Binûn

Bakara Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أجيب بأن الإيمان أشرف من العمل لكونه أساس جميع الحسنات إذ الأعمال ساقطة عن درجة الاعتبار عند عدمه ويخطر في البال أنه يمكن أن يكون لذكر العمل الصالح هنا مع الإيمان نكتة، وهو أن يكون الإيمان في مقابلة السيئة المفسرة بالكفر- عند بعض- والعمل الصالح في مقابلة الخطيئة المفسرة بما عداه والمراد من الَّذِينَ آمَنُوا أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم ومؤمنو الأمم قبلهم، قاله ابن عباس وغيره- وهو الظاهر- وقال ابن زيد: المراد بهم النبي ﷺ وأمته خاصة وذكر- الفاء- فيما سبق وتركها هنا إما لأن الوعيد من الكريم مظنة الخلف دون الوعد فكان الأول حريا بالتأكيد دون الثاني، وإما للإشارة إلى سبق الرحمة فإن النحاة قالوا: من دخل داري فأكرمه- يقتضي إكرام كل داخل لكن على خطر أن لا يكرم- وبدون- الفاء- يقتضي إكرامه البتة، وإما للإشارة إلى أن خلودهم من النار بسبب أفعالهم السيئة وعصيانهم وخلودهم في الجنة بمحض لطفه تعالى وكرمه، وإلا فالإيمان والعمل الصالح لا يفي بشكر ما حصل للعبد من النعم العاجلة- وإلى كل ذهب بعض- والقول بأن ترك- الفاء- هنا لمزيد الرغبة في ذكر ما لهم ليس بشيء وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ شروع في تعداد بعض آخر من قبائح أسلاف اليهود مما ينادي باستبعاد إيمان أخلافهم، وقيل: إنه نوع آخر من النعم التي خصهم الله تعالى بها، وذلك لأن التكليف بهذه الأشياء موصل إلى أعظم النعم- وهو الجنة- والموصل إلى النعمة نعمة، وهذا- الميثاق- ما أخذ عليهم على لسان موسى وغيره من أنبيائهم ﵈، أو ميثاق أخذ عليهم في التوراة، وقول مكي: إنه ميثاق أخذه الله تعالى عليهم وهم في أصلاب آبائهم كالذر لا يظهرهم وجهه هنا.

Buna şöyle cevap verilir: İman amelden daha şereflidir; çünkü o bütün iyiliklerin esasıdır; nitekim ameller iman bulunmadığında itibar derecesinden düşer. Akla şöyle bir nükte gelebilir: Burada imanla birlikte salih amelin zikredilmesinde bir incelik bulunabilir; o da imanın -bazılarına göre- küfür olarak tefsir edilen kötülüğün (es-seyyie), salih amelin ise küfür dışındaki günahlar olarak tefsir edilen hatîenin karşılığında olmasıdır. { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden murad, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti ve onlardan önceki ümmetlerin müminleridir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir ki zahir olan da budur. İbn Zeyd ise: "Onlardan murad, özel olarak Peygânber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetidir" demiştir. Önceki ayette fâ harfinin zikredilip burada terk edilmesi, ya Kerîm olan zattan gelen vaîdin (tehdidin) vaadin aksine hilafına ihtimal verilmesi ve dolayısıyla birincisinin teyide ikincisinden daha layık olmasındandır; ya da rahmetin öne geçmesine işaret içindir. Zira nahivciler: "Evime kim girerse ona ikram et" sözünün her girene ikramı iktiza ettiğini ancak ikram edilmeme tehlikesinin bulunduğunu, fâ harfi olmaksızın ise kesin olarak ikramı iktiza ettiğini söylemişlerdir; ya da onların ateşte ebedî kalışlarının kötü amelleri ve isyanları sebebiyle olduğuna, cennette ebedî kalışlarının ise Yüce Allah'ın sırf lütuf ve keremiyle olduğuna işaret içindir; aksi takdirde iman ve salih amel, kula bahşedilen peşin nimetlerin şükrünü bile karşılamaya yetmez. Bu görüşlerin her birine bazı âlimler meyletmiştir. Burada fâ'nın terk edilmesinin onlara verilecek olan şeylerin zikredilmesine duyulan fazla rağbetten kaynaklandığı yönündeki söz ise kayda değer değildir. { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Hani İsrâiloğullarından kesin söz almıştık” ifadesi, Yahudi atalarının sonrakilerin iman etmesini uzak kılan diğer bazı çirkinliklerini saymaya başlamaktır. Denildi ki: Bu, Yüce Allah'ın onları kendisiyle özel kıldığı diğer bir nimet türüdür; çünkü bu şeylerle mükellef tutulmak nimetlerin en büyüğü olan cennete ulaştırıcıdır ve nimete ulaştıran şey de nimettir. Bu mîsak, Mûsâ ve diğer peygamberlerinin (aleyhimüsselâm) diliyle onlardan alınan sözdür veya Tevrat'ta onlardan alınan mîsaktır. Mekkî'nin: "O, Yüce Allah'ın onlar babalarının sulbünde zerreler halindeyken kendilerinden aldığı mîsaktır" sözü ise burada zahir bir veche sahip değildir.

لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ على إرادة القول أي قلنا أو قائلين ليرتبط بما قبله وهو إخبار في معنى النهي كقوله تعالى:

{ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz” [ifadesi], kendisinden öncekine bağlanması için sözün takdiri iledir; yani "dedik" veya "diyerek" takdirindedir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibi nehiy (yasaklama) anlamında bir haberdir:

لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ [البقرة: ٢٨٢] وكما تقول: تذهب إلى فلان وتقول له كيت وكيت، وإلى ذلك ذهب الفراء، ويرجحه أنه أبلغ من صريح النهي لما فيه من إيهام أن المنهي كأنه سارع إلى ذلك فوقع منه حتى أخبر عنه بالحال أو الماضي أي ينبغي أن يكون كذلك فلا يرد أن حال المخبر عنه على خلافه وأنه قرأ ابن مسعود «لا تعبدوا» على النهي وأن قُولُوا عطف عليه فيحصل التناسب المعنوي بينهما في كونهما إنشاء، وإن كان يجوز عطف الإنشاء على الإخبار فيما له محل من الإعراب، وقيل: تقديره أن لا تعبدوا، فلما حذف الناصب ارتفع الفعل، ولا يجب الرفع بعد الحذف في مثل ذلك خلافا لبعضهم- وإلى هذا ذهب الأخفش- ونظيره من نثر العرب مره يحفرها ومن نظمها.

{ لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin” [el-Bakara: 282] ve senin: "Falana gidersin ve ona şöyle şöyle dersin" demen gibidir. Ferrâ da bu görüşe gitmiştir; bunu açık nehiyden daha beliğ olması tercih ettirmektedir; zira bunda, nehyedilen kimsenin buna hemen koşup fiilin ondan şimdiki veya geçmiş zaman kipiyle haber verilecek derecede sadır olduğu vehmini verme inceliği vardır; yani böyle olması gerekir; dolayısıyla kendisinden haber verilenin durumunun buna aykırı olduğu itirazı vârit olmaz. İbn Mes'ûd'un nehiy üzere «lâ ta'budû» şeklinde okumuş olması ve { قُولُوا } kavlinin buna atfedilmiş olması, her ikisinin inşâ olmasında aralarında manevi bir tenasüp sağlamaktadır; gerçi i'rabdan mahalli olan yerde inşânın habere atfedilmesi caizdir. Denildi ki: Bunun takdiri "en lâ ta'budû" şeklindedir; nasb edici edat hazfedilince fiil merfû olmuştur; bazılarına muhalif olarak bu gibi yerlerde haziften sonra ref zorunlu değildir; Ahfeş de bu görüşe gitmiştir. Bunun Arap nesrindeki benzeri: "Emir ver ona, onu kazar" ifadesi ve Arap nazmındaki benzeri ise şudur:

ألا أيهذا الزاجري احضر الوغى ... وأن أشهد اللذات هل أنت مخلدي

Ey beni savaşa katılmaktan ve lezzetlere şahit olmaktan meneden adam! Sen beni ebedî mi kılacaksın?

ويؤيد هذا قراءة «أن لا تعبدوا» ويضعفه أن أن لا تحذف قياسا في مواضع ليس هذا منها، فلا ينبغي تخريج الآية عليه، وعلى تخريجها عليه فهو مصدر مؤول بدل من الميثاق أو مفعول به بحذف حرف الجر أي بأن لا أو على

Bunu «en lâ ta'budû» kıraati teyit etmekte, ancak "en" edatının bu kabil olmayan yerlerde kıyasa dayalı olarak hazfedilemeyeceği hususu zayıflatmaktadır. Dolayısıyla ayetin buna göre tevil edilmemesi gerekir. Bu tevil üzerine ise o, mîsaktan bedel olan veya cer harfinin hazfiyle mef'ûlun bih olan müevvel mastardır; yani "bi-en lâ" veya "alâ

أن لا، وقيل: إنه جواب قسم دل عليه الكلام، أي حلفناهم لا تعبدون، أو جواب الميثاق نفسه لأن له حكم القسم، وعليه يخلو الكلام عما مر في وجه رجحان الأول، وقرأ نافع، وابن عامر، وأبو عمرو، وعاصم، ويعقوب- بالتاء- حكاية لما خوطبوا به والباقون- بالياء- لأنهم غيب، وفي الآية حينئذ التفاتان في- لفظ الجلالة- ويعبدون.

en lâ" takdirindedir. Denildi ki: O, kelâmın delalet ettiği bir yeminin cevabıdır; yani "Onlara kulluk etmeyeceksiniz diye yemin ettirdik" demektir. Veya mîsakın kendisinin cevabıdır; çünkü o yemin hükmündedir. Buna göre söz, birincinin tercih sebebi konusunda geçen hususlardan hali olur. Nâfi', İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb muhatap oldukları şeyin hikâyesi olarak [fiili] te ile okumuşlardır. Geriye kalanlar ise gâib oldukları için ye ile okumuşlardır; bu durumda ayette Lafza-i Celâl ve "ya'budûn"da iki iltifat bulunur.

وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً متعلق بمضمر تقديره وتحسنون، أو أحسنوا، والجملة معطوفة على تعبدون وجوّز تعلقه ب إِحْساناً وهو يتعدى بالباء، وإلى أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ [يوسف: ١٠٠] وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ [القصص: ٧٧] ومنع تقدم معمول المصدر عليه مطلقا ممنوع، ومن المعربين من قدر استوصوا ف «بالوالدين» متعلق به و «إحسانا» مفعوله، ومنهم من قدر ووصيناهم فإحسانا مفعول لأجله، والوالدان تثنية والد لأنه يطلق على الأب والأم أو تغليب بناء على أنه لا يقال إلا للأب كما ذهب إليه الحلبي، وقد دلت الآية على الحث ببر الوالدين وإكرامهما، والآيات والأحاديث في ذلك كثيرة، وناهيك احتفالا بهما أن الله عز اسمه قرن ذلك بعبادته.

{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ana-babaya da iyilik edin” [ifadesi], takdiri "ve tuhsinûne" (iyilik edersiniz) veya "ahsinû" (iyilik edin) olan gizli bir fiile müteallıktır; cümle "ta'budûn" üzerine matuftur. { إِحْساناً } kelimesine müteallık olması da caiz görülmüştür ki bu fiil bâ ile ve { أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ } “Beni zindandan çıkardığı zaman bana iyilik etti” [Yûsuf: 100] ve { وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” [el-Kasas: 77] ayetlerinde olduğu gibi ilâ ile müteaddi olur. Mastarın ma'mûlünün mutlak olarak onun önüne geçmesinin menedilmesi ise kabul edilmemiştir. İ'rab yapanlardan bazıları "istevsû" takdir etmiş, "bi'l-vâlideyni" ifadesini ona bağlamış ve "ihsânen"i de onun mef'ûlü saymışlardır. Bazıları ise "ve vassaynâhum" takdir etmiş ve "ihsânen"i mef'ûlün lieclih kılmıştır. Vâlideyn, hem anneye hem babaya ıtlak olunduğu için vâlidin tesniyesidir; yahut Halebî'nin benimsediği üzere sadece baba için kullanılacağı esasına dayanarak tağlib yoluyladır. Ayet, ana-babaya iyilik etmeye ve onlara ikramda bulunmaya teşvike delalet etmiştir. Bu husustaki ayetler ve hadisler pek çoktur; Allah'ın -ismi yüce olsun- bunu kendi ibadetiyle birlikte zikretmesi onlara gösterilen ihtimam olarak sana yeter!

وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ عطف على «الوالدين» والْقُرْبى مصدر كالرجعى- والألف- فيه للتأنيث وهي قرابة الرحم والصلب. وَالْيَتامى وزنه فعالى- وألفه- للتأنيث، وهو جمع يتيم كنديم وندامى، ولا ينقاس، ويجمع على أيتام. واليتم أصل معناه الانفراد، ومنه الدرة اليتيمة، وقال ثعلب: الغفلة، وسمي اليتيم يتيما لأنه يتغافل عن بره، وقال أبو عمرو: الإبطاء لإبطاء البر عنه، وهو في الآدميين من قبل الآباء- ولا يتم بعد بلوغ- وفي البهائم من قبل الأمهات، وفي الطيور من جهتهما. وحكى الماوردي أنه يقال في الآدميين لمن فقدت أمه أيضا- والأول هو المعروف وَالْمَساكِينِ جمع مسكين على وزن مفعيل مشتق من السكون، كأن الحاجة أسكنته- فالميم- زائدة كمحضر من الحضور، وروي تمسكن فلان- والأصح تسكن أي صار مسكينا- والفرق بينه وبين الفقير معروف- وسيأتي إن شاء الله تعالى- وقد جاء هذا الترتيب اعتناء بالأوكد فالأوكد، فبدأ ب بِالْوالِدَيْنِ إذ لا يخفى تقدمهما على كل أحد في الإحسان إليهما، ثم ب ذِي الْقُرْبى لأن صلة الأرحام مؤكدة، ولمشاركة بِالْوالِدَيْنِ في القرابة وكونهما منشأ لها وقد ورد في الأثر أن الله تعالى خاطب الرحم فقال: أنت الرحم وأنا الرحمن أصل من وصلك وأقطع من قطعك ثم باليتامى لأنهم لا قدرة لهم تامة على الاكتساب،

{ وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } “Yakınlara, yetimlere ve yoksullara da” [ifadesi] "el-vâlideyni" üzerine matuftur. Kurbâ, ruc'â gibi bir mastardır; buradaki elif müenneslik içindir ve o rahim ile nesep yakınlığıdır. Yetâmâ, feâlâ veznindedir; elifi müenneslik içindir; nedîm ve nedâmâ gibi yetîm kelimesinin kıyasa dayanmayan çoğuludur ve eytâm şeklinde de çoğulu yapılır. Yetimliğin asıl anlamı yalnız kalmaktır; eşsiz inciye durretün yetîmetün denilmesi bundandır. Sa'leb: "Gaflettir; yetime, ona iyilik etmekten gaflet edildiği için bu isim verilmiştir" demiştir. Ebû Amr ise: "İyiliğin gecikmesinden dolayı gecikmektir" demiştir. İnsanlarda babalar cihetindendir -bülûğdan sonra yetimlik yoktur-, hayvanlarda anneler cihetindendir, kuşlarda ise her iki cihettendir. Mâverdî, insanlarda annesini kaybedene de yetim denildiğini rivayet etmiştir; ancak birincisi meşhur olandır. Mesâkîn, mef'îl vezninde miskîn kelimesinin çoğuludur; sükûn kökünden türemiştir; sanki ihtiyaç onu hareketsiz kılmış gibidir. Buradaki mîm, huzûr kökünden gelen mahdar kelimesindeki gibi zaiddir. Falanca "temeskene" rivayet edilmiştir; daha sahih olanı ise "tesekkene" yani miskin oldu şeklindedir. Onunla fakir arasındaki fark bilinmektedir ve inşâallahu teâlâ gelecektir. Bu tertip en kuvvetliden daha az kuvvetliye doğru bir önem sırasıyla gelmiştir; nitekim { بِالْوالِدَيْنِ } ile başlanmıştır, zira onlara iyilik etmede herkesin önünde geldikleri açıktır; sonra { ذِي الْقُرْبى } gelmiştir, çünkü akrabalık bağını gözetmek pek tekitlidir ve akrabalıkta { بِالْوالِدَيْنِ } ile ortaklığı ve anne-babanın onun menşei olması sebebiyledir. Nitekim eserde Yüce Allah'ın rahime (akrabalık bağına) hitap ederek: "Sen rahimsin, ben de Rahmân'ım; seni gözeteni gözetirim, seni koparanı koparırım" buyurduğu rivayet edilmiştir. Sonra yetimler zikredilmiştir; çünkü onların kazanç elde etmeye tam güçleri yoktur.

وقد جاء «أنا وكافل اليتيم في الجنة كهاتين»

Nitekim «Ben ve yetimi gözeten kimse cennette şu ikisi gibiyiz» buyrulmuş,

وأشار ﷺ إلى السبابة والوسطى وتأخرت درجة الْمَساكِينِ لأن المسكين يمكنه أن يتعهد نفسه بالاستخدام ويصلح معيشته مهما أمكن بخلاف اليتيم- فإنه لصغره لا ينتفع به- ويحتاج إلى من ينفعه، وأفرد ذِي الْقُرْبى - كما في البحر- لأنه أريد به الجنس، ولأن إضافته إلى المصدر يندرج فيه كل ذي قرابة، وكأن فيه إشارة إلى أن ذوي القربى- وإن كثروا- كشيء واحد لا ينبغي أن يضجر من الإحسان إليهم وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً أي قولا حسنا- سماه به للمبالغة- وقيل: هو لغة في الحسن كالبخل والبخل والرشد والرشد، والعرب والعرب، والمراد قولوا لهم القول الطيب وجاوبوهم بأحسن ما يحبون- قاله أبو العالية- وقال سفيان الثوري: مروهم بالمعروف وانهوهم عن المنكر، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: قولوا لهم لا إله إلا الله مروهم بها، وقال ابن جريج: أعلموهم بما في كتابكم من صفة رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم- وقول أبي العالية في المرتبة العالية- والظاهر أن هذا الأمر من جملة الميثاق المأخوذ على بني إسرائيل: ومن قال: إن المخاطب به الأمة وهو محكم أو منسوخ بآية السيف أو إن لناس مخصوص بصالحي المؤمنين إذ لا يكون القول الحسن مع الكفار والفساق لأنا أمرنا بلعنهم وذمهم ومحاربتهم فقد أبعد- وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب «حسنا» - بفتحتين- وعطاء وعيسى- بضمتين- وهي لغة الحجاز وأبو

ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem işaret parmağı ile orta parmağını göstermiştir. { الْمَساكِينِ } kelimesinin derecesi geride kalmıştır; çünkü miskin hizmet ederek kendi geçimini sağlamaya ve elinden geldiğince maişetini düzeltmeye güç yetirebilir, yetim ise böyle değildir; zira o küçüklüğünden ötürü kendisinden istifade edilemez ve kendisine fayda sağlayacak birine muhtaçtır. el-Bahr'da belirtildiği üzere { ذِي الْقُرْبى } tekil getirilmiştir; çünkü bununla cins kastedilmiştir ve onun mastara izafeti her akraba sahibini içine alır; sanki bunda akrabaların ne kadar çok olurlarsa olsunlar tek bir şey gibi olduklarına ve onlara iyilik etmekten bıkılmaması gerektiğine bir işaret vardır. { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara da güzel söz söyleyin” yani güzel bir söz söyleyin; mübalağa için onu doğrudan güzellikle isimlendirmiştir. Bir görüşe göre: Buhl ve bahl, rüşd ve reşed, 'urb ve 'arab kelimelerinde olduğu gibi hüsn kelimesinin bir lehçesidir. Murad ise onlara güzel söz söylemeniz ve sevdikleri en güzel şekilde onlara cevap vermenizdir; bunu Ebü'l-Âliye söylemiştir. Süfyân es-Sevrî: "Onlara iyiliği emredin, onları kötülükten nehyedin" demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Onlara lâ ilâhe illallâh deyin ve bunu onlara emredin" demiştir. İbn Cüreyc: "Kitabınızdaki Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vasfını onlara bildirin" demiştir; Ebü'l-Âliye'nin sözü ise en yüksek mertebededir. Zahir olan odur ki bu emir, İsrâiloğullarından alınan mîsakın cümlelerindendir. Muhatabın bu ümmet olduğunu ve hükmünün muhkem bulunduğunu veya kılıç ayetiyle neshedildiğini, yahut insanlardan muradın sâlih müminler olduğunu, zira kâfirlere ve fâsıklara lânet etmek, onları kınamak ve onlarla savaşmakla emrolunduğumuz için onlara güzel söz söylenemeyeceğini ileri süren kimse haktan uzaklaşmıştır. Hamza, Kisâî ve Ya'kûb iki fetha ile «hasenen», Atâ ve Îsâ ise iki damme ile «husunen» şeklinde okumuşlardır ki bu Hicaz lehçesidir. Ebû

طلحة بن مصرف «حسنى» على وزن فعلى، واختلف في وجهه فقيل: هو مصدر كرجعى، واعترضه أبو حيان بأنه غير مقيس لم يسمع فيه، وقيل: هو صفة كحبلى أي مقالة أو كلمة «حسنى» وفي الوصف بها وجهان «أحدهما» أن تكون باقية على أنها للتفضيل واستعمالها بغير الألف واللام والإضافة للمعرفة نادر وقد جاء ذلك في الشعر كقوله:

Talha bin Musarrif ise fu'lâ vezninde «hüsnâ» şeklinde okumuştur. Bunun yönü hakkında ihtilaf edilmiştir; denildi ki ruc'â gibi bir mastardır; Ebû Hayyân buna kıyassız olduğu ve bu konuda işitilmediği gerekçesiyle itiraz etmiştir. Denildi ki hublâ gibi bir sıfattır; yani "güzel bir söz veya kelime" demektir. Onunla sıfat yapılmasında iki vecih vardır: Birincisi, tafdîl için olma özelliğini korumasıdır; elif-lamsız ve marifeye izafetsiz kullanımı nadirdir, ancak şiirde şu beyitteki gibi vârit olmuştur:

وإن دعوت إلى جلى ومكرمة ... يوما كرام سراة الناس فادعينا

Bir gün insanlığın önde gelen şereflilerini büyük bir işe ve ikrama çağırırsan bizi çağır.

«وثانيهما» أن تجرد عن التفضيل فتكون بمعنى- حسنة- كما قالوا ذلك في «يوسف أحسن إخوته» وقرأ الجحدري «إحسانا» على أنه مصدر أحسن الذي همزته للصيرورة كما تقول: أعشبت الأرض إعشابا أي صارت ذا عشب وحينئذ نعت لمصدر محذوف أي قولا ذا حسن وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ أراد سبحانه بهما افرض عليهم في ملتهم لأنه حكاية لما وقع في زمان موسى ﵇ وكانت زكاة أموالهم- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قربانا تهبط إليها نار فتحملها- وكان ذلك علامة القبول- وما لا تفعل النار به كذلك كان غير متقبل، والقول بأن المراد بهما هذه الصلاة وهذه الزكاة المفروضتان علينا، والخطاب لمن بحضرة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم من أبناء اليهود لا غير، والأمر بهما كناية عن الأمر بالإسلام، أو للإيذان بأن الكفار مخاطبون بالفروع أيضا ليس بشيء كما لا يخفى ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ أي أعرضتم عن الميثاق ورفضتموه. وثُمَّ للاستبعاد أو لحقيقة التراخي فيكون توبيخا لهم بالارتداد بعد الانقياد مدة مديدة وهو أشنع من العصيان من الأول، وقد ذكر بعض المحققين أنه إذا جعل ناصب الظرف خطابا له صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين فهذا التفات إلى خطاب بني إسرائيل جميعا بتغليب أخلافهم على أسلافهم لجريان ذكرهم كلهم حينئذ على نهج الغيبة، فإن الخطابات السابقة للأسلاف محكية بالقول المقدر قبل لا تعبدون كأنهم استحضروا عند ذكر جناياتهم فنعيت عليهم- وإن جعل خطابا لليهود المعاصرين- فهذا تعميم للخطاب بتنزيل الأسلاف منزلة الأخلاف كما أنه تعميم للتولي بتنزيل الأخلاف منزلة الأسلاف للتشديد في التوبيخ، وقيل: الالتفات إنما يجيء على قراءة لا يعبدون بالغيبة، وأما على قراءة الخطاب- فلا التفات- ومن الناس من جعل هذا الخطاب خاصا بالحاضرين في زمنه ﵊ وما تقدم خاصا بمن تقدم، وجعل الالتفات على القراءتين لكنه بالمعنى الغير المصطلح عليه أن كون الالتفات بين خطابين لاختلافهما لم يقل به أهل المعاني- لكنه وقع مثله في كلام بعض الأدباء- وما ذكرناه من التغليب أولى وأحرى خلافا لمن التفت عنه.

İkincisi ise, tafdîlden tecrit edilerek «Yûsuf kardeşlerinin en güzelidir» sözlerinde söyledikleri gibi "hasene" (güzel) anlamında olmasıdır. Cahderî, hemzesi sayrûret (oluş) için olan ahsene fiilinin mastarı olarak «ihsânen» şeklinde okumuştur; nitekim yer otlu hale geldiğinde "a'şebeti'l-ardu i'şâben" dersin; bu durumda mahzuf bir mastarın sıfatı olur, yani "güzellik sahibi bir söz" demektir. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” Allah Subhânehu bununla onların dinlerinde kendilerine farz kılınanları kastetmiştir; çünkü bu Mûsâ aleyhisselâm zamanında vuku bulan şeyin hikâyesidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onların mallarının zekâtı bir kurbandı; üzerine gökten bir ateş iner ve onu alırdı, bu da kabulün alametiydi; ateşin böyle yapmadığı şey ise kabul edilmemiş sayılırdı. Bundan muradın bize farz kılınan şu namaz ile şu zekât olduğu, hitabın da sadece Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in huzurundaki Yahudi çocuklarına yönelik bulunduğu ve ikisinin emredilmesinin İslam'a davetten kinaye olduğu yahut kâfirlerin de fer'î hükümlerle muhatap kılındıklarını bildirmek için olduğu yönündeki söz ise gizli olmadığı üzere kayda değer değildir. { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” yani mîsaktan yüz çevirip onu reddettiniz. Sümme edatı ya vukuunun akıldan uzaklığı yahut zaman içindeki gerçek gecikme (terâhî) içindir; bu durumda uzun bir süre itaat ettikten sonra irtidat ettikleri için onları azarlama olur ki bu, baştan beri isyan etmekten daha çirkindir. Bazı muhakkikler şöyle belirtmiştir: Şayet zarfın âmili Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ve müminlere yönelik bir hitap kılınırsa, bu durumda hepsinin zikri gâib sîgası üzere cereyan ettiği için sonrakileri öncekilere tağlib ederek İsrâiloğullarının tamamına hitaba yönelen bir iltifat olur; zira geçmişteki hitaplar, sanki cinayetleri zikredilirken huzura getirilmişler ve yüzlerine vurulmuş gibi "lâ ta'budûne"den önceki mukadder kavil ile hikâye edilmiştir. Şayet çağdaş Yahudilere hitap kılınırsa, bu da kınamada şiddeti artırmak maksadıyla sonrakileri öncekilerin yerine koyarak yüz çevirmeyi umumileştirdiği gibi öncekileri de sonrakilerin yerine koyarak hitabı umumileştirmektir. Denildi ki: İltifat ancak gâib sîgasıyla olan "lâ ya'budûne" kıraatinde söz konusu olur; hitap kıraatinde ise iltifat yoktur. İnsanlardan bazıları bu hitabı onun aleyhisselâm asrındaki hazır bulunanlara, öncekileri ise geçmiştekilere tahsis etmiş ve her iki kıraatte de iltifat olduğunu söylemiştir; ancak bu, terimleşmiş olmayan anlamdadır. Çünkü aralarındaki farklılıktan ötürü iki hitap arasında iltifat bulunacağını beyan ehli söylememiştir; ancak bazı ediplerin kelâmında benzeri vuku bulmuştur. Bizim zikrettiğimiz tağlib ise bundan yüz çevirenlere muhalif olarak daha evlâ ve daha uygundur.

إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وهم من الأسلاف من أقام اليهودية على وجهها قبل النسخ، ومن الأخلاف من أسلم كعبد الله بن سلام وأضرابه فالقلة في عدد الأشخاص، وقول ابن عطية: إنه يحتمل أن تكون في الإيمان أي لم يبق حين عصوا وكفر آخرهم بمحمد ﷺ إلا إيمان قليل إذ لا ينفعهم لا يقدم عليهم إلا القليل ممن لم يعط فهما في الألفاظ العربية، وروي عن أبي عمرو وغيره رفع قليل والكثير المشهور في أمثال ذلك النصب لأن ما قبله موجب، واختلفوا في تخريج الرفع فقيل: إن المرفوع تأكيد للضمير أو بدل منه، وجاز لأن تَوَلَّيْتُمْ في معنى النفي أي لم يفوا،

{ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } “İçinizden pek azı müstesna” Bunlar, geçmiştekilerden neshten önce Yahudiliği gereği gibi ikâme edenler, sonrakilerden ise Abdullah bin Selâm ve benzerleri gibi Müslüman olanlardır; dolayısıyla azlık şahısların sayısındadır. İbn Atıyye'nin: "İmanda olması da muhtemeldir; yani onlar isyan edip sonuncuları da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiğinde kendilerine fayda vermeyen az bir imandan başkası kalmamıştır" şeklindeki sözüne ancak Arapça lafızlar konusunda kendisine anlayış verilmeyen pek az kimse cüret eder. Ebû Amr ve başkalarından "kalîlun"un ref ile okunduğu rivayet edilmiştir; bu gibi yerlerde meşhur ve yaygın olan nasbdır, çünkü kendisinden önceki kelâm müsbettir. Merfû oluşun tahrîcinde ihtilaf ettiler; denildi ki: Merfû olan kelime zamirin tekitidir veya ondan bedeldir; bu da { تَوَلَّيْتُمْ } kavlinin nefy manasında olması yani "ahde vefa göstermediler" anlamında bulunması sebebiyle caiz olmuştur.

وقد خرج غير واحد قوله: ﷺ فيما صح على الصحيح: «العالمون هلكى إلا العالمون، والعالمون هلكى إلا العاملون، والعاملون هلكى إلا المخلصون، والمخلصون على خطر»

Nitekim pek çok âlim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en sahih rivayette sabit olan şu hadisini buna göre açıklamıştır: «Âlimler helak olmuştur, amel edenler müstesna; amel edenler helak olmuştur, ihlaslılar müstesna; ihlaslılar ise büyük bir tehlike üzerindedir.»

وقول الشاعر:

Şairin şu sözünü de:

وبالصريمة منهم منزل خلق ... عاف تغير إلا النوء والوتد

Ve Sarîme'de onlardan geriye kalan, izleri silinmiş eski bir konak yeri vardır; yağmur ve çadır kazığı hariç [her şey] değişip gitmiştir.

على ذلك، وقول أبي حيان إنه ليس بشيء إذ ما من إثبات إلا ويمكن تأويله بنفي فيلزم جواز قام القوم إلا زيد بالرفع على التأويل والإبدال- ولم يجوزه النحويون- ليس بشيء كما لا يخفى، وقيل: إن إِلَّا صفة بمعنى غير ظهر إعرابها فيما بعدها، وقد عقد سيبويه لذلك بابا في كتابه فقال: هذا باب ما يكون فيه إلا وما بعدها وصفا بمنزلة غير ومثل، وذكر من أمثلة هذا الباب لو كان معنا رجل إلا زيد لغلبنا لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] وقوله:

Buna göre tevil etmişlerdir. Ebû Hayyân'ın: "Bu bir şey değildir; zira hiçbir müspet cümle yoktur ki nefy ile tevil edilebilmesin; bu durumda tevil ve bedel yoluyla 'kâme'l-kavmu illâ Zeydün' ifadesinin ref ile caiz olması gerekir ki nahivciler buna cevaz vermemiştir" şeklindeki sözü gizli olmadığı üzere bir şey değildir. Denildi ki: { إِلَّا } kelimesi "ğayr" manasında bir sıfattır ve irabı kendisinden sonraki kelimede zahir olmuştur. Sîbeveyhi kitabında buna bir bab ayırmış ve şöyle demiştir: "Bu, illâ ve sonrasının ğayr ve misl konumunda sıfat olduğu babdır." Bu babın örneklerinden şunu zikretmiştir: "Yanımızda Zeyd'den başka bir adam olsaydı galip gelirdik" ve { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilâhlar olsaydı ikisi de fesada uğrardı” [el-Enbiyâ: 22] ayetidir. Şairin şu sözü de böyledir:

أينخت فألقت بلدة فوق بلدة ... قليل بها الأصوات إلا بغامها

Çöktü de bir beldenin üstüne bir belde bıraktı; onda böğürmesinden başka sesler pek azdır.

وخرج جمع جميع ما سلف على هذا، وفيه أن ذلك فيما نحن فيه لا يستقيم إلا على مذهب ابن عصفور حيث ذهب إلى أن الوصف ب إِلَّا يخالف الوصف بغيرها من حيث إنه يوصف بها النكرة والمعرفة، والظاهر والمضمر وأما على مذهب غيره- وهو ابن شاهين- بالنسبة إليه من أنه لا يوصف بها إلا إذا كان الموصوف نكرة أو معرفة- بلام الجنس- فلا، والمبرد يشترط في الوصف بها صلاحية البدل في موضعه وقيل: إنه مبتدأ خبره محذوف أي لم يقولوا- ولا يرد عليه شيء مما تقدم- إلا أن فيه كلاما سنذكره إن شاء الله تعالى عند قوله تعالى: إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ [الأعراف: ١١] وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ جملة معترضة أي وأنتم قوم عادتكم الإعراض والتولي عن المواثيق، ويؤخذ كونه عادتهم من الاسمية الدالة على الثبوت، وقيل: حال مؤكدة- والتولي والإعراض شيء واحد- ويجوز فصل الحال المؤكدة- بالواو- عند المحققين وفرق بعضهم بين التولي والإعراض بأن الأول قد يكون لحاجة تدعو إلى الانصراف مع ثبوت العقد والإعراض هو الانصراف عن الشيء بالقلب، وقيل: إن التولي أن يرجع عوده إلى بدئه، والإعراض أن يترك المنهج ويأخذ في عرض الطريق والمتولي أقرب أمرا من المعرض لأنه متى عزم سهل عليه العود إلى سلوك المنهج والمعرض حيث ترك المنهج واحد في عرض الطريق يحتاج إلى طلب منهجه فيعسر عليه العود إليه. ومن الناس من جوز أن يكون معرضون على ظاهره، والجملة حال مقيدة أي لم يتول القليل وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ عنهم ساخطون لهم فيكون وفي ذلك مزيد توبيخ لهم ومدحا للقليل- فهو بعيد- كالقول بأنها مقيدة ومتعلق التولي والإعراض مختلف أي توليتم على المضي في الميثاق وأعرضتم عن اتباع هذا النبي ﷺ. وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ على نحو ما سبق في لا تَعْبُدُونَ والمراد أن لا يتعرض بعضكم بعضا بالقتل والإجلاء وجعل قتل الرجل غيره قتل نفسه لاتصاله نسبا أو دينا، أو لأنه يوجبه قصاصا، ففي الآية مجاز، إما في ضمير- كم- حيث عبر به عمن يتصل به أو في تَسْفِكُونَ حيث أريد به ما هو سبب السفك. وقيل: معناه لا ترتكبوا ما يبيح سفك دمائكم وإخراجكم من دياركم، أو لا تفعلون ما يرديكم ويصرفكم عن لذات الحياة الأبدية فإنه القتل في الحقيقة ولا تقترفوا ما تمنعون به عن الجنة التي هي داركم، وليس النفي في الحقيقة جلاء الأوطان بل البعد من رياض الجنان ولعل ما يساعده سياق النظم الكريم هو الأول. و «الدماء» جمع دم معروف وهو محذوف- اللام- وهي- ياء- عند بعض لقوله:

Bir grup âlim geçmiş olanların tamamını buna göre tevil etmiştir. Ancak bizim bahsimizde bu durum, İbn Usfûr'un mezhebine göre müstakim olur; zira o, { إِلَّا } ile sıfat yapmanın diğerleriyle sıfat yapmaktan farklı olarak nekrenin ve marifenin, zahirin ve zamirin onunla sıfatlanabileceği görüşündedir. Başkasının -ona nispetle İbn Şâhin'in- mevsuf ancak nekre veya cins lâmı ile marife olduğunda sıfat yapılabileceği mezhebine göre ise caiz değildir. Müberred ise onunla sıfat yapılmasında kendi yerinde bedel olabilme elverişliliğini şart koşar. Denildi ki: O, haberi mahzuf bir mübtedadır; yani "demediler" takdirindedir; buna daha önce geçenlerden hiçbiri itiraz olarak gelmez; ancak bunda, Yüce Allah'ın { إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “İblis hariç; o secde edenlerden olmadı” [el-A'râf: 11] kavlinde inşâallahu teâlâ zikredeceğimiz bir bahis vardır. { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Ve siz hâlâ yüz çeviren kimselersiniz” cümlesi ara cümledir (mu'tarıza); yani siz âdeti mîsaklardan yüz çevirmek ve kaçınmak olan bir topluluksunuz demektir. Bunun onların âdeti olduğu sübûta delalet eden isim cümlesinden anlaşılır. Denildi ki: Bu tekid edici bir haldir; yüz çevirme (tevellî) ile yüz çevirme (i'râz) aynı şeydir; tekit edici halin muhakkik âlimlere göre vâv ile ayrılması caizdir. Bazıları ise tevellî ile i'râzı şöyle ayırt etmiştir: Birincisi bazen ahit sabit kalmakla birlikte geri dönmeyi gerektiren bir ihtiyaç sebebiyle olabilir; i'râz ise bir şeyden kalben yüz çevirmektir. Denildi ki: Tevellî, kişinin başladığı yere geri dönmesidir; i'râz ise yolu tamamen terk edip yolun enine sapmasıdır; dolayısıyla tevellî eden kimsenin işi i'râz edenden daha yakındır, çünkü azmettiği zaman yola geri dönmesi kolay olur; i'râz eden ise yolu bırakıp yolun enine saptığı için yolunu aramaya muhtaç olur ve ona dönmesi zorlaşır. İnsanlardan bazıları "mu'ridûn" kelimesinin zahiri üzere olmasını caiz görmüşlerdir; buna göre cümle mukayyet bir haldir; yani o az kimse yüz çevirmedi, { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “siz ise onlardan yüz çevirmiş, onlara öfkelenmiş vaziyettesiniz”; bu durumda onlar için kınamada fazlalık, o az kimse için ise bir övgü bulunur; fakat bu uzaktır; tıpkı onun mukayyet olup tevellî ve i'râzın müteallakının farklı olduğu, yani mîsakı yerine getirmekten yüz çevirdiniz ve bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaktan yüz çevirdiniz şeklindeki söz gibi. { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } “Hani sizden: 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz ve birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin söz almıştık” [ifadesi], { لا تَعْبُدُونَ } kavlinde geçen usul üzeredir. Murad, birinizin diğerine öldürme ve yurtlarından çıkarma yoluyla sataşmamasıdır. Kişinin başkasını öldürmesi, nesep veya din bağı sebebiyle yahut kısası gerektirdiği için kendi nefsini öldürmesi gibi kılınmıştır; dolayısıyla ayette mecaz vardır; ya kendisiyle irtibatlı olan kimseden kinaye olarak -küm- zamirinde, ya da akıtmanın sebebi olan şey kastedildiği için { تَسْفِكُونَ } fiilindedir. Denildi ki: Bunun anlamı kanlarınızın dökülmesini ve yurtlarınızdan çıkarılmanızı mubah kılacak şeyleri irtikâp etmeyin demektir; yahut sizi helak edecek ve ebedî hayatın lezzetlerinden alıkoyacak şeyleri yapmayın, çünkü gerçekte öldürme budur; ve sizin yurdunuz olan cennetten menedilmenize sebep olacak şeyleri işlemeyin demektir; zira hakikatte sürgün vatanlardan çıkarılma değil cennet bahçelerinden uzaklaşmaktır; ne var ki kerîm nazmın akışının desteklediği vecih birincisidir. "Dima" kelimesi bilinen kanın (dem) çoğuludur; lâm harfi hazfedilmiştir; şu beyit sebebiyle bazılarına göre o yâ harfidir:

جرى الدميان بالخبر اليقين

İki damla kan kesin haberle akıp gitti.

وواو- عند آخرين لقولهم دموان ووزنه فعل أو فعل، وقد سمع مقصورا وكذا مشددا، وقرأ طلحة وشعيب «تسفكون» - بضم الفاء- وأبو نهيك- بضم التاء وفتح السين وكسر الفاء مشددة- وابن أبي إسحاق كذلك إلا أنه سكن السين وخفف الفاء ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ أي بالميثاق واعترفتم بلزومه خلفا بعد سلف فالإقرار ضد الجحد ويتعدى- بالباء- قيل ويحتمل أنه بمعنى إبقاء الشيء على حاله من غير اعتراف به- وليس بشيء- إذ لا يلائمه حينئذ وَأَنْتُمْ

"Demevân" dedikleri için diğerlerine göre ise vâv harfidir; vezni fa'al veya fi'ldir; maksûr olarak da şeddeli olarak da işitilmiştir. Talha ve Şuayb fâ'nın dammesiyle «tesfukûne», Ebû Nuhayk te'nin dammesi, sîn'in fethası ve fâ'nın şeddeli kesresiyle «tüseffikûne», İbn Ebî İshâk da aynı şekilde ancak sîn'i sakin ve fâ'yı şeddesiz olarak okumuştur. { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar ettiniz” yani nesilden nesile mîsakı ve onun gerekliliğini itiraf ettiniz. İkrar inkârın zıddıdır ve bâ harfiyle müteaddi olur. Denildi ki: İtiraf etmeksizin bir şeyi hali üzere bırakmak manasında olması da muhtemeldir; fakat bu bir şey değildir, zira bu takdirde { وَأَنْتُمْ }

تَشْهَدُونَ

{ تَشْهَدُونَ } “şahitlik ediyordunuz” kavli buna uymaz.

حال مؤكدة رافعة احتمال أن يكون الإقرار ذكر أمر آخر لكنه يقتضيه، ولا يجوز العطف لكمال الاتصال ولا الاعتراض إذ ليس المعنى وأنتم عادتكم الشهادة بل المعنى على التقييد وقيل: وأنتم أيها الموجودون تشهدون على إقرار أسلافكم فيكون إسناد الإقرار إليهم مجازا، وضعف بأن يكون حينئذ استبعاد القتل والإجلاء منهم مع أن أخذ الميثاق والإقرار كان من أسلافهم لاتصالهم بهم نسبا ودينا بخلاف ما إذا اعتبر نسبة الإقرار إليهم على الحقيقة فإنه يكون بسبب إقرارهم وشهادتهم- وهو أبلغ في بيان قبيح صنيعهم- وادعى بعضهم أن «الأظهر» أن المراد أقررتم حال كونكم شاهدين على إقراركم بأن شهد كل أحد على إقرار غيره كما هو طريق الشهادة ولا يخفى انحطاط المبالغة حينئذ.

İkrarın, onu gerektiren başka bir hususun zikri olması ihtimalini ortadan kaldıran tekit edici bir haldir. Tam irtibattan dolayı atıf caiz olmadığı gibi itiraz (ara cümle) olması da caiz değildir; zira mana sizin âdetiniz şahitliktir demek değildir, bilakis mana kayıtlandırma üzeredir. Denildi ki: Siz ey hazır bulunanlar, atalarınızın ikrarına şahitlik ediyorsunuz; dolayısıyla ikrarın onlara isnadı mecaz olur. Bu görüş şu sebeple zayıf bulunmuştur: Bu durumda mîsak alma ve ikrar etme nesep ve din cihetiyle kendilerine bağlı olan atalarından sadır olduğu halde, öldürme ve sürgün etmenin kendilerinden uzak görülmesi gerekir; halbuki ikrarın hakikat üzere kendilerine nispet edilmesi kabul edildiğinde bu, onların kendi ikrarları ve şahitlikleri sebebiyle olur ki bu da onların çirkin fiillerini beyan etmede daha beliğdir. Bazıları ise en zahir olanın, şahitliğin usulü olduğu üzere her birinin diğerinin ikrarına şahitlik etmesi suretiyle ikrarınıza şahitler olduğunuz halde ikrar ettiniz manası olduğunu iddia etmiştir; ancak bu durumda mübalağanın düşeceği gizli değildir.

ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ نزلت- كما في البحر- في بني قينقاع وبني قريظة وبني النضير من اليهود، كان بنو قينقاع أعداء بني قريظة، وكانت الأوس حلفاء بني قينقاع، والخزرج حلفاء بني قريظة، والنضير والأوس والخزرج إخوان، وبنو قريظة والنضير إخوان- ثم افترقوا- فصارت بنو النضير حلفاء الخزرج، وبنو قريظة حلفاء الأوس، فكانوا يقتتلون ويقع منهم ما قص الله تعالى، فعيرهم الله تعالى بذلك. وثُمَّ للاستبعاد في الوقوع- لا للتراخي في الزمان- لأنه الواقع في نفس الأمر- كما قيل به- وأَنْتُمْ مبتدأ، وهؤُلاءِ خبره على معنى أَنْتُمْ بعد ذلك المذكور من الميثاق والإقرار والشهادة هؤُلاءِ الناقضون، كقولك: أنت ذلك الرجل الذي فعل كذا، وكان مقتضى الظاهر، ثُمَّ أَنْتُمْ بعد ذلك التوكيد في الميثاق نقضتم العهد ف تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ إلخ أي صفتكم الآن غير الصفة التي كنتم عليها، لكن أدخل هؤُلاءِ وأوقع خبرا ليفيد أن الذي تغير هو الذات نفسها نعيا عليهم لشدة وكادت الميثاق ثم تساهلهم فيه وتغيير الذات فهم من وضع اسم الإشارة الموضوع للذات موضع الصفة لا من جعل ذات واحد في خطاب واحد مخاطبا وغائبا، وإلا لفهم ذلك من نحو بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [النمل: ٥٥] أيضا. وصح الحمل مع اعتبار التغير لأنه ادعائي- وفي الحقيقة واحد- وعدوا حضورا مشاهدين باعتبار تعلق العلم بما أسند إليهم من الأفعال المذكورة سابقا وغيبا باعتبار عدم تعلق العلم بهم لما سيحكى عنهم من الأفعال بعد، لا لأن المعاصي توجب الغيبة عن غير الحضور إذ المناسب حينئذ الغيبة في تَقْتُلُونَ وَتُخْرِجُونَ قاله الساليكوتي، وتَقْتُلُونَ إما حال والعامل فيه معنى الإشارة أو بيان كأنه لما قيل ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ قالوا كيف نحن فجيء ب تَقْتُلُونَ تفسيرا له، ويحتمل أن تجعل مفسرة لها من غير تقدير سؤال، وذهب ابن كيسان وغيره إلى أن أَنْتُمْ مبتدأ وتَقْتُلُونَ الخبر وهؤُلاءِ تخصيص للمخاطبين لما نبهوا على الحال التي هم عليها مقيمون فيكون إذ ذاك منصوبا بأعني وفيه أن النحاة نصوا على أن التخصيص لا يكون بأسماء الإشارة ولا بالنكرة والمستقر من لسان العرب أنه يكون بأيتها كاللهم اغفر لنا أيتها العصابة وبالمعرف- باللام- كنحن العرب أقرى الناس للضيف- أو الإضافة كنحن معاشر الأنبياء لا نورث- وقد يكون بالعلم- كبنا تميما نكشف الضبابا. وأكثر ما يأتي بعد ضمير متكلم- وقد يجيء بعد ضمير المخاطب- كبك الله نرجو الفضل، وقيل: هؤُلاءِ تأكيد لغوي «لأنتم» فهو إما بدل منه أو عطف بيان عليه وجعله من التأكيد اللفظي بالمرادف توهم، والكلام على هذا خال عن تلك النكتة، وقيل: هؤلاء بمعنى الذين والجملة صلته

{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki kendinizi öldürüyorsunuz” kavli, el-Bahr'da [belirtildiği] üzere, Yahudilerden Benî Kaynukâ, Benî Kurayza ve Benî Nadîr hakkında inmiştir. Benî Kaynukâ, Benî Kurayza'nın düşmanıydı; Evs [kabilesi] Benî Kaynukâ'nın, Hazrec [kabilesi de] Benî Kurayza'nın müttefiki idi. Nadîr, Evs ve Hazrec kardeş idiler; Benî Kurayza ile Nadîr de kardeştiler. Sonra ayrıldılar; Benî Nadîr Hazrec'in, Benî Kurayza da Evs'in müttefiki oldu. Birbirleriyle savaşıyor ve Allah Teâlâ'nın anlattığı durumlar onlardan sadır oluyordu. Allah Teâlâ da bundan dolayı onları kınamıştır. { ثُمَّ } [edatı], zamanda bir gecikme (terâhî fi'z-zamân) için değil, vuku bulmasındaki uzaklık (istib'âd) içindir; zira -söylendiği gibi- işin aslında vuku bulan budur. { أَنْتُمْ } mübtedadır; { هؤُلاءِ } ise, "Sizler, zikredilen o misak, ikrar ve şahitlikten sonra ahdi bozan o kimselersiniz" anlamında onun haberidir; nitekim senin: "Falan işi yapan o adam sensin" demen gibidir. Zâhirin gereği ise şöyle olmasıydı: "Sonra sizler misaktaki o teyitten sonra ahdi bozdunuz ve kendinizi öldürüyorsunuz..." Yani: "Şimdiki vasfınız, daha önce üzerinde bulunduğunuz vasıftan başkadır." Ancak değişenin bizzat zatın kendisi olduğunu ifade etmek amacıyla { هؤُلاءِ } dahil edilmiş ve haber kılınmıştır; bu da misakın pek kuvvetli oluşunu ve ardından onu hafife almalarını yüzlerine vurmak (ta'yîr) içindir. Zatın değişmesi [anlamı], zat için vaz' edilmiş olan işaret isminin sıfat makamına konulmasından anlaşılmıştır; yoksa tek bir hitapta tek bir zatın hem muhatap hem de gâib kılınmasından değildir. Şayet öyle olsaydı, { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “Bilakis siz cahillik eden bir kavimsiniz” gibi ifadelerden de bu anlaşılırdı. Değişim dikkate alınmakla birlikte [mübtedanın habere] hamli (yüklenmesi) sahihtir; çünkü bu [değişim] iddiâîdir (varsayımsaldır), hakikatte ise [zat] birdir. Daha önce zikredilen ve kendilerine isnat edilen fiillere ilmin taalluk etmesi bakımından hazır [ve] müşahede edilen kimseler sayılmışlar; daha sonra kendilerinden nakledilecek fiillere ilmin onlar açısından taalluk etmemesi bakımından ise gâib sayılmışlardır. Yoksa günahların hazır olmama durumunu (gaybeti) gerektirmesinden ötürü değildir; zira o takdirde { تَقْتُلُونَ } ve { تُخْرِجُونَ } fiillerinde de gâib sîgasının kullanılması münasip olurdu. Bunu es-Siyâlkûtî söylemiştir. { تَقْتُلُونَ } ya haldir ve onda amel eden [öğe] işaret manasıdır; yahut da beyandır. Sanki: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } denilince onlar: "Biz nasılız?" demişler ve bunun üzerine onu açıklamak üzere { تَقْتُلُونَ } getirilmiştir. Bir soru takdir edilmeksizin doğrudan onu tefsir edici (müfessire) kılınması da muhtemeldir. İbn Keysân ve başkaları ise { أَنْتُمْ } lafzının mübteda, { تَقْتُلُونَ } lafzının haber, { هؤُلاءِ } lafzının ise -üzerinde sebat ettikleri hali kendilerine ihtar ettikleri için- muhataplara tahsis olduğu görüşüne varmışlardır. Bu durumda [hâzâ] "a'nî" (yani kastediyorum) takdiriyle mensub olur. Fakat buna karşı şu itiraz vardır: Nahivciler, tahsisin işaret isimleriyle ve nekre ile olamayacağını açıkça belirtmişlerdir. Arap dilinde yerleşmiş kurala göre tahsis; { أيتها } ile olur (اللهم اغفر لنا أيتها العصابة / “Allahım, şu topluluk olan bizleri bağışla” gibi); lâm ile marife olanla olur (نحن العرب أقرى الناس للضيف / “Biz Araplar misafiri en çok ağırlayan insanlarız” gibi); izafetle olur (نحن معاشر الأنبياء لا نورث / “Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız” gibi); bazen de alem (özel isim) ile olur (بنا تميما نكشف الضبابا / “Biz Temîmlilerle sisler dağılır” gibi). Çoğunlukla mütekellim zamirinden sonra gelir; bazen de muhatap zamirinden sonra gelebilir (بك الله نرجو الفضل / “Ey Allah, Seninle lütuf umarız” gibi). Denildi ki: { هؤُلاءِ }, { أَنْتُمْ } için lafzî tekit olup ya ondan bedeldir ya da ona atf-ı beyandır. Bunun eşanlamlı ile lafzî tekit kılınması ise bir vehimden ibarettir; üstelik bu takdirde kelâm söz konusu nükteden yoksun kalır. Yine denildi ki: { هؤُلاءِ }, { الَّذِينَ } anlamındadır ve cümle de onun sılasıdır.

والمجموع هو الخبر، وهذا مبني على مذهب الكوفيين حيث جوزوا كون جميع أسماء الإشارة موصولة سواء كانت بعد «ما» أو لا والبصريون يخصونه إذا وقعت بعد «ما» الاستفهامية- وهو المصحح- على أن الكلام يصير حينئذ من قبيل:

bütünü ise haberdir. Bu görüş, "mâ"dan sonra gelsin veya gelmesin bütün işaret isimlerinin mevsûl olmasını caiz gören Kûfelilerin mezhebine dayanır. Basralılar ise bunu istifham bildiren "mâ"dan sonra gelmesine tahsis ederler ki tashih edilen de budur; şu kadar var ki kelâm o takdirde:

أنا الذي سمتني أمي حيدرة وهو ضعيف- كما قاله الشهاب- وقرأ الحسن «تقتّلون» على التكثير وفي تفسير المهدوي أنها قراءة أبي نهيك وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ عطف على ما قبله وضمير ديارهم للفريق وإيثار الغيبة مع جواز دياركم كما في الأول للاحتراز عن توهم كون المراد إخراجهم من ديار المخاطبين من حيث ديارهم لا ديار المخرجين تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ حال من فاعل تُخْرِجُونَ أو من مفعوله قيل: أو من كليهما لأنه لاشتماله على ضميرهما يبين هيئتهما، والمعنى على الأول تخرجون متظاهرين عليهم وعلى الثاني تخرجون فريقا متظاهرا عليهم، وعلى الثالث تخرجون واقعا التظاهر منهم عليهم والتظاهر- التعاون وأصله من- الظهر- كأن المتعاونين يسند كل واحد منهما ظهره إلى صاحبه «والإثم» الفعل الذي يستحق عليه صاحبه الذم واللوم، وقيل: ما تنفر منه النفس ولا يطمئن إليه القلب،

«Annemin Haydara diye isimlendirdiği kimse benim» kabilinden olur ki Şihâb'ın da belirttiği gibi bu zayıftır. Hasan, çokluk ifade etmesi için şeddeli olarak «tukattilûne» okumuştur; Mehdevî'nin tefsirinde ise bunun Ebû Nuhayk'ın kıraati olduğu yer alır. { وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ } “Ve içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz” ifadesi kendisinden öncekine matuftur; "diyârihim"deki zamir fırkaya aittir. Birincideki gibi "diyâriküm" denilmesi caizken gâib zamirinin tercih edilmesi, onların çıkarılanların yurtlarından değil de sırf kendi yurtları olması hasebiyle muhatapların yurtlarından çıkarıldıkları vehmini bertaraf etmek içindir. { تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “Onlara karşı günah ve düşmanlıkla yardımlaşıyorsunuz” [ifadesi], { تُخْرِجُونَ } fiilinin failinden veya mef'ûlünden haldir; denildi ki her ikisinden de haldir; zira her ikisinin de zamirini içerdiğinden onların heyetini beyan eder. Birinciye göre mana "onlara karşı yardımlaşarak çıkarıyorsunuz"; ikinciye göre "üzerlerine yardımlaşılan bir fırkayı çıkarıyorsunuz"; üçüncüye göre ise "onlardan diğerlerine yardımlaşma vuku bulduğu halde çıkarıyorsunuz" demektir. Tezâhur yardımlaşmaktır; aslı zahr (sırt) kelimesinden gelir; sanki yardımlaşanlardan her biri sırtını arkadaşına dayamış gibidir. İsm, sahibinin yergi ve kınamayı hak ettiği fiildir; denildi ki nefsin nefret ettiği ve kalbin mutmain olmadığı şeydir.

