Binûn

Bakara Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ اللام فيه لام ابتداء أيضا، والمشهور أنها جواب القسم، والجملة معطوفة على القسمية الأولى، وما نكرة مميزة للضمير المبهم في- بئس- والمخصوص بالذم محذوف، و «شروا» يحتمل المعنيين والظاهر هو الظاهر- أي والله لبئس شيئا شروا به حظوظ أنفسهم- أي باعوها أو شروها في زعمهم ذلك الشراء، وفي البحر بئسما باعوا أنفسهم السحر أو الكفر لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ أي مذمومية الشراء المذكور لامتنعوا عنه، ولا تنافي بين إثبات العلم لهم أولا ونفيه عنهم ثانيا إما لأن المثبت لهم هو العقل الغريزي والمنفي عنهم هو الكسب الذي هو من جملة التكليف، أو لأن الأول هو العلم بالجملة والثاني هو العلم بالتفصيل، فقد يعلم الإنسان مثلا قبح الشيء ثم لا يعلم أن فعله قبيح فكأنهم علموا أن شراء النفس بالسحر مذموم لكن لم يتفكروا في أن ما يفعلونه هو من جملة ذلك القبيح أو لأنهم علموا العقاب ولم يعلموا حقيقته وشدته، وإما لأن الكلام مخرج على تنزيل العالم

{ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür!” Buradaki lâm da ibtidâ lâmıdır; meşhur olan ise kasemin cevabı olmasıdır. Cümle, birinci kasem cümlesine matuftur. «Mâ» [kelimesi], «bi’se» fiilindeki mübhem zamiri açıklayan bir nekredir (temyizdir) ve yergiye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'z-zemm) hazfedilmiştir. «Şerav» fiili her iki anlama da ihtimallidir ve zâhir olan zâhir olandır; yani «Vallahi kendilerini karşılığında sattıkları/aldıkları nefislerinin payı ne kötüdür!»; yani onu sattılar yahut kendi zanlarınca o satın almayı yaptılar. el-Bahr'da: «Nefislerini karşılığında sattıkları şey sihirdir yahut küfürdür» denilmiştir. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” Yani söz konusu satın almanın yerilmişliğini bilselerdi bundan kaçınırlardı. Onlar için önce ilmin ispat edilmesi, sonra da onlardan nefiyedilmesi (olumsuzlanması) arasında bir çelişki yoktur; ya onlara ispat edilen yaratılıştan gelen akıl (akl-ı garîzî), onlardan nefyedilen ise mükellefiyetin bir parçası olan kesbî ilim olduğu içindir; yahut birincisi icmâlî (genel) ilim, ikincisi tafsîlî (ayrıntılı) ilim olduğu içindir; nitekim insan bazen bir şeyin çirkinliğini bilir de kendi fiilinin çirkin olduğunu bilmez; sanki onlar nefsi sihirle satmanın yerilmiş olduğunu bilmişler, ancak yaptıkları şeyin o çirkin şeyin ta kendisi olduğunu düşünmemişlerdir; ya da azabı bilmişler fakat onun hakikatini ve şiddetini bilmemişlerdir; yahut da kelam, bir şeyi bilenin

بالشيء منزلة الجاهل ووجود الشيء منزلة عدمه لعدم ثمرته حيث إنهم لم يعملوا بعلمهم، أو على تنزيل العالم بفائدة الخبر ولازمها منزلة الجاهل بناء على أن قوله تعالى لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ معناه لو كان لهم علم بذلك الشراء لامتنعوا منه أي ليس لهم علم فلا يمتنعون، وهذا هو الخبر الملقى إليهم، واعتراض العلامة بأن هذا الخبر لو فرض كونه ملقى إليهم فلا معنى لكونهم عالمين بمضمونه كيف وقد تحقق في وَلَقَدْ عَلِمُوا نقيضه وهو أن لهم علما به وبعد اللتيا والتي لا معنى لتنزيلهم منزلة الجاهل بأن ليس لهم علم بأن من اشتراه- ما له في الآخرة من خلاق- بل إن كان فلا بد أن ينزلوا منزلة الجاهل بأن لهم علما بذلك يجاب عنه: أما أولا فبأن الخطاب صريحا للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وتعريضا لهم ولذا أكد، وأما ثانيا فبأن المستفاد من وَلَقَدْ عَلِمُوا ثبوت العلم لهم حقيقة والمستفاد من الخبر الملقى لهم نفي العلم عنهم تنزيلا ولا منافاة بينهما، وأما ثالثا فبأن العالم إذا عمل بخلاف علمه كان عالما بأنه بمنزلة الجاهل في عدم ترتب ثمرة علمه، ومقتضى هذا العلم أن يمتنع عن ذلك العمل ففيما نحن فيه كانوا عالمين فيه بأن ليس لهم علم وأنهم بمنزلة الجاهل في ذلك الشراء، ومقتضى هذا العلم أن يمتنعوا عنه وإذا لم يمتنعوا كانوا بمنزلة الجاهل في عدم جريهم على مقتضى هذا العلم فألقى الخبر إليهم بأن ليس لهم علم مع علمهم به كذا قيل، ولا يخفى ما فيه من شدة التكلف، وأجاب بعضهم عما يتراءى من التنافي بأن مفعول يُعَلِّمُونَ ما دل عليه ل لَبِئْسَ ما شَرَوْا إلخ أعني مذمومية الشراء، ومفعول عَلِمُوا أنه لا نصيب لهم في الآخرة، والعلم بأنه لا نصيب لهم في الآخرة لا ينافي نفي العلم بمذمومية الشراء بأن يعتقدوا إباحته- فلا حاجة حينئذ إلى جميع ما سبق- وفيه أن العلم بكون الشراء المذكور موجبا للحرمان في الآخرة بدون العلم بكونه مذموما غاية المذمومية- مما لا يكاد يعقل عند أرباب العقول- والقول بأن مفعول عَلِمُوا محذوف، أي لقد علموا أنه يضرهم ولا ينفعهم، ولَمَنِ اشْتَراهُ مرتبط بأول القصة، وضمير لَبِئْسَ ما شَرَوْا لَمَنِ اشْتَراهُ ركيك جدا، وبئسما يشتري، ودفع التنافي بأنه أثبت «أولا» العلم بسوء ما شروه بالكتاب بحسب الآخرة، ثم ذم بالسوء مطلقا في الدين والدنيا، لأن «بئس» للذم العام، فالمنفي- العلم بالسوء المطلق- يعني لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ضرره في الدين والدنيا لامتنعوا، إنما غرهم توهم النفع العاجل، أو بأن المثبت أولا العلم بأن «ما شروه» ما لهم في الآخرة نصيب منه، لا أنهم شَرَوْا أنفسهم به وأخرجوها من أيديهم بالكلية، بل كانوا يظنون أن آباءهم الأنبياء يشفعونهم في الآخرة والعلم المنفي هو هذا العلم لا يخفى ما فيه «أما أولا» فلأن عموم الذم في «بئس» وإن قيل به لكنه بالنسبة إلى إفراد الفاعل في نفسها من دون تعرض للأزمنة والأمكنة- والتزام ذلك لا يخلو عن كدر- «وأما ثانيا» فلأن تخصيص النصيب- بمنه- مع كونه نكرة مقرونة ب مِنْ في سياق النفي المساق للتهويل مما لا يدعو إليه إلا ضيق العطن، والجواب- بإرجاع ضمير عَلِمُوا لِلنَّاسِ أو الشَّياطِينُ واشْتَرَوْا لليهود- ارتكاب للتفكيك من غير ضرورة تدعو إليه، ولا قرينة واضحة تدل عليه، وبعد كل

bilgisiyle amel etmemesi sebebiyle semeresinin yokluğundan ötürü cahil makamına, var olan şeyin de yok makamına indirilmesi (tenzîl) kuralına göre sevk edilmiştir. Yahut haberin faydasını ve onun gereğini bilenin, Allah Teâlâ'nın { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } kavlinin anlamının «Eğer o satın almayı bilselerdi ondan kaçınırlardı, yani ilimleri yoktur ki kaçınmıyorlar» şeklinde olmasına dayanılarak cahil yerine konulması kuralına göredir; onlara tebliğ edilen haber budur. Allâme'nin; «Bu haberin onlara tebliğ edildiği farz edilse bile, onların bunun muhtevasını biliyor olmalarının bir anlamı kalmaz; zira { وَلَقَدْ عَلِمُوا } kavlinde bunun zıddı, yani bunu bildikleri sabit olmuştur; onca laftan sonra onların, onu satın alan kimsenin { ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } 'ahirette hiçbir nasibi olmadığını' bilmediklerine dair cahil makamına indirilmelerinin bir anlamı yoktur; aksine bir tenzil olacaksa onların bunu bildiklerine dair cahil makamına indirilmeleri gerekirdi» şeklindeki itirazına şöyle cevap verilir: Birincisi; hitap açıkça Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'edir ve onlara ta'rizdir (dokundurmadır), bu yüzden tekit edilmiştir. İkincisi; { وَلَقَدْ عَلِمُوا } kavlinden anlaşılan onlara ilmin hakikatte sabit oluşudur; onlara yöneltilen haberden anlaşılan ise ilmin onlardan tenzîlen nefiyedilmesidir, bu ikisi arasında ise çelişki yoktur. Üçüncüsü; âlim kendi ilminin hilafına amel ettiğinde, ilminin semeresinin hâsıl olmaması bakımından cahil hükmünde olduğunu bilir; bu ilmin gereği ise o amelden kaçınmaktır. Bizim konumuzda da onlar ilimleri olmadığını ve o satın almada cahil makamında olduklarını biliyorlardı; bu ilmin gereği ise ondan kaçınmaktı, kaçınmadıklarında ise bu ilmin gereğine göre hareket etmemeleri sebebiyle cahil makamında oldular ve bildikleri halde ilimleri olmadığı haberi onlara yöneltildi; böyle denilmiştir. Bunda aşırı bir tekellüf olduğu gizli değildir. Bazıları zahiren görünen çelişkiye şöyle cevap vermişlerdir: «Ya'lemûne» fiilinin mefulü { لَبِئْسَ ما شَرَوْا } ilh. kavlinin delalet ettiği şeydir, yani satın almanın kötülüğüdür; «alîmû» fiilinin mefulü ise ahirette nasipleri olmadığıdır. Ahirette nasipleri olmadığını bilmek, onun mübah olduğuna inanarak satın almanın yerilmiş olduğunu bilmemeyi nefyetmeye aykırı değildir; dolayısıyla bu durumda daha önce geçenlerin hiçbirine ihtiyaç kalmaz. Bu cevapta da şu kusur vardır: Söz konusu satın almanın ahirette mahrumiyete sebep olduğunu bilip de onun son derece yerilmiş olduğunu bilmemek, akıl sahipleri nezdinde neredeyse akla sığmayacak bir şeydir. «Alimû» fiilinin mefulünün mahzuf olduğu, yani «onlara zarar verip fayda vermeyeceğini kesinlikle bildiler» takdirinde olduğu; { وَلَمَنِ اشْتَراهُ } kısmının kıssanın başına bağlı olduğu; { لَبِئْسَ ما شَرَوْا } ifadesindeki zamirin { لَمَنِ اشْتَراهُ }'a dönmesinin ise son derece zayıf (rakîk) olduğu görüşü de zayıftır. Çelişkiyi, «önce» Kitap karşılığında satın aldıkları şeyin kötülüğünü ahiret bakımından bildiklerinin sabit kılındığı, sonra ise din ve dünya hususunda mutlak olarak kötülükle yerildiği -çünkü «bi’se» genel yergi içindir, dolayısıyla nefyedilen şey mutlak kötülüğü bilmektir; yani { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } 'onun dinde ve dünyadaki zararını bilselerdi kaçınırlardı, onları sadece peşin menfaat vehmi aldattı'- yahut önce sabit kılınanın 'satın aldıkları şey'den ahirette hiçbir nasipleri olmayacağı bilgisi olduğu, kendilerini tamamen onun karşılığında satıp elden çıkardıkları bilgisi olmadığı, bilakis peygamber olan atalarının ahirette kendilerine şefaat edeceğini sandıkları ve nefyedilen ilmin işte bu ilim olduğu şeklinde giderme çabasındaki kusurlar da gizli değildir. Birincisi; «bi’se» fiilindeki yerginin umûmîliği kabul edilse bile, bu zaman ve mekânlara değinilmeksizin fâilin kendi fertlerine göredir; bunu iltizam etmek ise bulanıklıktan uzak değildir. İkincisi; nasibin 'ondan' diye tahsis edilmesi, üstelik korkutma/büyütme makamında sevk edilen nefyin siyakında «min» ile birleşmiş bir nekre iken, buna ancak dar görüşlülük sevk eder. «Alimû» zamirinin insanlara veya şeytanlara, «işterav» zamirinin ise Yahudilere döndürülmesi şeklindeki cevap ise gerektiren bir zaruret ve delalet eden açık bir karine olmaksızın bir tefrik (anlamı parçalama) irtikâbıdır. Bütün

حساب- الأولى عندي في الجواب- كون الكلام مخرجا على التنزيل، ولا ريب في كثرة وجود ذلك في الكتاب الجليل، والأجوبة التي ذكرت من قبل- مع جريان الكلام فيها على مقتضى الظاهر- لا تخلو في الباطن عن شيء فتدبر.

hesaplardan sonra, bana göre cevapta en evlâ olan, sözün tenzil kuralı üzerine sevk edilmiş olmasıdır; bu Yüce Kitap'ta bunun çokça bulunduğunda şüphe yoktur. Daha önce zikredilen cevaplar ise -her ne kadar söz zahirin gereğine göre aksa da- derûnunda bir kusurdan hâli değildir, iyi düşün!

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا أي بالرسول، أو بما أنزل إليه من الآيات، أو بالتوراة وَاتَّقَوْا أي المعاصي التي حكيت عنهم لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ جواب لَوْ الشرطية، وأصله- لأثيبوا مثوبة من عند الله خيرا مما شروا به أنفسهم- فحذف الفعل، وغير السبك إلى ما ترى ليتوسل بذلك مع معونة المقام إلى الإشارة إلى ثبات المثوبة، وثبات نسبة الخيرية إليها مع الجزم بخيريتها لأن الجملة إذا أفادت ثبات المثوبة كان الحكم بمنزلة التعليق بالمشتق، كأنه قيل:

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } “Eğer onlar iman etselerdi” yani Resûl'e veya ona indirilen ayetlere yahut Tevrat'a [iman etselerdi], { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı” yani kendilerinden nakledilen günahlardan [sakınsalardı], { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } “elbette Allah katından bir sevap daha hayırlı olurdu” şart bildiren { لَوْ } edatının cevabıdır. Aslı «kendilerini karşılığında sattıkları şeyden daha hayırlı olarak Allah katından bir sevap ile ödüllendirilirlerdi» şeklindedir; fiil hazfedilmiş ve sevabın sübûtuna, makamın da yardımıyla hayırlılık nisbetinin ona sübûtuna ve hayırlılığının kesinliğine işaret etmek için üslup gördüğün şekle dönüştürülmüştür; zira isim cümlesi sevabın sübûtunu ifade ettiğinde hüküm, müştak bir lafza bağlanmış gibi olur. Sanki şöyle denilmiştir:

لَمَثُوبَةٌ دائمة خَيْرٌ لدوامها وثباتها، وحذف المفضل عليه إجلالا للمفضل من أن ينسب إليه، ولم يقل: لمثوبة الله، مع أنه أخصر ليشعر التنكير بالتقليل، فيفيد أن شيئا قليلا من ثواب الله تعالى في الآخرة الدائمة خير من ثواب كثير في الدنيا الفانية، فكيف وثواب الله تعالى كثير دائم، وفيه من الترغيب والترهيب المناسبين للمقام ما لا يخفى، وببيان الأصل انحل إشكالان «لفظي» وهو أن جواب «لو» إنما يكون فعلية ماضوية «ومعنوي» وهو أن خيرية- المثوبة:

«Elbette devamlı bir sevap, devamlılığı ve sübûtu sebebiyle daha hayırlıdır.» Kendisiyle üstünlük kıyaslanan şey (mufaddalun aleyh), üstün tutulan şeyin (mufaddal) ona nispet edilmesinden tenzih edilmesi ve yüceltilmesi için hazfedilmiştir. Daha muhtasar olmasına rağmen «Allah'ın sevabı» demeyip nekrelik getirmesi azlığı hissettirmek içindir; böylece Allah Teâlâ'nın ebedî ahiretteki sevabından az bir şeyin bile fâni dünyadaki çok sevaptan/mükâfattan daha hayırlı olduğunu ifade eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın sevabı hem çok hem de süreklidir. Bunda makama uygun ne kadar teşvik ve sakındırma bulunduğu gizli değildir. Aslın beyanıyla iki müşkil çözülmüştür: Biri «lafzîdir» ki o da «lev» edatının cevabının ancak mazi fiil cümlesi olmasıdır; diğeri «manevîdir» ki o da sevabın hayırlılığının

ثابتة لا تعلق لها بإيمانهم وعدمه، ولهذين الإشكالين قال الأخفش واختاره جمع: لسلامته من وقوع الجملة الابتدائية في الظاهر جوابا ل لَوْ ولم يعهد ذلك في لسان العرب- كما في البحر- أن- اللام- جواب قسم محذوف والتقدير- ولو أنهم آمنوا واتقوا لكان خيرا لهم ولمثوبة عند الله خير- وبعضهم التزم التمني- ولكن من جهة العباد لا من جهته تعالى- خلافا لمن اعتزل دفعا لهما إذ لا جواب لها حينئذ، ويكون الكلام مستأنفا، كأنه لما تمنى لهم ذلك قيل: ما هذا التحسر والتمني؟ فأجيب بأن هؤلاء المبتذلين حرموا ما شيء قليل منه خير من الدنيا وما فيها، وفي ذلك تحريض وحث على الإيمان، وذهب أبو حيان إلى أن خَيْرٌ هنا للتفضيل لا للأفضلية على حد:

onların iman edip etmemelerine bağlı olmaksızın sabit olmasıdır. Bu iki müşkil sebebiyle Ahfeş şöyle demiş ve bir topluluk da isim cümlesinin zahiren { لَوْ } edatına cevap olarak düşmesinden kurtulmak için -çünkü el-Bahr'da belirtildiği üzere Arap kelamında böyle bir şey bilinmemektedir- bunu tercih etmiştir: «Lâm» mahzuf bir kasemin cevabıdır; takdiri ise «Eğer onlar iman edip sakınsalardı bu onlar için daha hayırlı olurdu ve Allah katından bir sevap elbette hayırlıdır» şeklindedir. Bazıları ise bu iki müşkili gidermek için -Mutezile'nin aksine, Allah Teâlâ tarafından değil kullar tarafından olmak üzere- temennî anlamını benimsemiştir; zira o takdirde edatın cevabı olmaz ve söz müste'nefe (yeni bir başlangıç) olur; sanki onlar için bu temenni edildiğinde «Bu hayıflanma ve temenni de nedir?» denilmiş, buna karşılık «Bu değersizleşmiş kimseler, azı bile dünyadan ve içindekilerden hayırlı olan bir şeyden mahrum kaldılar» diye cevap verilmiştir; bunda imana teşvik ve yönlendirme vardır. Ebû Hayyân ise buradaki { خَيْرٌ } kelimesinin üstünlük (efdaliyyet) için değil, şu sözdeki gibi taftîl (mutlak fazilet) için olduğunu savunmuştur:

فخير كما لشركما فداء

«Sizin hayırlınız, şerlinize fedadır.»

