والروم روم قد دنا عذابها
Rumlar ise öyle bir Rumdur ki azapları yaklaşmıştır.»
وقال عمار بصفين: غدا نلقى الأحبة، محمدا وصحبه. وروي عن حذيفة أنه كان يتمنى الموت، فلما احتضر قال: حبيب جاء على فاقة.
Ammâr da Sıffîn'de şöyle demiştir: «Yarın dostlara, Muhammed'e ve ashabına kavuşacağız.» Huzeyfe'den de ölümü temenni ettiği, can çekiştiği sırada ise: «Sevilen [biri], ihtiyaç anında geldi» dediği rivayet edilmiştir.
وعنه صلى الله تعالى عليه وسلم أنه لما بلغه قتل من قتل ببئر معونة قال: «يا ليتني غودرت معهم في لحف الجبل»
Yine O'ndan sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre, Bi'r-i Maûne'de öldürülenlerin haberi kendisine ulaştığında: «Keşke ben de onlarla beraber dağın eteğinde bırakılmış olsaydım» buyurmuştur.
ويعلم من ذلك أن تمني الموت لأجل الاشتياق إلى دار النعيم ولقاء الكريم غير منهي عنه، إنما
Bundan anlaşılmaktadır ki nimet yurduna ve Kerîm olan [Allah]'a kavuşmaya duyulan iştiyaktan ötürü ölümü temenni etmek yasaklanmış değildir; ancak
المنهي عنه تمنيه لأجل ضر أصابه- فإنه آثر الجزع وعدم الرضا بالقضاء-
yasaklanan şey, kişiye isabet eden bir darlıktan ve zarardan dolayı ölümü temenni etmesidir; zira bu, sızlanmayı ve kazaya rıza göstermemeyi tercih etmektir.
وفي الخبر «لا يتمنين أحدكم الموت لضر نزل به، وإن كان ولا بد فليقل: اللهم أحيني ما كانت الحياة خيرا لي، وأمتني ما كانت الوفاة خيرا لي»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hiçbiriniz başına gelen bir zarardan ötürü ölümü temenni etmesin; eğer mutlaka temenni edecekse şöyle desin: Allahım! Yaşamak benim için hayırlı olduğu müddetçe beni yaşat, vefat etmek benim için hayırlı olduğunda da canımı al!»
والمراد- بالتمني- قول الشخص: ليت كذا، وليت من أعمال القلب أو الاشتهاء بالقلب ومحبة الحصول مع القول، فمعنى الآية سلوا الموت باللسان- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو اشتهوه بقلوبكم وسلوه بألسنتكم- قاله قوم- وعلى التقديرين- الأمر بالتمني حقيقة، واحتمال أن يكون المراد- تعرضوا للموت ولا تحترزوا عنه كالمتمني فحاربوا من يخالفكم ولا تكونوا من أهل الجزية والصغار، أو كونوا على وجه يكون المتمنون للموت المشتهون للجنة عليه من العمل الصالح- مما لا تساعده الآثار،
Temenni ile kastedilen; kişinin «keşke şöyle olsa» demesidir. «Keşke» ifadesi kalbin amellerindendir ya da sözle birlikte kalben arzulamak ve gerçekleşmesini sevmektir. Buna göre ayetin manası: «Dille ölümü isteyin» demektir -bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ söylemiştir- veya bir grubun dediği gibi «Kalplerinizle onu arzulayın ve dillerinizle isteyin» demektir. Her iki takdire göre de temenni etme emri hakikattir. Kastedilenin; «ölümü temenni eden kimse gibi ölüme atılın ve ondan sakınmayın; dolayısıyla size muhalefet edenlerle savaşın, cizye ve zillet ehlinden olmayın» yahut «ölümü temenni eden ve cenneti arzulayan kimselerin üzerinde bulunduğu sâlih amel üzere olun» şeklinde olması ihtimali ise rivayetlerin desteklemediği hususlardandır.
فقد أخرج ابن أبي حاتم بسند صحيح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما موقوفا «لو تمنوا الموت لشرق أحدهم بريقه»
Nitekim İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan mevkûf olarak sahih bir senetle şu rivayeti nakletmiştir: «Şayet ölümü temenni etselerdi, her biri kendi tükürüğünde boğulurdu.»
وأخرج البيهقي عنه مرفوعا «لا يقولها رجل منهم إلا غص بريقه»
Beyhakî de ondan merfû olarak şu rivayeti nakletmiştir: «Onlardan hiçbir adam bunu söyleyemez ki mutlaka tükürüğü boğazında kalır.»
والبخاري مرفوعا عنه أيضا «لو أن اليهود تمنوا الموت لماتوا»
Buhârî de yine ondan merfû olarak nakletmiştir: «Şayet Yahudiler ölümü temenni etselerdi, hepsi ölürdü.»
وقرأ ابن أبي إسحاق فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ- بكسر الواو- وحكى الحسن بن إبراهيم عن أبي عمرو- فتحها- وروي عنه أيضا اختلاس ضمتها وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً الظاهر أنه جملة مستأنفة معترضة غير داخلة تحت الأمر سيقت من جهته تعالى لبيان ما يكون منهم من الإحجام الدال على كذبهم في دعواهم، والمراد لن يتمنوه ما عاشوا، وهذا خاص بالمعاصرين له صلى الله تعالى عليه وسلم على ما روي عن نافع رضي الله تعالى عنه قال: خاصمنا يهودي وقال: إن في كتابكم فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إلخ، فأنا أتمنى الموت، فما لي لا أموت، فسمع ابن عمر رضي الله تعالى عنهما فغضب، فدخل بيته وسل سيفه وخرج، فلما رآه اليهودي فرّ منه، وقال ابن عمر: أما والله لو أدركته لضربت عنقه، توهم هذا الكلب اللعين الجاهل أن هذا لكل يهودي أو لليهود في كل وقت لا إنما هو لأولئك الذين كانوا يعاندون ويجحدون نبوة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بعد أن عرفوا، وكانت المحاجة معهم باللسان دون السيف. ويؤيد هذا ما أخرج ابن جرير عن ابن عباس موقوفا «لو تمنوه يوم قال لهم ذلك ما بقي على وجه الأرض يهودي إلا مات» وهذه الجملة إخبار بالغيب ومعجزة له صلى الله تعالى عليه وسلم، وفيها دليل على اعترافهم بنبوّته صلى الله تعالى عليه وسلم لأنهم لو لم يتيقنوا ذلك ما امتنعوا من التمني، وقيل: لا دليل، بل الامتناع كان بصرف الصرفة كما قيل في عدم معارضة القرآن، والقول بأنه كيف يكون ذلك معجزة مع أنه لا يمكن أن يعلم أنه لم يتمن أحد، والتمني أمر قلبي لا يطلع عليه، مجاب عنه بأنا لا نسلم أن المراد بالتمني هنا الأمر القلبي، بل هو أن يقول: ليت كذا ونحوه كما مر آنفا، ولو سلم أنه أمر قلبي فهذا مذكور على طريق المحاجة وإظهار المعجزة فلا يدفع إلا بالإظهار والتلفظ كما إذا قال رجل لامرأته: أنت طالق إن شئت أو أحببت، فإنه يعلق بالإخبار لا بالإضمار، فحيث ثبت عدم تلفظهم بالإخبار، وبأنه لو وقع لنقل واشتهر لتوفر الدواعي إلى نقله لأنه أمر عظيم يدور عليه أمر عظيم يدور عليه أمر النبوّة، فإنه بتقدير عدمه يظهر صدقه، وبتقدير حصوله يبطل القول بنبوته ثبت كونه معجزة أيده بها ربه، ومن حمل التمني على المجاز لا يرد عنده هذا السؤال، ولا يحتاج إلى هذا الجواب، وقد علمت ما فيه. وذهب جمهور المفسرين إلى عموم حكم الآية لجميع اليهود في جميع الأعصار، ولست ممن يقول بذلك وإن ارتضاه الجم الغفير، وقالوا: إنه المشهور الموافق لظاهر النظم الكريم، اللهم إلا أن يكون ذلك بالنسبة إلى جميع اليهود المعتقدين نبوّته صلى الله تعالى عليه وسلم الجاحدين لها في جميع الأعصار- لا بالنسبة إلى اليهود مطلقا في جميعها- ومع هذا لي فيه نظر بعد بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ أي بسبب ما عملوا من المعاصي الموجبة للنار كالكفر بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم، والقرآن، وقتل الأنبياء، و «ما» موصولة، والعائد محذوف أو مصدرية ولا حذف، واليد كناية عن نفس الشخص، ويكنى بها عن القدرة أيضا لما أنها من بين جوارح الإنسان مناط عامة صنائعه، ومدار أكثر منافعه، ولا يجعل الإسناد مجازيا واليد على حقيقتها فيكون المعنى بما قدموا بأيديهم كتحريف التوراة ليشمل ما قدموا بسائر
İbn Ebî İshak { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } ibaresini vâv'ın kesresiyle okumuştur. Hasan b. İbrâhim ise Ebû Amr'dan onun fethasıyla okunduğunu nakletmiş, yine ondan dammenin ihtilâsıyla okunduğu da rivayet edilmiştir. { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Fakat onu ebediyen temenni edemezler” ifadesine gelince; zâhir olan, bunun emrin kapsamına girmeyen müstakil bir itiraz cümlesi olmasıdır. Allah Teâlâ tarafından, iddialarındaki yalancılığı gösteren çekincelerini beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Buradaki mana, «yaşadıkları sürece onu temenni edemezler» demektir. Nâfi‘ radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre bu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem dönemindeki çağdaşlarına mahsustur. Nâfi‘ demiştir ki: Bir Yahudi bizimle tartıştı ve: «Sizin kitabınızda { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } ilh. var; ben ölümü temenni ediyorum, öyleyse bana ne oluyor da ölmüyorum?» dedi. Bunu işiten İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ öfkelendi, evine girip kılıcını çekti ve dışarı çıktı. Yahudi onu görünce kaçtı. İbn Ömer şöyle dedi: «Allah'a yemin olsun ki şayet ona yetişseydim boynunu vururdum. Bu melun ve cahil köpek, bunun her Yahudi için yahut her zamandaki Yahudiler için olduğunu zannetti. Hayır! Bu sadece Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliğini bildikten sonra inat eden ve inkâr eden kimselere mahsustur; nitekim onlarla tartışma kılıçla değil lisanla idi.» İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan mevkûf olarak naklettiği şu rivayet de bunu desteklemektedir: «Şayet O'nun kendilerine bunu söylediği gün ölümü temenni etselerdi, yeryüzünde ölmeyen hiçbir Yahudi kalmazdı.» Bu cümle gaybı haber vermektedir ve O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir mucizesidir. Onda Yahudilerin O'nun peygamberliğini itiraf ettiklerine dair bir delil vardır; çünkü bunu kesin olarak bilmeselerdi temenniden geri durmazlardı. Bazıları ise şöyle demiştir: «Bunda bir delil yoktur, bilakis geri durmaları, Kur'an'a karşı çıkılmaması meselesinde söylendiği gibi bir sarfe (engelleme) iledir.» «Hiç kimsenin temenni etmediğinin bilinemeyeceği ve temenninin muttali olunamayan kalbî bir iş olduğu halde bunun nasıl bir mucize olabileceği» şeklindeki söze gelince, buna şöyle cevap verilir: Biz burada temenni ile kastedilenin kalbî bir iş olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis az önce geçtiği üzere «keşke şöyle olsa» ve benzeri sözleri söylemektir. Kalbî bir iş olduğu kabul edilse dahi, bu husus bir tartışma ve mucizeyi ortaya koyma üslubuyla zikredilmiştir; dolayısıyla ancak izhar etmek ve lafza dökmekle savuşturulabilir. Nitekim bir adam karısına: «Dilersen veya seversen boşsun» dediğinde bu, içte tutmaya değil ikrara bağlanır. İşte onların bunu lafza dökmedikleri sabit olduğuna ve şayet vuku bulsaydı peygamberlik meselesinin etrafında döndüğü bu büyük meseleyi nakletme gerekçeleri son derece fazla olduğu için mutlaka nakledilip meşhur olacağına göre -zira vuku bulmadığı takdirde O'nun doğruluğu ortaya çıkar, vuku bulduğu takdirde ise peygamberliği iddiası boşa çıkar- bunun Rabbi tarafından O'nu destekleyen bir mucize olduğu kesinleşmiştir. Temenniyi mecaza hamleden kimseye göre ise bu soru yöneltilemez ve bu cevaba da ihtiyaç kalmaz; fakat onun durumunu zaten öğrenmiş bulunmaktasın. Müfessirlerin cumhuru ise ayetin hükmünün bütün çağlardaki tüm Yahudiler için genel olduğu görüşüne varmıştır. Büyük bir çoğunluk bunu benimsemiş olsa da ben bu görüşte olanlardan değilim. Onlar bunun meşhur ve yüce nazmın zâhirine uygun olduğunu söylemişlerdir. Ancak bu, bütün çağlarda O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliğine inanıp da onu inkâr eden tüm Yahudilere nispetle olursa müstesna; yoksa bütün çağlardaki mutlak Yahudilere nispetle değil. Bununla birlikte bu konuda benim açımdan yine de durup düşünme payı vardır. { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önden gönderdikleri [amelleri] sebebiyle”; yani Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmek, peygamberleri öldürmek gibi cehennemi gerektiren işledikleri günahlar sebebiyle. «Mâ» mevsûledir, âid zamir hazfedilmiştir; yahut mastariyedir ve hazif yoktur. El, kişinin kendisinden kinayedir; aynı şekilde kudretten de kinaye yapılır; zira el, insanın uzuvları arasında umumî sanatlarının dayanağı ve menfaatlerinin çoğunun eksenidir. İsnat mecaz kılınıp el hakiki manasına alınmaz; zira böyle olursa mana diğer uzuvların yaptıklarını da kapsayacak şekilde Tevrat'ı tahrif etmek gibi «bizzat elleriyle önden gönderdikleri şeyler sebebiyle» olurdu ki
الأعضاء، وهو أبلغ في الذم وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ تذييل للتهديد والتنبيه على أنهم ظالمون في ادعاء ما ليس لهم ونفيه عن غيرهم، والمراد- بالعلم- إما ظاهر معناه، أو أنه كني به عن المجازاة- وأل- إما للعهد وإيثار الإظهار على الإضمار للذم، وإما للجنس فيدخل المعهودون فيه على طرز ما تقدم.
bu zemmetme bakımından daha beliğdir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah o zalimleri çok iyi bilendir” ifadesi, tehdit ve kendilerine ait olmayan bir şeyi iddia edip başkalarından nefyetmekle zalim olduklarına dikkat çekmek için bir fezlekedir. İlimden maksat ya zâhirî manasıdır yahut bununla cezalandırmaktan kinaye yapılmıştır. «El-» takısı ise ya ahid içindir ve zamir yerine açık ismin tercih edilmesi zemmetmek gayesiyledir; yahut cins içindir ve daha önce geçtiği minval üzere kastedilenler bunun içine girer.
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ الخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وتجد- من وجد بعقله بمعنى علم المتعدية إلى مفعولين، والضمير مفعول أول، وأَحْرَصَ مفعول ثان، واحتمال أنها من وجد بمعنى لقي وأصاب فتتعدى إلى واحد، وأَحْرَصَ حال لا يتأتى على مذهب من يقول إن إضافة أفعل محضة كما سيأتي، والضمير عائد على اليهود الذين أخبر عنهم بأنهم لا يتمنون الموت، وقيل: على جميعهم، وقيل: على علماء بني إسرائيل وأل- في الناس للجنس، وهو الظاهر، وقيل: للعهد، والمراد جماعة عرفوا بغلبة الحرص عليهم، وتنكير حَياةٍ لأنه أريد بها فرد نوعي، وهي الحياة المتطاولة، فالتنوين للتعظيم، ويجوز أن يكون للتحقير، فإن الحياة الحقيقية هي الأخروية وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ [العنكبوت: ٦٤] ويجوز أن يكون التنكير للإبهام، بل قيل: إنه الأوجه أي على حياة مبهمة غير معلومة المقدار، ومنه يعلم حرصهم على الحياة المتطاولة من باب الأولى وجوز أبو حيان أن يكون الكلام على حذف مضاف أو صفة أي طول حياة أو حياة طويلة، وأنت تعلم أنه لا يحتاج إلى ذلك، والجملة إما حال من فاعل «قل» - وعليه الزجاج- وإما معترضة لتأكيد عدم تمنيهم الموت، وقرأ أبيّ- على الحياة- بالألف واللام وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا هم المجوس ووصفوا بالإشراك لأنهم يقولون بالنور والظلمة وكانت تحيتهم إذا عطس العاطس عش ألف سنة، وقيل: مشركو العرب الذين عبدوا الأصنام وهذا من الحمل على المعنى كأنه قال: أحرص من الناس ومن الذين إلخ. بناء على ما ذهب إليه ابن السراج، وعبد القاهر والجزولي وأبو علي من أن إضافة أفعل المضاف إذا أريد الزيادة على ما أضيف إليه لفظية لأن المعنى على إثبات مِنَ الابتدائية، والجار والمجرور في محل نصب مفعولة، وسيبويه يجعلها معنوية بتقدير اللام، والمرد بالناس على هذا التقدير ما عدا اليهود لما تقرر أن المجرور- بمن- مفضول عليه بجميع أجزائه أو الأعم ولا يلزم تفضيل الشيء على نفسه لأن أفعل ذو جهتين ثبوت أصل المعنى والزيادة فكونه من جملتهم بالجهة الأولى دون الثانية وجيء- بمن- في الثانية لأن من شرط أفعل المراد به الزيادة على المضافة إليه أن يضاف إلى ما هو بعضه لأنه موضوع لأن يكون جزءا من جملة معينة بعده مجتمعة منه ومن أمثاله، ولا شك أن اليهود غير داخلين في الذين أشركوا فإن الشائع في القرآن ذكرهما متقابلين، ويجوز أن يكون ذلك من باب الحذف أي- وأحرص من الذين- وهو قول مقاتل ووجه الآية على مذهب سيبويه، وعلى التقديرين ذكر- المشركين- تخصيص بعد التعميم على الوجه الظاهر في- اللام- لإفادة المبالغة في حرصهم والزيادة في توبيخهم وتقريعهم حيث كانوا مع كونهم أهل كتاب يرجون ثوابا ويخافون عقابا، أحرص ممن لا يرجو ذلك، ولا يؤمن ببعث، ولا يعرف إلا الحياة العاجلة، وإنما كان حرصهم أبلغ لعلمهم بأنهم صائرون إلى العذاب، ومن توقع شرا كان أنفر الناس عنه، وأحرصهم على أسباب التباعد منه. ومن الناس من جوز كون مِنَ الَّذِينَ صفة لمحذوف معطوف على الضمير المنصوب في لَتَجِدَنَّهُمْ والكلام على التقديم والتأخير، أي لَتَجِدَنَّهُمْ وطائفة من- الذين أشركوا أحرص الناس- ولا أظن يقدم على مثل ذلك في كتاب الله تعالى من له أدنى ذوق، لأنه- وإن كان معنى صحيحا في نفسه- إلا أن التركيب ينبو عنه، والفصاحة تأباه، ولا ضرورة تدعو إليه لا سيما على قول من يخص التقديم والتأخير بالضرورة، نعم يحتمل أن يكون هناك محذوف- هو مبتدأ- والمذكور صفته، أو المذكور خبر مبتدأ محذوف صفته.
{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } “Yemin olsun ki onları, insanların yaşamaya en düşkünü olarak bulursun”. Hitap Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir. «Tecidü», iki mef'ûl alan akılla bulma (bilme) anlamındaki «vecede» fiilindendir; zamir birinci mef'ûl, { أَحْرَصَ } ise ikinci mef'ûldür. Onun, tek mef'ûl alan «rastladı ve ulaştı» anlamındaki «vecede» fiilinden olması ve { أَحْرَصَ } kelimesinin de hâl olması ihtimali, ileride geleceği üzere ef'alün izafetinin mahza olduğunu söyleyenlerin mezhebine göre uygun düşmez. Zamir, ölümü temenni etmeyecekleri haber verilen Yahudilere racidir. Onların tamamına yahut İsrâiloğulları'nın âlimlerine raci olduğu da söylenmiştir. «En-Nâs» kelimesindeki «el-» takısı cins içindir ve zâhir olan da budur; ahid için olduğu ve hırsın kendilerine galebe çalmasıyla bilinen bir topluluğun kastedildiği de söylenmiştir. { حَياةٍ } kelimesinin nekre getirilmesi, onunla nev'î bir ferdin, yani uzun bir hayatın kastedilmiş olmasındandır; dolayısıyla tenvin ta'zim içindir. Tahkir için olması da caizdir; zira gerçek hayat ahiret hayatıdır: { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } (Şüphesiz ahiret yurdu, işte asıl hayat odur). Nekreliğin ibham için olması da caizdir, hatta en uygununun bu olduğu söylenmiştir; yani miktarı bilinmeyen müphem bir hayat üzerine [hırslıdırlar]; bundan dolayı uzun bir hayata olan hırsları evleviyetle anlaşılır. Ebû Hayyân, kelamın bir muzâfın veya sıfatın hazfi üzere olmasını caiz görmüştür; yani «hayatın uzunluğuna» yahut «uzun bir hayata» demektir. Ancak sen buna ihtiyaç olmadığını bilirsin. Cümle ya «kul» (de ki) fiilinin failinden hâldir -Zeccâc bu görüştedir- yahut ölümü temenni etmeyişlerini tekit etmek için itiraziyedir. Übeyy bunu «el-» takısıyla «ale'l-hayâti» şeklinde okumuştur. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve şirk koşanlardan da [daha düşkün bulursun]”. Bunlar Mecûsîlerdir; nur ve zulmet dedikleri için şirkle nitelenmişlerdir ve bir kimse aksırdığında onların selamı: «Bin yıl yaşa» şeklinde idi. Bunların putlara tapan Arap müşrikleri olduğu da söylenmiştir. Bu, manaya hamletme kabilindendir; sanki İbnü's-Serrâc, Abdülkâhir, el-Cezûlî ve Ebû Ali'nin, «kendisine izafe edilen şeye ziyadelik kastedildiğinde muzâf olan ef'alün izafeti lafzîdir; zira mana ibtidâiye olan 'min'in sübutu üzeredir ve câr-mecrûr mef'ûl olarak nasb mahallindedir» şeklindeki görüşlerine binaen «insanlardan ve şirk koşanlardan daha düşkün» demiştir. Sîbeveyhi ise 'lâm' takdiriyle onu manevî kılmaktadır. Bu takdire göre insanlardan maksat, Yahudiler dışındakilerdir; zira «min» ile mecrûr olanın bütün cüzleriyle mefdûl aleyh (kendisinden üstün olunan) veya daha genel olduğu sabittir. Bir şeyin kendi nefsine tafdil edilmesi gerekmez; çünkü ef'al iki cihetlidir: asıl mananın sübutu ve ziyadelik. Dolayısıyla onun bu topluluktan olması birinci cihetle olup ikinci cihetle değildir. İkincisinde «min» getirilmiştir; zira muzâfun ileyhe ziyadelik kastedilen ef'alün şartı, onun bir cüz'ü olduğu şeye izafe edilmesidir; çünkü kendisinden sonra gelen, kendisi ve benzerlerinden toplanan muayyen bir cümlenin cüz'ü olmak üzere vaz'edilmiştir. Hiç şüphe yok ki Yahudiler şirk koşanların içine dahil değildir; zira Kur'an'da yaygın olan ikisinin birbirine karşıt olarak zikredilmesidir. Bunun hazif kabilinden olması da caizdir; yani «şirk koşanlardan da daha düşkün» demektir; bu Mukâtil'in sözüdür ve Sîbeveyhi'nin mezhebine göre ayetin yönüdür. Her iki takdire göre de «el-müşrikîn»in zikredilmesi, 'lâm'daki zâhir veche göre hırslarındaki mübalağayı ifade etmek, onları azarlama ve paylamayı artırmak için tamimden sonra tahsistir; zira onlar Ehl-i Kitap olup sevap uman ve azaptan korkan kimseler oldukları halde, bunu ummayan, dirilişe inanmayan ve dünya hayatından başkasını bilmeyen kimselerden daha hırslıdırlar. Onların hırsının daha ileri derecede olması, azaba gideceklerini bilmelerindendir; zira bir kimse bir şer beklediğinde insanların ondan en çok kaçanı ve ondan uzaklaşma sebeplerine en düşkünü olur. İnsanlardan bazıları, { مِنَ الَّذِينَ } ifadesinin { لَتَجِدَنَّهُمْ } fiilindeki mensup zamire matuf mahzuf bir kelimenin sıfatı olmasını ve kelamın takdim-tehir üzere bulunmasını caiz görmüştür; yani «onları ve şirk koşanlardan bir taifeyi insanların en hırslısı olarak bulursun» demektir. Ancak zerre kadar zevk-i selimi olan birinin Allah Teâlâ'nın kitabında böyle bir şeye cüret edeceğini sanmıyorum; zira bu -kendi içinde doğru bir mana olsa bile- terkip bundan uzaktır, fesahat bunu reddeder ve bilhassa takdim ve tehiri zarurete has kılanların sözüne göre buna sevk eden hiçbir zaruret de yoktur. Evet, orada mübteda olan mahzuf bir kelimenin bulunması ve zikredilenin onun sıfatı olması yahut zikredilenin, sıfatı mahzuf bir mübtedanın haberi olması muhtemeldir.