وفي الحديث «الإثم ما حاك في صدرك»

Hadiste: «Günah, göğsünde tırmalayan şeydir» buyrulmuştur.

وهو متعلق بتظاهرون حال من فاعله أي متلبسين بالإثم، وكونه هنا مجازا عما يوجبه من إطلاق المسبب على سببه كما سميت الخمر إثما في قوله:

Bu kelime "tezâharûne" fiiline müteallıktır ve onun failinden haldir; yani günaha bürünmüş vaziyette demektir. Şairin şu sözünde şaraba ism denildiği gibi:

شربت «الإثم» حتى ضل عقلي ... كذاك «الإثم» تذهب بالعقول

Aklım gidene kadar günahı (şarabı) içtim; işte günah akılları böyle giderir.

مما لا يدعو إليه داع، والعدوان تجاوز الحد في الظلم، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «تظاهرون» بتخفيف الظاء وأصله- بتاءين- حذفت ثانيتهما عند أبي حيان وأولاهما عند هاشم وقرأ باقي السبعة بالتشديد على ادغام- التاء في الظاء- وأبو حيوة «تظاهرون» - بضم التاء وكسر الهاء- ومجاهد وقتادة باختلاف عنهما «تظهّرون» - بفتح التاء والظاء والهاء مشددتين دون ألف- ورويت عن أبي عمرو أيضا وبعضهم «تتظاهرون» على الأصل.

Müsebbebin sebebi üzerine ıtlakı kabilinden burada günahın gerektirdiği şeyden mecaz kılınmasını gerektirecek bir sebep yoktur. Udvân ise zulümde haddi aşmaktır. Âsım, Hamza ve Kisâî zâ harfinin tahfifiyle «tezâharûne» okumuşlardır; aslı iki te iledir; Ebû Hayyân'a göre ikincisi, Hâşim'e göre ise birincisi hazfedilmiştir. Yedi kıraat imamının geri kalanı te'nin zâ'ya idgamıyla şeddeli okumuşlardır. Ebû Hayve te'nin dammesi ve he'nin kesresiyle «tuzâhirûne»; Mücâhid ve Katâde kendilerinden gelen farklı rivayetlerle elif olmaksızın te, zâ ve he harflerinin fethası ve son ikisinin şeddesiyle «tezzahharûne» okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bazıları ise aslı üzere «tetezâharûne» şeklinde okumuştur.

وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ أي تخرجوهم من الأسر بإعطاء الفداء، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة وابن عامر تفدوهم وعليه بعض قراءة الباقين إذ لا مفاعلة، وفرق جمع بين فادى وفدى بأن معنى الأول بادل أسيرا بأسير والثاني جمع الفداء ويعكر عليه قول العباس رضي الله تعالى عنه فاديت نفسي وفاديت عقيلا إذ من المعلوم أنه ما بادل أسيرا بأسير، وقيل: تُفادُوهُمْ بالعنف و «تفدوهم» بالصلح وقيل: تُفادُوهُمْ تطلبوا الفدية من الأسير الذي في أيديكم من أعدائكم ومنه قوله:

{ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ } “Eğer size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip onları kurtarırsınız” yani fidye vererek onları esaretten çıkarırsınız. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve İbn Âmir «tefdûhüm» şeklinde okumuşlardır; geriye kalanların kıraatinde de bir ortaklaşa iş (mufâale) bulunmadığından mana böyledir. Bir grup âlim fâdâ ile fedâ arasını şöyle ayırmıştır: Birincisinin manası esiri esirle takas etti, ikincisi ise fidyeyi topladı demektir. Abbas radıyallâhu anh'ın: "Kendime ve Akîl'e fidye verdim" sözü buna ters düşmektedir; zira onun esiri esirle takas etmediği bilinmektedir. Denildi ki: { تُفادُوهُمْ } zorla, "tefdûhüm" ise sulh iledir. Denildi ki: { تُفادُوهُمْ } düşmanlarınızdan elinizde bulunan esirden fidye talep edersiniz demektir; şairin şu sözü bundandır:

قفي فادي أسيرك إن قومي ... وقومك لا أرى لهم احتفالا

Dur da esirinin fidyesini iste; zira ben ne benim kavmimin ne de senin kavminin buna önem verdiğini görüyorum.

وقال أبو علي: معناه لغة تطلقونهم بعد أن تأخذوا منهم شيئا، وأراه هنا كسابقة في غاية البعد، والقول بأن- معنى الآية وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى في أيدي الشياطين تتصدون لإنقاذهم بالإرشاد والوعظ مع تضييعكم أنفسكم إلى البطون- أقرب كما لا يخفى، والأسارى- قيل: جمع أسير بمعنى مأسور وكأنهم حملوا أسيرا على كسلان فجمعوه جمعه كما حملوا كسلان عليه فقالوا كسلى كذا قال سيبويه، ووجه الشبه أن الأسير محبوس عن كثير من تصرفه للأسر والكسلان محبوس عن ذلك لعادته، وقيل: إنه مجموع كذا ابتداء من غير حمل كما قالوا في قديم قدامى، وسمع بفتح الهمزة وليست بالعالية خلافا لبعضهم حيث زعم أن الفتح هو الأصل والضم ليزداد قوة، وقيل: جمع

Ebû Ali: "Lügatte anlamı, onlardan bir şey aldıktan sonra onları serbest bırakırsınız demektir" demiştir; ben bunu burada önceki gibi son derece uzak görmekteyim. Ayetin manasının: "Eğer şeytanların elinde esir olarak gelirlerse, nefislerinizi heva bataklığına terk ettiğiniz halde onları irşad ve vaaz ile kurtarmaya yönelirsiniz" şeklinde olduğu yönündeki söz ise gizli olmadığı üzere daha yakındır. Üsârâ: Esîr kelimesinin me'sûr anlamında çoğulu olduğu söylenmiştir; sanki esîr kelimesini keslân kelimesine kıyas edip onun gibi çoğul yapmışlardır; nitekim keslân kelimesini de ona kıyas edip keslâ demişlerdir; Sîbeveyhi böyle demiştir. Benzerlik yönü şudur: Esir esaretten dolayı tasarruflarının çoğundan alıkonmuştur, tembel de âdetinden dolayı bundan alıkonmuştur. Denildi ki: Kadîm kelimesine kudâmâ dedikleri gibi herhangi bir kıyas olmaksızın doğrudan böyle çoğul yapılmıştır. Hemzenin fethasıyla da işitilmiştir ancak fasih değildir; bazıları fethanın asıl olduğunu, dammenin ise kuvveti artırmak için geldiğini iddia etmiştir. Denildi ki:

أسرى- وبه قرأ حمزة. وهو جمع أسير كجريح وجرحى فيكون أسارى جمع الجمع قاله المفضل، وقال أبو عمرو:

esrâ kelimesinin çoğuludur ki Hamza bu şekilde okumuştur. Bu da cerîh ve cercâ gibi esîr kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla üsârâ çoğulun çoğulu olur; bunu Mufaddal söylemiştir. Ebû Amr ise şöyle demiştir:

الأسرى من في اليد، والأسارى من في الوثاق- ولا أرى فرقا- بل المأخوذون على سبيل القهر والغلبة مطلقا أسرى وأسارى.

Esrâ elde tutulan, üsârâ ise bağlar içinde olandır. Ben ise bir fark görmüyorum; bilakis kahır ve galebe yoluyla yakalanan kimselere mutlak olarak esrâ ve üsârâ denir.

وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ حال من فاعل تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ أو مفعوله بعد اعتبار التقييد بالحال السابقة، وقوله تعالى: وَإِنْ يَأْتُوكُمْ اعتراض بينهما لا معطوف على تَظاهَرُونَ لأن الإتيان لم يكن مقارنا للإخراج وقيد الإخراج بهذه الحال لإفادة أنه لم يكن عن استحقاق ومعصية موجبة له، وتخصيصه بالتقييد دون القتل للاهتمام بشأنه لكونه أشد منه وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ [البقرة: ١٩١] وقيل: لا بل لكونه أقل خطرا بالنسبة إلى القتل فكان مظنة التساهل، ولأن مساق الكلام لذمهم وتوبيخهم على جناياتهم وتناقض أفعالهم وذلك مختص بصورة الإخراج إذ لم ينقل عنهم تدارك القتلى بشيء من دية أو قصاص وهو السر في تخصيص التظاهر فيما سبق، وقيل:

{ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ } “Halbuki onların çıkarılması size haram kılınmıştı” [ifadesi], önceki hal ile kayıtlandırma dikkate alındıktan sonra { تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ } kavlinin failinden veya mef'ûlünden haldir. Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ } kavli ise ikisi arasında itiraz cümlesidir; { تَظاهَرُونَ } fiiline matuf değildir, çünkü esir olarak gelmeleri çıkarılmalarıyla eşzamanlı değildi. Çıkarmanın bu hal ile kayıtlandırılması, onun bir hak edişten veya bunu gerektiren bir isyandan kaynaklanmadığını bildirmek içindir. Öldürmenin değil de çıkarmanın bu kayıtla tahsis edilmesi, onun öldürmekten daha şiddetli olması sebebiyle şanına gösterilen ihtimam içindir; nitekim { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne adam öldürmekten daha beterdir” [el-Bakara: 191] buyrulmuştur. Denildi ki: Hayır, bilakis öldürmeye nispetle tehlikesinin daha az olması ve dolayısıyla gevşeklik gösterilme zannı bulunması sebebiyledir; ayrıca kelâmın sevki onları cinayetleri ve fiillerindeki çelişkileri sebebiyle yermek ve azarlamak içindir; bu çelişki ise çıkarma suretine mahsustur, zira öldürülenleri diyet veya kısas gibi bir şeyle telafi ettikleri nakledilmemiştir; önceki ayette tezatın tahsis edilmesindeki sır da budur. Denildi ki:

النكتة في إعادة تحريم الإخراج وقد أفاده- لا تخرجون أنفسكم- بأبلغ وجه، وفي تخصيص تحريم الإخراج بالإعادة دون القتل أنهم امتثلوا حكما في باب المخرج وهو الفداء وخالفوا حكما وهو الإخراج فجمع مع الفداء حرمة الإخراج ليتصل به «أفتؤمنون» إلخ أشد اتصال ويتضح كفرهم بالبعض وإيمانهم بالبعض كمال اتضاح حيث وقع في حق شخص واحد، والضمير للشأن والجملة بعده خبره وقيل: خبره مُحَرَّمٌ وإِخْراجُهُمْ نائب فاعل وهو مذهب الكوفيين وتبعهم المهدوي، وإنما ارتكبوه لأن الخبر المتحمل ضميرا مرفوعا لا يجوز تقديمه على المبتدأ فلا يجيزون قائم زيد على أن يكون قائم خبرا مقدما، والبصريون يجوزون ذلك ولا يجيزون هذا الوجه لأن ضمير الشأن لا يخبر عنه عندهم إلا بجملة مصرح بجزأيها، وقيل: إنه ضمير مبهم مبتدأ أيضا ومُحَرَّمٌ خبره وإِخْراجُهُمْ بدل منه مفسر له، وهذا بناء على جواز إبدال الظاهر من الضمير الذي لم يسبق ما يعود إليه، ومنهم من منعه وأجازه الكسائي، وقيل:

Çıkarmanın haram oluşunun -ki bunu "lâ tuhricûne enfüseküm" en beliğ şekilde ifade etmiştir- tekrar edilmesindeki ve öldürmenin değil de çıkarmanın haram oluşunun tekrarlanarak tahsis edilmesindeki nükte şudur: Onlar çıkarılan kimse hakkında bir hükme uymuşlar -ki o fidyedir-, bir hükme ise muhalefet etmişlerdir -ki o çıkarmaktır-. Dolayısıyla { أَفَتُؤْمِنُونَ } cümlesinin buna en kuvvetli şekilde bağlanması ve tek bir şahıs hakkında vuku bulduğu için bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmelerinin kemaliyle açığa çıkması için fidye ile birlikte çıkarmanın haramlığı bir arada zikredilmiştir. Buradaki zamir şan zamiridir ve ondan sonraki cümle onun haberidir. Denildi ki: Haberi { مُحَرَّمٌ } kelimesidir, { إِخْراجُهُمْ } ise nâib-i fâildir; bu Kûfelilerin mezhebidir ve Mehdevî de onlara uymuştur. Onların buna başvurmalarının sebebi, merfû zamir taşıyan haberin mübtedanın önüne geçirilmesini caiz görmemeleridir; dolayısıyla "kâimün Zeydün" terkibinde "kâimün"ün öne geçmiş haber olmasına cevaz vermezler. Basralılar ise buna cevaz verir fakat bu veche cevaz vermezler; çünkü onlara göre şan zamirinden ancak iki cüzü açıkça belirtilmiş bir cümle haber verilebilir. Denildi ki: O mübhem bir zamir olup yine mübtedadır, { مُحَرَّمٌ } onun haberidir, { إِخْراجُهُمْ } ise onu açıklayan bir bedeldir; bu da dönüp geleceği bir şey daha önce geçmemiş olan zamirden zahir ismin bedel yapılmasının caiz görülmesi esasına dayanır; bunu menedenler olduğu gibi Kisâî caiz görmüştür. Denildi ki:

راجع إلى الإخراج المفهوم من تُخْرِجُونَ وإِخْراجُهُمْ عطف بيان له أو بدل منه أو من ضمير محرم، وضعف بأنه بعد عوده إلى الإخراج لا وجه لإبداله منه. ومن الغريب ما نقل عن الكوفيين أنه يحتمل أن يكون هو ضمير فصل، وقد تقدم مع الخبر والتقدير- وإخراجهم هو محرم عليكم- فلما قدم خبر المبتدأ عليه قدم هو معه ولا يجوزه البصريون- لأن وقوع الفصل بين معرفة ونكرة لا تقارب المعرفة- لا يجوز عندهم وتوسطه بين المبتدأ والخبر أو بين ما هما أصله شرط عندهم أيضا ولابن عطية في هذا الضمير كلام يجب إضماره أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ عطف على تَقْتُلُونَ أو على محذوف أي أتفعلون ما ذكر فَتُؤْمِنُونَ إلخ والاستفهام للتهديد والتوبيخ على التفريق بين أحكام الله تعالى إذ العهد كان بثلاثة أشياء ترك القتل وترك الإخراج ومفاداة الأسارى فقتلوا وأخرجوا على خلاف العهد وفدوا بمقتضاه، وقيل: المواثيق أربعة فزيد ترك المظاهرة، وقد أخرج ابن جرير عن أبي العالية أن عبد الله بن سلام مر على رأس الجالوت بالكوفة وهو يفادي من النساء ما لم يقع عليه العرب ولا يفادي من وقع عليه العرب فقال له عبد الله بن سلام: أما إنه مكتوب عندك في كتابك أن فادوهن كلهن، وروى محيي السنة عن السدي أن الله تعالى أخذ على بني إسرائيل في التوراة أن لا يقتل بعضهم بعضا ولا يخرج بعضهم بعضا من ديارهم وأيما عبد أو أمة وجدتموه من بني إسرائيل فاشتروه بما قام من ثمنه فأعتقوه، ولعل كفرهم بما ارتكبوا لاعتقادهم عدم الحرمة مع دلالة صريح التوراة عليها لكن ما في الكشاف من أنه قيل لهم: كيف تقاتلونهم ثم تفدونهم؟! فقالوا: أمرنا بالفداء وحرم علينا القتال لكنا نستحي من حلفائنا يدل على أنهم لا ينكرون حرمة القتال فإطلاق الكفر حينئذ على فعل ما حرم إما لأنه كان في شرعهم كفرا أو أنه للتغليظ كما أطلق على ترك الصلاة ونحوه ذلك في شرعنا، والقول بأن المعنى

{ تُخْرِجُونَ } fiilinden anlaşılan ihraç (çıkarma) manasına racidir; { إِخْراجُهُمْ } ise onun atf-ı beyânı yahut ondan veya muharram'ın zamirinden bedeldir. Bu görüş, ihraç manasına döndükten sonra ondan bedel yapılmasının bir vechi bulunmadığı gerekçesiyle zayıf sayılmıştır. Kûfelilerden nakledilen garip görüşlerden biri de "hüve" zamirinin zamîr-i fasl olmasının muhtemel bulunduğudur; haber ile birlikte öne geçmiştir ve takdiri "ve ihrâcuhum hüve muharramun aleyküm" şeklindedir; mübtedanın haberi onun önüne geçirilince o da onunla birlikte öne geçirilmiştir. Basralılar buna cevaz vermezler; çünkü marife ile marifeye yakın olmayan nekre arasında fasl zamirinin gelmesi onlara göre caiz değildir; ayrıca onun mübteda ile haber arasında yahut asılları mübteda ve haber olan iki şey arasında bulunması da onlara göre şarttır. İbn Atıyye'nin bu zamir hakkında gizlenmesi (izmarı) gereken bir sözü vardır. { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” [ifadesi], { تَقْتُلُونَ } üzerine veya mahzuf bir fiil üzerine matuftur; yani "Zikredilen şeyleri yapıp da mı iman ediyorsunuz?" takdirindedir. İstifham, Allah'ın hükümleri arasını ayırmalarından ötürü tehdit ve azarlama içindir; zira ahit üç şey hakkındaydı: Öldürmeyi terk etmek, yurtlarından çıkarmayı terk etmek ve esirleri fidye ile kurtarmak. Onlar ahde aykırı olarak öldürdüler ve çıkardılar; gereğince de fidye verdiler. Denildi ki: Mîsaklar dört idi, yardımlaşmayı terk etmek de eklendi. İbn Cerîr'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre Abdullah bin Selâm Kûfe'de Râsü'l-Câlût'un yanına uğradı; o, Arapların eline düşmemiş kadınları fidye ile kurtarıyor, Arapların eline düşenleri ise kurtarmıyordu. Bunun üzerine Abdullah bin Selâm ona: "Bilesin ki senin kitabında 'Onların hepsini fidye verip kurtarın' diye yazılıdır" dedi. Muhyissünne'nin Süddî'den rivayet ettiğine göre Yüce Allah Tevrat'ta İsrâiloğullarından birbirlerini öldürmemeleri, birbirlerini yurtlarından çıkarmamaları ve İsrâiloğullarından bir köle veya cariye bulduklarında değerini ödeyip satın alarak azat etmeleri hususunda söz almıştır. Onların irtikâp ettikleri şeyleri inkâr etmeleri, Tevrat'ın sarih delaletine rağmen haram olmadığına inanmalarından ileri gelmiş olabilir. Fakat el-Keşşâf'ta yer alan, kendilerine: "Nasıl oluyor da hem onlarla savaşıyor hem de fidyelerini ödüyorsunuz?!" denildiğinde: "Bize fidye vermek emredildi, savaşmak ise haram kılındı; lâkin biz müttefiklerimizden utanıyoruz" dedikleri şeklindeki rivayet, savaşın haramlığını inkâr etmediklerine delalet eder. Bu durumda haram kılınan fiilin işlenmesine küfür ıtlak edilmesi ya onların şeriatında küfür sayıldığı içindir yahut bizim şeriatımızda namazı terk etmeye ve benzerlerine küfür denildiği gibi şiddeti bildirmek (tağlîz) içindir. Anlamın

أتستعملون البعض وتتركون البعض فالكلام محمول على المجاز بهذا الاعتبار لا اعتبار به كالقول بأن المراد بالبعض المؤمن به نبوة موسى ﵇، والبعض الآخر نبوة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم.

"Bir kısmını uygulayıp bir kısmını terk mi ediyorsunuz?" şeklinde olduğu ve kelâmın bu itibar ile mecaza hamledildiği yönündeki söze itibar edilmez; tıpkı inanılan kısımdan muradın Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliği, diğer kısımdan muradın ise Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliği olduğu yönündeki söz gibi.

فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا الإشارة إلى الكفر ببعض الكتاب والإيمان ببعض، أو إلى ما فعلوه من القتل والاجلاء مع مفاداة- الأسارى- والجزاء المقابلة ويطلق في الخير والشر- والخزي- الهوان، والماضي- خزي- بالكسر، وقال ابن السكيت: معنى- خزي- وقع في بلية- وخزي- الرجل- خزاية- إذا استحى وهو- خزيان- وقوم- خزايا- وامرأة- خزيا- والمراد به هنا الفضيحة والعقوبة أو ضرب الجزية غابر الدهر أو غلبة العدو أو قتل قريظة وإجلاء النضير من منازلهم إلى أريحا وأذرعات.

{ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Sizden bunu yapanın cezası, dünya hayatında rezillikten başka nedir?” İşaret, Kitab'ın bir kısmını inkâr edip bir kısmına inanmaya yahut esirlerin fidyesini ödemekle birlikte yaptıkları öldürme ve yurtlarından çıkarma fiillerinedir. Cezâ, karşılık demektir; hem hayırda hem şerde kullanılır. Hızy ise horluk ve zillettir; mazi fiili kesre ile "haziye"dir. İbnü's-Sikkît: "Haziye'nin manası belaya düştü demektir; kişi utandığında 'haziye'r-raculü hazâyeten' denir, kendisi 'hazyân', topluluk 'hazâyâ', kadın ise 'hazyâ' olur" demiştir. Burada ondan murad rezillik ve azaptır; yahut zamanın sonuna kadar cizye konulması, düşmanın galebe çalması ya da Kurayza'nın öldürülmesi ve Nadîr'in yurtlarından Eriha ve Ezriât'a sürülmesidir.

وقد روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: كان عادت بني قريظة القتل وعادة بني النضير الإخراج فلما غلب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أجلى بني النضير وقتل رجال قريظة وأسر نساءهم وأطفالهم وتنكير- الخزي- للإيذان بفظاعة شأنه وأنه بلغ مبلغا لا يكنه كنهه، ومن هنا لم يخصه بعضهم ببعض الوجوه، وادعى أن الأظهر ذلك وجعل الإشارة إلى الكفر ببعض الكتاب والإيمان ببعض أي بعض كان ولذلك أفردها، وحينئذ يتناول الكفرة بنبوة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم ونظيره من يفعل جميع ذلك، والدُّنْيا مأخوذة من دنا يدنو وياؤها منقلبة عن- واو- ولا يحذف منها- الألف واللام- إلا قليلا، وخصه أبو حيان في الشعر، وما نافية ومِنْ إن جعلت موصولة فلا محل ليفعل من الإعراب، وإن جعلت موصوفة فمحله الجر على أنه صفتها، ومِنْكُمْ حال من فاعل- يفعل- وإِلَّا خِزْيٌ استثناء مفرغ وقع خبرا للمبتدأ ولا يجوز النصب في مثل ذلك على المشهور. ونقل عن يونس إجازته في الخبر بعد إِلَّا كائنا ما كان، وقال بعضهم: إن كان مَا بعد إلا هو الأول في المعنى أو منزل منزلته لم يجز فيه إلا الرفع عند الجمهور، وأجاز الكوفيون النصب فيما كان الثاني فيه منزلا منزلة الأول، وإن كان وصفا أجاز فيه الفراء النصب- ومنعه البصريون- وحكي عنهم أنهم لا يجوزون النصب في غير المصادر إلا أن يعرف المعنى فيضمر ناصب حينئذ وتحقيقه في محله.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Benî Kurayza'nın âdeti öldürmek, Benî Nadîr'in âdeti ise sürmekti. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem galip gelince Benî Nadîr'i sürgün etti, Kurayza'nın erkeklerini öldürdü, kadınlarını ve çocuklarını esir aldı." Hızy kelimesinin nekre (belirsiz) getirilmesi, durumunun korkunçluğunu ve mahiyetinin tam olarak kavranamayacak bir dereceye ulaştığını bildirmek içindir. Bu sebeple bazı âlimler onu bu vecihlerden birine tahsis etmemiş ve en zahir olanın bu olduğunu iddia etmişlerdir; işareti de hangi kısım olursa olsun Kitab'ın bir kısmını inkâr edip bir kısmına inanmaya hamletmiş ve bu yüzden onu tekil getirmiştir. Bu durumda Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden kâfirleri ve benzer şekilde bunların hepsini yapan kimseleri de içine alır. Dünya kelimesi "denâ yednû" (yakın oldu) kökünden alınmıştır; yâ harfi vâv'dan dönüşmüştür; pek azı müstesna ondan elif ve lâm hazfedilmez; Ebû Hayyân bunu şiire tahsis etmiştir. Mâ nâfiyedir; men kelimesi şayet mevsûl yapılırsa "yef'alü" fiilinin i'rabdan mahalli olmaz; şayet mevsûf yapılırsa mahalli onun sıfatı olarak cerdir; "minküm" ise "yef'alü"nün failinden haldir. { إِلَّا خِزْيٌ } mübtedanın haberi olan mufarrağ bir istisnadır; meşhur görüşe göre bu gibi yerlerde nasb caiz değildir. Yûnus'tan her ne olursa olsun illâ'dan sonraki haberde nasbı caiz gördüğü nakledilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Eğer illâ'dan sonraki şey anlam bakımından öncekinin aynısı veya onun konumuna indirilmiş ise cumhura göre onda ref'ten başkası caiz olmaz; Kûfeliler ikincisinin birincisi konumuna indirildiği yerlerde nasbı caiz görmüşlerdir; eğer sıfat ise Ferrâ onda nasbı caiz görmüş, Basralılar ise menetmiştir. Onlardan mastarlar dışında nasbı caiz görmedikleri, ancak mana bilinirse o takdirde nasb edici bir fiilin gizleneceği rivayet edilmiştir; bunun tahkiki kendi yerindedir.

وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ أي يصيرون إليه فلا يلزم كينونتهم قبل ذلك في أشد العذاب، وقد يراد بالرد الرجوع إلى ما كانوا فيه كما في قوله تعالى: فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ [القصص: ١٣] وكأنهم كانوا في الدنيا، أو في القبور في أشد العذاب أيضا فردوا إليه، والمراد به الخلود في النار وأشديته من حيث إنه لا انقضاء له، أو المراد أشد جميع أنواع العذاب ولكن بالنسبة إلى عذاب من لم يفعل هذا العصيان لأن عصيانهم أشد من عصيان هؤلاء وجزاء سيئة سيئة مثلها ويدل على ما قررناه قوله تعالى: مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ فلا يرد ما أورده الإمام الرازي أنه كيف يكون عذاب اليهود أشد من الدهرية المنكرين للصانع ولا يفيد ما قيل لأنهم كفروا بعد معرفتهم أنه كتاب الله تعالى وإقرارهم وشهادتهم إذ الكافر الموحد كيف يقال إنه أشد عذابا من المشرك؟! أو النافي للصانع وإن كان كفره عن علم ومعرفة. وضمير يُرَدُّونَ راجع إلى مِنْ وأوثر صيغة الجمع نظرا إلى معناها بعد ما أوثر الإفراد نظرا إلى لفظها لما أن الرد إنما يكون بالاجتماع وغير السبك حيث لم يقل مثلا- وأشد العذاب يوم القيامة- للإيذان بكمال التنافي بين جزاءي النشأتين، وتقديم- اليوم- على ذكر ما يقع فيه لتهويل الخطب وتفظيع الحال من أول الأمر، وقرأ الحسن وابن هرمز باختلاف عنهما، وعاصم في رواية المفضل- تردون- على الخطاب، والجمهور على الغيبة، ووجه ذلك أن يُرَدُّونَ راجع إلى من يفعل فمن قرأ بصيغة الغيبة نظر إلى صيغة مِنْ ومن قرأ بصيغة الخطاب نظر إلى دخوله في مِنْكُمْ لا أن الضمير حينئذ راجع إلى «كم» كما وهم وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ اعتراض وتذييل

{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ } “Kıyamet gününde ise azabın en şiddetlisine uğratılırlar” yani ona dönerler; dolayısıyla bundan önce en şiddetli azapta bulunmuş olmaları gerekmez. Bazen "redd" ile Yüce Allah'ın { فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ } “Böylece biz onu annesine geri verdik” [el-Kasas: 13] kavlinde olduğu gibi önceden içinde bulundukları duruma dönmeleri kastedilir; sanki onlar dünyada veya kabirlerde de azabın en şiddetlisinde idiler de tekrar ona döndürülmüşlerdir. Bundan murad ateşte ebedî kalmaktır; onun en şiddetli oluşu son bulmamasındandır; yahut bütün azap türlerinin en şiddetlisi kastedilmiştir, ancak bu isyanı işlemeyen kimsenin azabına nispetledir; zira onların isyanı bunların isyanından daha şiddetlidir ve kötülüğün cezası misliyle bir kötülüktür. Bizim takrir ettiğimize Yüce Allah'ın { مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ } kavli delalet etmektedir. Dolayısıyla İmam Râzî'nin ileri sürdüğü "Yahudilerin azabı Yaratıcı'yı inkâr eden Dehrîlerin azabından nasıl daha şiddetli olabilir?" şeklindeki itiraz vârit olmaz; onların Allah'ın kitabı olduğunu bilip ikrar ve şahitlik ettikten sonra inkâr ettikleri şeklindeki söz de fayda vermez; zira muvahhid bir kâfirin, küfrü ilim ve marifetten sonra olsa bile müşrikten veya Yaratıcı'yı inkâr edenden nasıl daha şiddetli azap göreceği söylenemez! { يُرَدُّونَ } zamiri "men"e racidir; lafzı dikkate alınarak tekil kılınmasından sonra manası dikkate alınarak çoğul sîgası tercih edilmiştir; çünkü geri döndürülme ancak topluca olur. Ayrıca her iki âlemin cezaları arasındaki tam zıtlığı bildirmek için mesela "kıyamet günü azabın en şiddetlisi vardır" denilmeyip üslup değiştirilmiştir. O gün vuku bulacak şeyin zikrinden önce "gün" kelimesinin öne geçirilmesi, işin vahametini ve durumun korkunçluğunu ilk andan itibaren hissettirmek içindir. Hasan ve İbn Hürmüz kendilerinden gelen farklı rivayetlerle ve Mufaddal'ın rivayetinde Âsım muhatap sîgasıyla «türaddûne» şeklinde, cumhur ise gâib sîgasıyla okumuştur. Bunun vechi şudur: { يُرَدُّونَ } "men yef'al"e racidir; gâib sîgasıyla okuyan "men"in lafzına, hitap sîgasıyla okuyan ise { مِنْكُمْ } içindeki dâhil oluşuna bakmıştır; yoksa o takdirde vehmedildiği gibi zamir "küm"e raci değildir. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” [ifadesi], ara cümle ve fezlekedir;

لتأكيد الوعيد المستفاد مما قبله أي- إنه بالمرصاد لا يغفل عما تعملون من القبائح- التي من جملتها هذا المنكر والمخاطب به من كان مخاطبا بالآية قبل، وروي عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: إن بني إسرائيل قد مضوا وأنتم تعنون بهذا يا أمة محمد وبما يجري مجراه، وقرأ نافع وابن كثير وأبو بكر- «يعملون» - بالياء على أن الضمير لمن والباقون بالتاء من فوق أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ أي آثروا الحياة الدنيا واستبدلوها بالآخرة وأعرضوا عنها مع تمكنهم من تحصيلها فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ الموعودون به يوم القيامة أو مطلق الْعَذابُ دنيويا كان أو أخرويا.