والمثوبة مفعلة- بضم العين- من الثواب، فنقلت- الضمة- إلى ما قبلها، فهو مصدر ميمي، وقيل: مفعولة وأصلها «مثووبة» فنقلت- ضمة الواو- إلى ما قبلها، وحذفت لالتقاء الساكنين، فهي من المصادر التي جاءت على مفعولة كمصدوقة- كما نقله الواحدي- ويقال: «مثوبة» - بسكون الثاء وفتح الواو- وكان من حقها أن تعلّ، فيقال:

«Mesûbe» kelimesi, sevap kökünden -ayn harfinin dammesiyle- «mef'uletün» kalıbındadır; damme bir öncekine nakledilmiştir, dolayısıyla mîmî masdardır. «Mef'ûletün» kalıbında olduğu ve aslının «mesvûbetün» olduğu, vavın dammesinin bir öncekine nakledilip iki sakinin karşılaşmasından dolayı hazfedildiği de söylenmiştir; bu durumda Vâhidî'nin naklettiği gibi «masdûkatün» kelimesi gibi mef'ûletün kalıbında gelen masdarlardandır. Se harfinin sükûnu ve vavın fethasıyla «mesvebetün» de denir; onun i'lâl edilerek şöyle denmesi gerekirdi:

«مثابة» - كمقامة- إلا أنهم صححوها كما صححوا في الأعلام مكوزة وبها قرأ قتادة وأبو السماك والمراد بها الجزاء والأجر، وسمي بذلك لأن المحسن يثوب إليه، والقول بأن المراد بها الرجعة إليه تعالى بعيد لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ المفعول محذوف بقرينة السابق، أي إن ثواب الله تعالى خَيْرٌ وكلمة لَوْ إما للشرط، والجزاء محذوف أي آمَنُوا وإما للتمني ولا حذف، ونفي العلم على التقديرين بنفي ثمرته الذي هو العمل، أو لترك التدبر، هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» وَاتَّبَعُوا أي اليهود وهي القوى الروحانية ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ وهم من الانس المتمردون الأشرار، ومن الجن الأوهام والتخيلات المحجوبة عن نور الروح المتمردة عن طاعة القلب العاصية لأمر العقل والشرع، والنفوس الأرضية المظلمة القوية على عهد مُلْكِ سُلَيْمانَ الروح الذي هو خليفة الله تعالى في أرضه وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ بملاحظة السوي واتباع الهوى، وإسناد التأثير إلى الأغيار وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا وستروا مؤثرية الله تعالى وظهوره الذي محا ظلمة العدم. يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ والشبه الصادة عن السير والسلوك إلى ملك الملوك وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ وهما العقل النظري والعقل العملي النازلان من سماء القدس إلى أرض الطبيعة المنكوسان في بئرها لتوجههما إليها باستجذاب النفس إياهما بِبابِلَ الصدر المعذبان بضيق المكان بين أبخرة حب الجاه، ومواد الغضب وأدخنة نيران الشهوات المبتليان بأنواع المتخيلات، والموهومات الباطلة من الحيل والشعوذة والطلسمات والنيرنجات وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا له إِنَّما نَحْنُ امتحان وابتلاء من الله تعالى فَلا تَكْفُرْ وذلك لقوة النورية وبقية الملكوتية فيهما، فإن العقل دائما ينبه صاحبه- إذا صحا عن سكرته وهب من

«makâme» gibi «mesâbe» [denmesi gerekirdi]; ancak özel isimlerde «mekveze» kelimesini sahih bıraktıkları (i'lâl yapmadıkları) gibi bunu da sahih bırakmışlardır; Katâde ve Ebü's-Semmâk bu şekilde okumuştur. Bununla kastedilen mükâfat ve ecirdir; iyilik yapan kimse ona döndüğü (yesûbü ileyhi) için bu ad verilmiştir. Bununla kastedilenin Allah Teâlâ'ya dönüş olduğunu söylemek uzaktır. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” Meful, önceki karine sebebiyle mahzuftur; yani «Allah Teâlâ'nın sevabının daha hayırlı olduğunu [bilselerdi]». { لَوْ } kelimesi ya şart içindir ve cezâsı mahzuftur, yani «iman ederlerdi»; ya da temennî içindir ve hazif yoktur. Her iki takdire göre de ilmin nefiyedilmesi, onun semeresi olan amelin yokluğuyla yahut tefekkürü terk etmeleri sebebiyledir. Bu [açıklamalar zâhirî tefsirdir]. «Ayetlerdeki işârî boyuta gelince:» { وَاتَّبَعُوا } yani Yahudiler -ki onlar rûhânî kuvvelerdir- tâbi oldular; { ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } insanlardan azgın ve şerli olanların, cinlerden ise ruhun nurundan perdelenmiş, kalbin itaatinden çıkmış, aklın ve şeriatın emrine isyan eden vehimlerin, hayallerin ve güçlü karanlık süflî nefislerin okuyup durduklarına [tâbi oldular]; yeryüzünde Allah Teâlâ'nın halifesi olan ruhun { مُلْكِ سُلَيْمانَ } Süleyman'ın mülkü devrinde [bunu yaptılar]. { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } Süleyman, mâsivâya iltifat etmek, hevâya uymak ve tesiri başkalarına nispet etmek suretiyle asla küfre girmedi. { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } lakin şeytanlar küfre girdiler ve Allah Teâlâ'nın müessirliğini ve yokluk karanlığını silip süpüren zuhûrunu örttüler. { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } İnsanlara sihri ve mülklerin Melik'ine giden seyr-ü sülûktan alıkoyan şüpheleri öğretiyorlardı; { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } kudsiyet semasından tabiat arzına inen ve nefsin onları kendine çekmesi sebebiyle onun kuyusuna baş aşağı düşen nazarî akıl ve amelî akıl olan iki meleğe indirileni de [öğretiyorlardı]; { بِبابِلَ } makam darlığıyla, makam sevgisinin buharları, öfke maddeleri ve şehvet ateşlerinin dumanları arasında azap çeken, hileler, şa'beze, tılsımlar ve nîrencât gibi bâtıl vehimler ve hayal çeşitleriyle imtihan olunan göğsün Bâbil'inde [olan iki meleğe indirileni]. { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا } o iki melek herhangi bir kimseye şu sözü söylemedikçe bir şey öğretmezlerdi: { إِنَّما نَحْنُ } bizler ancak Allah Teâlâ'dan bir imtihan ve ibtilâyız; { فَلا تَكْفُرْ } “sakın küfre girme!” Bu da o ikisinde bulunan nurâniyetin gücü ve melekûtiyetin bakiyesi sebebiyledir; zira akıl, sarhoşluğundan ayılıp da uykusundan

نومته- عن الكفر والاحتجاب فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ القلب والنفس، أو بين الروح والنفس بتكدير القلب وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ بزيادة الاحتجاب وغلبة هوى النفس وَلا يَنْفَعُهُمْ كسائر العلوم في رفع الحجاب وتخلية النفس وتزكيتها وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ في مقام الفناء والرجوع إلى الحق سبحانه من نصيب لإقباله على العالم السفلي وبعده عن العالم العلوي بتكدر جوهر قلبه، وانهماكه برؤية الأغيار وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا برؤية الأفعال من الله تعالى واتقوا الشرك بإثبات ما سواه لأثيبوا بمثوبة مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تعالى دائمة، ولرجعوا إليه، وذلك خَيْرٌ لهم لَوْ كانُوا من ذوي العلم والعرفان والبصيرة والإيقان.

uyandığında sahibini küfürden ve perdelenmekten daima sakındırır. { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ } Böylece o ikisinden kalbin bulanması suretiyle kalp ile nefsin yahut ruh ile nefsin arasını ayıracakları şeyleri öğrenirler; { وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ } perdelenmenin artması ve nefis hevâsının galebe çalmasıyla kendilerine zarar verecek şeyleri öğrenirler; { وَلا يَنْفَعُهُمْ } perdenin kalkmasında, nefsin arındırılıp tezkiye edilmesinde diğer ilimler gibi kendilerine fayda vermeyecek [şeyleri öğrenirler]. { وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ } Kesinlikle bildiler ki onu satın alan kimsenin, kalbinin cevherinin bulanması ve mâsivâyı müşahedeye dalması yüzünden süflî âleme yönelmesi ve ulvî âlemden uzaklaşması sebebiyle fenâ ve Hak Sübhânehû'ya rücû makamında hiçbir nasibi yoktur. { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } Eğer onlar fiillerin Allah Teâlâ'dan olduğunu müşahede ederek iman etseler ve O'ndan başkasını ispat etmekten ibaret olan şirkten sakınsalardı, Allah Teâlâ katından ebedî bir sevap ile mükâfatlandırılır ve O'na dönerlerdi; { خَيْرٌ } “elbette daha hayırlı olurdu” { لَوْ كانُوا } “keşke [bilselerdi]” ilim, irfan, basiret ve yakîn sahiplerinden olsalardı.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا الرعي حفظ الغير لمصلحته سواء كان الغير عاقلا أو لا، وسبب نزول الآية- كما أخرج أبو نعيم في الدلائل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه- أن اليهود كانوا يقولون ذلك سرا لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهو سب قبيح بلسانهم، فلما سمعوا أصحابه ﵊ يقولون: أعلنوا بها، فكانوا يقولون ذلك ويضحكون فيما بينهم، فأنزل الله تعالى هذه الآية، وروي أن سعد بن عبادة رضي الله تعالى عنه سمعها منهم، فقال: يا أعداء الله عليكم لعنة الله، والذي نفسي بيده لئن سمعتها من رجل منكم يقولها لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لأضربن عنقه، قالوا: أولستم تقولونها؟ فنزلت الآية ونهي المؤمنون سدا للباب، وقطعا للألسنة وإبعادا عن المشابهة. وأخرج عبيد وابن جرير والنحاس عن عطاء قال: كانت راعِنا لغة الأنصار في الجاهلية فنهاهم الله تعالى عنها في الإسلام، ولعل المراد أنهم يكثرونها في كلامهم واستعملها اليهود سبا فنهوا عنها. وأما دعوى أنها لغة مختصة بهم فغير ظاهر لأنها محفوظة في لغة جميع العرب منذ كانوا، وقيل: ومعنى هذه الكلمة عند اليهود لعنهم الله تعالى اسمع- لا سمعت- وقيل: أرادوا نسبته صلى الله تعالى عليه وسلم وحاشاه إلى الرعن، فجعلوه مشتقا من الرعونة وهي الجهل والحمق، وكانوا إذا أرادوا أن يحمقوا إنسانا قالوا: راعنا، أي يا أحمق- فالألف حينئذ لمد الصوت- وحرف النداء محذوف- وقد ذكر الفراء أن أصل يا زيد يا زيدا- بالألف- ليكون المنادى بين صوتين، ثم اكتفي بيا ونوي الألف، ويحتمل أنهم أرادوا به المصدر، أي- رعنت رعونة- أو أرادوا صرت راعنا وإسقاط- التنوين- على اعتبار الوقف، وقد قرأ الحسن وابن أبي ليلى، وأبو حيوة وابن محيصن- بالتنوين- وجعله الكثير صفة لمصدر محذوف، أي قولا: راعِنا وصيغة فاعل حينئذ للنسبة- كلابن وتامر- ووصف القول به للمبالغة كما يقال:

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin” «Raiy» (رعي), ister akıl sahibi olsun ister olmasın, başkasını onun maslahatı için gözetmektir. Ayetin nüzul sebebi -Ebû Nuaym'ın Delâil'de İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiği üzere- şudur: Yahudiler Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gizlice böyle söylerlerdi ve bu kendi dillerinde çirkin bir sövgüydü. Ashabının aleyhimürrıdvân bunu söylediğini işitince bunu açığa vurdular; bunu söyler ve aralarında gülerlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Sa'd b. Ubâde radıyallâhu teâlâ anh'ın bunu onlardan işittiği ve: «Ey Allah'ın düşmanları! Allah'ın lâneti üzerinize olsun! Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, sizden bir adamın bunu Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e söylediğini işitirsem mutlaka boynunu vururum!» dediği, onların da: «Siz de bunu söylemiyor musunuz?» dedikleri, bunun üzerine ayetin indiği ve kapıyı kapatmak, dilleri kesmek ve benzemekten uzak durmak için müminlerin menedildiği rivayet edilmiştir. Ubeyd, İbn Cerîr ve Nehhâs'ın Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Râinâ», Cahiliye devrinde Ensar'ın bir sözüydü; Allah Teâlâ İslam'da onları bundan nehyetti. Muhtemelen kastedilen, onların bu sözü konuşmalarında çokça kullanmaları ve Yahudilerin bunu bir sövgü olarak kullanması üzerine bundan menedilmiş olmalarıdır. Bunun sadece onlara has bir dil olduğu iddiası ise açık değildir; zira var olduklarından beri bütün Arapların dilinde korunmuştur. Yahudilerin -Allah Teâlâ onlara lânet etsin- nezdinde bu kelimenin anlamının «işit, işitmez olasıca» olduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i -hâşâ- ahmaklığa nispet etmek istedikleri, onu cehalet ve ahmaklık demek olan «ruûnet» kökünden türettikleri de söylenmiştir. Onlar bir insanı ahmak yerine koymak istediklerinde «râinâ» yani «ey ahmak» derlerdi; bu durumda elif sesi uzatmak içindir ve nida harfi mahzuftur. Ferrâ, «Yâ Zeydü» nidasının aslının, münâdânın iki ses arasında olması için elif ile «Yâ Zeydâ» olduğunu, sonra «yâ» ile yetinilip elifin niyet edildiğini belirtmiştir. Bununla masdarı yani «ahmaklık ettin» manasını kastedip vakıf sebebiyle tenvini düşürmüş olmaları yahut «ahmak oldun» manasını kastetmiş olmaları da muhtemeldir. Hasan, İbn Ebî Leylâ, Ebû Hayve ve İbn Muheysın tenvin ile okumuşlar ve pek çok kimse bunu mahzuf bir masdarın sıfatı kılmıştır; yani «ahmakça bir söz [söylemeyin]» takdirindedir. «Fâil» kalıbı bu durumda «lâbin» (sütçü) ve «tâmir» (hurmacı) gibi nispet içindir ve söze bununla sıfat verilmesi mübalağa içindir; nitekim şöyle denir:

كلمة حمقاء، وقرأ عبد الله وأبيّ «راعونا» على إسناد الفعل لضمير الجمع للتوقير- كما أثبته الفارسي- وذكر أن في مصحف عبد الله «ارعونا» وذهب بعض العلماء أن سبب النهي أن لفظ المفاعلة يقتضي الاشتراك في الغالب- فيكون المعنى عليه- ليقع منك رعي لنا، ومنا رعي لك، وهو مخل بتعظيمه صلى الله تعالى عليه وسلم، ولا يخفى بعده عن سبب النزول بمراحل وَقُولُوا انْظُرْنا أي انتظرنا وتأن علينا، أو انظر إلينا، ليكون ذلك أقوى في الإفهام والتعريف، وكان الأصل أن يتعدى الفعل بإلى، لكنه توسع فيه فتعدى بنفسه على حد قوله:

«ahmakça bir kelime». Abdullah ve Übeyy, Fârisî'nin de tespit ettiği üzere fiili saygı için çoğul zamirine isnat ederek «râûnâ» şeklinde okumuşlardır. Abdullah'ın mushafında «ir'avnâ» şeklinde olduğu da zikredilmiştir. Bazı âlimler nehyin sebebinin; müfâale babının çoğunlukla ortaklık gerektirmesi, buna göre anlamın «senden bizi gözetme, bizden de seni gözetme meydana gelsin» şeklinde olması ve bunun da Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i tazime aykırı düşmesi olduğunu ileri sürmüşlerdir; bunun nüzul sebebinden fersah fersah uzak olduğu gizli değildir. { وَقُولُوا انْظُرْنا } “ve 'Bizi gözet' deyin” yani bizi bekle, bize mühlet ver yahut bize bak; böylece anlatma ve tanıtma bakımından daha güçlü olsun. Asıl olan fiilin «ilâ» ile müteaddî olmasıdır; fakat şairin şu sözünde olduğu gibi genişletilerek bizzat müteaddî kılınmıştır:

ظاهرات الجمال والحسن ينظر ... ن كما ينظر «الأراك.. الظباء»

«Güzellikleri ve hüsnü zâhir olan kadınlar, ceylanların erâk ağacına baktığı gibi bakarlar.»

وقيل: هو من نظر البصيرة، والمراد به التفكر والتدبر فيما يصلح حال المنظور في أمره والمعنى تفكر في أمرنا وخير الأمور عندي أوسطها إلا أنه ينبغي أن يقيد نظر العين بالمقترن بتدبير الحال لتقوم هذه الكلمة مقام الأولى خالية من التدليس، وبدأ بالنهي لأنه من باب التروك فهو أسهل ثم أتى بالأمر بعده الذي هو أشق لحصول الاستئناس قبل بالنهي، وقرأ أبيّ والأعمش- أنظرنا- بقطع الهمزة وكسر الظاء من الإنظار ومعناه أمهلنا حتى نتلقى عنك ونحفظ ما نسمعه منك، وهذه القراءة تشهد للمعنى الأول على قراءة الجمهور إلا أنها على شذوذها لا تأبى ما اخترناه

Bunun kalp gözüyle bakmaktan (nazar-ı basiret) olduğu, kastedilenin durumu gözetilen kimsenin hâlini düzeltecek şey üzerinde tefekkür ve tedebbür etmek olduğu ve anlamın da «bizim durumumuzu düşün» demek olduğu söylenmiştir. Bana göre işlerin en hayırlısı orta olanıdır; ancak bu kelimenin önceki kelimenin yerine hilesiz ve saptırmasız olarak geçebilmesi için gözle bakmanın durumun idaresiyle birleşmiş olarak kayıtlanması gerekir. Yasaklama ile başlandı, çünkü o terk kabilindendir ve daha kolaydır; ardından daha meşakkatli olan emir getirildi, zira daha önce yasak ile bir ünsiyet hâsıl olmuştur. Übeyy ve A'meş, hemzenin kat'ı ve zâ'nın kesrasıyla inzâr kökünden «anzırnâ» şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı «senden işittiğimizi anlayıp ezberleyebilmemiz için bize mühlet ver» demektir. Bu kıraat, cumhurun kıraatindeki birinci anlama şahitlik etmektedir; ne var ki şâzz olmasına rağmen bizim tercih ettiğimiz manaya da engel değildir.

وَاسْمَعُوا أي ما أمرتكم به ونهيتكم عنه بجد حتى لا تعودوا إلى ما نهيتكم عنه ولا تتركوا ما أمرتكم به أو هو أمر بحسن الاستماع بأن يكون بإحضار القلب وتفريغه عن الشواغل حتى لا يحتاج إلى طلب صريح المراعاة ففيه تنبيه على التقصير في السماع حتى ارتكبوا ما تسبب للمحذور، والمراد سماع القبول والطاعة فيكون تعريضا لليهود حيث قالوا: سَمِعْنا وَعَصَيْنا [البقرة: ٩٣] وإذا كان المراد سماع هذا الأمر والنهي يكون تأكيدا لما تقدم.

{ وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin!” Yani size emrettiğim ve nehyettiğim şeyleri ciddiyetle dinleyin ki nehyettiğim şeylere dönmeyesiniz ve emrettiğim şeyleri terk etmeyesiniz; yahut kalbi hazır tutarak ve meşguliyetlerden arındırarak güzelce dinleme emridir ki açıkça gözetilme talebine ihtiyaç kalmasın. Bunda, sakıncalı duruma sebep olan şeyi işleyecek derecede dinlemede kusur gösterildiğine dair bir uyarı vardır. Kastedilen, kabul ve itaat dinlemesidir; bu takdirde Yahudilerin { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “İşittik ve isyan ettik” [el-Bakara 93] sözlerine bir ta'riz olur. Eğer kastedilen bu emir ve nehyi dinlemek ise, daha önce geçenin tekidi olur.

وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ اللام للعهد فالمراد بالكافرين اليهود الذين قالوا ما قالوا تهاونا بالرسول ﷺ المعلوم مما سبق بقرينة السياق ووضع المظهر موضع المضمر إيذانا بأن التهاون برسول الله ﷺ كفر يوجب أليم العذاب، وفيه من تأكيد النهي ما فيه، وجعلها للجنس- فيدخل اليهود كما اختاره أبو حيان- ليس بظاهر على ما قيل: لأن الكلام مع المؤمنين فلا يصلح هذا أن يكون تذييلا.

{ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Kâfirler için ise can yakıcı bir azap vardır.” Lâm ahid içindir; kâfirlerden kasıt, bağlam karinesiyle önceki kısımdan bilindiği üzere Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i hafife alarak o sözleri söyleyen Yahudilerdir. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i hafife almanın can yakıcı azabı gerektiren bir küfür olduğunu bildirmek için zamir makamına açık isim (müzher) konulmuştur; bunda nehyin tekidi namına pek çok nüans vardır. Lâmın cins için kılınması -ve Ebû Hayyân'ın tercih ettiği üzere Yahudilerin de dahil olması- söylendiğine göre açık değildir; çünkü hitap müminlerledir ve bunun fezleke (tezyîl) olması uygun düşmez.

ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ الودّ محبة الشيء وتمني كونه، ويذكر ويراد كل واحد منهما قصدا والآخر تبعا، والفارق كون مفعوله جملة إذا استعمل في التمني ومفردا إذا استعمل في المحبة فتقول على الأول: وددت لو تفعل كذا، وعلى الثاني وددت الرجل، ونفيه كناية عن الكراهة وأتى ب ما للإشارة إلى أن أولئك متلبسون بها ومِنْ للتبيين، وقيل: للتبعيض وفي إيقاع الكفر صلة للموصول وبيانه بما بين وإقامة المظهر موضع المضمر إشعار بأن كتابهم يدعوهم إلى متابعة الحق إلا أن كفرهم يمنعهم وإن الكفر شر كله لأنه الذي يورث الحسد ويحمل صاحبه على أن يبغض الخير ولا يحبه كما أن الإيمان خير كله لأنه يحمل صاحبه على تفويض الأمور كلها إلى الله تعالى، ولَا صلة لتأكيد النفي وزيدت له هنا دون قوله: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ [البينة: ١] لما أن مبنى النفي الحسد، واليهود بهذا الداء أشهر لا سيما وقد تقدم ما يفيد ابتلاءهم به فلم يلزم من نفي ودادتهم هذه نفي ودادة المشركين لها ولم يكن ذلك في لَمْ يَكُنِ وسبب نزول الآية أن المسلمين قالوا لحلفائهم من اليهود: آمنوا بمحمد ﷺ فقالوا: وددنا لو كان خيرا مما نحن عليه فنتبعه فأكذبهم الله تعالى بذلك، وقيل: نزلت تكذيبا لجمع من اليهود يظهرون مودة المؤمنين ويزعمون أنهم يودون لهم الخير وفصلت عما قبل، وإن اشتركا في بيان قبائح اليهود مع الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين لاختلاف الغرضين فإن الأول لتأديب المؤمنين وهذا لتكذيب أولئك الكافرين، ولأجل هذا الاختلاف فصل السابق عن سابقه، ومما ذكرنا يعلم وجه تعلق الآية بما قبلها، والقول: بأن ذلك من حيث إن القول المنهي عنه كثيرا ما كان يقع عند تنزيل الوحي المعبر عنه بالخير فيها فكأنه أشير إلى أن سبب تحريفهم له- إلى ما حكي عنهم لوقوعه في أثناء حصول ما يكرهونه من تنزيل الخير- مساق على سبيل الترجي وأظنه إلى التمني أقرب، وقرىء «ولا المشركون» بالرفع عطفا على الذين كفروا أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ في موضع النصب على أنه مفعول يَوَدُّ وبناء الفعل للمفعول للثقة بتعيين الفاعل وللتصريح به فيما بعد، وذكر التنزيل دون الإنزال رعاية للمناسبة بما هو الواقع من تنزيل الخيرات على التعاقب وتجددها لا سيما إذا أريد مِنْ خَيْرٍ في قوله تعالى: مِنْ خَيْرٍ الوحي وهو قائم مقام الفاعل، ومِنْ صلة وزيادة خير، والنفي الأول منسحب عليها. ولذا ساغت زيادتها عند الجمهور ولا حاجة إلى ما قيل: إن التقدير يود أن لا ينزل خير، وذهب قوم إلى أنها للتبعيض وعليه يكون عليكم قائما ذلك المقام، والمراد من الخير إما الوحي أو القرآن أو النصرة أو ما اختص به رسول الله ﷺ من المزايا أو عام في أنواع الخير كلها لأن المذكورين لا يودون تنزيل جميع ذلك على المؤمنين عداوة وحسدا وخوفا من فوات الدراسة وزوال الرياسة، وأظهر الأقوال كما في البحر الأخير ولا يأباه ما سيأتي لما سيأتي.

{ ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } “Ne Ehl-i Kitap'tan kâfir olanlar ne de müşrikler arzu ederler.” Vüdd (وُدّ), bir şeyi sevmek ve onun varlığını temenni etmektir; biri asıl, diğeri tâbi olarak zikredilip her biri kastedilebilir. Ayırıcı fark şudur: Temennîde kullanıldığında mefulü cümle olur, sevgide kullanıldığında ise müfred olur; birinciye göre «Şöyle yapmanı arzu ettim», ikinciye göre «Adamı sevdim» dersin. Bunun nefiyedilmesi kerâhetten (hoşlanmamaktan) kinayedir. Onların bu duyguya bürünmüş olduklarına işaret etmek için «mâ» getirilmiştir. «Min» beyan içindir; teb'îz (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir. Küfrün sıla cümlesi kılınmasında, açıklanan şeyle beyan edilmesinde ve zamir yerine zâhir ismin ikame edilmesinde; kitaplarının onları hakka uymaya çağırdığına, ancak küfürlerinin buna engel olduğuna ve küfrün baştan sona şer olduğuna işaret vardır; çünkü hasedi doğuran ve sahibini hayra buğzedip onu sevmemeye sevk eden küfürdür; nitekim iman da bütünüyle hayırdır, çünkü sahibini bütün işleri Allah Teâlâ'ya havale etmeye sevk eder. «Lâ» nefyin teyidi için sıladır (zâiddir); { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } [el-Beyyine 1] kavlinde değil de burada tekit için zâid kılınmasının sebebi, nefyin dayanağının haset olması ve Yahudilerin bu hastalıkla daha meşhur bulunmasıdır; özellikle onların bu derde müptela olduklarını ifade eden kısımlar daha önce geçtiğinden, onların bu arzusunun nefiyedilmesinden müşriklerin arzusunun nefyedilmesi gerekmezdi, halbuki «Lem yekün» ayetinde bu durum yoktu. Ayetin iniş sebebi şudur: Müslümanlar Yahudi müttefiklerine «Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] iman edin» dediler; onlar da «Bizim üzerinde bulunduğumuz şeyden daha hayırlı olsaydı onu arzu eder ve ona tâbi olurduk» dediler; Allah Teâlâ da bu ayetle onları yalanladı. Bir grup Yahudi'nin müminlere sevgi gösterip onlar için hayır dilediklerini iddia etmelerini yalanlamak üzere indiği de söylenmiştir. Her ne kadar Yahudilerin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve müminlere karşı çirkinliklerini beyan etmekte ortak olsalar da, iki amacın farklılığı sebebiyle bu ayet öncekinden fasledilmiştir (ayrılmıştır); zira birincisi müminleri terbiye etmek, bu ise o kâfirleri yalanlamak içindir. Bu farklılık sebebiyle önceki de kendisinden öncekinden ayrılmıştır. Zikrettiklerimizden, ayetin öncekiyle irtibat yönü anlaşılır. Bu irtibatın, nehyedilen sözün çoklukla ayette hayır olarak ifade edilen vahyin indirilişi esnasında meydana gelmesi açısından olduğu ve sanki onların bunu -kendilerinden nakledilen şekle- tahrif etmelerinin sebebinin, hoşlanmadıkları hayrın indirilmesi esnasında vuku bulmasına işaret edildiği görüşü recâ yoluyla sevk edilmiştir, bence bu temenniye daha yakındır. «Vele'l-müşrikûne» şeklinde ref ile «ellezîne keferû» üzerine matuf olarak da okunmuştur. { أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ } “üzerinize indirilmesini” { يَوَدُّ } fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. Fiilin meçhul (edilgen) bina edilmesi fâilin tayinine güvenildiğinden ve daha sonra açıkça zikredileceğindendir. «İnzâl» yerine «tenzîl» lafzının getirilmesi, hayırların peş peşe ve yenilenerek inmesi şeklindeki vakıaya uygunluğun gözetilmesindendir; özellikle Allah Teâlâ'nın { مِنْ خَيْرٍ } “bir hayır” kavlindeki «hayır» ile fâil makamına geçen vahiy kastedilmişse bu böyledir. «Min» sıla ve zâiddir, baştaki nefiy ona da sirayet etmektedir; bu yüzden cumhura göre zâid olması caiz görülmüştür ve «hiçbir hayrın inmemesini arzu eder» takdirine ihtiyaç yoktur. Bir topluluk ise onun teb'îz için olduğunu ve buna göre «aleyküm» ifadesinin fâil makamına kâim olduğunu benimsemiştir. Hayırdan kasıt ya vahiy ya Kur'an ya zafer ya da Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e has kılınan meziyetlerdir yahut bütün hayır türlerinde geneldir; çünkü anılan kimseler düşmanlık, haset, ilmin elden çıkması ve riyasetin yok olması korkusuyla bunların hiçbirinin müminlere indirilmesini arzu etmezler. el-Bahr'da belirtildiği üzere görüşlerin en açığı sonuncusudur ve daha sonra gelecek olan da geleceğinden ötürü buna engel değildir.

مِنْ رَبِّكُمْ في موضع الصفة للخير، ومِنْ ابتدائية والتعرض لعنوان الربوبية للإشعار بعلية التنزيل والإضافة إلى

{ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” hayır için sıfat mahallindedir. «Min» ibtidâiyedir (başlangıç bildirir); rubûbiyet unvanına değinilmesi indirmenin illetini hissettirmek içindir; muhatapların zamirine izâfe edilmesi ise

ضمير المخاطبين لتشريفهم وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ جملة ابتدائية سيقت لتقرير ما سبق من تنزيل الخير والتنبيه على حكمته وإرغام الكارهين له، والمراد من الرحمة ذلك الخير إلا أنه عبر عنه بها اعتناء به وتعظيما لشأنه ومعنى اختصاص ذلك على القول الأول ظاهر ولذا اختاره من اختاره، وعلى الأخير انفراد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين بمجموعه وعدم شركة أولئك الكارهين فيه وعروّهم عن ترتب آثاره، وقيل: المراد من الآية دفع الاعتراض الذي يشير إليه الحسد بأن من له أن يخص لا يعترض عليه إذا عم، وفي إقامة لفظ- الله- مقام ضمير ربكم تنبيه على أن تخصيص بعض الناس بالخير دون بعض يلائم الألوهية كما أن إنزال الخير على العموم يناسب الربوبية، والباء داخلة على المقصور أي يؤتي رحمته، ومِنْ مفعول، وقيل: الفعل لازم، ومِنْ فاعل وعلى التقديرين العائد محذوف وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ تذييل لما سبق وفيه تذكير للكارهين الحاسدين بما ينبغي أن يكون مانعا لهم لأن المعنى على أنه سبحانه المتفضل بأنواع التفضلات على سائر عباده فلا ينبغي لأحد أن يحسد أحدا، ويود عدم إصابة خير له، والكل غريق في بحار فضله الواسع الغزير كذا قيل: وإذا جعل الفضل عاما وقيل: بإدخال النبوة فيه دخولا أوليا لأن الكلام فيها على أحد الأقوال. كان هناك إشعار بأن النبوة من الفضل لا كما يقوله الحكماء من أنها بتصفية الباطن، وأن حرمان بعض عباده ليس لضيق فضله بل لمشيئته وما عرف فيه من حكمته، وتصدير هذه الجملة بالاسم الكريم لمناسبة العظيم.

onları şereflendirmek içindir. { وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah ise rahmetini dilediğine tahsis eder.” Hayrın indirilmesine dair daha önce geçen hususu pekiştirmek, onun hikmetine dikkat çekmek ve bundan hoşlanmayanları kahretmek için sevk edilmiş müste'nefe (yeni) bir cümledir. Rahmetten kasıt o hayırdır; ancak ona verilen önem ve şanının yüceltilmesi sebebiyle rahmet olarak ifade edilmiştir. Birinci görüşe göre bu tahsisin anlamı açıktır, bu yüzden tercih edenler onu tercih etmiştir; sonuncu görüşe göre ise Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve müminlerin bunun tamamıyla baş başa kalması, o hoşlanmayanların buna ortak olamaması ve onun neticelerinden mahrum kalmalarıdır. Ayetten kastın hasedin işaret ettiği itirazı defetmek olduğu, zira tahsis etme yetkisi olan zâta genelleştirdiğinde itiraz edilemeyeceği söylenmiştir. Rabbiniz zamiri yerine «Allah» lafzının ikame edilmesinde, insanlardan bir kısmını hayırla tahsis edip diğerlerini etmemenin ulûhiyete uygun olduğuna, hayrın umuma indirilmesinin ise rubûbiyete uygun düştüğüne bir uyarı vardır. Bâ harfi maksûra (tahsis edilene) dahil olmuştur; yani «rahmetini verir» demektir ve «men» mefuldür. Fiilin lâzım, «men» kelimesinin ise fâil olduğu da söylenmiştir; her iki takdirde de âid zamir mahzuftur. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir.” Önceki kısım için bir tezyîldir; bunda hoşlanmayan hasetçilere kendilerini bundan alıkoyması gereken şeyi bir hatırlatma vardır; zira anlam, O Sübhânehû'nun bütün kullarına türlü türlü lütuflarda bulunan olduğu, dolayısıyla hiç kimsenin bir başkasına haset etmemesi ve ona bir hayrın isabet etmemesini temenni etmemesi gerektiği, herkesin O'nun geniş ve bol lütuf denizlerine gark olmuş bulunduğu şeklindedir; böyle denilmiştir. Lütuf genel kılındığında ve peygamberlik de görüşlerden birine göre söz onun hakkında olduğu için öncelikle lütfa dahil edildiğinde; peygamberliğin felsefecilerin iddia ettiği gibi bâtın tasfiyesiyle değil, sırf lütufla olduğuna, kullarından bazısını mahrum bırakmanın lütfunun darlığından değil meşîetinden ve bilinen hikmetinden kaynaklandığına bir işaret bulunur. Bu cümlenin İsm-i Celîl ile başlatılması «el-Azîm» sıfatına uygunluk içindir.

ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نزلت لما قال المشركون، أو اليهود: ألا ترون إلى محمد صلى الله تعالى عليه وسلم يأمر أصحابه بأمر ثم ينهاهم عنه ويأمرهم بخلافه، ويقول اليوم قولا ويرجع عنه غدا، ما هذا القرآن إلا كلام محمد ﵊ يقوله من تلقاء نفسه، وهو كلام يناقض بعضه بعضا- والنسخ- في اللغة إزالة الصورة- أو ما في حكمها- عن الشيء، وإثبات مثل ذلك في غيره سواء كان في الإعراض أو في الأعيان- ومن استعماله في المجموع التناسخ- وقد استعمل لكل واحد منهما مجازا- وهو أولى من الاشتراك- ولذا رغب فيه الراغب، فمن الأول نسخت الريح الأثر أي أزالته، ومن الثاني نسخت الكتاب إذا أثبت ما فيه في موضع آخر، ونسخ الآية- على ما ارتضاه بعض الأصوليين- بيان انتهاء التعبد بقراءتها كآية «الشيخ والشيخة إذا زنيا فارجموهما نكالا من الله والله عزيز حكيم» أو الحكم المستفاد منها كآية وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ [البقرة: ٢٤٠] أو بهما جميعا كآية «عشر رضعات معلومات يحرمن» وفيه رفع التأبيد المستفاد من إطلاقها، ولذا عرفه بعضهم برفع الحكم الشرعي، فهو بيان بالنسبة إلى الشارع، ورفع بالنسبة إلينا، وخرج بقيد التعبد الغاية، فإنها بيان لانتهاء مدة نفس الحكم- لا للتعبد به- واختص التعريف بالأحكام إذ لا تعبد في الأخبار أنفسها، وإنساؤها إذهابها عن القلوب بأن لا تبقى في الحفظ- وقد وقع هذا- فإن بعض الصحابة أراد قراءة بعض ما حفظه فلم يجده في صدره،

{ ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها } “Biz bir ayeti nesh eder veya onu unutturursak” Müşrikler yahut Yahudiler: «Muhammed'e [sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem] bakmıyor musunuz, ashabına bir şeyi emrediyor sonra onu nehyedip aksini emrediyor; bugün bir söz söylüyor yarın ondan dönüyor; bu Kur'an Muhammed'in [aleyhisselâm] kendi kafasından uydurduğu sözünden başka bir şey değildir ve birbirini nakzeden bir sözdür» dediklerinde indi. «Nesh» lügatte ister arazlarda ister ayanlarda olsun bir şeyden sureti -yahut onun hükmünde olanı- gidermek ve bir benzerini başkasında sabit kılmaktır. Bütününde kullanılmasından biri de tenâsühtür (ruh göçü/dönüşüm). Bu ikisinin her biri için mecazen kullanılmıştır -ki bu müştereklikten daha evlâdır- bu yüzden Râgıb buna meyletmiştir. Birincisine örnek: «Rüzgâr izi nesh etti» yani giderdi; ikincisine örnek: «Kitabı nesh ettim» yani içindekini başka bir yere geçirdim/yazdım demektir. Bir ayetin neshi ise -bazı usûlcülerin benimsediğine göre- «İhtiyar erkek ve ihtiyar kadın zina ettiklerinde Allah'tan bir ibret cezası olarak onları recmedin; Allah Azîzdir, Hakîmdir» ayetinde olduğu gibi lafzının okunmasıyla ibadetin sona erdiğinin beyanıdır; yahut { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ } [el-Bakara 240] ayetinde olduğu gibi ondan anlaşılan hükmün sona erdiğinin beyanıdır; yahut «Haram kılan malum on emzirme» ayetinde olduğu gibi her ikisinin birden sona erdiğinin beyanıdır. Bunda mutlak oluşundan anlaşılan ebedîliğin kaldırılması vardır; bu yüzden bazısı onu şer'î hükmün kaldırılması olarak tanımlamıştır. Dolayısıyla bu, Şâri'e nispetle bir beyan, bize nispetle ise bir kaldırmadır (ref'). Taabbüd (ibadet etme) kaydıyla gaye (hükmün sınırı) dışarıda kalmıştır; zira o bizzat hükmün süresinin bittiğinin beyanıdır, onunla taabbüdün değil. Tanım sadece hükümlere has kılınmıştır; zira bizzat haberlerde taabbüd olmaz. Unutturulması (insâ) ise hafızada kalmayacak şekilde kalplerden giderilmesidir; nitekim bu vaki de olmuştur: Sahabeden bazıları ezberledikleri bir kısmı okumak istemiş fakat onu göğsünde bulamamıştır;

فسأل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: «نسخ البارحة من الصدور»

bunun üzerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e sormuş, o da: «Dün gece göğüslerden nesh edildi» buyurmuştur.

وروى مسلم عن أبي موسى: إنا كنا نقرأ سورة نشبهها في الطول والشدة ببراءة، فأنسيتها غير أني حفظت منها

Müslim Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir: «Biz uzunluk ve şiddet bakımından Berâe (Tevbe) sûresine benzettiğimiz bir sûre okurduk; ondan sadece şu ezberlediğim kısım müstesna bana unutturuldu:

«لو كان لابن آدم واديان من مال لابتغى واديا ثالثا وما يملأ جوف ابن آدم إلا التراب»

'Âdemoğlunun mal dolu iki vadisi olsa üçüncüsünü isterdi; Âdemoğlunun karnını topraktan başka bir şey doyurmaz.'

وكنا نقرأ بسورة نشبهها بإحدى المسبحات فأنسيتها، غير أني حفظت منها «يا أيها الذين آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون فتكتب شهادة في أعناقكم فتسألون عنها يوم القيامة» وهل يكون ذلك لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كما كان لغيره أو لا؟ فيه خلاف، والذاهبون إلى الأول استدلوا بقوله تعالى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ [الأعلى: ٦] وهو مذهب الحسن، واستدل الذاهبون إلى الثاني بقوله تعالى: وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ [الإسراء: ٨٦] فإنه يدل على أنه لا يشاء أن يذهب بما أوحى إليه صلى الله تعالى عليه

Ve biz Müsebbihat sûrelerinden birine benzettiğimiz bir sûre okurduk, ondan sadece şu ezberlediğim kısım müstesna bana unutturuldu: 'Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Sonra boyunlarınıza bir şahitlik yazılır da kıyamet günü ondan hesaba çekilirsiniz.'» Bu durum başkaları için olduğu gibi Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için de vaki olur mu olmaz mı? Bunda ihtilaf vardır. Birinci görüşe gidenler, Allah Teâlâ'nın: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Sana okutacağız da Allah'ın dilediği müstesna unutmayacaksın” [el-A'lâ 6-7] kavlini delil getirmişlerdir ki bu Hasan'ın mezhebidir. İkinci görüşe gidenler ise Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki dileseydik sana vahyettiğimizi tamamen giderirdik” [el-İsrâ 86] kavlini delil getirmişlerdir; zira bu, O'nun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e vahyettiğini gidermeyi dilemediğine delalet eder;

وسلم- وهذا قول الزجاج- وليس بالقوي لجواز حمل الذي على ما لا يجوز عليه ذلك من أنواع الوحي، وقال أبو علي: المراد لم نذهب بالجميع، وعلى التقديرين لا ينافي الاستثناء، وسبحان من لا ينسى، وفسر بعضهم- النسخ- بإزالة الحكم سواء ثبت اللفظ أو لا- والإنساء- بإزالة اللفظ ثبت حكمه أو لا، وفسر بعض آخر «الأول» بالإذهاب إلى بدل للحكم السابق «والثاني» بالإذهاب لا إلى بدل، وأورد على كلا الوجهين أن تخصيص- النسخ- بهذا المعنى مخالف للغة والاصطلاح، وأن- الإنساء حقيقة في الإذهاب عن القلوب، والحمل على المجاز- بدون تعذر الحقيقة- تعسف، ولعل ما يتمسك به لصحة هذين التفسيرين من الرواية عن بعض الأكابر لم يثبت، وما شرطية جازمة ل نَنْسَخْ منتصبة به على المفعولية، ولا تنافي بين كونها عاملة ومعمولة لاختلاف الجهة، فبتضمنها الشرط عاملة، وبكونها اسما معمولة- ويقدر لنفسها جازم- وإلا لزم توارد العاملين على معمول واحد، وتدل على جواز وقوع ما بعدها، إذ الأصل فيها أن تدخل على الأمور المحتملة، واتفقت أهل الشرائع على جواز النسخ ووقوعه وخالفت اليهود غير العيسوية في جوازه وقالوا: يمتنع عقلا، وأبو مسلم الأصفهاني في وقوعه فقال: إنه وإن جاز عقلا لكنه لم يقع- وتحقيق ذلك في الأصول، ومِنْ آيَةٍ في موضع النصب على التمييز والمميز ما أي أي شيء نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ واحتمال زيادة مِنْ وجعل آيَةٍ حالا- ليس بشيء- كاحتمال كون ما مصدرية شرطية وآيَةٍ مفعولا به أي أي نسخ «ننسخ آية» بل هذا الاحتمال أدهى وأمر- كما لا يخفى- والضمير المنصوب عائد إلى آيَةٍ على حد: عندي درهم ونصفه، لأن المنسوخ غير المنسي، وتخصيص- الآية- بالذكر باعتبار الغالب، وإلا فالحكم غير مختص بها، بل جار فيما دونها أيضا على ما قيل. وقرأ طائفة وابن عامر من السبعة «ننسخ» من باب الإفعال- والهمزة- كما قال أبو علي: للوجدان على صفة نحو أحمدته- أي وجدته محمودا- فالمعنى ما نجده منسوخا وليس نجده كذلك إلا بأن ننسخه، فتتفق القراءتان في المعنى- وإن اختلفا في اللفظ- وجوّز ابن عطية كون- الهمزة- للتعدية، فالفعل حينئذ متعد إلى مفعولين، والتقدير ما ننسخك مِنْ آيَةٍ أي ما نبيح لك نسخه، كأنه لما نسخها الله تعالى أباح لنبيه صلى الله تعالى عليه وسلم تركها بذلك النسخ فسمى تلك الإباحة إنساخا، وجعل بعضهم- الإنساخ- عبارة عن الأمر بالنسخ والمأمور هو النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، أو جبرائيل ﵇، واحتمال أن يكون من نسخ الكتاب، أي ما نكتب وننزل من اللوح المحفوظ، أو ما نؤخر فيه ونترك فلا ننزله، والضميران الآتيان بعد عائدان على ما عاد إليه ضمير نُنْسِها ناشىء عن الذهول عن قاعدة أن اسم الشرط لا بد في جوابه من عائد عليه. وقرأ عمر وابن عباس والنخعي وأبو عمرو وابن كثير وكثير «ننسأها» - بفتح نون المضارعة والسين وسكون الهمزة- وطائفة كذلك إلا أنه- بالألف من غير همز- ولم يحذفها للجازم لأن أصلها- الهمزة- من- نسأ- بمعنى أخر، والمعنى في المشهور نؤخرها في اللوح المحفوظ فلا ننزلها أو نبعدها عن الذهن بحيث لا يتذكر معناها ولا لفظها، وهو معنى نُنْسِها