يَوَدُّ أَحَدُهُمْ وحذف موصوف الجملة فيما إذا كان بعضا من سابقه المجرور ب مِنَ أو- في- جائز في السعة، وفي غيره مختص بالضرورة نحو أنا ابن نجلا وطلاع الثنايا. وحينئذ يراد ب الَّذِينَ أَشْرَكُوا اليهود لأنهم قالوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] ووضع المظهر موضع المضمر نعيا عليهم بالشرك، وجوّز بعضهم أن يراد بذلك الجنس، ويراد بمن يَوَدُّ أَحَدُهُمْ اليهود، والمراد كل واحد منهم- وهو بعيد- وجملة يَوَدُّ إلخ، على الوجهين الأولين مستأنفة، كأنه قيل: ما شدة حرصهم، وقيل: حال من الَّذِينَ أو من ضمير أَشْرَكُوا أو من الضمير المنصوب في لَتَجِدَنَّهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ جواب لَوْ محذوف- أي لسر بذلك- وكذا مفعول
{ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } “Onlardan her biri arzu eder”. Cümlenin mevsûfunun, kendisinden önceki «min» veya «fî» ile mecrûr olan kelimenin bir cüz'ü olduğu durumlarda hazfedilmesi nesirde caizdir; bunun dışındakilerde ise «ene'bnü neclâ ve tallâ'u's-senâyâ» beytinde olduğu gibi zarurete mahsustur. Bu durumda { الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ile Yahudiler kastedilmiş olur; zira onlar: «Üzeyir Allah'ın oğludur» demişlerdir ve şirk koştuklarını yüzlerine vurmak için zamir yerine zâhir isim konulmuştur. Bazıları bununla cinsin kastedilmesini, { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } ifadesindeki kimseden ise Yahudilerin kastedilmesini ve her bir fertlerinin murat edilmesini caiz görmüşlerdir ki bu uzaktır. { يَوَدُّ } ilh. cümlesi ilk iki veche göre müstakil bir başlangıç cümlesidir; sanki «onların hırsının şiddeti nedir?» denilmiştir. { الَّذِينَ } kelimesinden yahut { أَشْرَكُوا } fiilinin zamirinden yahut da { لَتَجِدَنَّهُمْ } içindeki mensup zamirden hâl olduğu da söylenmiştir. { لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Keşke kendisine bin yıl ömür verilse”. «Lev»in cevabı mahzuftur; yani «buna sevinirdi» demektir. Aynı şekilde
يَوَدُّ أي طول الحياة، وحذف لدلالة لَوْ يُعَمَّرُ عليه كما حذف الجواب لدلالة يَوَدُّ عليه، وهذا هو الجاري على قواعد البصريين في مثل هذا المكان، وذهب بعض الكوفيين- في مثل ذلك- إلى أن لَوْ مصدرية بمعنى- أن- فلا يكون لها جواب، وينسبك منها مصدر هو مفعول يَوَدُّ كأنه قال: «يود أحدهم» تعمير ألف سنة، وقيل: لَوْ بمعنى ليت ولا يحتاج إلى جواب والجملة محكية ب يَوَدُّ في موضع المفعول، وهو- وإن لم يكن قولا ولا في معناه- لكنه فعل قلبي يصدر عنه الأقوال فعومل معاملتها، وكان أصله- لو أعمر- إلا أنه أورد بلفظ الغيبة لأجل مناسبة يَوَدُّ فإنه غائب، كما يقال: حلف ليفعلن- مقام لأفعلن- وهذا بخلاف ما لو أتى بصريح القول، فإنه لا يجوز قال: ليفعلن، وإذا قلنا: إن لَوْ التي للتمني مصدرية لا يحتاج إلى اعتبار الحكاية، وابن مالك رضي الله تعالى عنه موضوعا له- كليت- ونحو لو تأتيني فتحدثني- بالنصب- أصله وددت لو تأتيني إلخ، فحذف فعل التمني لدلالة لَوْ عليه، وقيل: هي لَوْ الشرطية أشربت معنى التمني، ومعنى أَلْفَ سَنَةٍ الكثرة ليشمل من يَوَدُّ أن لا يموت أبدا، ويحتمل أن يراد أَلْفَ سَنَةٍ حقيقة- والألف- العدد المعلوم من الألفة، إذ هو مؤلف من أنواع الأعداد بناء على متعارف الناس، وإن كان الصحيح أن العدد مركب من الوحدات التي تحته- لا الإعداد- وأصل سَنَةٍ سنوة، لقولهم: سنوات، وقيل: سنهة- كجبهة- لقولهم: سانهته، وتسنهت النخلة إذا أتت عليها السنون، وسمع أيضا في الجمع سنهات وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ ما حجازية أو تميمية، وهو ضمير عائد إلى أَحَدُهُمْ اسمها- أو مبتدأ- وبِمُزَحْزِحِهِ خبرها أو خبره- والباء- زائدة، وأَنْ يُعَمَّرَ فاعل «مزحزحه» والمعنى- ما أحدهم يزحزحه من العذاب تعميره- وفيه إشارة إلى ثبوت من- يزحزحه التعمير- وهو مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً [الكهف: ٨٨، سبأ: ٣٧] ولا يجوز عند المحققين أن يكون الضمير المرفوع للشأن لأن مفسره جملة، ولا تدخل- الباء- في خبر ما وليس إلا إذا كان مفردا عند غير الفراء، وأجاز ذلك أبو علي، وهو ميل منه إلى مذهب الكوفيين من أن مفسر ضمير الشأن يجوز أن يكون غير جملة إذا انتظم إسنادا معنويا نحو ما هو بقائم زيد نعم جوّزوا أن يكون لما دل عليه يُعَمَّرُ وأَنْ يُعَمَّرَ بدل منه، أي ما تعميره بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ اعترض بأن فيه ضعفا للفصل بين البدل والمبدل منه، وللإبدال من غير حاجة إليه، وأجاب بعض المحققين أنه لما كان لفظ- التعمير- غير مذكور، بل ضميره حسن الإبدال ولو كان التعمير مذكورا بلفظه لكان الثاني تأكيدا- لا بدلا- ولكونه في الحقيقة تكريرا يفيد فائدته من تقرير المحكوم عليه اعتناء بشأن الحكم بناء على شدة حرصه على التعمير- ووداده إياه- جاز الفصل بينه وبين المبدل منه بالخبر، كما في التأكيد في قوله تعالى: وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ [هود: ١٩، يوسف: ٣٧، فصلت: ٧] وقيل: هو ضمير مبهم يفسره البدل فهو راجع إليه لا إلى شيء متقدم مفهوم من الفعل، والتفسير بعد الإبهام ليكون أوقع في نفس السامع، ويستقر في ذهنه كونه محكوما عليه بذلك الحكم والفصل بالظرف بينه وبين مفسره جائز- كما يفهمه كلام الرضيّ في بحث أفعال المدح والذم- واحتمال أن يكون هُوَ ضمير فصل قدم مع الخبر بعيد- والزحزحة- التبعيد، وهو مضاعف من زح يزح زحا، ككبكب من كب- وفيه مبالغة- لكنها متوجهة إلى النفي
{ يَوَدُّ } fiilinin mef'ûlü de mahzuftur; yani «uzun hayatı» demektir; { يَوَدُّ } fiilinin cevaba delalet etmesi sebebiyle cevabın hazfedilmesi gibi, { لَوْ يُعَمَّرُ } ifadesinin delaleti sebebiyle bu da hazfedilmiştir. Bu gibi yerlerde Basralıların kurallarına uygun olan budur. Bazı Kûfeliler bu gibi yerlerde «lev»in «en» anlamında mastariye olduğu, dolayısıyla bir cevabının bulunmayacağı ve kendisinden { يَوَدُّ } fiilinin mef'ûlü olan bir mastar meydana geleceği görüşüne varmışlardır; sanki: «Onlardan biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder» denilmiştir. «Lev»in «leyte» (keşke) anlamında olduğu, cevaba ihtiyaç duymadığı ve cümlenin mef'ûl mevkiinde { يَوَدُّ } ile hikâye edildiği de söylenmiştir. Bu fiil söz veya söz anlamında olmasa da kendisinden sözlerin sadır olduğu kalbî bir fiildir; bu sebeple onların muamelesine tabi tutulmuştur. Aslı «lev u'ammeru» (keşke bana ömür verilse) iken, gaip olan { يَوَدُّ } fiiline uygunluk sağlamak için gaip lafzıyla getirilmiştir; nitekim «le-ef'alenne» (mutlaka yapacağım) yerine «halefe le-yef'alenne» (mutlaka yapacağına yemin etti) denir. Bu, sarih söz getirilmesi durumunun aksinedir; zira «kâle: le-yef'alenne» denilmesi caiz olmaz. Temenni bildiren «lev»in mastariye olduğunu söylersek hikâye kabul etmeye gerek kalmaz. İbn Mâlik radıyallâhu teâlâ anh'a göre ise o, «leyte» gibi temenni için vaz'edilmiştir. Nasb ile okunan «lev te'tînî fe-tühaddisenî» (keşke bana gelsen de benimle konuşsan) ifadesinin aslı «vededtü lev te'tînî» (bana gelmeni arzuladım) şeklindedir; «lev»in delalet etmesi sebebiyle temenni fiili hazfedilmiştir. Onun, temenni manası aşılanmış şart «lev»i olduğu da söylenmiştir. { أَلْفَ سَنَةٍ } (bin yıl) ifadesinin manası, hiçbir zaman ölmemeyi arzulayan kimseyi de kapsayacak şekilde çokluktur. Gerçek anlamda bin yılın murat edilmiş olması da muhtemeldir. «El-Elf» (bin), bilinen sayıdır; insanların örfüne binaen sayı türlerinden telif edildiği (bir araya getirildiği) için «ülfet» kökünden gelir; her ne kadar doğru olan, sayının kendi altındaki sayılardan değil birimlerden meydana gelmiş olmasıdır. «Sene» kelimesinin aslı, «senevât» demelerinden ötürü «seneve»dir; «sânehtühû» demelerinden ve yıllar üzerinden geçtiğinde hurma ağacı için «tesenneheti'n-nahletü» denilmesinden ötürü «cebhe» gibi «senehe» olduğu da söylenmiştir; çoğulunda «serehât» da işitilmiştir. { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ } “Oysa ömür verilmesi onu azaptan uzaklaştırıcı değildir”. «Mâ» Hicaz veya Temîm lehçesine göredir. { هُوَ } zamiri { أَحَدُهُمْ } kelimesine raci olup «mâ»nın ismi yahut mübtedadır; { بِمُزَحْزِحِهِ } ise onun haberidir, «bâ» harfi zâiddir. { أَنْ يُعَمَّرَ } ifadesi «müzahzihıhî»nin failidir. Mana: «Onlardan birini ömür verilmesi azaptan uzaklaştıracak değildir» şeklindedir. Bunda, ömür verilmesinin azaptan uzaklaştıracağı kimselerin varlığına bir işaret vardır ki o da { مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } (iman edip sâlih amel işleyen kimse)dir. Muhakkik âlimlere göre merfû zamirin şan zamiri olması caiz değildir; çünkü onun müfessiri bir cümledir ve Ferrâ dışındakilere göre «mâ» ve «leyse»nin haberine «bâ» harfi ancak müfred olduğunda dahil olur. Ebû Ali ise bunu caiz görmüştür ki bu, onun Kûfelilerin «mâ hüve bi-kâimin Zeydün» gibi manevî bir isnadı içine aldığında şan zamirinin müfessirinin cümle dışı bir şey olabileceği mezhebine meyletmesidir. Evet, { يُعَمَّرُ } fiilinin delalet ettiği manaya raci olmasını ve { أَنْ يُعَمَّرَ } ifadesinin de ondan bedel olmasını caiz görmüşlerdir; yani «ona ömür verilmesi onu azaptan uzaklaştırıcı değildir» demektir. Buna, bedel ile mübdelün minh arasının ayrılması ve ihtiyaç yokken bedel yapılması sebebiyle bir zayıflık bulunduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Bazı muhakkikler ise şöyle cevap vermiştir: «Ta'mîr» (ömür verilme) lafzı açıkça zikredilmeyip onun zamiri yer aldığı için bedel yapılması güzel olmuştur; şayet ta'mîr kendi lafzıyla zikredilseydi ikincisi bedel değil tekit olurdu. Hakikatte bu, ömür verilmesine olan aşırı hırsına ve sevgisine binaen hükmün şanına ihtimam göstermek amacıyla mahkûmun aleyhi pekiştirme faydası sağlayan bir tekrar mesabesinde olduğundan, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki tekitte olduğu gibi haber vasıtasıyla onunla mübdelün minh arasının ayrılması caiz olmuştur: { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ } (Onlar ahireti inkâr edenlerin ta kendileridir). Denilmiştir ki: O, bedelin tefsir ettiği müphem bir zamirdir; dolayısıyla fiilden anlaşılan önceki bir şeye değil doğrudan ona racidir. İbhamdan sonraki tefsir dinleyicinin nefsinde daha etkili olsun ve o hükümle mahkûm olduğu zihninde yerleşsin diyedir. Zamir ile onu açıklayan lafız arasının zarf ile ayrılması -er-Radî'nin medih ve zem fiilleri bahsindeki sözünden anlaşılacağı üzere- caizdir. { هُوَ } zamirinin haberle birlikte öne geçirilmiş bir fasıl zamiri olması ihtimali ise uzaktır. «Ez-Zahzeha» uzaklaştırmaktır; «kebk訊息be»nin «kebbe»den türetilmesi gibi «zehha yezehhü zehhan» fiilinden türetilmiş müdâaf bir kelimedir ve onda bir mübalağa vardır; fakat bu mübalağa olumsuza yöneliktir;
على حد ما قيل: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] فيؤول- إلى أنه لا يؤثر في إزالة العذاب أقل تأثير- التعمير، وصح ذلك مع أن التعمير يفيد رفع العذاب مدة البقاء، لأن الإمهال بحسب الزمان وإن حصل، لكنهم لاقترافهم المعاصي بالتعمير زاد عليهم من حيث الشدة فلم يؤثر في إزالته أدنى تأثير بل زاد فيه حيث استوجبوا بمقابلة أَيَّاماً مَعْدُودَةً [البقرة: ٨٠] عذاب الأبد وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ أي عالم بخفيات أعمالهم- فهو مجازيهم لا محالة- وحمل- البصر- على- العلم- هنا وإن كان بمعنى الرؤية صفة لله تعالى أيضا لأن بعض الأعمال لا يصح أن يرى- على ما ذهب إليه بعض المحققين- وفي هذه الجملة من التهديد والوعيد ما هو ظاهر، و «ما» إما موصولة أو مصدرية، وأتى بصيغة المضارع لتواخي الفواصل، وقرأ الحسن وقتادة والأعرج ويعقوب «تعلمون» - بالتاء- على
nitekim şu ayette de böyle denilmiştir: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } (Rabbin kullara asla zulmedici değildir). Dolayısıyla mana, ömür verilmesinin azabı gidermede en küçük bir tesir bile göstermeyeceğine varır. Ömür verilmesi hayatta kalınan süre boyunca azabın kalkmasını sağladığı halde bu ifadenin doğru olması; zaman bakımından mühlet verilmiş olsa bile, ömür süresince günahları irtikâp etmeleri sebebiyle şiddet yönünden azaplarının artması ve böylece azabı gidermede en ufak bir tesirinin olmayıp bilakis artırması sebebiyledir; zira onlar { أَيَّاماً مَعْدُودَةً } (sayılı günler) karşılığında ebedî azabı hak etmişlerdir. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”; yani amellerinin gizliliklerini hakkıyla bilendir ve mutlaka onları cezalandıracaktır. Görme (basar) anlamında Allah Teâlâ'nın bir sıfatı olduğu halde burada «basar»ın «ilim» manasına hamledilmesi, bazı muhakkiklerin benimsediği üzere kimi amellerin görülmesinin sahih olmamasındandır. Bu cümlede açık bir tehdit ve vaîd bulunmaktadır. «Mâ» ya mevsûle ya da mastariyedir. Fâsıla uyumunu gözetmek için muzari sığasıyla getirilmiştir. Hasan, Katâde, A'rec ve Ya'kûb iltifât yoluyla
سبيل الالتفات قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ
tâ ile «ta'lemûn» şeklinde okumuşlardır. { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: Kim Cebrail'e düşman ise”
أخرج ابن أبي شيبة في مسنده، وابن جرير، وابن أبي حاتم عن الشعبي، أنه دخل عمر رضي الله تعالى عنه مدراس اليهود يوما فسألهم عن جبريل، فقالوا: ذاك عدونا، يطلع محمدا على أسرارنا، وأنه صاحب كل خسف وعذاب، وميكائيل صاحب الخصب والسلام. فقال: ما منزلتهما من الله تعالى؟ قالوا:
İbn Ebî Şeybe Müsned'inde, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Şa'bî'den rivayet etmişlerdir ki: Ömer radıyallâhu teâlâ anh bir gün Yahudilerin dershanesine girdi ve onlara Cebrail'i sordu. Onlar: «O bizim düşmanımızdır; Muhammed'e bizim sırlarımızı bildirir, her batırmanın ve azabın sahibidir; Mikail ise bolluğun ve esenliğin sahibidir» dediler. Ömer: «Onların Allah Teâlâ katındaki konumu nedir?» diye sorunca şöyle dediler:
جبريل عن يمينه، وميكائيل عن يساره- وبينهما عداوة- فقال: لئن كانا كما تقولون فليسا بعدوين، ولأنتم أكفر من الحمير، ومن كان عدوا لأحدهما فهو عدو لله. ثم رجع عمر فوجد جبريل قد سبقه بالوحي، فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: «لقد وافقك ربك يا عمر» قال عمر: لقد رأيتني بعد ذلك أصلب من الحجر،
«Cebrail O'nun sağında, Mikail ise solundadır ve aralarında düşmanlık vardır.» Bunun üzerine Ömer: «Eğer dediğiniz gibiyse onlar düşman değillerdir; sizler ise eşeklerden daha kâfirsiniz! Onlardan birine düşman olan kimse Allah'a düşmandır» dedi. Sonra Ömer döndü ve Cebrail'in vahiy ile kendisini geçtiğini gördü. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Ey Ömer! Rabbin seni doğruladı» buyurdu. Ömer demiştir ki: «O günden sonra kendimi taştan daha katı [ve metanetli] gördüm.»
وقيل: نزلت في عبد الله بن صوريا- كان يهوديا من أحبار فدك- سأل رسول الله ﷺ عمن ينزل عليه فقال: «جبريل» فقال: ذاك عدونا عادانا مرارا، وأشدها أنه أنزل على نبينا أن بيت المقدس سيخربه بخت نصر، فبعثنا من يقتله فرآه ببابل، فدفع عنه جبريل وقال: إن كان ربكم أمره بهلاككم فلا يسلطكم عليه، وإلا فبم تقتلونه؟ وصدقه الرجل المبعوث ورجع إلينا، وكبر بختنصر وقوي وغزانا، وخرّب بيت المقدس، روى ذلك بعض الحفاظ، وقال العراقي: لم أقف له على سند، فلعل الأول أقوى منه- وإن أوهم صنيع بعضهم العكس- ولِجِبْرِيلَ علم ملك كان ينزل على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بالقرآن، وهو اسم أعجمي ممنوع من الصرف للعلمية والعجمة، وأبعد من ذهب إلى أنه مشتق من جبروت الله وجعله مركبا تركيب مزج من مضاف ومضاف إليه، فمنعه من الصرف للعلمية، والتركيب ليس بشيء لأن ما يركب هذا التركيب يجوز فيه البناء والإضافة ومنع الصرف. فكونه لم يسمع فيه الإضافة أو البناء دليل على أنه ليس من تركيب المزج، وقد تصرفت فيه العرب على عادتها في تغيير الأسماء الأعجمية حتى بلغت فيه إلى ثلاث عشرة لغة، أفصحها وأشهرها لِجِبْرِيلَ كقنديل، وهي قراءة أبي عمرو. ونافع وابن عامر وحفص عن عاصم. وهي لغة الحجاز، قال ورقة بن نوفل:
Ayetin, Fedek hahamlarından Yahudi Abdullah b. Sûriyâ hakkında indiği de söylenmiştir. O, Resûlullah ﷺ'e kendisine kimin [vahiy] indirdiğini sormuş, O da: «Cebrail» buyurmuştur. Bunun üzerine o: «O bizim düşmanımızdır; bize defalarca düşmanlık etti. Bunların en şiddetlisi ise peygamberimize Beytülmakdis'i Buhtunnasır'ın harabeye çevireceğini indirmesiydi. Biz de onu öldürmesi için birini gönderdik; onu Babil'de gördü. Cebrail onu savundu ve: 'Eğer Rabbiniz sizin helakınızı emrettiyse O sizi ona musallat kılmaz; şayet öyle değilse onu ne hakla öldüreceksiniz?' dedi. Gönderilen adam onu doğrulayıp bize geri döndü; Buhtunnasır büyüyüp güçlendi, bize saldırdı ve Beytülmakdis'i harabeye çevirdi» dedi. Bunu bazı muhaddisler rivayet etmiştir; el-Irâkî ise: «Bunun için bir senet bulamadım» demiştir. Dolayısıyla birincisi bundan daha kuvvetli olabilir -her ne kadar bazılarının tutumu aksini vehmettirse de-. «Cibrîl», Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e Kur'an ile inen bir meleğin özel ismidir; alemiyet ve ucme sebebiyle gayr-ı munsarıf olan yabancı bir isimdir. Onun Allah'ın ceberûtundan türediğini savunan ve onu muzâf ile muzâfun ileyhten meydana gelen mezcî bir mürekkep kılanın görüşü son derece uzaktır; dolayısıyla onun alemiyet ve terkip sebebiyle gayr-ı munsarıf olduğunu söylemesi de bir değer taşımaz; zira bu şekilde birleştirilen terkipte mebnî kılınma, izafet ve gayr-ı munsarıflık caizdir. Onda izafet veya mebnîliğin işitilmemiş olması mezcî terkip olmadığının delilidir. Araplar yabancı isimleri değiştirme âdetleri gereğince onda tasarrufta bulunmuşlar ve bu isim on üç lehçeye kadar ulaşmıştır. Bunların en fasihi ve en meşhuru kandîl vezninde «Cibrîl»dir ki bu Ebû Amr, Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın kıraatidir; bu Hicaz lehçesidir. Varaka b. Nevfel şöyle demiştir:
«وجبريل» يأتيه وميكال معهما ... من الله وحي يشرح الصدر منزل
«Cebrail ve onlarla beraber Mikail gelmektedir ona... Allah'tan göğsü ferahlatan indirilmiş bir vahiy ile.»
الثانية كذلك إلا أنها- بفتح الجيم- وهي قراءة ابن كثير والحسن وابن محيصن. قال الفراء: لا أحبها لأنه ليس في الكلام فعليل- وليس بشيء- لأن الأعجمي إذا عربوه قد يلحقونه بأوزانهم- كلجام- وقد لا يلحقونه كإبريسم- وجبريل من هذا القبيل، مع أنه سمع- سموأل- لطائر، الثالث «جبرئيل» كسلسبيل، وبها قرأ حمزة والكسائي وحماد عن أبي بكر عن عاصم، وهي لغة قيس وتميم وكثير من أهل نجد، وحكاها الفراء واختارها الزجاج، وقال: هي أجود اللغات، وقال حسان:
İkincisi de aynı olup sadece cîm harfinin fethasıyladır; bu İbn Kesîr, Hasan ve İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Ferrâ: «Bunu sevmiyorum; zira Arap kelamında 'fa'lîl' vezni yoktur» demiştir; fakat bu bir şey ifade etmez; zira Araplar yabancı bir kelimeyi Arapçalaştırdıklarında bazen «licâm» gibi kendi vezinlerine ilhak ederler, bazen de «ibrîsem» gibi ilhak etmezler; Cibrîl de bu kabildendir. Bununla birlikte bir kuş için «semve'el» vezni de işitilmiştir. Üçüncüsü selsebîl vezninde «Cibre'îl»dir; Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir tarikıyla Hammâd böyle okumuştur. Bu, Kays, Temîm ve Necid ehlinin çoğunun lehçesidir; Ferrâ bunu nakletmiş, Zeccâc da tercih ederek: «Lehçelerin en güzelidir» demiştir. Hassân şöyle demiştir:
شهدنا فما يلقى لنا من كتيبة ... مدى الدهر إلا «جبرئيل» أمامها
«Şahit olduk ki zaman boyunca karşımıza çıkan hiçbir süvari birliği yoktur ki... Mutlaka 'Cibrâîl' onun önünde olmasın.»
«الرابعة» كذلك إلا أنها بدون- ياء بعد الهمزة- وهي رواية يحيى بن آدم، عن أبي بكر، عن عاصم، وتروى عن
Dördüncüsü de aynı olup sadece hemzeden sonra yâ harfi bulunmamaktadır; bu Yahyâ b. Âdem'in Ebû Bekir'den, onun da Âsım'dan rivayetidir; aynı zamanda
يحيى بن يعمر «الخامسة» كذلك إلا أن- اللام مشددة- وهي قراءة أبان عن عاصم، ويحيى بن يعمر أيضا «السادسة» «جبرائل» - بألف وهمزة بعدها مكسورة بدون ياء- وبها قرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعكرمة «السابعة» مثلها مع زيادة- ياء بعد الهمزة- «الثامنة» «جبراييل» بياءين بعد الألف، وبها قرأ الأعمش وابن يعمر، ورواها الكسائي عن عاصم «التاسعة» «جبرال» «العاشرة» «جبريل» - بالياء والقصر- وهي قراءة طلحة بن مصرف «الحادية عشرة» «جبرين» - بفتح الجيم والنون- «الثانية عشرة» كذلك إلا أنها- بكسر الجيم- وهي لغة أسد «الثالثة عشرة» «جبراين» قال أبو جعفر النحاس: جمع لِجِبْرِيلَ جمع تكسير على- جبارين- على اللغة العالية، واشتهر أن معناه عبد الله، على أن- جبر- هو الله تعالى- وإيل- هو العبد، قيل: عكسه، ورده بعضهم بأن المعهود في الكلام العجمي تقديم المضاف إليه على المضاف، وفيه تأمل.