öncesinden anlaşılan tehdidi pekiştirmek içindir; yani O gözetlemektedir, bir kısmı bu münker olan işlediğiniz çirkinliklerden gafil değildir. Kendisine hitap edilen kimse, önceki ayette muhatap olan kimsedir. Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "İsrâiloğulları geçip gitti; bununla ve bu kabil şeylerle siz kastediliyorsunuz ey Muhammed ümmeti!" Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Bekr zamirin "men"e ait olması sebebiyle ye ile «ya'melûne» şeklinde; geri kalanlar ise üstten te ile okumuşlardır. { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir” yani dünya hayatını tercih edip onu ahirete karşılık değişmişler ve onu elde etmeye güçleri yettiği halde ahiretten yüz çevirmişlerdir. { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ } “Artık onlardan azap hafifletilmez” [yani] kıyamet gününde vaad olundukları azap veya ister dünyevî ister uhrevî olsun mutlak azap hafifletilmez.

وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ بدفع الخزي إلى آخر الدنيا أو بدفع الجزية في الدنيا، والتعذيب في العقبى، وعلى الاحتمال الأول في الأمرين يستفاد نفي دفع العذاب من نفي تخفيفه بأبلغ وجه وآكده، ورجحه بعضهم بأن المقام على الثاني يستدعي تقديم نفي الدفع على نفي التخفيف، وتقديم المسند إليه لرعاية الفاصلة والتقوى لا للحصر إذ ليس المقام مقامه، ولذا لم يقل فلا عنهم يخفف العذاب، والجملة معطوفة على الصلة. ويجوز أن يوصل الموصول بصلتين مختلفتين زمانا، وجوز أن يكون أُولئِكَ مبتدأ والَّذِينَ خبره، وهذه الجملة خبر بعد خبر، والفاء لما أن الموصول إذا كانت صلته فعلا كان فيها معنى الشرط، وفيه أن معنى الشرطية لا يسري إلى المبتدأ الواقعة خبرا عنه، وجوز أيضا أن يكون أُولئِكَ مبتدأ والَّذِينَ مبتدأ ثان، وهذه الجملة خبر الثاني، والمجموع خبر الأول، ولا يحتاج إلى رابط لأن الذين هم أولئك، ولا يخفى ما فيه هذا «ومن باب الإشارة» في هذه الآيات وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ بميلكم إلى هوى النفس وطباعها ومتاركتكم حياتكم الحقيقية لأجل تحصيل لذاتكم الدنية ومآربكم الدنيوية وَلا تُخْرِجُونَ ذواتكم من مقارّكم الروحانية، ورياضتكم القدسية ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ بقبولكم لذلك وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ عليه باستعداداتكم الأولية وعقولكم الفطرية ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ الساقطون عن الفطرة المحتجبون عن نور الاستعداد تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وتهلكونها بغوايتكم ومتابعتكم الهوى وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ من أوطانهم القديمة بإغوائهم وإضلالهم وتحريضهم في ارتكاب المعاصي تتعاونون عليهم بارتكاب الفواحش ليروكم فيتبعوكم فيها وبإلزامكم إياهم رذائل القوتين البهيمية والسبعية وتحريضكم لهم عليها وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى في قيد ما ارتكبوه ووثاق شين ما فعلوه قد أخذتهم الندامة وعيرتهم عقولهم وعقول أبناء جنسهم بما لحقهم من العار والشنار تفادوهم بكلمات الحكمة والموعظة الدالة على أن اللذات المستعلية هي العقلية والروحية وأن اتباع النفس مذموم رديء فيتعظوا بذلك ويتخلصوا من هاتيك القيود سويعة أَفَتُؤْمِنُونَ ببعض كتاب العقل والشرع قولا وإقرارا وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فعلا وعملا فلا تنتهون عما نهاكم عنه فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا ذلة وافتضاح في الحياة الدنيا ويوم مفارقة الروح البدن يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وهو تعذيبهم بالهيئات المظلمة الراسخة في نفوسهم واحترافهم بنيرانها وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عن أفعالكم أحصاها وضبطها في أنفسكم وكتبها عليكم.

{ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Ve onlara yardım da edilmez” Dünyanın sonuna kadar rezilliğin defedilmesiyle yahut dünyada cizyenin, ahirette ise azabın savuşturulmasıyla yardım edilmez. Her iki husustaki birinci ihtimale göre azabın savuşturulmasının nefyi, onun hafifletilmesinin nefyinden en beliğ ve en tekitli şekilde anlaşılır; bazıları ikinci ihtimalde makamın savuşturmanın nefyini hafifletmenin nefyine takdim etmeyi gerektirdiğini belirterek bunu tercih etmiştir. Müsnedün ileyhin öne geçirilmesi fâsılayı ve tekidi gözetmek içindir; hasr için değildir, zira makam onun makamı değildir; bu sebeple "felâ anhüm yühaffefü'l-azâbu" denilmemiştir. Cümle sıla üzerine matuftur. İsmi mevsûlün zaman bakımından farklı iki sıla alması caizdir. { أُولئِكَ } kelimesinin mübteda, { الَّذِينَ } kelimesinin onun haberi ve bu cümlenin de haberden sonra haber olması caiz görülmüştür. Fâ harfi ise ismi mevsûlün sılası fiil olduğunda onda şart manası bulunmasından ötürüdür; ancak bunda şart manasının kendisinden haber verilen mübtedaya sirayet etmeyeceği itirazı vardır. Ayrıca { أُولئِكَ } kelimesinin mübteda, { الَّذِينَ } kelimesinin ikinci mübteda, bu cümlenin ikincinin haberi ve toplamın birincinin haberi olması da caiz görülmüştür; rabıta gerekmez, çünkü ellezîne bizzat ülâikedir; bundaki zafiyet ise gizli değildir. Bu ayetlerdeki «işârî tefsir babından»: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } nefsin hevasına ve tabiatına meylederek, alçak lezzetlerinizi ve dünyevî gayelerinizi elde etmek uğruna hakiki hayatınızı terk etmek suretiyle birbirinizin kanını dökmeyesiniz diye söz almıştık. { وَلا تُخْرِجُونَ } kendi zatlarınızı ruhanî makamlarınızdan ve kudsî riyazetlerinizden çıkarmayasınız diye; { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } bunu kabul ettiğinizi ikrar ettiniz, { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } aslî istidatlarınız ve fıtrî akıllarınızla buna şahitlik ediyordunuz. { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } Sonra siz fıtrattan düşen, istidat nurundan perdelenen o kimselersiniz ki { تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } azgınlığınız ve hevanıza uymanız sebebiyle nefislerinizi öldürüp helak ediyorsunuz; { وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ } onları azdırarak, saptırarak ve günahları işlemeye teşvik ederek kadîm vatanlarından çıkarıyorsunuz; sizi görüp de size uysunlar diye fuhşiyatı işleyerek ve onları hayvânî ve yırtıcı iki kuvvenin rezilliklerine mecbur edip bunlara kışkırtarak onlara karşı yardımlaşıyorsunuz. { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى } Şayet işledikleri şeylerin bağında ve yaptıkları çirkinliklerin esaretinde, pişmanlık kendilerini yakalamış, kendi akılları ve hemcinslerinin akılları kendilerine dokunan ar ve utançtan ötürü onları kınamış vaziyette esir olarak gelirlerse; yüce lezzetlerin aklî ve ruhanî lezzetler olduğuna, nefse uymanın ise yerilmiş ve adi bir şey olduğuna delalet eden hikmet ve mev'iza kelimeleriyle onların fidyelerini verirsiniz; onlar da bununla öğüt alıp o bağlardan bir anlığına kurtulurlar. { أَفَتُؤْمِنُونَ } Aklın ve şeriatın kitabının bir kısmına söz ve ikrar ile inanıp da { وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } fiil ve amel ile bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz ki sizi nehyettiği şeylerden vazgeçmiyorsunuz? { فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا } Sizden bunu yapanın cezası dünya hayatında zillet ve rezillikten başka bir şey değildir; ruhun bedenden ayrıldığı gün ise { يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ } nefislerinde kökleşen karanlık suretlerle azap edilmeleri ve onların ateşlerinde yanmaları olan azabın en şiddetlisine uğratılırlar. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ } Allah amellerinizden gafil değildir; onları nefislerinizde sayıp kaydetmiş ve aleyhinize yazmıştır.

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ شروع في بيان بعض آخر من جناياتهم، وتصديره بالجملة القسمية لإظهار كمال الاعتناء به، والإيتاء- الإعطاء، والْكِتابَ التوراة في قول الجمهور وهو مفعول ثان- لآتينا- وعند السهيلي مفعول أول، والمراد بإتيانها له إنزالها عليه.

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” [ifadesi], onların cinayetlerinden diğer bir kısmını beyana başlamaktır; ona gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak için kasem cümlesiyle başlanmıştır. Îtâ vermek demektir; el-Kitâb ise cumhurun kavline göre Tevrat'tır ve "âteynâ" fiilinin ikinci mef'ûlüdür; Süheylî'ye göre ise birinci mef'ûlüdür. Kitab'ın ona verilmesinden murad, onun üzerine indirilmesidir.

وقد روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن التوراة نزلت جملة واحدة فأمر الله تعالى موسى ﵇ بحملها فلم يطق فبعث بكل حرف منها ملكا فلم يطيقوا حملها فخففها الله

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Tevrat bir defada toptan indirildi; bunun üzerine Allâh Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'a onu taşımasını emretti, fakat [Mûsâ] buna güç yetiremedi. Bunun üzerine [Allâh] onun her bir harfi için bir melek gönderdi, onlar da onu taşımaya güç yetiremediler; bunun üzerine Allâh

تعالى لموسى ﵇ فحملها،

aleyhisselâm için hafifletti, o da onu taşıdı.

وقيل، يحتمل أن يكون- آتينا- إلخ أفهمناه ما انطوى عليه من الحدود والأحكام والأنباء والقصص وغير ذلك مما فيه، والكلام على حذف مضاف أي علم- الكتاب- أو فهمه وليس بالظاهر وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ يقال- قفاه- إذا اتبعه- وقفاه- به إذا أتبعه إياه من- القفا- وأصل هذه الياء واو لأنها متى وقعت رابعة أبدلت كما تقول عريت من العرو أي أرسلناهم على أثره كقوله تعالى: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا [المؤمنون: ٤٤] وكانوا إلى زمن عيسى ﵇ أربعة آلاف، وقيل: سبعين ألفا وكلهم على شريعته ﵇ منهم يوشع.

Denildi ki: "Âteynâ..." kavlinin, onun içindeki hadleri, hükümleri, haberleri, kıssaları ve diğer şeyleri ona anlattık manasında olması da muhtemeldir; kelâm bir muzâfın hazfi üzeredir, yani "Kitab'ın ilmini" yahut "onun fehmini verdik" demektir; ancak bu zahir değildir. { وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ } “Ve ardından peş peşe peygamberler gönderdik” Bir kimseye tabi olunduğunda "kaffâhu", onu birine tabi kıldığında ise "kaffâhu bihî" denir ki "kavâ" (ense/art) kökünden gelir; bu yâ harfinin aslı vâv'dır, çünkü dördüncü harf olarak vuku bulduğunda "urve"den gelen "areytü" ifadesinde olduğu gibi tebdil edilir; yani Yüce Allah'ın { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” [el-Mü'minûn: 44] kavlinde olduğu gibi onları onun peşi sıra gönderdik demektir. Onlar Îsâ aleyhisselâm zamanına kadar dört bin, bir görüşe göre yetmiş bin idiler ve hepsi onun aleyhisselâm şeriatı üzereydiler; Yûşa' onlardandır;

وشمويل وشمعون وداود وسليمان وشعياء وأرمياء وعزير وخزقيل وإلياس واليسع ويونس وزكريا ويحيى وغيرهم عليهم الصلاة والسلام وقرأ الحسن. ويحيى بن يعمر- بالرسل- بتسكين السين، وهو لغة أهل الحجاز والتحريك لغة تميم وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ أي الحجج الواضحة الدالة على نبوته فتشمل كل معجزة- أوتيها- ﵇ وهو الظاهر، وقيل: الإنجيل، وعيسى أصله بالعبرانية أيشوع بهمزة ممالة بين بين، أو مكسورة- ومعناه السيد- وقيل: المبارك فعرب، والنسبة إليه عيسى وعيسوي وجمعه عيسون بفتح السين- وقد تضم- وأفرده عن الرسل ﵇ لتميزه عنهم لكونه من أولي العزم وصاحب كتاب، وقيل: لأنه ليس متبعا لشريعة موسى ﵇ حيث نسخ كثيرا من شريعته. وأضافه إلى أمه ردا على اليهود إذ زعموا أن له أبا، ومريم بالعبرية الخادم وسميت أم عيسى به لأن أمها نذرتها لخدمة بيت المقدس، وقيل: العابدة، وبالعربية من النساء من تحب محادثة الرجال فهي كالزير من الرجال، وهو الذي يحب محادثة النساء، قيل: ولا يناسب مريم أن يكون عربيا لأنها كانت برية عن محبة محادثة الرجال اللهم إلا أن يقال سميت بذلك تمليحا كما يسمى الأسود كافورا، وقال بعض المحققين: لا مانع من تسميتها بذلك بناء على أن شأن من تخدم من النساء ذلك، وفي القاموس هي التي تحب محادثة الرجال ولا تفجر- وعليه لا بأس بالتسمية كما ذكره المولى عصام- والأولى عندي أن التسمية وقعت بالعبري لا بالعربي بل يكاد يتعين ذلك كما لا يخفى على المنصف وعن الأزهري المريم المرأة التي لا تحب مجالسة الرجال وكأنه قيل لها ذلك تشبيها لها بمريم البتول ووزنه عربيا مفعل لا فعيلا لأنه لم يثبت في الأبنية على المشهور، وأثبته الصاغاني في الذيل، وقال: إنه مما فات سيبويه، ومنه عثير للغبار، وضهيد- بالمهملة والمعجمة- للصلب واسم موضع، ومدين على القول بأصالة ميمه، وضهيا بالقصر وهي المرأة التي لا تحيض أو لا ثدي لها من المضاهاة كأنها أطلق عليها ذلك لمشابهتها الرجل وابن جني يقول: إن ضهيد وعثير مصنوعان فلا دلالة فيهما على إثبات فعيل، وذكر الساليكوتي أن عثير بمعنى الغبار- بكسر العين- وإذا كان مفعلا فهو أيضا على خلاف القياس إذ القياس إعلاله بنقل حركة الياء إلى الراء وقلبها ألفا نحو مباع لكنه شذ كما شذ مدين، ومزيد، وإذا كان من رام يريم إذا فارق وبرح فالقياس كسر يائه أيضا وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أي قويناه بجبريل ﵇ وإطلاق بِرُوحِ الْقُدُسِ عليه شائع فقد قال سبحانه: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ [النحل: ١٠٢]

Şemvîl, Şem'ûn, Dâvûd, Süleyman, Şa'yâ, İrmiyâ, Üzeyr, Hızkîl, İlyâs, Elyesa', Yûnus, Zekeriyyâ ve Yahyâ ile başkaları (aleyhimüssalâtü vesselâm) da onlardandır. Hasan ve Yahyâ bin Ya'mer sîn'in sükûnu ile «bi'r-rusli» şeklinde okumuşlardır ki bu Hicaz ehlinin lehçesidir; harekelendirilmesi ise Temîm lehçesidir. { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik” yani onun peygamberliğine delalet eden apaçık hüccetler verdik; dolayısıyla kendisine verilen her mucizeyi içine alır ki zahir olan da budur; bir görüşe göre ise İncil'dir. Îsâ'nın aslı İbranice'de imâleli veya kesreli bir hemze ile "Yeşû'"dur ve anlamı "seyyid"dir (efendi); mübarek olduğu da söylenmiştir; sonra Arapçalaştırılmıştır. Ona nispet "Îsâ" ve "Îsevî" şeklindedir; çoğulu ise sîn'in fethasıyla -bazen dammeyle de- "Îsevne"dir. Ülü'l-azm'den ve kitap sahibi olması sebebiyle diğerlerinden temayüz ettiği için peygamberlerden ayrı olarak müstakil zikredilmiştir; bir görüşe göre ise şeriatının pek çok hükmünü neshettiği için Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatına tâbi olmamasındandır. Bir babası olduğunu iddia eden Yahudilere bir reddiye olarak onu annesine izafe etmiştir. Meryem İbranice'de hizmetçi demektir; Îsâ'nın annesine bu ismin verilmesi, annesinin onu Beytülmakdis'in hizmetine adamış olmasındandır; bir görüşe göre ibadet eden kadındır. Arapça'da ise erkeklerle konuşmayı seven kadınlara denir; bu, kadınlarla konuşmayı seven erkek olan "ez-zîr" gibidir. Denildi ki: Meryem'in Arapça olması uygun düşmez, çünkü o erkeklerle konuşmayı sevmekten berî idi; meğerki siyaha "kâfûr" (beyaz kâfur) denilmesi gibi latife yoluyla böyle isimlendirildiği söylensin. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Hizmet eden kadınların şanının bu olması esasına dayanarak onun böyle isimlendirilmesine bir engel yoktur. el-Kâmûs'ta ise: "Erkeklerle konuşmayı seven fakat fısk işlemeyen kadındır" denilmiştir; Mevlâ İsâm'ın da belirttiği üzere buna göre böyle isimlendirilmesinde bir beis yoktur. Bana göre evlâ olan, isimlendirmenin Arapça değil İbranice olarak vuku bulmasıdır; bilakis insaflı kimseye gizli kalmayacağı üzere bu neredeyse taayyün etmektedir. Ezherî'den nakledildiğine göre meryem, erkeklerle oturup kalkmayı sevmeyen kadındır; sanki Meryem el-Betûl'e benzetilerek ona böyle denilmiştir. Arapça vezni mef'aldir, fa'îl değildir; çünkü meşhur olana göre bu kalıp vezinlerde sabit olmamıştır. Sâgānî bunu ez-Zeyl'de sabit görmüş ve bunun Sîbeveyhi'nin gözünden kaçan şeylerden olduğunu söylemiştir; toz anlamındaki asîr, sert ve bir yer ismi anlamındaki duhayd, mîminin asıl olduğu kavline göre Medyen ve erkeklere benzemesinden ötürü kendisine böyle ıtlak edilmiş gibi hayız görmeyen veya memesi olmayan kadın anlamındaki dahyâ kelimeleri bundandır. İbn Cinnî ise duhayd ve asîr kelimelerinin uydurma olduğunu, dolayısıyla bunlarda fa'îl kalıbını ispata dair bir delalet bulunmadığını söylemektedir. Siyâlkûtî, toz anlamındaki asîr kelimesinin ayın harfinin kesresiyle olduğunu zikretmiştir. Şayet mef'al vezninde ise bu da kıyasa aykırıdır; zira kıyas, "mebâ'" kelimesinde olduğu gibi yâ'nın harekesinin râ'ya nakledilmesi ve onun elife kalbedilmesi suretiyle i'lâl yapılmasıdır; ancak Medyen ve mezîd kelimelerinin şâz olduğu gibi bu da şâz olmuştur. Şayet ayrıldı ve uzaklaştı manasındaki "râme yerîmü"den geliyorsa kıyas onun yâ'sının da kesreli olmasını gerektirir. { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” yani onu Cebrâîl aleyhisselâm ile takviye ettik. Ona Rûhu'l-Kudüs isminin verilmesi yaygındır; nitekim Allah Subhânehu: { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ } “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs indirmiştir” [en-Nahl: 102] buyurmuştur.

وقال ﷺ لحسان رضي الله تعالى عنه «اهجهم وروح القدس معك» ومرة قال له: «وجبريل معك» وقال حسان:

Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, Hassân radıyallâhu teâlâ anh'a: «Onları hicvet, Rûhu'l-Kudüs seninledir» buyurmuş; bir defasında da ona: «Ve Cebrâîl seninledir» demiştir. Hassân da şöyle demiştir:

وجبريل وروح القدس فينا «وروح القدس» ليس له كفاء

«Cebrâîl ve Rûhu'l-Kudüs aramızdadır, Rûhu'l-Kudüs'ün bir dengi yoktur.»

والْقُدُسِ الطهارة والبركة، أو- التقديس- ومعناه التطهير. والإضافة من إضافة الموصوف إلى الصفة للمبالغة في الاختصاص. وهي معنوية بمعنى- اللام- فإذا أضيف العلم كذلك يكون مؤولا بواحد من المسمين به.

el-Kuds (الْقُدُس); temizlik ve bereket demektir yahut takdîs (التقديس) manasındadır ki bunun anlamı da arındırmaktır. [Rûhu'l-Kudüs terkibindeki] izâfet, tahsiste mübalağa gayesiyle mevsûfun sıfata izâfetidir. Bu izâfet, lâm [harf-i cerri] anlamında mânevî bir izâfettir. Dolayısıyla özel isim bu şekilde izâfe edildiğinde, o isimle anılanlardan biri şeklinde tevil edilmiş olur.

وقال مجاهد والربيع: الْقُدُسِ من أسماء الله تعالى- كالقدوس- وزعم بعضهم أن إطلاق الروح على جبريل مجاز لأنه الريح المتردد في مخارق الإنسان- ومعلوم أن جبريل ليس كذلك- لكنه أطلق عليه على سبيل التشبيه من حيث إن- الروح- سبب الحياة الجسمانية، وجبريل سبب الحياة المعنوية بالعلوم، وكأن هذا الزعم نشأ من كثافة روح الزاعم وعدم تغذيها بشيء من العلوم، وخص عيسى ﵇ بذكر التأييد بِرُوحِ الْقُدُسِ لأنه تعالى خصه به من وقت صباه إلى حال كبره، كما قال تعالى: إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا [المائدة:

Mücâhid ve er-Rebî': «el-Kuds, Kuddûs gibi Allah Teâlâ'nın isimlerindendir» demişlerdir. Bazıları da Cebrâîl'e ruh denilmesinin mecaz olduğunu, zira ruhun insanın menfezlerinde dolaşıp duran rüzgâr/hava olduğunu -ki Cebrâîl'in böyle olmadığı malumdur- ancak ruhun bedensel hayatın sebebi olması, Cebrâîl'in de ilimlerle gerçekleşen mânevî hayatın sebebi olması hasebiyle teşbih yoluyla ona ruh isminin verildiğini iddia etmişlerdir. Sanki bu iddia, iddia sahibinin ruhunun kesafetinden ve ilimlerden hiçbir şeyle beslenmemiş olmasından neşet etmiştir. Îsâ aleyhisselâm'a Rûhu'l-Kudüs ile teyit edilmesinin tahsisen zikredilmesi; Allah Teâlâ'nın çocukluğundan yetişkinlik çağına kadar onu bununla tahsis etmiş olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا } “Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun” [el-Mâide: 110].

١١٠] ولأنه حفظه حتى لم يدن منه الشيطان، ولأنه بالغ اثنا عشر ألف يهودي لقتله، فدخل عيسى بيتا فرفعه ﵇ مكانا عليا. وقيل:- الروح- هنا اسم الله تعالى الأعظم الذي كان يحيي به الموتى- وروي ذلك كالأول عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وقال ابن زيد: الإنجيل- كما جاء في شأن القرآن- قوله تعالى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] وذلك لأنه سبب للحياة الأبدية والتحلي بالعلوم والمعارف التي هي حياة القلوب وانتظام المعاش الذي هو سبب الحياة الدنيوية، وقيل: روح عيسى ﵇ نفسه، ووصفها به لطهارته عن مس الشيطان، أو لكرامته عليه تعالى- ولذلك أضافها إلى نفسه- أو لأنه لم يضمه الأصلاب ولا أرحام الطوامث، بل حصل من نفخ جبريل ﵇ في درع أمه فدخلت النفخة في جوفها، وقرأ ابن كثير «القدس» - بسكون الدال- حيث وقع، وأبو حيوة «القدوس» بواو.

Ayrıca şeytan kendisine yaklaşamayacak şekilde onu koruduğu ve on iki bin Yahudi onu öldürmeye kalkıştığında Îsâ bir eve girdiğinde [Cebrâîl'in] onu aleyhisselâm yüce bir mekâna yükselttiği içindir. Bir rivayette şöyle denilmiştir: Buradaki ruh, kendisiyle ölüleri dirilttiği Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ıdır. Bu görüş de birinci görüş gibi İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: [Ruh], İncil'dir; nitekim Kur'an hakkında da Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” [eş-Şûrâ: 52] buyruğu gelmiştir. Zira o, ebedî hayatın, kalplerin hayatı olan ilim ve marifetlerle bezenmenin ve dünyevî hayatın sebebi olan geçim düzeninin sebebidir. Bir görüşe göre de bizzat Îsâ aleyhisselâm'ın kendi ruhudur; şeytanın dokunmasından arınmış olması yahut Allah Teâlâ katındaki kerameti/değeri sebebiyle bu şekilde nitelenmiştir -ki bu sebeple onu zâtına izafe etmiştir- yahut da sülbler ve hayızlı kadınların rahimleri onu kuşatmayıp, bilakis Cebrâîl aleyhisselâm'ın annesinin yakasına üflemesi ve bu üflemenin onun içine girmesiyle hâsıl olduğu içindir. İbn Kesîr geçtiği her yerde «el-Kuds» kelimesini dâl harfinin sükûnuyla («الْقُدْس»), Ebû Hayve ise vâv ile «el-Kuddûs» şeklinde okumuştur.

أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ مسبب عن قوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا بحيث لا يتم الكلام السابق بدونه كالشرط بدون الجزاء، وقد أدخلت- الهمزة- بين السبب والمسبب للتوبيخ على تعقيبهم ذلك بهذا، والتعجيب من شأنهم على معنى وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وأنعمنا عليكم بكذا وكذا لتشكروا بالتلقي بالقبول- فعكستم بأن كذبتم- ويحتمل أن يكون ابتداء كلام- والفاء- للعطف على مقدر كأنه قيل: أفعلتم ما فعلتم- فكلما جاءكم- ثم المقدر يجوز أن يكون عبارة عما وقع بعد- الفاء- فيكون العطف للتفسير، وأن يكون غيره مثل «أكفرتم النعمة واتبعتم الهوى» فيكون لحقيقة التعقيب، وضعف هذا الاحتمال بما ذكره الرضي أنه لو كان كذلك لجاز وقوع- الهمزة- في الكلام قبل أن يتقدمه ما كان معطوفا عليه- ولم تجئ إلا مبنية على كلام متقدم، وفي كون الهمزة الداخلة على جملة معطوفة- بالواو أو الفاء، أو ثم- في محلها الأصلي، أو مقدمة من تأخير حيث إن محلها بعد العاطف خلاف مشهور بين أهل العربية، وبعض المحققين يحملها في بعض المواضع- على هذا- وفي البعض- على ذلك- بحسب مقتضى المقام ومساق الكلام- والقلب يميل إليه- قيل: ولا يلزم بطلان صدارة- الهمزة- إذ لم يتقدمها شيء من الكلام الذي دخلت هي عليه، وتعلق معناها بمضمونه غاية الأمر أنها توسطت بين كلامين لإفادة إنكار جمع الثاني مع الأول، أو لوقوعه بعده متراخيا أو غير متراخ، وهذا مراد من قال: إنها مقحمة مزيدة لتقرير معنى الإنكار أو التقرير، أي مقحمة على المعطوف مزيدة بعد اعتبار عطفه، ولم يرد أنها صلة وتَهْوى من- هوي- بالكسر إذا أحب، ومصدره- هوى- بالقصر، وأما- هوى- بالفتح فبمعنى سقط، ومصدره- هوي- بالضم وأصله فعول فأعل وقال المرزوقي: هوى- انقض انقضاض النجم والطائر، والأصمعي يقول: هوت العقاب إذا انقضت لغير الصيد.

{ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ } “Nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir peygamber geldikçe büyüklük taslamadınız mı?” ayeti, Allah Teâlâ'nın: «Şanım hakkı için verdik...» buyruğunun müsebbibidir; öyle ki önceki kelam, cezasız şart gibi, bu olmaksızın tamamlanamaz. İstifham hemzesi ise, o [nimeti] bununla takip etmelerini azarlamak ve durumlarına hayret ettirmek için sebep ile müsebbip arasına dâhil edilmiştir. Bunun anlamı: «Kabul ile karşılayıp şükredesiniz diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve size şöyle şöyle nimetler bahşettik; fakat siz yalanlayarak bunun aksini yaptınız» demektir. Ayetin yeni bir söz başı olması da muhtemeldir; bu durumda fâ harfi takdirî bir ifadeye atıf için olur. Sanki: «Yaptığınızı yaptınız da, her ne zaman size bir peygamber geldiyse...» denilmiş gibidir. Bu takdir edilen ifadenin fâ'dan sonra gelen şeyden ibaret olması caizdir; bu takdirde atıf tefsir içindir. Yahut «Nimete nankörlük edip hevanıza uydunuz» gibi başka bir şey de olabilir; bu takdirde ise hakiki ta'kîb (ardışıklık) için olur. er-Radî'nin zikrettiği şu gerekçeyle bu ihtimal zayıf görülmüştür: Eğer durum böyle olsaydı, kelamda kendisine atfedilen şey öncesinde geçmeden hemzenin gelmesi caiz olurdu; oysa hemze ancak önceki bir kelama bina edilerek gelir. Vâv, fâ yahut sümme ile atfedilmiş bir cümlenin başına gelen hemzenin asıl yerinde mi olduğu, yoksa yeri atıf harfinden sonra iken tehir edilerek öne mi alındığı hususunda Arap dili âlimleri arasında meşhur bir ihtilaf vardır. Bazı muhakkikler bazı yerlerde buna, bazı yerlerde ise diğerine makamın gereğine ve sözün akışına göre hamletmektedirler -ki kalp buna meyletmektedir-. Şöyle denilmiştir: Hemzenin cümlenin başında yer alma kuralının iptali gerekmez; zira kendisi üzerine dâhil olduğu ve anlamının içeriğine taalluk ettiği kelamdan hiçbir şey onun önüne geçmemiştir. İşin özü, ikinci cümlenin birinciyle bir araya gelmesini inkâr etmek yahut sonrakinin öncekinden sonra fasılalı ya da fasılasız vuku bulduğunu bildirmek için iki kelam arasına girmiştir. «İnkâr veya takrir anlamını pekiştirmek için fazladan araya sokulmuştur (mukhametün mezîdetün)» diyen kimsenin kastı da budur; yani atfı kabul edildikten sonra matufun arasına girmiş bir ziyadedir, yoksa onun tamamen fazlalık (sıla) olduğunu kastetmemiştir. Tehvâ (تَهْوى) kelimesi, kesre ile hevîye (هَوِيَ) fiilindendir ki sevdi demektir; masdarı ise maksûr olarak hevâ (هَوى) şeklindedir. Fetha ile hevâ (هَوَى) fiiline gelince, bu düştü manasındadır; masdarı ise zamme ile hüvî (هُوِيّ) olup aslı «fü'ûl» kalıbıdır ve i'lâl yapılmıştır. Merzûkî: «Hevâ, yıldızın ve kuşun süzülüp inmesi gibi indi» demiştir. Asmaî ise şöyle der: «Kartal av dışındaki bir şey için iniş yaptığında 'hevet el-ukâb' denir.

وأهوت إذا انقضت للصيد، وحكى بعضهم أنه يقال: هوى يهوي هويا- بفتح الهاء- إذا كان القصد من أعلى إلى أسفل، وهوى يهوي هويا بالضم إذا كان من أسفل إلى أعلى- وما ذكرناه أولا هو المشهور- والهوي- يكون في الحق وغيره، وإذا أضيف إلى النفس فالمراد به الثاني في الأكثر، ومنه هذه الآية. وعبر عن المحبة بذلك للإيذان بأن مدار الرد والقبول عندهم هو المخالفة لأهواء أنفسهم والموافقة لها لا شيء آخر، ومتعلق اسْتَكْبَرْتُمْ محذوف أي

Av için iniş yaptığında ise 'ehvet' denir.» Bazıları da şöyle nakletmiştir: Yöneliş yukarıdan aşağıya doğru olduğunda fethalı he ile 'hevâ yehvî hevyen', aşağıdan yukarıya doğru olduğunda ise zammeli olarak 'hevâ yehvî hüviyyen' denir. -İlk zikrettiğimiz ise meşhur olandır.- Hevâ kelimesi hakta da başka şeylerde de kullanılır. Nefse izafe edildiğinde çoğunlukla ikinci anlam kastedilir; bu ayetteki kullanım da bundandır. Sevgiden bu lafızla bahsedilmesi; onlara göre kabul ve reddin mihverinin başka bir şey değil, yalnızca kendi nefislerinin hevalarına aykırılık ve uygunluk olduğunu bildirmek içindir. İstekbertüm (اسْتَكْبَرْتُمْ) fiilinin müteallakı mahzuftur; yani

عن الإيمان بما جاء به مثلا، واستفعل هنا بمعنى تفعل.

mesela onun getirdiğine iman etmekten büyüklük tasladınız. Buradaki istif'âl kalıbı tefa''ül manasındadır.

فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ الظاهر أنه عطف على اسْتَكْبَرْتُمْ والفاء للسببية إن كان التكذيب والقتل مرتبين على الاستكبار، وللتفصيل إن كانا نوعين منه، وجوز الراغب أن يكون عطفا على وَأَيَّدْناهُ ويكون أَفَكُلَّما مع ما بعده فصلا بينهما على سبيل الإنكار، وقدم فَرِيقاً في الموضعين للاهتمام وتشويق السامع إلى ما فعلوا بهم لا للقصر، وثم محذوف أي فَرِيقاً منهم، وبدأ بالتكذيب لأنه أول ما يفعلونه من الشر ولأنه المشترك بين المكذب والمقتول، ونسب القتل إليهم مع أن القاتل آباؤهم لرضاهم به ولحوق مذمته بهم، وعبر بالمضارع حكاية للحال الماضية واستحضارا لصورتها لفظاعتها واستعظامها، أو مشاكلة للأفعال المضارعة الواقعة في الفواصل فيما قبل، أو للدلالة على أنكم الآن فيه فإنكم حول قتل محمد صلى الله تعالى عليه وسلم ولولا أني أعصمه لقتلتموه ولذلك سحرتموه وسممتم له الشاة، فالمضارع للحال ولا ينافيه قتل البعض. والمراد من القتل مباشرة الأسباب الموجبة لزوال الحياة سواء ترتب عليه أولا، وقيل: لا حاجة إلى التعميم لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم قتل حقيقة بالسم الذي ناولوه على ما وقع

{ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “Bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyordunuz” [ayeti]; zâhir olan, istekbertüm (اسْتَكْبَرْتُمْ) üzerine matuf olmasıdır. Şayet yalanlama ve öldürme büyüklük taslamanın ardı sıra geliyorsa fâ harfi sebebiyet içindir; şayet büyüklük taslamanın iki türü iseler tafsilat içindir. Râgıb, { وَأَيَّدْناهُ } üzerine matuf olmasını, { أَفَكُلَّما } ve sonrasının ise inkâr yoluyla bu ikisi arasında bir fasıla olmasını caiz görmüştür. Her iki yerde de ferîkan (فَرِيقاً) kelimesi hasr için değil, ehemmiyetine binaen ve dinleyicide onlara ne yaptıklarına dair iştiyak uyandırmak için öne alınmıştır. Burada mahzuf bir zamir vardır; yani onlardan bir kısmını demektir. Yalanlama ile başlanmıştır; çünkü yalanlama onların işlediği kötülüklerin ilkidir ve hem yalanlanan hem de öldürülen peygamberler arasında müşterektir. Öldürme fiili, asıl öldürenler ataları olduğu halde, buna rıza göstermeleri ve kınamasının kendilerine ulaşması sebebiyle onlara nispet edilmiştir. Muzari sîgasıyla ifade edilmesi; geçmişteki hâli hikâye etmek, çirkinliği ve vahametinin büyüklüğü sebebiyle o tabloyu göz önüne getirmek yahut daha önceki ayet sonlarında yer alan muzari fiillere müşakele sağlamak içindir. Yahut da «Siz şu anda da bu işin içindesiniz; zira siz Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i öldürme peşindesiniz, şayet ben onu korumasaydım onu öldürürdünüz; nitekim bu yüzden ona büyü yaptınız ve koyununu zehirlediniz» anlamını bildirmek içindir. Dolayısıyla muzari şimdiki zaman içindir ve bazısını öldürmüş olmaları buna engel değildir. Öldürmekten kasat ise, ister neticesi gerçekleşsin ister gerçekleşmesin, hayatın zevalini gerektiren sebeplere doğrudan girişmektir. Denildi ki: Genellemeye gerek yoktur; zira Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem,

في الصحيح بلفظ «وهذا أوان وجدت انقطاع أبهري من ذلك السم»

Sahîh'te geçen «İşte şu an, o zehir yüzünden şah damarımın koptuğunu hissettiğim andır» lafzındaki hadise üzere, kendisine sundukları zehirle hakikaten öldürülmüştür.

وفيه أنه لم يتحقق منهم القتل زمان نزول الآية بل مباشرة الأسباب فلا بد من التعميم.

Fakat buna karşı şu söylenir: Ayetin indiği zamanda fiilen öldürme gerçekleşmiş değildi, bilakis sebeplere girişme vardı; bu sebeple genelleme yapmak kaçınılmazdır.

وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ عطف على اسْتَكْبَرْتُمْ أو على كَذَّبْتُمْ فتكون تفسيرا للاستكبار، وعلى التقديرين فيه التفات من الخطاب إلى الغيبة إعراضا عن مخاطبتهم وإبعادا لهم عن عز الحضور، والقائلون هم الموجودون في عصر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، والغلف- جمع أغلف كأحمر وحمر وهو الذي لا يفقه، قيل وأصله ذو الغلفة الذي لم يختن، أو جمع غلاف ويجمع على غلف بضمتين أيضا. وبه قرأ ابن عباس وغيره، وأرادوا على الأول قلوبنا مغشاة بأغشية خلقية مانعة عن نفوذ ما جئت به فيها، وهذا كقولهم: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فصلت: ٥] قصدوا به إقناط النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن الإجابة وقطع طمعه عنهم بالكلية، وقيل: مغشاة بعلوم من التوراة نحفظها أن يصل إليها ما تأتي به، أو بسلامة من الفطرة كذلك، وعلى الثاني أنها أوعية العلم فلو كان ما تقوله حقا وصدقا لوعته- قاله ابن عباس. وقتادة والسدي- أو مملوءة علما فلا تسع بعد شيئا فنحن مستغنون بما عندنا عن غيره، روي ذلك عن ابن عباس أيضا، وقيل: أرادوا أنها أوعية العلم فكيف يحل لنا اتباع الأمي ولا يخفى بعده.

{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Ve dediler ki: 'Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır'” [ayeti], istekbertüm (اسْتَكْبَرْتُمْ) veya kezzebtüm (كَذَّبْتُمْ) üzerine matuftur; dolayısıyla büyüklük taslamanın tefsiri mahiyetindedir. Her iki takdire göre de, onlara hitap etmekten yüz çevirmek ve onları huzurun izzetinden uzaklaştırmak için hitaptan gâibe iltifat yapılmıştır. Söyleyenler, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in asrında bulunan kimselerdir. el-Gulf (الْغُلْفُ); ahmer/humr gibi aglefin çoğuludur ki anlamayan kimse demektir. Aslının sünnet edilmemiş kapalı uzuv sahibi kimse olduğu da söylenmiştir. Yahut gılâfın çoğuludur; iki zamme ile guluf (غُلُف) şeklinde de çoğulu yapılır. İbn Abbâs ve başkaları bu şekilde okumuştur. Birinci anlama göre: Kalplerimiz, senin getirdiğin şeyin kendilerine nüfuz etmesine engel olan fıtrî örtülerle kaplıdır, demek istemişlerdir. Bu tıpkı onların: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” [Fussilet: 5] sözleri gibidir; bununla Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in [onların iman edeceğine dair] ümidini kırmayı ve onlardan beklentisini tamamen kesmeyi hedeflemişlerdir. Bir görüşe göre: «Tevrat'tan ezberlediğimiz ve senin getirdiğin şeyin kendisine ulaşmasını engellediğimiz ilimlerle yahut aynı şekilde fıtrat selametiyle kaplıdır» demektir. İkinci anlama göre ise: Kalplerimiz ilim kaplarıdır; eğer söylediğin şey hak ve doğru olsaydı onu kavrardı, demişlerdir -bunu İbn Abbâs, Katâde ve es-Süddî söylemiştir-. Yahut: «İlimle dopdoludur, artık başka bir şeyi alacak yeri yoktur; biz elimizdekiyle başkasına ihtiyaç duymayız» demektir; bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: «Onlar ilim kaplarıdır, öyleyse okuma yazması olmayan birine (ümmîye) uymak bize nasıl helal olur?» demek istemişlerdir; ancak bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ رد لما قالوه، وتكذيب لهم فيما زعموه، والمعنى أنها خلقت على فطرة التمكن من النظر الصحيح الموصل إلى الحق لكن الله تعالى أبعدهم، وأبطل استعدادهم الخلقي للنظر الصحيح بسبب اعتقاداتهم الفاسدة وجهالاتهم الباطلة الراسخة في قلوبهم، أو أنها لم تأب قبول ما تقوله لعدم كونه حقا وصدقا بل لأنه سبحانه طردهم وخذلهم بكفرهم فأصمهم وأعمى أبصارهم. أو أن الله تعالى أقصاهم عن رحمته فأنى لهم ادعاء العلم الذي هو أجل آثارها، ويعلم من هذه الوجوه كيفية الرد على ما قيل قبل من الوجوه فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ الفاء لسببية اللعن لعدم الايمان، وقليلا- نصب على أنه نعت لمصدر محذوف أي إيمانا قليلا، وهو إيمانهم ببعض الكتاب «ما» مزيدة لتأكيد معنى القلة لا نافية لأن ما في حيزها لا يتقدمها ولأنه وإن كان بمعنى- لا يؤمنون قليلا فضلا عن الكثير- لكن ربما يتوهم لا سيما مع التقديم أنهم لا يؤمنون قليلا بل كثيرا، ولا مصدرية لاقتضائها رفع القليل بأن يكون خبرا، والمصدر المعرف بالإضافة مبتدأ، والتقدير فإيمانهم قليل، وجوز بعضهم- كونها نافية بناء على مذهب الكوفيين من جواز تقدم ما في حيزها عليها ولم يبال بالتوهم وآخرون كونها مصدرية، والمصدر فاعل «قليلا» وكانوا مقدرة في نظم الكلام

{ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Hayır, küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir” [ifadesi], söylediklerine bir reddiye ve iddia ettikleri hususta onları yalanlamadır. Anlamı şudur: Kalpleri hakka ulaştıran doğru bakışı gerçekleştirebilecek bir fıtrat üzere yaratılmıştır; fakat Allah Teâlâ, kalplerine yerleşmiş bozuk inançları ve bâtıl cehaletleri sebebiyle onları uzaklaştırmış ve doğru bakışa olan fıtrî istidatlarını iptal etmiştir. Yahut kalpleri senin söylediğin şeyin hak ve doğru olmamasından ötürü onu kabulden çekinmiş değildir; bilakis O Subhânehu küfürleri sebebiyle onları kovmuş ve yardımsız bırakmış, böylece onları sağır ve gözlerini kör etmiştir. Veyahut Allah Teâlâ onları rahmetinden uzaklaştırmıştır; o halde o rahmetin en yüce eseri olan ilim iddiasında bulunmak nerede onlar nerede! Bu vecihlerden, daha önce zikredilen görüşlere nasıl cevap verileceği anlaşılmaktadır. { فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ } “Bu yüzden pek az iman ederler” [kısmındaki] fâ harfi, lanetin imansızlığa sebep olduğunu bildirmek içindir. Kalîlen (قَلِيلًا), mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansubdur; yani az bir imanla iman ederler ki o da Kitab'ın bir kısmına iman etmeleridir. Mâ (ما) edatı olumsuzluk için değil, azlık anlamını pekiştirmek için ziyadedir; zira olumsuzluk edatının etki alanındaki şey onun önüne geçemez ve her ne kadar anlam «çoğu şöyle dursun, az dahi inanmazlar» demek olsa da, bilhassa öne geçmesiyle birlikte az inanmadıkları, bilakis çok inandıkları vehmedilebilir. Mâ masdariye de değildir; çünkü masdariye olması kalîl kelimesinin haber olarak merfû olmasını, izafetle marife kılınan masdarın da mübteda olmasını ve takdirin «imanları azdır» şeklinde olmasını gerektirir. Bazıları Kûfelilerin olumsuzluk edatının etki alanındaki lafzın onun önüne geçebileceği mezhebine dayanarak mâ'nın nâfiye olmasını caiz görmüş ve söz konusu vehme aldırmamıştır. Başkaları ise masdariye olduğunu, masdarın da «kalîlen»in fâili olduğunu ve söz diziminde gizli bir «kânû» bulunduğunu;

فتكون على طرز كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ [الذاريات: ١٧] ، ولا يخفى ما فيه من التكلف، وجوز أيضا انتصاب قليلا على الحال إما من ضمير الإيمان أو من فاعل يُؤْمِنُونَ والتقدير فيؤمنونه أي الإيمان في حال قلته، وهو المروي عن سيبويه أو «فيؤمنون» حال كونهم جمعا قليلا أي المؤمن منهم قليل، وهو المروي عن ابن عباس وطلحة وقتادة، ولذا جوز كونه نعتا للزمان أي زمانا قليلا وهو زمان الاستفتاح أو بلوغ الروح التراقي، أو ما قالوا آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ [آل عمران: ٧٢] وأولى الوجوه أولها، والظاهر أن المراد بالإيمان المعنى اللغوي، والقلة مقابل الكثرة، وقال الزمخشري: يجوز أن تكون بمعنى العدم، وكأنه أخذه من كلام الواقدي لا قليلا ولا كثيرا واعترضه في البحر بأن القلة بمعنى النفي، وإن صحت لكن في غير هذا التركيب لأن قليلا انتصب بالفعل المثبت، فصار نظير قمت قليلا أي قياما قليلا، ولا يذهب ذاهب إلى أنك إذا أتيت بفعل مثبت، وجعلت قليلا صفة لمصدره يكون المعنى في المثبت الواقع على صفة أو هيئة انتفاء ذلك المثبت رأسا، وعدم وقوعه بالكلية، وإنما الذي نقل النحويون أنه قد يراد بالقلة النفي المحض في قولهم- أقل رجل يقول ذلك، وقلما يقوم زيد- فحملها هنا على ذلك ليس بصحيح، وليت شعري أي معنى لقولنا يُؤْمِنُونَ إيمانا معدوما، وما نقل الكسائي عن العرب أنهم يقولون: مررنا بأرض قليلا ما تنبت ويريدون لا تنبت شيئا فإنما ذلك لأن قليلا حال من الأرض، وإن كان نكرة، وما مصدرية والتقدير قليلا إنباتها فلا مانع فيه من حمل القلة على العدم- وأين ما نحن فيه- من ذاك اللهم إلا على بعض الوجوه المرجوحة لكن الزمخشري غير قائل به، ويمكن أن يقال: إن ذلك على طريق الكناية فإن قلة الشيء تستتبع عدمه في أكثر الأوقات لا على أن لفظ القلة مستعمل بمعنى العدم فإنه هنا قول بارد جدا ولو أوقد عليه الواقدي ألف سنة.

dolayısıyla ayetin: { كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ } “Geceleri pek az uyurlardı” [ez-Zâriyât: 17] tarzında olduğunu caiz görmüşlerdir; ancak bundaki tekellüf gizli değildir. Kalîlen kelimesinin ya imanın zamirinden ya da yü'minûn'un failinden hâl olarak mansub olması da caiz görülmüştür. Takdir: «İmana, azlığı hâlinde inanırlar» şeklindedir ki bu Sîbeveyhi'den rivayet edilendir; yahut «Az bir topluluk olarak iman ederler», yani onlardan iman eden pek azdır demektir ki bu da İbn Abbâs, Talha ve Katâde'den rivayet edilendir. Bu sebeple zamanın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani az bir zaman demektir ki o da zafer istedikleri (istiftah) vakit yahut can boğaza dayandığı vakit veya { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } “İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin” [Âl-i İmrân: 72] dedikleri zamandır. Bu vecihlerin en evlâ olanı birincisidir. Zâhir olan, imandan sözlük anlamının kastedildiğidir; azlık ise çokluğun zıddıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: [Azlık] yokluk anlamında da olabilir. Sanki o bunu Vâkıdî'nin: «Ne az ne çok [yani hiç inanmazlar]» sözünden almıştır. el-Bahr'da buna şöyle itiraz edilmiştir: Azlık kelimesinin nefy anlamına gelmesi her ne kadar sahih olsa da bu terkibin dışındaki yerlerdedir; zira «kalîlen» kelimesi olumlu fiil ile mansub kılınmıştır, dolayısıyla «az kalktım» yani «az bir kalkışla kalktım» sözünün benzeri olmuştur. Hiçbir kimse, olumlu bir fiil getirip «kalîl» kelimesini de onun masdarına sıfat kıldığın zaman, belli bir sıfat veya heyet üzere vuku bulan bu olumlu fiildeki anlamın o olumlu fiilin kökten nefyi ve bütünüyle vuku bulmaması olduğunu söylemez. Nahivcilerin naklettiği husus şudur: «Bunu söyleyen adam ne kadar azdır (yani hiç yoktur)» ve «Zeyd pek az kalkar (yani hiç kalkmaz)» sözlerinde azlıktan sırf nefy kastedilebilir. Dolayısıyla buradaki lafzı buna hamletmek doğru değildir. Keşke bilseydim, bizim «yok hükmünde bir imanla iman ederler» dememizin ne anlamı olabilir! Kisâî'nin Araplardan naklettiği: «Bitkisi pek az biten bir yere uğradık» deyip «hiç bitki bitirmez» anlamını kastetmeleri ise; her ne kadar nekre olsa da «kalîlen»in yerden hâl olması ve «mâ»nın masdariye olup takdirin «bitirmesi pek azdır» şeklinde bulunması sebebiyledir. Dolayısıyla orada azlığı yokluğa hamletmeye bir engel yoktur. Bizim üzerinde durduğumuz yer nerede, o nerede! Meğerki bazı mercûh vecihlere göre olsun; fakat Zemahşerî bunu söylememektedir. Şöyle denebilir: Bu kinaye yoluyladır; zira bir şeyin azlığı çoğu zaman onun yokluğunu beraberinde getirir, yoksa azlık lafzının bizzat yokluk anlamında kullanılması şeklinde değildir. Zira buradaki kullanım, Vâkıdî üzerine bin yıl ateş yaksa bile son derece soğuk bir sözdür.

وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وهو القرآن وتنكيره للتعظيم ووصفه بما عنده للتشريف والإيذان بأنه جدير بأن يقبل ما فيه ويتبع لأنه من خالقهم وإلههم الناظر في مصالحهم، والجملة عطف على قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ أي وكذبوا لما جاءهم إلخ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ من كتابهم أي نازل حسبما نعت أو مطابق له، ومُصَدِّقٌ صفة ثانية لكتاب وقدمت الأولى عليها لأن الوصف بكينونته من عنده تعالى آكد ووصفه بالتصديق ناشىء عنها وجعله مصدقا ل «كتابهم» لا مصدقا به إشارة إلى أنه بمنزلة الواقع ونفس الأمر لكتابهم لكونه مشتملا على الإخبار عنه محتاجا في صدقه إليه وإلى أنه بإعجازه مستغن عن تصديق الغير، وفي مصحف أبيّ «مصدقا» بالنصب، وبه قرأ ابن أبي عبلة، وهو حينئذ حال من الضمير المستقر في الظرف، أو من كتاب لتخصيصه بالوصف المقرب له من المعرفة، واحتمال أن الظرف لغو متعلق ب جاءَهُمْ بعيد- فلا يضر- على أن سيبويه جوّز مجيء الحال من النكرة بلا شرط وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا نزلت في بني قريظة والنضير كانوا يستفتحون على الأوس والخزرج برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قبل مبعثه- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وقتادة- والمعنى يطلبون من الله تعالى أن ينصرهم به على المشركين، كما روى السدي أنهم كانوا إذا اشتد الحرب بينهم وبين المشركين أخرجوا التوراة ووضعوا أيديهم على موضع ذكر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وقالوا: اللهم إنا نسألك بحق نبيك الذي وعدتنا أن تبعثه في آخر الزمان أن تنصرنا اليوم على عدونا فينصرون- فالسين- للطلب- والفتح- متضمن معنى النصر بواسطة عَلَى أو يفتحون عليهم من قولهم: فتح عليه إذا علمه ووقفه كما في قوله تعالى: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ [البقرة: ٧٦] أي يعرفون المشركين أن نبيا يبعث منهم وقد قرب زمانه- فالسين- زائدة للمبالغة، كأنهم فتحوا بعد طلبه من أنفسهم- والشيء بعد الطلب أبلغ- وهو من باب التجريد، جرّدوا من أنفسهم أشخاصا وسألوهم

{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından kendilerine bir kitap geldiğinde”; o da Kur'an'dır. Nekre getirilmesi tazim içindir; Allah katından olmakla nitelenmesi ise teşrif ve içindekilerin kabul edilip uyulmaya layık olduğunu bildirmek içindir; zira o, maslahatlarını gözeten yaratıcıları ve ilahları katındandır. Cümle, { قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } üzerine matuftur; yani «kendilerine [kitap] gelince yalanladılar...» demektir. { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “Yanlarındakini doğrulayıcı olarak”; yani kendi kitaplarından yanlarında bulunanı, zikredildiği niteliklere uygun şekilde inmiş yahut ona mutabık olarak. «Musaddikun», kitâb kelimesinin ikinci sıfatıdır. Birincisi onun önüne geçirilmiştir; çünkü Allah katından olmakla nitelenmesi daha pekiştiricidir ve doğrulayıcı olarak nitelenmesi de bundan neşet etmektedir. Onun «kitaplarını doğrulayıcı» kılınması -onunla doğrulanan değil- Kur'an'ın onların kitabı için bir vakıa ve gerçeğin ta kendisi mesabesinde olduğuna -zira onu haber vermeyi içermekte ve doğruluğunda ona muhtaç bulunmaktadır- ve mucize oluşuyla başkasının tasdikine muhtaç olmadığına işaret etmektedir. Übeyy'in mushafında mansub olarak «musaddikan» şeklindedir; İbn Ebî Able de böyle okumuştur. Bu durumda zarfın içinde müstakir olan zamirden yahut marifeye yaklaştıran sıfatla tahsis edildiği için «kitâb» kelimesinden hâl olur. Zarfın «câehüm»e müteallak lâğv bir zarf olması ihtimali uzaktır -bu sebeple zarar vermez-. Kaldı ki Sîbeveyhi nekreden şartsız olarak hâl gelmesini caiz görmüştür. { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “Daha önce de o inkâr edenlere karşı zafer istiyorlardı”; bu ayet Benî Kurayza ve Benî Nadîr hakkında inmiştir; peygamber olarak gönderilmesinden önce Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile Evs ve Hazrec'e karşı fetih/zafer diliyorlardı -bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Katâde söylemiştir-. Manası: Allah Teâlâ'dan onun vesilesiyle müşriklere karşı kendilerine zafer vermesini talep ediyorlardı. Nitekim es-Süddî'nin rivayet ettiğine göre, müşriklerle aralarındaki savaş şiddetlendiğinde Tevrat'ı çıkarırlar, ellerini Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zikredildiği yerin üzerine koyarlar ve: «Allah'ım! Âhir zamanda göndereceğini bize vadettiğin Peygamberinin hakkı için bugün düşmanımıza karşı bize yardım etmeni senden diliyoruz» derlerdi ve onlara yardım olunurdu. Buradaki sîn harfi talep içindir; «el-feth» ise «alâ» harf-i cerri vasıtasıyla yardım manasını tazammun etmektedir. Yahut Allah Teâlâ'nın: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açtığını/bildirdiğini onlara anlatıyor musunuz?” [el-Bakara: 76] buyruğunda olduğu gibi, bir kimseye öğrettiği ve bildirdiği zaman kullanılan «fetaha aleyhi» sözünden hareketle «onlara bildiriyorlardı» demektir; yani müşriklere aralarından bir peygamber gönderileceğini ve zamanının yaklaştığını bildiriyorlardı. Bu takdirde sîn harfi mübalağa için ziyadedir; sanki bunu kendi nefislerinden talep ettikten sonra bildirmişlerdir -zira talep sonrası olan şey daha beliğdir-. Bu, tecrit babındandır; kendi nefislerinden şahıslar tecrit edip onlardan

الفتح كقولهم: استعجل كأنه طلب العجلة من نفسه، ويؤول المعنى إلى يا نفس عرّفي المشركين أن نبيا يبعث منهم، وقيل: يَسْتَفْتِحُونَ بمعنى يستخبرون عنه صلى الله تعالى عليه وسلم، هل ولد مولود صفته كذا وكذا؟ نقله الراغب وغيره، وما قيل: إنه لا يتعدى ب عَلَى لا يسمع بمجرد التشهي.

açıklama istemişlerdir; tıpkı bir kimsenin acele etmek istediğinde «ista'cele» (kendi nefsinden acele istedi) demesi gibidir. Anlam şuna varır: «Ey nefis! Müşriklere, onların arasından bir peygamber gönderileceğini bildir.» Bir görüşe göre «yesteftihûn», Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hakkında: «Şöyle şöyle nitelikte bir çocuk doğdu mu?» diye haber soruyorlardı demektir; bunu Râgıb ve başkaları nakletmiştir. Bu fiilin «alâ» ile geçişli olmayacağı iddiasına ise sırf keyfî bir arzu olarak itibar edilmez.

فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ كنى عن الكتاب المتقدم ب ما عَرَفُوا لأن معرفة من أنزل عليه معرفة له، والاستفتاح به استفتاح به، وإيراد الموصول دون الاكتفاء بالإضمار لبيان كمال مكابرتهم، ويحتمل أن يراد به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وما قد يعبر بها عن صفات من يعقل، وبعضهم فسره بالحق إشارة إلى وجه التعبير عنه ﵊ ب ما وهو أن المراد به الحق- لا خصوصية ذاته المطهرة- وعرفانهم ذلك حصل بدلالة المعجزات والموافقة لما نعت في كتابهم- فإنه كالصريح عند الراسخين- فلا يرد أن نعت الرسول في التوراة إن كان مذكورا على التعيين فكيف ينكرونه فإنه مذكور بالتواتر- وإلا فلا عرفان للاشتباه- على أن الإيراد في غاية السقوط، لأن الآية مساقة على حد قوله تعالى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] أي جحدوه مع علمهم به- وهذا أبلغ في ذمهم- وكَفَرُوا جواب ل «ما» الأولى ول «ما» الثانية تكرير لها لطول العهد كما في قوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ [آل عمران: ١٨٨] وإلى ذلك ذهب المبرد، وقال الفراء: ل «ما» الثانية مع جوابها جواب الأولى كقوله تعالى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ [البقرة: ٣٨] إلخ، وعلى الوجهين يكون قوله سبحانه: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ جملة حالية بتقدير- قد- مقررة، واختار الزجاج والأخفش أن جواب الأولى محذوف- أي كذبوا به مثلا- وعليه يكون وَكانُوا مِنْ قَبْلُ إلخ مع ما عطف عليه من قوله تعالى: فَلَمَّا جاءَهُمْ من الشرط، والجزاء جملة معطوفة على «لما جاءهم» بعد تمامها، تدل الأولى على معاملتهم مع الكتاب المصدق، والثانية مع الرسول المستفتح به، وارتضاه بعض المحققين- لما- في الأول من لزوم التأكيد- والتأسيس أولى منه- واستعمال الفاء للتراخي الرتبي فإن مرتبة المؤكد بعد مرتبة المؤكد، ولما- في الثاني من دخول الفاء في جواب «لما» مع أنه ماض وهو قليل جدا حتى لم يجوزه البصريون ولو جوز وقوعها زائدة فَلَمَّا لا تجاب بمثلها لا يقال- لما جاء زيد، لما قعد عمرو أكرمتك- بل هو كما ترى تركيب معقود في لسانهم مع خلو الوجهين عن فائدة عظيمة وهو بيان سوء معاملتهم مع الرسول واستلزامهما جعل وَكانُوا حالا، واختار أبو البقاء أن كَفَرُوا جواب- لما- الأولى، والثانية ولا حذف لأن مقتضاهما واحد وليس بشيء كجعل فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ جوابا للأولى وما بينهما اعتراض واللام في الكافرين للعهد أي عليهم ووضع المظهر موضع المضمر للإشعار بأن حلول اللعنة عليهم بسبب كفرهم كما أن الفاء للإيذان بترتبها عليه، وجوز كونها للجنس ويدخلون فيه دخولا أوليا، واعترض بأن دلالة العام متساوية فليس فيها شيء أول ولا أسبق من شيء، والجواب أن المراد دخولا قصديا لأن الكلام سيق بالأصالة فيهم ويكون ذلك من الكناية الإيمائية ويصار إليها إذا كان الموصوف مبالغا في ذلك الوصف ومنهمكا فيه حتى إذا ذكر خطر ذلك الوصف بالبال كقولهم لمن يقتني رذيلة ويصر عليها- أنا إذا نظرتك خطر ببالي سبابك وسباب كل من هو من أبناء جنسك- فاليهود لما بالغوا في الكفر والعناد وكتمان أمر الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم ونعى الله تعالى عليهم ذلك صار الكفر كأنه صفة غير مفارقة لذكرهم وكان هذا الكلام لازما لذكرهم ورديفه وأنهم أولى الناس دخولا فيه لكونهم تسببوا استجلاب هذا القول في غيرهم وجعل السكاكي من هذا القبيل قوله:

{ فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “İşte o tanıdıkları şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler”; geçen kitaptan «tanıdıkları şey» diye kinaye yoluyla bahsedilmiştir; zira kendisine indirilen kimseyi bilmek onu bilmektir ve onunla zafer istemek de onunla zafer istemektir. Zamirle yetinilmeyip ism-i mevsûl getirilmesi, onların ne derece inatçı olduklarını beyan etmek içindir. Bununla Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira akıl sahibi varlıkların sıfatları «mâ» ile ifade edilebilir. Bazıları da O'ndan aleyhisselâm «mâ» ile ifade edilmesinin hikmetine işaret ederek bunu «hak» ile tefsir etmişlerdir; yani burada kastedilen O'nun tertemiz zâtının hususiyeti değil, haktır. Onların bunu tanıması ise mucizelerin delaletiyle ve kitaplarında nitelenen vasıflara uygun düşmesiyle hâsıl olmuştur -zira bu, ilimde derinleşenler nezdinde apaçık bir durumdur-. Dolayısıyla «Resulün vasfı Tevrat'ta tayin edilerek zikredilmişse onu nasıl inkâr edebilirler -zira bu tevatürle zikredilmiştir- aksi takdirde karışıklıktan ötürü tanıma gerçekleşmez» şeklinde bir itiraz ileri sürülemez. Kaldı ki bu itiraz son derece tutarsızdır; çünkü ayet Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “Vicdanları kesin olarak kabul ettiği halde onu inkâr ettiler” [en-Neml: 14] buyruğu kabilinden sevk edilmiştir; yani onu bildikleri halde inkâr ettiler -bu ise onları yermede daha beliğdir-. «Keferû» fiili birinci «lemmâ»nın cevabıdır; ikinci «lemmâ» ise araya uzun bir fasıla girmesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi onun bir tekrarıdır: { لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi seven kimseleri sakın azaptan kurtulmuş sanma!” [Âl-i İmrân: 188]. el-Müberred bu görüşe gitmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: İkinci «lemmâ» cevabıyla birlikte birincinin cevabıdır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa...” [el-Bakara: 38] buyruğunda olduğu gibi. Her iki veche göre de Allah Subhânehu'nun { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ } buyruğu, takdirî bir «kad» ile muhakkak kılınmış bir hâl cümlesi olur. Zeccâc ve Ahfeş ise birincinin cevabının mahzuf olduğunu tercih etmişlerdir; yani «mesela onu yalanladılar» demektir. Buna göre { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ } ve devamı, şart ve cevaptan oluşan { فَلَمَّا جاءَهُمْ } buyruğuna matuf olan kısmıyla birlikte, tamamlanışının ardından «lemmâ câehüm» üzerine matuf bir cümledir. Birincisi doğrulayıcı Kitap ile olan muamelelerine, ikincisi ise kendisiyle zafer istedikleri Resul ile olan muamelelerine delalet eder. Bazı muhakkikler de bunu uygun görmüştür; zira birinci görüşte tekit lüzumu vardır -oysa yeni bir mana kurmak (te'sis) tekitten evlâdır- ve fâ harfinin rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) için kullanılması söz konusudur, çünkü pekiştirenin mertebesi pekiştirilenden sonradır. İkincisinde ise mazi olduğu halde «lemmâ»nın cevabına fâ harfinin girmesi durumu vardır ki bu pek azdır, hatta Basralılar buna cevaz vermemiştir. Ziyade olarak vuku bulmasına cevaz verilse bile «fe-lemmâ» bir benzeriyle cevaplanamaz; «Zeyd geldiğinde, Amr oturduğunda sana ikram ettim» denilmez. Bilakis gördüğün gibi bu onların lisanında düğümlenmiş/tutarsız bir terkiptir; üstelik her iki vecih de Resul ile olan kötü muamelelerini beyan etmek gibi büyük bir faydadan yoksundur ve { وَكانُوا } ifadesini hâl kılmayı gerektirmektedir. Ebü'l-Bekâ ise «keferû» fiilinin birinci ve ikinci «lemmâ»nın cevabı olduğunu ve her ikisinin muktezası bir olduğu için hiçbir hazif bulunmadığını tercih etmiştir ki bu bir şey değildir; tıpkı { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } ifadesini birincinin cevabı kılıp ikisi arasını itiraz cümlesi saymak gibi. «el-Kâfirîn»deki lâm harfi ahd içindir; yani onların üzerinedir. Açık ismin zamir yerine konulması, tıpkı fâ harfinin lanetin küfre terettüp ettiğini bildirmesi gibi, lanetin onların başına inmesinin küfürleri sebebiyle olduğunu hissettirmek içindir. Cins için olması da caiz görülmüştür; bu durumda öncelikli olarak onun kapsamına girerler. Buna «Genel ifadenin delaleti eşittir; onda hiçbir şey diğerinden daha öncelikli ve daha önce değildir» diye itiraz edilmiştir. Cevap şudur: Kastedilen, kasdî bir giriş oluştur; zira kelam asıl itibarıyla onlar hakkında sevk edilmiştir. Bu durum îmalı kinaye kabilinden olur ve mevsuf o vasıfta aşırıya kaçtığında, o vasfa büsbütün daldığında, öyle ki o anıldığında akla hemen o vasıf geldiğinde buna başvurulur. Nitekim bir rezilliği edinen ve onda ısrar eden kimseye: «Sana baktığımda aklıma sana ve senin soyundan gelen herkese sövmek geliyor» denilmesi böyledir. İşte Yahudiler küfürde, inatta ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in durumunu gizlemede aşırıya kaçtıklarında ve Allah Teâlâ bunu onların yüzüne vurduğunda, küfür adeta onların anılmasından ayrılmayan bir sıfat haline gelmiş ve bu söz onların anılmasının ayrılmaz bir parçası ve eşlikçisi olmuştur; dolayısıyla başkaları hakkında bu sözün söylenmesine sebep oldukları için bu hükmün kapsamına girmeye insanların en layığı onlar olmuşlardır. Sekkâkî şu beyti bu kabilden saymıştır:

إذا الله لم يسق إلا الكراما ... فيسقي وجوه بني حنبل

«Allah ancak cömert kimseleri suladığında... Benî Hanbel'in yüzlerini sular.»

فإنه في إفادة كرم بني حنبل كما ترى لا خفاء فيه بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ أي باعوا، فالأنفس بمنزلة المثمن، والكفر بمنزلة الثمن لأن أنفسهم الخبيثة لا تشترى بل تباع وهو على الاستعارة أي إنهم اختاروا الكفر على الإيمان وبذلوا أنفسهم فيه، وقيل: هو بمعناه المشهور لأن المكلف إذا خاف على نفسه من العقاب أتى بأعمال يظن أنها تخلصه فكأنه اشترى نفسه بها فهؤلاء اليهود لما اعتقدوا فيما أتوا به أنه يخلصهم من العقاب ظنوا أنهم اشتروا أنفسهم وخلصوها فذمهم الله تعالى عليه، واعترض بأنه كيف يدعي أنهم ظنوا ذلك مع قوله تعالى:

Zira bu beyit, gördüğün gibi Benî Hanbel'in cömertliğini bildirmede son derece açıktır. { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Karşılığında nefislerini sattıkları, Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleri ne kötü bir şeydir!”; yani satmışlardır. Burada nefisler satılan mal, küfür ise bedel (fiyat) mesabesindedir; zira onların habis nefisleri satın alınmaz, bilakis satılır. Bu ifade istiare üzerinedir; yani onlar imana bedel küfrü seçmişler ve nefislerini bu uğurda feda etmişlerdir. Bir görüşe göre kelime meşhur anlamındadır; çünkü mükellef kimse nefsi için cezadan korktuğunda kendisini kurtaracağını zannettiği ameller işler, böylece sanki nefsini o amellerle satın almış gibi olur. İşte bu Yahudiler de işledikleri şeylerin kendilerini cezadan kurtaracağına inandıklarında, nefislerini satın alıp kurtardıklarını zannettiler; Allah Teâlâ da bu sebeple onları yerdi. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ'nın şu buyruğu varken:

فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فإذا علموا مخالفة الحق كيف يظنون نجاتهم بما فعلوا وإرادة العقاب الدنيوي كترك الرياسة غير صحيح لأن لا يشترى به الأنفس؟ ويمكن الجواب بأن المراد أنهم ظنوا على ما هو ظاهر حالهم من التصلب في اليهودية والخوف فيما يأتون ويذرون وادعاء الحقية فيه فلا ينافي عدم ظنهم في الواقع على ما تدل عليه الآية، والمراد بما أنزل الله الكتاب المصدق، وفي تبديل المجيء بالإنزال المشعر بأنه من العالم العلوي مع الإسناد إليه تعالى إيذان بعلو شأنه وعظمه الموجب للإيمان به، وقيل: يحتمل أن يراد به التوراة والإنجيل وأن يراد الجميع، والكفر ببعضها كفر بكلها، واختلف في ما الواقعة بعد بئس ألها محل من الإعراب أم لا فذهب الفراء إلى أنها لا محل لها وأنها مع بئس شيء واحد كحبذا، وذهب الجمهور إلى أن لها محلا، واختلف أهو نصب أم رفع؟ فذهب الأخفش إلى الأول على أنها تمييز، والجملة بعدها في موضع نصب على الصفة، وفاعل بئس مضمر مفسر بها، والتقدير بئس هو شيئا اشتروا به، وأَنْ يَكْفُرُوا هو المخصوص بالذمّ والتعبير بصيغة المضارع لإفادة الاستمرار على الكفر فإنه الموجب للعذاب المهين، ويحتمل على هذا الوجه أن يكون المخصوص محذوفا، واشْتَرَوْا صفة له، والتقدير بئس شيء اشتروا به، وأَنْ يَكْفُرُوا بدل من المحذوف أو خبر مبتدأ محذوف، وذهب الكسائي إلى النصب على التمييز أيضا إلا أنه قدر بعدها ما أخرى موصولة هي المخصوص بالذم، واشْتَرَوْا صلتها، والتقدير بئس شيئا الذي اشتروا، وذهب سيبويه إلى الثاني على أنها فاعل بئس وهي معرفة تامة، والمخصوص محذوف أي شيء اشْتَرَوْا، وعزى هذا إلى الكسائي أيضا، وقيل: موصولة وهو أحد قولي الفارسي وعزاه ابن عطية إلى سيبويه وهو وهم، ونقل المهدوي عن الكسائي أن ما مصدرية والمتحصل فاعل بئس واعترض بأن بئس لا تدخل على اسم معين يتعرف بالإضافة إلى الضمير، ولك على هذا التقدير أن لا تجعل ذلك فاعلا بل تجعله المخصوص والفاعل مضمر والتمييز محذوف لفهم المعنى، والتقدير- بئس اشتراء اشتراؤهم- فلا يلزم الاعتراض، نعم يرد عود ضمير به على ما والمصدرية لا يعود عليها الضمير لأنها حرف عند غير الأخفش فافهم بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ- البغي- في الأصل الظلم والفساد من قولهم- بغى- الجرح فسد قاله الأصمعي، وقيل أصله الطلب، وتختلف أنواعه ففي طلب زوال النعمة حسد، والتجاوز على الغير ظلم، والزنا فجور، والمراد به هنا بمعونة المقام طلب ما ليس لهم فيؤول إلى الحسد، وإلى ذلك ذهب قتادة وأبو العالية والسدي، وقيل: الظلم وانتصابه على أنه مفعول له ليكفرون فيفيد أن كفرهم كان لمجرد العناد الذي هو نتيجة الحسد لا للجهل وهو أبلغ في الذم لأن الجاهل قد يعذر، وذهب الزمخشري إلى أنه علة اشْتَرَوْا ورد بأنه يستلزم الفصل بالأجنبي وهو المخصوص بالذم وهو وإن لم يكن أجنبيا بالنسبة إلى فعل الذم وفاعله لكن لا خفاء في أنه أجنبي بالنسبة إلى الفعل الذي وصف به تمييز الفاعل، والقول بأن المعنى- على ذم ما باعوا به أنفسهم حسدا وهو الكفر لا على ذم ما باعوا به أنفسهم وهو الكفر حسدا- تحكم، نعم قد يقال: إنما يلزم الفصل بأجنبي إذا كان المخصوص مبتدأ خبره بئسما أما لو كان خبر مبتدأ محذوف- وهو المختار- فلا لأن الجملة حينئذ جواب للسؤال عن فاعل «بئس» فيكون الفصل بين المعلول وعلته بما هو بيان للمعلول ولا امتناع فيه، وجعله بعضهم علة ل اشْتَرَوْا محذوفا فرارا من الفصل، ومنهم من أعربه حالا ومفعولا

{ فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “O tanıdıkları şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler”; hakka muhalefet ettiklerini bildikleri halde yaptıkları şeyle kurtulacaklarını nasıl zannedebilirler? Dünyevî cezanın -mesela reisliği terk etmek gibi- kastedilmiş olması da doğru değildir; zira nefisler onunla satın alınmaz. Şöyle cevap vermek mümkündür: Kastedilen, Yahudilikteki taassuplarından, yapıp ettikleri hususlardaki korkularından ve bu hususta haklı oldukları iddialarından ibaret olan zâhirî hâllerine göre böyle zannetmiş olmalarıdır; dolayısıyla bu, ayetin delalet ettiği üzere hakikatte böyle bir zanna sahip olmamalarıyla çelişmez. Allah'ın indirdiği şeyden kasıt, doğrulayıcı Kitap'tır. Geliş (meci') yerine indirme (inzâl) lafzının getirilmesi, onun ulvî âlemden olduğuna işaret etmekle ve Allah Teâlâ'ya isnat edilmekle birlikte, şanının yüceliğini ve büyüklüğünü bildirir ki bu da ona imanı gerektirir. Bir görüşe göre bununla Tevrat ve İncil'in kastedilmiş olması da hepsinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira bir kısmını inkâr etmek tamamını inkâr etmektir. «Bi'se» fiilinden sonra gelen «mâ» lafzının iraptan mahalli olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Ferrâ, onun iraptan mahalli olmadığı, «habbezâ» gibi «bi'se» ile birlikte tek bir şey olduğu görüşüne varmıştır. Cumhur ise iraptan mahalli olduğu görüşündedir. Mahallen mansub mu yoksa merfû mu olduğu hususunda da ihtilaf edilmiştir: Ahfeş, temyiz olması hasebiyle birinci görüşe (mansub olduğuna) gitmiştir; bu takdirde sonrasındaki cümle sıfat olarak nasb mahallindedir, «bi'se»nin faili ise bu temyiz ile açıklanan gizli bir zamirdir. Takdir: «Nefislerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!» şeklindedir. { أَنْ يَكْفُرُوا } ise yergiye tahsis edilen unsurdur (mahsûs bi'z-zemm). Muzari sîgasıyla ifade edilmesi küfürde ısrarı bildirmek içindir; zira alçaltıcı azabı gerektiren de budur. Bu veche göre mahsûsun mahzuf olması, «işterav» fiilinin de onun sıfatı olması muhtemeldir; takdir: «Karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!» şeklinde olup { أَنْ يَكْفُرُوا } mahzuftan bedel yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. Kisâî de temyiz olarak nasb mahallinde olduğu görüşüne varmıştır; ancak o, bundan sonra yergiye tahsis edilen başka bir mevsûl «mâ» takdir etmiştir ki «işterav» onun sılasıdır. Takdir: «Satın aldıkları o şey ne kötüdür!» şeklindedir. Sîbeveyhi ise ikinci görüşe (merfû olduğuna) gitmiştir; zira o «bi'se»nin failidir ve tam bir marifedir, mahsûs ise mahzuftur; yani «satın aldıkları şey» demektir. Bu görüş Kisâî'ye de nispet edilmiştir. Bir görüşe göre mevsûledir ki bu Fârisî'nin iki görüşünden biridir; İbn Atiyye bunu Sîbeveyhi'ye nispet etmiştir ki bu bir vehimdir. Mehdevî, Kisâî'den «mâ»nın masdariye olduğunu, hâsıl olan mananın da «bi'se»nin faili olduğunu nakletmiştir. Buna, «bi'se» fiilinin zamire izafetle marife olan muayyen bir ismin başına gelmeyeceği şeklinde itiraz edilmiştir. Bu takdire göre bunu fail kılmayıp bilakis mahsûs kılman mümkündür; fail ise gizlidir ve mana anlaşıldığı için temyiz mahzuftur. Takdir: «Onların satışı ne kötü bir satıştır» şeklinde olur ve böylece itiraz gerekmez. Evet, «bihî»deki zamirin «mâ»ya dönmesi itirazı gelir; zira Ahfeş dışındakilere göre masdariye bir harf olduğu için zamir ona dönmez, iyi anla! { بَغْياً } “Kıskançlıktan/azgınlıktan ötürü”; el-bağy (الْبَغْيُ) aslen zulüm ve fesat demektir; nitekim yara bozulup iltihaplandığında «bağa'l-cerhu» denir; bunu Asmaî söylemiştir. Aslının talep olduğu da söylenmiştir; türleri farklılık arz eder: Nimetin yok olmasını talep etmekte haset, başkasına tecavüz etmekte zulüm, zinada ise fücûr vardır. Makamın yardımıyla burada kastedilen hakları olmayan şeyi talep etmeleridir ki bu da hasede varır. Katâde, Ebü'l-Âliye ve es-Süddî bu görüşe gitmişlerdir. Zulüm olduğu da söylenmiştir. Mansub olması ise «yekfürûn» fiilinin mef'ûlün leh'i olması sebebiyledir; bu da onların küfrünün cehaletten değil, sırf hasedin neticesi olan inattan kaynaklandığını bildirir ki bu yermede daha beliğdir; çünkü cahil mazur görülebilir. Zemahşerî ise onun { اشْتَرَوْا } fiilinin illeti olduğu görüşüne gitmiştir. Fakat buna, araya yabancı bir unsurun girmesini gerektirdiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir ki o da yergiye tahsis edilen unsurdur (mahsûs). Her ne kadar bu unsur zem fiili ve failine nispetle yabancı olmasa da, failin temyizinin kendisiyle nitelendiği fiile nispetle yabancı olduğu açıktır. «Mananın 'nefislerini hasetle sattıkları şey olan küfrü yermek' üzere olduğu, yoksa 'nefislerini sattıkları şey olan küfrü hasetten ötürü yermek' üzere olmadığı» sözü ise delilsiz bir iddiadır. Evet, şöyle denebilir: Yabancı bir unsurla fasıla girmesi ancak mahsûs mübteda olup haberi «bi'semâ» olduğunda gerekir; şayet -tercih edilen görüşe göre- mahzuf bir mübtedanın haberi olursa gerekmez; zira cümle o takdirde «bi'se»nin failine dair sorunun cevabı olur ve illet ile ma'lûlü arasına ma'lûlün beyanı olan bir şey girmiş olur ki bunda bir imkânsızlık yoktur. Bazıları araya fasıla girmesinden kaçınmak için onu mahzuf bir «işterav» fiilinin illeti kılmıştır. Bazıları da onu hâl ve

مطلقا لمقدر أي بغوا بغيا، وأَنْ يُنَزِّلَ إما مفعول من أجله للبغي أي حسدا لأجل تنزيل الله، وإما على إسقاط الخافض المتعلق بالبغي أي حسدا على أَنْ يُنَزِّلَ والقول بأنه في موضع خفض على أنه بدل اشتمال من ما في قوله: بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بعيدا جدا، وربما يقرب منه ما قيل: إنه في موضع المفعول الثاني، والبغي بمعنى طلب الشخص ما ليس له يتعدى إليه بنفسه تارة، وباللام أخرى، والمفعول الأول هاهنا أعني محمدا ﵊ محذوف لتعينه وللدلالة على أن الحسد مذموم في نفسه كائنا ما كان المحسود- كما لا يخفى- وقرأ ابن كثير

takdirî bir fiilin mutlak mef'ûlü olarak iraplandırmışlardır; yani «bağav bağyen» (bir azgınlık ve hasetle azdılar) demektir. { أَنْ يُنَزِّلَ } ise ya bağy kelimesi için mef'ûlün leh'tir; yani «Allah'ın indirmesi sebebiyle haset ederek» demektir; ya da bağy kelimesine müteallak olan harf-i cerrin hazfedilmesiyledir; yani «Allah'ın indirmesine haset ederek» demektir. Bunun { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğundaki mâ'dan bedel-i iştimal olarak cer mahallinde olduğu sözü son derece uzaktır. İkinci mef'ûl mahallinde olduğu sözü de buna yakın sayılabilir. Bağy kelimesi, kişinin hakkı olmayan şeyi talep etmesi anlamında bazen bizzat kendisiyle, bazen de lâm ile geçişli olur. Buradaki birinci mef'ûl, yani Muhammed aleyhisselâm, belirlenmiş olması ve -gizli kalmayacağı üzere- haset edilen kim olursa olsun hasedin bizatihi yerilmiş olduğunu bildirmek için hazfedilmiştir. İbn Kesîr,

وأبو عمرو ويعقوب «ينزل» بالتخفيف مِنْ فَضْلِهِ أراد به الوحي، ومِنْ لابتداء الغاية صفة لموصوف محذوف أي شيئا كائنا مِنْ فَضْلِهِ وجوّز أبو البقاء أن تكون زائدة على مذهب الأخفش عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أي على من يختاره للرسالة، وفي البحر أن المراد به محمد صلى الله تعالى عليه وسلم لأنهم حسدوه لما لم يكن منهم، وكان من العرب ومن ولد إسماعيل- ولم يكن من ولده نبي سواه ﵊ وإضافة- العباد- إلى ضميره تعالى للتشريف، ومِنْ إما موصولة أو موصوفة.