bu Zeccâc'ın sözüdür. Ancak bu kuvvetli değildir; zira «ellezî» lafzının vahiy türlerinden bunun caiz olmadığı şeylere hamledilmesi mümkündür. Ebû Ali ise: «Kastedilen hepsini gidermediğimizdir» demiştir. Her iki takdire göre de istisnaya aykırı düşmez; unutmayan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Bazıları «nesh»i lafız sabit kalsın kalmasın hükmün kaldırılması, «insâ»yı ise hükmü sabit kalsın kalmasın lafzın kaldırılması olarak tefsir etmişlerdir. Diğer bazıları ise birinciyi önceki hükmün bir bedele doğru giderilmesi, ikinciyi ise bedelsiz giderilmesi olarak açıklamışlardır. Her iki yaklaşıma da «nesh»in bu anlama tahsis edilmesinin dile ve ıstılaha aykırı olduğu, «insâ»nın ise kalplerden giderme hususunda hakikat olduğu ve hakikatin imkânsızlığı olmaksızın mecaza hamletmenin tekellüf olduğu itirazı yöneltilmiştir. Bu iki tefsirin sıhhati için bazı büyüklerden nakledilen rivayetlere tutunulması muhtemelen sabit olmamıştır. «Mâ» şartiyedir, { نَنْسَخْ } fiilini cezmeder ve onunla meful olarak mansubdur. Farklı cihetlerden olduğu için hem âmil hem ma'mûl olması arasında çelişki yoktur; şart anlamını içermesiyle âmil, isim olmasıyla ma'mûldür; bizzat kendisi için bir câzim takdir edilir, aksi takdirde iki âmilin tek bir ma'mûle üşüşmesi gerekir. Kendisinden sonrasının vukuunun caiz olduğuna delalet eder; zira kural olarak ihtimalli şeylerin üzerine dahil olur. Bütün din ehli neshedilmenin cevazı ve vukuu üzerinde ittifak etmişlerdir; Îseviyye dışındaki Yahudiler onun cevazında muhalefet edip aklen imkânsız olduğunu söylemişler, Ebû Müslim el-İsfahânî ise vukuunda muhalefet ederek «Aklen caiz olsa bile vaki olmamıştır» demiştir; bunun tahkiki usûldedir. { مِنْ آيَةٍ } temyiz olarak nasb mahallindedir, mümeyyiz ise «mâ»dır; yani «Ayetten her neyi nesh edersek». «Min»in zâid olması ve «âyetin» kelimesinin hâl yapılması ihtimali bir hiçtir; tıpkı «mâ»nın masdariyye-i şartiyye olup «âyetin» kelimesinin mef'ûlün bih olması, yani «hangi ayet neshiyle nesh edersek» ihtimali gibi; bilakis bu ihtimal gizli olmadığı üzere daha da fena ve acıdır. Mansub zamir, «Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var» kabilinden { آيَةٍ } kelimesine dönmektedir; çünkü nesh edilen unutturulandan başkadır. «Ayet»in zikre tahsis edilmesi çoğunluğa göredir; aksi takdirde hüküm sadece ona mahsus değildir, söylendiğine göre ondan daha azında da geçerlidir. Bir topluluk ve Yedi kurrâdan İbn Âmir, if'âl babından «nünsıh» şeklinde okumuştur. Ebû Ali'nin belirttiği üzere hemze, «onu övgüye değer buldum» manasındaki «ahmedtühû» gibi bir sıfat üzere bulmak içindir; yani «Neyi nesh edilmiş bulursak»; onu ancak nesh etmekle böyle buluruz. Dolayısıyla lafızda farklı olsalar bile her iki kıraat anlamda birleşir. İbn Atiyye hemzenin ta'diye (geçişlilik) için olmasını caiz görmüştür; bu durumda fiil iki mefule müteaddîdir ve takdiri «Ayetten sana her neyi nesh ettirirsek», yani onun neshini sana her ne zaman mübah kılarsak şeklindedir; sanki Allah Teâlâ onu nesh ettiğinde peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e o nesh sebebiyle onu terk etmeyi mübah kılmış ve bu ibâheyi «insâh» olarak adlandırmıştır. Bazıları ise «insâh»ı nesh etmeyi emretmekten ibaret kılmıştır; emredilen ise Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yahut Cebrail aleyhisselâm'dır. Bunun kitabın neshinden olması, yani Levh-i Mahfuz'dan neyi yazıp indirirsek yahut onda neyi geciktirip bırakır ve indirmezsek manasında olması ve sonra gelen iki zamirin { نُنْسِها } zamirinin döndüğü şeye dönmesi ihtimali, şart isminin cevabında mutlaka ona dönen bir âid bulunması gerektiği kaidesinden gafletten kaynaklanmaktadır. Ömer, İbn Abbâs, Nehaî, Ebû Amr, İbn Kesîr ve pek çok kimse, muzâraat nûnunun ve sînin fethası ve hemzenin sükûnu ile «nense'hâ» şeklinde; bir topluluk da aynı şekilde hemzesiz elif ile okumuşlar, cezmedici sebebiyle de onu hazfetmemişlerdir; çünkü aslı tehir etmek anlamındaki «nese'e» kökünden hemzelidir. Meşhur olan anlamı; onu Levh-i Mahfuz'da geciktiririz de indirmeyiz yahut anlamı ve lafzı hatırlanmayacak şekilde zihinden uzaklaştırırız demektir ki bu da { نُنْسِها } kelimesinin anlamıdır;

فتتحد القراءتان، وقيل: ولعله ألطف: إن المعنى نؤخر إنزالها، وهو في شأن الناسخة حيث أخر ذلك مدة بقاء المنسوخة فالمأتية حينئذ عبارة عن المنسوخة كما أنه حين النسخ عبارة عن الناسخة فمعنى الآية عليه أن رفع المنسوخة بإنزال الناسخة وتأخير الناسخة بإنزال المنسوخة كل منهما يتضمن المصلحة في وقته، وقرأ الضحاك وأبو الرجاء «ننسها» على صيغة المعلوم للمتكلم مع الغير من التنسية، والمفعول الأول محذوف يقال

böylece iki kıraat birleşir. Şöyle de denilmiştir ki -belki de daha latiftir-: Anlam «onun inişini geciktiririz» demektir; bu nesh eden ayet hakkındadır, nitekim nesh edilen ayetin kalma süresince onu geciktirmiştir; bu durumda getirilen ayet nesh edilen ayetten ibaret olur, tıpkı nesh anında nesh edenden ibaret olduğu gibi. Buna göre ayetin manası şudur: Nesh edilenin nesh eden indirilerek kaldırılması da, nesh edenin nesh edilen indirilerek geciktirilmesi de her ikisi kendi vaktinde maslahatı içermektedir. Dahhâk ve Ebû Recâ, tensiye kökünden mütekellim maalgayr için ma'lûm sîgasıyla «nünessihâ» şeklinde okumuşlardır; birinci meful mahzuftur. Denilir ki:

: أنسانيه الله تعالى ونسانيه تنسية بمعنى أي ننس أحدا إياها، وقرأ الحسن وابن يعمر- «تنسها» - بفتح التاء من النسيان «ونسيت» إلى سعد بن أبي وقاص، وفرقة كذلك إلا أنهم همزوا، وأبو حيوة كذلك إلا أنه ضم التاء على أنه من الإنساء، وقرأ معبد مثله، ولم يهمز، وقرأ أبيّ- «ننسك» - بضم النون الأولى وكسر السين من غير همز وبكاف الخطاب. وفي مصحف سالم مولى أبي حذيفة- «ننسكها» - بإظهار المفعولين، وقرأ الأعمش- «ما ننسك من آية أو

«Allah Teâlâ bana onu unutturdu» anlamına gelen «ensânîhi» ve «nessânîhi tensiyeten» denir; yani «herhangi bir kimseye onu unutturursak» demektir. Hasan ve İbn Ya'mer, nisyân kökünden tâ'nın fethasıyla «tensenhâ» şeklinde okumuşlardır; «nesîte» okuyuşu da Sa'd b. Ebî Vakkâs'a dayandırılır; bir grup da hemzeli olması dışında aynı şekilde okumuştur. Ebû Hayve de insâ kökünden tâ'nın dammesiyle aynı şekilde okumuştur. Ma'bed de hemzesiz olarak onun gibi okumuştur. Übeyy, ilk nûnun dammesi ve sînin kesrasıyla hemzesiz ve hitap kâfı ile «nünsike» şeklinde okumuştur. Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'in mushafında ise iki mefulü de açığa vurarak «nünsikehâ» şeklindedir. A'meş ise şöyle okumuştur: «Sana bir ayetten neyi unutturursak yahut

ننسخها نجىء بمثلها» - ومناسبة الآية لما قبلها أن فيه ما هو من قبيل النسخ حيث أقر الصحابة رضي الله تعالى عنهم مدة على قول راعِنا وإقراره صلى الله تعالى عليه وسلم على الشيء منزل منزلة الأمر به والاذن فيه، ثم إنهم نهوا عن ذلك فكان مظنة لما يحاكى ما حكى في سبب النزول، أو لأنه تعالى لما ذكر أنه ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ كاد ترفع الطغام رؤوسها وتقول: إن من الفضل عدم النسخ لأن النفوس إذا داومت على شيء سهل عليها فأتى سبحانه بما ينكس رؤوسهم ويكسر ناموسهم ويشير إلى أن النسخ من جملة فضله العظيم وجوده العميم، أو لأنه تعالى لما أشار إلى حقية الوحي ورد كلام الكارهين له رأسا عقبه بما يبين سر النسخ الذي هو فرد من أفراد تنزيل الوحي وإبطال مقالة الطاعنين فيه فليتدبر.

onu nesh edersek benzerini getiririz». Ayetin öncekiyle münasebeti şudur: Önceki kısımda nesh kabilinden olan bir husus vardır; zira sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm bir müddet «râinâ» sözü üzere ikrar edilmişlerdi, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bir şey üzerindeki ikrarı ise onu emretmek ve ona izin vermek makamındadır; sonra onlar bundan menedildiler; dolayısıyla bu, nüzul sebebinde hikâye edilen şeyin benzeri için bir zemin teşkil etti. Yahut Allah Teâlâ kendisinin { ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } olduğunu zikredince ayak takımı başını kaldırıp «Fazl u keremden olan neshin olmamasıdır, çünkü nefisler bir şeye devam ettiğinde o şey onlara kolay gelir» demeye yeltendi; bunun üzerine Sübhânehû başlarını eğecek, gururlarını kıracak ve neshin O'nun büyük lütfunun ve umûmî cömertliğinin bir parçası olduğuna işaret edecek ifadeyi getirdi. Yahut Allah Teâlâ vahyin hakkaniyetine işaret edip ona buğzedenlerin sözünü kökten reddedince, vahyin indirilmesinin fertlerinden biri olan neshin sırrını açıklayan ve ona dil uzatanların sözünü iptal eden bu ifadeyi peşinden getirdi; iyi düşünülsün.

نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أي بشيء هو خير للعباد منها أَوْ مِثْلِها حكما كان ذلك أو عدمه وحيا متلوا أو غيره، والخيرية أعم من أن تكون في النفع فقط أو في الثواب فقط أو في كليهما، والمثلية خاصة بالثواب على ما أشار إليه بعض المحققين، وفصله بأن الناسخ إذا كان ناسخا للحكم سواء كان ناسخا للتلاوة أو لا لا بد أن يكون مشتملا على مصلحة خلا عنها الحكم السابق لما أن الأحكام إنما تنوعت للمصالح، وتبدلها منوط بتبدلها بحسب الأوقات فيكون الناسخ خيرا منه في النفع سواء كان خيرا منه في الثواب أو مثلا له أو لا ثواب فيه أصلا كما إذا كان الناسخ مشتملا على الإباحة أو عدم الحكم وإذا كان ناسخا للتلاوة فقط لا يتصور الخيرية في النفع لعدم تبدل الحكم السابق والمصلحة فهو إما خير منه في الثواب أو مثل له، وكذا الحال في الإنساء فإن المنسي إذا كان مشتملا على حكم يكون المأتي به خيرا في النفع سواء كان النفع لخلوه عن الحكم مطلقا أو لخلوه عن ذلك الحكم واشتماله على حكم يتضمن مصلحة خلا عنها الحكم المنسي مع جواز خيريته في الثواب ومماثلته أيام خلوه عنه، وإذا لم يكن مشتملا على حكم فالمأتيّ به بعده إما خير في الثواب أو مثل له، والحاصل أن المماثلة في النفع لا تتصور لأنه على تقدير تبدل الحكم تتبدل المصلحة فيكون خيرا منه، وعلى تقدير عدم تبدله المصلحة الأولى باقية على حالها انتهى، ثم لا يخفى أن ما تقدم من التعميم مبني على جواز النسخ بلا بدل وجواز نسخ الكتاب بالسنة- وهو المذهب المنصور- ومن الناس من منع ذلك ومنع النسخ ببدل أثقل أيضا، واحتج بظاهر الآية، أما على الأول فلأنه لا يتصور كون المأتيّ به خيرا أو مثلا إلا في بدل، وأما على الثاني فلأن الناسخ هو المأتيّ به بدلا وهو خير أو مثل، ويكون الآتي به هو الله تعالى، والسنة ليست خيرا ولا مثل القرآن ولا مما أتى به ﷾، وأما على الثالث فلأن الأثقل ليس بخير من الأخف ولا مثلا له، ورد ذلك- أما الأول، والثالث- فلأنا لا نسلم أن كون المأتيّ به خيرا أو مثلا لا يتصور إلا في بدل وأن الأثقل لا يكون خيرا من الأخف إذ الأحكام إنما شرعت والآيات إنما نزلت لمصالح العباد وتكميل نفوسهم فضلا منه تعالى ورحمة وذلك يختلف باختلاف الأعصار والأشخاص كالدواء الذي تعالج به الأدواء فإن النافع في عصر قد يضر في غيره والمزيل علة شخص قد يزيل علة سواه فإذن قد يكون عدم الحكم أو الأثقل أصلح في انتظام المعاش وأنظم في إصلاح المعاد والله تعالى لطيف حكيم، ولا يرد أن المتبادر من نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها بآية خير منها وأن عدم الحكم ليس بمأتيّ به لما أن الخلاف في جواز النسخ بلا بدل ليس في إتيان اللفظ بدل الآية الأولى بل في الحكم كما لا يخفى على من راجع الأصول- وأما الثاني- فلأنا لا نسلم حصر الناسخ بما ذكر إذ يجوز أن يعرف النسخ بغير المأتيّ به فإن مضمون الآية ليس إلا أن نسخ الآية يستلزم الإتيان بما هو خير منها أو مثل لها، ولا يلزم منه أن يكون ذلك هو الناسخ فيجوز أن يكون أمرا مغايرا يحصل بعد حصول النسخ وإذا جاز ذلك فيجوز أن يكون الناسخ سنة والمأتيّ به الذي هو خير أو مثل آية أخرى، وأيضا السنة مما أتى به الله سبحانه لقوله تعالى: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى [النجم: ٣، ٤] وليس المراد بالخيرية والمماثلة في اللفظ حتى لا تكون

{ نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.” Yani kullar için ondan daha hayırlı yahut benzeri bir şeyi getiririz; bu ister bir hüküm ister adem-i hüküm (hükümsüzlük) olsun, ister okunan bir vahiy ister başkası olsun. Hayırlılık sırf menfaatte, sırf sevapta yahut her ikisinde olmaktan daha geneldir; misliyet ise bazı muhakkiklerin işaret ettiği üzere sevaba mahsustur. Bunu şöyle detaylandırmıştır: Nâsih (nesh eden), ister tilaveti nesh etsin ister etmesin hükmü nesh ettiğinde, mutlaka önceki hükümde bulunmayan bir maslahatı içermelidir; çünkü hükümler ancak maslahatlar için çeşitlenir ve değişmeleri de vakitlere göre maslahatların değişmesine bağlıdır. Dolayısıyla nâsih, ister sevapta ondan hayırlı olsun ister benzeri olsun yahut nâsihte ibâha veya adem-i hüküm bulunması durumundaki gibi onda hiç sevap bulunmasın menfaat bakımından ondan daha hayırlı olur. Sadece tilaveti nesh ettiğinde ise önceki hüküm ve maslahat değişmediği için menfaatte hayırlılık tasavvur olunamaz; dolayısıyla o ya sevapta ondan daha hayırlıdır yahut onun benzeridir. İnsâ (unutturma) durumunda da böyledir: Zira unutturulan bir hükmü içeriyorsa yerine getirilen şey menfaat bakımından daha hayırlı olur; bu menfaat ister mutlak olarak hükümden hâli oluşundan, isterse o hükümden hâli olup unutturulan hükümde bulunmayan bir maslahatı içeren bir hükmü kapsamasından kaynaklansın; bununla birlikte sevapta daha hayırlı olması ve ondan hâli olduğu günlerde de benzeri olması caizdir. Bir hükmü içermiyorsa, ondan sonra getirilen şey ya sevapta daha hayırlıdır yahut onun benzeridir. Hâsılı, menfaatte benzerlik tasavvur edilemez; çünkü hükmün değişmesi takdirinde maslahat da değişir ve ondan hayırlı olur, değişmemesi takdirinde ise ilk maslahat olduğu gibi kalır, intihâ. Şurası gizli kalmamalıdır ki, daha önce geçen genelleme bedelsiz neshin cevazına ve Kitab'ın Sünnet ile neshinin cevazına dayanmaktadır -ki üstün olan mezhep budur-. İnsanlardan bir kısmı bunu menetmiş, daha ağır bir bedelle neshi de menederek ayetin zâhirini delil getirmiştir: Birincisine göre; çünkü getirilen şeyin daha hayırlı veya benzer olması ancak bir bedelde tasavvur edilir. İkincisine göre; çünkü nâsih bedel olarak getirilen şeydir ve o daha hayırlı veya benzerdir, getiren de Allah Teâlâ'dır; Sünnet ise Kur'an'dan daha hayırlı, onun benzeri yahut Allah azze ve celle'nin getirdiği şeylerden değildir. Üçüncüsüne göre ise; daha ağır olan daha hafif olandan daha hayırlı veya onun benzeri olamaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Birinci ve üçüncüye gelince; getirilen şeyin hayırlı veya benzer olmasının ancak bir bedelde tasavvur edileceğini ve daha ağır olanın daha hafif olandan daha hayırlı olamayacağını kabul etmiyoruz; zira hükümler ancak kulların maslahatları ve nefislerinin tekmili için Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve rahmet olarak meşru kılınmış, ayetler de bunun için indirilmiştir. Bu ise hastalıkların tedavi edildiği ilaç gibi asırlara ve şahıslara göre değişir; nitekim bir asırda faydalı olan başka bir asırda zarar verebilir, bir şahsın illetini gideren şey başkasının illetini giderebilir. Şu halde hükmün bulunmayışı yahut daha ağır olan, geçimin intizamında daha yararlı ve ahiretin ıslahında daha düzenli olabilir; Allah Teâlâ Latîf ve Hakîm'dir. { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها } ifadesinden ilk akla gelenin ondan daha hayırlı bir ayet olduğu ve adem-i hükmün (hükümsüzlüğün) getirilmiş bir şey olmadığı itirazı ileri sürülemez; zira bedelsiz neshin cevazındaki ihtilaf ilk ayetin yerine lafzın getirilmesinde değil, usûle bakan kimseye gizli kalmayacağı üzere hükümdedir. İkinciye gelince; nâsihin zikredilen şeyle sınırlandırılmasını kabul etmiyoruz; zira neshin getirilen şeyin gayrısı ile bilinmesi caizdir, çünkü ayetin muhtevası ayetin nesh edilmesinin ondan daha hayırlı veya benzeri bir şeyin getirilmesini gerektirdiğinden ibarettir; bunun bizzat nâsih olması gerekmez. Dolayısıyla neshin vukuundan sonra hâsıl olan farklı bir emir olması caizdir; bu caiz olunca da nâsihin bir sünnet olması, getirilen hayırlı veya benzer şeyin ise başka bir ayet olması caiz olur. Ayrıca Sünnet de Allah Teâlâ'nın: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } “O hevasından konuşmaz; o ancak vahyolunan bir vahiydir” [en-Necm 3-4] kavli gereğince Allah Sübhânehû'nun getirdiği şeylerdendir. Hayırlılık ve benzerlikten kasıt lafızda değildir ki

السنة كذلك بل في النفع والثواب فيجوز أن يكون ما اشتملت عليه السنة خيرا في ذلك، واحتجت المعتزلة بالآية على حدوث القرآن فإن التغير المستفاد من النسخ، والتفاوت المستفاد من الخيرية في وقت دون آخر من روادف الحدث وتوابعه فلا يتحقق بدونه، وأجيب بأن التغير والتفاوت من عوارض ما يتعلق به الكلام النفسي القديم وهي الأفعال في الأمر والنهي والنسب الخبرية في الخبر وذلك يستدعيهما في تعلقاته دون ذاته، وأجاب الإمام الرازي بأن الموصوف بهما الكلام اللفظي، والقديم عندنا الكلام النفسي، واعترض بأنه مخالف لما اتفقت عليه آراء الأشاعرة من أن الحكم قديم والنسخ لا يجري إلا في

Sünnet öyle olmasın; bilakis menfaat ve sevaptadır, dolayısıyla Sünnet'in içerdiği şeyin bu hususta daha hayırlı olması caizdir. Mutezile bu ayeti Kur'an'ın mahluk/hâdis olduğuna delil getirmiştir; zira neshden anlaşılan değişim ve bir vakitte olup diğerinde olmamaktan ibaret olan hayırlılıktan anlaşılan farklılık, hudûsun gereklerinden ve tâbilerindendir, dolayısıyla o olmadan gerçekleşmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Değişim ve farklılık, kadîm olan kelâm-ı nefsînin taalluk ettiği şeylerin -ki bunlar emir ve nehiyde fiiller, haberde ise haberî nispetlerdir- ârızlarındandır; bu da bizzat zâtında değil taalluklarında bunları gerektirir. İmam Râzî ise bu ikisiyle vasıflananın lafzî kelam olduğu, bize göre kadîm olanın ise kelâm-ı nefsî olduğu şeklinde cevap vermiştir. Buna ise Eş'arîlerin hükmün kadîm olduğu ve neshin ancak

الأحكام، وقرأ أبو عمرو- نات- بقلب الهمزة ألفا.

hükümlerde cereyan ettiği yönündeki ittifaklarına aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ebû Amr hemzeyi elife çevirerek «nâti» şeklinde okumuştur.