Yahyâ b. Ya'mer'den de rivayet edilmiştir. Beşincisi de aynı olup sadece lâm harfi şeddelidir; bu Âbân'ın Âsım'dan ve yine Yahyâ b. Ya'mer'den kıraatidir. Altıncısı elif ve sonrasında yâ olmaksızın meksûr hemze ile «Cibrâil»dir; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve İkrime böyle okumuştur. Yedincisi bunun aynısı olup hemzeden sonra bir yâ fazlalığı vardır. Sekizincisi eliften sonra iki yâ ile «Cibrâyîl»dir; A'meş ve İbn Ya'mer böyle okumuş, Kisâî de bunu Âsım'dan rivayet etmiştir. Dokuzuncusu «Cibrâl»dir. Onuncusu yâ ve kasr ile «Cibril»dir; bu Talha b. Musarrif'in kıraatidir. On birincisi cîm ve nûn'un fethasıyla «Cebren»dir. On ikincisi de aynı olup sadece cîm'in kesrasiyladır ve bu Esed kabilesinin lehçesidir. On üçüncüsü «Cibrâyin»dir. Ebû Ca'fer en-Nahhâs şöyle demiştir: Cibrîl'in çoğulu, yüksek lehçeye göre teksir cem'i ile «cebârîn» şeklinde gelir. Manasının «Abdullah» olduğu, «cebr»in Allah Teâlâ, «îl»in ise kul olduğu meşhurdur; aksinin olduğu da söylenmiştir. Bazıları bunu, yabancı dilde muzâfun ileyhin muzâftan önce gelmesinin mutat olması gerekçesiyle reddetmiştir; fakat bu tartışmaya açıktır.
فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ جواب الشرط إما نيابة أو حقيقة والمعنى من عاداه منهم فقد خلع ربقة الإنصاف أو كفر بما معه من الكتاب بمعاداته إياه لنزوله عليك بالوحي لأنه نزل كتابا مصدقا للكتب المتقدمة، أو فالسبب في عداوته أنه نزل عليك، وليس المبتدأ على هذا الأخير محذوفا، وأنه- نزله- خبره حتى يرد أن الموضع للمفتوحة بل أن- الفاء- داخلة على السبب، ووقع جزاء باعتبار الإعلام والاخبار بسببيته لما قبله فيؤول المعنى إلى من عاداه فأعلمكم بأن سبب عداوته كذا فهو كقولك: إن عاداك فلان فقد آذيته أي فأخبرك بأن سبب عداوتك أنك آذيته، وقيل: الجزاء محذوف بحيث لا يكون المذكور نائبا وعنه يقدر مؤخرا عنه ويكون هو تعليلا وبيانا لسبب العداوة والمعنى من عاداه- لأنه نزله على قلبك- فليمت غيظا، أو فهو عدوّ لي وأنا عدوه والقرينة على حذف الثاني الجملة المعترضة المذكورة بعده في وعيدهم، واحتمال أن يكون مَنْ كانَ عَدُوًّا إلخ استفهاما للاستبعاد، أو التهديد ويكون فإنه تعليل العداوة وتقييدا لها أو تعليل الأمر بالقول مما لا ينبغي أن يرتكب في القرآن العظيم، والضمير الأول البارز لجبريل، والثاني للقرآن كما يشير إليه الأحوال لأنها كلها من صفات القرآن ظاهرا، وقيل: الأول لله تعالى والثاني لجبريل أي- فإن الله نزل جبريل بالقرآن على قلبك- وفي كل من الوجهين إضمار يعود على ما يدل عليه السياق، وفي ذلك من فخامة الشأن ما لا يخفى، ولم يقل سبحانه عليك كما في قوله تعالى: ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى [طه: ٢] بل قال:
{ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “Şüphesiz onu senin kalbine indirmiştir” ifadesi şartın ya nâib ya da hakiki cevabıdır. Mana şöyledir: Onlardan kim Cebrail'e düşman olursa insaf bağını koparmış yahut sana vahiy ile inmesi sebebiyle ona düşmanlık etmekle elindeki kitabı inkâr etmiş olur; zira o, önceki kitapları doğrulayıcı bir kitap indirmiştir; yahut ona düşman olmalarının sebebi, [Kur'an'ı] senin üzerine indirmiş olmasıdır. Bu son veche göre mübteda mahzuf olup «nezzelehû» ifadesinin onun haberi olması ve dolayısıyla fethalı «enne» yeridir denmesi söz konusu değildir; bilakis «fâ» harfi sebebin üzerine dahil olmuştur ve kendisinden öncekine sebep olduğunun bildirilmesi ve haber verilmesi itibarıyla ceza (cevap) mevkiine geçmiştir. Dolayısıyla mana: «Kim ona düşman olursa size bildiririm ki onun düşmanlığının sebebi şudur» şekline döner. Bu tıpkı senin: «Falan sana düşman olduysa sen ona eziyet etmişsindir» yani «Sana bildiririm ki onun düşmanlığının sebebi senin ona eziyet etmendir» demen gibidir. Şöyle de denilmiştir: Ceza, zikredilen kelam onun yerine geçmeyecek şekilde mahzuftur ve bu zikredilen ifadeden sonra takdir edilir; zikredilen ise düşmanlığın sebebinin gerekçesi ve beyanı olur. Mana: «Kim -onu senin kalbine indirdiği için- ona düşman olursa öfkesinden ölsün» yahut «o bana düşmandır ve ben de onun düşmanıyım» demektir. İkincisinin hazfine karine, onların tehdidi hususunda bundan sonra zikredilen itiraz cümlesidir. «Kim düşman olursa...» ifadesinin uzak görme veya tehdit için bir istifham olması, «fe-innehû» ifadesinin de düşmanlığın gerekçesi ve kaydı yahut söze yönelik emrin gerekçesi olması ihtimali ise Yüce Kur'an hakkında irtikâp edilmemesi gereken şeylerdendir. Açıkta bulunan birinci zamir Cebrail'e, ikincisi ise hâllerin de işaret ettiği üzere Kur'an'a racidir; zira bunların hepsi zâhirde Kur'an'ın sıfatlarındandır. Birincisinin Allah Teâlâ'ya, ikincisinin ise Cebrail'e raci olduğu da söylenmiştir; yani «Şüphesiz Allah, Cebrail'i Kur'an ile senin kalbine indirmiştir» demektir. İki vechin her birinde de siyakın delalet ettiği şeye raci olan bir gizleme (zamir) vardır ve bunda gizli olmayan bir şan yüceliği bulunmaktadır. Allah Teâlâ, { ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى } (Biz bu Kur'an'ı sana güçlük çekesin diye indirmedik) ayetinde olduğu gibi «aleyke» (senin üzerine) dememiş, bilakis şöyle buyurmuştur:
عَلى قَلْبِكَ لأنه القابل الأول للوحي إن أريد به الروح، ومحل الفهم والحفظ إن أريد به العضو بناء على نفي الحواس الباطنة، وقيل: كني بالقلب عن الجملة الإنسانية كما يكنى ببعض الشيء عن كله، وقيل: معنى نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ جعل قَلْبِكَ متصفا بأخلاق القرآن ومتأدبا بآدابه كما
{ عَلى قَلْبِكَ } “senin kalbine”; çünkü kalp, şayet onunla ruh kastediliyorsa vahyin ilk kabul edicisidir; bâtınî duyuların nefyedilmesi esasına göre şayet onunla uzuv kastediliyorsa anlama ve ezberleme mahallidir. Bir şeyin bir cüz'ü zikredilip bütünü kastedildiği gibi kalp ile insanî varlığın bütününden kinaye yapıldığı da söylenmiştir. { نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } ifadesinin manasının; «senin kalbini Kur'an'ın ahlakıyla ahlaklanmış ve onun edepleriyle edeplenmiş kıldı» demek olduğu da söylenmiştir; nitekim
في حديث عائشة رضي الله تعالى عنها «كان خلقه القرآن يرضى لرضاه ويغضب لغضبه»
Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın hadisinde şöyle buyrulmuştur: «O'nun ahlakı Kur'an idi; onun razı olduğuna razı olur, onun gazaplandığına gazaplanırdı.»
وكان الظاهر أن يقول على قلبي لأن القائل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لكنه حكى ما قال الله تعالى له وجعل القائل كأنه الله تعالى لأنه سفير محض بِإِذْنِ اللَّهِ أي بأمره أو بعلمه وتمكينه إياه من هذه المنزلة أو باختياره، أو بتيسيره وتسهيله، وأصل معنى- الاذن- في الشيء الاعلام بإجازته والرخصة فيه فالمعاني المذكورة كلها مجازية، والعلاقة ظاهرة، والمنتخب- كما في المنتخب- المعنى الأول والمعتزلة- لما لم يقولوا بالكلام النفسي وإسناد الاذن إليه تعالى باعتبار الكلام اللفظي يحتاج إلى تكلف- اقتصر الزمخشري على الوجه الأخير، والقول: إن الاذن بمعنى الأمر إن أريد بالتنزيل معناه الظاهر، وبمعنى التيسير إن أريد به التحفيظ والتفهيم مما لا وجه له.
Sözü söyleyen Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem olduğu için zâhiren «kalbimin üzerine» demesi gerekirdi; fakat O, Allah Teâlâ'nın kendisine söylediğini hikâye etmiş ve sırf bir elçi olduğu için sözü söyleyeni sanki Allah Teâlâ kılmıştır. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”; yani O'nun emriyle yahut ilmiyle ve kendisini bu mertebeye muktedir kılmasıyla yahut O'nun dilemesiyle veya kolaylaştırması ve tesir etmesiyle demektir. Bir şeyde «izin» kelimesinin asıl manası, ona cevaz verildiğini ve ruhsat tanındığını bildirmektir; bu sebeple zikredilen manaların tamamı mecazidir ve alaka açıktır. el-Müntehab'da geçtiği üzere tercih edilen birinci manadır. Mûtezile ise nefsi kelama inanmadığı ve lafzî kelam itibarıyla izni Allah Teâlâ'ya isnat etmek bir külfet gerektirdiği için Zemahşerî son vecihle yetinmiştir. İndirmekle zâhirî manası kastedilirse iznin «emir» manasında, ezberletme ve kavratma kastedilirse «kolaylaştırma» manasında olduğu şeklindeki sözün ise hiçbir tutar yönü yoktur.
مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ من الكتب الإلهية التي معظمها التوراة وانتصاب مُصَدِّقاً على الحال من الضمير المنصوب في نَزَّلَهُ إن كان عائدا للقرآن وإن كان لجبريل فيحتمل وجهين، أحدهما أن يكون حالا من المحذوف
{ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak”; yani en büyüğü Tevrat olan ilâhî kitapları. { مُصَدِّقاً } kelimesinin nasbı, şayet Kur'an'a raci ise { نَزَّلَهُ } fiilindeki mensup zamirden hâl olması sebebiyledir. Şayet zamir Cebrail'e raci ise iki vecih muhtemeldir: Birincisi,
لفهم المعنى كما أشرنا إليه، والثاني أن يكون حالا من جبريل، والهاء إما للقرآن أو لجبريل فإنه مصدق أيضا لما بين يديه من الرسل والكتب وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ معطوفان على مُصَدِّقاً فهما حالان مثله، والتأويل غير خفي، وخص المؤمنين- بالذكر لأنه على غيرهم عمى، وقد دلت الآية على تعظيم جبريل والتنويه بقدره حيث جعله الواسطة بينه تعالى وبين أشرف خلقه، والمنزل بالكتاب الجامع للأوصاف المذكورة، ودلت على ذم اليهود حيث أبغضوا من كان بهذه المنزلة العظيمة الرفيعة عند الله تعالى، قيل: وتعلقت الباطنية بهذه الآية وقالوا: إن القرآن إلهام والحروف عبارة الرسول ﷺ، ورد عليهم بأنه معجزة ظاهرة وباطنة وإن الله تعالى سماه قرآنا وكتابا وعربيا، وإن جبريل نزل به والملهم لا يحتاج إليه.
işaret ettiğimiz üzere mananın anlaşılması sebebiyle mahzuftan hâl olmasıdır. İkincisi Cebrail'den hâl olmasıdır; buradaki zamir ya Kur'an'a yahut Cebrail'e aittir; zira o da kendinden önceki elçileri ve kitapları doğrulayıcıdır. { وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “ve müminler için bir hidayet ve müjdedir” ifadeleri { مُصَدِّقاً } kelimesine matuftur; dolayısıyla onun gibi hâldirler ve tevili gizli değildir. Müminlerin tahsis edilmesi, [Kur'an'ın] onların dışındakiler için bir körlük olmasındandır. Ayet Cebrail'i yüceltmeye ve kadrini artırmaya delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ onu Kendisi ile mahlukatının en şereflisi arasında bir vasıta ve zikredilen nitelikleri kendisinde toplayan kitabı indiren kılmıştır. Aynı zamanda ayet, Allah Teâlâ katında böylesine büyük ve yüce bir makamda olan zata buğzettikleri için Yahudilerin zemmedilmesine de delalet etmiştir. Bâtınîlerin bu ayete sarılarak Kur'an'ın bir ilham olduğunu, harflerin ise Resûl ﷺ'in kendi ifadesi olduğunu söyledikleri aktarılmıştır; onlara ise Kur'an'ın zâhirî ve bâtınî bir mucize olduğu, Allah Teâlâ'nın onu «Kur'an», «Kitap» ve «Arapça» olarak isimlendirdiği, onu Cebrail'in indirdiği ve ilhama mazhar olanın ise Cebrail'e ihtiyacı bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir.
مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ- العدو- للشخص ضد الصديق يستوي فيه المذكر والمؤنث والتثنية والجمع، وقد يؤنث ويثنى ويجمع، وهو الذي يريد إنزال المضار به، وهذا المعنى لا يصح إلا فينا دونه تعالى فعداوة الله هنا مجاز إما عن مخالفته تعالى وعدم القيام بطاعته لما أن ذلك لازم للعداوة، وإما عن عداوة أوليائه، وأما عداوتهم لجبريل والرسل ﵈ فصحيحة لأن الإضرار جار عليهم غاية ما في الباب أن عداوتهم لا تؤثر لعجزهم عن الأمور المؤثرة فيهم، وصدر الكلام على الاحتمال الأخير بذكره لتفخيم شأن أولئك الأولياء حيث جعل عداوتهم عداوته تعالى، وأفرد الملكان بالذكر تشريفا لهما وتفضيلا كأنهما من جنس آخر تنزيلا للتغاير في الوصف منزلة التغاير في الذات كقوله:
{ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa bilsin ki Allah da kâfirlerin düşmanıdır”. Bir şahsın düşmanı (el-adüvv), dostun zıddıdır; müzekker, müennes, tesniye ve cemide eşit olarak kullanılır; bazen müennes, tesniye ve cemi de yapılabilir. O, karşısındakine zararlar ulaştırmak isteyendir. Bu mana Allah Teâlâ hakkında değil ancak bizim hakkımızda sahih olur; bu sebeple buradaki Allah'a düşmanlık, düşmanlığın bir gereği olduğu için ya Allah Teâlâ'ya muhalefet etmekten ve O'na itaati yerine getirmemekten yahut O'nun dostlarına düşmanlık etmekten mecazdır. Cebrail'e ve peygamberlere (hepsine selam olsun) düşmanlıkları ise hakikidir; zira onlara zarar verme kasdı mümkündür; işin varacağı son nokta, onların üzerlerinde tesir bırakacak şeylerden aciz olmaları sebebiyle düşmanlıklarının tesir etmemesidir. Bu son ihtimale göre kelamın Allah'ın zikriyle başlaması, o dostların düşmanlığını Kendi düşmanlığı kıldığı için onların şanını yüceltmek içindir. İki melek ise, sıfattaki farklılığın zattaki farklılık makamına konulması suretiyle sanki başka bir cinstenmiş gibi kendilerini şereflendirmek ve üstün kılmak maksadıyla ayrıca zikredilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
فإن تفق الأنام وأنت منهم ... فان «المسك» بعض دم الغزال
«Onlardan biri olduğun halde insanları geçmişsen... Şüphesiz misk de geyiğin kanının bir parçasıdır.»
وقيل: لأن اليهود ذكروهما ونزلت الآية بسببهما، وقيل: للتنبيه على أن معاداة الواحد والكل سواء في الكفر واستجلاب العداوة من الله تعالى، وإن من عادى أحدهم فكأنما عادى الجميع لأن الموجب لمحبتهم وعداوتهم على الحقيقة واحد وإن اختلف بحسب التوهم والاعتقاد، ولهذا أحب اليهود ميكائيل وأبغضوا جبريل، واستدل بعضهم بتقديم جبريل على ميكائيل على أنه أفضل منه وهو المشهور، واستدلوا عليه أيضا بأنه ينزل بالوحي والعلم وهو مادة الأرواح، وميكائيل بالخصب والأمطار وهي مادة الأبدان، وغذاء الأرواح أفضل من غذاء الأشباح، واعترض بأن التقديم في الذكر لا يدل على التفضيل إذ يحتمل أن يكون ذلك للترقي أو لنكتة أخرى كما قدمت الملائكة على الرسل وليسوا أفضل منهم عندنا، وكذا نزوله بالوحي ليس قطعيا بالأفضلية إذ قد يوجد في المفضول ما ليس في الفاضل فلا بد في التفضيل من نص جلي واضح، وأنا أقول بالأفضلية وليس عندي أقوى دليلا من مزيد صحبته لحبيب الحق بالاتفاق وسيد الخلق على الإطلاق ﷺ وكثرة نصرته وحبه له ولأمته، ولا أرى شيئا يقابل ذلك وقد أثنى الله تعالى عليه ﵇ بما لم يثن به على ميكائيل بل ولا على إسرافيل وعزرائيل وسائر الملائكة أجمعين،
Ayetin bu şekilde gelmesinin, Yahudilerin bu iki meleği zikretmeleri ve ayetin onlar sebebiyle inmesinden ötürü olduğu da söylenmiştir; birine veya hepsine düşman olmanın küfürde ve Allah'ın düşmanlığını celbetmede eşit olduğuna ve birine düşman olanın sanki hepsine düşman olmuş sayılacağına dikkat çekmek için olduğu da söylenmiştir; çünkü vehim ve inanç bakımından farklılık gösterse bile hakikatte onları sevmeyi ve onlara düşman olmayı gerektiren sebep birdir. Bu sebeple Yahudiler Mikail'i sevmiş, Cebrail'e ise buğzetmişlerdir. Bazıları Cebrail'in Mikail'den önce zikredilmesinden onun Mikail'den daha faziletli olduğuna delil getirmişlerdir ki meşhur olan da budur. Ayrıca Cebrail'in ruhların gıdası olan vahiy ve ilimle inmesi, Mikail'in ise bedenlerin gıdası olan bolluk ve yağmurlarla inmesi sebebiyle de buna delil getirmişlerdir; zira ruhların gıdası bedenlerin gıdasından daha üstündür. Buna ise zikirdeki takdimin üstünlüğe delalet etmeyeceği; zira bunun terakkî (derece artırma) yahut başka bir nükte için olabileceği, nitekim meleklerin peygamberlerden önce zikredildiği halde bizim nezdimizde onlardan daha üstün olmadıkları gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Aynı şekilde vahiy ile inmesi de üstünlük hususunda kat'î değildir; zira daha az faziletli olanda en faziletlide bulunmayan bir özellik bulunabilir; binaenaleyh üstünlük konusunda açık ve net bir nass gereklidir. Ben de Cebrail'in üstün olduğu görüşündeyim; benim yanımda ittifakla Hakk'ın sevgilisi ve mutlak surette yaratılmışların efendisi olan zata ﷺ daha fazla arkadaşlık etmesinden, O'na ve ümmetine yardımının ve sevgisinin çokluğundan daha kuvvetli bir delil yoktur; buna denk gelecek hiçbir şey görmüyorum. Nitekim Allah Teâlâ ona aleyhisselâm, Mikail'e, hatta İsrafil'e, Azrail'e ve diğer bütün meleklere yapmadığı şekilde övgüde bulunmuştur.
وأخرج الطبراني- لكن بسند ضعيف- عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ ألا أخبركم بأفضل الملائكة؟
Taberânî -zayıf bir senetle de olsa- İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şunu nakletmiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Size meleklerin en faziletlisini haber vereyim mi?' buyurdu;
جبرائيل»
'O Cibrâîl'dir.'»
وأخرج أبو الشيخ عن موسى بن عائشة قال: «بلغني أن جبريل إمام أهل السماء»
Ebû'ş-Şeyh de Mûsâ b. Âişe'den şunu nakletmiştir: «Bana ulaştığına göre Cebrail gök ehlinin imamıdır.»
ومن شرطية والجواب، قيل:
«Men» şartiyedir; cevabın ise
محذوف وتقديره فهو كافر مجزي بأشد العذاب، وقيل: فإن الله إلخ على نمط ما علمت، وأتى باسم الله ظاهرا ولم يقل فانه عدو دفعا لانفهام غير المقصود أو التعظيم والتفخيم، والعرب إذا فخمت شيئا كررته بالاسم الذي تقدم له، ومنه لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ [الحج: ٦٠] . وقوله:
mahzuf olduğu ve takdirinin «o kâfirdir ve en şiddetli azapla cezalandırılacaktır» şeklinde olduğu söylenmiştir. { فَإِنَّ اللَّهَ } ilh. ifadesinin öğrendiğin tarz üzere cevap olduğu da söylenmiştir. Kastedilmeyen bir şeyin anlaşılmasını engellemek yahut ta'zim ve yüceltme gayesiyle «fe-innehû adüvvün» denilmeyip Allah ismi açıkça getirilmiştir; zira Araplar bir şeyi yücelttiklerinde daha önce geçen ismiyle onu tekrar ederler. Nitekim { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ } (Allah ona mutlaka yardım edecektir; şüphesiz Allah...) ayeti ve şairin şu sözü bundandır:
لا أرى الموت يسبق الموت شيء وأل في الكافرين للعهد وإيثار الاسمية للدلالة على التحقيق والثبات، ووضع المظهر موضع المضمر للايذان بأن
«Ölümü görmüyorum ki ölümün önüne bir şey geçebilsin.» «El-Kâfirîn» kelimesindeki «el-» takısı ahid içindir ve isim cümlesinin tercih edilmesi tahkik ve sebatı göstermektedir. Zamir yerine zâhir ismin getirilmesi,
عداوة المذكورين كفر وأن ذلك بين لا يحتاج إلى الاخبار به وأن مدار عداوته تعالى لهم وسخطه المستوجب لأشد العقوبة والعذاب هو كفرهم المذكور، وقيل: يحتمل أنه تعالى عدل عن الضمير لعلمه أن بعضهم يؤمن فلا ينبغي أن يطلق عليه عداوة الله تعالى للمآل- وهو احتمال أبعد من العيوق- ويحتمل أن تكون- أل للجنس كما تقدم، ومن الناس من روى أن عمر رضي الله تعالى عنه نطق بهذه الآية مجاوبا لبعض اليهود في قوله ذاك عدونا يعني جبريل فنزلت على لسان عمر وهو خبر ضعيف كما نص عليه ابن عطية، والكلام في منع صرف ميكائيل كالكلام في جبريل، واشتهر أن معناه عبيد الله وقيل: عبد الله وفيه لغات، الأولى «ميكال» كمفعال، وبها قرأ أبو عمرو وحفص وهي لغة الحجاز، الثانية كذلك إلا أن بعد الألف همزة، وقرأ بها نافع. وابن شنبوذ لقنبل، الثالثة كذلك إلا أنه بياء بعد الهمزة، وبها قرأ حمزة والكسائي وابن عامر وأبو بكر. وغير ابن شنبوذ لقنبل والبزي، الرابعة «ميكئيل» كميكفيل، وبها قرأ ابن محيصن. الخامسة كذلك إلا أنه لا ياء بعد الهمزة وقرىء بها، السادسة «ميكاييل» بياءين بعد الألف أولهما مكسورة، وبها قرأ الأعمش.
zikredilenlere düşmanlığın küfür olduğunu, bunun haber verilmeye ihtiyaç duyurmayacak kadar açık bulunduğunu ve Allah Teâlâ'nın onlara olan düşmanlığının ve en şiddetli azap ve cezayı gerektiren gazabının mihverinin zikredilen bu küfürleri olduğunu bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın, onlardan bazılarının iman edeceğini bildiği için zamirden udûl ettiği ve akıbet itibarıyla onun üzerine Allah'ın düşmanlığı ifadesinin ıtlak edilmesinin uygun düşmeyeceği ihtimali de söylenmiştir ki bu, Süreyya yıldızından bile daha uzak bir ihtimaldir. «El-» takısının daha önce geçtiği gibi cins için olması da muhtemeldir. İnsanlardan bazıları, Yahudilerin Cebrail'i kastederek «O bizim düşmanımızdır» demeleri üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın onlara cevap olarak bu ayeti telaffuz ettiğini ve ayetin Ömer'in lisanı üzere indiğini rivayet etmişlerdir; fakat İbn Atiyye'nin açıkça belirttiği gibi bu zayıf bir haberdir. Mikâîl'in gayr-ı munsarıf olması hakkındaki kelam, Cibrîl hakkındaki kelam gibidir. Manasının «Ubeydullah» olduğu meşhurdur; «Abdullah» olduğu da söylenmiştir. Onda çeşitli lehçeler vardır: Birincisi mif'âl vezninde «Mîkâl»dir; Ebû Amr ve Hafs böyle okumuştur ve bu Hicaz lehçesidir. İkincisi aynı olup eliften sonra hemze iledir; Nâfi‘ ve Kunbul'dan rivayetle İbn Şenebûz böyle okumuştur. Üçüncüsü aynı olup hemzeden sonra yâ iledir; Hamza, Kisâî, İbn Âmir, Ebû Bekir, Kunbul tarikıyla İbn Şenebûz dışındakiler ve Bezzî böyle okumuştur. Dördüncüsü mîkef'îl vezninde «Mîke'îl»dir; İbn Muhaysın böyle okumuştur. Beşincisi aynı olup hemzeden sonra yâ bulunmamaktadır ve böyle de okunmuştur. Altıncısı eliften sonra ilki meksûr iki yâ ile «Mîkâyîl»dir; A'meş böyle okumuştur.
ولساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم في هذين الملكين- بل وفي أخويهما إسرافيل وعزرائيل ﵉ أيضا- كلام مبسوط، والمشهور أن جبرائيل هو العقل الفعال، وميكائيل هو روح الفلك السادس وعقله المفيض للنفس النباتية الكلية الموكلة بأرزاق الخلائق، وإسرافيل هو روح الفلك الرابع وعقله المفيض للنفس الحيوانية الكلية الموكلة بالحيوانات، وعزرائيل هو روح الفلك السابع الموكل بالأرواح الإنسانية كلها بعضها بالوسائط التي هي أعوانه وبعضها بنفسه والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.
Sûfî büyüklerimizin -kaddesallâhu teâlâ esrârahüm- bu iki melek -hatta onların kardeşleri olan İsrâfîl ve Azrâîl aleyhimesselâm- hakkında da geniş açıklamaları vardır. Meşhur olan şudur ki Cibrâîl faal akıldır; Mîkâîl, yaratılmışların rızıklarıyla görevli olan küllî nebatî nefsi feyzeden altıncı feleğin ruhu ve aklıdır; İsrâfîl, hayvanlarla görevli olan küllî hayvanî nefsi feyzeden dördüncü feleğin ruhu ve aklıdır; Azrâîl ise bir kısmı yardımcıları olan vasıtalarla, bir kısmı da bizzat kendisi tarafından olmak üzere bütün insanî ruhlarla görevli olan yedinci feleğin ruhudur. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ نزلت بسبب ابن صوريا كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما حين قال لرسول الله ﷺ: ما جئتنا بشيء نعرفه وما أنزل عليك من آيات فنتبعك، وجعلت عطفا على قوله تعالى: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا إلخ عطف القصة على القصة وَما يَكْفُرُ عطف على جواب القسم فإنه كما يصدر باللام يصدر بحرف النفي، و «الآيات» القرآن والمعجزات والاخبار عما خفي وأخفي في الكتب السابقة أو الشرائع والفرائض، أو مجموع ما تقدم كله والظاهر الإطلاق، والْفاسِقُونَ المتمردون في الكفر الخارجون عن الحدود فإن من ليس على تلك الصفات من الكفرة لا يجترىء على الكفر بمثل هاتيك البينات، قال الحسن إذا استعمل الفسق في نوع من المعاصي وقع على أعظم أفراد ذلك النوع من كفر أو غيره فإذا قيل: هو فاسق في الشرب فمعناه هو أكثر ارتكابا له وإذا قيل: هو فاسق في الزنا يكون معناه هو أشد ارتكابا له، وأصله من فسقت الرطبة إذا خرجت من قشرها، واللام إما للعهد لأن سياق الآيات يدل على أن ذلك لليهود، وإما للجنس وهم داخلون كما مر غير مرة أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نزلت في مالك بن الصيف قال: والله ما أخذ علينا عهد في كتابنا أن نؤمن بمحمد ﷺ ولا ميثاق، وقيل: في اليهود عاهدوا إن خرج لنؤمنن به ولنكونن معه على مشركي العرب فلما بعث كفروا به، وقال عطاء: في اليهود عاهدوا رسول الله ﷺ بعهود فنقضوها كفعل قريظة والنضير، والهمزة للإنكار بمعنى ما كان ينبغي، وفيه إعظام ما يقدمون عليه من تكرر عهودهم ونقضها حتى صار سجية لهم وعادة، وفي ذلك تسلية له ﷺ وإشارة إلى أنه ينبغي أن لا يكترث بأمرهم وأن لا يصعب عليه مخالفتهم، والواو للعطف على محذوف أي كفروا بالآيات وكلما عاهدوا، وهو من عطف الفعلية على الفعلية لأن كُلَّما ظرف نَبَذَهُ والقرينة على ذلك المحذوف قوله تعالى: وَما يَكْفُرُ بِها إلخ، وبعضهم يقدر المعطوف مأخوذا من الكلام السابق ويقول بتوسط الهمزة بين المعطوف والمعطوف عليه لغرض يتعلق بالمعطوف خاصة، والتقدير عنده نقضوا هذا العهد وذلك العهد
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ } “Yemin olsun ki Biz sana apaçık ayetler indirdik; onları fâsıklardan başkası inkâr etmez”. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre İbn Sûriyâ'nın Resûlullah ﷺ'e: «Sen bize bildiğimiz bir şeyle gelmedin; sana uyacağımız hiçbir ayet de indirilmedi» demesi üzerine inmiştir. Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden Allah Teâlâ'nın { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا } ilh. kavline matuf kılınmıştır. { وَما يَكْفُرُ } ifadesi yeminin cevabına matuftur; zira yeminin cevabı lâm harfiyle başladığı gibi nefy harfiyle de başlar. «el-Âyât» Kur'an, mucizeler ve önceki kitaplarda gizli kalan ve gizlenen şeylerin haber verilmesidir yahut şeriatler ve farzlardır ya da daha önce geçenlerin hepsinin toplamıdır; zâhir olan ise mutlak bırakılmasıdır. «el-Fâsikûn» küfürde haddi aşan, sınırların dışına çıkan kimselerdir; zira kâfirlerden bu vasıflar üzerinde olmayan kimseler böylesine apaçık delilleri inkâr etmeye cüret edemez. Hasan demiştir ki: Fısk, günahların bir türünde kullanıldığında -küfür olsun başka bir şey olsun- o türün en büyük fertlerine delalet eder; nitekim «falanca içkide fâsıktır» denildiğinde bunun manası «onu en çok işleyendir» olur; «falanca zinada fâsıktır» denildiğinde manası «onu en şiddetli işleyendir» olur. Kelimenin aslı, kabuğundan çıktığında yaş hurma için kullanılan «fesekati'r-ratbetü» ifadesindendir. Lâm takısı ya ahid içindir; zira ayetlerin akışı bunun Yahudilere ait olduğuna delalet etmektedir; yahut cins içindir ve defalarca geçtiği üzere onlar da buna dahildir. { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa”. Mâlik b. es-Sayf hakkında inmiştir; o: «Allah'a yemin olsun ki kitabımızda Muhammed ﷺ'e iman edeceğimize dair bize ne bir ahit ne de bir misak verilmiştir» demişti. Yahudiler hakkında indiği de söylenmiştir; onlar: «Şayet o peygamber çıkarsa mutlaka ona iman edeceğiz ve Arap müşriklerine karşı onunla beraber olacağız» diye söz vermişler, fakat o gönderilince onu inkâr etmişlerdi. Atâ ise şöyle demiştir: Yahudiler Resûlullah ﷺ ile birtakım ahitler yapmışlar, sonra da Kurayza ve Nadîr'in yaptığı gibi bunları bozmuşlardı. Hemze, «böyle olmamalıydı» anlamında inkâr içindir. Bunda, ahitleri tekrarlayıp bozmalarının kendileri için bir seciye ve âdet haline gelecek derecede kalkıştıkları işin büyüklüğünü gösterme vardır. Bunda O'nun ﷺ için bir teselli ve onların durumuna aldırmaması, muhalefetlerinin O'na ağır gelmemesi gerektiğine bir işaret bulunmaktadır. Vâv harfi mahzuf bir kelimeye atıf içindir; yani «Ayetleri inkâr ettiler ve ne zaman bir ahit yaptılarsa...» demektir; bu fiil cümlesinin fiil cümlesine atfı kabilindendir, zira «küllemâ» { نَبَذَهُ } fiilinin zarfıdır. Bu mahzufa karine Allah Teâlâ'nın { وَما يَكْفُرُ بِها } ilh. kavlidir. Bazıları matufu önceki kelamdan çıkararak takdir eder ve hemzenin sırf matufa taalluk eden bir gayeden ötürü matuf ile matufun aleyh arasına girdiğini söyler; ona göre takdir: «Şu ahdi bozdular, bu ahdi de bozdular» şeklindedir;
أَوَكُلَّما عاهَدُوا وفيه مع ارتكاب ما لا ضرورة تدعو إليه أن الجمل المذكورة بقربه ليس فيها ذكر نقض العهد، وقال الأخفش: هي زائدة، والكسائي هي- أو- الساكنة حركت واوها بالفتح وهي بمعنى بل ولا يخفى ضعف القولين، نعم قرأ ابن السماك العدوي وغيره أَوَبالإسكان وحينئذ لا بأس بأن يقال: إنها إضرابية بناء على رأي الكوفيين وأنشدوا:
«her ne zaman bir ahit yaptılarsa...» demektir. Bunda hiçbir zaruret bulunmayan bir tekellüfe girilmekle birlikte, yakınındaki cümlelerde ahdin bozulmasına dair bir zikir de yoktur. Ahfeş hemzenin zâid olduğunu, Kisâî ise sakin olan «ev» bağlacının vâv'ının fetha ile harekelendiğini ve «bel» (bilakis) manasında olduğunu söylemiştir; bu iki görüşün zayıflığı ise gizli değildir. Evet, İbnü's-Semeyka‘ el-Adevî ve başkaları bunu sükûn ile «ev» şeklinde okumuşlardır; bu durumda Kûfelilerin görüşüne binaen onun idrâbiyye olduğunu söylemekte bir beis yoktur; nitekim şu beyti inşad etmişlerdir:
بدت مثل قرن الشمس في رونق الضحى ... وصورتها «أو» أنت في العين أملح
«Kuşluk vaktinin parlaklığında güneşin ilk ışığı gibi belirdi... Sureti yahut [bilakis] sen gözde daha güzelsin.»
والعطف- على هذا- على صلة الموصول الذي هو- اللام- في الْفاسِقُونَ ميلا إلى جانب المعنى وإن كان فيه مسخ- اللام- الموصولة، كأنه قيل: إلا الذين فسقوا بل كُلَّما عاهَدُوا والقرينة على ذلك بَلْ أَكْثَرُهُمْ إلخ، وفيه ترق إلى الأغلظ فالأغلظ، ولك أن لا تميل مع المعنى بل تعطف على الصلة- وأل- تدخل على الفعل بالتبعية في السعة كثيرا كقوله تعالى: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا [الحديد: ١٨] لاغتفارهم في الثواني ما لا يغتفر في الأوائل. ومن الناس من جوّز هذا العطف باحتماليه على القراءة الأولى أيضا- ولم يحتج إلى ذلك المحذوف- وقرأ الحسن وأبو رجاء «عوهدوا» وانتصاب عَهْداً على أنه مصدر على غير الصدر أي- معاهدة- ويؤيده أنه قرىء «عهدوا» أو على أنه مفعول به بتضمين عاهَدُوا معنى أعطوا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ أي نقضه وترك العمل به، وأصل- النبذ- طرح ما لا يعتد به- كالنعل البالية- لكنه غلب فيما من شأنه أن ينسى لعدم الاعتداد به، ونسبة- النبذ- إلى- العهد- مجاز- والنبذ- حقيقة إنما هو في المتجسدات نحو فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ [القصص: ٤٠، الذاريات: ٤٠]- والفريق- اسم جنس لا واحد له يقع على القليل والكثير، وإنما قال: فَرِيقٌ لأن منهم من لم ينبذه. وقرأ عبد الله «نقضه» قال في البحر: وهي قراءة تخالف سواد المصحف- فالأولى حملها على التفسير- وليس بالقوى إذ لا يظهر للتفسير دون ذكر المفسر خلال القراءة وجه بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ يحتمل أن يراد- بالأكثر النباذون- وأن يراد من عداهم «فعلى الأول» يكون ذلك ردا لما يتوهم أن- الفريق- هم الأقلون بناء على أن المتبادر منه القليل «وعلى الثاني» رد لما يتوهم أن من لم ينبذ جهارا يؤمنون به سرا، والعطف على التقديرين من عطف الجمل، ويحتمل أن يكون من عطف المفردات بأن يكون أكثرهم معطوفا على فَرِيقٌ وجملة لا يُؤْمِنُونَ حال من أَكْثَرُهُمْ والعامل فيها نَبَذَهُ وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ ظرف ل «نبذ» والجملة عطف على سابقتها داخلة تحت الإنكار، والضمير لبني إسرائيل لا لعلمائهم فقط، والرسول محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، والتكثير للتفخيم، وقيل: عيسى ﵇، وجعله مصدرا بمعنى الرسالة كما في قوله:
Buna göre atıf, her ne kadar mevsûle olan lâm harfini bozmak olsa da mananın tarafına meylederek { الْفاسِقُونَ } kelimesindeki sıla mevsûlü olan lâm harfinedir; sanki «fısk çıkaranlar müstesna; bilakis ne zaman bir ahit yaptılarsa...» denilmiştir. Buna karine ise { بَلْ أَكْثَرُهُمْ } ilh. ifadesidir ve bunda daha katıdan en katıya doğru bir terakkî vardır. Manaya meyletmeyip doğrudan sılaya atfetmen de mümkündür; nitekim 'el-' takısı Arap kelamında genişlik anında ikincilerde ilklerde hoş görülmeyen şeyleri müsamaha ile karşıladıkları için Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi fiilin üzerine teb'ıyyet yoluyla çokça dahil olur: { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا } (Sadaka veren erkekler, sadaka veren kadınlar ve borç verenler). İnsanlardan bazıları, bu atfı iki ihtimaliyle birlikte birinci kıraate göre de caiz görmüş ve o mahzufa ihtiyaç duymamıştır. Hasan ve Ebû Recâ «ûhidû» şeklinde okumuştur. { عَهْداً } kelimesinin nasbı, gayr-ı sadır üzerine mastar olması sebebiyledir; yani «muâhedeten» (bir sözleşme) demektir ve «ahidû» şeklinde okunmuş olması da bunu destekler; yahut «âhedû» fiiline «a'tav» (verdiler) manası tazmin edilerek mef'ûlün bih olması sebebiyledir. { نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “onlardan bir grup onu bozup attı mı?”; yani onu bozdu ve onunla amel etmeyi terk etti demektir. «En-Nebz» kelimesinin aslı, yıpranmış ayakkabı gibi değer verilmeyen bir şeyi fırlatıp atmaktır; fakat değer verilmemesi sebebiyle unutulması âdet olan şeyler hakkında galebe çalmıştır. Nebz fiilinin ahde isnat edilmesi mecazdır; nebz hakikatte ancak cisimleşmiş varlıklarda olur; nitekim şöyle buyrulmuştur: { فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } (Biz de onu ve ordularını yakalayıp denize atıverdik). «el-Ferîk» tekili olmayan bir cins isimdir; az için de çok için de kullanılır. «Ferîkun» demesi, onlardan ahdi bozmayan kimselerin bulunmasındandır. Abdullah bunu «nakadahû» şeklinde okumuştur. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Bu, mushafın hattına muhalif bir kıraattir; dolayısıyla onu tefsire hamletmek daha uygundur. Ancak bu da kuvvetli değildir; zira kıraat esnasında tefsir edilen lafız zikredilmeksizin tefsir yapılmasının bir yönü açık değildir. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Bilakis onların çoğu iman etmezler”. Çoğunluktan maksadın ahdi bozanlar olması muhtemel olduğu gibi, onların dışındakilerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Birinciye göre bu, 'ferîk' kelimesinden ilk akla gelenin azlık olmasına binaen o grubun azınlıkta olduğunu zanneden kimseye bir cevaptır. İkinciye göre ise açıkça ahdi bozmayan kimselerin gizlice iman ettiğini zanneden kimseye bir cevaptır. Atıf her iki takdire göre de cümlelerin atfındandır. Müfredlerin atfından olması da muhtemeldir; şöyle ki «ekseruhüm» kelimesi { فَرِيقٌ } kelimesine matuf olur, { لا يُؤْمِنُونَ } cümlesi ise { أَكْثَرُهُمْ } kelimesinden hâl olur ve onda amel eden { نَبَذَهُ } fiili olur. { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ } “Onlara bir peygamber geldiğinde” ifadesi «nebeze» fiilinin zarfıdır; cümle ise bir öncekine matuf olup inkâr kapsamına dahildir. Zamir sadece âlimlerine değil İsrâiloğulları'na aittir. Resûl ise Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir; nekre getirilmesi ta'zim içindir. İsa aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir; şairin şu sözünde olduğu gibi onun elçilik manasında mastar kılınması ise:
لقد كذب الواشون ما بحت عندهم ... بليلى ولا أرسلتهم برسول
«Kovucular yalan söylediler; onların yanında Leylâ'yı ağzıma almadım ve onlara bir elçiyle [mesaj] göndermedim.»
خلاف الظاهر مِنْ عِنْدِ اللَّهِ متعلق بجاء أو بمحذوف وقع صفة للرسول لإفادة مزيد تعظيمه إذ قدر الرسول على قدر المرسل مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ أي من التوراة من حيث إنه صلى الله تعالى عليه وسلم جاء على الوصف الذي ذكر فيها، أو أخبر بأنها كلام الله تعالى المنزل على نبيه موسى ﵇، أو صدق ما فيها من قواعد التوحيد وأصول الدين، وأخبار الأمم والمواعظ والحكم، أو أظهر ما سألوه عنه من غوامضها، وحمل بعضهم «ما» على العموم لتشمل جميع الكتب الإلهية التي نزلت قبل، وقرأ ابن أبي عبلة «مصدقا» بالنصب على الحال من النكرة الموصوفة نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ أي التوراة وهم اليهود الذين كانوا في عهده صلى الله تعالى عليه وسلم لا الذين كانوا في عهد سليمان ﵇ كما توهمه بعضهم من اللحاق- لأن- النبذ- عند مجيء النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لا يتصور منهم، وإفراد هذا- النبذ- بالذكر مع اندراجه في قوله تعالى: أَوَكُلَّما
zâhire aykırıdır. { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından” ifadesi «câe» fiiline yahut Resûl'ün sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır; zira gönderilenin kadrinin gönderenin kadrine göre olması sebebiyle O'nun ta'zimini artırmayı ifade eder. { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “yanlarındakini doğrulayıcı olarak”; yani O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Tevrat'ta zikredilen vasıf üzere gelmiş olması yahut onun Allah Teâlâ'nın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'a indirdiği kelamı olduğunu haber vermesi ya da onda bulunan tevhit kurallarını, dinin asıllarını, ümmetlerin haberlerini, vaazları ve hikmetleri doğrulaması yahut ona sordukları kapalı meseleleri açıklaması yönüyle Tevrat'ı [doğrulayıcıdır]. Bazıları «mâ»yı daha önce inen bütün ilâhî kitapları kapsayacak şekilde umuma hamletmiştir. İbn Ebî Able mevsûf nekreden hâl olarak nasb ile «musaddikan» şeklinde okumuştur. { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir grup arkalarına atıp bıraktı”; yani Tevrat'ı. Bunlar Süleyman aleyhisselâm zamanında olanlar değil, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in döneminde bulunan Yahudilerdir -bazılarının sonraki ayetlerin irtibatından öyle vehmettiği gibi değildir; çünkü Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in gelişi anındaki ahdi bozup atma onlardan tasavvur edilemez-. Bu bozup atmanın, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin kapsamına girmesine rağmen ayrıca zikredilmesi: { أَوَكُلَّما }
عاهَدُوا
ahitleştiler
إلخ، لأنه معظم جناياتهم، ولأنه تمهيد لما يأتي بعد. والمراد- بالإيتاء- إما إيتاء علمها فالموصول عبارة عن علمائهم، وإما مجرد إنزالها عليهم فهو عبارة عن الكل، ولم يقل: فريق منهم إيذانا بكمال التنافي بين ما ثبت لهم في حيز الصلة وبين ما صدر عنهم من النبذ كِتابَ اللَّهِ مفعول نَبَذَ والمراد به التوراة لما روي عن السدي أنه قال:
ilh., onların cinayetlerinin en büyüğü olması ve daha sonra gelecek olan hususlara bir hazırlık teşkil etmesi sebebiyledir. Kitabın verilmesinden (îtâ) maksat; ya onun ilminin verilmesidir ki bu takdirde mevsûl onların âlimlerinden ibarettir; yahut kitabın sadece onların üzerine indirilmesidir ki bu takdirde tamamından ibarettir. Sıla dairesinde kendileri için sabit olan vasıf ile onlardan sadır olan bozup atma arasındaki tam tezat ve çelişkiyi bildirmek için «onlardan bir grup» denilmemiştir. { كِتابَ اللَّهِ } “Allah'ın kitabını” ifadesi { نَبَذَ } fiilinin mef'ûlüdür; bundan maksat Tevrat'tır; nitekim Süddî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir:
لما جاءهم محمد صلى الله تعالى عليه وسلم عارضوه بالتوراة فاتفقت التوراة والفرقان فنبذوا التوراة وأخذوا بكتاب آصف وسحر هاروت وماروت فلم توافق القرآن، فهذا قوله تعالى: وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ إلخ، ويؤيده أن النبذ يقتضي سابقة الأخذ في الجملة- وهو متحقق بالنسبة إليها- وأن المعرفة إذا أعيدت معرفة كان الثاني عين الأول، وأن مذمتهم في أنهم نبذوا الكتاب الذي أوتوه واعترفوا بحقيته أشد فإنه يفيد أنه كان مجرد مكابرة وعناد، ومعنى نبذهم لها اطراح أحكامها، أو ما فيها من صفة النبي ﷺ، وقيل: القرآن، وأيده أبو حيان بأن الكلام مع الرسول فيصير المعنى أنه يصدق ما بأيديهم من التوراة، وهم بالعكس يكذبون ما جاء به من القرآن ويتركونه ولا يؤمنون به بعد ما لزمهم تلقيه بالقبول، وقيل: الإنجيل- وليس بشيء- وأضاف الكتاب إلى الاسم الكريم تعظيما له وتهويلا لما اجترءوا عليه من الكفر به.
«Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara geldiğinde, Tevrat ile ona karşı çıktılar; fakat Tevrat ile Furkan (Kur'an) birbirine muvafık düştü. Bunun üzerine Tevrat'ı arkalarına attılar, Âsaf'ın kitabına ve Hârût ile Mârût'un sihrine sarıldılar; o ise Kur'an'a uymadı. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade eder: { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ } “Onlara bir elçi geldiğinde...” ilh.» Nitekim arkaya atmanın (nebz) genel olarak önceden benimsemeyi gerektirmesi -ki Tevrat açısından bu gerçekleşmiştir-, marifeden sonra tekrar marife getirilirse ikincisinin birincisinin aynısı olması ve kendilerine verilen ve hak olduğunu ikrar ettikleri kitabı arkalarına atmış olmalarındaki yerginin daha şiddetli bulunması da bunu destekler; zira bu durum, yaptıklarının sırf bir kibir ve inat olduğunu gösterir. Onların onu arkaya atmalarının manası; hükümlerini yahut onda geçen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını terk etmeleridir. [Kitaptan maksadın] Kur'an olduğu da söylenmiştir; Ebû Hayyân bunu, hitabın Resûl ile birlikte olması sebebiyle teyit etmiş ve bu durumda mananın şöyle olacağını belirtmiştir: O, ellerindeki Tevrat'ı doğrulamaktadır; onlar ise aksine O'nun getirdiği Kur'an'ı yalanlamakta, onu terk etmekte ve kabulle karşılamaları kendilerine gerekli olduktan sonra ona iman etmemektedirler. İncil olduğu da söylenmiştir -ki bu bir şey değildir-. Kitabın o yüce isme (Allah'a) izafe edilmesi; onu yüceltmek ve onu inkâr etmeye cüret etmelerinin vehametini bildirmek içindir.