Ebû Amr ve Ya'kūb, şeddesiz olarak «yünzile» («يُنْزِلَ») şeklinde okumuşlardır. { مِنْ فَضْلِهِ } “Lütfundan”; bununla vahyi kastetmiştir. «Min» ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir ve mahzuf bir mevsufun sıfatıdır; yani «lütfundan olan bir şeyi» demektir. Ebü'l-Bekâ, Ahfeş'in mezhebine göre zâid olmasını caiz görmüştür. { عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediği kimseye”; yani peygamberlik için seçtiği kimseye. el-Bahr'da zikredildiğine göre bundan kasıt Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir; zira kendilerinden olmayıp Araplardan ve İsmâil'in soyundan geldiği için onu kıskanmışlardır -oysa onun aleyhisselâm dışında İsmâil'in soyundan başka bir peygamber gelmemiştir-. «Kullar» kelimesinin Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmesi teşrif içindir. «Men» ise ya mevsûledir ya da mevsûfedir.

فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ تفريع على ما تقدم، أي فرجعوا متلبسين بِغَضَبٍ كائن عَلى غَضَبٍ مستحقين له حسبما اقترفوا من الكفر والحسد. وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الغضب «الأول» لعبادة العجل «والثاني» لكفرهم به صلى الله تعالى عليه وسلم، وقال قتادة: «الأول» كفرهم بالإنجيل «والثاني» كفرهم بالقرآن، وقيل: هما الكفر بعيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام، أو قولهم: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] ويَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ [المائدة: ٦٤] وغير ذلك من أنواع كفرهم، وكفرهم الأخير بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولا يخفى أن- فاء العطف- يقتضي صيرورتهم أحقاء بترادف الغضب لأجل ما تقدم، وقولهم: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ مثلا غير مذكور فيما سبق، ويحتمل أن يراد بقوله سبحانه: بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ الترادف والتكاثر لا غضبان فقط، وفيه إيذان بتشديد الحال عليهم جدا كما في قوله:

{ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } “Böylece gazap üstüne gazapla döndüler”; önceki ifadenin bir uzantısıdır; yani işledikleri küfür ve haset sebebiyle hak ettikleri şekilde, bir gazap üzerine katmerleşen bir gazaba bürünmüş olarak döndüler. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, «birinci» gazap buzağıya tapmalarından, «ikinci» gazap ise Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i inkâr etmelerindendir. Katâde şöyle demiştir: «Birincisi» İncil'i inkâr etmelerinden, «ikincisi» Kur'an'ı inkâr etmelerindendir. Şöyle de denilmiştir: Bu ikisi Îsâ ve Muhammed aleyhimesselâm'ı inkâr etmeleridir; yahut { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyir Allah'ın oğludur” [et-Tevbe: 30] ve { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” [el-Mâide: 64] sözleri ile küfürlerinin diğer türleri ve son olarak Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i inkâr etmeleridir. Gizli değildir ki atıf fâ'sı, daha önce geçen sebeplerden ötürü onların peş peşe gelen gazaplara müstahak hale gelmelerini gerektirir; oysa mesela onların «Üzeyir Allah'ın oğludur» sözleri daha önce geçen kısımda zikredilmemiştir. Allah Subhânehu'nun { بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } buyruğundan yalnızca iki gazabın değil, peş peşe gelmenin ve çoğalmanın kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bunda şu beyitte olduğu gibi onların durumunun son derece şiddetlendirildiğini bildirme vardır:

ولو كان رمحا واحدا لاتقيته ... ولكنه رمح «وثان وثالث»

«Şayet tek bir mızrak olsaydı korunurdum... Fakat o bir mızrak, ardından ikincisi ve üçüncüsü!»

ومن الناس من زعم أن- الفاء فصيحة- والمعنى فإذا كفروا وحسدوا على ما ذكر فَباؤُ إلخ، وليس بشيء.

İnsanlardan bazıları fâ harfinin fasîha olduğunu, anlamın da: «Zikredilen hususlarda küfredip haset edince böylece döndüler...» şeklinde olduğunu iddia etmiştir; fakat bu bir şey değildir.

وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ- اللام- في «الكافرين» للعهد، والإظهار في موضع الإضمار للإيذان بعلية كفرهم لما حاق بهم ويحتمل أن تكون للعموم فيدخل المعهودون فيه على طرز ما مر. والمهين- المذل، وأصله مهون فأعل، وإسناده إلى العذاب مجاز من الإسناد إلى السبب- والوصف به للتقييد- والاختصاص الذي يفهمه تقديم الخبر بالنسبة إليه، فغير الكافرين إذا عذب فإنما يعذب للتطهير- لا للإهانة والإذلال- ولذا لم يوصف عذاب غيرهم به في القرآن فلا تمسك للخوارج بأنه خص العذاب ب «الكافرين» فيكون الفاسق كافرا لأنه معذب ولا للمرجئة أيضا.

{ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Ve kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır”; «el-kâfirîn»deki lâm harfi ahd içindir; zamir yerine açık ismin getirilmesi, başlarına gelen şeyin küfürleri sebebiyle olduğunu bildirmek içindir. Umum için olması da muhtemeldir; bu durumda daha önce geçtiği üzere bilinen kimseler de bunun kapsamına girer. el-Mühîn (الْمُهِينُ); alçaltan, zelil kılan demektir; aslı «mühvin» olup i'lâl yapılmıştır. Azaba isnat edilmesi, sebebe isnat kabilinden mecazdır. Bununla nitelenmesi tahdit (kayıtlama) içindir. Haberin öne alınmasının hissettirdiği tahsis de buna nispetledir; dolayısıyla kâfirlerin dışındakiler azap gördüklerinde bu ancak arınma içindir, aşağılama ve alçaltma için değildir. Bu sebeple Kur'an'da başkalarının azabı bu vasıfla nitelenmemiştir. Dolayısıyla Hâricîler için «Azabı kâfirlere tahsis etmiştir, o halde azap göreceği için fâsık da kâfirdir» şeklinde bir tutanak olmadığı gibi, Mürcie için de bir delil yoktur.

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ ظرف ل قالُوا والجملة عطف على قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ ولا غرض يتعلق بالقائل، فلذا بني الفعل لما لم يسم فاعله، والظاهر أنه من جانب المؤمنين.

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiği zaman”; «kālû» fiilinin zarfıdır. Cümle ise { قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } üzerine matuftur. Söyleyen kimseye taalluk eden bir maksat bulunmadığından fiil meçhul sîgada kurulmuştur; zâhir olan ise [söyleyenin] müminler tarafı olduğudur.

آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ الجمهور على أنه القرآن، وقيل: سائر ما أنزل من الكتب الإلهية إجراء لما على العموم «ومع هذا» جلّ الغرض الأمر بالإيمان بالقرآن لكن سلك مسلك التعميم منه إشعارا بتحتم الامتثال من حيث مشاركته لما آمنوا به فيما في حيز الصلة وموافقته له في المضمون، وتنبيها على أن الإيمان بما عداه من غير إيمان به ليس إيمانا بما أنزل الله قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا أي نستمر على الإيمان بالتوراة وما في حكمها مما أنزل لتقرير حكمها، وحذف الفاعل للعلم به إذ من المعلوم أنه لا ينزل الكتب إلا هو سبحانه، ولجريان ذكره في الخطاب ومرادهم بضمير المتكلم إما أنبياء بني إسرائيل- وهو الظاهر- وفيه إيماء إلى أن عدم إيمانهم بالقرآن كان بغيا وحسدا على نزوله على من ليس منهم- وإما أنفسهم- ومعنى الإنزال عليهم تكليفهم بما في المنزل من الأحكام، وذموا على هذه المقالة لما فيها من التعريض بشأن القرآن- ودسائس اليهود مشهورة- أو لأنهم تأولوا الأمر المطلق العام ونزلوه على خاص هو الإيمان بما أنزل عليهم كما هو ديدنهم في تأويل الكتاب بغير المراد منه وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ عطف على قالوا: والتعبير بالمضارع لحكاية الحال استغرابا للكفر بالشيء بعد العلم بحقيته أو للتنبيه على أن كفرهم مستمر إلى زمن الإخبار،

{ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine iman edin”; cumhura göre bu Kur'an'dır. «Mâ» lafzının umumuna dayanılarak indirilen diğer ilahî kitaplar olduğu da söylenmiştir. Bununla birlikte asıl maksat Kur'an'a iman etmeyi emretmektir; fakat sıla kapsamındaki hususlarda iman ettikleri kitaplarla ortaklığı ve muhtevada ona uygunluğu hasebiyle emre itaatin zorunlu olduğunu hissettirmek ve ona iman etmeksizin diğerlerine imanın Allah'ın indirdiğine iman sayılmayacağına dikkat çekmek için umum üslubu benimsenmiştir. { قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Dediler ki: 'Bize indirilene inanırız'”; yani Tevrat'a ve onun hükmünü pekiştirmek üzere indirilen benzeri vahiylere iman etmeye devam ederiz. Fâil bilinmektedir; zira kitapları ancak O Subhânehu'nun indirdiği malumdur ve hitapta O'nun zikri geçmektedir, bu sebeple fâil hazfedilmiştir. Mütekellim zamiriyle kastettikleri ya İsrâiloğulları peygamberleridir -ki zâhir olan budur ve bunda Kur'an'a inanmamalarının, kendilerinden olmayan birine indirilmesine karşı bir azgınlık ve hasetten kaynaklandığına ima vardır- ya da bizzat kendileridir; kendilerine indirilmesinin anlamı ise indirilen kitaplardaki hükümlerle mükellef tutulmalarıdır. Bu sözlerinden ötürü yerilmişlerdir; çünkü bunda Kur'an'ın şanına dokundurma vardır -Yahudilerin desiseleri ise meşhurdur- yahut mutlak ve genel olan emri tevil edip, Kitab'ı murat edilenin dışında tevil etme âdetleri gereğince, onu kendilerine indirilen şeye iman etmek gibi özel bir anlama çektikleri içindir. { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } “Onun ardındakini/ötesindekini ise inkâr ederler”; «kālû» üzerine matuftur. Muzari sîgasıyla ifade edilmesi; hakikati bilindikten sonra bir şeyin inkâr edilmesine hayret bildirmek üzere geçmişteki hâli hikâye etmek yahut küfürlerinin haber verilen zamana kadar devam ettiğine dikkat çekmek içindir.

وقيل: استئناف- وعليه ابن الأنباري- ويجوز أن يكون حالا إما على مذهب من يجوز وقوع المضارع المثبت حالا مع الواو، وإما على تقدير مبتدأ أي وهم يكفرون، والتقييد بالحال حينئذ لإفادة بيان شناعة حالهم بأنهم متناقضون في إيمانهم لأن كفرهم بما وراءه حال الإيمان بالتوراة يستلزم عدم الإيمان به- وهذا أدخل في رد مقالتهم- ولهذا اختار هذا الوجه بعض الوجوه- ووراء- في الأصل مصدر لاشتقاق المواراة والتواري منه، والمزيد فرع المجرد إلا أنه لم يستعمل فعله المجرد أصلا ثم جعل ظرف مكان ويضاف إلى الفاعل فيراد به المفعول وإلى المفعول فيراد به الفاعل أعني الساتر، ولصدقه على الضدين- الخلف، والأمام- عد من الأضداد وليس موضوعا لهما، وفي الموازنة للأموي تصريح بأنه ليس منها وإنما هو من المواراة والاستتار فما استتر عنك فهو وراء- خلفا كان أو قداما- إذا لم تره فأما إذا رأيته فلا يكون وراءك. والمراد هنا بما بعده قاله قتادة- أو بما سواه- وبه فسر وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ [النساء: ٢٤] وأريد به القرآن كما عليه الجمهور. وقال الواحدي هو والإنجيل، واحتمال أن يراد بما وراءه باطن معاني ما أنزل عليهم التي هي وراء ألفاظها، وفيه إشعار بأن إيمانهم بظاهر اللفظ ليس بشيء إلا أن يراد بذلك الباطن القرآن ولا يخفى بعده.

İstînâf olduğu da söylenmiştir -İbnü'l-Enbârî bu görüştedir-. Olumlu muzari fiilin vâv ile birlikte hâl olmasını caiz görenlerin mezhebine göre yahut takdirî bir mübteda ile («ve hüm yekfürûn») hâl olması da caizdir. Bu durumda hâl ile kayıtlanması, durumlarının çirkinliğini beyan etmek içindir; zira Tevrat'a iman hâlinde iken onun ardındakini inkâr etmeleri, bizzat Tevrat'a da iman etmemeyi gerektirdiğinden imanlarında çelişki içindedirler -bu ise onların sözlerini reddetmeye daha uygundur-. Bu sebeple bazı muhakkikler bu vechi tercih etmiştir. Verâe (وَرَاءَ) kelimesi aslen gizleme (müvârât) ve gizlenme (tevârî) kelimelerinin kendisinden türediği bir masdardır; mezîd olan mücerredin fer'idir, ancak bunun mücerred fiili hiç kullanılmamıştır. Sonra mekân zarfı kılınmıştır; fâile izafe edilir ve mef'ûl kastedilir, mef'ûle izafe edilir ve örten anlamında fâil kastedilir. İki zıt kavrama -arka ve ön- uygun düştüğü için zıt anlamlı kelimelerden (ezdâd) sayılmıştır; yoksa her ikisi için ayrı ayrı vaz edilmiş değildir. Emevî'nin el-Muvâzene adlı eserinde bunun zıt anlamlılardan olmadığı, bilakis örtme ve gizlenmeden geldiği açıkça belirtilmiştir; dolayısıyla senden gizlenen her şey görmediğin takdirde -arkada olsun önde olsun- verâ'dır (ötedir), onu gördüğün zaman ise senin arkanda/ötede olmaz. Burada kastedilen, Katâde'nin dediği gibi «ondan sonra gelendir» yahut «ondan başkasıdır». Nitekim: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların ötesindekiler size helal kılındı” [en-Nisâ: 24] ayeti de böyle tefsir edilmiştir. Cumhurun görüşüne göre bununla Kur'an kastedilmiştir. Vâhidî ise: «Kur'an ve İncil'dir» demiştir. «Onun ardındakinden» maksadın, kendilerine indirilen şeyin lafızlarının ötesinde yer alan bâtınî manaları olması da muhtemeldir; bunda ise lafzın zâhirine imanlarının hiçbir şey ifade etmediğini hissettirme vardır; meğerki o bâtın ile Kur'an kastedilmiş olsun, ancak bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

وَهُوَ الْحَقُّ الضمير عائد لما وراءه حال منه، وقيل: من فاعل يكفرون والجملة الحالية المقترنة بالواو لا يلزم أن يعود منها ضمير إلى ذي الحال- كجاء زيد والشمس طالعة- وعلى فرض اللزوم ينزل وجود الضمير فيما هو من تتمتها منزلة وجوده فيها، والمعنى وهم مقارنون لحقيته أي عالمون بها وهو أبلغ في الذم من كفرهم بما هو حق في نفسه، والأول أولى لظهوره ولا تفوت تلك الأبلغية عليه أيضا إذ تعريف الحق للإشارة إلى أن المحكوم عليه مسلم الاتصاف به معروفة من قبيل- والدك العبد- فيفيد أن كفرهم به كان لمجرد العناد، وقيل: التعريف لزيادة التوبيخ والتجهيل بمعنى أنه خاصة الحق الذي يقارن تصديق كتابهم ولولا الحال أعني مُصَدِّقاً لم يستقم الحصر لأنه في مقابلة كتابهم وهو حق أيضا، وفيه أنه لا يستقيم ولو لوحظ الحال بناء على تخصيص ذي الضمير بالقرآن لأن الإنجيل حق مصدق للتوراة أيضا، نعم لو أريد بالحق الثابت المقابل للمنسوخ لاستقام الحصر مطلقا إلا أنه بعيد مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ حال مؤكدة لأن كتب الله تعالى يصدق بعضها بعضا، فالتصديق لازم لا ينتقل، وقد قررت مضمون الخبر لأنها كالاستدلال عليه، ولهذا تضمنت رد قولهم نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا حيث إن من لم يصدق بما وافق التوراة لم يصدق بها، واحتمال أن يراد مما معهم التوراة والإنجيل كما في البحر لأنهما أنزلا على بني إسرائيل وكلاهما غير مخالف للقرآن مخالف لما يقتضيه الذوق سباقا وسياقا.

{ وَهُوَ الْحَقُّ } “Halbuki o haktır”; zamir «onun ardındakine» dönmektedir ve ondan hâldir. «Yekfürûn» fiilinin failinden [hâl olduğu] da söylenmiştir; vâv ile gelen hâl cümlesinden hâl sahibine bir zamirin dönmesi şart değildir -«Güneş doğarken Zeyd geldi» cümlesinde olduğu gibi-. Şart olduğu farz edilse bile, cümlenin tamamlayıcı unsurlarında zamirin bulunması bizzat cümlenin içinde bulunması mesabesindedir. Anlam: «Onun hakikatine yakın oldukları, yani onu bildikleri halde...» demektir ki bu, bizatihi hak olan şeyi inkâr etmelerinden daha beliğ bir yergidir. Birincisi zâhir olması sebebiyle daha evlâdır ve o üstün beliğlik onda da kaybolmaz; zira «el-Hak» kelimesinin marife getirilmesi, hakkında hüküm verilen şeyin o vasıfla nitelendiğinin kesin olarak kabul edildiğine ve «senin baban olan o köle» ifadesi kabilinden bilindiğine işaret etmek içindir; bu da onların onu inkâr etmelerinin sırf inat sebebiyle olduğunu bildirir. Şöyle de denilmiştir: Marife getirilmesi, azarlamayı ve cahil kılmayı artırmak içindir; yani onların kitabını tasdik etmeye eşlik eden özel hak odur. Şayet «musaddikan» hâli olmasaydı hasr doğru olmazdı; çünkü bu onların kitabı karşılığındadır ve o da haktır. Fakat zamir sahibinin Kur'an'a tahsis edilmesine binaen hâl gözetilse bile bunun doğru olmayacağı söylenmiştir; zira İncil de Tevrat'ı doğrulayan bir haktır. Evet, haktan maksat neshedilenin karşılığı olan sabit hüküm olursa hasr mutlak olarak doğru olur; ancak bu da uzaktır. { مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } “Yanlarındakini doğrulayıcı olarak”; müekkid bir hâldir, zira Allah Teâlâ'nın kitapları birbirini doğrular; dolayısıyla doğrulama ayrılmaz bir vasıftır, değişmez. Nitekim haberin içeriğini pekiştirmiştir, çünkü onun delili mesabesindedir. Bu sebeple: { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Bize indirilene inanırız” sözlerine bir reddiyeyi tazammun etmiştir; zira Tevrat'a uygun olanı doğrulamayan kimse Tevrat'ı da doğrulamamış olur. el-Bahr'da geçtiği üzere yanlarındakinden maksadın Tevrat ve İncil olması ihtimali -çünkü ikisi de İsrâiloğullarına indirilmiştir ve ikisi de Kur'an'a aykırı değildir- sözün öncesi ve sonrasının gerektirdiği edebî zevke aykırıdır.

قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ؟ أمر للنبي ﷺ أن يقول ذلك تبكيتا لهم حيث قتلوا الأنبياء مع ادعاء الإيمان بالتوراة وهي لا تسوّغه، ويحتمل أن يكون أمرا لمن يريد جدالهم كائنا من كان والفاء جواب شرط مقدر أي إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ «فلم» إلخ، و «ما» استفهامية حذفت ألفها لأجل- لام- الجر ويقف البزي في مثل ذلك بالهاء وغيره بغيرها، وإيراد صيغة المضارع مع الظرف الدال على المضي للدلالة على استمرارهم على القتل في الأزمنة الماضية، وقيل: لحكاية تلك الحال، والمراد بالقتل معناه الحقيقي وإسناده إلى الأخلاف المعاصرين له صلى الله تعالى عليه وسلم مع أن صدوره من الأسلاف مجاز للملابسة بين الفاعل الحقيقي وما أسند إليه، وهذا كما يقال لأهل قبيلة- أنتم قتلتم زيدا- إذا كان القاتل آباءهم، وقيل: القتل مجاز عن الرضا أو العزم عليه، ولا يخفى أن الاعتراض على الوجه الأول أقوى تبكيتا منه على الآخرين فتدبر، وفي إضافة أَنْبِياءَ إلى الاسم الكريم تشريف عظيم وإيذان بأنه كان ينبغي لمن جاء من عند الله تعالى أن يعظم وينصر لا أن يقتل إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ تكرير للاعتراض لتأكيد الإلزام وتشديد التهويل أي إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فلم تقتلونهم وقد حذف من كل واحدة من الشرطيتين ما

{ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ } “De ki: 'Öyleyse daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'”; Tevrat'a iman iddiasında bulundukları halde -ki Tevrat buna cevaz vermez- peygamberleri öldürdükleri için onları susturmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu söylemesi emredilmiştir. Kim olursa olsun onlarla münazara etmek isteyen kimseye bir emir olması da muhtemeldir. Fâ harfi takdirî bir şartın cevabıdır; yani «Şayet inanıyor idiyseniz niçin...» demektir. «Mâ» ise istifhâmiyedir; cer lâm'ı sebebiyle elifi hazfedilmiştir; el-Bezzî bu gibi durumlarda sekt he'si ile, diğerleri ise he'siz dururlar. Geçmişe delalet eden zarfla birlikte muzari sîgasının getirilmesi, geçmiş zamanlarda öldürmeyi sürdürdüklerine delalet etmek içindir; o hâli hikâye etmek için olduğu da söylenmiştir. Öldürmekten kasıt hakiki anlamıdır; öldürme işi geçmiştekilerden sâdır olduğu halde Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem dönemindeki sonraki nesillere isnat edilmesi, hakiki fâil ile kendisine isnat edilen arasındaki irtibat sebebiyle mecazdır. Bu tıpkı, öldürenler ataları olduğu halde bir kabilenin fertlerine: «Zeyd'i siz öldürdünüz» denilmesi gibidir. Öldürmenin rıza göstermekten yahut buna azmetmekten mecaz olduğu da söylenmiştir. Gizli değildir ki birinci veche göre yapılan itiraz, diğerlerine göre susturma (tebkît) bakımından daha güçlüdür; iyi düşün! «Enbiyâ» kelimesinin ism-i celîle izafe edilmesinde büyük bir teşrif ve Allah Teâlâ katından gelen kimseye saygı gösterilmesi ve yardım edilmesi gerektiğine, öldürülmemesi icap ettiğine dair bir bildirim vardır. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyor idiyseniz”; bağlayıcılığı pekiştirmek ve vahameti artırmak için itirazın tekrarıdır; yani «Eğer inanıyor idiyseniz onları niçin öldürüyordunuz?» demektir. İki şart cümlesinin her birinden,

حذف ثقة بما أثبت في الأخرى على طريق الاحتباك، وقيل: إن المذكور قبل جواب لهذا الشرط بناء على جواز تقديمه وهو رأي الكوفيين وأبى زيد، واختاره في البحر، وقال الزجاج: إِنْ هنا نافية ولا يخفى بعده.

ihtibâk yoluyla diğerinde sabit olana güvenilerek hazif yapılmıştır. Şartın öne geçirilmesinin caiz olduğu esasına dayanılarak daha önce zikredilen kısmın bu şartın cevabı olduğu da söylenmiştir ki bu Kûfelilerin ve Ebû Zeyd'in görüşüdür; el-Bahr sahibi de bunu tercih etmiştir. Zeccâc ise: «Buradaki 'in' nâfiyedir (olumsuzluk bildirir)» demiştir; ancak bunun uzaklığı gizli değildir.

وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ داخل تحت الأمر فهو من تمام التبكيت والتوبيخ وكذا ما يأتي بعد لا تكرير لما قص من قبل، والمراد بِالْبَيِّناتِ الدلائل الدالة على صدقه ﵇ في دعوته والمعجزات المؤيدة لنبوته كالعصا، واليد، وانفلاق البحر مثلا، وقيل: الأظهر أن يراد بها الدلائل الدالة على الوحدانية فإنه أدخل في التقريع بما بعد، وعندي الحمل على العموم بحيث يشمل ذلك أيضا أولى وأظهر ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ أي الذي صنعه لكم السامري من حليكم إلها مِنْ بَعْدِهِ أي بعد مجيء موسى ﵇ بها ومن عد التوراة وانفجار الماء منها لم يرد الجميع بل الجنس لأن ذلك كان بعد قصة العجل وكلمة ثُمَّ على هذا للاستبعاد لئلا يلغو القيد. وقد يقال:

{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti”; emir lafzının altına dâhildir, dolayısıyla susturma ve azarlamanın tamamlayıcısıdır; bundan sonra gelecek olanlar da böyledir, daha önce anlatılanların bir tekrarı değildir. Beyyinâttan (الْبَيِّناتِ) kasıt; davasında onun aleyhisselâm doğruluğuna delalet eden deliller ve asa, el (yed-i beyzâ) ve denizin yarılması gibi peygamberliğini destekleyen mucizelerdir. Bir görüşe göre tevhîde delalet eden delillerin kastedilmiş olması daha zâhirdir; zira sonraki kısımla azarlamaya daha uygundur. Bana göre ise bunu da kapsayacak şekilde umuma hamletmek daha evlâ ve daha zâhirdir. { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı [ilah] edindiniz”; yani Sâmirî'nin ziynet eşyalarınızdan sizin için yaptığı buzağıyı ilah edindiniz. { مِنْ بَعْدِهِ } “Ondan sonra”; yani Mûsâ aleyhisselâm'ın o delillerle gelmesinden sonra. Tevrat'ı ve suyun fışkırmasını bu delillerden sayan kimse tamamını değil cinsini kastetmiştir; zira bunlar buzağı kıssasından sonradır. Bu takdirde «sümme» kelimesi, kaydın hükümsüz kalmaması için [zamanî değil] rütbî uzaklık (istib'âd) içindir. Şöyle de denilebilir:

الضمير لمتقدم معنى وهو الذهاب إلى الطور فكلمة ثُمَّ على حقيقتها، وعد ما ذكرنا من البينات حينئذ ظاهر، ويشير هذا العطف على أنهم فعلوا ذلك بعد مهلة من النظر في الآيات وذلك أعظم ذنبا وأكثر شناعة لحالهم، والتزم بعضهم- رجوع الضمير إلى البينات بحذف المضاف أي من بعد تدبر الآيات ليظهر ذلك، وعود الضمير إلى العجل، والمراد بعد وجوده أي عبدتم الحادث الذي حدث بمحضركم ليكون فيه التوبيخ العظيم- لا يخفى ما فيه من البعد العظيم المستغنى عنه بما أشرنا إليه وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ أي واضعون الشيء في غير محله اللائق به أو مخلون بآيات الله تعالى، والجملة حال مؤكدة للتوبيخ والتهديد وهي جارية مجرى القرينة على إرادة العبادة من الاتخاذ، وفيها تعريض بأنهم صرفوا العبادة عن موضعها الأصلي إلى غير موضعها وإيهام المبالغة من حيث إن إطلاق الظلم يشعر بأن عبادة العجل كل الظلم وأن من ارتكبها لم يترك شيئا من الظلم واختار بعضهم كونها اعتراضا لتأكيد الجملة بتمامها دون تعرض لبيان الهيئة الذي تقتضيه الحالية أي وأنتم قوم عادتكم الظلم واستمر منكم، ومنه عبادة العجل، والذي دعاه إلى ذلك زعم أنه يلزم على الحالية أن يكون تكرارا محضا فإن عبادة العجل لا تكون إلا ظلما بخلافه على هذا فإنه يكون بيانا لرذيلة لهم تقتضي ذلك، وفيه غفلة عما ذكرنا، وإذا حمل الاتخاذ على الحقيقة نحو- اتخذت خاتما- تكون الحالية أولى بلا شبهة لأن الاتخاذ لا يتعين كونه ظلما إلا إذا قيد بعبادته كما لا يخفى وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ أي قلنا لهم خذوا ما أمرتكم به في التوراة بجد وعدم فتور وَاسْمَعُوا- أي سماع تقبل وطاعة إذ لا فائدة في الأمر بالمطلق بعد الأمر بالأخذ بقوة بخلافه على تقدير التقييد فإنه يؤكده ويقرره لاقتضائه كمال إبائهم عن قبول ما آتاهم إياه ولذا رفع الجبل عليهم وكثيرا ما يراد من السماع القبول ومن ذلك سمع الله لمن حمده وقوله:

