktur; bu, Ehl-i Sünnet'in izlediği bir yoldur ve buna daha önce işaret edilmişti, hatırla! Eşeddü (أَشَدُّ), 'kel-hicârati' lafzına matuftur ve şu sözünde olduğu gibi müfredin müfrede atfı kabilindendir:
زيد على سفر أو مقيم، وقدر بعضهم أو هي أَشَدُّ فيصير من عطف الجمل، ومن الناس من يقدر مضافا محذوفا أي مثل ما هو أشد، ويجعله معطوفا على الكاف إن كان اسما أو مجموع الجار والمجرور إذا كان حرفا، ثم لما حذف المضاف أقيم المضاف إليه مقامه فأعرب بإعرابه، ولا يخفى أن اعتبار التشبيه في جانب المعطوف بدون عطفه على المجرور بالكاف مستبعد جدا، وقرأ الأعمش أَوْ أَشَدُّ مجرورا بالفتحة لكونه غير منصرف للوصف ووزن الفعل وهو عطف على الحجارة واعتبار التشبيه حينئذ ظاهر وإنما لم يقل ﷾ أقسى- مع أن فعل القسوة مما يصاغ منه أفعل وهو أخصر ووارد في الفصيح كقوله:
'Zeyd yolculuktadır yahut mukimdir' (Zeydün alâ seferin ev mukīmün). Bazıları ise 'ev hiye eşeddü' şeklinde takdir etmiş ve bu takdirde cümle atfı olmuştur. İnsanlardan bir kısmı mahzuf bir muzaf takdir eder; yani 'daha çetin olanın benzeri' der ve onu isim ise kâf'a yahut harf ise câr-mecrûr topluluğuna matuf kılar. Muzaf hazfedilince muzafun ileyh onun makamına geçirilmiş ve onun irabıyla iraplanmıştır. Gizli kalmayacağı üzere, kâf ile mecrur olana atfetmeksizin matuf tarafında teşbihi dikkate almak oldukça uzaktır. A'meş 'ev eşedde' şeklinde sıfat oluşu ve fiil vezninde bulunması sebebiyle gayr-ı munsarif olarak fetha ile mecrur okumuştur; bu, 'el-hicârati' kelimesine matuftur ve bu takdirde teşbihi dikkate almak açıktır. Kasvet fiilinden 'ef'al' kalıbı türetilebildiği, daha muhtasar olduğu ve şairin şu sözünde olduğu gibi fasih kelamda varid olduğu halde:
كل خمصانة أرق من الخم ... ر بقلب (أقسى) من الجلمود
Her ince belli kadın şaraptan daha incedir / Kayadan daha katı bir kalple
لما في أشد من المبالغة لأنه يدل على الزيادة بجوهره وهيئته بخلاف أقسى فإن دلالته بالهيئة فقط، وفيه دلالة على اشتداد القسوتين ولو كان أقسى لكان دالا على اشتراك القلوب والحجارة في القسوة، واشتمال القلوب على زيادة القسوة لا في شدة القسوة وليس هذا مثل قولك زيد أشد إكراما من عمرو حيث ذكروا أن ليس معناه إلا أنهما مشتركان في الإكرام وإكرام زيد زيد على إكرام عمرو لا أنهما مشتركان في شدة الإكرام، وشدة إكرام زيد زائدة على شدة إكرام عمرو للفرق بين ما بني للتوصل وما بني لغيره وما نحن فيه من الثاني وإن كان الأول أكثر. والاعتراض- بأن أشد محمول على القلوب دون القسوة- ليس بشيء لأنه محمول عليها بحسب المعنى لكونها تمييزا محولا عن الفاعل أو منقولا عن المبتدأ كما في البحر، ويمكن أن يقال: إن الله تعالى أبرز القساوة في معرض العيوب الظاهرة تنبيها على أنها من العيوب بل العيب كل العيب ما صد عن عالم الغيب فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الحج: ٤٦] .
Cenâb-ı Hakk'ın 'aksâ' demeyip 'eşedde' buyurması, eşedd kelimesinde bulunan mübalağadan dolayıdır; zira o hem cevheriyle hem de heyetiyle fazlalığa delalet eder; aksâ ise sadece heyetiyle delalet eder. Onda iki katılığı da şiddetlendirme delaleti vardır; şayet 'aksâ' olsaydı kalpler ile taşların katılıkta ortaklığına ve kalplerin katılık şiddetinde değil katılık fazlalığında pay sahibi olduğuna delalet ederdi. Bu durum, 'Zeyd ikram bakımından Amr'dan daha şiddetlidir' sözün gibi değildir; zira orada bunun manasının sadece ikisinin ikramda ortak oldukları ve Zeyd'in ikramının Amr'ın ikramından fazla olduğu, yoksa ikramın şiddetinde ortak olup Zeyd'in ikram şiddetinin Amr'ın ikram şiddetinden fazla olduğu anlamına gelmediğini zikretmişlerdir. Çünkü vasıta kılınmak için bina edilen ile başkası için bina edilen arasında fark vardır; bizim bahsimiz ise birincisi daha çok olsa da ikincisindendir. 'Eşedd' lafzının kasvete değil kalplere hamledildiği şeklindeki itiraz ise bir şey değildir; çünkü el-Bahr'da belirtildiği üzere fâilden dönüştürülmüş yahut mübtedadan nakledilmiş bir temyiz olması hasebiyle mana bakımından ona hamledilmiştir. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ, ayıplardan olduğuna dikkat çekmek için katılığı zahirî ayıplar şeklinde sergilemiştir; bilakis asıl ayıp, gayb âleminden alıkoyan şeydir: { فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [Hac 46].
وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ تذييل لبيان تفضيل قلوبهم على الحجارة أو اعتراض بين قوله تعالى: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ وبين الحال
{ وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Çünkü taşlardan öyleleri vardır ki, ondan ırmaklar fışkırır; öyleleri vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı düşer”; kalplerinin taşlara olan üstünlüğünü (katılıkta aşırılığını) beyan etmek için bir tezyîldir (fezlekedir) yahut Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ } kavli ile ondan gelen hal cümlesi olan
عنها وهو وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ لبيان سبب ذلك فإنه لغرابته يحتاج إلى بيان السبب كما في قوله:
{ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ } kavli arasında bir itiraziyye (ara cümle)dir; bunun sebebini beyan etmek içindir, zira garipliğinden ötürü şairin şu sözünde olduğu gibi sebebinin açıklanmasına ihtiyaç duyar:
فلا هجرة يبدو وفي اليأس راحة ... ولا وصفه يصفو لنا (فنكارمه)
Ne bir ayrılık belirir ki ümitsizlikte bir rahatlık olsun / Ne de onun vasfı bize durulur ki ona ikram edelim
وجعله جملة حالية مشعرة بالتعليل يأباه الذوق إذ لا معنى للتقييد، وكونه بيانا وتقريرا من جهة المعنى لما تقدم- مع كونه بحسب اللفظ معطوفا على جملة- هي كالحجارة أو أشد- كما قاله العلامة- مما لا يظهر وجهه لأنه إذا كان بيانا في المعنى كيف يصح عطفه ويترك جعله بيانا، والمعنى أن الحجارة تتأثر وتنفعل، وقلوب هؤلاء لا تتأثر ولا تنفعل عن أمر الله تعالى أصلا، وقد ترقى سبحانه في بيان التفضيل كأنه بين أو لا تفضيل قلوبهم في القساوة على الحجارة التي تتأثر تأثرا يترتب عليه منفعة عظيمة من تفجر الأنهار، ثم على الحجارة التي تتأثر تأثرا ضعيفا يترتب عليه منفعة قليلة من خروج الماء ثم على الحجارة التي تتأثر من غير منفعة فكأنه قال سبحانه: قلوب هؤلاء أشد قسوة من الحجارة لأنها لا تتأثر بحيث يترتب عليه المنفعة العظيمة بل الحقيرة بل لا تتأثر أصلا، وبما ذكر يظهر نكتة ذكر تفجر الأنهار وخروج الماء، وترك فائدة الهبوط، وذكر غير واحد أن الآية واردة على نهج التتميم دون الترقي- كالرحمن الرحيم- إذ لو أريد الترقي لقيل- وإن منها لما يشقق فيخرج منه الماء وإن منها لما يتفجر منه الأنهار- وفائدته استيعاب جميع الانفعالات التي على خلاف طبيعة هذا الجوهر، وهو أبلغ من الترقي، ويكون وَإِنَّ مِنْها الأخير تتميما للتتميم، ولا يخفى أنه يرد عليه منع إفادته لاستيعاب جميع الانفعالات وخلوه عن لطافة ما ذكرناه، والتفجر- التفتح بسعة وكثرة كما يدل عليه جوهر الكلمة وبناء التفعل، والمراد من الأنهار الماء الكثير الذي يجري في الأنهار، والكلام إما على حذف المضاف، أو ذكر المحل وإرادة الحال أو الإسناد مجازي، قال بعض المحققين: وحملها على المعنى الحقيقي وهم إذ التفتح لا يمكن إسناده إلى الأنهار اللهم إلا بتضمين معنى الحصول بأن يقال: يتفجر ويحصل منه الأنهار على أن تفجير الحجارة بحيث تصير نهرا غير معتاد فضلا عن كونها أنهارا، والتشقق التصدع بطول أو بعرض، والخشية الخوف، واختلف في المراد منها فذهب قوم- وهو المروي عن مجاهد وغيره- أنها هنا حقيقة، وهي مضافة إلى الاسم الكريم من إضافة المصدر إلى مفعوله- أي من خشية الحجارة الله- ويجوز أن يخلق الله تعالى العقل والحياة في الحجر، واعتدال المزاج والبنية ليسا شرطا في ذلك خلافا للمعتزلة، وظواهر الآيات ناطقة بذلك،
Bunu gerekçe hissettiren bir hal cümlesi kılmayı zevk-i selîm reddeder; çünkü kayıtlamanın bir manası yoktur. Allâme'nin dediği gibi lafız bakımından 've hiye kel-hicârati ev eşeddü' cümlesine matuf olmakla birlikte mana yönünden öncekini açıklama ve teyit kılınması da vechi zahir olmayan bir husustur; çünkü manada bir beyan ise matuf kılınması ve beyan yapılmasının terk edilmesi nasıl sahih olabilir? Anlam şudur: Taşlar etkilenir ve boyun eğer; bunların kalpleri ise Allah Teâlâ'nın emrinden asla etkilenmez ve boyun eğmez. Sübhânehu ve Teâlâ bu üstünlüğü (aşırılığı) beyanda terakkî (derece derece yükselme) yapmıştır; sanki önce ırmakların fışkırması gibi büyük bir menfaatin terettüp ettiği bir etkilenmeyle etkilenen taşlara karşı kalplerinin katılıktaki aşırılığını; sonra suyun çıkması gibi az bir menfaatin terettüp ettiği zayıf bir etkilenmeyle etkilenen taşlara karşı üstünlüğünü; sonra da hiçbir menfaati olmayan bir etkilenmeyle etkilenen taşlara karşı üstünlüğünü beyan etmiştir. Sanki Sübhânehu şöyle buyurmuştur: 'Bunların kalpleri taşlardan daha katıdır; çünkü ne büyük bir menfaatin terettüp edeceği şekilde etkilenir, ne önemsiz bir menfaatle, ne de bütünüyle hiç etkilenir.' Zikredilen bu açıklama ile nehirlerin fışkırmasının ve suyun çıkmasının zikredilip düşmenin (hübût) faydasının zikredilmemesindeki nükte ortaya çıkar. Birden fazla âlim, ayetin terakkî tarzında değil —er-Rahmân er-Rahîm gibi— tetmîm (tamamlama) yolu üzere geldiğini zikretmiştir; zira terakkî murat edilseydi 'Ve muhakkak onlardan öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar, öylesi de vardır ki ondan ırmaklar fışkırır' denilirdi. Bunun faydası, bu cevherin tabiatına aykırı olan bütün etkilenmeleri kapsamakta olup terakkîden daha beliğdir; sondaki { وَإِنَّ مِنْها } ise tamamlama için tamamlama (tetmîmü't-tetmîm) olur. Gizli kalmayacağı üzere, buna bütün etkilenmeleri kapsamadığı ve zikrettiğimiz letafetten yoksun olduğu gerekçesiyle itiraz edilir. et-Tefeccür; kelimenin asıl maddesinin ve tefe''ul babının delalet ettiği üzere genişlik ve çoklukla açılmaktır. Nehirlerden murat ise nehir yataklarında akan bol sudur. Söz ya hazf-i muzaf üzeredir yahut mahallin zikredilip hâlin kastedilmesidir ya da isnad mecazîdir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bunu hakiki manaya hamletmek bir vehimdir; zira açılma nehirlere isnat edilemez, meğerki 'fışkırır ve ondan nehirler hâsıl olur' denilerek hâsıl olma manası tazmin edilsin; kaldı ki taşların nehirler olması bir yana tek bir nehir olacak şekilde yarılması bile alışılmışın dışındadır. Teşakkuk, uzunlamasına yahut enlemesine yarılmaktır. Haşyet ise korkudur. Ondan murat edilen hususta ihtilaf edilmiştir: Bir topluluk —ki Mücâhid ve başkalarından rivayet edilen de budur— buradaki haşyetin hakiki olduğu ve masdarın mef'ûlüne muzaf olması kabilinden Yüce İsme muzaf kılındığı görüşüne varmıştır; yani taşların Allah'tan korkması demektir. Allah Teâlâ'nın taşta akıl ve hayat yaratması caizdir; Mutezile'nin aksine mizacın ve bünyenin dengeli olması bunda şart değildir ve ayetlerin zahiri de bunu açıkça ifade etmektedir.
وفي الصحيح «إني لأعرف حجرا كان يسلم علي قبل أن أبعث»
Sahîh hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ben peygamber olarak gönderilmeden önce bana selam veren bir taşı elbette biliyorum.”
وأنه صلى الله تعالى عليه وسلم بعد مبعثه ما مر بحجر ولا مدر إلا سلم عليه، وورد في- الحجر الأسود- أنه يشهد لمن استلمه، وحديث تسبيح الحصى بكفه الشريف ﷺ مشهور، وقيل: هي حقيقة، والإضافة هي الإضافة إلا أن الفاعل محذوف هو العباد، والمعنى أن مِنَ الْحِجارَةِ ما ينزل بعضه عن بعض عند الزلزال من خشية عباد الله تعالى إياه، وتحقيقه أنه لما كان المقصود منها خشية الله تعالى صارت تلك الخشية كالعلة المؤثرة في ذلك الهبوط فيؤول المعنى أنه يهبط من أجل أن يحصل خشية العباد الله تعالى.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderildikten sonra hiçbir taş ve kerpiçin yanından geçmedi ki ona selam vermiş olmasın. Hacerülesved hakkında da onu istilam eden kimseye şahitlik edeceği varid olmuştur; çakıl taşlarının onun şerefli avucunda sallallâhu aleyhi ve sellem tesbih etmesi hadisi ise meşhurdur. Bir görüşe göre ise haşyet hakikidir, izâfet de aynı izâfettir; ancak fâil mahzûftur ve o da kullardır. Anlam: Taşlardan öyleleri vardır ki deprem esnasında Allah Teâlâ'nın kullarının O'ndan korkması sebebiyle birbiri üzerinden aşağı iner. Bunun tahkiki şudur: Taşlardan kastedilen şey Allah Teâlâ'nın korkusu olunca, bu korku o düşmede müessir bir illet gibi olmuştur; dolayısıyla mana, kullarda Allah Teâlâ korkusu hâsıl olsun diye düşer şekline döner.