وَراءَ ظُهُورِهِمْ جمع- ظهر- وهو معروف، ويجمع أيضا على- ظهران- وقد شبه تركهم كتاب الله تعالى وإعراضهم عنه بحالة شيء يرمى به وراء الظهر، والجامع عدم الالتفات وقلة المبالاة، ثم استعمل هاهنا ما كان مستعملا هناك- وهو النبذ وراء الظهر- والعرب كثيرا ما تستعمل ذلك في هذا المعنى، ومنه قوله:
{ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “arkalarına”; [zuhûr], bilinen «zahr» (sırt/arka) kelimesinin çoğuludur, «zuhrân» olarak da çoğul yapılır. Onların Allah Teâlâ'nın kitabını terk edip ondan yüz çevirmeleri, sırtın arkasına fırlatılıp atılan bir şeyin haline benzetilmiştir; ortak payda (vech-i şebeh) ise iltifat etmemek ve umursamamaktır. Ardından orada kullanılan ifade burada da kullanılmıştır ki o da arkaya atmaktır. Araplar bu tabiri bu anlamda çokça kullanırlar; şairin şu sözü de bundandır:
تميم بن مر لا تكونن حاجتي ... بظهر- ولا يعيى عليك جوابها
«Ey Temîm b. Mürr! İhtiyacım sırt ardı edilmiş olmasın; onun cevabını vermek de sana zor gelmesin.»
ويقولون أيضا: جعل هذا الأمر دبر أذنه ويريدون ما تقدم كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ جملة حالية، أي نبذوه مشبهين بمن لا يعلم أنه كتاب الله تعالى أو لا يعلمه أصلا أو لا يعلمونه على وجه الإتقان، ولا يعرفون ما فيه من دلائل نبوته صلى الله تعالى عليه وسلم، وهذا على تقدير أن يراد الأحبار، وفيه إيذان بأن علمهم به رصين لكنهم يتجاهلون وفي الوجهين الأولين زيادة مبالغة في إعراضهم عما في التوراة من دلائل النبوة، ومن فسر كتاب الله تعالى بالقرآن جعل متعلق العلم أنه كتاب الله أي كأنهم لا يعلمون أن القرآن كتاب الله تعالى مع ثبوت ذلك عندهم وتحققه لديهم، وفيه إشارة إلى أنهم نبذوه لا عن شبهة ولكن بغيا وحسدا، وجعل المتعلق- أنه نبي صادق- بعيد، وقد دل الآيتان قوله تعالى: أَوَكُلَّما عاهَدُوا إلخ، وقوله تعالى: وَلَمَّا جاءَهُمْ إلخ بناء على احتمال أن يكون الأكثر غير النابذين، على أن جلّ اليهود أربع فرق، ففرقة آمنوا بالتوراة وقاموا بحقوقها كمؤمني أهل الكتاب، وهم الأقلون المشار إليهم ب بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ وفرقة جاهروا بنبذ العهود وتعدي الحدود، وهم المعنيون بقوله تعالى: نَبَذَ فَرِيقٌ منهم وفرقة لم يجاهروا، ولكن نبذوا لجهلهم- وهم الأكثرون- وفرقة تمسكوا بها ظاهرا ونبذوها سرا، وهم المتجاهلون وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عطف على «نبذ» والضمير لفريق من الذين أوتوا الكتاب- على ما تقدم عن السدي، وقيل: عطف على مجموع ما قبله عطف القصة على- القصة، والضمير للذين تقدموا من اليهود، أو الذين كانوا في زمن سليمان ﵇، أو الذين كانوا في زمن نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم، أو ما يتناول الكل لأن ذاك غير ظاهر إذ يقتضي الدخول في حيز ل ما واتباعهم هذا ليس مترتبا على مجيء الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، وفيه أن ما علمت من قول السدي يفتح باب الظهور، اللهم إلا أن يكون المبني غيره، وقيل: عطف على اشربوا وهو في غاية البعد، بل لا يقدم عليه من جرع جرعة من الإنصاف، والمراد- بالاتباع- التوغل والإقبال على الشيء بالكلية، وقيل: الاقتداء، وما موصولة وتَتْلُوا صلتها، ومعناه تتبع أو تقرأ- وهو حكاية حال ماضية، والأصل-
Onlar ayrıca: «Bu işi kulağının arkasına attı» derler ve bundan daha önce geçen [ihmal] manasını kastederler. { كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “sanki bilmiyorlarmış gibi” ifadesi hâl cümlesidir; yani onun Allah Teâlâ'nın kitabı olduğunu bilmeyen, yahut onu hiç bilmeyen ya da tam manasıyla bilmeyen ve onda Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in nübüvvet delillerinden nelerin bulunduğunu tanımayan kimselere benzer bir halde onu arkalarına attılar. Bu, Yahudi hahamlarının kastedildiği takdire göredir ve onların kitaba dair bilgilerinin sağlam olduğuna fakat bilmezden geldiklerine (tecâhül-i ârif) işaret eder. İlk iki vecihte ise, Tevrat'ta yer alan nübüvvet delillerinden yüz çevirmelerinde daha fazla bir mübalağa vardır. Allah Teâlâ'nın kitabını Kur'an ile tefsir eden kimse, bilginin müteallakını onun Allah'ın kitabı olması şeklinde takdir etmiştir; yani Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın kitabı olduğu yanlarında sabit ve katlarında kesinleşmiş olmasına rağmen sanki bunu bilmiyorlarmış gibi davrandılar. Bunda, onu bir şüpheden dolayı değil, sırf taşkınlık ve hasetten ötürü arkalarına attıklarına işaret vardır. Bilginin müteallakının «onun sâdık bir peygamber olduğu» şeklinde takdir edilmesi ise uzaktır. Allah Teâlâ'nın: { أَوَكُلَّما عاهَدُوا } “Her ne zaman bir ahitte bulunsalar...” ilh. ve: { وَلَمَّا جاءَهُمْ } “Onlara geldiği zaman...” ilh. ayetleri -çoğunluğun arkaya atanlardan farklı kimseler olması ihtimaline binaen- Yahudilerin ekseriyetinin dört fırka olduğuna delalet etmiştir: Bir fırka Tevrat'a iman etmiş ve Ehl-i Kitab'ın müminleri gibi onun haklarını yerine getirmiştir; bunlar { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Bilakis onların çoğu iman etmez” kavliyle işaret edilen azınlıktır. Bir fırka ahitleri arkaya attıklarını ve sınırları aştıklarını açıkça ilan etmiştir; bunlar { نَبَذَ فَرِيقٌ } “bir grup arkaya attı” kavliyle kastedilenlerdir. Bir fırka bunu açıkça ilan etmemiş fakat cehaletleri sebebiyle arkaya atmıştır -ki bunlar çoğunluktur-. Bir fırka ise zâhiren ona sarılmış, gizliden ise arkaya atmıştır; bunlar da bilmezden gelenlerdir. { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } “Şeytanların okuduklarına uydular” ifadesi «nebeze» üzerine matuftur; zamir, Süddî'den daha önce nakledildiği üzere kendilerine kitap verilenlerden bir gruba aittir. Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden kendisinden önceki ifadelerin tamamına matuf olduğu da söylenmiştir; bu takdirde zamir geçmişteki Yahudilere yahut Süleyman aleyhisselâm zamanında bulunanlara ya da Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem zamanında olanlara veya hepsini kapsayan bir topluluğa aittir; zira bu durum zâhir değildir, çünkü «lemmâ»nın sınırına dâhil olmayı gerektirir; oysa onların bu uymaları Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in gelişine terettüp etmiş bir şey değildir. Buna karşılık Süddî'nin sözünden öğrendiğin şeyin zâhir olma kapısını açtığı söylenebilir; meğerki üzerine bina edilen husus bundan başkası olsun. «Üşribû» fiiline matuf olduğu da söylenmiştir ki bu son derece uzaktır; bilakis insaftan zerre kadar nasibi olan kimse buna kalkışmaz. İttibâdan maksat; bir şeye derinlemesine dalmak ve bütünüyle ona yönelmektir; iktidâ etmek (uymak) olduğu da söylenmiştir. «Mâ» mevsûl, { تَتْلُوا } ise onun sılasıdır; manası ise «tâbi oluyor» veya «okuyor» demektir ki bu geçmiş bir hâlin hikâye edilmesidir. Aslı
تلت- وقول الكوفيين إن المعنى ما كانت تَتْلُوا محمول على ذلك- لا أن كان هناك مقدرة- والمتبادر من الشياطين مردة الجن وهو قول الأكثرين، وقيل: المراد بهم شياطين الإنس، وهو قول المتكلمين من المعتزلة وقرأ الحسن والضحاك- الشياطون- على حد ما رواه الأصمعي عن العرب- بستان فلان حوله بساتون- وهو من الشذوذ بمكان حتى قيل: إنه لحن عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ متعلق ب تَتْلُوا وفي الكلام مضاف محذوف أي عهد ملكه وزمانه، أو الملك مجاز عن العهد، وعلى التقديرين عَلى بمعنى- في- كما أن- في- بمعنى على في قوله تعالى:
«telet» şeklindedir. Kûfelilerin «mânâ: mâ kânet tetlû (okumakta olduğu şeyler) idi» şeklindeki sözleri de buna hamledilir -yoksa orada gizli bir «kâne» takdir edildiğinden değildir-. Şeytanlardan ilk akla gelen cinlerin azgınlarıdır ki çoğunluğun görüşü budur. Onlardan maksadın insan şeytanları olduğu da söylenmiştir ki bu da Mutezile kelamcılarının görüşüdür. Hasan ve Dahhâk, Asmaî'nin Araplardan rivayet ettiği «Filanın bostanının etrafında bostanlar vardır» sözü uyarınca «eş-şeyâtûn» şeklinde okumuşlardır; bu son derece şâz bir kullanımdır, hatta bunun bir lahn (dil hatası) olduğu dahi söylenmiştir. { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman'ın mülkü aleyhine/döneminde” ifadesi { تَتْلُوا } fiiline müteallaktır. Sözde mahzuf bir muzâf vardır; yani «onun mülkünün ahdi ve zamanında» demektir; yahut mülk kelimesi ahitten mecazdır. Her iki takdire göre de «alâ», «fî» (içinde/döneminde) manasındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde de «fî», «alâ» manasındadır:
لَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ [طه: ٧١] وقد صرح في التسهيل بمجيئها للظرفية ومثل له بهذه الآية لأن الملك وكذا العهد لا يصلح كونه مقروءا عليه، ومن الأصحاب من أنكر مجيء- على- بمعنى- في- وجعل هذا من تضمين تتلو معنى تتقول، أو الملك عبارة عن الكرسي لأنه كان من آلات ملكه، فالكلام على حد قرأت على المنبر، والمراد بما يتلونه السحر،
{ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “Sizi mutlaka hurma dallarına asacağım.” [Tâhâ: 71]. et-Teshîl'de onun zarfiyet için geleceği açıkça ifade edilmiş ve bu ayet buna örnek gösterilmiştir; çünkü mülk de ahit de üzerine bir şey okunmaya elverişli değildir. Âlimlerimizden bazıları «alâ»nın «fî» manasına gelmesini reddetmiş ve bu ifadeyi, «tetlû» fiilinin «tettekavvelu» (uydurup iftira ediyor) manasını tazammun etmesine bağlamıştır; yahut mülk kürsüden ibarettir, zira kürsü onun mülkünün aletlerindendir; bu durumda söz «minber üzerinde okudum» kabilindendir. Okudukları şeyden maksat ise sihirdir.
فقد أخرج سفيان بن عيينة وابن جرير والحاكم، وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «إن الشياطين كانوا يسترقون السمع من السماء، فإذا سمع أحدهم بكلمة كذب عليها ألف كذبة، فأشربتها قلوب الناس واتخذوها دواوين فأطلع الله تعالى على ذلك سليمان بن داود فأخذها وقذفها تحت الكرسي فلما مات سليمان قام شيطان بالطريق فقال: ألا أدلكم على كنز سليمان الذي لا كنز لأحد مثل كنزه الممنع؟ قالوا نعم فأخرجوه فإذا هو سحر فتناسختها الأمم فأنزل الله تعالى عذر سليمان فيما قالوا من السحر»
Nitekim Süfyân b. Uyeyne, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Şeytanlar gökten kulak hırsızlığı yaparlardı; içlerinden biri tek bir kelime işittiğinde ona bin yalan katardı. İnsanların kalpleri bunu benimser ve bunları divanlar (kitaplar) haline getirirlerdi. Allah Teâlâ, Dâvûd oğlu Süleyman'ı bu durumdan haberdar etti; o da onları alıp kürsüsünün altına gömdü. Süleyman vefat edince bir şeytan yolun üzerine dikilip şöyle dedi: 'Hiç kimsenin benzerine sahip olamayacağı o korunaklı Süleyman hazinesini size göstereyim mi?' Onlar da 'Evet' dediler. Onu çıkarıp baktılar ki sihirden ibaret; milletler bunu birbirinden istinsah edip devraldılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Süleyman'ın sihir hakkında söyledikleri şeylerden berî olduğuna dair mazeretini indirdi.»
وقيل: روي أن سليمان كان قد دفن كثيرا من العلوم التي خصه الله تعالى بها تحت سرير ملكه خوفا على أنه إذا هلك الظاهر منها يبقى ذلك المدفون فلما مضت مدة على ذلك توصل قوم من المنافقين إلى أن كتبوا في خلال ذلك أشياء من السحر تناسب تلك الأشياء من بعض الوجوه ثم بعد موته واطلاع الناس على تلك الكتب أو هموهم أنها من علم سليمان،
Şöyle rivayet edildiği de söylenmiştir: Süleyman, zâhirde olan ilimler yok olursa gömülü olanlar bâkî kalsın düşüncesiyle Allah Teâlâ'nın kendisini tahsis ettiği pek çok ilmi mülk tahtının altına gömmüştü. Bunun üzerinden bir müddet geçince münafıklardan bir topluluk, o şeylere bazı yönlerden benzeyen birtakım sihir maddelerini aralarına yazarak sokmayı başardılar. Sonra Süleyman'ın vefatının ardından insanlar bu kitaplara muttali olunca, onlara bunların Süleyman'ın ilmi olduğunu vehmettirdiler.
ولا يخفى ضعف هذه الرواية، وسليمان- كما في البحر- اسم أعجمي، وامتنع من الصرف للعلمية والعجمة، ونظيره من الأعجمية في أن آخره ألف ونون- هامان، وماهان. وشامان- وليس امتناعه من الصرف للعلمية وزيادة الألف والنون كعثمان لأن زيادتهما موقوفة على الاشتقاق والتصريف، وهما لا يدخلان الأسماء الأعجمية وكثير من الناس اليوم على خلافه وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ اعتراض لتبرئة سليمان ﵇ عما نسبوه إليه، فقد أخرج ابن جرير عن شهر بن حوشب قال: قال اليهود: انظروا إلى محمد يخلط الحق بالباطل يذكر سليمان مع الأنبياء، وإنما كان ساحرا يركب الريح، وعبر سبحانه عن السحر بالكفر بطريق الكناية رعاية لمناسبة لكِنَّ الاستدراكية في قوله تعالى:
Bu rivayetin zayıflığı gizli değildir. Süleyman -el-Bahr'da belirtildiği üzere- gayri arapça (acemî) bir isimdir; alem oluşu ve yabancı kökenli olması sebebiyle gayrimunsarıftır. Sonu elif ve nun ile biten yabancı isimlerden benzerleri Hâmân, Mâhân ve Şâmân'dır. Onun gayrimunsarif oluşu Osman kelimesinde olduğu gibi alem oluş ve zâid elif-nundan ötürü değildir; çünkü bu ikisinin ziyadeliği iştikak ve sarfa bağlıdır, o ikisi ise yabancı isimlere dâhil olmaz; günümüzde insanların çoğu ise bunun hilafınadır. { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } “Süleyman inkâr etmedi” ifadesi, Süleyman aleyhisselâm'ı ona nispet ettikleri şeyden temize çıkarmak için bir itiraziyedir (ara cümledir). Nitekim İbn Cerîr, Şehr b. Havşeb'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Yahudiler: 'Muhammed'e bakın; hakkı bâtıla karıştırıyor, Süleyman'ı peygamberler arasında anıyor; oysa o rüzgâra binen bir büyücüden başka bir şey değildi' dediler.» Allah Sübhânehu, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki istidrâkiyye olan { لكِنَّ } kelimesine münasebeti gözetmek amacıyla kinaye yoluyla sihri küfür olarak ifade buyurmuştur:
وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ فإن كَفَرُوا معها مستعمل في معناه الحقيقي وجملة يعلمون حال من الضمير، وقيل: من الشياطين، ورد بأن لكن لا تعمل في الحال، وأجيب بأن فيها رائحة الفعل وقيل بدل من كفروا، وقيل استئناف والضمير- للشياطين- أو- للذين اتبعوا- والسِّحْرَ في الأصل مصدر سحر يسحر بفتح العين فيهما إذا أبدى ما يدق ويخفى وهو من المصادر الشاذة، ويستعمل بما لطف وخفي سببه، والمراد به أمر غريب يشبه الخارق- وليس به- إذ يجري فيه التعلم ويستعان في تحصيله بالتقرب إلى الشيطان بارتكاب القبائح، قولا كالرقى التي فيها ألفاظ الشرك ومدح الشيطان وتسخيره، وعملا كعبادة الكواكب، والتزام الجناية وسائر الفسوق، واعتقادا كاستحسان ما يوجب التقرب إليه ومحبته إياه وذلك لا يستتب إلا بمن يناسبه في الشرارة وخبث النفس فإن التناسب شرط التضام والتعاون فكما أن الملائكة لا تعاون إلا أخيار الناس المشبهين بهم في المواظبة على العبادة والتقرب إلى الله تعالى بالقول والفعل كذلك الشياطين لا تعاون إلا الأشرار المشبهين بهم في الخباثة والنجاسة قولا وفعلا واعتقادا، وبهذا يتميز الساحر عن النبي والولي، فلا يرد ما قال المعتزلة: من أنه لو أمكن للإنسان من جهة الشيطان ظهور الخوارق والإخبار عن المغيبات لاشتبه طريق النبوة بطريق السحر، وأما ما يتعجب منه- كما يفعله
{ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “Fakat şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı.” Zira onunla birlikte { كَفَرُوا } fiili hakiki manasında kullanılmıştır. «Yuallimûne» cümlesi zamirden hâldir; şeytanlar kelimesinden hâl olduğu da söylenmiştir; fakat «lâkinne»nin hâl amili olamayacağı gerekçesiyle buna karşı çıkılmıştır. Buna da onda fiil kokusu bulunduğu şeklinde cevap verilmiştir. «Keferû» fiilinden bedel olduğu veya istînâf olduğu; zamirin de şeytanlara yahut uyanlara ait olduğu söylenmiştir. Sihir kelimesi aslen, gizli ve ince olan şeyi ortaya çıkardığında kullanılan ve her iki harfi de fetha ile okunan «sahara yesharu» fiilinin masdarıdır ve şâz masdarlardandır; sebebi ince ve gizli kalan şeyler için kullanılır. Sihirden maksat ise harikulâdeye benzeyen -ancak öyle olmayan- garip bir iştir; zira onda öğrenme cereyan eder ve onun elde edilmesinde çirkinlikleri irtikâp ederek şeytana yakınlaşmaktan yardım alınır: Söz olarak, içinde şirk lafızları, şeytanı övme ve onu teshir etme bulunan efsunlar gibi; amel olarak, yıldızlara tapınmak, cinayeti ve diğer fıskları iltizam etmek gibi; itikad olarak da ona yakınlaşmayı ve onun kendisini sevmesini gerektiren şeyleri güzel görmek gibi. Bu da ancak kötülükte ve nefis pisliğinde şeytana uygun olan kimsede tam olarak gerçekleşir; zira tenasüp (uygunluk), yardımlaşma ve dayanışmanın şartıdır. Melekler ancak ibadete devam etme ve sözde ve fiilde Allah Teâlâ'ya yakınlaşma hususunda kendilerine benzeyen insanların hayırlılarına yardım ettikleri gibi, şeytanlar da söz, fiil ve itikatta habaset ve necasette kendilerine benzeyen kötülere yardım ederler. Büyücü, peygamberden ve veliden işte bununla ayrılır. Dolayısıyla Mutezile'nin: «Şayet insan için şeytan cihetinden harikulâde hallerin zuhuru ve gayblardan haber verme mümkün olsaydı, nübüvvet yolu sihir yoluyla iltibas ederdi» şeklindeki itirazı vârit olmaz. Şaşılacak şeylere gelince -ki bunlar:
أصحاب الحيل بمعونة الآلات المركبة على النسبة الهندسية تارة، وعلى صيرورة الخلاء ملاء أخرى، وبمعونة الأدوية كالنارنجيات أو يريه صاحب خفة اليد- فتسميته سحرا على التجوز وهو مذموم أيضا عند البعض، وصرح النووي في الروضة بحرمته، وفسره الجمهور بأنه خارق للعادة يظهر من نفس شريرة بمباشرة أعمال مخصوصة والجمهور على أن له حقيقة وأنه قد يبلغ الساحر إلى حيث يطير في الهواء ويمشي على الماء ويقتل النفس ويقلب الإنسان حمارا، والفاعل الحقيقي في كل ذلك هو الله تعالى ولم تجر سنته بتمكين الساحر من فلق البحر وإحياء الموتى وإنطاق العجماء، وغير ذلك من آيات الرسل ﵈، والمعتزلة، وأبو جعفر الأستراباذي من أصحابنا على أنه لا حقيقة له، وإنما هو تخييل، وأكفر المعتزلة من قال ببلوغ الساحر إلى حيث ما ذكرنا زعما منهم أن بذلك انسداد طريق النبوة وليس كما زعموا على ما لا يخفى، ومن المحققين من فرق بين السحر والمعجزة باقتران المعجزة بالتحدي بخلافه فإنه لا يمكن ظهوره على يد مدعي نبوة كاذبا كما جرت به عادة الله تعالى المستمرة صونا لهذا المنصب الجليل عن أن يتسور حماه الكذابون وقد شاع أن العمل به كفر حتى قال العلامة التفتازاني: لا يروى خلاف في ذلك، وعده نوعا من الكبائر مغاير الإشراك لا ينافي ذلك لأن الكفر أعم والإشراك نوع منه، وفيه بحث: أما أولا فلأن الشيخ أبا منصور ذهب إلى أن القول بأن السحر كفر على الإطلاق خطأ بل يجب البحث عن حقيقته فإن كان في ذلك رد ما لزم من شرط الإيمان فهو كفر وإلا فلا، ولعل ما ذهب إليه العلامة مبني على التفسير أولا فإنه عليه مما لا يمترى في كفر فاعله، وأما ثانيا فلأن المراد من الإشراك فيما عدا الكبائر مطلق الكفر وإلا تخرج أنواع الكفر منها، ثم السحر الذي هو كفر يقتل عليه الذكور لا الإناث وما ليس بكفر، وفيه إهلاك النفس ففيه حكم قطع الطريق ويستوي فيه الذكور والإناث وتقبل توبته إذا تاب، ومن قال لا تقبل فقد غلط فإن سحرة موسى قبلت توبتهم كذا في المدارك، ولعله إلى الأصول أقرب، والمشهور عن أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أن الساحر يقتل مطلقا إذا علم أنه ساحر ولا يقبل قوله أترك السحر وأتوب عنه فإن أقرّ بأني كنت أسحر مدة وقد تركت منذ زمان قبل منه ولم يقتل، واحتج بما روي أن جارية لحفصة أم المؤمنين رضي الله تعالى عنها سحرتها فأخذوها فاعترفت بذلك فأمرت عبد الرحمن بن زيد فقتلها، وإنكار عثمان رضي الله تعالى عنه إنما كان لقتلها بغير إذنه. وبما روي عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال: اقتلوا كل ساحر وساحرة فقتلوا ثلاث سواحر، والشافعية نظروا في هذا الاحتجاج واعترضوا على القول بالقتل مطلقا بأنه صلى الله تعالى عليه وسلم لم
hile ehlinin bazen hendesî orana göre birleştirilmiş aletler yardımıyla, bazen boşluğun doluluğa dönüşmesiyle, narenciyat gibi ilaçların yardımıyla veya el çabukluğu sahibinin gösterdiği şeylerle yapılır-, bunları sihir olarak adlandırmak mecazdır; bu da bazılarına göre yerilmiştir. Nevevî er-Ravda'da bunun haram olduğunu açıkça belirtmiştir. Cumhur ise sihri, özel amelleri icra etmek suretiyle şerli bir nefisten ortaya çıkan harikulâde bir hal olarak tefsir etmiştir. Cumhur, onun bir hakikati olduğu ve büyücünün havada uçma, su üzerinde yürüme, bir canı öldürme ve insanı eşeğe çevirme derecesine ulaşabileceği görüşündedir. Bütün bunlarda hakiki fâil Allah Teâlâ'dır; ancak O'nun sünneti, büyücüye denizi yarma, ölüleri diriltme ve dilsiz hayvanı konuşturma gibi peygamberlerin aleyhimüsselâm mucizelerini gerçekleştirme imkânı verme şeklinde cereyan etmemiştir. Mutezile ve ashabımızdan Ebû Ca'fer el-Esterâbâdî ise onun bir hakikati olmadığı, sırf bir hayalden ibaret olduğu kanaatindedir. Mutezile, büyücünün zikrettiğimiz derecelere ulaşabileceğini söyleyenleri, bunun nübüvvet yolunu kapatacağı zannıyla tekfir etmiştir; oysa gizli olmadığı üzere durum onların zannettiği gibi değildir. Muhakkik âlimlerden bazıları, mucizenin meydan okuma (tahaddî) ile birlikte bulunmasıyla sihir ile mucizeyi birbirinden ayırmışlardır; sihir ise böyle değildir, zira Allah Teâlâ'nın bu yüce makamı yalancıların hücumundan korumak için süregelen âdeti gereğince onun yalancı bir peygamberlik iddiasında bulunanın elinde zuhur etmesi mümkün değildir. Sihirle amel etmenin küfür olduğu şöhret bulmuştur; hatta Allâme Teftâzânî: «Bu hususta bir ihtilaf rivayet edilmemiştir» demiştir. Onun şirkten başka büyük günahlardan bir tür sayılması buna aykırı değildir; çünkü küfür daha geneldir, şirk ise onun bir türüdür. Bunda bir inceleme vardır: Birincisi; Şeyh Ebû Mansûr sihrin mutlak olarak küfür olduğunu söylemenin hata olduğu, bilakis onun hakikatinin araştırılması gerektiği, şayet onda imanın şartlarından gereken bir şeyin reddi varsa küfür olacağı, aksi takdirde olmayacağı görüşüne gitmiştir. Allâme'nin benimsediği görüş muhtemelen birinci tefsire bina edilmiştir; zira ona göre failinin küfründe şüphe edilmez. İkincisi; büyük günahlardan sayılan şirk dışındaki şeylerden maksat mutlak küfürdür, aksi halde küfür çeşitleri bunların dışına çıkardı. Sonra, küfür olan sihir sebebiyle erkekler öldürülür, kadınlar öldürülmez; küfür olmayan ve içinde cana kast bulunan sihirde ise yol kesme hükmü vardır, onda erkekler ve kadınlar eşittir ve tövbe ederse tövbesi kabul edilir. Tövbesi kabul edilmez diyen kimse hata etmiştir; zira Mûsâ'nın büyücülerinin tövbesi kabul edilmiştir; el-Medârik'te böyledir ve bu usule daha yakındır. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'tan meşhur olan görüşe göre büyücü olduğu bilindiğinde mutlak olarak öldürülür ve «Sihri bırakıyorum ve ondan tövbe ediyorum» sözü kabul edilmez; şayet «Bir müddet büyü yapıyordum, bir zamandan beri bıraktım» diye ikrarda bulunursa bu kendisinden kabul edilir ve öldürülmez. Müminlerin annesi Hafsa radıyallâhu teâlâ anhâ'nın kendisine büyü yapan cariyesine dair rivayet edilen hadisi delil getirmiştir; onu yakalamışlar ve o da bunu itiraf etmiştir; bunun üzerine Abdurrahman b. Zeyd'e emredip onu öldürtmüştür. Osmân radıyallâhu teâlâ anh'ın itirazı ise onun kendi izni olmaksızın öldürülmesine yöneliktir. Bir de Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen «Her büyücü erkeği ve büyücü kadını öldürün» sözünü delil getirmiştir ki bunun üzerine üç büyücü kadını öldürmüşlerdir. Şâfiîler bu delillendirmeyi incelemişler ve mutlak olarak öldürme görüşüne, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in
يقتل اليهودي الذي سحره، فالمؤمن مثله
kendisine büyü yapan Yahudiyi öldürmemiş olmasıyla itiraz etmişlerdir; mümin de onun gibidir;
لقوله ﵇: «لهم ما للمسلمين وعليهم ما على المسلمين»
zira Peygamber aleyhisselâm: «Müslümanların lehine olan onların da lehinedir; Müslümanların aleyhine olan onların da aleyhinedir» buyurmuştur.