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الاستفهام قيل: للتقرير، وقيل: للإنكار، والخطاب للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، وأريد بطريق الكناية هو وأمته المسلمون وإنما أفرده لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم أعلمهم، ومبدأ علمهم، ولإفادة المبالغة مع الاختصار، وقيل: لكل واقف عليه على حد «بشر المشائين» وقيل لمنكري النسخ، والمراد الاستشهاد بعلم المخاطب بما ذكر على قدرته تعالى على النسخ وعلى الإتيان بما هو خير أو مماثل لأن ذلك من جملة الأشياء المقهورة تحت قدرته سبحانه فمن علم شمول قدرته ﷿ على جميع الأشياء علم قدرته على ذلك قطعا، والالتفات بوضع الاسم الجليل موضع الضمير لتربية المهابة، ولأنه الاسم العلم الجامع لسائر الصفات، ففي ضمنه صفة القدرة فهو أبلغ في نسبة القدرة إليه من ضمير المتكلم المعظم، وكذا الحال في قوله عز شأنه: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي قد علمت أيها المخاطب أن الله تعالى له السلطان القاهر، والاستيلاء الباهر، المستلزمان للقدرة التامة على التصرف الكلي- إيجادا وإعداما، وأمرا ونهيا- حسبما تقتضيه مشيئته، لا معارض لأمره، ولا معقب لحكمه، فمن هذا شأنه كيف يخرج عن قدرته شيء من الأشياء؟ فيكون الكلام على هذا كالدليل لما قبله في إفادة البيان، فيكون منزلا منزلة عطف البيان من متبوعه في إفادة الإيضاح، فلذا ترك العطف وجوّز أن يكون تكريرا للأول وإعادة للاستشهاد على ما ذكر، وإنما لم تعطف أَنَّ مع ما في حيزها على ما سبق من مثلها روما لزيادة التأكيد وإشعارا باستقلال العلم بكل منهما وكفاية في الوقوف على ما هو المقصود، وخص السَّماواتِ وَالْأَرْضِ- بالملك- لأنهما من أعظم المخلوقات الظاهرة، ولأن كل مخلوق لا يخلو عن أن يكون في إحدى هاتين الجهتين فكان في الاستيلاء عليهما إشارة إلى الاستيلاء على ما اشتملا عليه، وبدأ سبحانه بالتقرير على وصف القدرة لأنه منشئا لوصف الاستيلاء والسلطان، ولم يقل جل شأنه: إن الله ملك إلخ قصدا إلى تقوي الحكم بتكرير الإسناد وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ عطف على الجملة الواقعة خبرا ل أَنَّ داخل معها حيث دخلت، وفيه إشارة إلى تناول الخطاب فيما قبل للأمة أيضا، ومِنْ الثانية صلة فلا تتعلق بشيء، و «من» الأولى لابتداء الغاية وهي متعلقة بمحذوف وقع حالا من مدخول مِنْ الثانية- وهو في الأصل صفة له- فلما قدم انتصب على الحالية «وفي البحر» انها متعلقة بما تعلق به لَكُمْ وهو في موضع الخبر ويجوز في ما أن تكون تميمية وأن تكون حجازية على رأي من يجيز تقدم خبرها إذا كان ظرفا أو مجرورا- والولي- المالك، والنصير- المعين، والفرق بينهما أن المالك قد لا يقدر على النصرة أو قد يقدر ولا يفعل، والمعين قد يكون مالكا وقد لا يكون- بل يكون أجنبيا- والمراد من الآية الاستشهاد على تعلق إرادته تعالى بما ذكر من الإتيان بما هو خير من المنسوخ أو بمثله، فإن مجرد قدرته تعالى على ذلك لا يستدعي حصوله البتة، وإنما الذي يستدعيه كونه تعالى مع ذلك وليا نصيرا لهم، فمن علم أنه تعالى وليه ونصيره لا ولي ولا نصير له سواه يعلم قطعا أنه لا يفعل به إلا ما هو خير له فيفوض أمره إليه تعالى، ولا يخطر بباله ريبة في أمر النسخ وغيره أصلا.

{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kâdirdir?” İstifhamın takrîr (onaylatma) için olduğu, inkâr için olduğu da söylenmiştir. Hitap Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir ve kinaye yoluyla kendisi ve Müslüman ümmeti kastedilmiştir; onu tekil kılmasının sebebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in onların en bilgilisi ve ilimlerinin kaynağı olması, ayrıca muhtasarlıkla birlikte mübalağa ifade etmesi içindir. «Yürüyenleri müjdele» ifadesinde olduğu gibi bunu okuyan/bilen herkese olduğu da söylenmiştir; neshi inkâr edenlere olduğu da söylenmiştir. Kastedilen, zikredilen hususu muhatabın bilmesini, Allah Teâlâ'nın neshe ve daha hayırlısını yahut benzerini getirmeye kâdir olduğuna şahit tutmaktır; çünkü bu da O Sübhânehû'nun kudreti altında boyun eğmiş şeylerin cümlesindendir. Dolayısıyla O'nun azze ve celle kudretinin bütün şeyleri kuşattığını bilen kimse, buna da kesinlikle gücünün yeteceğini bilir. Zamir yerine İsm-i Celîl'in getirilmesiyle yapılan iltifat heybet aşılamak içindir ve o bütün sıfatları toplayan alem isim olduğu için kudret sıfatı da onun zımnındadır; dolayısıyla kudreti O'na isnat etmede yüceltici mütekellim zamirinden daha beliğdir. Şânı Yüce olanın şu kavlinde de durum böyledir: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü/hükümranlığı sadece Allah'ındır?” Yani: Ey muhatap! Kesinlikle bildin ki Allah Teâlâ, meşîetinin gerektirdiği şekilde -var etme, yok etme, emretme ve nehyetme gibi- küllî tasarrufta tam kudreti gerektiren kahredici bir سلطana ve apaçık bir hâkimiyete sahiptir; O'nun emrine karşı çıkacak, hükmünü geri çevirecek hiç kimse yoktur. Şânı bu olan zâtın kudretinden herhangi bir şey nasıl hariç kalabilir? Buna göre bu söz, beyan ifade etmede önceki için bir delil gibi olur; dolayısıyla açıklık getirmede metbûuna atf-ı beyân makamına indirilmiş olur; bu yüzden atıf terk edilmiştir. Birincinin tekrarı ve zikredilen şeye şahit getirmenin iadesi olması da caiz görülmüştür. { أَنَّ } ve onun kapsadığı kısmın benzeri olan önceki kısma atfedilmemesi, tekidi artırma arzusu, her ikisini bilmenin müstakil olduğuna ve maksadı kavramada yeterli bulunduğuna işaret etmek içindir. { السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadelerini mülke tahsis etmiştir, çünkü onlar zâhir yaratılmışların en büyüklerindendir ve her yaratılmış bu iki cihetten birinde bulunmaktan hâli değildir; dolayısıyla bu ikisine hâkimiyette, içerdikleri şeylere de hâkimiyete bir işaret vardır. Sübhânehû kudret vasfını onaylatmakla başladı, çünkü o hâkimiyet ve sultan vasfının kaynağıdır. İsnadı tekrarlamak suretiyle hükmü kuvvetlendirmek maksadıyla «Muhakkak ki Allah mâliktir...» ilh. buyurmamıştır. { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sizin için Allah'tan başka hiçbir dost ve hiçbir yardımcı yoktur.” { أَنَّ }'nin haberi olarak vaki olan cümleye matuftur ve nereye dahil olduysa onunla birlikte dahildir. Bunda hitabın önceki kısımda ümmeti de kapsadığına bir işaret vardır. İkinci «min» sıladır (zâiddir), dolayısıyla hiçbir şeye taalluk etmez. Birinci «min» ise ibtidâ-i gâye içindir ve ikinci «min»in mecrurundan hâl olarak vaki olan mahzufa taalluk eder -ki o aslen onun sıfatıdır-; öne geçirilince hâl olarak mansub olmuştur. «el-Bahr'da» haber konumunda olan { لَكُمْ } ifadesinin taalluk ettiği şeye taalluk ettiği belirtilmiştir. Haberinin zarf veya mecrur olması durumunda öne geçmesini caiz görenlerin görüşüne göre «mâ»nın Temîmiyye olması da Hicâziyye olması da caizdir. Velî mâlik/sahip, nasîr ise yardımcı demektir. İkisi arasındaki fark şudur: Mâlik yardıma güç yetiremeyebilir yahut güç yetirir de yapmaz; yardımcı ise bazen mâlik olur, bazen de olmayıp yabancı biri olur. Ayetten kasıt, O'nun nesh edilenden daha hayırlısını veya benzerini getirme konusundaki meşîetinin taallukuna şahit tutmaktır; zira Allah Teâlâ'nın buna sırf kādir olması onun kesinlikle gerçekleşmesini gerektirmez; bunu gerektiren şey ise O Teâlâ'nın bununla birlikte onlar için bir velî ve nasîr olmasıdır. Dolayısıyla O Teâlâ'nın kendisinin velîsi ve yardımcısı olduğunu, O'ndan başka hiçbir velîsi ve yardımcısının bulunmadığını bilen kimse, O'nun kendisi hakkında ancak hayırlı olanı yapacağını kesinlikle bilir; böylece işini O Teâlâ'ya havale eder ve aklına nesh ve benzeri hususlarda asla hiçbir şüphe gelmez.

أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ جوّز في أَمْ هذه أن تكون متصلة، وأن تكون منقطعة، فإن قدر «تعلمون» قبل تُرِيدُونَ بناء على دلالة السياق وهو أَلَمْ تَعْلَمْ والسياق هو الاقتراح فإنه لا يكون إلا عند التعنت- والعلم- بخلافه كانت متصلة، كأنه قيل: أي الأمرين من عدم العلم بما تقدم، أو العلم مع الاقتراح واقع، والاستفهام حينئذ للإنكار بمعنى لا ينبغي أن يكون شيء منهما، وإن لم يقدر كانت منقطعة للاضراب عن عدم علمهم بالسابق إلى الاستفهام عن اقتراحهم كاقتراح اليهود إنكارا عليهم بأنه لا ينبغي أن يقع أيضا، وقطع بعضهم بالقطع بناء على دخول الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم في الخطاب أو لا، وعدم دخوله فيه هنا لأنه مقترح عليه لا مقترح- وذلك مخل بالاتصال- وأجيب بأنه غير مخل به لحصوله بالنسبة إلى المقصد، وإرادة الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم في الأول

{ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Yoksa siz de daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi Resûlünüzü sorgulamak mı istiyorsunuz?” Buradaki «em» edatının muttasıl olması da munkatı' olması da caiz görülmüştür. Eğer bağlamın yani { أَلَمْ تَعْلَمْ } kavlinin delaletine dayanılarak { تُرِيدُونَ } kelimesinden önce «ta'lemûne» takdir edilirse -ki bağlam keyfî teklifte bulunmadır (iktirâh), zira bu ancak inatlaşma anında olur, ilim ise bunun aksidir- edat muttasıl olur; sanki «Daha önce geçeni bilmemek ile bilmekle beraber keyfî teklifte bulunmaktan ibaret iki durumdan hangisi vaki olmaktadır?» denilmiştir; bu durumda istifham 'ikisinin de olmaması gerekir' anlamında inkâr içindir. Şayet takdir yapılmazsa, önceki kısımdaki bilgisizliklerinden, onların Yahudilerin keyfî teklifleri gibi tekliflerde bulunmalarını istifham yoluyla sormaya -bunun da vaki olmaması gerektiğini inkâr etmek üzere- ırâz etmek (vazgeçip yeni söze geçmek) için munkatı' olur. Bazıları hitaba Resûl [sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem]'in önce dahil olup burada ise dahil olmamasına -çünkü o teklif eden değil kendisine teklif edilendir ve bu da ittisâli bozar- dayanarak kesinlikle munkatı' olduğunu söylemişlerdir. Buna; maksada nispetle hâsıl olduğu için ittisâli bozmadığı, Resûl [sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem]'in birinciye iradesinin

كانت لمجرد التصوير والانتقال لما قدمنا أنهم بطريق الكناية، والمراد- على التقديرين- توصيته المسلمين بالثقة برسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وترك الاقتراح بعد رد طعن المشركين أو اليهود في- النسخ- فكأنه قيل: لا تكونوا فيما أنزل إليكم من القرآن مثل اليهود في ترك الثقة بالآيات البينة واقتراح غيرها فتضلوا وتكفروا بعد الإيمان، وفي هذه التوصية كمال المبالغة والبلاغة حتى كأنهم بصدد الإرادة فنهوا عنها- فضلا عن السؤال- يعني من شأن العاقل أن لا يتصدى لإرادة ذلك، ولم يقل سبحانه: كما سأل أمة موسى ﵇ أو اليهود للإشارة إلى أن من سأل ذلك يستحق أن يصان اللسان عن ذكره- ولا يقتضي سابقية وقوع الاقتراح منهم- ولا يتوقف مضمون الآية عليه إذ التوصية لا تقتضي سابقية الوقوع، كيف وهو كفر- كما يدل عليه ما بعد- ولا يكاد يقع من المؤمن، ومما ذكرنا يظهر وجه ذكر هذه الآية بعد قوله تعالى: ما نَنْسَخْ فإن المقصد من كل منهما تثبيتهم على الآيات وتوصيتهم بالثقة بها، وأما بيانه بأنه لعلهم كانوا يطلبون منه ﵊ بيان تفاصيل الحكم الداعية إلى النسخ فلذا أردفت آية النسخ بذلك فأراه إلى التمني أقرب،

daha önce belirttiğimiz üzere onların kinaye yoluyla kastedildiklerini tasvir etmek ve oraya intikal için olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Her iki takdire göre de kastedilen; müşriklerin veya Yahudilerin neshe dair taanlarını reddettikten sonra Müslümanlara Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e güvenmelerini ve keyfî teklifleri terk etmelerini tavsiye etmektir. Sanki şöyle denilmiştir: Size indirilen Kur'an hakkında apaçık ayetlere güvenmeyi terk edip başkalarını teklif ederek imandan sonra sapıp kâfir olan Yahudiler gibi olmayın! Bu tavsiyede tam bir mübalağa ve belâgat vardır; öyle ki sanki bunu isteme aşamasındaymışlar gibi -sorudan da öte- onu istemekten menedilmişlerdir; yani akıl sahibinin şânı buna yeltenmemektir. Sübhânehû «Mûsâ'nın ümmetinin veya Yahudilerin sorduğu gibi» buyurmamıştır; ta ki bunu soran kimsenin dilin onu anmaktan korunmasına müstahak olduğuna işaret edilsin. Bu, onlardan daha önce keyfî teklifin vaki olduğunu gerektirmez; ayetin muhtevası da buna bağlı değildir, zira tavsiye geçmişte vuku bulmuş olmayı gerektirmez; nasıl gerektirsin ki bu -sonrasının delalet ettiği üzere- küfürdür ve müminin bunu yapması düşünülemez. Zikrettiğimiz hususlardan, bu ayetin Allah Teâlâ'nın { ما نَنْسَخْ } kavlinden sonra zikredilmesinin hikmeti anlaşılır; zira her ikisinin de maksadı onları ayetler üzerinde sebat ettirmek ve onlara güvenmelerini tavsiye etmektir. Bunun; muhtemelen onların Peygamber aleyhisselâm'dan neshe sevk eden hikmetlerin tafsilatını beyan etmesini istedikleri ve bu sebeple nesh ayetinin peşine bunun getirildiği şeklinde açıklanmasını ise ben temenniye daha yakın görmekteyim.

وقد ذكر بعض المفسرين أنهم اقترحوا على الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم في غزوة خيبر أن يجعل لهم ذات أنواط كما كان للمشركين، فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «سبحان الله! هذا كما قال قوم موسى: اجعل لنا إلها كما لهم آلهة. والذي نفسي بيده لتركبن سنن من قبلكم حذو النعل بالنعل والقذة بالقذة إن كان فيهم من أتى أمه يكون فيكم. فلا أدري أتعبدون العجل أم لا؟»

Bazı müfessirler Hayber Gazvesi'nde müşriklerin olduğu gibi kendileri için de bir Zât-ı Envât yapmasını Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den teklif ettiklerini, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikretmişlerdir: «Sübhânallâh! Bu, Mûsâ'nın kavminin 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' demesi gibidir. Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki sizden öncekilerin yollarına ayakkabının ayakkabıya, okun tüyünün tüyüne uyduğu gibi karış karış uyacaksınız; şayet onlardan annesine gelen (zina eden) olduysa sizde de olacaktır. Bilmiyorum, buzağıya tapacak mısınız tapmayacak mısınız?»

وهو مع الحاجة إليه يستدعي أن المخاطب في الآيات هم المؤمنون، والسباق والسياق والتذييل تشهد له، وعليه يترجح الاتصال- لما نقل عن الرضيّ- أن الفعليتين إذا اشتركتا في الفاعل نحو أقمت أم قعدت؟ - فأم- متصلة، وزعم قوم أن المخاطب بها اليهود، وأن الآية نزلت فيهم حين سألوا أن ينزل عليهم كتاب من السماء جملة- كما نزلت التوراة على موسى ﵇ وخاطبهم بذلك بعد رد طعنهم تهديدا لهم، وحينئذ يكون المضارع الآتي بمعنى الماضي، إلا أنه عبر به عنه إحضارا للصورة الشنيعة، واختار هذا الإمام الرازي وقال: إنه الأصح، لأن هذه سورة من أول قوله تعالى: يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ [البقرة: ٤٠] حكاية عن اليهود ومحاجة معهم، ولأنه جرى ذكرهم وما جرى ذكر غيرهم، ولأن المؤمن بالرسول لا يكاد يسأل ما يكون متبدلا به الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ ولا يخفى ما فيه، وكأنه رحمه الله تعالى نسي قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وقيل: إن المخاطب أهل مكة، وهو قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقد روي عنه أن الآية نزلت في عبد الله بن أمية ورهط من قريش قالوا: يا محمد، اجعل لنا الصفا ذهبا ووسع لنا أرض مكة، وفجر لنا الأنهار خلالها تفجيرا ونؤمن لك، وحكي في سبب النزول غير ذلك، ولا مانع- كما في البحر- من جعل الكل أسبابا، وعلى الخلاف في المخاطبين يجيء الكلام في رَسُولَكُمْ فإن كانوا المؤمنين فالإضافة على ما في نفس الأمر وما أقروا به من رسالته صلى الله تعالى عليه وسلم، وإن كانوا غيرهم فهي على ما في نفس الأمر دون الإقرار، وما مصدرية، والمشهور أن المجرور نعت لمصدر محذوف-

Bu rivayet -ona olan ihtiyaçla birlikte- ayetlerdeki muhatapların müminler olmasını gerektirir; siyak, sibak ve fezleke de buna şahitlik etmektedir. Buna göre -Radî'den nakledilen: «Kalktın mı oturdun mu?» örneğindeki gibi iki fiil cümlesi fâilde ortak olursa «em» muttasıldır kaidesi sebebiyle- muttasıl olması tercih edilir. Bir topluluk ayetteki muhatapların Yahudiler olduğunu ve ayetin, onlar Tevrat'ın Mûsâ aleyhisselâm'a indiği gibi kendilerine de gökten toptan bir kitap indirilmesini istediklerinde onlar hakkında indiğini; onların taanlarını reddettikten sonra bir tehdit olarak onlara böyle hitap edildiğini iddia etmişlerdir. Bu durumda gelecek olan muzari fiil mazi manasında olur; ancak çirkin manzarayı gözler önüne sermek için muzari ile ifade edilmiştir. İmam Râzî bunu tercih etmiş ve: «En sahih olan budur; çünkü bu sûre, Allah Teâlâ'nın: { يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } [el-Bakara 40] kavlinin başından itibaren Yahudilerden bir hikâye ve onlarla bir tartışmadır; zira onların zikri geçmiş, başkalarının zikri geçmemiştir; ayrıca Resûl'e iman eden kimse imanı küfürle değiştirecek bir şeyi neredeyse hiç istemez» demiştir. Bu görüşteki zayıflık gizli değildir; sanki o rahmetullâhi aleyh, Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا } kavlini unutmuştur. Muhatapların Mekke ehli olduğu da söylenmiştir ki bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın sözüdür. Ondan rivayet edildiğine göre ayet, Abdullah b. Ümeyye ve Kureyş'ten bir grup hakkında inmiştir; onlar: «Ey Muhammed! Bizim için Safâ'yı altına çevir, Mekke arazisini genişlet ve aralarından şarıl şarıl nehirler fışkırt da sana iman edelim» demişlerdir. Nüzul sebebi hakkında bundan başkası da nakledilmiştir. el-Bahr'da geçtiği üzere hepsini birden nüzul sebebi kılmaya bir engel yoktur. Muhataplar konusundaki ihtilafa göre { رَسُولَكُمْ } kelimesi hakkındaki söz de değişir: Eğer onlar müminler ise izâfet işin hakikatine ve onların Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in risâletini ikrarlarına göredir; şayet başkaları ise ikrara göre değil sadece işin hakikatine göredir. «Mâ» masdariyyedir; meşhur olan ise mecrurun mahzuf bir masdara sıfat olmasıdır;

أي سؤالا كما- ورأى سيبويه أنه في موضع نصب على الحال، والتقدير عنده أن تسألوه أي السؤال كَما وأجاز الحوفي أن تكون ما موصولة في موضع المفعول به ل تَسْئَلُوا أي كالأشياء التي سئلها مُوسى ﵇ قَبْلُ وهو الأنسب لأن الإنكار عليهم إنما هو لفساد المقترحات، وكونها في العاقبة وبالا عليهم- وفيه نظر- لأن المشبه أَنْ تَسْئَلُوا وهو مصدر، فالظاهر أن المشبه به كذلك، وقبح السؤال إنما هو لقبح المسئول عنه، بل قد يكون السؤال نفسه قبيحا في بعض الحالات مع أن المصدرية لا تحتاج إلى تقدير رابط- فهو أولى- ومِنْ قَبْلُ متعلق ب سُئِلَ وجيء به للتأكيد. وقرأ الحسن. وأبو السمال «سيل» - بسين مكسورة وياء- وأبو جعفر والزهري- بإشمام السين الضم وياء- وبعضهم بتسهيل- الهمزة- بين بين- وضم السين.

yani «...gibi bir sorgulama ile sorgulamak» takdirindedir. Sîbeveyhi ise bunun hâl olarak nasb mahallinde olduğunu kabul etmiştir; ona göre takdir «O soruyu ... gibi olarak sormanız» şeklindedir. Havfî, «mâ»nın mevsûl olup { تَسْئَلُوا } fiilinin mef'ûlün bihi olarak mansub olmasını caiz görmüştür; yani «daha önce Mûsâ aleyhisselâm'a sorulan şeyler gibi» demektir ki en uygun olanı da budur; çünkü onlara yönelik inkâr keyfî tekliflerin bozukluğundan ve akıbetlerinin onlar için vebal olmasındandır. -Fakat bunda eleştirilecek yön vardır; çünkü müşebbeh (benzetilen) olan { أَنْ تَسْئَلُوا } bir masdardır, dolayısıyla müşebbehün bih'in (kendisine benzetilenin) de öyle olması zâhirdir. Sorunun çirkinliği ise ancak sorulan şeyin çirkinliğindendir; bilakis bazı durumlarda bizzat sorunun kendisi de çirkin olabilir; üstelik masdariyet rabıt takdirine ihtiyaç duyurmaz, dolayısıyla daha evlâdır-. { مِنْ قَبْلُ } ifadesi { سُئِلَ } fiiline müteallaktır ve tekit için getirilmiştir. Hasan ve Ebü's-Semmâl sînin kesrası ve yâ ile «sîle» şeklinde; Ebû Ca'fer ve Zührî sîne damme işmâmı ve yâ ile; bazıları ise hemzeyi beyn-beyn teshîl ederek ve sînin dammesiyle okumuşlardır.

وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ جملة مستقلة مشتملة على حكم كلي أخرجت مخرج المثل جيء بها لتأكيد النهي عن الاقتراح المفهوم من قوله: أَمْ تُرِيدُونَ إلخ معطوفة عليه، فهي تذييل له باعتبار أن المقترحين الشاكين من جملة- الضالين الطريق المستقيم المتبدلين- وسَواءَ بمعنى وسط أو مستوي، والإضافة من باب إضافة الوصف إلى الموصوف لقصد المبالغة في بيان قوة الاتصاف كأنه نفس- السواء- على منهاج حصول الصورة في الصورة الحاصلة- والفاء- رابطة وما بعدها لا يصح أن يكون جزاء الشرط لأن ضلال الطريق المستقيم متقدم على- الاستبدال- والارتداد لا يترتب عليه، ولأن الجزاء إذا كان ماضيا مع قد كان باقيا على مضيه لأن قد للتحقيق، وما تأكد ورسخ لا ينقلب، ولا يترتب الماضي على المستقبل، ولأن كون الشرط مضارعا والجزاء ماضيا صورة ضعيف لم يأت في الكتاب العزيز- على ما صرح به الرضيّ وغيره- فلا بد من التقدير بأن يقال: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فالسبب فيه أنه تركه، ويؤول المعنى إلى أن ضلال الطريق المستقيم- وهو الكفر الصريح في الآيات- سبب للتبديل والارتداد، وفسر بعضهم- التبدل- المذكور بترك الثقة بالآيات باعتبار كونه لازما له فيكون كناية عنه، وحاصل الآية حينئذ ومن يترك الثقة بالآيات البينة المنزلة بحسب المصالح التي من جملتها الآيات الناسخة التي هي خير محض، وحق بحت واقترح غيرها فقد عدل وجار من حيث لا يدري عن الطريق المستقيم الموصل إلى معالم الحق والهدى، وتاه في تيه الهوى، وتردى في مهاوي الردى، واختار ما في النظم الكريم إيذانا من أول الأمر على أبلغ وجه بأن ذلك كفر وارتداد، ولعل ما أشرنا إليه أولى كما لا يخفى على المتدبر، وقرىء وَمَنْ يُبَدِّلْ من- أبدل- وإدغام- الدال في الضاد- والإظهار قراءتان مشهورتان.

{ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Kim imanı küfür ile değiştirirse, dosdoğru yoldan kesinlikle sapmış olur.” Küllî bir hükmü içeren, mesel kabilinden irat edilmiş bağımsız bir cümledir; { أَمْ تُرِيدُونَ } ilh. kavlinden anlaşılan keyfî teklifte bulunma nehyini tekit etmek için getirilmiş olup ona matuftur. Şüpheci teklifçilerin dosdoğru yoldan sapan ve [imanı küfürle] değiştirenlerin cümlesinden olması bakımından onun için bir fezlekedir (tezyîldir). «Sevâ'» orta yahut düzgün manasındadır; izâfet, vasıflanmanın gücünü beyanda mübalağa maksadıyla vasfın mevsûfa izâfeti kabilindendir; sanki hâsıl olan surette suretin husûlü minhâcı üzere bizzat «sevâ'»ın kendisidir. Fâ râbıtadır (bağlaçtır) ve sonrasının şartın cezâsı olması sahih değildir; çünkü dosdoğru yoldan sapmak değiştirmeden öncedir ve irtidad onun üzerine terettüp etmez; ayrıca cezâ «kad» ile birlikte mazi olduğunda maziliği üzere kalır, zira «kad» tahkik içindir ve tekid edilip yerleşen şey tersine dönmez; mazi ise istikbale terettüp etmez; bir de şartın muzari, cezânın mazi suretinde olması Radî ve diğerlerinin açıkça belirttiği üzere zayıftır ve Kur'ân-ı Kerîm'de gelmemiştir. Dolayısıyla şöyle bir takdir zorunludur: «Kim imanı küfürle değiştirirse bunun sebebi onu terk etmiş olmasıdır»; anlam dosdoğru yoldan sapmanın -ki bu ayetlerdeki açık küfürdür- tebdil ve irtidadın sebebi olduğu şekline döner. Bazıları zikredilen tebdili, onun bir lâzımı olması hasebiyle ayetlere güvenmeyi terk etmek olarak tefsir etmişlerdir; bu takdirde ondan kinaye olur. Bu durumda ayetin hâsılı şudur: Maslahatlara göre indirilen -ki aralarında sırf hayır ve halis hak olan nâsih ayetler de vardır- apaçık ayetlere güvenmeyi terk eden ve başkalarını teklif eden kimse, farkında olmadan hakkın ve hidayetin nişanelerine ulaştıran dosdoğru yoldan ayrılıp sapmış, heva çölünde şaşkına dönmüş ve helak uçurumlarına yuvarlanmıştır. Nazm-ı Celîl'deki ifadeyi, bunun bir küfür ve irtidad olduğunu ta en başından en beliğ vecihle bildirmek için seçmiştir; işaret ettiğimiz husus düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere muhtemelen daha evlâdır. «Ebdele» kökünden { وَمَنْ يُبَدِّلْ } şeklinde de okunmuştur; dâlın dâda idğâmı ile izhârı iki meşhur kıraattir.

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وهم طائفة من أحبار اليهود قالوا للمسلمين بعد وقعة أحد: ألم تروا إلى ما أصابكم، ولو كنتم على الحق لما هزمتم، فارجعوا إلى ديننا فهو خير لكم، رواه الواحدي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه. وروي أن فنحاص بن عازوراء وزيد بن قيس ونفرا من اليهود قالوا ذلك لحذيفة رضي الله تعالى عنه من حديث طويل، وذكر الحافظ ابن حجر أنه لم يوجد في شيء من كتب الحديث لَوْ يَرُدُّونَكُمْ حكاية لودادتهم، وقد تقدم الكلام على لَوْ هذه فأغنى عن الإعادة مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً أي مرتدين، وهو حال من ضمير المخاطبين يفيد مقارنة الكفر بالرد فيؤذن بأن الكفر يحصل بمجرد الارتداد مع قطع النظر إلى ما يرد إليه، ولذا لم يقل- لو يردونكم- إلى الكفر، وجوز أن يكون حالا من فاعل وَدَّ واختار بعضهم أنه مفعول ثان- ليردونكم- على تضمين الرد معنى التصيير إذ منهم من لم يكفر حتى يرد إليه فيحتاج إلى التغليب كما في لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا [الأعراف: ٨٨، ابراهيم: ١٣] على أن في ذلك يكون الكفر المفروض بطريق القسر وهو أدخل في الشناعة، وفي قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ مع أن الظاهر- عن- لأن الرد يستعمل بها تنصيص بحصول الإيمان لهم، وقيل: أورد متوسطا

{ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Ehl-i Kitap'tan birçoğu arzu etti” Onlar Yahudi hahamlarından bir gruptur; Uhud Savaşı'ndan sonra Müslümanlara: «Başınıza geleni görmediniz mi? Eğer hak üzere olsaydınız hezimete uğramazdınız; bizim dinimize dönün, o sizin için daha hayırlıdır» dediler; bunu Vâhidî İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmiştir. Finhâs b. Âzûrâ, Zeyd b. Kays ve Yahudilerden bir grubun bunu Huzeyfe radıyallâhu teâlâ anh'a söyledikleri uzun bir hadiste rivayet edilmiştir; Hâfız İbn Hacer ise bunun hiçbir hadis kitabında bulunmadığını belirtmiştir. { لَوْ يَرُدُّونَكُمْ } “sizi geri çevirmeyi” onların bu arzularını hikâye etmektedir; bu { لَوْ } edatına dair açıklamalar daha önce geçmişti, tekrarına hacet yoktur. { مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً } “imanınızdan sonra kâfirler olarak” yani mürtedler olarak. Muhatap zamirinden hâldir, küfrün geri çevrilmeyle eşzamanlılığını ifade eder; böylece geri çevrilecek şeye bakılmaksızın sırf irtidad ile küfrün hâsıl olacağını bildirir. Bu sebeple «sizi küfre geri çevirmeyi» dememiştir. { وَدَّ } fâilinden hâl olması da caiz görülmüştür. Bazıları çevirmenin (reddin) «dönüştürme» anlamını tazammun etmesine dayanarak { يَرُدُّونَكُمْ } fiilinin ikinci mefulü olduğunu tercih etmişlerdir; zira onlardan bir kısmı daha önce kâfir olmamıştı ki ona döndürülsün, dolayısıyla { لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } [el-A'râf 88, İbrâhîm 13] ayetinde olduğu gibi tağlîbe ihtiyaç duyulur; ayrıca bunda farz edilen küfür zorlama yoluyla olur ki bu da çirkinlikte daha ileri derecedir. Geri çevirme fiili genellikle «an» ile kullanıldığı halde burada Allah Teâlâ'nın { مِنْ بَعْدِ } buyurması, onlarda imanın hâsıl olduğunu kesin olarak belirtmek içindir. Arada getirilmesinin,

لإظهار كمال فظاعة ما أرادوه وغاية بعده عن الوقوع إما لزيادة قبحه الصاد للعاقل عن مباشرته، وإما لممانعة الإيمان له كأنه قيل: من بعد إيمانكم الراسخ، وفيه من تثبيت المؤمنين ما لا يخفى حَسَداً علة- لودّ- لا- ليردونكم- لأنهم يودون ارتدادهم مطلقا لا ارتدادهم المعلل بالحسد، وجوزوا أن يكون مصدرا منصوبا على الحال أي حاسدين ولم يجمع لأنه مصدر، وفيه ضعف لأن جعل المصدر حالا- كما قال أبو حيان- لا ينقاس. وقيل: يجوز أن يكون منصوبا على المصدر والعامل فيه محذوف يدل عليه المعنى أي حسدوكم حسدا وهو كما ترى مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ متعلق بمحذوف وقع صفة إما للحسد أي حسدا كائنا من أصل نفوسهم فكأنه ذاتي لها، وفيه إشارة إلى أنه بلغ مبلغا متناهيا، وهذا يؤكد أمر التنوين إذا جعل للتكثير أو التعظيم، وإما للوداد المفهوم من وَدَّ أي ودادا كائنا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ وتشهيهم لا من قبل التدبر والميل إلى الحق، وجعله ظرفا لغوا معمولا- لود- أو حَسَداً كما نقل عن مكي يبعده أنهما لا يستعملان بكلمة مِنْ كما قاله ابن الشجري مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ بالنعوت المذكورة في التوراة والمعجزات وهذا كالدليل على تخصيص الكثير بالأحبار لأن التبين بذلك إنما كان لهم لا للجهال، ولعل من قال: إن الودادة من عوامهم أيضا لئلا يبطل دينهم الذي ورثوه وتبطل رياسة أحبارهم الذين اعتقدوهم واتخذوهم رؤساء، فالمراد من الكثير جميعهم من كفارهم ومنافقيهم ويكون ذكره لإخراج من آمن منهم سرا وعلانية يدعي أن التبين حصل للجميع أيضا إلا أن أسبابه مختلفة متفاوتة وهذا هو الذي يغلب على الظن فإن من شاهد هاتيك المعجزات الباهرة والآيات الزاهرة يبعد منه كيفما كان عدم تبين الحق ومعرفة مطالع الصدق إلا أن الحظوظ النفسانية والشهوات الدنية والتسويلات الشيطانية حجبت من حجبت عن الإيمان وقيدت من قيدت في قيد الخذلان فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا العفو ترك عقوبة المذنب، والصفح ترك التثريب والتأنيث وهو أبلغ من العفو إذ قد يعفو الإنسان ولا يصفح، ولعله مأخوذ من تولية صفحة الوجه إعراضا أو من تصفحت الورقة إذا تجاوزت عما فيها. وآثر العفو على الصبر على اذاهم إيذانا بتمكين المؤمنين ترهيبا للكافرين.

istedikleri şeyin tam anlamıyla korkunçluğunu ve vukuunun son derece uzak olduğunu göstermek için olduğu da söylenmiştir; bu da ya aklı başında olanı onu yapmaktan alıkoyan çirkinliğinin fazlalığından yahut imanın buna engel olmasındandır; sanki «kök salmış imanınızdan sonra» denilmiştir. Bunda müminleri sebat ettirme namına pek çok nüans olduğu gizli değildir. { حَسَداً } “kıskançlıklarından ötürü” { يَرُدُّونَكُمْ } fiilinin değil, { وَدَّ } fiilinin illetidir (mef'ûlün lieclihidir); çünkü onlar haset ile gerekçelenen irtidadı değil, mutlak olarak onların irtidadını arzu etmektedirler. Hâl olarak mansub bir masdar olmasını da caiz görmüşlerdir; yani «hased ediciler olarak» demektir ve masdar olduğu için çoğul yapılmamıştır. Bunda zayıflık vardır; zira Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere masdarı hâl yapmak kıyasî değildir. Masdar olarak mansub olup âmilinin mananın delalet ettiği mahzuf bir fiil olması da caiz görülmüştür; yani «size şiddetli bir haset beslediler» takdirindedir, bu da gördüğün gibidir. { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “kendi nefislerinden kaynaklanan” sıfat olarak vaki olan mahzufe taalluk eder; ya hasedin sıfatıdır yani nefislerinin özünden kaynaklanan, sanki ona zâtî olan bir haset demektir; bunda onun son sınıra ulaştığına bir işaret vardır ve tenvin çokluk yahut ta'zim için kılındığında bu durumu tekit eder; ya da { وَدَّ } fiilinden anlaşılan sevginin/arzunun sıfatıdır; yani tefekkürden ve hakka meyil etmekten değil, kendi nefislerinden ve şahsî hevalarından kaynaklanan bir arzu demektir. Mekkî'den nakledildiği üzere { وَدَّ } yahut { حَسَداً } kelimelerinin ma'mûlü olan lâğv bir zarf kılınmasını ise İbnü'ş-Şecerî'nin belirttiği gibi bu iki kelimenin «min» harf-i cerriyle kullanılmaması uzak kılmaktadır. { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra” Tevrat'ta zikredilen niteliklerle ve mucizelerle [belli olduktan sonra]. Bu, «çoğu» ifadesinin hahamlara tahsis edilmesine bir delil gibidir; çünkü bununla hakikatin apaçık ortaya çıkması cahillere değil ancak onlara mahsus idi. Arzulamanın, miras aldıkları dinleri bozulmasın, inandıkları ve reis edindikleri hahamlarının reisliği gitmesin diye avamlarında da olduğunu söyleyen kimse; çoğundan kastın kâfirleri ve münafıklarıyla onların tamamı olduğunu, bu zikrin gizlice ve açıktan iman edenleri çıkarmak için olduğunu ve hakikatin apaçık ortaya çıkışının sebepleri farklı ve dereceli olsa da herkes için hâsıl olduğunu iddia eder. Galip zan da budur; zira o apaçık mucizeleri ve parıldayan ayetleri müşahede eden kimsenin hakkın açıklığını ve sıdkın doğuş yerlerini nasıl olursa olsun bilmemesi uzaktır; ne var ki nefsânî hazlar, süflî arzular ve şeytânî aldatmacalar imandan perdelemiş ve hüsran bağıyla bağlamıştır. { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } “Artık affedin ve hoşgörün” Af, günahkârı cezalandırmayı terk etmektir; safh ise azarlamayı ve başa kakmayı terk etmektir ve aftan daha beliğdir, zira insan bazen affeder ama hoşgörmez (başa kakmayı bırakmaz). Muhtemelen yüz çevirerek yüzün yanını (safhasını) çevirmekten yahut içindekileri geçip gittiğinde «sayfayı çevirdim» tabirinden alınmıştır. Müminlerin hâkim kılınacağını bildirerek kâfirleri korkutmak maksadıyla onların eziyetlerine sabretmeye karşılık affı tercih etmiştir.

حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ هو واحد الأوامر والمراد به الأمر بالقتال بقوله سبحانه قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ إلى وَهُمْ صاغِرُونَ [التوبة: ٢٩] أو الأمر بقتل قريظة وإجلاء بني النضير، وقيل: واحد الأمور، والمراد به القيامة. أو المجازاة يومها أو قوة الرسالة وكثرة الأمة، ومن الناس من فسر الصفح بالإعراض عنهم وترك مخالطتهم وجعل غاية العفو إتيان آية القتال وغاية الإعراض إتيان الله تعالى أمره، وفسره بإسلام من أسلم منهم- كما قاله الكلبي- وليس بشيء لأنه يستلزم أن يحمل الأمر على واحد الأوامر وواحد الأمور، وهو عند المحققين واقع بين الحقيقة والمجاز، وعن قتادة والسدي وابن عباس رضي الله تعالى عنهم إن الآية منسوخة بآية السيف واستشكل ذلك بأن النسخ لكونه بيانا لمدة الانتهاء بالنسبة إلى الشارع ودفعا للتأييد الظاهري من الإطلاق بالنسبة إلينا يقتضي أن يكون الحكم المنسوخ خاليا عن التوقيت والتأبيد فإنه لو كان مؤقتا كان الناسخ بيانا له بالنسبة إلينا أيضا ولو كان مؤبدا كان بدءا لا بيانا بالنسبة إلى الشارع، والأمر هاهنا مؤقت بالغاية وكونها غير معلومة يقتضي أن تكون آية القتال بيانا لإجماله وبذلك تبين ضعف ما أجاب به الإمام الرازي وتبعه فيه كثيرون من أن الغاية التي يتعلق بها الأمر إذا كانت لا تعلم إلا شرعا لم يخرج الوارد من أن يكون ناسخا ويحل محل فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا إلى أن أنسخه لكم فليس هذا مثل قوله تعالى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ [البقرة: ١٨٧] وأما تأييد الطيبي له بحكم التوراة والإنجيل لأنه ذكر فيهما انتهاء مدة الحكم بهما بإرسال النبي الأمي بنحو قوله تعالى: الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ [الأعراف: ١٥٧] وكان ظهوره صلى الله تعالى عليه وسلم نسخا فيرد عليه ما في التلويح من

{ حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar.” Bu, emirlerin tekilidir; kastedilen Sübhânehû'nun: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın...” ayetinden { وَهُمْ صاغِرُونَ } “onlar küçülmüş oldukları halde” [et-Tevbe 29] kısmına kadar olan sözüyle savaşı emretmesidir; yahut Kurayza'nın öldürülmesini ve Benî Nadîr'in sürgün edilmesini emretmesidir. İşlerin (umûr) tekili olduğu da söylenmiştir; kastedilen kıyamettir yahut o günkü cezalandırmadır ya da risâletin güçlenmesi ve ümmetin çoğalmasıdır. İnsanlardan bazıları «safh»ı onlardan yüz çevirmek ve onlarla ihtilâtı terk etmek olarak tefsir etmiş; affın gayesini kıtal ayetinin gelmesi, yüz çevirmenin gayesini ise Allah Teâlâ'nın emrini getirmesi kılmıştır. Kelbî'nin dediği gibi bunu onlardan Müslüman olanların İslam'a girmesi olarak tefsir eden de olmuştur; ancak bu bir hiçtir, çünkü emrin hem emirlerin tekiline hem de işlerin tekiline hamledilmesini gerektirir ki bu muhakkikler nezdinde hakikat ile mecaz arasında vaki olmaktır. Katâde, Süddî ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhüm'den ayetin kılıç ayetiyle mensuh olduğu nakledilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Nesh, Şâri'e nispetle sürenin bittiğinin bir beyanı, bize nispetle ise mutlaklıktan anlaşılan zâhirî ebedîliği defetmek olduğundan, mensuh hükmün vakitlendirilmiş ve ebedî kılınmış olmaktan hâli olmasını gerektirir; zira vakitlendirilmiş olsaydı nâsih bize nispetle de onun bir beyanı olurdu, şayet ebedî kılınmış olsaydı Şâri'e nispetle bir beyan değil yeni bir başlangıç (bed') olurdu. Buradaki emir ise bir gaye ile vakitlendirilmiştir ve gayenin bilinmiyor oluşu kıtal ayetinin onun mücmelliğine bir beyan olmasını gerektirir. Böylece İmam Râzî'nin verdiği ve pek çoklarının da ona tâbi olduğu şu cevabın zayıflığı ortaya çıkmıştır: «Emrin taalluk ettiği gaye ancak şeriat ile biliniyorsa, gelen nass nâsih olmaktan çıkmaz ve 'Ben onu size nesh edinceye kadar affedin ve hoşgörün' ifadesinin yerine geçer; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” [el-Bakara 187] kavli gibi değildir.» Tîbî'nin, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere uyarlar” [el-A'râf 157] kavli gibi ifadelerle Tevrat ve İncil'de ümmî peygamberin gönderilmesiyle o ikisiyle hükmetme süresinin bittiği zikredildiği ve Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zuhûru nesh olduğu gerekçesiyle Râzî'ye verdiği destek ise et-Telvîh'teki şu açıklamayla reddedilir:

أن الواقع فيهما البشارة بشرع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وإيجاب الرجوع إليه، وذلك لا يقتضي توقيت الأحكام لاحتمال أن يكون الرجوع إليه باعتبار كونه مفسرا أو مقررا أو مبدلا للبعض دون البعض فمن أين يلزم التوقيت بل هي مطلقة يفهم منها التأبيد فتبديلها يكون نسخا وأجيب عن الاستشكال بأنه لا يبعد أن يقال: إن القائلين بالنسخ أرادوا به البيان مجازا أو يقال: لعلهم فسروا الغاية بإماتتهم أو بقيام الساعة، والتأبيد إنما ينافي إطلاق الحكم إذا كان غاية للوجوب، وأما إذا كان غاية للواجب فلا، ويجري فيه النسخ عند الجمهور قاله مولانا الساليكوتي: إلا أن الظاهر لا يساعده فتدبر.