وذهب أبو مسلم إلى أن الخشية حقيقة، وأن الضمير في مِنْها لَما يَهْبِطُ عائد على القلوب، والمعنى أن من القلوب قلوبا تطمئن وتسكن وترجع إلى الله تعالى، وهي قلوب المخلصين، فكني عن ذلك بالهبوط، وقيل: إنها حقيقة إلا أن إضافتها من إضافة المصدر إلى الفاعل، والمراد بالحجر البرد، وبخشيته تعالى إخافته عباده بإنزاله وهذا القول أبرد من الثلج وما قبله أكثف من الحجر وما قبلهما بين بين وقال قوم: إن الخشية مجاز عن الانقياد لأمر الله تعالى إطلاقا لاسم الملزوم على اللازم، ولا ينبغي أن تحمل على حقيقتها، أما على القول بأن اعتدال المزاج والبنية شرط وما ورد مما يقتضي خلافه محمول على أن الله تعالى قرن ملائكته بتلك الجمادات، ومنها هاتيك الأفعال ونحو «هذا جبل يحبنا ونحبه» على حذف مضاف أي يحبنا أهله ونحب أهله فظاهر.
Ebû Müslim ise haşyetin hakiki olduğu ve { مِنْها لَما يَهْبِطُ } ifadesindeki zamirin kalplere döndüğü görüşüne varmıştır. Anlam şudur: Kalplerden öyleleri vardır ki Allah Teâlâ'ya karşı mutmain olur, sükûnete erer ve O'na döner; bunlar ihlaslı kimselerin kalpleridir ve bu durum düşmekle (hübût) kinaye edilmiştir. Bir görüşe göre ise o hakikidir; ancak izâfeti masdarın fâiline izâfetidir, taş ile kastedilen dolu, O'nun korkusu ile kastedilen ise doluyu indirerek kullarını korkutmasıdır. Bu söz kardan daha soğuktur; bir önceki ise taştan daha katıdır; bu ikisinden öncekiler ise orta hallidir. Bir topluluk ise haşyetin, lazımın isminin melzuma verilmesi yoluyla Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğmekten mecaz olduğunu ve hakiki anlamına hamledilmemesi gerektiğini söylemişlerdir. Mizaç ve bünye dengesinin şart olduğu görüşüne göre ise buna aykırı olan rivayetler, Allah Teâlâ'nın meleklerini o cansız varlıklara bitiştirdiği ve o fiillerin meleklerden sâdır olduğu şeklinde yorumlanır; “Bu öyle bir dağdır ki bizi sever, biz de onu severiz” hadisi ise muzaf hazfiyle 'onun halkı bizi sever, biz de onun halkını severiz' takdirindedir ki bu da açıktır.
وأما على القول بعدم الاشتراط فلأن الهبوط والخشية على تقدير خلق العقل والحياة لا يصح أن يكون بيانا لكون الحجارة في نفسها أقل قسوة- وهو المناسب للمقام- والاعتراض بأن قلوبهم إنما تمتنع عن الانقياد لأمر التكليف بطريق القصد والاختيار ولا تمتنع عما يراد بها على طريق القسر والإلجاء كما في الحجارة وعلى هذا لا يتم ما ذكر، فالأولى الحمل على الحقيقة أجيب عنه بأن المراد أن قلوبهم أقسى من الحجارة لقبولها التأثر الذي يليق بها وخلقت لأجله بخلاف قلوبهم فإنها تنبو عن التأثر الذي يليق بها وخلقت له، والجواب بأن ما رأوه من الآيات مما يقسر القلب ويلجئه فلما لم تتأثر قلوبهم عن القاسرات الكثيرة ويتأثر الحجر من قاسر واحد تكون قلوبهم أَشَدُّ قَسْوَةً لا يخلو عن نظر لأنه إن أريد بذلك المبالغة في الدلالة على الصدق فلا ينفع، وإن أريد به حقيقة الإلجاء فممنوع، وإلا لما تخلف عنها التأثر ولما استحق من آمن بعد رؤيتها الثواب لكونه إيمانا اضطراريا- ولم يقل به أحد- ثم الظاهر على هذا تعلق خشية الله بالأفعال الثلاثة السابقة وقرىء وَإِنَّ على أنها المخففة من الثقيلة ويلزمها- اللام- الفارقة بينها وبين النافية، والفراء يقول: أنها النافية- واللام- بمعنى إلا، وزعم الكسائي أن إِنَّ إن وليها اسم كانت المخففة، وإن فعل كانت النافية، وقطرب إنها إن وليها فعل كانت بمعنى- قد- وقرأ مالك بن دينار «ينفجر» مضارع انفجر والأعمش «يتشقق» و «يهبط» - بالضم..
Şart koşulmaması görüşüne gelince; akıl ve hayat yaratıldığı varsayımı üzerine düşme ve korkunun, taşların bizatihi daha az katı olduğunu açıklamaya -ki makama uygun olan da budur- elverişli olmaması sebebiyledir. "Onların kalpleri mükellefiyet emrine boyun eğmekten kasıt ve ihtiyar yoluyla kaçınmaktadır; taşlarda olduğu gibi zorlama ve mecbur bırakma yoluyla kendileri için murad edilen şeyden kaçınmamaktadır, bu duruma göre zikredilen şey tamam olmaz; dolayısıyla hakikate hamletmek daha evladır" şeklindeki itiraza ise şöyle cevap verilmiştir: Murad edilen, taşların kendilerine layık olan ve kendisi için yaratıldıkları teessürü (etkiyi) kabul etmesi bakımından onların kalplerinin taşlardan daha katı olduğudur; zira onların kalpleri kendilerine layık olan ve kendisi için yaratıldıkları teessürden kaçınmaktadır. "Gördükleri ayetlerin kalbi zorlayan ve mecbur bırakan türden olduğu, dolayısıyla kalpleri bu kadar çok zorlayıcı etkenden etkilenmezken taşın tek bir zorlayıcı etkenden etkilenmesi sebebiyle kalplerinin { أَشَدُّ قَسْوَةً } "daha da katı" olduğu" şeklindeki cevap ise incelemeye muhtaçtır. Çünkü bununla sıdka delalette mübalağa murad edilmişse bu bir fayda vermez; şayet bununla hakiki bir mecbur bırakma murad edilmişse bu kabul edilemez. Aksi takdirde teessür bundan geri kalmazdı ve bu ayetleri gördükten sonra iman eden kimse -ıztırari/zorunlu bir iman olması sebebiyle- sevabı hak etmezdi; oysa bunu hiç kimse söylememiştir. Sonra bu açıklamaya göre Allah korkusunun önceki üç fiile taalluk etmesi zahirdir. { وَإِنَّ } kelimesi şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe) olarak da okunmuştur ve onunla nefiy edatı arasını ayıran "lâm"-ı fârika gerekli olur. Ferrâ ise onun nefiy edatı olduğunu ve "lâm" harfinin "illâ" anlamına geldiğini söyler. Kisâî, { إِنَّ } edatından sonra isim gelirse muhaffefe, fiil gelirse nâfiye olduğunu iddia etmiştir. Kutrub ise peşinden fiil gelirse { قَدْ } anlamında olduğunu ileri sürmüştür. Mâlik b. Dînâr "inficle" fiilinin muzarisi olarak «yanfeciru», A'meş ise zammeli olarak «yetaşakkaku» ve «yahbutu» şeklinde okumuştur.
وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وعيد على ما ذكر كأنه قيل: إن الله تعالى لبالمرصاد لهؤلاء القاسية قلوبهم حافظ لأعمالهم محص لها، فهو مجازيهم بها في الدنيا والآخرة، وقرأ ابن كثير «يعملون» - بالياء التحتانية- ضما إلى ما بعده من قوله سبحانه أَنْ يُؤْمِنُوا ويَسْمَعُونَ وفريق منهم، وقرأ الباقون- بالتاء الفوقانية- لمناسبة وَإِذْ قَتَلْتُمْ فَادَّارَأْتُمْ وتكتمون إلخ وقيل: ضما إلى قوله تعالى: أَفَتَطْمَعُونَ بأن يكون الخطاب فيه للمؤمنين وعدلهم، ويبعده أنه لا وجه لذكر وعد المؤمنين تذييلا لبيان قبائح اليهود.
{ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” Zikredilen hususlar üzerine bir tehdittir; sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ kalpleri katılaşmış bu kimseleri gözetlemektedir, onların amellerini korumakta ve tek tek saymaktadır; dolayısıyla dünyada ve ahirette onları bununla cezalandıracaktır. İbn Kesîr, Subhânehu'nun { أَنْ يُؤْمِنُوا } “iman etmelerini”, { يَسْمَعُونَ } “işitiyorlar” ve { فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “onlardan bir fırka” buyruklarındaki sonraki ifadelere katarak alttan iki noktalı ye ile «ya'melûn» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise { وَإِذْ قَتَلْتُمْ فَادَّارَأْتُمْ } “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında çekişmiştiniz” ve gizliyorsunuz vb. ifadelerle uyumlu olması için üstten iki noktalı te ile okumuşlardır. Bir görüşe göre de, hitabın müminlere ve onların adaletine yönelik olması bakımından Allah Teâlâ'nın { أَفَتَطْمَعُونَ } “Hâlâ umuyor musunuz?” buyruğuna katılmak suretiyledir. Ancak Yahudilerin çirkinliklerinin beyanına zeyl olarak müminlere yapılan vaadin zikredilmesinin bir yönü bulunmadığı gerekçesiyle bu görüş uzak görülmüştür.
أَفَتَطْمَعُونَ الاستفهام للاستبعاد أو للإنكار التوبيخي، والجملة قيل: معطوفة على قوله تعالى: ثُمَّ قَسَتْ أو على مقدر بين- الهمزة والفاء- عند غير سيبويه، أي تحسبون أن قلوبكم صالحة للإيمان فتطمعون- والطمع- تعلق النفس بإدراك مطلوب تعلقا قويا- وهو أشد من الرجاء لا يحدث إلا عن قوة رغبة وشدة إرادة- والخطاب لرسول الله ﷺ: والمؤمنين- أو للمؤمنين- قاله أبو العالية وقتادة، أو للأنصار- قاله النقاش- والمروي عن ابن عباس ومقاتل أنه لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم خاصة، والجمع للتعظيم أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ أي يصدقوا مستجيبين لكم، فالإيمان بالمعنى اللغوي والتعدية- باللام- للتضمين كما في قوله تعالى: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ [العنكبوت: ٢٦] ويؤمنوا لأجل دعوتكم لهم فالفعل- منزل منزلة اللازم- والمراد بالإيمان المعنى الشرعي- واللام لام الأجل- وعلى التقديرين أَنْ يُؤْمِنُوا معمول لتطمعون على إسقاط حرف الجر وهو في موضع نصب عند سيبويه، وجر عند الخليل والكسائي، وضمير الغيبة لليهود المعاصرين له ﷺ: لأنهم المطموع في إيمانهم، وقيل: المراد جنس اليهود ليصح جعل طائفة منهم مطموع الإيمان وطائفة محرفين وفيه ما لا يخفى.
{ أَفَتَطْمَعُونَ } “Hâlâ umuyor musunuz?” İstifham, uzak görme (istib'âd) veya azarlama ve kınama (inkâr-ı tevbîhî) içindir. Cümlenin Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ قَسَتْ } “Sonra katılaştı” buyruğuna matuf olduğu ya da Sîbeveyhi dışındakilere göre hemze ile fâ arasında takdir edilen bir cümleye matuf olduğu söylenmiştir; yani kalplerinizin imana elverişli olduğunu zannedip de mi umuyorsunuz? Tama' (طمع), nefsin arzulanan şeye güçlü bir bağla bağlanmasıdır; recâdan (ummaktan) daha şiddetlidir ve ancak güçlü bir rağbet ile şiddetli bir iradeden kaynaklanır. Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminleredir veya sadece müminleredir -bunu Ebu'l-Âliye ve Katâde söylemiştir- ya da Ensâr'adır -bunu Nakkâş söylemiştir-. İbn Abbas ve Mukātil'den rivayet edildiğine göre ise özellikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve çoğul sığası tazim içindir. { أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “size inanacaklarını”; yani size icabet ederek tasdik edeceklerini. Buradaki iman lügat anlamındadır ve lâm harfiyle geçişli kılınması tazmin içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } [el-Ankebût: 26] “Bunun üzerine Lût ona iman etti” buyruğunda olduğu gibidir. Yahut davetiniz sebebiyle iman etmeleri anlamındadır ki bu durumda fiil lazım konumuna indirilmiştir; iman ile murad edilen şer'î anlamıdır ve lâm da illet bildiren lâmdır. Her iki takdire göre de { أَنْ يُؤْمِنُوا }, cer harfinin düşürülmesiyle { تَطْمَعُونَ } fiilinin ma'mûlüdür; Sîbeveyhi'ye göre nasb mahallinde, Halîl ve Kisâî'ye göre ise cer mahallindedir. Gaib zamiri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki Yahudilere aittir; zira iman etmeleri umulanlar onlardır. Bir görüşe göre de onlardan bir grubun imanı umulan, bir grubun ise tahrif edenler kılınmasının sahih olması için Yahudi cinsi murad edilmiştir; ancak bundaki sakınca gizli değildir.
وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ أي طائفة من أسلافهم وهم الأحبار يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ أي يسمعون التوراة ويؤولونها تأويلا فاسدا حسب أغراضهم، وإلى ذلك ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما والجمهور على أن تحريفها بتبديل كلام من تلقائهم- كما فعلوا ذلك في نعته صلى الله تعالى عليه وسلم- فإنه روي أن من صفاته فيها
{ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Oysa onlardan bir fırka vardı ki”; yani geçmişlerinden bir zümre ki onlar hahamlarıdır, { يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } “Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu tahrif ederlerdi”; yani Tevrat'ı dinler ve kendi heva ve heveslerine göre fasit bir teville tevil ederlerdi. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ bu görüşe meyletmiştir. Cumhur ise tahrifin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatı hakkında yaptıkları gibi, kendiliklerinden kelimeleri değiştirmek suretiyle olduğu kanaatindedir; zira Tevrat'ta onun sıfatlarından birinin şöyle olduğu rivayet edilmiştir:
أنه أبيض ربعة فغيروه بأسمر طويل وغيروا آية الرجم بالتسخيم وتسويد الوجه- كما في البخاري- وقيل: المراد بكلام الله تعالى ما سمعوه على الطور، فيكون المراد من الفريق طائفة من أولئك السبعين، وقد روى الكلبي أنهم سألوا موسى ﵇ أن يسمعهم كلامه تعالى، فقال لهم: اغتسلوا والبسوا الثياب النظيفة ففعلوا فأسمعهم الله تعالى كلامه، ثم قالوا: سمعنا يقول في آخره: إن استطعتم أن تفعلوا هذه الأشياء فافعلوا، وإن شئتم فلا تفعلوا. والتحريف على هذا الزيادة. ثم لا يخفى أن فيما افتروا شاهدا على فساده حيث علقوا الأمر بالاستطاعة والنهي بالمشيئة- وهما لا يتقابلان- وكأنهم أرادوا بالأمر غير الموجب على معنى افعلوا إن شئتم وإن شئتم فلا تفعلوا كذا أفاده العلامة ومقصوده بيان منشأ تحريفهم الفاسد، فلا ينافي كون عدم التقابل شاهدا على فساده، ومقتضى هذه الرواية أن هؤلاء سمعوا كلامه تعالى بلا واسطة كما سمعه موسى ﵇، والمصحح أنهم لم يسمعوا بغير واسطة، وأن ذلك مخصوص به ﵇، وقيل: المراد به الوحي المنزل على نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم، كان جماعة من اليهود يسمعونه فيحرفونه قصدا أن يدخلوا في الدين ما ليس منه، ويحصل التضاد في أحكامه وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ [التوبة:
O beyaz tenli ve orta boyludur; onlar ise bunu esmer ve uzun boylu olarak değiştirdiler ve -Buhârî'de geçtiği üzere- recm ayetini kömür sürmek ve yüzü karartmakla değiştirdiler. Bir görüşe göre, Allah Teâlâ'nın kelamından murad, Tûr Dağı'nda işittikleri kelamdır; bu takdirde fırkadan murad, o yetmiş kişiden bir gruptur. Nitekim Kelbî, onların Mûsâ aleyhisselâm'dan Allah Teâlâ'nın kelamını kendilerine işittirmesini istediklerini, Mûsâ'nın da onlara: "Gusledin ve temiz elbiseler giyin" dediğini, onların da bunu yaptığını, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın onlara kelamını işittirdiğini; sonra da onların: "Sonunda şöyle buyurduğunu işittik: 'Eğer bu şeyleri yapmaya güç yetirebilirseniz yapın, dilerseniz de yapmayın'" dediklerini rivayet etmiştir. Bu durumda tahrif, fazlalık eklemektir. Sonra, uydurdukları bu şeyde fesadına delil olduğu gizli değildir; zira emri güç yetirmeye, nehyi ise meşîete (dilemeye) bağlamışlardır ki bu ikisi birbirinin mukabili değildir. Sanki onlar bağlayıcı olmayan bir emri kastederek 'Dilerseniz yapın, dilerseniz yapmayın' anlamını murad etmişlerdir; allâme böyle ifade etmiştir ve maksadı onların fasit tahriflerinin kaynağını açıklamaktır. Dolayısıyla karşılıklı olmama durumunun fesadına delil teşkil etmesi buna aykırı değildir. Bu rivayetin gereğine göre bunlar, Allah Teâlâ'nın kelamını Mûsâ aleyhisselâm'ın işittiği gibi vasıtasız işitmişlerdir. Sahih kabul edilen ise onların vasıtasız işitmedikleri ve bunun Mûsâ aleyhisselâm'a mahsus olduğudur. Bir görüşe göre ise bununla murad, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen vahiydir; Yahudilerden bir topluluk onu dinler, sonra dinden olmayan şeyleri dine sokmak ve dinin hükümlerinde çelişki oluşturmak kastıyla kasten tahrif ederlerdi. { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } [et-Tevbe:
٣٢] وقرأ الأعمش «كلم الله» .