وتحقيقه في الفروع، واختلف في تعليمه وتعلمه فقيل: كفر لهذه الآية إذ فيها ترتيب الحكم على الوصف المناسب وهو مشعر بالعلية، وأجيب بأنا لا نسلم أن فيها ذلك لأن المعنى أنهم كفروا وهم مع ذلك يعلمون السحر، وقيل:
Bunun tahkiki fıkıh kitaplarındadır. Sihri öğretmek ve öğrenmek hususunda ihtilaf edilmiştir: Bu ayetten ötürü küfür olduğu söylenmiştir; zira ayette hükmün münasip vasfa bağlanması vardır ve bu da illet olduğuna işaret eder. Buna «Ayette böyle bir şey bulunduğunu kabul etmiyoruz; çünkü mana, onların inkâr ettikleri ve bununla birlikte sihri öğrettikleridir» şeklinde cevap verilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إنهما حرامان- وبه قطع الجمهور- وقيل: مكروهان- وإليه ذهب البعض- وقيل: مباحان، والتعليم المساق للذم هنا محمول على التعليم للإغواء والإضلال، وإليه مال الإمام الرازي قائلا: اتفق المحققون على أن العلم بالسحر ليس بقبيح ولا محظور لأن العلم لذاته شريف لعموم قوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ [الزمر:
İkisinin de haram olduğu söylenmiştir -ki cumhur bunu kesin olarak belirtmiştir-. Mekruh olduğu da söylenmiştir -ki bazıları bu görüşe gitmiştir-. İkisi de mubahtır denilmiştir; buradaki yerme makamında sevk edilen öğretme ise saptırma ve aldatma amacıyla yapılan öğretime hamledilir. İmam Râzî de şöyle diyerek buna meyletmiştir: «Muhakkikler sihir ilminin kendi zatında çirkin ve yasak olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir; zira Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [Zümer:
٩] ولو لم يعلم السحر لما أمكن الفرق بينه وبين المعجزة والعلم بكون المعجز معجزا واجب وما يتوقف الواجب عليه فهو واجب فهذا يقتضي أن يكون تحصيل العلم بالسحر واجبا وما يكون واجبا كيف يكون حراما وقبيحا ونقل بعضهم وجوب تعلمه على المفتي حتى يعلم ما يقتل به وما لا يقتل به، فيفتي به في وجوب القصاص انتهى. والحق عندي الحرمة تبعا للجمهور إلا لداع شرعي، وفيما قاله رحمه الله تعالى نظر «أما أولا» فلأنا لا ندعي أنه قبيح لذاته، وإنما قبحه باعتبار ما يترتب عليه، فتحريمه من باب سد الذرائع- وكم من أمر حرم لذلك-
9] kavlinin umumundan dolayı ilim kendi zatı itibarıyla şereflidir. Şayet sihir bilinmeseydi onunla mucize arasındaki farkı bilmek mümkün olmazdı; mucizenin mucize olduğunu bilmek ise vaciptir; vacibin kendisine bağlı olduğu şey de vaciptir. Bu durum sihir ilmini tahsil etmenin vacip olmasını iktiza eder; vacip olan bir şey nasıl haram ve çirkin olabilir? Bazıları da ne ile katledileceğini ve ne ile katledilmeyeceğini bilip kısasın vücubuna dair fetva verebilmesi için sihir öğrenmenin müftüye vacip olduğunu nakletmiştir.» [Râzî'nin sözü] bitti. Bana göre doğru olan, şer'î bir sebep olmadıkça cumhura tabi olarak haram olmasıdır. Râzî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- söylediği sözde ise itiraz edilecek yönler vardır: «Birincisi»; biz onun bizzat çirkin olduğunu iddia etmiyoruz; onun çirkinliği ancak doğuracağı neticeler itibarıyladır; dolayısıyla onun haram kılınması sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) babındandır -nitekim nice şey bundan ötürü haram kılınmıştır-.
وفي الحديث «من حام حول الحمى يوشك أن يقع فيه» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Koruluğun etrafında otlatan kimse, neredeyse içine düşüverir.»
«وأما ثانيا» فلأن توقف الفرق بينه وبين المعجزة على العلم به ممنوع، ألا ترى أن أكثر العلماء أو كلهم- إلا النادر- عرفوا الفرق بينهما ولم يعرفوا علم السحر- وكفى فارقا بينهما ما تقدم، ولو كان تعلمه واجبا لذلك لرأيت أعلم الناس به الصدر الأول مع أنهم لم ينقل عنهم شيء من ذلك، أفتراهم أخلوا بهذا الواجب وأتى به هذا القائل، أو أنه أخل به كما أخلوا «وأما ثالثا» فلأن ما نقل عن بعضهم غير صحيح، لأن إفتاء المفتي بوجوب القود أو عدمه لا يستلزم معرفته علم السحر لأن صورة إفتائه- على ما ذكره العلامة ابن حجر- إن شهد عدلان عرفا السحر وتابا منه أنه يقتل غالبا قتل الساحر. وإلا فلا- هذا وقد أطلق بعض العلماء السِّحْرَ على المشي بين الناس بالنميمة لأن فيها قلب الصديق عدوا والعدو صديقا، كما أطلق على حسن التوسل باللفظ الرائق العذاب لما فيه من الاستمالة، ويسمى سحرا حلالا، ومنه
«İkincisi»; mucize ile sihir arasındaki farkın sihir ilmini bilmeye bağlı olduğu iddiası kabul edilemez. Görmez misin ki âlimlerin çoğu yahut nâdir olanlar müstesna hepsi sihir ilmini bilmedikleri halde ikisi arasındaki farkı bilmişlerdir; ikisi arasında daha önce geçen fark da kâfidir. Şayet bundan ötürü onu öğrenmek vacip olsaydı, insanların bu ilmi en çok bilenlerinin ilk nesil (sahabe) olduğunu görürdün; oysa onlardan bu hususta hiçbir şey nakledilmemiştir. Yoksa onların bu vacibi terk ettiklerini ve bunu bu sözü söyleyenin mi yerine getirdiğini, yahut onların terk ettiği gibi onun da terk ettiğini mi sanıyorsun? «Üçüncüsü»; bazılarından nakledilen husus sahih değildir; zira müftünün kısasın vücubuna veya adem-i vücubuna fetva vermesi sihir ilmini bilmesini gerektirmez; çünkü -Allâme İbn Hacer'in zikrettiği üzere- onun fetva verme şekli şöyledir: Şayet sihri bilen ve ondan tövbe eden iki âdil kimse onun çoğunlukla öldürdüğüne şahitlik ederse büyücü öldürülür, aksi takdirde öldürülmez. Bazı âlimler koğuculuk yaparak insanlar arasında dolaşmayı da sihir olarak adlandırmıştır; çünkü onda dostu düşmana, düşmanı dosta dönüştürme vardır. Nitekim gönül çekiciliğinden dolayı hoş ve tatlı sözlerle güzelce yaklaşmaya da sihir denilmiş ve buna helal sihir adı verilmiştir. Nitekim
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إن من البيان لسحرا»
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz bazı beyanlarda sihir vardır» buyruğu da bundandır.
والقول بأنه مخرج مخرج الذم للفصاحة والبلاغة بعيد- وإن ذهب إليه عامر الشعبي راوي الحديث- وظاهر قوله تعالى: يُعَلِّمُونَ إلخ أنهم يفهمونهم إياه بالإقراء والتعليم، وقيل: يدلونهم على تلك الكتب، فأطلق على تلك الدلالة تعليما إطلاقا للسبب على المسبب، وقيل:
Bunun fesahat ve belagati yerme makamında sevk edildiğini söylemek -hadisin râvisi Âmir eş-Şa'bî bu görüşe gitmiş olsa da- uzaktır. Allah Teâlâ'nın: { يُعَلِّمُونَ } “öğretiyorlardı” ilh. kavlinin zâhiri, bunu okutarak ve öğreterek onlara anlattıklarıdır. Onlara o kitapları gösteriyorlardı da denilmiştir; bu durumda sebebin müsebbebe ıtlakı kabilinden o yol göstermeye öğretme adı verilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
المعنى يوقرون في قلوبهم أنها حق تضر وتنفع، وأن سليمان ﵇ إنما تم له ما تم بذلك- والإطلاق عليه هو الإطلاق- وقيل: يُعَلِّمُونَ بمعنى يُعَلِّمُونَ من الإعلام وهو الإخبار، أي يخبرونهم بما أو بمن يتعلمون به أو منه السِّحْرَ وقرأ نافع وعاصم وابن كثير وأبو عمرو «لكنّ» بالتشديد. وابن عامر وحمزة والكسائي- بالتخفيف وارتفاع ما بعدها بالابتداء والخبر- وهل يجوز إعمالها إذا خففت؟ فيه خلاف، والجمع على المنع- وهو الصحيح- وعن يونس والأخفش الجواز، والصحيح أنها بسيطة «ومنهم» من زعم أنها مركبة من «لا» النافية- وكاف الخطاب- «وأن» المؤكدة المحذوفة الهمزة للاستثقال، وهو إلى الفساد أقرب وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ المراد الجنس، وهو عطف على السِّحْرَ وهما واحد إلا أنه نزل تغاير المفهوم منزلة تغاير الذات كما في قوله:
Mananın; sihrin hak olduğuna, zarar ve fayda verdiğine ve Süleyman aleyhisselâm'ın elde ettiği şeyleri ancak bununla elde ettiğine kalplerinde kesin bir inanç yerleştirmeleri olduğu da söylenmiştir -buna bu ismin verilmesi de aynı şekildedir-. { يُعَلِّمُونَ } fiilinin «i'lâm» (bildirme ve haber verme) kökünden «yu'limûne» manasında olduğu, yani sihri ne ile veya kimden öğreneceklerini onlara haber verdikleri de söylenmiştir. Nâfi', Âsım, İbn Kesîr ve Ebû Amr «lâkinne»yi şeddeli okumuşlardır; İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise tenvinsiz/şeddesiz (tahfif ile) ve sonrasını mübteda ve haber olarak merfû okumuşlardır. Hafifletildiğinde amel edip etmeyeceği hususunda ihtilaf vardır; çoğunluk amel etmeyeceği görüşündedir -ki doğru olan da budur-. Yûnus ve el-Ahfeş'ten caiz olduğu nakledilmiştir. Doğru olan onun basit (tek bir kelime) olduğudur; içlerinden onun nâfiye olan «lâ», hitap kâfı ve ağırlıktan dolayı hemzesi hazfedilmiş tekit edici «en» kelimelerinden mürekkep olduğunu iddia edenler de vardır ki bu bozuk olmaya daha yakındır. { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “iki meleğe indirileni” ifadesinde cins kastedilmiştir; bu da { السِّحْرَ } “sihir” kelimesi üzerine matuftur. Bu ikisi birdir; ancak kavramın farklılığı, şairin şu sözünde olduğu gibi zatın farklılığı yerine konulmuştur:
إلى الملك القرم وابن الهمام
«O ulu hükümdara ve gayretli önderin oğluna doğru...»
البيت، وفائدة العطف التنصيص بأنهم- يعلمون- ما هو جامع بين كونه سحرا وبين كونه منزلا عَلَى الْمَلَكَيْنِ للابتلاء، فيفيد ذمهم بارتكابهم النهي بوجهين، وقد يراد بالموصول المعهود- وهو نوع آخر أقوى- فيكون من عطف الخاص على العام إشارة إلى كماله، وقال مجاهد: هو دون السِّحْرَ وهو- ما يفرّق به بين المرء وزوجه- لا غير والمشهور الأول، وجوز العطف على ما تَتْلُوا فكأنه قيل: اتبعوا السحر المدوّن في الكتب وغيره، وهذان الملكان أنزلا لتعليم السِّحْرَ ابتلاء من الله تعالى للناس، فمن تعلم وعمل به كفر، ومن تعلم وتوقى عمله ثبت على الإيمان، ولله تعالى أن يمتحن عباده بما شاء كما امتحن قوم طالوت بالنهر، وتمييزا بينه وبين المعجزة حيث إنه كثر في ذلك الزمان، وأظهر السحرة أمورا غريبة وقع الشك بها في النبوة، فبعث الله تعالى الملكين لتعليم أبواب السحر حتى يزيلا الشبه ويميطا الأذى عن الطريق، قيل: كان ذلك في زمن إدريس ﵇، وأما ما
beytinde olduğu gibi. Atfın faydası; onların hem sihir olma hem de bir imtihan olarak { عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “iki meleğe indirilmiş” olma vasfını kendisinde toplayan şeyi öğrettiklerini açıkça belirtmektir; böylece yasağı iki yönden çiğnemeleri sebebiyle kınanmalarını ifade eder. Mevsûl ile bilinen o şey -ki daha kuvvetli başka bir türdür- kastedilmiş de olabilir; bu durumda onun kemaline işaret etmek üzere hâssın âmm üzerine atfı kabilinden olur. Mücâhid: «O, sihirden daha aşağı bir derecededir ve kişi ile eşinin arasını ayıran şeyden ibarettir, başkası değildir» demiştir; meşhur olan ise birinci görüştür. { ما تَتْلُوا } üzerine atfedilmesi de caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: «Kitaplarda yazılı olan sihre ve diğerlerine uydular.» Bu iki melek, insanları imtihan etmek amacıyla Allah Teâlâ tarafından sihri öğretmek için indirilmiştir; kim öğrenip onunla amel ederse kâfir olur; kim de öğrenip amel etmekten sakınırsa iman üzere sebat eder. Nitekim Tâlût'un kavmini nehirle imtihan ettiği gibi Allah Teâlâ da kullarını dilediği şeyle imtihan edebilir; ayrıca o dönemde sihir çoğaldığı ve büyücüler nübüvvet hakkında şüphe uyandıran garip şeyler sergiledikleri için sihir ile mucizeyi birbirinden ayırt etmek amacıyla da indirilmiştir; böylece Allah Teâlâ şüpheleri gidersinler ve yoldan ezayı kaldırsınlar diye sihir kapılarını öğretmek üzere iki meleği göndermiştir. Bunun İdrîs aleyhisselâm zamanında olduğu da söylenmiştir. Şöyle ki:
روي أن الملائكة تعجبت من بني آدم في مخالفتهم ما أمر الله تعالى به، وقالوا له تعالى: لو كنا مكانهم ما عصيناك، فقال: اختاروا ملكين منكم، فاختاروهما، فهبطا إلى الأرض ومثلا بشرين، وألقى الله تعالى عليهما الشبق، وحكما بين الناس، فافتتنا بامرأة يقال لها زهرة، فطلباها وامتنعت إلا أن يعبدا صنما، أو يشربا خمرا، أو يقتلا نفسا ففعلا، ثم تعلمت منهما ما صعدت به إلى السماء، فصعدت ومسخت هذا- النجم- وأرادا العروج فلم يمكنهما فخيرا بين عذاب الدنيا والآخرة- فاختارا عذاب الدنيا- فهما الآن يعذبان فيها،
Rivayet edildiğine göre melekler Âdemoğullarının Allah Teâlâ'nın emrettiği şeylere muhalefet etmelerine şaşırmış ve O Teâlâ'ya: «Biz onların yerinde olsaydık Sana asla isyan etmezdik» demişlerdir. Bunun üzerine Allah: «İçinizden iki melek seçin» buyurmuş; onlar da bu ikisini seçmişlerdir. İkisi yeryüzüne inip insan suretine girmişler, Allah Teâlâ da onların içine aşırı şehvet koymuştur. İnsanlar arasında hüküm verirken Zühre adı verilen bir kadına tutulmuşlar, onu talep etmişler; kadın ise bir puta tapmadıkça, şarap içmedikçe veya bir cana kıymadıkça bunu reddetmiştir. Onlar da bunları yapmışlardır. Sonra kadın onlardan göğe yükseldiği şeyi öğrenmiş; göğe çıkmış ve bu yıldıza dönüştürülmüştür (mesh edilmiştir). Onlar ise yukarı çıkmak istemiş fakat güç yetirememişler; dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakılmışlar -onlar da dünya azabını seçmişlerdir-. Şimdi onlar orada azap çekmektedirler.
إلى غير ذلك من الآثار التي بلغت طرقها نيفا وعشرين، فقد أنكره جماعة منهم القاضي عياض، وذكر أن ما ذكره أهل الأخبار ونقله المفسرون في قصة هاروت وماروت لم يرد منه شيء- لا سقيم ولا صحيح- عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم- وليس هو شيئا يؤخذ بالقياس- وذكر في البحر أن جميع ذلك لا يصح منه شيء، ولم يصح أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كان يلعن الزهرة، ولا ابن عمر رضي الله تعالى
Yolları yirmiyi aşan buna benzer diğer rivayetlere gelince; Kâdî İyâz'ın da aralarında bulunduğu bir cemaat bunu inkâr etmiştir. O, haber ehlinin zikrettiği ve müfessirlerin Hârût ve Mârût kıssasında naklettiği şeylerin hiçbirinin -ne zayıf ne de sahih olarak- Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den vârit olmadığını ve bunun kıyasla alınacak bir şey de olmadığını zikretmiştir. el-Bahr'da bunların hiçbirinin sahih olmadığı; ne Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ne de İbn Ömer radıyallâhu teâlâ
عنهما خلافا لمن رواه، وقال الإمام الرازي بعد أن ذكر الرواية في ذلك: إن هذه الرواية فاسدة مردودة غير مقبولة، ونص الشهاب العراقي، على أن من اعتقد في هاروت وماروت أنهما ملكان يعذبان على خطيئتهما مع الزهرة فهو كافر بالله تعالى العظيم، فإن الملائكة معصومون لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ [التحريم: ٦] لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ. يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لا يَفْتُرُونَ [الأنبياء: ١٩، ٢٠] والزهرة كانت يوم خلق الله تعالى السماوات والأرض، والقول بأنها تمثلت لهما فكان ما كان وردت إلى مكانها غير معقول ولا مقبول. واعترض الإمام السيوطي على من أنكر القصة بأن الإمام أحمد. وابن حبان. والبيهقي، وغيرهم رووها مرفوعة وموقوفة على عليّ. وابن عباس. وابن عمر. وابن مسعود رضي الله تعالى عنهم بأسانيد عديدة صحيحة يكاد الواقف عليها يقطع بصحتها لكثرتها وقوة مخرجيها، وذهب بعض المحققين أن ما روي مروي حكاية لما قاله اليهود- وهو باطل في نفسه- وبطلانه في نفسه لا ينافي صحة الرواية، ولا يردّ ما قاله الإمام السيوطي عليه، إنما يردّ على المنكرين بالكلية، ولعل ذلك من باب الرموز والإشارات فيراد من الملكين العقل النظري والعقل العملي اللذان هما من عالم القدس، ومن المرأة المسماة بالزهرة- النفس الناطقة- ومن تعرضهما لها تعليمهما لها ما يسعدها، ومن حملها إياهما على المعاصي تحريضها إياهما بحكم الطبيعة المزاجية إلى الميل إلى السفليات المدنسة لجوهريهما، ومن صعودها إلى السماء بما تعلمت منهما عروجها إلى الملأ الأعلى ومخالطتها مع القدسيين بسبب انتصاحها لنصحهما، ومن بقائهما معذبين بقاؤهما مشغولين بتدبير الجسد وحرمانهما عن العروج إلى سماء الحضرة، لأن طائر العقل لا يحوم حول حماها، ومن الأكابر من قال في حل هذا الرمز: إن الروح والعقل اللذين هما من عالم المجردات قد نزلا من سماء التجرد إلى أرض التعلق، فعشقا البدن الذي هو كالزهرة في غاية الحسن والجمال لتوقف كمالهما عليه، فاكتسبا بتوسطه المعاصي والشرك وتحصيل اللذات الحسية الدنية، ثم صعد إلى السماء بأن وصل بحسن تدبيرهما إلى الكمال اللائق به، ثم مسخ بأن انقطع التعلق وتفرقت العناصر، وهما بقيا معذبين بعذاب الحرمان عن الاتصال بعالم القدس متألمين بالآلام الروحانية منكوسي الحال حيث غلب التعلق على التجرد وانعكس القرب بالبعد، وقيل: المقصود من ذلك الإشارة إلى أن من كان ملكا إن اتبع الشهوة هبط عن درجة الملائكة إلى درجة البهيمة، ومن كان امرأة ذات شهوة إذا كسرت شهوتها، وغلبت عليها صعدت إلى درج الملك واتصلت إلى سماء المنازل والمراتب، وكتب بعضهم لحله.
anhümâ'nın -bunu rivayet edenin aksine- Zühre yıldızına lanet etmediği belirtilmiştir. İmam Râzî bu husustaki rivayeti zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bu rivayet bâtıldır, merduttur ve kabul edilemez.» Şihâb el-Irâkî, Hârût ve Mârût hakkında onların Zühre ile işledikleri günah sebebiyle azap gören iki melek olduğuna inanan kimsenin Yüce Allah Teâlâ'yı inkâr etmiş olacağını açıkça ifade etmiştir; zira melekler mâsumdurlar: { لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere isyan etmezler ve emrolundukları şeyleri yaparlar.” [Tahrîm: 6], { لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ. يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لا يَفْتُرُونَ } “O'na ibadet etmekten kibirlenmezler ve bıkıp usanmazlar. Gece ve gündüz ara vermeksizin tesbih ederler.” [Enbiyâ: 19-20]. Zühre ise Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri yarattığı gün de vardı. Onun o ikisine temessül edip olanların olduğuna ve sonra tekrar yerine döndürüldüğüne dair söz ne akla uygundur ne de kabul edilebilir. İmam Süyûtî, bu kıssayı inkâr edenlere karşı çıkarak İmam Ahmed, İbn Hibbân, Beyhakî ve diğerlerinin bunu merfû olarak ve Ali, İbn Abbâs, İbn Ömer ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhüm'den mevkûf olarak, çokluğu ve râvilerinin kuvveti sebebiyle vâkıf olanın neredeyse sıhhatine kesin hükmedeceği pek çok sahih senetle rivayet ettiklerini belirtmiştir. Muhakkiklerden bazıları ise rivayet edilen şeyin Yahudilerin söylediklerinin bir hikâyesi olarak rivayet edildiği -ki bizzat kendisi bâtıldır- ve kendisinin bâtıl olmasının rivayetin sıhhatine mani teşkil etmediği görüşüne varmışlardır. İmam Süyûtî'nin sözü bu görüşe değil, ancak toptan inkâr edenlere karşı bir itiraz teşkil eder. Belki de bu durum remizler ve işaretler kabîlindendir: İki melekten kudsiyet âleminden olan nazarî akıl ile amelî akıl; Zühre diye isimlendirilen kadından nâtıka nefis; o ikisinin ona yönelmesinden onu mutlu edecek şeyleri ona öğretmeleri; kadının o ikisini günahlara sevketmesinden mizaç tabiatının hükmü gereği o ikisini kendi cevherlerini kirleten süflî şeylere meyletmeye kışkırtması; kadının o ikisinden öğrendikleriyle göğe yükselmesinden onların nasihatini tutması sebebiyle yüce âleme urûcu ve kudsîlerle kaynaşması; o ikisinin azap içinde kalmasından ise bedeni idare etmekle meşgul kalmaları ve huzur semasına yükselmekten mahrum kalmaları kastedilmiştir; çünkü aklın kuşu o yüce makamın etrafında dolaşamaz. Büyük zatlardan bazıları bu sembolün çözümünde şöyle demişlerdir: Mücerredât âleminden olan ruh ve akıl, tecerrüt semasından alâka (bağlılık) arzına inmişler; kemalleri ona bağlı olduğu için son derece güzel ve cemal sahibi Zühre gibi olan bedene âşık olmuşlar ve onun vasıtasıyla günahları, şirki ve alçak hissî lezzetleri elde etmeyi kazanmışlardır. Sonra o ikisinin güzel tedbiriyle beden kendine lâyık olan kemale ulaşmak suretiyle semaya yükselmiş; ardından alâka kesilip unsurlar dağılınca mesh edilmiş; o ikisi ise kudsiyet âlemine kavuşmaktan mahrumiyet azabıyla azap içinde kalmış, ruhânî elemlerle kıvranarak, bağlılık tecerrüde galip geldiği ve yakınlık uzaklığa dönüştüğü için hâlleri tersyüz olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bundan maksat; melek tabiatında olan bir kimsenin şayet şehvete uyarsa melekler derecesinden hayvanlar derecesine ineceğine; şehvet sahibi bir kadın olan kimsenin ise şayet şehvetini kırıp ona galip gelirse melek derecesine yükselip makam ve mertebeler semasına ulaşacağına işaret etmektir. Bazıları da bu remzi çözmek için şu beyitleri yazmıştır:
مل وأيم الله نفسي نفسي ... وطال في مكث حياتي حبسي
«Nefsim Allah'a yemin olsun ki usandı, canımdan bezdim; hayatımın süresince hapsoluşum uzadı.»