O ikisinde vaki olan şey, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şeriatı ile müjdelenmek ve ona dönmenin vâcip kılınmasıdır; bu ise hükümlerin muvakkat olmasını gerektirmez, çünkü ona dönülmesi tefsir edici, takrir edici yahut bir kısmını değiştirmeksizin diğer kısmını değiştirici olması bakımından olabilir. Dolayısıyla vakitlendirme nereden gerekecek? Bilakis onlar mutlaktır ve onlardan ebedîlik anlaşılır, dolayısıyla onların değiştirilmesi nesh olur. Bu müşkile şöyle cevap verilmiştir: Nesh olduğunu söyleyenlerin mecazen beyanı kastettiklerini söylemek uzak değildir; yahut gayeyi onların öldürülmesi veya kıyametin kopması olarak tefsir ettikleri söylenebilir. Ebedîlik ise hükmün ıtlakına ancak vücûbun gayesi olduğunda aykırı düşer; vacibin gayesi olduğunda ise aykırı düşmez ve cumhura göre onda nesh cereyan eder; bunu Mevlânâ es-Siyâlkûtî söylemiştir; ancak zâhir buna yardımcı olmamaktadır, iyi düşün.

إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تذييل مؤكد لما فهم من سابقه، وفيه إشعار بالانتقام من الكفار ووعد للمؤمنين بالنصرة والتمكين، ويحتمل على بعد أن يكون ذكرا لموجب قبول أمره بالعفو والصفح وتهديدا لمن يخالف أمره وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ عطف على فاعفوا كأنه سبحانه أمرهم بالمخالقة (١) والالتجاء إليه تعالى بالعبادة البدنية والمالية لأنها تدفع عنهم ما يكرهون. وقول الطبري: إنهم أمروا هنا بالصلاة والزكاة ليحبط ما تقدم من ميلهم إلى قول اليهود راعِنا منحط عن درجة الاعتبار.

{ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kâdirdir.” Önceki kısımdan anlaşılan manayı pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir); bunda kâfirlerden intikam alınacağına dair bir işaret, müminlere de zafer ve hâkimiyet vaadi vardır. Uzak bir ihtimalle af ve hoşgörü emrinin kabul edilmesinin gerekçesini zikretmek ve emrine muhalefet edenleri bir tehdit olması da muhtemeldir. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” { فاعفوا } emrine matuftur; sanki Sübhânehû onlara ahlâkı güzelleştirmeyi (1) ve bedenî ve mâlî ibadetlerle Allah Teâlâ'ya sığınmayı emretmiştir, çünkü bu ibadetler hoşlanmadıkları şeyleri onlardan defeder. Taberî'nin; «Yahudilerin 'râinâ' sözüne meyletmeleri şeklindeki önceki kusurları boşa çıksın diye burada onlara namaz ve zekât emredilmiştir» şeklindeki sözü ise itibar derecesinden düşüktür.

وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ أي أي خير كان، وفي ذلك توكيد للأمر بالعفو والصفح، والصلاة والزكاة، وترغيب إليه، واللام نفعية، وتخصيص الخير بالصلاة، والصدقة خلاف الظاهر، وقرىء تقدموا من قدم من السفر، وأقدمه غيره جعله قادما، وهي قريب من الأولى لا من الاقدام ضد الاحجام.

{ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Kendiniz için hayır olarak ne takdim ederseniz” yani her ne hayır olursa. Bunda af, صفح, namaz ve zekât emrinin teyidi ve bunlara teşvik vardır. Lâm menfaat içindir; hayrın namaz ve sadaka ile tahsis edilmesi ise zâhire aykırıdır. «Kaddeme» (yolculuktan geldi) ve başkasını getirdiğinde «akdemehû» kökünden «tukdimû» şeklinde de okunmuştur; bu da birincisine yakındır, çekinmenin zıddı olan cesaret göstermekten (ikdâm) değildir.

تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ أي تجدوا ثوابه لديه سبحانه فالكلام على حذف مضاف، وقيل: الظاهر أن المراد تجدوه في علم الله تعالى، والله تعالى عالم به إلا أنه بالغ في كمال علمه فجعل ثبوته في علمه بمنزلة ثبوت نفسه عنده وقد أكد تلك المبالغة بقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ حيث جعل جميع ما يعملون مبصرا له تعالى فعبر عن علمه تعالى بالبصر مع أن قليلا مما يعملون من المبصرات، وكأنه لهذا فسر الزمخشري البصير بالعالم، وأما قول العلامة إنه إشارة إلى نفي الصفات، وأنه ليس معنى السمع والبصر في حقه تعالى إلا تعلق ذاته بالمعلومات ففيه أن التفسير لا يفيد إلا أن المراد من البصير هاهنا العالم ولا دلالة على كونه نفس الذات أو زائدا عليه ولا على أن ليس معنى السمع والبصر في حقه تعالى سوى التعلق المذكور، وقرئ- «يعلمون» - بالياء والضمير حينئذ كناية عن كثير، أو عن أهل الكتاب فيكون تذييلا لقوله تعالى فَاعْفُوا إلخ مؤكدا لمضمون الغاية، والمناسب أن يكون وعيدا لأولئك ليكون تسلية، وتوطينا للمؤمنين بالعفو والصفح، وإزالة لاستبطاء إتيان الأمر، وجوز أن يكون كناية عن المؤمنين المخاطبين بالخطابات المتقدمة، والكلام وعيد للمؤمنين، ويستفاد من الالتفات الواقع من صرف الكلام من الخطاب إلى الغيبة، وهو النكتة الخاصة بهذا الالتفات ولا يخفى أنه كلام لا ينبغي أن يلتفت إليه وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى عطف على وَدَّ وما بينهما أعني فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا إما اعتراض بالفاء أو عطف على وَدَّ أيضا، وعطف الإنشاء على الاخبار فيما لا محل له من الإعراب بما سوى الواو جائز، والضمير- لأهل الكتاب- لا- لكثير منهم- كما يتبادر من العطف، والمراد بهم اليهود والنصارى جميعا، وكأن أصل الكلام- قالت اليهود لن يدخل الجنة إلا من كان هودا وقالت النصارى لن يدخل الجنة إلا من كان نصارى- فلف بين هذين المقولين، وجعلا مقولا واحدا اختصارا وثقة بفهم السامع أن ليس المقصد أن كل واحد من الفريقين يقول هذا القول المردد، وللعلم

{ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } “Onu Allah katında bulursunuz” yani O'nun nezdinde sevabını bulursunuz; bu durumda sözde bir muzâfın hazfi söz konusudur. Denildi ki: Zâhir olan mana, onu Allah Teâlâ'nın ilminde bulursunuz demektir. Allah Teâlâ onu zaten bilmektedir; ancak O, ilminin kemâlini mübalağa ile ifade etmiş ve onun Kendi ilmindeki sübûtunu Kendi nezdindeki bizzat varlığı gibi kılmıştır. Bu mübalağayı da { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavliyle tekit etmiştir; zira yaptıkları her şeyi Kendisi tarafından görülen kılmış ve yaptıkları şeylerin çok azı görülebilenlerden olmasına rağmen ilmini basar (görme) ile ifade etmiştir. Sanki bu sebeple Zemahşerî, «el-Basîr»i «el-Alîm» (hakkıyla bilen) olarak tefsir etmiştir. Allâme'nin [Teftâzânî'nin], bunun sıfatların nefiy ve inkârına bir işaret olduğu, Allah Teâlâ hakkında sem' (işitme) ve basarın (görme) O'nun zâtının malûmâta taallukundan başka bir mana taşımadığı şeklindeki sözüne gelince; bu tefsirde, burada Basîr'den muradın ancak Alîm olduğunu ifade etmekten başka bir şey yoktur. Bunun zâtın aynısı veya zât üzerine zâit olduğuna dair bir delil bulunmadığı gibi, Allah Teâlâ hakkında sem' ve basarın söz konusu taalluktan ibaret olduğuna dair de bir delil yoktur. [«Ta'melûne» kelimesi] yâ ile «ya'melûne» şeklinde de okunmuştur; bu durumda zamir, [önceki ayette geçen] «kesîr» (çoğu) kelimesinden veya Ehl-i Kitap'tan kinayedir. Böylece bu cümle, Cenâb-ı Hakk'ın { فَاعْفُوا } [Affedin] ilh. kavline bir fezleke (tezyîl) olup gayenin muhtevasını pekiştirir. Uygun olan, bunun onlar için bir tehdit olmasıdır; ta ki affetme ve hoş görme konusunda müminler için bir teselli ve gönül rahatlığı olsun, ayrıca emrin gelmesinin gecikmiş sayılmasını gidersin. Zamirin, önceki hitaplarla muhatap olan müminlerden kinaye olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde söz, müminlere yönelik bir tehdit (veya uyarı) olur ve hitaptan gayba geçiş şeklinde vuku bulan iltifattan istifade edilir ki bu iltifata has nükte de budur. Ancak bunun iltifat edilmemesi gereken [zayıf] bir görüş olduğu gizli değildir. { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Ve dediler ki: ‘Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir.’” [Bu cümle] { وَدَّ } [arzu etti] fiiline matuftur. Bu ikisi arasındaki -yani { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } [affedin ve hoş görün] ifadesi- ya fâ ile gelmiş bir itiraziyyedir ya da o da { وَدَّ } üzerine matuftur. İrabda mahalli olmayan yerlerde inşânın ihbâr üzerine vâv dışındaki [bir edatla] atfedilmesi caizdir. Zamir -atıftan ilk akla gelenin aksine «onlardan birçoğu»na değil- «Ehl-i Kitâb»a aittir; onlardan kasıt ise Yahudiler ve Hristiyanların tamamıdır. Sanki sözün aslı: «Yahudiler 'Yahudi olandan başkası cennete girmeyecektir' dedi, Hristiyanlar da 'Hristiyan olandan başkası cennete girmeyecektir' dedi» şeklindedir. Böylece bu iki söz birbirine sarılmış (leffedilmiş) ve kısaltma amacıyla hem de dinleyicinin bu iki fırkadan her birinin bu tereddütlü sözü söylemediğini anlayacağına güvenilerek ve her birinin...

بتضليل كل واحد منهما صاحبه بل المقصد تقسيم القول المذكور بالنسبة إليهم فكلمة أَوْ كما في مغني اللبيب للتفصيل والتقسيم لا للترديد فلا غبار- وهود- جمع هائد كعوذ (١) جمع عائذ، وقيل: مصدر يستوي فيه الواحد وغيره، وقيل: إنه مخفف يهود بحذف الياء وهو ضعيف، وعلى القول بالجمعية يكون اسم كانَ مفردا عائدا علي مَنْ باعتبار لفظها، وجمع الخبر باعتبار معناها، وهو كثير في الكلام خلافا لمن منعه، ومنه قوله: وأيقظ من كان منكم نياما وقرأ أبيّ- يهوديا، أو نصرانيا- فحمل الخبر والاسم معا على اللفظ.

diğerini saptırdığının bilinmesi sebebiyle tek bir söz haline getirilmiştir; bilakis maksat anılan sözü onlara göre taksim etmektir. Dolayısıyla Muğni'l-Lebîb'de belirtildiği üzere { أَوْ } kelimesi tereddüt için değil, tafsil ve taksim içindir; bu sebeple hiçbir kapalılık yoktur. «Hûd» kelimesi, «âiz»in çoğulunun «ûz» (1) olması gibi «hâid» kelimesinin çoğuludur. Tekil ve çoğulun eşit olduğu bir masdar olduğu da söylenmiştir. Yâ harfinin hazfedilmesiyle «Yehûd» kelimesinin muhaffefi olduğu da söylenmiştir ki bu zayıftır. Çoğul olduğu görüşüne göre { كانَ } fiilinin ismi lafzına binaen { مَنْ } kelimesine dönen tekildir; haberin çoğul kılınması ise manasına binaendir; bunu menedenin aksine bu kelamda pek çoktur; şairin şu sözü de bundandır: «Ve sizden uyuyanları uyandırdı». Übeyy «yehûdiyyen ev nasrâniyyen» şeklinde okumuştur; böylece hem haberi hem de ismi birlikte lafza hamletmiştir.

تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ الأماني جمع أمنية وهي ما يتمنى- كالأضحوكة والأعجوبة- والجملة معترضة بين قولهم ذلك وطلب الدليل على صحة دعواهم، وتِلْكَ إشارة إلى لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إلخ وجمع الخبر مع أن ما أشير إليه أمنية واحدة ليدل على تردد الأمنية في نفوسهم وتكررها فيها، وقيل: إشعارا بأنها بلغت كل مبلغ لأن الجمع يفيد زيادة الآحاد فيستعمل لمطلق الزيادة وهذا من بديع المجاز ونفائس البيان وقيل: لا حاجة إلى هذا كله بل الجمع لأن تِلْكَ محتوية على أمان- أن لا يدخل الجنة إلا اليهود، وأن لا يدخل الجنة إلا النصارى- وحرمان المسلمين منها، وأيضا فقائله متعدد وهو باعتبار كل قائل أمنية وباعتبار الجميع أمان كثيرة، ومن الناس من جعلها إشارة إلى أن- لا ينزل على المؤمنين خير من ربهم، وأن يردوهم كفارا، وأن لا يدخل الجنة غيرهم- وعليه يكون أمانيهم تغليبا لأن الأولين من قبيل المتمنيات حقيقة والثالث دعوى باطلة، وجوز أيضا أن تكون إشارة إلى ما في الآية على حذف المضاف أي أمثال تلك الأمنية أمانيهم فإن جعل الأماني بمعنى الأكاذيب، فإطلاق الأمنية على دعواهم على سبيل الحقيقة، وإن جعل بمعنى المتمنيات فعلى الاستعارة تشبيها بالمتمنى في الاستحالة، ولا يخفى ما في الوجهين من البعد لا سيما أولهما لأن كل جملة ذكر فيها- ودّهم- لشيء قد انفصلت وكملت واستقلت في النزول فيبعد جدا أن يشار إليها.

{ تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } “Bu onların kuruntularıdır.” «Emâniyyü» (أماني), gülünç şey (udhhûke) ve şaşılacak şey (u'cûbe) gibi temenni edilen şey demek olan «ümniyye» kelimesinin çoğuludur. Cümle, onların bu sözü ile iddialarının doğruluğuna dair delil talebi arasına girmiş bir itiraziyyedir. { تِلْكَ } ifadesi { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } ilh. sözüne işarettir. İşaret edilen şey tek bir kuruntu olduğu halde haberin çoğul getirilmesi, kuruntunun nefislerinde gidip geldiğine ve onda tekrar ettiğine delalet etmesi içindir. Her mertebeye ulaştığını bildirmek için olduğu da söylenmiştir; çünkü çoğul teklerin artmasını ifade eder ve mutlak fazlalık için kullanılır; bu da mecazın bedî' ve beyânın nefis inceliklerindendir. Bütün bunlara ihtiyaç olmadığı, bilakis { تِلْكَ } ifadesinin kuruntuları -cennete Yahudilerden başkasının girmeyeceği ve cennete Hristiyanlardan başkasının girmeyeceği kuruntusu ile Müslümanların ondan mahrum bırakılması kuruntusunu- içerdiği için çoğul yapıldığı da söylenmiştir; ayrıca bunu söyleyenler birden fazladır ve her söyleyene göre bir kuruntu, hepsine göre ise pek çok kuruntudur. İnsanlardan bazıları bunu; müminlere Rablerinden hiçbir hayrın indirilmemesi, onları kâfir olarak geri çevirmeleri ve cennete kendilerinden başkasının girmemesi isteklerine işaret kılmışlardır; buna göre «onların kuruntuları» ifadesi tağlîb yoluyla olur, çünkü ilk ikisi hakikatte temenni edilenler kabilindendir, üçüncüsü ise bâtıl bir iddiadır. Hazfedilmiş bir muzâfa binaen ayetteki şeye işaret olması da caiz görülmüştür; yani «o kuruntunun benzerleri onların kuruntularıdır» takdirindedir. Şayet emânî yalanlar manasında kılınırsa, iddialarına ümniyye denilmesi hakikat yoluyla olur; temenni edilenler manasında kılınırsa imkânsızlıkta temenni edilene benzetilerek istiare yoluyla olur. Her iki vecihteki uzaklık, özellikle de birincisindeki uzaklık gizli değildir; çünkü bir şeyi «arzulamaları» hususunda zikredilen her bir cümle nüzulde ayrılmış, tamamlanmış ve müstakil olmuştur; dolayısıyla ona işaret edilmesi son derece uzaktır.

قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ أي على ما ادعيتموه من اختصاصكم بدخول الجنة فهو متصل معنى بقوله تعالى: قالُوا لَنْ يَدْخُلَ إلخ على أنه جواب له لا غير، وهاتُوا بمعنى أحضروا والهاء أصلية لا بدل من همزة- آتوا- ولا للتنبيه وهي فعل أمر خلافا لمن زعم أنها اسم فعل أو صوت بمنزلة- ها- وفي مجيء الماضي والمضارع والمصدر من هذه المادة خلاف وأثبت أبو حيان- هاتى يهاتي مهاتاة- والبرهان الدليل على صحة الدعوى، قيل: هو مأخوذ من البرة وهو القطع فتكون النون زائدة، وقيل: من البرهنة وهو البيان فتكون النون أصلية لفقدان فعلن ووجود فعلل ويبنى على هذا الاشتقاق الخلاف في- برهان- إذا سمي به هل ينصرف أو لا؟ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ جواب الشرط محذوف يدل عليه ما قبله ومتعلق الصدق دعواهم السابقة لا- الإيمان- ولا- الأماني- كما قيل، وأفهم التعليق أنه لا بد من البرهان للصادق ليثبت دعواه، وعلل بأن كل قول لا دليل عليه غير ثابت عند الخصم فلا يعتد به، ولذا قيل: من ادعى شيئا بلا شاهد لا بد أن تبطل دعواه، وليس في الآية دليل على منع التقليد فإن دليل المقلد دليله كما لا يخفى، وتفسير الصدق هنا بالصلاح مما لا يدعو إليه سوى فساد الذهن بَلى رد لقولهم الذي زعموه وإثبات لما تضمنه من نفي دخول غيرهم الجنة. والقول بأنه رد لما أشار إليه قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ من نفي أن يكون لهم برهان مما لا وجه له ولا برهان عليه مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أي انقاد لما قضى الله تعالى وقدر، أو أخلص له نفسه أو قصده فلم يشرك به تعالى غيره، أو لم يقصد سواه فالوجه إما مستعار للذات وتخصيصه بالذكر لأنه أشرف الأعضاء ومعدن

{ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “De ki: Delilinizi getirin!” Yani cennete girmenin sadece size ait olduğuna dair iddianıza dair [delilinizi getirin]. Anlam bakımından bu ifade, Yüce Allah'ın { قالُوا لَنْ يَدْخُلَ } [Onlar: Girmeyecek, dediler] ilh. kavline, onun yalnızca bir cevabı olması hasebiyle bağlıdır. «Hâtû» (هاتُوا), «getirin/hazır edin» (ehdirû) manasındadır. Baştaki «hâ» harfi aslîdir; «âtû» (آتوا) kelimesindeki hemzeden bedel (dönüşmüş) olmadığı gibi tenbih için de değildir. O bir emir fiilidir; onun isim-fiil veya «hâ» (ها) mesabesinde bir ses (ünlem) olduğunu iddia edenlerin görüşünün aksine. Bu maddeden mazi, muzari ve masdarın gelip gelmeyeceği hususunda ihtilaf vardır. Ebû Hayyân ise «hâtâ - yühâtî - mühâtâten» (هاتى يهاتي مهاتاة) çekimini sabit görmüştür. «Bürhân» (بُرْهان), iddianın doğruluğuna dair delildir. «Büre»den (البرة) -ki kesmek demektir- türetildiği söylenmiştir; bu takdirde [sonundaki] nûn zâiddir. «Berhene»den (البرهنة) -ki açıklamak/beyan etmek demektir- türetildiği de söylenmiştir; bu takdirde [vezin olarak] «fa'len» (فَعْلَن) bulunmayıp «fa'lel» (فَعْلَل) bulunduğu için nûn harfi aslîdir. Bu iştikaka (türetmeye) bağlı olarak, «bürhân» kelimesi özel isim yapıldığında gayr-i munsarif (tenvinsiz/kesresiz) olup olmayacağı hususundaki ihtilaf doğmuştur. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz.” Şartın cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür); önceki ifade ona delalet etmektedir. Doğruluğun (sıdk) taalluk ettiği husus, söylendiği gibi ne «iman» ne de «kuruntular»dır (emânî); bilakis onların önceki iddialarıdır. [Hükmün şarta] bağlanması (ta'lîk), doğru sözlü kimsenin iddiasını ispatlamak için mutlaka bir delile (bürhan) ihtiyaç duyduğunu anlatmaktadır. Bu durum, delili olmayan her sözün hasım nezdinde sabit sayılmayacağı ve dolayısıyla itibar görmeyeceği gerekçesiyle açıklanmıştır. Bundan dolayı: «Şahitsiz bir şey iddia edenin davası mutlaka bâtıl olur» denilmiştir. Bu ayette taklidin yasaklandığına dair bir delil yoktur; zira mukallidin delili, gizli olmadığı üzere [uyduğu müctehidin] delilidir. Buradaki «sıdk»ı «salâh» (doğruluk ve dindarlık) ile tefsir etmek ise zihin bozukluğundan başka bir şeyin sevk etmeyeceği bir durumdur. { بَلى } “Hayır, bilakis!” İleri sürdükleri sözlerinin reddi ve bu sözün içerdiği 'kendilerinden başkasının cennete giremeyeceği' nefyinin ispatıdır (yani başkalarının da gireceğinin teyididir). Bunun, { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } [De ki: Delilinizi getirin!] ifadesinin işaret ettiği 'onların bir delilinin bulunmadığı' nefyine bir ret olduğu yönündeki söz ise ne bir tutar yanı ne de buna dair bir delili olan bir sözdür. { مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kim yüzünü Allah'a teslim ederse” yani Yüce Allah'ın kaza ve takdir ettiğine boyun eğerse; yahut nefsini veya niyetini/kastını O'na halis kılıp Yüce Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmazsa veya O'ndan başkasını kastetmezse [cennete girecektir]. «Vech» (yüz) kelimesi ya zât için istiare edilmiştir -ki zikre tahsis edilmesi en şerefli uzuv ve [duyuların] madeni...