32] “Allah ise nurunu tamamlamaktan başka bir şeye razı olmaz.” A'meş «keleme'llâhi» şeklinde okumuştur.
مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ أي ضبطوه وفهموه- ولم يشتبه عليهم صحته- وما مصدرية أي من بعد عقلهم إياه، والضمير في عَقَلُوهُ عائد على كلام الله، وقيل: ما موصولة والضمير عائد عليها، وهو بعيد.
{ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ } “onu iyice anladıktan sonra”; yani onu zaptedip kavradıktan ve doğruluğu kendilerine şüpheli kalmadıktan sonra. Buradaki { ما } masdariyyedir; yani onu akletmelerinden sonra demektir. { عَقَلُوهُ } fiilindeki zamir Allah'ın kelamına racidir. Bir görüşe göre { ما } mevsûledir ve zamir ona racidir; fakat bu uzak bir ihtimaldir.
وَهُمْ يَعْلَمُونَ متعلق العلم محذوف، أي إنهم مبطلون كاذبون، أو ما في تحريفه من العقاب، وفي ذلك كمال مذمتهم، وبهذا التقرير يندفع توهم تكرار ما ذكر- بعد ما عقلوه- وحاصل الآية استبعاد الطمع في أن يقع من هؤلاء السفلة إيمان، وقد كان أحبارهم ومقدموهم على هذه الحالة الشنعاء، ولا شك أن هؤلاء أسوأ خلقا وأقل تمييزا من أسلافهم أو استبعادا لطمع في إيمان هؤلاء الكفرة المحرفين، وأسلافهم الذين كانوا زمن نبيهم فعلوا ذلك فلهم فيه سابقة وبهذا يندفع ما عسى أن يختلج في الصدر من أنه كيف يلزم من إقدام بعضهم على التحريف حصول اليأس من إيمان باقيهم وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا جملة مستأنفة إثر بيان ما صدر عن أسلافهم لبيان ما صدر عنهم بالذات من الشنائع المؤيسة عن إيمانهم من نفاق بعض وعتاب آخرين عليهم، ويحتمل أن تكون معطوفة على وقد كان فريق منهم إلخ، وقيل: معطوفة على يَسْمَعُونَ وقيل: على قوله تعالى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً عطف القصة على القصة وضمير لَقُوا لليهود على طبق أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وضمير قالُوا للاقين لكن لا يتصدى الكل للقول حقيقة، بل بمباشرة منافقيهم وسكوت الباقين، فهو من إسناد ما للبعض للكل- ومثله أكثر من أن يحصى- وهذا أدخل، كما قال مولانا- مفتي الديار الرومية- في تقبيح حال الساكتين «أولا» العاتبين «ثانيا» لما فيه من الدلالة على نفاقهم واختلاف أحوالهم وتناقض آرائهم من إسناد القول إلى المباشرين خاصة بتقدير المضاف، أي قال منافقوهم- كما فعله البعض- وقيل: الضمير الأول لمنافقي اليهود كالثاني ليتحد فاعل الشرط والجزاء مراعاة لحق النظم ويؤيده ما روي عن ابن عباس والحسن وقتادة في تفسير وَإِذا لَقُوا يعني منافقي اليهود المؤمنين الخلّص قالوا: إلا أن السباق واللحاق- كما رأيت وسترى- يبعدان ذلك، وقرأ ابن السميفع «لاقوا» .
{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile”. İlmin müteallakı mahzuftur; yani onların batıl üzere ve yalancı olduklarını veya tahrifindeki cezayı bildikleri halde demektir. Bunda onların tam bir yerilmesi vardır. Bu takrirle, { مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ } ifadesinden sonra zikredilenin tekrar olduğu vehmi ortadan kalkar. Ayetin özeti şudur: Din adamları ve önderleri bu çirkin haldeyken bu aşağılık kimselerden imanın meydana gelmesini ummayı uzak görmek; şüphe yok ki bunlar ahlakça atalarından daha kötü ve ayırt etme yeteneği bakımından daha noksandır. Yahut bu tahrifçi kâfirlerin iman etmesini ummayı uzak görmektir; zira peygamberleri zamanındaki ataları da bunu yapmışlardı ve onların bu hususta bir geçmişi vardır. Böylece, bazılarının tahrife kalkışmasından geride kalanların imanından ümit kesilmesinin nasıl gerekeceği şeklinde kalbe gelebilecek tereddüt bertaraf edilmiş olur. { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler”. Bu cümle, atalarından sâdır olan şeyler beyan edildikten sonra, bazılarının nifakı ve diğerlerinin onları azarlaması gibi bizzat kendilerinden sâdır olup imanlarından ümit kestiren çirkinlikleri beyan etmek üzere müstânefedir. { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } vb. cümleye matuf olması da muhtemeldir. Bir görüşe göre { يَسْمَعُونَ } fiiline, bir görüşe göre de kıssanın kıssaya atfı olarak Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani siz bir cana kıymıştınız” buyruğuna matuftur. { لَقُوا } fiilindeki zamir, { أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } ifadesine uygun olarak Yahudilere aittir. { قالُوا } fiilindeki zamir ise karşılaşanlara aittir; ancak hepsi bizzat bu sözü söylemeye kalkışmaz, bilakis münafıklarının bizzat yapması ve geride kalanların da susmasıyladır. Bu, bazısına ait olan şeyin bütüne isnad edilmesi kabilindendir -bunun benzeri sayılamayacak kadar çoktur-. Bu yaklaşım, Mevlâmız -Rum Diyarı Müftüsü-'nün dediği gibi, nifaklarına, hallerinin farklılığına ve görüşlerinin çelişkisine delalet etmesi bakımından "önce" susanların, "sonra" ise azarlayanların durumunu çirkin göstermede -bazılarının yaptığı gibi muzaf takdiriyle sözün sadece bizzat söyleyenlere isnad edilip 'münafıkları dedi' denilmesinden- daha etkilidir. Bir görüşe göre nazmın hakkını gözeterek şart ve cezanın failinin bir olması için birinci zamir de ikincisi gibi Yahudilerin münafıklarına aittir. İbn Abbas, Hasan ve Katâde'den { وَإِذا لَقُوا } ayetinin tefsirinde rivayet edilen şu söz de bunu destekler: "Yani Yahudilerin münafıkları halis müminlerle karşılaştıklarında derler ki...". Ancak -gördüğün ve göreceğin üzere- bağlamın öncesi ve sonrası bunu uzak kılmaktadır. İbnü's-Semeyka' «lâkav» şeklinde okumuştur.
وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ أي إذا انفرد بعض المذكورين- وهم الساكتون منهم- بعد فراغهم عن الاشتغال بالمؤمنين متوجهين منضمين إلى بعض آخر منهم وهم من نافق، وهذا كالنص على اشتراك الساكتين في لقاء المؤمنين، إذ- الخلو- إنما يكون بعد الاشتغال ولأن عتابهم معلق بمحض- الخلو ولولا إنهم حاضرون عند المقاولة
{ وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise”; yani zikredilenlerin bir kısmı -ki onlar susanlardır- müminlerle meşguliyetten ayrıldıktan sonra yönelerek ve katılarak diğer bir kısmıyla -ki onlar nifak çıkaranlardır- baş başa kaldıklarında. Bu durum, susanların da müminlerle karşılaşmada ortak olduğuna adeta açık bir nass gibidir; zira baş başa kalma (halvet) ancak meşguliyetten sonra olur ve onların azarlaması sırf baş başa kalmaya bağlanmıştır; şayet onlar konuşma esnasında hazır bulunmasalardı
لوجب أن يجعل سماعهم من تمام الشرط، ولأن فيه زيادة تشنيع لهم على ما أوتوا من السكوت ثم العتاب قالُوا أي أولئك البعض الخالي موبخين لمنافقيهم على ما صنعوا بحضرتهم.
onların işitmelerini şartın tamamından kılmak vacip olurdu ve bunda önce susup sonra azarlamaları sebebiyle onlar için daha fazla bir kınama ve teşhir vardır. { قالُوا } “derler”; yani o baş başa kalan kısım, huzurlarında yaptıkları şeyden ötürü münafıklarını azarlayarak şöyle derler:
أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ أي تخبرون المؤمنين بما بينه الله تعالى لكم خاصة من نعت نبيه محمد صلى الله تعالى عليه وسلم أو من أخذ العهود على أنبيائكم بتصديقه صلى الله تعالى عليه وسلم ونصرته، والتعبير عنه- بالفتح- للإيذان بأنه سر مكتوم وباب مغلق، وفي الآية إشارة إلى أنهم لم يكتفوا بقولهم: آمَنَّا بل عللوه بما ذكر، وإنما لم يصرح به تعويلا على شهادة التوبيخ، ومن الناس من حوّز كون هذا التوبيخ من جهة المنافقين لأعقابهم وبقاياهم الذين لم ينافقوا، وحينئذ يكون البعض الذي هو فاعل خَلا عبارة عن المنافقين، وفيه وضع المظهر موضع المضمر تكثيرا للمعنى- والاستفهام إنكار- ونهى عن التحديث في الزمان المستقبل وليس بشيء- وإن جل قائله- اللهم إلا أن يكون فيه رواية صحيحة، ودون ذلك خرط القتاد.
{ أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açtığı şeyi onlara anlatıyor musunuz?”; yani Allah Teâlâ'nın özellikle size açıkladığı Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını veya peygamberlerinizden onu sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik edip yardım etmelerine dair alınan ahitleri müminlere haber mi veriyorsunuz? Bunun "feth" (açma) lafzıyla ifade edilmesi, onun gizli bir sır ve kapalı bir kapı olduğunu bildirmek içindir. Ayette, onların sırf { آمَنَّا } “iman ettik” demekle yetinmeyip bunu zikredilen hususla gerekçelendirdiklerine de bir işaret vardır; azarlamanın şahitliğine dayanıldığı için buna açıkça yer verilmemiştir. İnsanlardan bazıları, bu azarlamanın münafıklar tarafından nifaka sapmayan ardıllarına ve geride kalanlarına yapılmış olmasını caiz görmüşlerdir; bu takdirde { خَلا } fiilinin faili olan "bazı" ifadesi münafıklardan ibaret olur. Bunda manayı zenginleştirmek için zamir yerine zahir ismin konulması vardır. İstifham inkâr içindir ve gelecek zamanda anlatmaktan nehyetmektir. Ancak bu görüş -söyleyeni ne kadar büyük olursa olsun- bir hiçtir; meğerki bu hususta sahih bir rivayet bulunsun ki bu da deveye hendek atlatmaktan zordur.
لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ متعلق بالتحديث دون الفتح خلافا لمن تكلف له، والمراد تأكيد النكير وتشديد التوبيخ، فإن التحديث- وإن كان منكرا في نفسه- لكنه لهذا الغرض مما لا يكاد يصدر عن العاقل، والمفاعلة هنا غير مرادة، والمراد ليحتجوا به عليكم، إلا أنه إنما أتى بها للمبالغة، وذكر ابن تمجيد أنه لو ذهب أحد إلى المشاركة بين المحتج والمحتج عليه بأن يكون من جانب احتجاج ومن جانب آخر سماع لكان له وجه- كما في بايعت زيدا- وقد تقدم ما ينفعك هنا فتذكر. واللام- هذه لام كي- والنصب بأن مضمرة بعدها أو بها، وهي مفيدة للتعليل- ولعله هنا مجاز- لأن المحدثين لم يحوموا حول ذلك الغرض، لكن فعلهم ذلك- لما كان مستتبعا له البتة- جعلوا كأنهم فاعلون له إظهارا لكمال سخافة عقولهم وركاكة آرائهم، وضمير بِهِ راجع إلى بِما فَتَحَ اللَّهُ على ما يقتضيه الظاهر عِنْدَ رَبِّكُمْ أي في كتابه وحكمه- وهو عند عصابة- بدل من بِهِ، ومعنى كونه بدلا منه أن عامله الذي هو نائب عنه بدل منه إما بدل الكل إن قدر صيغة اسم الفاعل أو بدل اشتمال إن قدر مصدرا، وفائدته بيان جهة الاحتجاج بما فتح الله تعالى، فإن الاحتجاج به يتصور على وجوه شتى، كأنه قيل: لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ بكونه في كتابه، أي يقولوا: إنه مذكور في كتابه الذي آمنتم به، وبما ذكر يظهر وجه الجمع بين قوله تعالى: بِهِ أي بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وقوله تعالى: عِنْدَ رَبِّكُمْ واندفع ما قيل لا يصح جعله بدلا لوجوب اتحاد البدل والمبدل منه في الإعراب، وهاهنا ليس كذلك لكون الثاني ظرفا والأول مفعولا به بالواسطة، وقيل: المعنى بما عند ربكم فيكون الظرف حالا من ضمير بِهِ وفائدته التصريح بكون الاحتجاج بأمر ثابت عنده تعالى وإن كان ذلك مستفادا من كونه بما فتح الله تعالى، وقيل: عند ذكر ربكم، فالكلام على حذف مضاف، والمراد من الذكر «الكتاب» وجعل المحاجة بما فتح الله تعالى باعتبار أنه في الكتاب محاجة عنده توسعا وهذه الأقوال مبنية على أن المراد بالمحاجة في الدنيا وهو ظاهر لأنها دار المحاجة والتأويل في قوله تعالى: عِنْدَ رَبِّكُمْ وقيل: عند ربكم على ظاهره- والمحاجة يوم القيامة- واعترض بأن الإخفاء لا يدفع هذه المحاجة لأنه إما لأجل أن لا يطلع المؤمنون على ما يحتجون به- وهو حاصل لهم بالوحي- أو ليكون للمحتج عليهم طريق إلى الإنكار، وذا لا يمكن عنده تعالى يوم القيامة ولا يظن بأهل الكتاب أنهم يعتقدون أن إخفاء ما في الكتاب في الدنيا يدفع المحاجة بكونه فيه في العقبى لأنه اعتقاد منهم بأنه تعالى لا يعلم ما أنزل في كتابه وهم برآء منه، والقول بأن المراد لِيُحَاجُّوكُمْ يوم القيامة وعند المسائل، فيكون زائدا في ظهور فضيحتكم وتوبيخكم على رؤوس الأشهاد في الموقف العظيم، فكان القوم يعتقدون أن ظهور ذلك في الدنيا يزيد ذلك في الآخرة للفرق بين من اعترف وكتم، وبين من ثبت على الإنكار، أو بأن المحاجة بأنكم بلغتم وخالفتم- تندفع بالإخفاء- يرد عليه أن
{ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ } “Rabbinizin huzurunda onunla aleyhinizde delil getirsinler diye mi?”. Bu ifade, zorlama tevillere sapanların aksine, "feth" kelimesine değil "tahdîs" (anlatma) kelimesine taalluk eder. Murad, inkârı pekiştirmek ve azarlamayı şiddetlendirmektir; zira anlatmak -bizatihi çirkin olsa da- bu gaye için akıllı bir kimseden neredeyse sâdır olmayacak bir şeydir. Buradaki mufâale (müşareket) sığası kastedilmemiştir; murad, 'onunla size karşı delil getirsinler diye'dir, ancak mübalağa için bu babdan getirilmiştir. İbn Temcîd, bir kimse hüccet getiren ile aleyhine hüccet getirilen arasında bir ortaklık varsayarak bir taraftan delil getirme diğer taraftan işitme olduğunu söylese -tıpkı 'Zeyd ile alışveriş yaptım' sözünde olduğu gibi- bunun bir yönü olacağını zikretmiştir; burada sana fayda sağlayacak olan husus daha önce geçmişti, hatırla. Bu lâm, lâmu key'dir (illet bildiren lâm) ve nasb edatı ya kendisinden sonra gizlenen bir { أَنْ } ile ya da bizzat kendisiyledir; ta'lîl (gerekçe) bildirir. Belki de buradaki ta'lîl mecazdır; zira anlatanlar o gayenin etrafında dolaşmamışlardır, fakat onların bu fiili kesinlikle o neticeyi doğuracağı için, akıllarının tam bir hafifliğini ve görüşlerinin zayıflığını ortaya koymak amacıyla adeta o gaye ile yapmışlar gibi kılınmıştır. { بِهِ } ifadesindeki zamir, zahirin gerektirdiğine göre { بِما فَتَحَ اللَّهُ } ifadesine racidir. { عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin katında”; yani O'nun kitabında ve hükmünde demektir. Bir topluluğa göre bu ifade, { بِهِ } zamirinden bedeldir. Ondan bedel olmasının anlamı; onun naibi olan amilinin, şayet ism-i fail sığası takdir edilirse bedel-i kül, şayet masdar takdir edilirse bedel-i iştimal olarak bedel olmasıdır. Bunun faydası, Allah Teâlâ'nın açtığı şeyle hüccet getirme cihetini beyan etmektir; çünkü onunla hüccet getirmek çeşitli vecihlerle tasavvur edilebilir; sanki şöyle denilmiştir: O'nun kitabında bulunması sebebiyle onunla size karşı hüccet getirsinler diye, yani 'O, iman ettiğiniz kitabında zikredilmiştir' desinler diye. Bu zikredilen hususla, Allah Teâlâ'nın { بِهِ } yani { بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } buyruğu ile { عِنْدَ رَبِّكُمْ } buyruğunu cem etme vechi zahir olmuş ve "Bedel ile mübd потуже minhu'nun irapta bir olması vacip olduğu için bunun bedel yapılması sahih olmaz; burada ise ikinci zarf, birinci ise vasıtalı mefulün bih olduğu için böyle değildir" şeklindeki itiraz bertaraf edilmiştir. Bir görüşe göre anlam: "Rabbinizin katında olan şeyle" takdirindedir; bu durumda zarf, { بِهِ } zamirinden hal olur ve faydası, -bu durum Allah Teâlâ'nın açtığı şey olmasından anlaşılsa bile- hüccet getirmenin O'nun katında sabit bir işle olduğunu açıkça belirtmektir. Bir görüşe göre: "Rabbinizin zikri (kitabı) yanında/huzurunda" demektir; kelamda muzaf hazfi vardır ve zikirden murad 'Kitap'tır. Allah Teâlâ'nın açtığı şeyle hüccet getirmeyi, Kitap'ta olması hasebiyle genişletme (tevessü) yoluyla O'nun huzurunda hüccet getirme kılmıştır. Bu görüşler, hüccetleşmenin dünyada murad edildiği esasına dayanır ki bu açıktır; zira dünya hüccetleşme yurdudur ve tevil Allah Teâlâ'nın { عِنْدَ رَبِّكُمْ } buyruğundadır. Bir görüşe göre ise { عِنْدَ رَبِّكُمْ } zahiri üzeredir ve hüccetleşme kıyamet günündedir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Gizlemek bu hüccetleşmeyi engellemez; zira gizleme ya müminlerin delil getirecekleri şeye muttali olmamaları içindir -ki bu onlara vahiy ile hâsıl olmuştur- ya da aleyhlerine hüccet getirilenlerin inkâr etmeye bir yolları olsun diyedir. Bu ise kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın huzurunda mümkün değildir. Ehl-i Kitab'ın, dünyada Kitap'ta olanı gizlemenin ahirette onun içinde bulunmasıyla hüccet getirilmesini engelleyeceğine inandıkları zannedilemez; zira bu, onların Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ne indirdiğini bilmediğine inanmaları demektir ki onlar bundan berîdir. "Muradın kıyamet günü ve sual anında size karşı hüccet getirmeleri olduğu, dolayısıyla o büyük duruşmada herkesin gözü önünde rezillik ve azarlanmanızın daha da artacağı; zira bu kavmin, dünyada bunun ortaya çıkmasının ahiretteki rezilliği artıracağına inandığı, çünkü itiraf edip gizleyen ile inkârda sebat eden arasında fark bulunduğu veya 'size tebliğ edildi ama muhalefet ettiniz' şeklindeki hüccetleşmenin gizlemekle savuşturulabileceği" şeklindeki söze gelince, buna karşı şöyle denir:
الإخفاء حينئذ إنما يدفع الاحتجاج بإقرارهم- لا بما فتح الله عليهم على أن المدفوع في الوجه الأول زيادة التوبيخ والفضيحة- لا المحاجة- وقيل: عِنْدَ رَبِّكُمْ بتقدير- من عند ربكم- وهو معمول لقوله تعالى: بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وهو مما لا ينبغي أن يرتكب في فصيح الكلام، وجوز الدامغاني أن يكون عِنْدَ للزلفى أي لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ متقربين إلى الله تعالى- وهو بعيد أيضا- كقول بعض المتأخرين: إنه يمكن أن تجعل المحاجة به عند الرب عبارة عن المباهلة في تحقق ما يحدثونه، وعليه تكون المحاجة على مقتضى المفاعلة- وعندي- أن رجوع ضمير بِهِ لما فتح الله من حيث إنه محدث بِهِ وجعل القيد هو المقصود، أو للتحديث المفهوم من أَتُحَدِّثُونَهُمْ وحمل عِنْدَ رَبِّكُمْ على يوم القيامة، والتزام أن الإخفاء يدفع هذا الاحتجاج ليس بالبعيد- إلا أن أحدا لم يصرح به- ولعله أولى من بعض الوجوه فتدبر أَفَلا تَعْقِلُونَ عطف إما على أَتُحَدِّثُونَهُمْ- والفاء- لإفادة ترتب عدم عقلهم على تحديثهم، وإما على مقدر أي ألا تتأملون فلا تعقلون، والجملة مؤكدة لإنكار التحديث، وهو من تمام كلام اللائمين، ومفعوله إما ما ذكر أولا، أولا مفعول له- وهو أبلغ- وقيل: هو خطاب من الله تعالى للمؤمنين متصل بقوله تعالى
Bu durumda gizlemek, Allah'ın kendilerine açtığı şeyle hüccet getirilmesini değil, ancak onların ikrarıyla hüccet getirilmesini engeller; üstelik birinci vecihte savuşturulan şey hüccetleşmenin kendisi değil, azarlama ve rezilliğin artmasıdır. Bir görüşe göre { عِنْدَ رَبِّكُمْ }, "Rabbinizin katından" takdirindedir ve Allah Teâlâ'nın { بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } buyruğunun ma'mûlüdür; fakat bu, fasih kelamda başvurulmaması gereken bir yoldur. Dâmeğânî, { عِنْدَ } lafzının yakınlık (zülfâ) için olmasını, yani Allah Teâlâ'ya yakınlaşarak onunla aleyhinize hüccet getirsinler diye anlamına gelmesini caiz görmüştür; ancak bu da uzaktır. Tıpkı bazı müteahhirînin: 'Rabbin katında onunla hüccetleşmenin, anlattıkları şeyin tahakkuk etmesi hususunda mülâane/mübâhele yapmak anlamında kılınabileceği, buna göre de hüccetleşmenin mufâale babının gereğine uygun olacağı' şeklindeki sözü gibi. Bana göre ise; { بِهِ } zamirinin Allah'ın açtığı şeye -kendisiyle bahsedilen/anlatılan olması hasebiyle- raci kılınması ve kaydın maksat yapılması veya { أَتُحَدِّثُونَهُمْ } ifadesinden anlaşılan anlatma eylemine (tahdîs) raci kılınması ve { عِنْدَ رَبِّكُمْ } ifadesinin kıyamet gününe hamledilmesi ile gizlemenin bu hüccetleşmeyi bertaraf edeceğinin kabul edilmesi uzak değildir -şu kadar var ki bunu kimse açıkça söylememiştir- ve belki de bazı açılardan daha evladır; iyi düşün. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”. Ya { أَتُحَدِّثُونَهُمْ } üzerine matuftur -fâ harfi akletmemelerinin anlatmalarına terettüp ettiğini bildirmek içindir- ya da takdiri bir ifadeye matuftur; yani 'düşünmüyor musunuz ki akıl erdirmiyorsunuz?' demektir. Cümle, anlatmayı inkârı pekiştirmektedir ve kınayanların sözünün tamamındandır; mefulü ya ilk zikredilen şeydir ya da mefulü yoktur ki bu daha beliğdir. Bir görüşe göre bu, Allah Teâlâ'dan müminlere bir hitap olup Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna bağlıdır:
: أَفَتَطْمَعُونَ والمعنى أفلا تعقلون حال هؤلاء اليهود وأن لا مطمع في إيمانهم، وهم على هذه الصفات الذميمة والأخلاق القبيحة، ويبعده قوله تعالى: أَوَلا يَعْلَمُونَ فإنه تجهيل لهم منه تعالى فيما حكي عنهم فيكون توسيط خطاب المؤمنين في أثنائه من قبيل الفصل بين الشجرة ولحائها على أن في تخصيص الخطاب بالمؤمنين تعسفا ما، وفي تعميمه للنبي ﷺ سوء أدب- كما لا يخفى- والاستفهام فيه للإنكار مع التقريع لأن أهل الكتاب كانوا عالمين بإحاطة علمه تعالى والمقصود بيان شناعة فعلهم بأنهم يفعلون ما ذكر مع علمهم.
{ أَفَتَطْمَعُونَ } “Hâlâ umuyor musunuz?”. Anlam şudur: Bu Yahudilerin halini ve bu yerilmiş sıfatlar ile çirkin ahlak üzerindeyken onların iman etmelerinin umulamayacağını akıl etmiyor musunuz? Allah Teâlâ'nın { أَوَلا يَعْلَمُونَ } “Bilmiyorlar mı?” buyruğu bunu uzak kılmaktadır; zira bu, onlardan nakledilen hususta Allah Teâlâ tarafından onların cahil ilan edilmesidir. Dolayısıyla müminlere hitabın bunun arasına sokulması, ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak kabilinden olur. Kaldı ki hitabın müminlere tahsis edilmesinde bir tür tekellüf, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i de kapsayacak şekilde genelleştirilmesinde ise -gizli olmadığı üzere- bir edep noksanlığı vardır. Buradaki istifham, azarlama ile birlikte inkâr içindir; zira Ehl-i Kitap, Allah Teâlâ'nın ilminin kuşatıcılığını bilmekteydi. Maksat, bildikleri halde zikredilen şeyi yapmaları sebebiyle fiillerinin çirkinliğini açıklamaktır.
أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ وفيه إشارة إلى أن الآتي بالمعصية مع العلم بكونها معصية أعظم وزرا- والواو- للعطف على مقدر ينساق إليه الذهن- والضمير للموبخين- أي أيلومونهم على التحديث المذكور مخافة المحاجة ولا يعلمون ما ذكر، وقيل: الضمير للمنافقين فقط، أو لهم وللموبخين، أو لآبائهم المحرفين، والظاهر حمل ما في الموضعين على العموم ويدخل فيه الكفر الذي أسروه، والإيمان الذي أعلنوه، واقتصر بعض المفسرين عليهما، وقيل: العداوة والصداقة، وقيل: صفته صلى الله تعالى عليه وسلم التي في التوراة المنزلة والصفة التي أظهروها افتراء على الله تعالى، وقدم سبحانه الإسرار على الإعلان، إما لأن مرتبة السر متقدمة على مرتبة العلن إذ ما من شيء يعلن إلا وهو أو مباديه قبل ذلك مضمر في القلب يتعلق به الإسرار غالبا، فتعلق علمه تعالى بحالته الأولى متقدم على تعلقه بحالته الثانية، وإما للإيذان بافتضاحهم ووقوع ما يحذرونه من أول الأمر، وإما للمبالغة في بيان شمول علمه المحيط بجميع الأشياء كان علمه بما يسرون أقدم منه بما يعلنونه مع كونهما- في الحقيقة- على السوية، فإن علمه تعالى ليس بطريق حصول الصورة، بل وجود كل شيء في نفسه علم بالنسبة إليه تعالى، وفي هذا المعنى لا يختلف الحال بين الأشياء البارزة ولا الكامنة، وعكس الأمر في قوله تعالى: إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ [البقرة:
{ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz Allah onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir”. Bunda, günah olduğunu bilerek günah işleyen kimsenin vebalinin daha büyük olduğuna bir işaret vardır. Vâv harfi, zihne ilk gelen mukadder bir ifadeye atıf içindir. Zamir ise azarlayanlara aittir; yani hüccet getirilmesinden korkarak onları söz konusu anlatmadan dolayı kınıyorlar da zikredilen şeyi bilmiyorlar mı? Bir görüşe göre zamir sadece münafıklara veya hem onlara hem de azarlayanlara ya da tahrifçi atalarına aittir. Zahir olan, her iki yerdeki { ما } lafzını umuma hamletmektir; gizledikleri küfür ve açığa vurdukları iman da buna dahildir. Bazı müfessirler sadece bu ikisiyle yetinmişlerdir. Bir görüşe göre düşmanlık ve dostluktur; bir görüşe göre de indirilen Tevrat'taki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatı ile Allah Teâlâ'ya iftira ederek ortaya koydukları sıfattır. Subhânehu gizlemeyi açığa vurmaktan önce zikretmiştir; zira ya sırrın mertebesi aleniyetin mertebesinden öncedir, çünkü açığa vurulan her şey veya onun başlangıçları bundan önce çoğunlukla kalpte saklanır ve gizleme ona taalluk eder, dolayısıyla O'nun ilminin birinci hale taalluku ikinci hale taallukundan öncedir; ya onların rezil olacaklarını ve sakındıkları şeyin en başından vuku bulacağını bildirmek içindir; ya da her şeyi kuşatan ilminin şümulünü beyanda mübalağa içindir, sanki gizledikleri şeye olan ilmi açığa vurduklarına olan ilminden daha öncedir, oysa hakikatte ikisi de eşittir. Çünkü Allah Teâlâ'nın ilmi suretin hâsıl olması yoluyla değildir, bilakis her şeyin kendi nefisindeki varlığı Allah Teâlâ'ya nispetle ilimdir; bu anlamda açık olan şeyler ile gizli olan şeyler arasında hal değişmez. Allah Teâlâ'nın { إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } [el-Bakara:
٢٨٤] لأن الأصل فيما تتعلق المحاسبة به هو الأمور البادية دون الخافية، وقرأ ابن محيصن «أو لا تعلمون» - بالتاء- فيحتمل أن يكون ذلك خطابا للمؤمنين أو خطابا لهم، ثم إنه تعالى أعرض عن خطابهم وأعاد الضمير إلى الغيبة إهمالا لهم، ويكون ذلك من باب الالتفات.