أصبح في مضاجعي وأمسي ... أمسي كيومي وكيومي أمسي
«Yataklarımda sabahlar ve akşamlarım; akşamım günüm gibi, günüm de akşamım gibidir.»
يا حبذا يوم نزولي رمسي ... مبدأ سعدي وانتهاء نحسي
«Kabrime ineceğim gün ne güzeldir! O gün mutluluğumun başlangıcı, uğursuzluğumun sonudur.»
وكل جنس لا حق بالجنس ... من جوهر يرقى بدار الأنس
«Her cins kendi cinsine katılacaktır; ünsiyet yurdunda yükselen bir cevherden...»
وعرض يبقى بدار الحس هذا ومن قال بصحة هذه القصة في نفس الأمر وحملها على ظاهرها فقد ركب شططا وقال غلطا، وفتح بابا من السحر يضحك الموتى، ويبكي الأحياء، وينكس راية الإسلام، ويرفع رؤوس الكفرة الطغام كما لا يخفى ذلك على المنصفين من العلماء المحققين، وقرأ ابن عباس والحسن وأبو الأسود والضحاك- «الملكين» - بكسر اللام، حمل بعضهم قراءة الفتح على ذلك فقال هما رجلان إلا أنهما سميا ملكين باعتبار صلاحهما، ويؤيده ما قيل: إنهما داود وسليمان، ويرده قول الحسن إنهما علجان كانا ببابل العراق، وبعضهم يقول: إنهما من الملائكة ظهرا في صورة الملوك- وفيه حمل الكسر على الفتح على عكس ما تقدم والإنزال- إما على ظاهره أو بمعنى
«ve hisler diyarında kalan bir arazdan ibarettir.» Bununla birlikte, bu kıssanın bizâtihi vukuunda sahih olduğunu söyleyip onu zâhirine hamleden kimse haddi aşmış, büyük bir hata yapmış; muhakkik âlimlerin insaflı olanlarına gizli kalmayacağı üzere ölüleri güldüren, dirileri ağlatan, İslam'ın sancağını indiren ve bayağı kâfirlerin başını kaldıran bir sihir kapısı açmıştır. İbn Abbâs, Hasan, Ebü'l-Esved ve Dahhâk lâmın kesresiyle «el-Melikeyni» (iki krala) şeklinde okumuşlardır. Bazıları fetha ile olan kıraati buna hamletmiş ve: «Onlar iki adamdır; ancak sâlih kimseler olmaları sebebiyle iki melek olarak isimlendirilmişlerdir» demiştir. Onların Dâvûd ve Süleyman olduğu şeklindeki söz de bunu destekler; ancak Hasan'ın onların Irak Babil'inde bulunan iki zimmî (gayrimüslim) olduğu şeklindeki sözü bunu reddeder. Bazıları da der ki: «Onlar krallar suretinde ortaya çıkmış meleklerdendir»; bunda kesrenin fethaya hamli vardır ki bu öncekinin aksinedir. İnzâl ise ya zâhirî manasındadır yahut
القذف في قلوبهما «ببابل» الباء بمعنى في وهي متعلقة- بأنزل- أو بمحذوف وقع حالا من الْمَلَكَيْنِ أو من الضمير في أُنْزِلَ وهي كما قال ابن عباس. وابن مسعود رضي الله تعالى عنهما: بلد في سواد الكوفة، وقيل:
onların kalplerine ilka edilmesi manasındadır. «Bâbil'de» ifadesindeki «bâ» harfi «fî» manasındadır ve «ünzile»ye yahut { الْمَلَكَيْنِ } kelimesinden veya { أُنْزِلَ } fiilindeki zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın belirttiği üzere Bâbil: Kûfe kırsalında bir beldedir. Şöyle de denilmiştir:
بابل العراق، وقال قتادة: هي من نصيبين إلى رأس العين، وقيل: جبل دماوند، وقيل: بلد بالمغرب- والمشهور اليوم الثاني- وعند البعض هو الأول، قيل وسميت بابل لتبلبل الألسنة فيها عند سقوط صرح نمرود، وأخرج الدينوري في المجالسة وابن عساكر من طريق نعيم ابن سالم- وهو متهم- عن أنس بن مالك قال: لما حشر الله تعالى الخلائق إلى بابل بعث إليهم ريحا شرقية وغربية وقبلية وبحرية فجمعتهم إلى بابل فاجتمعوا يومئذ ينظرون لما حشروا له إذ نادى مناد من جعل المغرب عن يمينه والمشرق عن يساره واقتصد إلى البيت الحرام بوجهه فله كلام أهل السماء فقام يعرب بن قحطان فقيل له: يا يعرب بن قحطان بن هود أنت هو فكان أول من تكلم بالعربية فلم يزل المنادي ينادي من فعل كذا وكذا فله كذا وكذا حتى افترقوا على اثنين وسبعين لسانا وانقطع الصوت وتبلبلت الألسن فسميت بابل وكان اللسان يومئذ بابليا، وعندي في القولين تردد يلف عدم قبول، والذي أميل إليه أن بابل اسم أعجمي كما نص عليه أبو حيان لا عربي كما يشير إليه كلام الأخفش، وأنه في الأصل اسم للنهر الكبير في بعض اللغات الأعجمية القديمة وقد أطلق على تلك الأرض لقرب الفرات منها، ولعل ذلك من قبيل تسمية بغداد دار السلام بناء على أن السلام اسم لدجلة، وقد رأيت لذلك تفصيلا لا أدريه اليوم في أي كتاب.
Irak Bâbil'idir. Katâde: «O, Nusaybin'den Re'sülayn'a kadar olan yerdir» demiştir. Demâvend dağı olduğu da söylenmiştir; Mağrip'te bir belde olduğu da söylenmiştir -bugün meşhur olan ikinci görüştür; bazılarına göre ise birincisidir-. Nemrûd'un kulesi yıkıldığında orada diller karıştığı için Bâbil diye isimlendirildiği söylenmiştir. Dîneverî el-Mücâlese'de ve İbn Asâkir -itham edilmiş bir râvi olan Nuaym b. Sâlim tarikiyle- Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ mahlûkatı Bâbil'e topladığında onlara doğu, batı, güney ve deniz rüzgârı gönderdi ve onları Bâbil'de topladı. O gün ne için toplandıklarına bakmak üzere bir araya geldiklerinde bir münâdî şöyle seslendi: 'Batıyı sağına, doğuyu soluna alan ve yüzünü Beyt-i Harâm'a yönelten kimseye sema ehlinin kelâmı verilecektir.' Bunun üzerine Ya'rub b. Kahtân ayağa kalktı; ona: 'Ey Ya'rub b. Kahtân b. Hûd! O sensin' denildi ve böylece Arapça konuşan ilk kişi oldu. Münâdî 'Şöyle şöyle yapana şu şu verilecektir' diye seslenmeye devam etti; nihayet yetmiş iki dile ayrıldılar, ses kesildi ve diller karıştı (tebelbelet). Bu yüzden oraya Bâbil denildi; o günkü dil ise Bâbil diliydi.» Bu iki görüş hakkında bende kabul etmemeyi kuşatan bir tereddüt vardır. Benim meylettiğim görüş ise; Ebû Hayyân'ın açıkça belirttiği üzere Bâbil'in Ahfeş'in sözünün işaret ettiği gibi Arapça değil gayri arapça bir isim olduğu ve bazı eski yabancı dillerde aslen büyük nehir anlamına geldiği, Fırat'ın ona yakınlığından ötürü o topraklara bu ismin verildiğidir. Bu durum belki de Selâm'ın Dicle'nin bir ismi olmasına binaen Bağdat'a Dârüsselâm denilmesi kabîlindendir. Bununla ilgili bir tafsilat görmüştüm fakat bugün hangi kitapta olduğunu hatırlamıyorum.
وأظنه قريبا مما ذكرته فليحفظ، ومنع بعضهم الصلاة بأرض بابل احتجاجا بما
Onun zikrettiğime yakın olduğunu sanıyorum, öylece hıfzedilsin. Bazıları şu rivayeti delil getirerek Bâbil toprağında namaz kılmayı yasaklamıştır:
أخرج أبو داود وابن أبي حاتم والبيهقي في سننه عن علي كرم الله تعالى وجهه أن حبيبي ﷺ نهاني أن أصلي بأرض بابل فإنها ملعونة،
Ebû Dâvûd, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Habîbim sallallâhu aleyhi ve sellem lanetlenmiş olduğu için Bâbil toprağında namaz kılmamı bana yasakladı.»
وقال الخطابي: في إسناد هذا الحديث مقال، ولا أعلم أحدا من العلماء حرم الصلاة بها، ويشبه إن ثبت الحديث أن يكون نهاه عن أن يتخذها وطنا ومقاما فإذا أقام بها كانت صلاته فيها وهذا من باب التعليق في علم البيان، أو لعل النهي له خاصة ألا ترى قال: نهاني، ومثله
Hattâbî şöyle demiştir: «Bu hadisin isnadında söz vardır; âlimlerden hiçbirinin orada namaz kılmayı haram kıldığını bilmiyorum. Hadis sabit olduğu takdirde, muhtemelen onu orayı vatan ve ikametgâh edinmekten nehyetmiştir; zira orada ikamet ederse namazı da orada olacaktır; bu da beyan ilminde ta'lîk babındandır. Yahut bu nehiy belki de ona hastır; baksana 'bana yasakladı' demiştir; nitekim şu hadis de böyledir:
حديث آخر نهاني أقرأ ساجدا أو راكعا ولا أقول نهاكم،
«Secdede veya rükûda [Kur'an] okumamı bana yasakladı; size yasakladı demiyorum.»
وكان ذلك إنذارا منه بما لقي من المحنة في تلك الناحية هارُوتَ وَمارُوتَ عطف بيان- للملكين- وهما اسمان أعجميان لهما منعا من الصرف للعلمية والعجمة وقيل: عربيان من الهرت والمرت بمعنى الكسر وكان اسمهما قبل عزا وعزايا فلما قارفا الذنب سميا بذلك، ويشكل عليه منعهما من الصرف، وليس إلا العلمية، وتكلف له بعضهم بأنه يحتمل أن يقال: إنهما معدولان من الهارت والمارت، وانحصار العدل في الأوزان المحفوظة غير مسلم، وهو كما ترى، وقرأ الحسن والزهري برفعهما على أن التقدير هما هاروت وماروت، ومما يقضي منه العجب ما قاله الإمام القرطبي: إن هاروت وماروت بدل من الشياطين على قراءة التشديد، وما في وَما أُنْزِلَ نافية، والمراد من الملكين جبرائيل وميكائيل لأن اليهود زعموا أن الله تعالى أنزلهما بالسحر، وفي الكلام تقديم وتأخير، والتقدير وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ هارُوتَ وَمارُوتَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ بِبابِلَ وعليه فالبدل إما بدل بعض من كل، ونص عليهما بالذكر لتمردهما، ولكونهما رأسا في التعليم، أو بدل كل من كل إما بناء على أن الجمع يطلق على الاثنين أو على أنهما عبارتان عن قبيلتين من الشياطين لم يكن غيرهما بهذه الصفة، وأعجب من قوله هذا قوله: وهذا أولى ما حملت عليه الآية من التأويل وأصح ما قيل فيها، ولا تلتفت إلى ما سواه، ولا يخفى لدى كل منصف أنه لا ينبغي لمؤمن حمل كلام الله تعالى- وهو في أعلى مراتب البلاغة والفصاحة- على ما هو أدنى من ذلك وما هو إلا مسخ لكتاب الله تعالى عز شأنه وإهباط له عن شأوه ومفاسد قلة البضاعة لا تحصى، وقيل إنهما بدل من الناس أي يُعَلِّمُونَ النَّاسَ خصوصا هارُوتَ وَمارُوتَ والنفي هو النفي.
Bu da onun o yörede karşılaştığı fitne ve mihnete dair Peygamberimizden bir uyarı idi. { هارُوتَ وَمارُوتَ } “Hârût ile Mârût” ifadesi iki melekten atf-ı beyândır. Bu ikisi onlara ait yabancı iki isimdir; alem oluş ve yabancı köken sebebiyle gayrimunsarıftırlar. Kırma ve parçalama manasına gelen «el-hert» ve «el-mert» kökünden Arapça oldukları da söylenmiştir; günah işlemeden önceki isimleri «Azzâ» ve «Azâyâ» idi, günah işlediklerinde bu şekilde isimlendirildiler. Ancak gayrimunsarif olmaları bu görüşe müşkül teşkil eder; zira bu takdirde alem olmaktan başka bir illet kalmaz. Bazıları bunu, onların «el-Hârit» ve «el-Mârit» kelimelerinden ma'dûl (dönüştürülmüş) olmasının muhtemel olduğu şeklinde tevil etmeye kalkışmıştır; oysa adlin (dönüşümün) sadece nakledilen vezinlerle sınırlı olduğunu kabul etmemek tutarlı değildir ve durum gördüğün gibidir. Hasan ve Zührî, takdiri «hümâ Hârûtu ve Mârûtu» (o ikisi Hârût ve Mârût'tur) olmak üzere merfû olarak okumuşlardır. Şaşılacak şeylerden biri de İmam Kurtubî'nin şu sözüdür: «Hârût ve Mârût, şeddeli kıraate göre şeytanlar kelimesinden bedeldir; { وَما أُنْزِلَ } ifadesindeki 'mâ' nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). İki melekten maksat ise Cibrîl ve Mîkâîl'dir; çünkü Yahudiler Allah Teâlâ'nın onları sihirle indirdiğini iddia etmişlerdi. Sözde takdim ve tehir vardır; takdiri: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ هارُوتَ وَمارُوتَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ بِبابِلَ } 'Süleyman inkâr etmedi ve iki meleğe de bir şey indirilmedi; fakat Bâbil'de insanlara sihri öğreten o şeytanlar -Hârût ile Mârût- kâfir oldular' şeklindedir. Buna göre bedel ya bazının bütünden bedelidir (bedel-i ba'z) ve azgınlıkları ile öğretmede baş olmaları sebebiyle özellikle zikredilmişlerdir; yahut çoğulun ikiye de ıtlak edilebilmesine veya bu vasıfta başka hiçbir şeytanın bulunmadığı iki şeytan kabilesinden ibaret olmalarına binaen küllden kül bedeldir (bedel-i kül).» Onun bu sözünden daha şaşırtıcı olanı ise: «Bu, ayetin hamledildiği tevilllerin en evlâsı ve hakkında söylenenlerin en sahihidir; başkasına iltifat etme» şeklindeki sözüdür. Her insaflı kimseye gizli değildir ki bir müminin -en yüksek belagat ve fesahat mertebesinde olan- Allah Teâlâ'nın kelâmını bundan daha aşağı seviyelere hamletmesi yakışmaz; bu, şanı yüce olan Allah Teâlâ'nın kitabını tahrif etmekten ve onu yüksek mertebesinden aşağı indirmekten başka bir şey değildir; ilim sermayesinin azlığının doğuracağı fesatlar ise sayılamaz. Bu ikisinin nâs (insanlar) kelimesinden bedel olduğu da söylenmiştir; yani «özellikle Hârût ve Mârût olmak üzere insanlara öğretiyorlardı» demektir; olumsuzluk ise yine aynı olumsuzluktur.
وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ أي ما يعلم الملكان أحدا حتى ينصحاه ويقولا له: إنما نحن ابتلاء من الله ﷿ فمن تعلم منا وعمل به كفر ومن تعلم وتوقى ثبت على الإيمان فَلا تَكْفُرْ باعتقاده وجواز العمل به، وقيل: فلا تتعلم معتقدا أنه حق حتى تكفر، وهو مبني- على رأي الاعتزال- من أن السحر تمويه وتخييل ومن اعتقد حقيته يكفر، ومِنْ مزيدة في المفعول به لإفادة تأكيد الاستغراق، وإفراد- الفتنة- مع تعدد المخبر عنه لكونها مصدرا، والحمل مواطأة للمبالغة، والقصر لبيان أنه ليس لهما فيما يتعاطيانه شأن سواها لينصرف الناس عن تعلمه، وحَتَّى للغاية، وقيل بمعنى إلا، والجملة في محل النصب على الحالية من ضمير يُعَلِّمُونَ والظاهر أن القول مرة واحدة والقول: بأنه ثلاث أو سبع أو تسع لا ثبت له، واختلف في كيفية تلقي ذلك العلم منهما فقال مجاهد: إنهما لا يصل إليهما أحد من الناس وإنما يختلف إليهما شيطانان في كل سنة اختلافة واحدة فيتعلمان منهما، وقيل وهو الظاهر: إنهما كان يباشران التعليم بأنفسهما في وقت من الأوقات، والأقرب أنهما ليسا إذ ذاك على الصورة الملكية، وأما ما أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم والحاكم وصححه والبيهقي في سننه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: قدمت عليّ امرأة من أهل دومة الجندل تبتغي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بعد موته تسأله عن شيء دخلت فيه من أمر السحر ولم تعمل به قالت: كان لي زوج غاب عني فدخلت على عجوز فشكوت إليها فقالت: إن فعلت ما آمرك أجعله يأتيك فلما كان الليل جاءتني بكلبين أسودين فركبت أحدهما وركبت الآخر فلم يكن كشيء حتى وقفنا ببابل، فإذا أنا برجلين معلقين بأرجلهما، فقالا: ما جاء بك؟ فقلت: أتعلم السحر، فقالا: إنما نحن فتنة فلا تكفري وارجعي، فأبيت وقلت: لا، قالا: فاذهبي إلى ذلك التنور فبولي به، إلى أن قالت: فذهبت فبلت فيه، فرأيت فارسا مقنعا بحديد خرج مني حتى ذهب إلى السماء وغاب عني حتى ما أراه، فجئتهما وذكرت لهما، فقالا: صدقت، ذلك إيمانك خرج منك، اذهبي فلن تريدي شيئا إلا كان- الخبر بطوله- فهو ونظائره- مما ذكره المفسرون من القصص في هذا الباب- مما لا يعول عليه ذوو الألباب، والإقدام على تكذيب مثل هذه الامرأة الدوجندية أولى من اتهام العقل في قبول هذه الحكاية التي
{ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Oysa o ikisi: 'Biz ancak bir imtihanız, sakın inkâr etme!' demedikçe hiç kimseye bir şey öğretmezlerdi.” Yani o iki melek, nasihat edip ona: «Biz ancak Allah Azze ve Celle'den bir imtihanız; bizden öğrenip onunla amel eden kâfir olur, öğrenip de sakınan ise iman üzere sebat eder; { فَلا تَكْفُرْ } onun doğruluğuna ve onunla amel etmenin caiz olduğuna inanarak sakın inkâr etme» demedikçe kimseye öğretmezlerdi. Şöyle de denilmiştir: «Onun hak olduğuna inanarak öğrenme ki kâfir olmayasın.» Bu, sihrin bir yanıltma ve hayalden ibaret olduğu ve onun hakikat olduğuna inananın kâfir olacağı şeklindeki Mutezile görüşüne dayanır. { مِنْ } edatı, istiğrâkı (kapsamı) pekiştirmek için mef'ûlde zâid kılınmıştır. Haber verilen şeyin birden fazla olmasına rağmen { فِتْنَةٌ } kelimesinin tekil getirilmesi masdar olmasındandır; yüklemin aynılık bildirmesi (haml-i müvâtaat) ise mübalağa içindir. Hasr ise insanların onu öğrenmekten vazgeçmeleri için yaptıklarında bundan başka bir amaçları olmadığını açıklamak içindir. { حَتَّى } gaye (son sınır) içindir; «illâ» (ancak) manasında olduğu da söylenmiştir. Cümle, { يُعَلِّمُونَ } fiilindeki zamirden hâl olarak mansub mahalindedir. Zâhir olan, bu sözün bir defa söylenmesidir; üç, yedi veya dokuz kez söylendiği iddiasının ise bir aslı yoktur. O ilmin o ikisinden nasıl alındığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Mücâhid: «İnsanlardan hiç kimse onların yanına ulaşamazdı; her sene iki şeytan yılda bir defa onların yanına gider gelir ve onlardan öğrenirdi» demiştir. Zâhir olan diğer bir görüşe göre ise: Onlar bir vakitte bizzat kendileri öğretme işini yapmaktaydılar; en yakın ihtimal ise o sırada melek suretinde olmamalarıdır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettikleri şu habere gelince: O şöyle demiştir: «Dûmetü'l-Cendel ehlinden bir kadın, vefatından sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i aramak ve bulaştığı fakat amel etmediği bir sihir meselesini sormak üzere yanıma geldi ve şöyle dedi: 'Bir kocam vardı, benden uzaklaştı. Bir kocakarının yanına gidip ona dert yandım. O da: Sana emrettiğim şeyi yaparsan onu sana getirtirim, dedi. Gece olunca bana iki siyah köpek getirdi; birine ben bindim, diğerine o bindi; göz açıp kapayıncaya kadar Bâbil'e vardık. Bir de baktım ki ayaklarından asılmış iki adam var. Bana: Seni buraya ne getirdi? dediler. Ben de: Sihir öğrenmek, dedim. Onlar: 'Biz ancak bir imtihanız, sakın inkâr etme ve geri dön!' dediler. Ben dayattım ve: Hayır, dedim. Onlar: 'Şu fırına git ve içine idrarını yap' dediler...' Nihayet kadın şöyle dedi: 'Gittim ve içine idrarımı yaptım. Benden demir zırhlı bir atlının çıkıp göğe doğru gittiğini ve benden gözden kaybolup artık görünmez olduğunu gördüm. Onların yanına gelip bunu anlattım; onlar da: 'Doğru söyledin, o içinden çıkan senin imanın idi; artık git, ne dilersen gerçekleşir' dediler...'» -haberin tamamı uzunca geçer-. Müfessirlerin bu babda zikrettikleri kıssalardan olan bu ve benzeri rivayetler, akıl sahiplerinin itimat edeceği şeyler değildir. Dûmetü'l-Cendelli bu kadın gibilerini yalanlamaya cesaret etmek, bu hikâyeyi kabul etmekte aklı itham etmekten daha evlâdır;
لم يصح فيها شيء عن رسول رب البرية صلى الله تعالى عليه وسلم، ويا ليت كتب الإسلام لم تشتمل على هذه الخرافات التي لا يصدقها العاقل ولو كانت أضغاث أحلام، واستدل بالآية من جوّز تعلم السحر، ووجهه أن فيها دلالة على وقوع التعليم من الملائكة مع عصمتهم، والتعلم مطاوع له، بل هما متحدان بالذات مختلفان بالاعتبار كالايجاب والوجوب، ولا يخفى أنه لا دليل فيها على الجواز مطلقا لأن ذلك التعليم كان للابتلاء والتمييز كما قدمنا، وقد ذكر القائلون بالتحريم: أن تعلم السحر إذا فرض فشوّه في صقع، وأريد تبيين فساده لهم ليرجعوا إلى الحق غير حرام كما لا يحرم تعلم الفلسفة للمنصوب للذب عن الدين برد الشبه- وإن كان أغلب أحواله التحريم- وهذا لا ينافي إطلاق القول به، ومن قال: إن هاروت وماروت من الشياطين قال: إن معنى الآية ما يعلمان السحر أحدا حتى ينصحاه ويقولا: إنا مفتونان باعتقاد جوازه والعمل به فلا تكن مثلنا في ذلك فتكفر، وحينئذ لا استدلال أصلا، وما ذكرنا أن القول على سبيل النصح في هذا الوجه هو الظاهر، وحكى المهدوي أنه على سبيل الاستهزاء لا النصيحة وهو الأنسب بحال الشياطين، وقرأ طلحة بن مصرف- يعلمان- بالتخفيف من الإعلام وعليها حمل بعضهم قراءة التشديد، وقرأ أبيّ بإظهار الفاعل فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما عطف على الجملة المنفية لأنها في قوة المثبتة كأنه قال: يعلمانهم بعد ذلك القول فيتعلمون، وليس عطفا على المنفي بدون هذا الاعتبار كما توهمه أبو علي من كلام الزجاج، وعطفه بعضهم على يُعَلِّمانِ محذوفا، وبعضهم على يَأْتُونَ كذلك، والضمير المرفوع لما دل عليه أَحَدٍ وهو الناس أو- لأحد- حملا له على المعنى كما في قوله تعالى فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة: ٤٧] وحكى المهدوي جواز العطف على يُعَلِّمُونَ النَّاسَ فمرجع