Zamir, mana bakımından önceden geçen bir şeye, yani Tûr'a gidişe aittir; bu durumda «sümme» kelimesi hakiki manasındadır ve zikrettiğimiz şeylerin apaçık delillerden sayılması o zaman zâhirdir. Bu atıf, ayetler üzerinde bir süre düşündükten sonra bunu yaptıklarına işaret eder ki bu daha büyük bir günah ve durumları açısından daha korkunç bir çirkinliktir. Bazıları zamirin açıkça anlaşılması için muzâfın hazfiyle beyyinâta döneceğini -yani ayetleri düşündükten sonra- kabul etmişlerdir. Zamirin buzağıya dönmesi ve kastedilenin onun var oluşundan sonra olması -yani gözünüzün önünde sonradan meydana gelen bir şeye taptınız ki bunda büyük bir azarlama olsun- şeklindeki görüşün işaret ettiğimiz açıklamayla ihtiyaç kalmayan büyük bir uzaklık barındırdığı gizli değildir. { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Sizler zalimler idiniz”; yani bir şeyi layık olduğu yerin dışına koyanlar yahut Allah Teâlâ'nın ayetlerini çiğneyenler idiniz. Cümle, azarlama ve tehdidi pekiştiren bir hâldir ve ittihâz (edinme) fiilinden ibadetin kastedildiğine dair karine mesabesindedir. Bunda ibadeti asıl yerinden çevirip başka bir yere sarf ettiklerine dair bir dokundurma ve zulmün mutlak zikredilmesinin buzağıya tapmanın zulmün ta kendisi olduğunu ve bunu işleyenin zulümden hiçbir şey bırakmadığını hissettirmesi bakımından bir mübalağa vehmi vardır. Bazıları bu cümlenin, hâl olmanın gerektirdiği heyeti beyana girişmeksizin cümlenin tamamını tekit eden bir itiraz cümlesi olduğunu tercih etmiştir; yani «Siz adeti zulüm olan ve bu hali sürüp giden bir kavimsiniz; buzağıya tapmak da bundandır» demektir. Onu buna sevk eden gerekçe, hâl kılınması durumunda bunun sırf bir tekrar olacağı zannıdır; zira buzağıya tapmak ancak zulümdür, bu görüşe göre ise onların bunu gerektiren kötü bir vasfını beyan etmek olur. Fakat bunda zikrettiğimiz husustan gaflet vardır. İttihâz fiili «yüzük edindim» sözündeki gibi hakiki manasına hamledilirse, cümlenin hâl olması şüphesiz daha evlâdır; çünkü ittihâz fiili, gizli kalmayacağı üzere, ancak ibadetle kayıtlandığında zulüm olduğu kesinleşir. { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Hani sizden kesin söz almış ve üzerinize Tûr'u kaldırmıştık: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun'”; yani onlara: Tevrat'ta size emrettiğim şeyleri ciddiyetle ve gevşeklik göstermeksizin tutun dedik. { وَاسْمَعُوا } “Ve dinleyin”; yani kabul ve itaat kulağıyla dinleyin; zira kuvvetle tutma emrinden sonra mutlak dinleme emrinde bir fayda yoktur. Kayıtlı olması takdirinde ise durum farklıdır; zira bu, kendilerine verileni kabul etmekten son derece kaçındıklarını hissettirmesi bakımından onu pekiştirir ve teyit eder; nitekim dağ da üzerlerine bu yüzden kaldırılmıştır. Dinlemekten (semâ') çoğunlukla kabul etmek kastedilir; «Allah kendisine hamdedeni işitti (kabul etti)» sözü ve şairin şu sözü bundandır:

دعوت الله حتى خفت أن لا ... يكون الله «يسمع» ما أقول

«Allah'a öyle dua ettim ki, sonunda Allah'ın söylediğimi işitmeyeceğinden (kabul etmeyeceğinden) korktum.»

قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا أي سمعنا قولك خُذُوا وَاسْمَعُوا وعصينا أمرك فلا نأخذ ولا نسمع سماع الطاعة، وليس هذا جوابا ل اسْمَعُوا باعتبار تضمنه أمرين لأنه يبقى خذوا بلا جواب، وذهب الجم إلى ذلك وأوردوا هنا سؤالا وجوابا، حاصل الأول أن السماع في الأمر إن كان على ظاهره فقولهم سمعنا طاعة وعصينا مناقض وإن كان القبول فإن كان في الجواب كذلك كذب وتناقض وإلا لم يكن له تعلق بالسؤال، وزبدة الجواب أن السماع هناك مقيد والأمر مشتمل على أمرين سماع قوله وقبوله بالعمل فقالوا نمتثل أحدهما دون الآخر، ومرجعه إلى القول

{ قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “«İşittik ve isyan ettik» dediler”; yani «{ خُذُوا وَاسْمَعُوا } “[Tevrat'ı] sımsıkı tutun ve kulak verip dinleyin” sözünü işittik ve emrine isyan ettik; binaenaleyh ne alırız ne de itaatkâr bir dinleyişle dinleriz» [demektir]. Bu, iki hususu içermesi bakımından { اسْمَعُوا } “kulak verip dinleyin” [emrinin] cevabı değildir; zira öyle olsaydı { خُذُوا } “[Tevrat'ı] sımsıkı tutun” [emri] cevapsız kalırdı. Âlimlerin çoğu bu görüşe gitmiş ve burada bir soru ve cevap zikretmişlerdir. İlkinin (sorunun) hülasası şudur: Şayet emirdeki işitme zahiri manasında ise, onların «işittik» demeleri bir itaat, «isyan ettik» demeleri ise çelişkidir. Eğer [işitmeden maksat] kabul etmek ise, şayet cevaptaki [işitme de] böyleyse bu bir yalan ve tezattır; aksi takdirde ise soruyla bir irtibatı kalmaz. Cevabın hülasası ise şudur: Oradaki işitme kayıtlıdır ve emir iki hususu içermektedir: O'nun sözünü işitmek ve amel ile bunu kabul etmek. [Bunun üzerine] onlar: «İkisinden birine uyarız, diğerine uymayız» demişlerdir. Bunun merci ise kavl-

بالموجب، ونظيره يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ [التوبة: ٦١] وقيل: المعنى قالوا بلسان القال سمعنا وبلسان الحال عصينا، أو سمعنا أحكاما قبل وعصينا فنخاف أن نعصي بعد سماع قولك هذا، وقيل: سَمِعْنا جواب اسْمَعُوا وَعَصَيْنا جواب خُذُوا وقال أبو منصور: إن قولهم عصينا ليس على أثر قولهم سَمِعْنا بل بعد زمان كما في قوله تعالى: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ فلا حاجة إلى الدفع بما ذكر، وأنت تعلم أنه لا حاجة إلى جميع ذلك بعد ما سمعت كما لا يخفى.

mucebine göre hamletmeye dayanır; bunun benzeri: { يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ } “'O her söze kulak veren biridir' derler. De ki: 'O sizin için bir hayır kulağıdır'” [et-Tevbe: 61] ayetidir. Bir görüşe göre anlam şudur: Söz diliyle «işittik», hâl diliyle «isyan ettik» dediler; yahut: «Daha önce hükümleri işittik ve isyan ettik, şimdi bu sözünü işittikten sonra da isyan etmekten korkuyoruz» dediler. Şöyle de denilmiştir: «Semi'nâ», isme'û emrinin cevabıdır; «asaynâ» ise huzû emrinin cevabıdır. Ebû Mansûr şöyle demiştir: Onların «isyan ettik» demeleri hemen «işittik» sözlerinin ardından değil, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” buyruğunda olduğu gibi bir süre sonradır; dolayısıyla zikredilen şekilde bir itirazı savuşturmaya gerek yoktur. Sen de bilirsin ki işittiğin şeylerden sonra bunların hiçbirine ihtiyaç yoktur; nitekim bu durum gizli değildir.

وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ عطف على قالُوا أو مستأنف أو حال بتقدير قد أو بدونه. والعامل قالُوا والإشراب- مخالطة المائع الجامد، وتوسع فيه حتى صار في اللونين، ومنه بياض مشرب بحمرة، والكلام على حذف مضاف أي حب العجل، وجوز أن يكون العجل مجازا عن صورته فلا يحتاج إلى الحذف، وذكر- القلوب- لبيان مكان الإشراب، وذكر المحل المتعين يفيد مبالغة في الإثبات والمعنى داخلهم حب العجل ورسخ في قلوبهم صورته لفرط شغفهم به كما داخل الصبغ الثوب وأنشدوا:

{ وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “Ve küfürleri sebebiyle buzağı [sevgisi] kalplerine içirildi”; «kālû» üzerine matuftur yahut istînâfiyedir veya takdirî bir «kad» ile ya da «kad»sız olarak hâldir; âmil ise «kālû» fiilidir. el-İşrâb (الْإِشْرابُ); sıvının katı maddeye karışmasıdır; bu kelime genişletilerek iki renk için de kullanılır olmuştur, nitekim «kırmızıya çalan beyaz» denir. Cümlede mahzuf bir muzâf vardır; yani «buzağı sevgisi» demektir. Buzağının kendi suretinden mecaz olması da caiz görülmüştür; bu durumda hazfe gerek kalmaz. «Kalpler»in zikredilmesi, içirmenin yerini beyan etmek içindir; muayyen mahallin zikredilmesi ise sübûtta mübalağa bildirir. Manası: Elbisenin boyayı emmesi gibi, buzağıya olan aşırı düşkünlüklerinden ötürü onun sevgisi içlerine işlemiş ve sureti kalplerine yerleşmiştir. Şairler şöyle demiştir:

إذا ما القلب «أشرب» حب شيء ... فلا تأمل له عنه انصرافا

«Kalbe bir şeyin sevgisi içirildiği zaman... Artık ondan yüz çevirmesini umma!»

وقيل:- أشربوا- من أشربت البعير إذا شددت في عنقه حبلا كأن العجل شد في قلوبهم لشغفهم به وقيل: من الشراب ومن عادتهم أنهم إذا عبروا عن مخامرة حب أو بغض استعاروا له اسم الشراب إذ هو أبلغ منساغ في البدن، ولذا قال الأطباء: الماء مطية الأغذية والأدوية ومركبها الذي تسافر به إلى أقطار البدن، وقال الشاعر:

Denildi ki: «Üşribû», devenin boynuna ip bağladığında söylenen «eşrebtü'l-ba'îr» ifadesindendir; sanki ona olan düşkünlüklerinden ötürü buzağı kalplerine bağlanmıştır. Denildi ki: Şaraptan (içecekten) gelir; onların âdeti, bir sevgi veya buğzun içe işlemesini ifade ettiklerinde onun için içecek ismini istiare kılmalarıdır; zira o, bedene en çok nüfuz eden şeydir. Bu sebeple tabipler: «Su, gıdaların ve ilaçların biniti ve bedenin her tarafına onunla yolculuk ettikleri vasıtasıdır» demişlerdir. Şair de şöyle demiştir:

تغلغل حيث لم يبلغ «شراب» ... ولا حزن ولم يبلغ سرور

«Ne bir içeceğin, ne hüznün ve ne de sevincin ulaşamadığı derinliklere süzüldü.»

وقيل: من الشرب حقيقة، وذلك أن السدي نقل أن موسى ﵇ برد العجل بالمبرد ورماه في الماء وقال لهم اشربوا فشربوا جميعهم فمن كان يحب العجل خرجت برادته على شفتيه، ولا يخفى أن قوله تعالى: فِي قُلُوبِهِمُ يبعد هذا القول جدا على أن ما قص الله تعالى لنا في كتابه عما فعل موسى ﵇ بالعجل يبعد ظاهر هذه الرواية أيضا، وبناء- أشربوا- للمفعول يدل على أن ذلك فعل بهم ولا فاعل سواه تعالى. وقالت المعتزلة: هو على حد قول القائل- أنسيت كذا- ولم يرد أن غيره فعل ذلك به وإنما المراد نسيت وأن الفاعل من زين ذلك عندهم ودعاهم إليه كالسامري بِكُفْرِهِمْ أي بسبب كفرهم لأنهم كانوا مجسمة يجوزون أن يكون جسم من الأجسام إلها أو حلولية يجوزون حلوله فيه تعالى عن ذلك علوا كبيرا، ولم يروا جسما أعجب منه فتمكن في قلوبهم ما سول لهم، وثعبان العصا كان لا يبقى زمانا ممتدا ولا يبعد من أولئك أن يعتقدوا عجلا صنعوه على هيئة البهائم إلها وإن شاهدوا ما شاهدوا من موسى ﵇ لما ترى من عبدة الأصنام الذين كان أكثرهم أعقل من كثير من بني إسرائيل، وقيل:

Hakiki anlamıyla içmekten geldiği de söylenmiştir; şöyle ki: es-Süddî, Mûsâ aleyhisselâm'ın buzağıyı eğe ile törpüleyip suya attığını ve onlara: «İçin» dediğini, hepsinin içtiğini, buzağıyı sevenlerin dudaklarında törpü kırıntılarının belirdiğini nakletmiştir. Gizli değildir ki Allah Teâlâ'nın: { فِي قُلُوبِهِمُ } buyruğu bu görüşü oldukça uzak kılmaktadır; üstelik Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda Mûsâ aleyhisselâm'ın buzağıya ne yaptığına dair bize anlattığı kıssa da bu rivayetin zâhirini uzaklaştırmaktadır. «Üşribû» fiilinin meçhul sîgada kurulması, bunun onlara yapıldığını ve Allah Teâlâ'dan başka hiçbir failin bulunmadığını gösterir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bu, konuşanın «bana şöyle unutturuldu» demesi kabilindendir; o bununla bir başkasının kendisine bunu yaptığını kastetmez, bilakis «unuttum» demek ister; buradaki fâil ise Sâmirî gibi bunu onların gözünde süsleyen ve onları buna çağıran kimsedir. { بِكُفْرِهِمْ } “Küfürleri sebebiyle”; yani kâfirlikleri yüzünden; çünkü onlar cisimlerden bir cismin ilah olmasını caiz gören mücessime yahut Allah Teâlâ'nın -O bundan çok yücedir- cisme hulûl etmesini caiz gören hulûliyye idiler. Ondan daha hayret verici bir cisim de görmemişlerdi; böylece nefislerinin kendilerine süslediği şey kalplerine yerleşti. Asanın ejderha oluşu ise uzun süre devam etmiyordu. Mûsâ aleyhisselâm'dan gördükleri şeyleri görmüş olsalar bile, hayvanlar suretinde yaptıkları bir buzağının ilah olduğuna inanmaları o kimselerden uzak değildir; nitekim putperestlerin çoğunun İsrâiloğullarının çoğundan daha akıllı olduğunu görürsün. Şöyle de denilmiştir:

الباء بمعنى مع أي مصحوبا بكفرهم فيكون ذلك كفرا على كفر.

Bâ harfi «ma'a» (birlikte) anlamındadır; yani küfürleriyle birlikte demektir, bu takdirde bu küfür üstüne küfür olur.

قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ أي بما أنزل عليكم من التوراة حسبما تدعون، وإسناد الأمر إلى الإيمان وإضافته إلى ضميرهم للتهكم كما في قوله تعالى: أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ [هود: ٨٧] والمخصوص بالذم محذوف- أي قتل الأنبياء- وكذا وكذا، وجوّز أن يكون المخصوص مخصوصا بقولهم: عصينا أمرك، وأراه على القرب بعيدا.

{ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } “De ki: 'Eğer inanıyorsanız, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!'”; yani iddia ettiğiniz üzere Tevrat'tan size indirilen şeye imanınızın... Emrin imana isnat edilmesi ve onların zamirine izafe edilmesi; Allah Teâlâ'nın: { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } “Sana namazın mı emrediyor?” [Hûd: 87] buyruğunda olduğu gibi istihza içindir. Yergiye tahsis edilen unsur (mahsûs) mahzuftur; yani «peygamberleri öldürmek» ve şunları şunları yapmaktır. Mahsûsun, onların «emrine isyan ettik» sözleriyle tahsis edilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak bunu yakın görünmekle birlikte uzak görmekteyim.

إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ قدح في دعواهم الإيمان بالتوراة وإبطال لها، وجواب الشرط ما فهم من قوله تعالى: فَلِمَ تَقْتُلُونَ إلى آخر الآيات المذكورة في رد دعواهم الإيمان، أو الجملة الانشائية السابقة- إما بتأويل أو بلا تأويل- وتقرير ذلك إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ما رخص لكم إيمانكم بالقبائح التي فعلكم، بل منع عنها فتناقضتم في دعواكم له فتكون باطلا، أو إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بها ف بِئْسَما أمركم به إِيمانُكُمْ بها أو فقد أمركم إيمانكم بالباطل، لكن

{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyor idiyseniz”; Tevrat'a iman iddialarını bir yaralama ve onu iptal etmedir. Şartın cevabı, Allah Teâlâ'nın: { فَلِمَ تَقْتُلُونَ } buyruğundan onların iman iddiasını reddetmek üzere zikredilen ayetlerin sonuna kadar anlaşılan manadır; yahut önceki inşâî cümledir -ister tevil ile olsun ister tevilsiz-. Bunun açıklaması şudur: Eğer inanıyor idiyseniz, imanınız işlediğiniz bu çirkinliklere size ruhsat vermemiş, bilakis bunları yasaklamıştır; dolayısıyla iman iddianızda çelişkiye düştünüz ve iddianız bâtıl oldu. Yahut: Eğer ona inanıyor idiyseniz, ona olan imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür! Veyahut: İmanınız size bâtılı emretmiştir; fakat

الإيمان بها لا يأمر به فإذن لستم بمؤمنين، والملازمة بين الشرط والجزاء «على الأول» بالنظر إلى نفس الأمر، وإبطال الدعوى بلزوم التناقض «وعلى الثاني» تكون الملازمة بالنظر إلى حالهم من تعاطي القبائح مع ادعائهم الإيمان، والمؤمن من شأنه أن لا يتعاطى إلا ما يرخصه إيمانه، وإبطال التالي بالنظر إلى نفس الأمر- واستظهر بعضهم في هذا- ونظائره كون الجزاء معرفة السابق أي إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ تعرفون أنه بئس المأمور به، وقيل: إِنْ نافية، وقيل: للتشكيك- وإليه يشير كلام الكشاف- وفيه أن المقصد إبطال دعوتهم بإبراز إيمانهم القطعي العدم منزلة ما لا قطع بعدمه للتبكيت والإلزام- لا للتشكيك- على أنه لم يعهد استعمال إِنْ لتشكيك السامع- كما نص عليه بعض المحققين- وقرأ الحسن ومسلم بن جندب- بهو إيمانكم- بضم الهاء ووصلها بواو قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ رد لدعوى أخرى لهم بعد رد دعوى- الإيمان بما أنزل عليهم- ولاختلاف الغرض لم يعطف أحدهما على الآخر مع ظهور المناسبة المصححة للذكر، والآية نزلت- فيما حكاه ابن الجوزي- عند ما قالت اليهود: إن الله تعالى لم يخلق الجنة إلا لإسرائيل وبنيه. وقال أبو العالية والربيع: سبب نزولها قولهم: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ [البقرة: ١١١] إلخ ونَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ [المائدة: ١٨] إلخ ولَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ [البقرة: ٨٠، آل عمران: ٢٤] إلخ، وروي مثله عن قتادة. والضمير في قُلْ إما للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم أو لمن يبغي إقامة الحجة عليهم، والمراد من الدَّارُ الْآخِرَةُ الجنة- وهو الشائع- واستحسن في البحر تقدير مضاف أي نعيم الدَّارُ الْآخِرَةُ.

ona iman bunu emretmez, öyleyse siz müminler değilsiniz. Şart ile ceza arasındaki lüzum «birinci takdire göre» işin aslına (nefsü'l-emr) bakarak ve çelişkinin gerekmesiyle iddiayı iptal etmek suretiyledir; «ikinci takdire göre» ise iman iddiasıyla birlikte çirkinlikleri irtikâp etmeleri şeklindeki hâllerine bakarak kurulur; müminin şânı ise ancak imanının ruhsat verdiği şeyi yapmaktır. Tâlinin (ikinci önermenin) iptali ise işin aslına göredir. Bazıları bu ve benzeri yerlerde cezanın öncekinin bilinmesi olduğunu zâhir görmüştür; yani «Eğer inanıyor idiyseniz, onun emredilen ne kötü bir şey olduğunu bilirsiniz» demektir. «İn» edatının nâfiye olduğu da söylenmiştir. Şüpheye düşürmek (teşkîk) için olduğu da söylenmiştir -el-Keşşâf'ın kelamı da buna işaret eder-. Fakat bunda şu vardır: Maksat, susturmak ve bağlayıcı kılmak için kesinlikle yok olan imanlarını, yokluğu kesin olmayan bir şey mesabesinde göstererek iddialarını iptal etmektir; yoksa şüpheye düşürmek için değildir. Kaldı ki -bazı muhakkiklerin açıkça belirttiği üzere- «in» edatının muhatabı şüpheye düşürmek için kullanıldığı görülmemiştir. Hasan ve Müslim b. Cündeb, he harfini zammeli okuyup vâv ile vaslederek «bi-hû îmânüküm» şeklinde okumuşlardır. { قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: 'Eğer ahiret yurdu sizin ise...'”; «kendilerine indirilene iman» iddiasını reddettikten sonra onların başka bir iddiasına reddiyedir. Maksat farklı olduğundan, zikri tashih eden açık münasebet bulunmasına rağmen biri diğerine atfedilmemiştir. İbnü'l-Cevzî'nin naklettiğine göre bu ayet, Yahudilerin: «Allah Teâlâ cenneti ancak İsrâil ve oğulları için yaratmıştır» demeleri üzerine inmiştir. Ebü'l-Âliye ve er-Rebî' ise iniş sebebinin onların: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } “Cennete asla giremeyecek...” [el-Bakara: 111], { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ } “Biz Allah'ın oğullarıyız...” [el-Mâide: 18] ve { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Ateş bize asla dokunmayacak...” [el-Bakara: 80, Âl-i İmrân: 24] sözleri olduğunu söylemişlerdir; benzeri Katâde'den de rivayet edilmiştir. «Kul» (De ki) emrindeki zamir ya Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ya da onlara karşı delil ikame etmek isteyen kimseye aittir. Âhiret yurdundan kasıt cennettir -ki yaygın olan da budur-. el-Bahr'da mahzuf bir muzâf takdir edilmesi, yani «ahiret yurdunun nimeti» denilmesi güzel bulunmuştur.

عِنْدَ اللَّهِ أي في حكمه، وقيل: المراد- بالعندية- المكانة والمرتبة والشرف، وحملها- على عندية المكان- كما قيل به- احتمالا- بعيد خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ أي مخصوصة بكم كما تزعمون- والخالص- الذي لا يشوبه شيء، أو ما زال عنه شوبه، ونصب خالِصَةً على الحال من الدَّارُ الذي هو اسم كان ولَكُمُ خبرها قدم للاهتمام- أو لإفادة الحصر- وما بعده للتأكيد، هذا إن جوّز مجيء الحال من اسم كان وهو الأصح، ومن لم يجوّز بناء على أنه ليس بفاعل جعلها حالا من الضمير المستكن في الخبر، وقيل: خالِصَةً هو الخبر ولَكُمُ ظرف لغو لكان أو ل خالِصَةً ولا يخفى بعده- فإنه تقييد للحكم قبل مجيئه- ولا وجه لتقديم متعلق الخبر على الاسم مع لزوم توسط الظرف بين الاسم والخبر، وأبعد المهدوي، وابن عطية أيضا فجعلا خالِصَةً حالا وعِنْدَ اللَّهِ هو الخبر، مع أن الكلام لا يستقل به وحده. ودُونِ هنا للاختصاص وقطع الشركة، يقال: هذا لي دونك، وأنت تريد لا حق لك فيه معي ولا نصيب، وهو متعلق ب خالِصَةً والمراد ب النَّاسِ الجنس وهو الظاهر، وقيل: المراد بهم النبي صلى الله تعالى عليه وسلم والمسلمون، وقيل: النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وحده- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- قالوا: ويطلق النَّاسِ ويراد به الرجل الواحد، ولعله لا يكون إلا مجازا بتنزيل الواحد منزلة الجماعة فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في أن الجنة خالِصَةً لكم، فإن من أيقن أنه من أهل الجنة اختار أن ينتقل إلى دار القرار، وأحب أن يخلص من المقام في دار الأكدار، كما

{ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”; yani O'nun hükmünde. «İndiyyet» ile makam, mertebe ve şerefin kastedildiği de söylenmiştir; bunu -bir ihtimal olarak söylendiği gibi- mekân indiyyetine hamletmek ise uzaktır. { خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ } “İnsanlardan başka yalnızca size has olarak”; yani iddia ettiğiniz gibi sadece size mahsus olarak. Hâlis; içine hiçbir şey karışmayan veya karışımı giderilen şeydir. «Hâlisaten» kelimesinin nasbı, kâne'nin ismi olan «ed-Dâr» kelimesinden hâl olması sebebiyledir; «leküm» ise onun ehemmiyetine binaen -yahut hasr ifade etmek için- öne alınmış haberidir, sonrasındaki ifade ise tekit içindir. Bu, kâne'nin isminden hâl gelmesi caiz görüldüğü takdirdedir ki en sahih olan da budur. Fâil olmadığı esasına dayanarak buna cevaz vermeyen kimse ise onu haberin içindeki gizli zamirden hâl kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: «Hâlisaten» kelimesi haberdir, «leküm» ise kâne'ye yahut «hâlisaten»e ait lağv bir zarftır; ancak bunun uzaklığı gizli değildir -zira bu, hükmün gelmesinden önce kayıtlanmasıdır- ve zarfın isim ile haber arasına girmesi lüzumuyla birlikte haberin müteallakının ismin önüne geçirilmesinin bir yönü yoktur. Mehdevî ve İbn Atiyye de daha da uzak bir görüşe giderek «hâlisaten» kelimesini hâl, «ındallāh» ifadesini ise haber kılmışlardır; oysa kelam tek başına bununla müstakil olmaz. Buradaki «dûn» kelimesi tahsis ve ortaklığı kesmek içindir; nitekim bir kimse: «Bu benimdir, senin değildir (dûneke)» der ve bununla: «Bunda benimle birlikte senin hiçbir hakkın ve payın yoktur» demek ister. Bu kelime «hâlisaten»e müteallaktır. İnsanlardan (en-nâs) maksat ise cins isimdir ki zâhir olan budur. Onlardan maksadın Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile müslümanlar olduğu da söylenmiştir; sadece Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir -bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ söylemiştir-. Âlimler şöyle demiştir: «En-nâs» kelimesi kullanılır ve bununla tek bir adam kastedilir; belki de bu ancak bir kişinin bir topluluk mesabesine konulması suretiyle mecaz olarak gerçekleşir. { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz ölümü temenni edin”; yani cennetin yalnızca size has olduğu iddianızda doğru iseniz. Zira cennet ehlinden olduğuna kesin olarak inanan kimse, karar yurduna göç etmeyi seçer ve kederler yurdunda kalmaktan kurtulmayı arzular. Nitekim

روي عن عليّ كرم الله تعالى وجهه أنه كان يطوف بين الصفين في غلالة، فقال له الحسن: ما هذا بزي المحاربين، فقال: يا بني- لا يبالي أبوك سقط على الموت، أم سقط عليه الموت-

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre o, sırtında ince bir mintanla iki saf arasında dolaşıyordu; Hasan ona: «Bu savaşçı kıyafeti değildir» deyince şöyle demiştir: «Yavrucuğum! Baban ölüme mi düşmüş, yoksa ölüm mü onun üzerine düşmüş hiç aldırmaz.»

وكان عبد الله بن رواحة ينشد وهو يقاتل الروم:

Abdullah b. Revâha da Rumlarla savaşırken şu beyti terennüm ediyordu:

يا حبذا الجنة واقترابها ... طيبة وبارد شرابها

«Ne güzeldir cennet ve ona yaklaşmak... Tertemizdir o ve soğuktur içeceği!»