284] “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” buyruğunda ise durumun aksi zikredilmiştir; çünkü hesaba çekilmenin taalluk ettiği şeyde asıl olan, gizli olanlar değil açık olan hususlardır. İbn Muhaysın üstten iki noktalı te ile «eve lâ ta'lemûn» şeklinde okumuştur; bu durumda ifadenin müminlere bir hitap veya onlara [Yahudilere] bir hitap olması muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ onları muhatap almaktan yüz çevirmiş ve onları değersiz kılmak için zamiri gaibe döndürmüştür ki bu da iltifat babındandır.
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ مستأنفة مسوقة لبيان قبائح جهلة اليهود أثر بيان شنائع الطوائف السالفة، وقيل: عطف على قَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ وعليه الجمع، وقيل: على وَإِذا لَقُوا واختار بعض المتأخرين أنه وهذا الذي عطف عليه اعتراض وقع في البين لبيان أصناف اليهود استطرادا لأولئك المحرفين، و «الأميون» جمع- أمي-
{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir, Kitab'ı bilmezler”. Önceki fırkaların çirkinlikleri beyan edildikten sonra Yahudilerin cahillerinin kötülüklerini beyan etmek üzere getirilmiş müstakil (müsteânefe) bir cümledir. { قَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } ifadesine matuf olduğu ve cümlenin buna göre şekillendiği de söylenmiştir. Bir görüşe göre { وَإِذا لَقُوا } ifadesine matuftur. Bazı müteahhir âlimler ise bu cümlenin ve üzerine matuf olduğu kısmın, o tahrifçilere istitrad (konu dışı ek bilgi) olarak Yahudilerin sınıflarını beyan etmek üzere araya girmiş bir itiraz cümlesi olduğunu tercih etmişlerdir. Ümmîyyûn (الأميون), ümmî (أمي) kelimesinin çoğuludur.
وهو- كما في المغرب- من لا يكتب ولا يقرأ منسوب إلى أمة العرب الذين كانوا لا يكتبون ولا يقرؤون، أو إلى الأم بمعنى أنه كما ولدته أمه، أو إلى أم القرى لأن أهلها لا يكتبون غالبا، والمراد أنهم جهلة، والْكِتابَ التوراة- كما يقتضيه سباق النظم وسياقه- فاللام- فيه إما للعهد أو أنه من الأعلام الغالبة، وجعله مصدر كتب كتابا- واللام- للجنس بعيد، وقرأ ابن أبي عبلة أُمِّيُّونَ بالتخفيف إِلَّا أَمانِيَّ جمع- أمنية- وأصلها- أمنونة أفعولة وهو في الأصل ما يقدره الإنسان في نفسه من- منى- إذا قدر، ولذلك تطلق على الكذب وعلى ما يتمنى وما يقرأ، والمروي عن ابن عباس ومجاهد ﵃ أن- الأماني- هنا- الأكاذيب- أي إلا أكاذيب أخذوها تقليدا من شياطينهم المحرفين، وقيل: إلا ما هم عليه من أمانيهم أن الله تعالى يعفو عنهم ويرحمهم، ولا يؤاخذهم بخطاياهم وأن آباءهم الأنبياء يشفعون لهم، وقيل إلا مواعيد مجردة سمعوها من أحبارهم من أن الجنة لا يدخلها إلا من كان هودا، وأن النار لا تمسهم إلا أياما معدودة- واختاره أبو مسلم- والاستثناء على ذلك منقطع لأن ما هم عليه من الأباطيل، أو سمعوه من الأكاذيب ليس من الكتاب، وقيل: إلا ما يقرؤون قراءة عادية عن معرفة المعنى وتدبره، فالاستثناء حينئذ متصل بحسب الظاهر، وقيل: منقطع أيضا إذ ليس ما يتلى من جنس علم الكتاب، واعترض هذا الوجه بأنه لا يناسب تفسير الآتي بما في المغرب، وأجيب بأن معناه أنه لا يقرأ من الْكِتابَ ولا يعلم الخط، واما على سبيل الأخذ من الغير فكثيرا ما يقرؤون من غير علم بالمعاني، ولا بصور الحروف، وفيه تكلف إذ لا يقال للحافظ الأعمى: إنه أمي، نعم إذا فسر الأمي بمن لا يحسن الكتابة والقراءة على ما ذهب إليه جمع لا ينافي أن يكتب ويقرأ في الجملة واستدل على ذلك بما
O -el-Muğrib'de belirtildiği üzere- okuma ve yazma bilmeyen kimsedir; okuyup yazmayan Arap ümmetine veya anasından doğduğu hal üzere kalması anlamında anneye (ümme) yahut halkı çoğunlukla okuma yazma bilmediği için Ümmü'l-Kurâ'ya (Mekke'ye) nispet edilmiştir. Murad, onların cahil olduklarıdır. { الْكِتابَ } ise nazmın gelişi ve bağlamının gerektirdiği üzere Tevrat'tır; dolayısıyla buradaki lâm ya ahid içindir ya da galebe yoluyla alem olmuştur. Onu 'ketebe kitâben' fiilinin masdarı ve lâmı da cins için kılmak uzaktır. İbn Ebî Abele { أُمِّيُّونَ } kelimesini şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. { إِلَّا أَمانِيَّ } “ancak birtakım kuruntular bilirler”. Ümniyye (أمنية) kelimesinin çoğuludur; aslı "u'nûne" (أفعولة) veznindedir ve aslen takdir etmek manasındaki "menâ" (منى) kökünden gelip insanın kendi nefsinde takdir ettiği/kurguladığı şeydir. Bu sebeple hem yalana hem temenni edilen şeye hem de okunan şeye ıtlak olunur. İbn Abbas ve Mücâhid radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre buradaki emânî 'yalanlar' demektir; yani tahrifçi şeytanlarından taklit yoluyla aldıkları yalanlar müstesna. Bir görüşe göre: Allah Teâlâ'nın kendilerini affedip merhamet edeceği, günahlarından dolayı onları hesaba çekmeyeceği ve peygamber olan atalarının kendilerine şefaat edeceği şeklindeki kuruntuları müstesna. Bir görüşe göre ise din adamlarından işittikleri; 'Cennete Yahudi olandan başkası girmeyecek ve ateş onlara sayılı birkaç gün dışında dokunmayacak' şeklindeki kuru vaatler müstesnadır -Ebû Müslim bunu tercih etmiştir-. Buna göre istisna munkatıdır; zira içinde bulundukları batıllar veya işittikleri yalanlar Kitap'tan değildir. Bir görüşe göre: Manasını bilmekten ve üzerinde düşünmekten uzak sırf adet üzere yaptıkları okuma müstesna; bu takdirde istisna zahire göre muttasıldır. Bir görüşe göre bu da munkatıdır; zira tilavet edilen şey Kitap ilmi cinsinden değildir. Bu veche, el-Muğrib'de geçen tanıma uymadığı gerekçesiyle itiraz edilmiş; buna da onun Kitap'tan okumadığı ve yazıyı bilmediği, başkasından alma yoluyla ise çoğu zaman manaları ve harflerin suretlerini bilmeksizin okudukları şeklinde cevap verilmiştir. Bunda tekellüf vardır; zira hafız olan âmâ kimseye 'ümmî' denilmez. Evet, ümmî bir topluluğun benimsediği gibi yazmayı ve okumayı iyi beceremeyen kimse olarak tefsir edilirse, bu durum onun genel olarak yazıp okumasına engel teşkil etmez. Buna delil olarak şu getirilmiştir:
روى البخاري ومسلم أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يوم صلح الحديبية أخذ الكتاب- وليس يحسن الكتب- فكتب «هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله» إلخ،
Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye sulhü günü metni aldı -oysa yazmayı iyi beceremezdi- ve: «Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın üzerinde uzlaştığı metindir...» diye yazdı.
ومن فسر الأمي بما تقدم أول الحديث بأن كتب فيه بمعنى أمر بالكتابة، وأطال بعض شراح الحديث الكلام في هذا المقام- وليس هذا محله.
Ümmîyi daha önce geçen şekilde tefsir edenler ise hadisi, oradaki 'yazdı' ifadesinin 'yazılmasını emretti' manasında olduğu şeklinde tevil etmişlerdir. Hadis şarihlerinden bazıları bu makamda sözü uzatmışlardır; ancak burası onun yeri değildir.
وقرأ أبو جعفر والأعرج وابن جماز عن نافع، وهارون عن أبي عمرو و «أماني» بالتخفيف وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ الاستثناء مفرغ والمستثنى محذوف أقيمت صفته مقامه، أي ما هم إلا قوم قصارى أمرهم الظن من غير أن يصلوا إلى مرتبة العلم- فأنى يرجى منهم الإيمان المؤسس على قواعد اليقين- وقد يطلق الظن على ما يقابل العلم اليقيني عن دليل قاطع سواء قطع بغير دليل، أو بدليل غير صحيح أو لم يقطع، فلا ينافي نسبة الظن إليهم إن كانوا جازمين.
Ebû Ca'fer, A'rec, Nâfi'den rivayetle İbn Cemmâz ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârûn «emâniye» şeklinde tahfif ile okumuşlardır. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlar sadece zanda bulunurlar”. İstisna mufarrağdır; müstesna mahzuftur ve sıfatı onun yerine ikame edilmiştir. Yani onlar, ilim mertebesine ulaşmaksızın işlerinin varacağı son nokta ancak zan olan bir kavimdir; öyleyse yakin temelleri üzerine bina edilen iman onlardan nasıl umulabilir? Zan bazen, ister delilsiz ister geçersiz bir delille kesin inanılsın veya kesin inanılmasın, kat'î bir delilden kaynaklanan yakînî ilmin zıddına da ıtlak olunur; dolayısıyla kesin inançlı olsalar bile onlara zannın nispet edilmesi buna aykırı değildir.
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ- الويل- مصدر لا فعل له من لفظه، وما ذكر من قولهم: وال مصنوع- كما في البحر- ومثله ويح وويب وويس وويه وعول، ولا يثنى ولا يجمع ويقال ويلة ويجمع على ويلات وإذا أضيف فالأحسن فيه النصب- ولا يجوز غيره عند بعض- وإذا أفردته اختير- الرفع- ومعناه الفضيحة والحسرة وقال الخليل:
{ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُbُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } “Elleriyle Kitab'ı yazıp... olanların vay haline!”. Veyl (الويل), kendi lafzından türemiş bir fiili bulunmayan bir masdardır. Arapların 'vâle' (وال) şeklindeki sözleri -el-Bahr'da belirtildiği üzere- uydurmadır; veyh, veyb, veys, veyh ve avl kelimeleri de böyledir. Tesniyesi ve cemisi yapılmaz; 'veyletün' denir ve 'veylât' şeklinde çoğul yapılır. Muzaf olduğunda mensub olması daha uygundur -bazılarına göre başkası caiz değildir-; müfret kılındığında ise merfû olması tercih edilir. Anlamı rezillik ve hasrettir. Halîl şöyle demiştir:
شدة الشر، وابن المفضل- الحزن- وغيرهما- الهلكة- وقال الأصمعي: هي كلمة تفجع وقد تكون ترحما ومنه- ويل أمه مسعر حرب-
"Şiddetli kötülük", İbnü'l-Mufaddal "hüzün", diğerleri ise "helak" demiştir. Asmaî şöyle demiştir: "O bir acıma ve teessüf kelimesidir, bazen merhamet için de kullanılır; nitekim 'anası canına yanasıca tam bir savaş kışkırtıcısıdır' sözü bundandır."
وورد من طرق صححها الحفاظ عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «الويل واد في جهنم يهوي به الكافر أربعين خريفا قبل أن يبلغ قعره» وفي بعض الروايات «إنه جبل فيها»
Hafızların sahih kabul ettiği yollarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Veyl, cehennemde bir vadidir; kâfir onun dibine ulaşmadan önce orada kırk yıl aşağı yuvarlanır.” Bazı rivayetlerde ise “O, cehennemde bir dağdır” şeklinde gelmiştir.
وإطلاقه على ذلك إما حقيقة شرعية، وإما مجاز لغوي من إطلاق لفظ الحل على المحل ولا يمكن أن يكون حقيقة لغوية لأن العرب تكلمت به في نظمها ونثرها قبل أن يجيء القرآن ولم تطلقه على ذلك وعلى كل حال هو هنا مبتدأ خبره لِلَّذِينَ فإن كان علما لما في الخبر فظاهر، وإلا فالذي سوغ الابتداء به كونه دعاء، وقد حول عن المصدر المنصوب للدلالة على الدوام والثبات، ومثله يجوز فيه ذلك لأنه غير مخبر عنه، وقيل: لتخصص النكرة فيه بالداعي كما تخصص سلام في- سلام عليك- بالمسلم فإن المعنى سلامي عليك وكذلك المعنى هاهنا دعائي عليهم بالهلك ثابت لهم- والكتابة معروفة.
Onun bu anlama ıtlak edilmesi ya şer'î bir hakikattir ya da hâl olanın lafzını mahal olana vermek kabilinden lügavî bir mecazdır. Lügavî bir hakikat olması mümkün değildir; zira Kur'an gelmeden önce Araplar şiirlerinde ve nesirlerinde bunu konuşmuşlar fakat bu anlama ıtlak etmemişlerdir. Her halükarda o burada mübtedadır, haberi ise { لِلَّذِينَ } ifadesidir. Şayet haberde geçen şey için özel bir isim (alem) ise durum açıktır; aksi takdirde onunla ibtidâ yapılmasını (mübteda olmasını) caiz kılan husus dua olmasıdır. Devamlılık ve sebat bildirmesi için mensub masdardan [merfûya] dönüştürülmüştür; bunun gibilerinde haber verilen bir şey olmadığı için bu caizdir. Bir görüşe göre: { سَلامٌ عَلَيْكَ } sözündeki "selâm" lafzının selam verenle tahsis edilmesi gibi -çünkü mana 'benim selamım sana olsun' demektir- buradaki nekrenin de dua edenle tahsis edilmesidir; aynı şekilde buradaki mana da 'onların aleyhine helak duam onlar için sabittir' demektir. Kitabet (yazı) ise malumdur.