zira bunda yaratılmışların Rabbi'nin Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sahih olarak gelmemiştir. Keşke İslam kitapları, karmakarışık rüyalar dahi olsa akıllı bir kimsenin tasdik etmeyeceği bu hurafeleri içermeseydi! Sihir öğrenmeyi caiz gören kimseler bu ayeti delil getirmişlerdir; delillendirme yönü şudur: Ayette mâsumiyetleriyle birlikte meleklerden öğretme fiilinin meydana geldiğine delalet vardır; öğrenmek ise onun sonucudur (mutâvaatıdır); bilakis ikisi zat bakımından bir, itibar bakımından icap ve vücup gibi farklıdır. Gizli değildir ki ayette mutlak olarak cevaza dair bir delil yoktur; çünkü daha önce belirttiğimiz gibi bu öğretme ancak imtihan ve ayırt etme içindi. Haram olduğunu söyleyenler şöyle belirtmişlerdir: Bir beldede sihrin yayıldığı farz edilirse ve hakka dönsünler diye fesadını onlara açıklamak istenirse, şüpheleri reddederek dini savunmakla görevli kimse için felsefe öğrenmenin haram olmaması gibi -ekseri hallerde haram olsa da- sihri öğrenmek de haram olmaz; bu da mutlak olarak haram hükmünün verilmesine engel değildir. Hârût ve Mârût'un şeytanlardan olduğunu söyleyen kimse ise ayetin manasının şöyle olduğunu ifade etmiştir: «O ikisi bir kimseye nasihat edip: 'Biz onun cevazına ve onunla amel etmeye inanmakla fitneye düşürüldük; sakın bu hususta bizim gibi olma, yoksa kâfir olursun' demedikçe sihri öğretmezlerdi.» Bu durumda ortada hiçbir delil kalmaz. Bizim bu vecihte sözün nasihat yoluyla olduğunu zikretmemiz zâhir olanıdır; Mehdevî ise bunun nasihat değil alay yoluyla olduğunu nakletmiştir ki bu da şeytanların hâline daha uygundur. Talha b. Musarrif, bildirme (i'lâm) manasında hafifleterek «yu'limâni» şeklinde okumuştur; bazısı şeddeli kıraati de buna hamletmiştir. Übeyy ise fâili açıkça göstererek okumuştur. { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما } “Böylece o ikisinden öğreniyorlardı” ifadesi olumsuz cümleye matuftur; çünkü olumsuz cümle olumlu kuvvetindedir; sanki: «O sözden sonra onlara öğretirler, onlar da öğrenirlerdi» denilmiştir. Ebû Ali'nin Zeccâc'ın sözünden vehmettiği gibi, bu itibar olmaksızın menfî üzerine matuf değildir. Bazıları bunu mahzuf bir «yuallimâni» fiiline, bazıları da yine mahzuf bir «ye'tûne» fiiline atfetmiştir. Merfû zamir, { أَحَدٍ } kelimesinin delalet ettiği insanlara aittir yahut Allah Teâlâ'nın: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Sizden hiç kimse buna engel olamazdı.” [Hâkka: 47] kavlinde olduğu gibi manaya hamledilerek «ehad» kelimesine döner. Mehdevî { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ } üzerine atfedilmesini de caiz görmüştür; bu durumda zamirin mercii
الضمير حينئذ ظاهر، وقيل: في الكلام مبتدأ محذوف أي فهم يتعلمون فتكون جملة ابتدائية معطوفة على ما قبلها من عطف الاسمية على الفعلية- ونسب ذلك إلى سيبويه- وليس بالجيد، وضمير مِنْهُما عائد على الملكين، ومن النَّاسَ من جعله عائدا إلى السحر والكفر أو الفتنة والسحر، وعطف يَتَعَلَّمُونَ على يُعَلِّمُونَ وحمل ما يعلمان على النفي، وحَتَّى يَقُولا على التأكيد له أي لا يعلمان السحر لأحد بل ينهيانه حَتَّى يَقُولا إلخ فهو كقولك:
açıktır. Cümlede mahzuf bir mübtedanın bulunduğu, yani takdirin «onlar öğreniyorlar» şeklinde olduğu; dolayısıyla isim cümlesinin fiil cümlesine atfı kabilinden kendisinden öncekine matuf bir isim cümlesi olduğu da söylenmiştir -bu Sîbeveyh'e nispet edilmiştir-; ancak bu pek uygun değildir. { مِنْهُما } kelimesindeki zamir iki meleğe döner. İnsanlardan bazıları onu sihre ve küfre yahut fitneye ve sihre döndürmüştür; «yeteallemûne» fiilini «yuallimûne» fiiline atfedip «mâ yuallimâni»yi nefyetmeye ve { حَتَّى يَقُولا } ifadesini de onun tekidine hamletmiştir; yani: «Onlar hiç kimseye sihri öğretmezler, bilakis { حَتَّى يَقُولا } ilh. deyinceye kadar onu nehyederlerdi» demektir; bu da senin şu sözün gibidir:
ما أمرته بكذا حتى قلت له إن فعلت نالك كذا وكذا، وجعل- ما أنزل- أيضا نفيا معطوفا على- ما كفر- وهو كما ترى ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ أي الذي أو شيئا يفرقون به وهو السحر المزيل بطريق السببية الألفة والمحبة بين الزوجين الموقع للبغضاء والشحناء الموجبتين للتفريق بينهما وقيل: المراد ما يفرق لكونه كفرا لأنه إذا تعلم كفر فبانت زوجته أو إذا تعلم عمل فتراه الناس فيعتقدون أنه حق فيكفرون فتبين أزواجهم، والمرء- الرجل، والأفصح فتح الميم مطلقا، وحكي الضم مطلقا، وحكي الإتباع لحركة الاعراب، ومؤنثه المرأة، وقد جاء جمعه بالواو والنون فقالوا: المرءون، والزوج امرأة الرجل، وقيل: المراد به هنا القريب والأخ الملائم، ومنه مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [الحج: ٥، ق: ٧] واحْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ [الصافات: ٢٢] وقرأ الحسن والزهري وقتادة «المر» بغير همز مخففا، وابن أبي إسحاق- «المرء» - بضم الميم مع الهمز، والأشهب بالكسر والهمز، ورويت عن الحسن، وقرأ الزهري أيضا- «المر» - بالفتح وإسقاط الهمزة وتشديد الراء وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ الضمير للسحرة الذين عاد إليهم ضمير فَيَتَعَلَّمُونَ وقيل: لليهود الذين عاد إليهم ضمير وَاتَّبَعُوا وقيل- للشياطين- وضمير به عائد لما، ومِنْ زائدة لاستغراق النفي كأنه قيل: وما يضرون به أحدا، وقرأ الأعمش- بضاري- محذوف النون، وخرج على أنها حذفت تخفيفا وإن كان اسم الفاعل ليس صلة- لأل- فقد نص ابن مالك على عدم الاشتراط لقوله:
«Ona: 'Bunu yaparsan başına şöyle şöyle gelir' deyinceye kadar ona böyle bir şey emretmedim.» Ayrıca «mâ ünzile»yi de «mâ kefere» üzerine matuf bir nefy kılmıştır ki bu durum gördüğün gibidir. { ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri”; yani sebep olmak suretiyle karı-koca arasındaki ülfet ve muhabbeti yok eden, aralarını ayırmayı gerektiren kin ve düşmanlığı meydana getiren sihri [öğreniyorlardı]. Şöyle de denilmiştir: Maksat, küfür olması hasebiyle arayı ayıran şeydir; zira onu öğrendiğinde kâfir olur ve böylece karısı kendisinden boşanır yahut onu öğrendiğinde amel eder, insanlar da onu görüp hak olduğuna inanarak kâfir olurlar ve böylece hanımları boş düşer. «el-Mer'» adam demektir; en fasih olanı mutlak olarak mim harfinin fethasıyladır, mutlak olarak zammesiyle okunduğu da nakledilmiştir; irap harekesine tebâiyet ettiği de nakledilmiştir; müennesi «el-mer'e»dir. Vav ve nun ile çoğulu da gelmiştir; nitekim «el-mer'ûne» demişlerdir. «ez-Zevc» ise adamın karısıdır. Burada onunla akrabanın ve uyumlu kardeşin kastedildiği de söylenmiştir; { مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “her güzel çiftten” [Hac: 5, Kâf: 7] ve { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların eşlerini/yandaşlarını toplayın” [Sâffât: 22] ayetleri de bundandır. Hasan, Zührî ve Katâde hemzesiz ve hafifleterek «el-merr» şeklinde; İbn Ebî İshâk mimin zammesi ve hemze ile «el-mür'u» şeklinde; el-Eşheb ise kesre ve hemze ile okumuştur ki bu Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Zührî ayrıca fetha, hemzenin hazfi ve râ'nın şeddesiyle «el-merra» şeklinde de okumuştur. { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa onlar onunla hiç kimseye zarar veremezler”; zamir { فَيَتَعَلَّمُونَ } zamirinin döndüğü büyücülere aittir. { وَاتَّبَعُوا } zamirinin döndüğü Yahudilere ait olduğu da söylenmiştir; şeytanlara ait olduğu da söylenmiştir. «Bihî» kelimesindeki zamir «mâ»ya döner; { مِنْ } ise olumsuzluğu genelleştirmek için zâiddir; sanki «onunla hiç kimseye zarar veremezler» denilmiştir. A'meş nun harfini hazfederek «bi-dârrî» şeklinde okumuştur; bu durum, ism-i fâil elif-lâmın sılası olmasa bile hafiflik için hazfedildiğine hamledilmiştir; nitekim İbn Mâlik, şairin şu sözünden ötürü bunu şart koşmadığını açıkça belirtmiştir:
ولسنا إذا تأتون سلمى بمدعي ... لكم غير أنا إن نسالم نسالم
«Siz Selmâ'ya geldiğinizde biz sizin için bir hak iddia edecek değiliz; ancak barışırsak barışırız.»
وقولهم: قطا قطا بيضك ثنتا وبيضي مائتا، وقيل: إنها حذفت للإضافة إلى محذوف مقدر لفظا على حد قوله: يا تيم تيم عدي في أحد الوجوه، وقيل: للاضافة إلى أَحَدٍ على جعل الجار جزءا منه والفصل بالظرف مسموع كما في قوله:
Ve onların: «Ey bağırtlak kuşu, senin yumurtan ikidir, benim yumurtam ise ikiyüzdür» sözlerinde olduğu gibi. Bir veche göre «Yâ Teymü Teyme Adiyyin» sözünde olduğu gibi lafzan takdir edilen mahzuf bir kelimeye izafet sebebiyle hazfedildiği de söylenmiştir. Câr-mecrûrun onun bir parçası kılınması suretiyle { أَحَدٍ } kelimesine izafet için hazfedildiği de söylenmiştir; zarf ile araya fasıla girmesi ise şairin şu sözünde olduğu gibi işitilmiştir:
هما أخوا في الحرب من لا أخا له ... وإن خاف يوما كبوة فدعاهما
«O ikisi, savaşta kardeşi olmayan ve bir gün tökezlemekten korkup kendilerini çağıran kimsenin iki kardeşidir.»
واختار ذلك الزمخشري، وفيه أن جعل الجار جزء من المجرور ليس بشيء لأنه مؤثر فيه، وجزء الشيء لا يؤثر فيه، وأيضا الفصل بين المتضايفين بالظرف وإن سمع من ضرائر الشعر كما صرح به أبو حيان ولظن تعين هذا مخرجا قال ابن جني: إن هذه القراءة أبعد الشواذ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ استثناء مفرغ من الأحوال والباء متعلقة بمحذوف وقع حالا من ضمير- ضارين- أو من مفعوله المعتمد على النفي أو الضمير المجرور في بِهِ أو المصدر المفهوم من الوصف، والمراد من الإذن هنا التخلية بين المسحور وضرر السحر- قاله الحسن- وفيه دليل على أن فيه ضررا مودعا إذا شاء الله تعالى حال بينه وبينه، وإذا شاء خلاه وما أودعه فيه، وهذا مذهب السلف في سائر الأسباب والمسببات، وقيل: الإذن بمعنى الأمر ويتجوز به عن التكوين بعلاقة ترتب الوجود على كل منهما في الجملة، والقرينة عدم كون القبائح مأمورا بها ففيه نفي كون الأسباب مؤثرة بنفسها بل بجعله إياها أسبابا إما عادية أو حقيقية، وقيل: إنه هنا بمعنى العلم، وليس فيه إشارة إلى نفي التأثير بالذات كالوجهين الأولين.
Zemahşerî bunu tercih etmiştir. Ancak câr-mecrûrun mecrûrun bir parçası kılınması tutarlı değildir; çünkü o onda amel edicidir, bir şeyin parçası ise onda amel etmez. Ayrıca Ebû Hayyân'ın açıkça belirttiği gibi iki muzâf arasının zarf ile ayrılması şiir zaruretlerinden işitilmiş olsa bile, bunun tek çıkar yol olduğunun zannedilmesinden ötürü İbn Cinnî şöyle demiştir: «Bu kıraat şâz kıraatlerin en uzağıdır.» { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça” ifadesi hâllerden müferrağ istisnadır; bâ harfi ise «dârrîne» zamirinden yahut onun olumsuza dayanan mef'ûlünden veya { بِهِ } ifadesindeki mecrûr zamirden ya da vasıftan anlaşılan masdardan hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır. Buradaki izinden maksat; Hasan'ın belirttiği üzere büyülenen kişi ile sihrin zararı arasını serbest bırakmaktır. Bunda, Allah Teâlâ dilediğinde onunla arasına engel koyduğu, dilediğinde ise onu içine koyduğu tesirle baş başa bıraktığı gizli bir zararın onda bulunduğuna delil vardır; bütün sebep ve müsebbeplerde Selef'in mezhebi budur. İznin emir manasında olduğu ve her ikisinde de genel olarak varlığın terettüp etmesi alakasıyla tekvinden (yaratmadan) mecaz olduğu da söylenmiştir; karine ise çirkin şeylerin emredilmiş olmamasıdır; bunda sebeplerin bizzat kendilerinin değil, ancak Allah'ın onları âdî (alışılagelen) yahut hakiki sebepler kılmasıyla tesir ettiklerinin nefyedilmesi vardır. Burada ilim manasında olduğu da söylenmiştir; bunda ilk iki vecihte olduğu gibi bizzat tesirin nefyine bir işaret yoktur.
وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ لأنهم يقصدون به العمل قصدا جازما وقصد المعصية كذلك معصية أو لأن العلم يدعو إلى العمل ويجر إليه لا سيما عمل الشر الذي هو هوى النفس، فصيغة المضارع للحال على الأول وللاستقبال
{ وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ } “Kendilerine zarar veren şeyi öğreniyorlar”; çünkü onunla kesin bir niyetle amel etmeyi kastetmektedirler, keza günahı kastetmek de günahtır; yahut ilim amele davet edip özellikle nefsin arzusu olan şer ameline sürüklediği içindir. Buna göre muzâri sîgası birinci takdirde şimdiki zaman (hâl), ikinci takdirde ise gelecek zaman (istikbal)
على الثاني وَلا يَنْفَعُهُمْ عطف على ما قبله للإيذان بأنه شر بحت وضرر محض لا كبعض المضار المشوبة بنفع وضرر لأنهم لا يقصدون به التخلص عن الاغترار بأكاذيب السحرة ولا إماطة الأذى عن الطريق حتى يكون فيه نفع في الجملة، وفي الإتيان ب لا إشارة إلى أنه غير نافع في الدارين لأنه لا تعلق به بانتظام المعاش ولا المعاد وفي الحكم بأنه ضار غير نافع تحذير بليغ- لمن ألقى السمع وهو شهيد- عن تعاطيه وتحريض على التحرز عنه، وجوز بعضهم أن يكون لا يَنْفَعُهُمْ على إضمار هو فيكون في موضع رفع وتكون الواو للحال ولا يخفى ضعفه وَلَقَدْ عَلِمُوا متعلق بقوله تعالى: وَلَمَّا جاءَهُمْ إلخ، وقصة السحر مستطردة في البين فالضمير لأولئك اليهود، وقيل: الضمير لليهود الذين كانوا على عهد سليمان ﵇، وقيل: للملكين لأنهما كانا يقولان فَلا تَكْفُرْ وأتى بضمير الجمع على قول من يرى ذلك لَمَنِ اشْتَراهُ أي استبدل ما تتلو الشياطين بكتاب الله، واللام للابتداء وتدخل على المبتدأ، وعلى المضارع ودخولها على الماضي مع قد كثير وبدونه ممتنع، وعلى خبر المبتدأ إذا تقدم عليه، وعلى معمول الخبر إذا وقع موقع المبتدأ والكوفيون يجعلونها في الجميع جواب القسم المقدر وليس في الوجود عندهم لام ابتداء كما يشير إليه كلام الرضيّ، وقد علقت هنا- علم- عن العمل سواء كانت متعدية لمفعول أو مفعولين- فمن- موصولة مبتدأ واشْتَراهُ صلتها وقوله تعالى: ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ جملة ابتدائية خبرها، ومن- مزيدة في المبتدأ، وفِي الْآخِرَةِ متعلق بما تعلق به الخبر أو حال من الضمير فيه أو من مرجعه، والخلاق- النصيب- قاله مجاهد- أو القوام- قاله ابن عباس- رضي الله تعالى عنهما، أو القدر- قاله قتادة- ومنه قوله:
içindir. { وَلا يَنْفَعُهُمْ } “ve kendilerine fayda vermeyen” ifadesi, onun fayda ile zararın karıştığı bazı zararlı şeyler gibi değil, sırf şer ve katıksız bir zarar olduğunu bildirmek üzere kendisinden öncekine matuftur; çünkü onlar bununla büyücülerin yalanlarına aldanmaktan kurtulmayı yahut genel olarak bir faydası bulunsun diye yoldan ezayı kaldırmayı kastetmemektedirler. «Lâ» edatının getirilmesinde, onun iki cihanda da faydasız olduğuna işaret vardır; zira onun ne maişetin ne de ahiretin intizamıyla bir ilgisi vardır. Onun zararlı olup fayda vermediğine hükmedilmesinde -can kulağıyla dinleyip şahit olan kimse için- onu yapmaktan beliğ bir sakındırma ve ondan korunmaya teşvik vardır. Bazıları { لا يَنْفَعُهُمْ } ifadesinin gizli bir «hüve» zamirine dayanarak ref' mahallinde olmasını ve vâv harfinin hâl için olmasını caiz görmüşlerdir; bunun zayıflığı ise gizli değildir. { وَلَقَدْ عَلِمُوا } “Andolsun çok iyi biliyorlardı” ifadesi Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ } “Onlara geldiği zaman...” ilh. kavline müteallaktır; sihir kıssası ise araya girmiş bir istidrattır; dolayısıyla zamir o Yahudilere aittir. Zamirin Süleyman aleyhisselâm zamanındaki Yahudilere ait olduğu da söylenmiştir; iki meleğe ait olduğu da söylenmiştir, çünkü onlar: { فَلا تَكْفُرْ } “Sakın inkâr etme!” demekteydiler ve bunu caiz gören kimsenin görüşüne göre çoğul zamiri getirilmiştir. { لَمَنِ اشْتَراهُ } “onu satın alan kimsenin”; yani şeytanların okuduğu şeyleri Allah'ın kitabıyla değişen kimsenin. Lâm ibtidâiyedir; mübtedanın ve muzâri fiilin üzerine dâhil olur; mazi fiilin üzerine «kad» ile birlikte dâhil olması çoktur, «kad» olmaksızın ise caiz değildir; öne geçtiğinde mübtedanın haberine ve mübteda makamına geçtiğinde haberin ma'mûlüne dâhil olur. Kûfeliler ise Radî'nin sözünün işaret ettiği üzere hepsinde onu mukadder yeminin cevabı kılarlar ve onlara göre varlıkta ibtidâ lâmı yoktur. Burada -ister bir ister iki mef'ûle müteaddî olsun- «alime» fiili amelden ta'lîk edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir); «men» mevsûl olarak mübtedadır ve { اشْتَراهُ } onun sılasıdır; Allah Teâlâ'nın: { ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavli ise onun haber cümlesidir. «Min» mübtedada zâiddir; { فِي الْآخِرَةِ } ifadesi haberin müteallak olduğu şeye müteallaktır yahut oradaki zamirden veya onun merciinden hâldir. «Halâk» ise Mücâhid'in belirttiğine göre nasip; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın belirttiğine göre kıvam; Katâde'nin belirttiğine göre ise değer/itibar demektir. Şairin şu sözü de bundandır:
فما لك بيت لدى الشامخات ... وما لك في غالب من «خلاق»
«Yüksek dağların yanında senin bir evin yoktur; Gâlib [kabilesi] içinde de senin bir 'nasibin/itibarın' yoktur.»
قال الزجاج: وأكثر ما يستعمل في الخير، ويكون للشر على قلة، وذهب أبو البقاء تبعا للفراء إلى أن اللام موطئة للقسم، ومِنْ شرطية مبتدأ واشْتَراهُ خبرها وما لَهُ إلخ جواب القسم، وجواب الشرط محذوف دل هو عليه لأنه إذا اجتمع قسم وشرط يجاب سابقهما غالبا، وفيه ما فيه لأنه نقل عن الزجاج ردّ من قال بشرطية مِنْ هنا بأنه ليس موضع شرط، ووجهه أبو حيان بأن الفعل ماض لفظا ومعنى لأن الاشتراء قد وقع فجعله شرطا لا يصح لأن فعل الشرط إذا كان ماضيا لفظا فلا بد أن يكون مستقبلا معنى، وقد ذكر الرضيّ في- لزيد قائم- أن الأولى كون اللام فيه لام الابتداء مفيدة للتأكيد ولا يقدر القسم كما فعله الكوفية لأن الأصل عدم التقدير، والتأكيد المطلوب من القسم حاصل من اللام، والقول بأن اللام تأكيد للأولى أو زائدة مما لا يكاد يصح، أما الأول فلأن بناء الكلمة إذا كان على حرف واحد لا يكرر وحده بل مع عماده إلا في ضرورة الشعر على ما ارتضاه الرضيّ، وأما الثاني فلأن المعهود زيادة اللام الجارة وهي مكسورة في الاسم الظاهر.
Zeccâc şöyle demiştir: «Çoğunlukla hayırda kullanılır, az olarak şer için de olur.» Ebü'l-Bekâ, Ferrâ'ya tabi olarak lâmın kaseme hazırlık (müvattıe) olduğunu; «men»in şart edatı olarak mübteda, { اشْتَراهُ } fiilinin onun haberi, { ما لَهُ } ilh. ifadesinin kasemin cevabı olduğunu ve şart ile kasem bir arada bulunduğunda çoğunlukla önce geçene cevap verileceği için şartın cevabının mahzuf olup onun buna delalet ettiğini benimsemiştir. Bunda ise eleştirilecek yönler vardır; zira Zeccâc'dan buradaki «men»in şartiyye olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü 'burası şart makamı değildir' diyerek reddettiği nakledilmiştir. Ebû Hayyân bunu şöyle açıklamıştır: Fiil lafzan ve manen mazidir, çünkü satın alma gerçekleşmiştir; dolayısıyla onu şart kılmak sahih olmaz, zira şart fiili lafzan mazi olduğunda manen mutlaka istikbal (gelecek zaman) bildirmelidir. Radî «Le-Zeydün kâimün» cümlesinde oradaki lâmın tekit ifade eden ibtidâ lâmı olmasının daha evlâ olduğunu, Kûfelilerin yaptığı gibi yemin takdir edilmeyeceğini belirtmiştir; çünkü asıl olan takdir yapmamaktır ve yeminden istenen tekit lâm ile hâsıl olmaktadır. Lâmın birinciyi tekit olduğunu yahut zâid olduğunu söylemek ise neredeyse hiç sahih olmayacak bir şeydir: Birincisi; kelimenin yapısı tek bir harf üzere kurulduğunda, Radî'nin benimsediği üzere şiir zarureti müstesna tek başına değil ancak dayanağıyla birlikte tekrar edilir. İkincisi; bilinen zâid lâm harf-i cer olan lâmdır ve o da zâhir isimde meksûrdur (kesrelidir).