وذكر الأيدي تأكيدا لدفع توهم المجاز، ويقال: أول من كتب بالقلم إدريس، وقيل: آدم ﵉، والمراد ب الْكِتابَ المحرف، وقد روي أنهم كتبوا في التوراة ما يدل على خلاف صورة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وبثوها في سفهائهم وفي العرب وأخفوا تلك النسخ التي كانت عندهم بغير تبديل وصاروا إذا سئلوا عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم يقولون: ما هذا هو الموصوف عندنا في التوراة ويخرجون التوراة المبدلة ويقرؤونها ويقولون: هذه التوراة التي أنزلت من عند الله، ويحتمل أن يكون المراد به ما كتبوه من التأويلات الزائغة وروّجوه على العامة، وقد قال بعض العلماء: ما انفك كتاب منزل من السماء من تضمن ذكر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولكن بإشارة لا يعرفها إلا العالمون، ولو كان متجليا للعوام لما عوتب علماؤهم في كتمانه، ثم ازداد ذلك غموضا بنقله من لسان إلى لسان، وقد وجد في التوراة ألفاظ إذا اعتبرتها وجدتها دالة على صحة نبوته ﵊ بتعريض هو عند الراسخين جلي، وعند العامة خفي، فعمد إلى ذلك أحبار من اليهود فأوّلوه، وكتبوا تأويلاتهم المحرفة بأيديهم ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إعظاما لشأنه وتمكينا له في قلوب أتباعهم الأميين، وثُمَّ للتراخي الرتبي، فإن نسبة المحرف والتأويل الزائغ إلى الله سبحانه صريحا أشد شناعة من نفس التحريف والتأويل، والإشارة إما إلى الجميع، أو إلى الخصوص.
Mecaz vehmini bertaraf etmek için tekit amacıyla eller zikredilmiştir. Kalemle ilk yazanın İdrîs, bir görüşe göre de Âdem aleyhisselâm olduğu söylenir. { الْكِتابَ } ile murad edilen ise tahrif edilmiş olandır. Rivayet edildiğine göre onlar, Tevrat'a Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in suretinin aksine delalet eden şeyler yazıp bunu kendi beyinsizleri ile Araplar arasında yaydılar; yanlarında tahrif edilmemiş halde bulunan nüshaları ise gizlediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kendilerine sorulduğunda: 'Bizim yanımızdaki Tevrat'ta nitelenen zat bu değildir' demeye başladılar; değiştirilmiş Tevrat'ı çıkarıp okuyor ve: 'Allah katından indirilen Tevrat budur' diyorlardı. Bununla yazdıkları sapkın tevilleri ve avama pazarladıkları şeyleri kastetmiş olmaları da muhtemeldir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Semadan indirilen hiçbir kitap yoktur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrini içermiş olmasın; ancak bunu sadece âlimlerin bileceği bir işaretle içermiştir. Şayet avama açık olsaydı, âlimleri onu gizledikleri için kınanmazdı; sonra dilden dile aktarılmakla bu durum daha da kapalı hale geldi. Nitekim Tevrat'ta, üzerinde düşündüğün takdirde ilimde rüsuh sahibi olanlara açık, avama ise kapalı olan bir tariz ile onun aleyhisselâm peygamberliğinin sıhhatine delalet ettiğini göreceğin lafızlar bulunmuştur. Bunun üzerine Yahudi hahamları bunu kastederek tevil etmişler ve tahrif edilmiş tevillerini kendi elleriyle yazmışlardır. { ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Sonra da... 'Bu Allah katındandır' derler”. Şanını yüceltmek ve ümmî olan takipçilerinin kalplerinde onu yerleştirmek için böyle derler. { ثُمَّ } rütbece sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; zira tahrif edilmiş olanı ve sapan tevilleri açıkça Allah Subhânehu'ya nispet etmek, bizzat tahrif ve tevilin kendisinden daha çirkindir. İşaret ise ya hepsinedir ya da özele yöneliktir.
لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا أي ليحصلوا- بما أشاروا إليه- غرضا من أغراض الدنيا الدنيئة، وهو- وإن جل- أقل قليل بالنسبة إلى ما استوجبوه من العذاب الدائم، وحرموه من الثواب المقيم، وهو علة للقول- كما في البحر- ولا أرى في الآية دليلا على المنع من أخذ الأجرة على كتابة المصاحف، ولا على كراهية بيعها، والأعمش تأول الآية واستدل بها على الكراهة- وطرف المنصف أعمى عن ذلك- نعم ذهب إلى الكراهة جمع «منهم» ابن عمر رضي الله تعالى عنهما- وبه قال بعض الأئمة- لكن لا أظنهم يستدلون بهذه الآية، وتمام البحث في محله.
{ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “onunla az bir pahayı satın almak için”; yani işaret ettikleri şeyle dünyanın değersiz gayelerinden bir gaye elde etmek için. Bu gaye -ne kadar büyük olursa olsun- hak ettikleri ebedî azaba ve mahrum kaldıkları kalıcı sevaba nispetle azın en azıdır. Bu ifade -el-Bahr'da belirtildiği üzere- sözün illetidir. Ayette mushaf yazımı karşılığında ücret almanın yasaklığına veya mushaf satışının mekruhluğuna dair bir delil görmüyorum. A'meş bu ayeti tevil etmiş ve onunla kerahete delil getirmiştir -oysa insaf sahibi bir bakış bundan uzaktır-. Evet, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın da aralarında bulunduğu bir topluluk kerahete meyletmiştir -bazı imamlar da bu görüşü benimsemiştir-; ancak onların bu ayetle delil getirdiklerini sanmıyorum. Bu bahsin tamamı kendi yerindedir.
فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ- الفاء- لتفصيل ما أجمل في قوله تعالى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ إلخ، حيث يدل على ثبوت الويل للموصوفين بما ذكر لأجل اتصافهم به بناء على التعليق بالوصف من غير دلالة على أن ثبوته لأجل مجموع ما ذكر أولا- بل كل واحد- فبين ذلك بقوله: (ويل لهم) إلخ مع ما فيه من التنصيص بالعلة، ولا يخفى ما في هذا الإجمال والتفصيل من المبالغة في الوعيد الزجر والتهويل.
{ فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Ellerinin yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların!”. Fâ harfi, Allah Teâlâ'nın { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ } vb. buyruğunda mücmel olanı tafsil etmek içindir; zira zikredilen sıfatlarla nitelenenler için veylin sabit olması, ilk zikredilenlerin tamamı sebebiyle sabit olduğuna delalet etmeksizin vasfa bağlama esasına dayalı olarak onunla nitelenmelerinden dolayıdır -bilakis her biri sebebiyledir-. İşte illetin açıkça belirtilmesiyle birlikte { فَوَيْلٌ لَهُمْ } vb. buyruğuyla bu durum açıklanmıştır. Bu icmal ve tafsilde tehdit, menetme ve korkutmadaki mübalağa gizli değildir.
و (من) تعليلية متعلقة ب وَيْلٌ أو بالاستقرار في الخبر، وما قيل: موصولة اسمية، والعائد محذوف، أي «كتبته» وقيل: مصدرية «والأول» أدخل في الزجر عن تعاطي المحرف «والثاني» في الزجر عن التحريف و (ما) الثانية مثلها، ورجح بعضهم المصدرية في الموضعين- لفظا ومعنى- لعدم تقدير العائد، ولأن مكسوب العبد حقيقة فعله الذي يعاقب عليه ويثاب، وذكر بعض المحققين أن التحقيق أن العبد كما يعاقب على نفس فعله، يعاقب على أثر فعله لإفضائه إلى حرام آخر- وهو هنا يفضي إلى إضلال الغير وأكل الحرام- وغاير بين الآيتين بأنه بين «في الأولى» استحقاقهم العقاب بنفس الفعل «وفي الثانية» استحقاقهم له بأثره، ولذا جاء- بالفاء- ولا يخفى أنه كلام خال عن التحقيق- كما لا يخفى على أرباب التدقيق- ومما ذكرنا ظهر فائدة ذكر- الويل- ثلاث مرات، وقيل: فائدته أن اليهود جنوا ثلاث جنايات. تغيير صفة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، والافتراء على الله تعالى، وأخذ الرشوة.
{ مِنْ } harf-i ceri ta'lîl (gerekçe) içindir; { وَيْلٌ } lafzına veya haberdeki istikrara taalluk eder. Buradaki { ما } lafzının ism-i mevsûl olduğu ve aid zamirinin mahzuf bulunduğu söylenmiştir; yani 'yazdıkları şey' takdirindedir. Masdariyye olduğu da söylenmiştir; birincisi tahrif edilmiş olanı kullanmaktan menetmede, ikincisi ise tahrifin kendisinden menetmede daha etkilidir. İkinci { ما } da bunun gibidir. Bazıları, aid zamirinin takdir edilmemesi ve kulun kazandığı şeyin hakikatte cezalandırılacağı veya mükafatlandırılacağı kendi fiili olması sebebiyle her iki yerdeki masdariyyeyi -lafzen ve manen- tercih etmiştir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Tahkik şudur ki kul bizzat kendi fiilinden dolayı cezalandırıldığı gibi, başka bir harama yol açması sebebiyle fiilinin eserinden/sonucundan dolayı da cezalandırılır -ki buradaki fiil başkalarını saptırmaya ve haram yemeye yol açmaktadır-. İki ayet arasını şöyle farklı kılmıştır: Birincisinde bizzat fiilin kendisiyle cezayı hak ettiklerini, ikincisinde ise fiilin eseriyle bunu hak ettiklerini beyan etmiştir ve bu yüzden fâ ile gelmiştir. Gizli değildir ki bu söz -tetkik ehline gizli kalmayacağı üzere- tahkikten uzaktır. Zikrettiğimiz hususlardan "veyl" lafzının üç defa zikredilmesinin faydası zahir olmuştur. Bir görüşe göre bunun faydası şudur: Yahudiler üç cinayet işlemişlerdir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını değiştirmek, Allah Teâlâ'ya iftira etmek ve rüşvet almak.
فهددوا بكل جناية- بالويل- وكأنه جعل محط الفائدة في قوله تعالى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ إلى آخر المعطوف كما
Böylece her bir cinayet sebebiyle veyl ile tehdit edilmişlerdir. Sanki Allah Teâlâ'nın { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ } buyruğundaki faydanın odağını matufun sonuna kadar kılmıştır; tıpkı
في خبر «لا يؤمّن الرجل قوما فيخص نفسه بالدعاء»
«Kişi bir topluluğa imamlık yapıp da duayı yalnızca kendine has kılmasın» hadisinde olduğu gibi.
وهو- على بعده- لا يظهر عليه وجه إيراد- الفاء- في الثاني، ثم الظاهر أن مفعول الكسب خاص- وهو ما دل عليه سياق الآية- وقيل: المراد ب مِمَّا يَكْسِبُونَ جميع الأعمال السيئة ليشمل القول- ولا يخفى بعده- وعدم التعرض للقول لما أنه من مبادئ ترويج مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ والآية نزلت في
Bu görüş -uzak olmakla birlikte- ikinci kısımda fâ getirilmesinin vechini açıkça ortaya koyamamaktadır. Sonra, zahir olan şudur ki kesb (kazanma) fiilinin mefulü özeldir; o da ayetin bağlamının delalet ettiği şeydir. Bir görüşe göre { مِمَّا يَكْسِبُونَ } ile murad, sözü de kapsaması için bütün kötü amellerdir -bunun uzaklığı gizli değildir-; söze değinilmemesi ise onun { مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ } ifadesini yaymanın başlangıçlarından olmasındandır. Ayet şu kimseler hakkında inmiştir:
أحبار اليهود الذين خافوا أن تذهب رئاستهم بإبقاء صفة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على حالها فغيروها، وقيل:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını olduğu gibi bırakırlarsa reisliklerinin gideceğinden korkup onu değiştiren Yahudi hahamları hakkında inmiştir. Bir görüşe göre ise:
خاف ملوكهم على ملكهم- إذا آمن الناس- فرشوهم فحرفوا، والقول بأنها نزلت في الذين لم يؤمنوا بنبي ولم يتبعوا كتابا، بل كتبوا بأيديهم كتابا وحللوا فيه ما اختاروا، وحرّموا ما اختاروا، وقالوا: هذا من عند الله غير مرضي، كالقول بأنها نزلت في عبد الله بن أبي سرح كاتب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كان يغير القرآن فارتد وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً جملة حالية معطوفة على قوله تعالى: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ عند فريق منهم، وعند آخرين على وَإِذْ قَتَلْتُمْ عطف قصة على قصة، واختار بعض المحققين أنها اعتراض لرد ما قالوا حين أوعدوا- على ما تقدم- بالويل- بل جميع الجمل عنده من قوله تعالى: أَفَتَطْمَعُونَ إلى قوله تعالى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ إلخ، ذكر استطرادا بين القصتين المعطوفتين، فالضمير في قالُوا عائد على لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ- والمس- اتصال أحد الشيئين بآخر- على وجه الإحساس والإصابة- وذكر الراغب أنه كاللمس، لكن اللمس قد يقال لطلب الشيء- وإن لم يوجد- كقوله:
Kralları -insanlar iman ettiği takdirde- krallıklarının elden gitmesinden korkup hahamlara rüşvet vermiş, onlar da tahrif etmişlerdir. Ayetin, hiçbir peygambere iman etmemiş ve hiçbir kitaba uymamış, aksine elleriyle bir kitap yazıp içinde dilediklerini helal dilediklerini haram kılan ve 'Bu Allah katındandır' diyen kimseler hakkında indiği sözü makbul değildir; tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâtibi olup Kur'an'ı değiştiren ve irtidat eden Abdullah b. Ebî Serh hakkında indiği sözü gibi. { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ve dediler ki: 'Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır.'” Bir gruba göre Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } buyruğuna matuf bir hal cümlesidir; diğerlerine göre ise kıssanın kıssaya atfı olarak { وَإِذْ قَتَلْتُمْ } ifadesine matuftur. Bazı muhakkikler, daha önce geçtiği üzere veyl ile tehdit edildiklerinde söyledikleri sözü reddetmek üzere bunun bir itiraz cümlesi olduğunu tercih etmişlerdir; hatta ona göre { أَفَتَطْمَعُونَ } buyruğundan { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ } vb. buyruğuna kadar olan bütün cümleler, birbirine matuf iki kıssa arasında istitrad olarak zikredilmiştir. Dolayısıyla { قالُوا } fiilindeki zamir { لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ } ifadesine racidir. Mes (المس), bir şeyin diğerine hissetme ve isabet etme şeklinde temas etmesidir. Râgıb bunun lems (لمس) gibi olduğunu, ancak lems kelimesinin -bulunmasa bile- bir şeyi aramak için de kullanılabileceğini belirtmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
وألمسه فلا أجده
"Onu arayıp yoklarım da bulamam."
والمراد من النَّارُ نار الآخرة، ومن «المعدودة» المحصورة القليلة، وكني- بالمعدودة- عن القليلة لما أن الأعراب لعدم علمهم بالحساب وقوانينه تصور القليل متيسر العدد والكثير متعسره، فقالوا: شيء معدود- أي قليل- وغير معدود- أي كثير- والقول بأن- القلة- تستفاد من أن الزمان- إذا كثر- لا يعد بالأيام، بل بالشهور والسنة والقرن يشكل بقوله تعالى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ إلى أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [البقرة: ١٨٤] وبقوله سبحانه: واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً [البقرة: ٥١] وروي عنهم أنهم يعذبون أربعين يوما عدد عبادتهم العجل، ثم ينادى أخرجوا كل مختون من بني إسرائيل، وفي رواية أنهم يعذبون سبعة أيام لكل ألف سنة من أيام الدنيا يوم، وهي سبعة آلاف سنة. وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أنهم زعموا أنهم وجدوا مكتوبا في التوراة إن ما بين طرفي جهنم مسيرة أربعين سنة إلى أن ينتهوا إلى شجرة الزقوم، وأنهم يقطعون في كل يوم مسيرة سنة فيكملونها، وقد قالوا ذلك حين دخل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم المدينة وسمعه المسلمون فنزلت هذه الآية.
{ النَّارُ } lafzından murad ahiret ateşi, "ma'dûde" lafzından murad ise sayılı ve az olandır. Bedeviler hesap ve kurallarını bilmedikleri için az olanı sayılması kolay, çok olanı ise sayılması güç tasavvur ettiklerinden az olandan 'ma'dûde' (sayılı) şeklinde kinaye yapmışlar ve 'sayılı bir şey' yani az, 'sayısız bir şey' yani çok demişlerdir. 'Azlığın, zaman çoğaldığında günlerle değil aylar, yıllar ve asırlarla sayılmasından anlaşıldığı' şeklindeki söze; Allah Teâlâ'nın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } ayetinden { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } [el-Bakara: 184] ifadesine kadar olan buyruğu ve Subhânehu'nun { واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } [el-Bakara: 51] “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” buyruğu ile itiraz edilir. Onlardan rivayet edildiğine göre buzağıya taptıkları günlerin sayısı kadar kırk gün azap görecekler, sonra 'İsrâiloğulları'ndan her sünnetli olanı çıkarın' diye nida olunacaktır. Bir rivayette ise dünya günlerinden her bin yıla karşılık bir gün olmak üzere yedi gün azap göreceklerdir ki bu da yedi bin yıldır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onlar Tevrat'ta şöyle yazılı bulduklarını iddia etmişlerdir: Cehennemin iki ucu arası, Zakkum ağacına ulaşıncaya kadar kırk yıllık mesafedir ve onlar her gün bir yıllık mesafe kat ederek bunu tamamlarlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye girdiği zaman bunu söylemişler, Müslümanlar da bunu işitmiş ve bu ayet inmiştir.
قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً تبكيت لهم وتوبيخ- والعهد- مجاز عن خبره تعالى، أو وعده بعدم مساس النار لهم سوى- الأيام المعدودة- وسمي ذلك عَهْداً لأنه أوكد من العهود المؤكدة بالقسم والنذر، وفسره قتادة هنا بالوعد مستشهدا بقوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ [التوبة: ٧٥] إلى قوله سبحانه: بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ [التوبة: ٧٧] .
{ قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız?'”. Onları susturma ve azarlamadır. Ahid (العهد), Allah Teâlâ'nın haberinden veya sayılı günlerin dışında ateşin kendilerine dokunmayacağına dair vaadinden mecazdır. Bunun 'ahid' olarak isimlendirilmesi, yemin ve adakla pekiştirilen ahitlerden daha kuvvetli olmasındandır. Katâde bunu burada vaad olarak tefsir etmiş ve Allah Teâlâ'nın { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } [et-Tevbe: 75] ayetinden Subhânehu'nun { بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ } [et-Tevbe: 77] buyruğuna kadar olan ayetleri delil getirmiştir.
«واعترض» بأنه لا وجه للتخصيص، فإن لَنْ تَمَسَّنَا إلخ فرع الوعد والوعيد لأن مساس النار وعيد، وأجيب بأنه إنما لم يتعرض للوعيد، لأن المقصود بالاستفهام الوعد- لا الوعيد- فإنه ثابت في حقهم. وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن معنى الآية هل قلتم لا إله إلا الله وآمنتم وأطعتم فتستدلون بذلك وتعلمون خروجكم من النار؟
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu tahsisin bir yönü yoktur; zira { لَنْ تَمَسَّنَا } vb. vaad ve vaîdin (korkutmanın) bir fer'idir, çünkü ateşin dokunması bir vaîddir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Vaîde değinilmemesi, istifhamla kastedilenin vaîd değil vaad olmasındandır; çünkü vaîd onlar hakkında zaten sabittir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre ayetin anlamı şudur: "Siz 'Lâ ilâhe illallâh' deyip iman ve itaat ettiniz de buna dayanarak ateşten çıkacağınızı mı biliyorsunuz?"
ويؤول إلى هل أسلفتم عند الله أعمالا توجب ما تدعون؟ والمعنى الأول أظهر. وقرأ ابن كثير وحفص بإظهار- الذال- والباقون بإدغامه، وحذفت من اتخذ- همزة الوصل- لوقوعها في الدرج.
Bu da 'Allah katında iddia ettiğiniz şeyi gerektiren ameller mi takdim ettiniz?' manasına varır. Birinci mana daha açıktır. İbn Kesîr ve Hafs zâl harfini izhar ile, diğerleri ise idgam ile okumuşlardır; vasl halinde araya girmesi sebebiyle ittihaze fiilinden vasl hemzesi düşmüştür.
فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ جواب شرط مقدر، أي إن اتخذتم عند الله عهدا فلن يخلف وقدره العلامة إن كنتم اتخذتم- إذ ليس المعنى على الاستقبال- وهو مبني على أن حرف الشرط لا يغير معنى- كان- وفيه خلاف معروف «فإن قلت» لا يصح جعل فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ جزاء لامتناع السببية والترتب لكون «لن» لمحض الاستقبال «قلت» ذلك ليس بلازم في- الفاء الفصيحة- كقوله:
{ فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “ki Allah sözünden asla caymaz”. Mukadder bir şartın cevabıdır; yani 'şayet Allah katından bir söz almışsanız O sözünden asla caymaz' takdirindedir. Allâme ise bunu -mana istikbal üzere olmadığından- 'şayet almış idiyseniz' şeklinde takdir etmiştir; bu da şart harfinin 'kâne' fiilinin manasını değiştirmediği esasına dayanır ki bunda bilinen bir ihtilaf vardır. Şayet: "{ لَنْ } sırf istikbal için olduğundan sebebiyet ve terettüp imkânsızlığı sebebiyle { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ } ifadesinin ceza kılınması sahih olmaz" dersen; derim ki: Bu durum fâ-i fasîhada zorunlu değildir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
قالوا خراسان أقصى ما يراد بنا ... ثم القفول فقد جئنا خراسانا
"Bize reva görülenin son noktası Horasan'dır, dediler... Sonra da dönüş [olur dediler]; işte Horasan'a geldik."
- ولو سلم- فقد ترتب على اتخاذ العهد الحكم بأنه لا يخلف العهد فيما يستقبل من الزمان فقط، كما في قوله تعالى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النحل: ٥٣] كذا أفاده العلامة، والجواب الأول مبني على أن- الفاء الفصيحة- لا تنافي تقدير الشرط، وأنها تفيد كون مدخولها سببا عن المحذوف سواء ترتب عليه أو تأخر لتوقفه على أمر آخر بدليل أن قوله: فقد جئنا خراسانا علم عندهم في- الفصيحة- مع كونه بتقدير الشرط وعدم الترتب- كما في شرح المفتاح الشريفي- ومبنى الثاني على أن المراد حكمهم لا حكمه تعالى حين النزول، ولخفاء ذلك قال المولى عصام:- الأظهر- أنه دليل الجزاء وضع موضعه، أي إن كنتم اتخذتم عند الله عهدا فقد نجوتم لأنه لن يخلف الله عهده فافهم.
Kabul edilse bile, Allah Teâlâ'nın { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } [en-Nahl: 53] “Nimet olarak size ne ulaşmışsa Allah'tandır” buyruğunda olduğu gibi, sadece gelecekte ahdinden caymayacağına dair hüküm ahid alma eylemine bağlanmıştır; allâme böyle ifade etmiştir. Birinci cevap, fâ-i fasîhanın şartın takdir edilmesine engel olmadığı ve başka bir işe bağlı olması sebebiyle ister hemen terettüp etsin ister geciksin, başına geldiği cümlenin mahzuf şartın bir sebebi olduğunu bildirdiği esasına dayanır. Nitekim Şerîf'in Miftâh Şerhi'nde geçtiği üzere, şart takdiriyle birlikte terettüp olmamasına rağmen 'İşte Horasan'a geldik' sözünün onların nezdinde fâ-i fasîhada bir alem/delil olması bunun kanıtıdır. İkincisinin dayanağı ise muradın nüzul anında Allah Teâlâ'nın hükmü değil onların hükmü olduğudur. Bu kapalı olduğu için Mevlâ İsâm şöyle demiştir: "Daha zahir olanı, cezanın yerine konulmuş bir delil olmasıdır; yani şayet Allah katından bir söz almışsanız kurtulmuşsunuzdur, zira Allah ahdinden asla caymaz"; iyi anla.
ومن الناس من لا يقدر محذوفا ويجعل- الفاء- سببية ليكون اتخاذ العهد مترتبا عليه عدم اخلاف الله تعالى عهده ويكون المنكر حينئذ المجموع فتفطن. وهذه الجملة- كما قال ابن عطية- اعتراضية بين أَتَّخَذْتُمْ والمعادل فلا موضع لها من الإعراب، وإظهار الاسم الجليل للإشعار بعلة الحكم فإن عدم الاختلاف من قضية الألوهية والعهد مضاف إلى ضميره تعالى لذلك أيضا، أو لأن المراد به جميع عهوده لعمومه بالإضافة، فيدخل العهد المعهود مع التجافي عن التصريح بتحقق مضمون كلامهم، وإن كان معلقا على الاتخاذ المعلق بحبال العدم واستدل بالآية من ذهب إلى نفي الخلف في الوعد والوعيد بحمل العهد على الخبر الشامل لهما، وادعى بعضهم أن العهد ظاهر في الوعد بل حقيقة عرفية فيه فلا دليل فيها على نفي الخلف في الوعيد.
İnsanlardan bazıları mahzuf takdir etmeyip ahid almanın Allah Teâlâ'nın ahdinden caymamasına terettüp etmesi için fâ harfini sebebiyye kılarlar; bu takdirde inkâr edilen şey ikisinin toplamı olur, farkında ol. Bu cümle -İbn Atıyye'nin dediği gibi- { أَتَّخَذْتُمْ } ile muadili arasında bir itiraziyye cümlesidir; dolayısıyla iraptan mahalli yoktur. İsm-i Celil'in zahir olarak getirilmesi hükmün illetini hissettirmek içindir; zira sözünden dönmemek ilahlığın bir gereğidir. Ahdin O'nun zamirine izafe edilmesi de bunun içindir veya izafetle umumi olması sebebiyle muradın O'nun bütün ahitleri olması içindir; böylece sözlerinin içeriğinin gerçekleştiğini açıkça ifade etmekten kaçınmakla birlikte -yokluk iplerine bağlanmış olan ahid almaya bağlanmış olsa bile- bilinen ahid de buna dahil olur. Vaad ve vaîdden caymanın nefyi görüşüne varanlar, ahdi her ikisini de kapsayan habere hamlederek bu ayetle istidlal etmişlerdir; bazısı ise ahdin vaadde zahir olduğunu hatta onda örfî hakikat olduğunu, dolayısıyla vaîdden caymanın nefyine dair ayette bir delil bulunmadığını iddia etmiştir.
أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ أَمْ يحتمل أن تكون متصلة للمعادلة بين شيئين بمعنى أي هذين واقع اتخاذكم العهد- أم قولكم على الله ما لا تعلمون- وخرج ذلك مخرج المتردد في تعيينه على سبيل التقرير لأولئك المخاطبين لعلم المستفهم- وهو النبي صلى الله تعالى عليه وسلم- بوقوع أحدهما، وهو قولهم بما لا يعلمون على التعيين فلا يكون الاستفهام على حقيقته، ويعلم من هذا أن الواقع بعد أَمْ المتصلة قد يكون جملة لأن التسوية قد تكون بين الحكمين- وبهذا صرح ابن الحاجب في الإيضاح، ويحتمل أن تكون منقطعة بمعنى- بل- والتقدير بل أتقولون، ومعنى بل فيها الإضراب والانتقال من التوبيخ بالإنكار على الاتخاذ إلى ما تفيد همزتها من التوبيخ على القول، وظاهر كلام صاحب المفتاح تعين الانقطاع حيث جعل علامة المنقطعة كون ما بعدها جملة، وإنما علق التوبيخ بإسنادهم إليه ﷾ ما لا يعلمون وقوعه مع أن ما أسندوه إليه تعالى من قبيل ما يعلمون عدم وقوعه المبالغة في التوبيخ فإن التوبيخ على الأدنى يستلزم التوبيخ على الأعلى بطريق الأولى، وقولهم المحكي- وإن لم يكن صريحا بالافتراء عليه جل شأنه- لكنه مستلزم له لأن ذلك الجزم لا يكون إلا بإسناد سببه إليه تعالى.
{ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah'a karşı bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?”. { أَمْ } edatının iki şey arasında denklik sağlamak üzere muttasıla olması muhtemeldir; yani bu ikisinden hangisi vaki oldu: Ahit almanız mı, yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyi söylemeniz mi? Bu, soru soranın -ki o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- o iki şeyden birinin, yani bilmedikleri şeyi söylemelerinin kesin olarak vaki olduğunu bildiği için o muhataplara ikrar ettirme yoluyla tayinde tereddüt eden bir kimsenin üslubuyla gelmiştir; dolayısıyla istifham hakiki anlamında değildir. Bundan anlaşılır ki muttasıla olan { أَمْ } edatından sonra gelen şey bazen cümle olabilir, zira tesviye (denklik) iki hüküm arasında olabilir -İbnü'l-Hâcib el-Îzâh'ta bunu açıkça belirtmiştir-. Onun { بَلْ } manasında munkatıa olması da muhtemeldir; takdiri 'Bilakis söylüyor musunuz?' demektir. Buradaki { بَلْ } lafzının manası idrâb (vazgeçiş) olup, ahit alma üzerindeki inkâr yoluyla azarlamadan, hemzesinin ifadeden doğurduğu söz üzerindeki azarlamaya geçiştir. Miftâh sahibinin kelamının zahirine göre munkatıa olması kesindir; zira o, munkatıanın alametini sonrasının cümle olması kılmıştır. Azarlamayı, O'na vukuunu bilmedikleri şeyi isnad etmelerine bağlaması -oysa Allah Teâlâ'ya isnad ettikleri şey vuku bulmadığını bildikleri kabildendir- azarlamada mübalağa içindir; zira aşağı seviyedeki şeye azarlamak, evleviyet yoluyla daha üst seviyedekine azarlamayı gerektirir. Nakledilen sözleri -şanı yüce olan Allah'a iftira etmede sarih olmasa bile- bunu gerektirir; zira bu kesinlik ancak sebebinin Allah Teâlâ'ya isnad edilmesiyle mümkündür.
بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ جواب عن قولهم المحكي وإبطال له على وجه أعم شامل لهم ولسائر الكفرة، كأنه قال: بل تمسكم وغيركم دهرا طويلا وزمانا مديدا- لا كما تزعمون- ويكون ثبوت الكلية كالبرهان على إبطال ذلك بجعله كبرى لصغرى سهلة الحصول فبلى داخلة على ما ذكر بعدها وإيجاز الاختصار أبلغ من إيجاز الحذف، وزعم بعضهم أنها داخلة على محذوف وأن المعنى على تمسكم أياما معدودة- وليس بشيء- وهي حرف جواب- كجير ونعم- إلا أنها لا تقع جوابا إلا لنفي متقدم سواء دخله استفهام أم لا، فتكون إيجابا له وهي بسيطة. وقيل: أصلها- بل- فزيدت عليها- الألف- والكسب جلب النفع- والسيئة- الفاحشة الموجبة للنار، قاله السدي، وعليه تفسير من فسرها بالكبيرة لأنها التي توجب النار- أي يستحق فاعلها النار إن لم يغفر له- وذهب كثير من السلف إلى أنها هنا- الكفر.. وتعليق- الكسب بالسيئة- على طريقة
{ بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Nakledilen sözlerine bir cevap ve onları da diğer kâfirleri de kapsayan daha umumi bir vecihle onu iptal etmektir. Sanki şöyle buyurmuştur: Bilakis iddia ettiğiniz gibi değil; ateş size de başkalarına da uzun bir müddet ve bitimsiz bir zaman boyunca dokunacaktır. Bu külli kaziyenin sabit olması, kolayca elde edilen küçük bir önermeye büyük önerme kılınarak o iddianın iptal edilmesinde bir bürhan gibidir. { بَلى } kendisinden sonra zikredilen ifadenin başına gelmiştir; ihtisar yoluyla icaz, hazif yoluyla icazdan daha beliğdir. Bazıları onun mahzuf bir ifadenin başına geldiğini ve mananın 'Evet, sayılı birkaç gün dokunacaktır' şeklinde olduğunu iddia etmiştir ki bu bir hiçtir. O, 'ceyr' ve 'neam' gibi bir cevap harfidir; ancak başında istifham bulunsun veya bulunmasın sadece geçmiş bir nefyin cevabı olarak gelir ve onu olumlu kılar; yalın (basit) bir kelimedir. Bir görüşe göre aslı { بَلْ } edatıdır ve sonuna elif eklenmiştir. Kesb, menfaat celbetmektir. Seyyie (السيئة) ise ateşi gerektiren çirkin fiildir; bunu Süddî söylemiştir. Onu büyük günah (kebîre) olarak tefsir eden kimsenin tefsiri de buna dayanır, zira o ateşi gerektirir; yani affedilmediği takdirde onu işleyen ateşi hak eder. Selefin çoğunluğu buradaki seyyienin 'küfür' olduğu görüşüne varmıştır. Kesb fiilinin seyyieye taalluk etmesi ise
التهكم، وقيل: إنهم بتحصيل السيئة استجلبوا نفعا قليلا فانيا، فبهذا الاعتبار أوقع عليه الكسب، والمراد- بالإحاطة- الاستيلاء والشمول وعموم الظاهر والباطن- والخطيئة- السيئة، وغلبت فيما يقصد بالعرض أي لا يكون مقصودا في نفسه بل يكون القصد إلى شيء آخر، لكن تولد منه ذلك الفعل كمن رمى صيدا فأصاب إنسانا، وشرب مسكرا فجنى جناية، قال بعض المحققين: ولذلك أضاف الإحاطة إليها إشارة إلى أن السيئات باعتبار وصف الإحاطة داخلة تحت القصد بالعرض لأنها بسبب نسيان التوبة، ولكونها راسخة فيه متمكنة حال الإحاطة أضافها إليه بخلاف حال الكسب فإنها متعلق القصد بالذات وغير حاصلة فيه فضلا عن الرسوخ، فلذا أضاف الكسب إلى سيئة ونكرها، وإضافة الأصحاب إلى النار على معنى الملازمة، لأن الصحبة وإن شملت القليل والكثير لكنها في العرف تخص بالكثرة والملازمة ولذا قالوا: لو حلف من لاقى زيدا أنه لم يصحبه لم يحنث، والمراد- بالخلود- الدوام، ولا حجة في الآية على خلود صاحب الكبيرة لأن الإحاطة إنما تصح في شأن الكافر لأن غيره إن لم يكن له سوى تصديق قلبه وإقرار لسانه فلم تحط خطيئته به لكون قلبه ولسانه منزها عن الخطيئة، وهذا لا يتوقف على كون التصديق والإقرار حسنتين، بل على أن لا يكونا سيئتين فلا يرد البحث بأن الخصم يجعل العمل شرطا لكونهما حسنتين كما يجعل الاعتقاد شرطا لكون الأعمال حسنات فلا يتم عنده أن الإحاطة إنما تصح في شأن الكافر، ولا يحتاج إلى الدفع بأن المقصود أنه لا حجة له في الآية، وهذا يتم بمجرد كون الإحاطة ممنوعة في غير الكافر، فلو ثبت أن العمل داخل في الإيمان صارت الآية حجة- ودون إثباته خرط القتاد- ثم إن نفي الحجية بحمل الإحاطة على ما ذكر إنما يحتاج إليه إذا كانت السيئة والخطيئة بمعنى واحد- وهو مطلق الفاحشة- أما إذا فسرت السيئة بالكفر أو- الخطيئة- به حسبما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأبي هريرة رضي الله تعالى عنه وابن جرير عن أبي وائل ومجاهد وقتادة وعطاء والربيع، فنفي الحجية أظهر من نار على علم. ومن الناس من نفاها بحمل- الخلود- على أصل الوضع وهو اللبث الطويل- ليس بشيء- لأن فيه تهوين الخطب في مقام التهويل مع عدم ملائمته حمل الخلود في الجنة على الدوام، وكذا لا حجة في قوله تعالى: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إلخ بناء على ما زعمه الجبائي حيث قال: دلت الآية على أنه تعالى ما وعد موسى ولا سائر الأنبياء بعده بإخراج أهل الكبائر والمعاصي من النار بعد التعذيب، وإلا لما أنكر على اليهود بقوله تعالى: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ إلخ وقد ثبت أنه تعالى أوعد العصاة بالعذاب زجرا لهم عن المعاصي فقد ثبت أن يكون عذابهم دائما وإذا ثبت في سائر الأمم وجب ثبوته في هذه الأمة إذ الوعيد لا يجوز أن يختلف في الأمم إذا كان قدر المعصية واحدا لأن ما أنكر الله عليهم جزمهم بقلة العذاب لانقطاعه مطلقا- على أن ذلك في حق الكفار لا العصاة كما لا يخفى- ومَنْ تحتمل أن تكون شرطية، وتحتمل أن تكون موصولة، والمسوغات لجواز دخول- الفاء- في الخبر إذا كان المبتدأ موصولا موجودة، ويحسن الموصولية مجيء الموصول في قسيمه وإيراد اسم الإشارة المنبئ عن استحضار المشار إليه بما له من الأوصاف للإشعار
istihza (tehekküm) yolundandır. Bir görüşe göre onlar kötülüğü elde etmekle az ve fani bir menfaat celbetmişlerdir; bu mülahazayla kesb fiili ona bağlanmıştır. İhâta (الإحاطة) ile murad; istila etmek, kuşatmak ve zahiri ile batınını sarmaktır. Hatîe (الخطيئة) ise kötülüktür ve arazî olarak kastedilen şeyde galebe çalmıştır; yani bizatihi kendisi kastedilmez de başka bir şey kastedilir ancak o fiil bundan doğar; tıpkı av hayvanına atıp bir insana isabet ettiren veya sarhoş edici içip bir cinayet işleyen kimse gibi. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu yüzden kuşatmayı ona izafe etmiştir; bu da seyyielerin, kuşatma vasfı hasebiyle tövbenin unutulması sebebiyle olmasından ötürü arazî kastın altına girdiğine bir işarettir. Kuşatma anında onda kökleşmiş ve yerleşmiş olması sebebiyle onu kendisine izafe etmiştir; kesb hali ise böyle değildir, zira o bizzat kastın müteallakıdır ve kökleşmek bir yana onda henüz meydana bile gelmemiştir; bu yüzden kesbi seyyieye izafe etmiş ve onu nekre getirmiştir. Ashabın ateşe izafe edilmesi ayrılmazlık (mülâzemet) anlamındadır; zira arkadaşlık azı da çoğu da kapsasa bile örfte çokluk ve ayrılmazlığa tahsis edilir. Bu yüzden şöyle demişlerdir: Bir kimse Zeyd ile karşılaştığı halde onunla arkadaşlık yapmadığına yemin etse yemini bozulmaz. Hulûd (الخلود) ile murad devamlılıktır. Büyük günah sahibinin ebedî kalacağına dair ayette hiçbir delil yoktur; çünkü kuşatma ancak kâfir hakkında sahih olur. Zira kâfirden başkasının kalbinin tasdiki ve dilinin ikrarından başka bir şeyi olmasa bile, kalbi ve dili günahtan münezzeh olduğu için günahı onu kuşatmış olmaz. Bu durum tasdik ve ikrarın iki hasene (iyilik) olmasına bağlı değildir; bilakis o ikisinin seyyie (kötülük) olmamasına bağlıdır. Dolayısıyla; hasmın amelleri hasenat kılmak için itikadı şart koştuğu gibi, o ikisinin hasene olması için de ameli şart koştuğu, dolayısıyla kuşatmanın kâfirden başkasında sahih olmamasının onun nezdinde tamamlanamayacağı şeklindeki itiraz vârid olmaz. Maksadın hasmın ayette hiçbir delilinin bulunmadığını ortaya koymak olduğu ve bunun da sırf kâfirden başkasında kuşatmanın engellenmesiyle tamam olacağı şeklinde bir cevaba da ihtiyaç yoktur. Şayet amelin imana dahil olduğu sabit olsaydı ayet delil olurdu; oysa bunu ispat etmek deveye hendek atlatmaktan zordur. Sonra delil olmanın nefyedilmesi için kuşatmanın zikredilen hususa hamledilmesine ancak seyyie ve hatîenin aynı manada -yani mutlak çirkin fiil- olması durumunda ihtiyaç duyulur. Şayet İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ile Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan; İbn Cerîr'in de Ebû Vâil, Mücâhid, Katâde, Atâ ve Rebî'den rivayet ettiği üzere seyyie veya hatîe küfürle tefsir edilirse, hüccet olmanın nefyi gün gibi ortadadır. İnsanlardan bazıları hulûdu asıl vazolunduğu manaya yani uzun süre kalmaya hamlederek delil olmayı nefyetmiştir ki bu bir hiçtir; zira korkutma makamında meseleyi hafife almak vardır, ayrıca cennetteki hulûdun devamlılığa hamledilmesiyle de uyuşmaz. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } vb. buyruğunda da Cübbâî'nin iddia ettiği şu görüşe göre bir delil yoktur; o şöyle demiştir: 'Ayet, Allah Teâlâ'nın azap ettikten sonra büyük günah ve isyan ehlini ateşten çıkaracağına dair ne Mûsâ'ya ne de ondan sonraki diğer peygamberlere bir vaadde bulunmadığına delalet etmiştir; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ } vb. buyruğuyla Yahudileri inkâr etmezdi. Allah Teâlâ'nın günahlardan sakındırmak için isyankârları azapla tehdit ettiği sabit olduğuna göre, azaplarının daimi olması sabit olmuştur; diğer ümmetlerde sabit olunca bu ümmette de sabit olması vacip olur, zira günahın miktarı bir olduğunda tehdidin ümmetler arasında farklılık göstermesi caiz değildir.' Çünkü Allah'ın onları inkâr etmesi, azabın tamamen kesileceğine inanarak azlığında kesin hüküm vermelerindendir; kaldı ki gizli olmadığı üzere bu durum isyankârlar hakkında değil kâfirler hakkındadır. { مَنْ } edatının şartiyye olması da mevsûle olması da muhtemeldir. Mübteda mevsûl olduğunda haberin başına fâ harfinin dahil olmasını caiz kılan gerekçeler mevcuttur. Muadilinde ism-i mevsûlün gelmesi ve nitelendiği vasıflarla birlikte işaret edilenin zihinde hazır bulundurulduğunu bildiren ism-i işaretin zikredilmesi mevsûl olmasını güzelleştirmektedir; bu da
بعليتها لصاحبية النار وما فيه من معنى البعد للتنبيه على بعد متزلتهم في الكفر والخطايا، وإنما أشير إليهم بعنوان الجمعية مراعاة الجانب المعنى في كلمة مَنْ بعد مراعاة جانب اللفظ في الضمائر الثلاثة لما أن ذلك هو المناسب لما أسند إليهم في تينك الحالتين، فإن كسب السيئة وإحاطة الخطيئة به في حالة الإفراد- وصاحبية النار في حالة الاجتماع- قاله بعض المحققين- ولا يخلو عن حسن- وقرأ نافع «خطيئاته» وبعض «خطياه» و «خطيته» و «خطياته» بالقلب والإدغام، واستحسنوا قراءة الجمع بأن الإحاطة لا تكون بشيء واحد، ووجهت قراءة الإفراد بأن- الخطيئة- وإن كانت مفردة لكنها لإضافتها متعددة، مع أن الشيء الواحد قد يحيط كالحلقة فلا تغفل.
onların ateş ehli olmalarının illetini hissettirmek içindir; bundaki uzaklık manası ise onların küfür ve günahlardaki mertebelerinin uzaklığına dikkat çekmek içindir. Üç zamirde lafız ciheti gözetildikten sonra { مَنْ } kelimesinin mana ciheti gözetilerek onlara çoğul unvanıyla işaret edilmiştir; zira bu iki durumda onlara isnad edilen şeye uygun olan budur. Çünkü kötülüğü kazanmak ve günahın onu kuşatması ferdiyet halinde, ateş ehli olmak ise topluluk halindedir; bunu bazı muhakkikler söylemiştir ve güzel bir açıklamadır. Nâfi' «hatîâtuhû» şeklinde; bazıları ise kalb ve idgam ile «hatâyâhu», «hatıyyetuhû» ve «hatiyyâtuhû» şeklinde okumuşlardır. Kuşatmanın tek bir şeyle olamayacağı gerekçesiyle cemi kıraatini güzel görmüşlerdir. Müfret kıraati ise şöyle yönlendirilmiştir: Hatîe müfret olsa bile izafet sebebiyle çokluk ifade eder; bununla birlikte halka gibi tek bir şey de kuşatabilir, gafil olma.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ لما ذكر سبحانه أهل النار وما أعد لهم من الهلاك أتبع ذلك بذكر أهل الإيمان وما أعد لهم من الخلود في الجنان، وقد جرت عادته جل شأنه على أن يشفع وعده بوعيده مراعاة لما تقتضيه الحكمة في إرشاد العباد من الترغيب تارة والترهيب أخرى، وقيل: إن في الجمع تربية الوعيد بذكر ما فات أهله من الثواب، وتربية الوعد بذكر ما نجا منه أهله من العقاب، وعطف العمل على الإيمان يدل على خروجه عن مسماه- إذ لا يعطف الجزء على الكل- ولا يدل على عدم اشتراطه به حتى يدل على أن صاحب الكبيرة غير خارج عن الإيمان، وتكون الآية حجة على الوعيدية- كما قاله المولى عصام- فإن قلت:
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Allah Subhânehu cehennem ehlini ve onlar için hazırlanan helaki zikredince, bunun peşinden iman ehlini ve onlar için hazırlanan cennetlerdeki ebedîliği zikretmiştir. Kulların irşadında hikmetin gerektirdiği üzere bazen rağbet ettirmek bazen de korkutmak için vaadini vaîdiyle birlikte zikretmek O'nun şânının adeti olagelmiştir. Bir görüşe göre: İkisini bir arada zikretmekte, cehennem ehlinin kaçırdığı sevap zikredilerek vaîdin terbiye edilmesi ve cennet ehlinin kurtulduğu azap zikredilerek vaadin terbiye edilmesi vardır. Amelin imana atfedilmesi, onun imanın müsemmasından hariç olduğuna delalet eder -zira cüz bütüne atfedilmez-; ancak büyük günah sahibinin imandan çıkmadığına ve ayetin Vaîdiyye'ye karşı bir hüccet olduğuna delalet edecek şekilde imanın amele şart koşulmadığına delalet etmez; nitekim Mevlâ İsâm böyle demiştir. Şayet dersen ki:
للمخالف أن يقول: العطف للتشريف لكون العمل أشق وأحمز من التصديق
Muhalifin şöyle deme hakkı vardır: Amel tasdikten daha meşakkatli ve daha zahmetli olduğu için bu atıf teşrif (şereflendirme) içindir;
وأفضل الأعمال أحمزها،
zira amellerin en faziletlisi en zahmetli olanıdır.