الحواس. وإما مجاز عن القصد لأن القاصد للشيء مواجه له وَهُوَ مُحْسِنٌ حال من ضمير أَسْلَمَ أي والحال انه محسن في جميع أعماله، وإذا أريد بما تقدم الشرك يؤول المعنى إلى «آمن وعمل الصالحات» وقد فسر النبي ﷺ الإحسان

olmasındandır; ya da kasttan mecazdır, çünkü bir şeyi kastedip yönelen kimse yüzünü ona dönmüş olur. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve kendisi de iyilik eden olursa” { أَسْلَمَ } fiilindeki zamirden hâldir; yani bütün amellerinde ihsan edici bir hâlde iken demektir. Daha önce geçenle şirk kastedilirse mana «iman edip salih ameller işledi» şekline döner. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihsanı

بقوله: «أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإنه يراك»

şu sözüyle tefsir etmiştir: «Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.»

فَلَهُ أَجْرُهُ أي الذي وعد له على ذلك لا الذي يستوجبه كما قاله الزمخشري رعاية لمذهب الاعتزال، والتعبير عما وعد بالأجر إيذانا بقوة ارتباطه بالعمل عِنْدَ رَبِّهِ حال من أجره والعامل فيه معنى الاستقرار، والعندية للتشريف، والمراد عدم الضياع والنقصان، وأتى- بالرب- مضافا إلى ضمير مَنْ أَسْلَمَ إظهارا لمزيد اللطف به وتقريرا لمضمون الجملة، والجملة جواب مَنْ إن كانت شرطية وخبرها إن كانت موصولة والفاء فيها لتضمنها معنى الشرط، وعلى التقديرين يكون الرد بَلى وحده وما بعده كلام مستأنف كأنه قيل إذا بطل ما زعموه فما الحق في ذلك، وجوز أن تكون مَنْ موصولة فاعل ليدخلها محذوفا، وبَلى مع ما بعدها رد لقولهم، ويكون فَلَهُ أَجْرُهُ معطوفا على ذلك المحذوف عطف الاسمية على الفعلية لأن المراد بالأولى التجدد، وبالثانية الثبوت، وقد نص السكاكي بأن الجملتين إذا اختلفتا تجددا وثبوتا يراعى جانب المعنى فيتعاطفان وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ تقدم مثله والجمع في الضمائر الثلاثة باعتبار معنى مَنْ كما أن الإفراد في الضمائر الأول باعتبار اللفظ، ويجوز في مثل هذا العكس إلا أن الأفصح أن يبدأ بالحمل على اللفظ ثم بالحمل على المعنى لتقدم اللفظ عليه في الإفهام.

{ فَلَهُ أَجْرُهُ } “onun mükâfatı kendisi içindir” yani Zemahşerî'nin İ'tizâl mezhebine riâyet ederek söylediği gibi hak ettiği değil, bunun üzerine kendisine vaad edilen [mükâfattır]. Vaad edilen şeyin ecir (mükâfat) olarak ifade edilmesi, onun amelle olan kuvvetli irtibatını bildirmek içindir. { عِنْدَ رَبِّهِ } “Rabbi katındadır” ifadesi ecirden hâldir ve onda amel eden şey istikrâr (sabit olma) manasıdır. «Katında olma» (ındiyyet) şereflendirmek içindir; murat ise zayi olmaması ve eksilmemesidir. { مَنْ أَسْلَمَ } ifadesindeki zamire muzaf olarak «er-Rabb» kelimesinin getirilmesi, ona yönelik lütfun fazlalığını göstermek ve cümlenin mazmununu pekiştirmek içindir. Bu cümle, şayet şart edatı ise { مَنْ } kelimesinin cevabıdır; şayet mevsûl ise onun haberidir, oradaki fâ ise şart manası içerdiği içindir. Her iki takdire göre de ret sadece { بَلى } “Hayır, öyle değil!” ifadesiyle olmakta ve sonrası müstakil (yeni) bir söz olmaktadır; sanki «onların iddia ettiği şey bâtıl olunca bu husustaki hakikat nedir?» denilmiş gibidir. { مَنْ } kelimesinin mevsûl olup mahzuf olan { ليدخلها } fiilinin fâili olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { بَلى } kendisinden sonrakiyle birlikte onların sözünü ret olur ve { فَلَهُ أَجْرُهُ } ifadesi, birincisiyle teceddüt (yenilenme), ikincisiyle sübût (devamlılık) kastedildiği için isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi kabilinden o mahzuf fiile atfedilmiş olur. Nitekim Sekkâkî, iki cümlenin teceddüt ve sübût bakımından farklı olması durumunda mana cihetinin gözetilerek birbirine atfedilebileceklerini açıkça belirtmiştir. { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara bir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” Bunun bir benzeri daha önce geçmişti. Üç zamirdeki çoğulluk { مَنْ } kelimesinin manası itibarıyladır; nitekim ilk zamirlerdeki tekillik de lafzı itibarıyladır. Böyle yerlerde bunun tersi de caizdir, ancak lafız anlatımda manadan önce geldiği için önce lafza, sonra manaya hamletmek en fasih olanıdır.

وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ المراد يهود المدينة ووفد نصارى نجران تماروا عند رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم وتسابوا وأنكرت اليهود الإنجيل ونبوة عيسى ﵇ وأنكر النصارى التوراة ونبوة موسى ﵇. فأل في الموضعين للعهد. وقيل: المراد عامة اليهود وعامة النصارى وهو من الإخبار عن الأمم السالفة، وفيه تقريع لمن بحضرته صلى الله تعالى عليه وسلم وتسلية له ﵊ إذ كذبوا بالرسل والكتب قبله فأل في الموضعين للجنس، والأول هو المروي في أسباب النزول، وعليه يحتمل أن يكون القائل كل واحد من آحاد الطائفتين وهو الظاهر، ويحتمل أن يكون المراد بذلك رجلين رجل من اليهود يقال له نافع بن حرملة ورجل من نصارى نجران ونسبة ذلك للجميع حيث وقع من بعضهم وهي طريقة معروفة عند العرب في نظمها ونثرها. وهذا بيان لتضليل كل فريق صاحبه بخصوصه إثر بيان تضليله كل من عداه على وجه العموم، وعَلى شَيْءٍ خبر ليس، وهو عند بعض من باب حذف الصفة أي شيء يعتد به في الدين لأنه من المعلوم أن كلّا منهما على شيء، والأولى عدم اعتبار الحذف، وفي ذلك مبالغة عظيمة لأن الشيء- كما يشير إليه كلام سيبويه- ما يصح أن يعلم ويخبر عنه فإذا نفي مطلقا كان ذلك مبالغة في عدم الاعتداد بما هم عليه وصار كقولهم- أقل من لا شيء- وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ حال من الفريقين بجعلهما فاعل فعل واحد لئلا يلزم إعمال عاملين في معمول واحد أي قالوا ذلك وهم عالمون بما في كتبهم الناطقة بخلاف ما يقولون، وفي ذلك توبيخ لهم وإرشاد للمؤمنين إلى أن من كان عالما بالقرآن لا ينبغي أن يقول خلاف ما تضمنه، والمراد من الْكِتابَ الجنس فيصدق على التوراة والإنجيل، وقيل: المراد به التوراة لأن النصارى تمتثلها أيضا.

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ } “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir şey üzere değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir şey üzere değildir» dediler.” Kastedilenler Medine Yahudileri ile Necran Hristiyanları heyetidir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda münakaşa edip birbirlerine sövdüler. Yahudiler İncil'i ve İsa aleyhisselâm’ın peygamberliğini inkâr etti, Hristiyanlar da Tevrat'ı ve Musa aleyhisselâm’ın peygamberliğini inkâr etti. Dolayısıyla her iki yerdeki harf-i tarif (el-) ahd içindir. Bir görüşe göre kastedilenler bütün Yahudiler ve bütün Hristiyanlardır; bu, geçmiş ümmetlerden bir haber vermedir ve onda sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda bulunanları azarlama ve kendisinden önceki elçileri ve kitapları da yalanladıkları için ona aleyhisselâm bir teselli vardır; dolayısıyla her iki yerdeki harf-i tarif cins içindir. Birinci görüş nüzul sebeplerinde rivayet edilendir. Buna göre söyleyenin iki gruptan her bir ferdin olması muhtemeldir ki zâhir olan da budur; bununla Nâfi‘ b. Harmele denilen Yahudilerden bir adam ile Necran Hristiyanlarından bir adam olmak üzere iki kişinin kastedilmiş olması ve bazılarından sâdır olduğu halde Arapların nazım ve nesirlerinde bilinen bir üslup uyarınca sözün tamamına nispet edilmiş olması da muhtemeldir. Bu, her bir fırkanın kendisi dışındakileri genel olarak saptırmasını beyan etmenin ardından, özellikle kendi muhatabını saptırmasının beyanıdır. { عَلى شَيْءٍ } ifadesi Leyse'nin haberidir; bazılarına göre sıfatın hazfedilmesi babındandır, yani «dinde itibar edilecek bir şey [üzere değildirler]» demektir; zira her ikisinin de bir şey üzere olduğu malumdur. Evlâ olanı ise hazfin kabul edilmemesidir; bunda büyük bir mübalağa vardır, zira «şey» —Sibeveyh'in sözünün de işaret ettiği gibi— bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan şeydir; dolayısıyla mutlak olarak nefyedildiğinde, onların üzerinde bulundukları şeye hiçbir şekilde itibar edilmediğini belirtmede bir mübalağa olur ve onların «hiçbir şeyden daha az» sözü gibi olur. { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } “Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar.” İki amilin tek bir mamulde amel etmesi gerekmesin diye her iki fırka tek bir fiilin fâili kılınarak onlardan hâl yapılmıştır; yani söylediklerinin aksini açıkça söyleyen kitaplarındaki şeyleri bildikleri halde bunu söylediler. Bunda onlara bir kınama, müminlere de Kur'an'ı bilen bir kimsenin onun içerdiğinin aksini söylememesi gerektiğine dair bir irşat vardır. { الْكِتابَ } kelimesinden murat cinstir, dolayısıyla Tevrat ve İncil için de geçerlidir. Denildi ki: Ondan murat Tevrat'tır, çünkü Hristiyanlar da ona uyarlar.

كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ وهم مشركو العرب في قول الجمهور، وقيل: مشركو قريش، وقيل: هم أمم كانوا قبل اليهود والنصارى، وأما القول بأنهم اليهود وأعيد قولهم مثل قول النصارى ونفي عنهم العلم حيث لم ينتفعوا به فالظاهر أنه قول الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ والكاف من كَذلِكَ في موضع نصب على أنه نعت لمصدر محذوف منصوب ب قالَ مقدم عليه أي قولا مثل قول اليهود والنصارى قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ ويكون مِثْلَ قَوْلِهِمْ

{ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi söyledi.” Bunlar cumhurun görüşüne göre Arap müşrikleridir. Bir görüşe göre Kureyş müşrikleridir, bir diğer görüşe göre ise Yahudi ve Hristiyanlardan önceki ümmetlerdir. Bunların Yahudiler olduğu, Hristiyanların sözü gibi olan sözlerinin tekrar edildiği ve kendisinden faydalanmadıkları için kendilerinden ilmin nefyedildiği görüşüne gelince; zâhir olan, bunun { الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “bilmeyenler” kavli olduğudur. { كَذلِكَ } ifadesindeki kâf, { قالَ } fiili ile mensup olup onun önüne geçmiş mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani «Yahudi ve Hristiyanların sözü gibi bir sözü bilmeyenler söyledi» demektir. { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “onların sözünün benzerini” kavli ise

على هذا منصوبا ب يَعْلَمُونَ والقول بمعنى الاعتقاد، أو يقال على أنه مفعول به أو بدل من محل الكاف، وقيل:

buna göre { يَعْلَمُونَ } fiili ile mensuptur ve kavil (söz) inanç manasındadır; ya da mef'ûlün bih veya kâf'ın mahallinden bedel olarak mensuptur denilir. Denildi ki:

كَذلِكَ مفعول به ومِثْلَ مفعول مطلق، والمقصود تشبيه المقول بالمقول في المؤدي والمحصول، وتشبيه القول بالقول في الصدور عن مجرد التشهي والهوى والعصبية، وجوزوا أن تكون الكاف في موضع رفع بالابتداء والجملة بعده خبر والعائد محذوف أي قاله، ومِثْلَ صفة مصدر محذوف، أو مفعول يَعْلَمُونَ ولا يجوز أن يكون مفعول قالَ لأنه قد استوفى مفعوله، واعترض هذا بأن حذف العائد- على المبتدأ الذي لو قدر خلو الفعل عن الضمير لنصبه- مما خصه الكثير بالضرورة ومثلوا له بقوله:

{ كَذلِكَ } mef'ûlün bih, { مِثْلَ } ise mef'ûlü mutlaktır. Maksat, netice ve hasıla bakımından söylenen sözün söylenen söze teşbihi ve sırf nefsin arzusu, heva ve taassuptan kaynaklanması bakımından sözün söze teşbihidir. Kâf'ın mübteda olarak ref mahallinde olması, arkasından gelen cümlenin haber olması ve aid zamirinin { قاله } takdiriyle mahzuf olması; { مِثْلَ } kelimesinin de mahzuf bir masdarın sıfatı yahut { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü olması da caiz görülmüştür. { قالَ } fiilinin mef'ûlü olması ise caiz değildir, çünkü o mef'ûlünü zaten almıştır. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Fiilin zamirden hâli olduğu farz edildiğinde onu nasb edecek olan mübtedaya dönen aid zamirinin hazfedilmesini pek çok âlim zaruret hallerine tahsis etmiş ve buna şu beyti örnek göstermişlerdir:

وخالد يحمد ساداتنا ... بالحق «لا تحمد» بالباطل

«Hâlid efendilerimizi över ... Hak ile, sen ise bâtıl ile övülmezsin.»

وقيل: عليه وعلى ما قبله أن استعمال الكاف اسما وإن جوزه الأخفش إلا أن جماعة خصوه بضرورة الشعر مع أنه قد يؤول ما ورد منه فيه على أنه لا يخفى ما في توجيه التشبيهين دفعا لتوهم اللغوية من التكلف والخروج عن الظاهر، ولعل الأولى أن يجعل مِثْلَ قَوْلِهِمْ إعادة لقوله تعالى: كَذلِكَ للتأكيد والتقرير كما في قوله تعالى:

Buna ve öncekine şöyle de itiraz edilmiştir: Kâf'ın isim olarak kullanılması, her ne kadar Ahfeş bunu caiz görse de, bir grup âlim tarafından şiir zaruretine tahsis edilmiştir; bununla birlikte şiirde gelen örnekleri de tevil edilebilir. Bunun yanı sıra, lüzumsuzluk vehmini bertaraf etmek adına yapılan iki teşbih tevcihinde külfet ve zâhirden uzaklaşma olduğu gizli değildir. Belki de en evlâ olanı, { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } ifadesinin, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:

جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ [يوسف: ٧٥] وبه قال بعض المحققين، وقد يقال: إن كذلك ليست للتشبيه هنا بل لإفادة أن هذا الأمر عظيم مقرر، وقد نقل الوزير عاصم بن أيوب في شرح قول زهير:

{ جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } [Yûsuf: 75] “Onun cezası, [çalınan mal] kimin yükünde bulunursa, işte o onun cezasıdır” tekit ve pekiştirme için Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ } kavlinin tekrarı kılınmasıdır. Nitekim bazı muhakkikler de böyle demiştir. Şöyle de denilebilir: Buradaki «kezâlike» teşbih için değil, bu meselenin azametli ve sabit olduğunu bildirmek içindir. Nitekim Vezir Âsım b. Eyyûb, Züheyr'in şu sözünün şerhinde:

«كذلك» خيمهم ولكل قوم ... إذا مستهم الضراء خيم

«Böyledir onların huyu; ve her kavmin ... Kendilerine bir darlık dokunduğunda bir huyu vardır»

عن الإمام الجرجاني ان كَذلِكَ تأتي للتثبيت إما لخبر مقدم وإما لخبر متأخر وهي نقيض كلا لأن كلا تنفي، وكذلك تثبت ومثله كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ [الحجر: ١٢] وفي شرح المفتاح الشريفي انه ليس المقصود من التشبيهات هي المعاني الوضعية فقط إذ تشبيهات البلغاء قلما تخلو من مجازات وكنايات فنقول: إنا رأيناهم يستعملون كذا وكذا للاستمرار تارة نحو عدل زيد في قضية فلان كذا وهكذا أي عدل مستمر، وقال الحماسي:

İmam Cürcânî'den «kezâlike» lafzının ya mukaddem ya da muahhar bir haber için tesbit (pekiştirme/onaylama) amacıyla geldiğini nakletmiştir. Bu, «kellâ» lafzının zıddıdır; zira «kellâ» nefiy ifade eder, «kezâlike» ise ispat ve tesbit ifade eder. { كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } [Hicr: 12] “Biz onu suçluların kalplerine böyle sokarız” ayeti de böyledir. Şerhu'l-Miftâh'ta Şerîf [el-Cürcânî], teşbihlerden maksadın sadece vaz'î manalar olmadığını, zira beliğ kimselerin teşbihlerinin mecaz ve kinayelerden pek nâdir hâli olduğunu belirtir. Şöyle deriz: Biz onların bazen istimrar (devamlılık) için «kezâ ve kezâ» dediklerini gördük; nitekim «Zeyd falanın meselesinde şöyle ve böyle adalet gösterdi» denir ki bu «sürekli bir adalet gösterdi» demektir. el-Hamâse şairi şöyle demiştir:

«هكذا» يذهب الزمان ويفنى ال ... علم فيه ويدرس الأثر

«Böylece akıp gider zaman ve tükenir ... İlim onda ve silinir izler»

نص عليه التبريزي في شرح الحماسة وله شواهد كثيرة، وقال في شرح قول أبي تمام:

Tebrîzî, Şerhu'l-Hamâse'de bunu açıkça belirtmiştir ve bunun pek çok şahidi vardır. Ebû Temmâm'ın şu sözünün şerhinde demiştir:

كذا فليجلّ الخطب وليفدح الأمر إنه للتهويل والتعظيم وهو في صدر القصيدة لم يسبق ما يشبه به، وسيأتي لذلك تتمة إن شاء الله تعالى، وإنما جعل قول أولئك مشبها به لأنه أقبح إذ الباطل من العالم أقبح منه من الجاهل، وبعضهم يجعل التشبيه على حد إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا [البقرة: ٢٧٥] وفيه من المبالغة والتوبيخ على التشبه بالجهال ما لا يخفى وإنما وبخوا، وقد صدقوا إذ كلا الدينين بعد النسخ ليس بشيء لأنهم لم يقصدوا ذلك وإنما قصد كل فريق إبطال دين الآخر من أصله والكفر بنبيه وكتابه على أنه لا يصح الحكم بأن كلا الدينين بعد النسخ ليس بشيء يعتد به لأن المتبادر منه أن لا يكون كذلك في حد ذاته وما لا ينسخ منهما حق واجب القبول والعمل فيكون شيئا معتدا به في حد ذاته وإن يكن شيئا بالنسبة إليهم لأنه لا انتفاع بما لم ينسخ مع الكفر بالناسخ.

«Böylece büyüsün hadise ve ağırlaşsın iş»; bu ifade dehşet ve azamet bildirmek içindir ve kasidenin başında yer alıp kendisine benzetilecek bir şey önceden geçmemiştir. İnşâallahu Teâlâ bunun devamı gelecektir. Şunların sözünün müşebbehün bih (kendisine benzetilen) kılınması ise onun daha çirkin olmasındandır; zira âlimden sâdır olan bâtıl, cahilden sâdır olandan daha çirkindir. Bazıları bu teşbihi { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } [Bakara: 275] “Alışveriş de tıpkı faiz gibidir” ayeti kabilinden saymışlardır ki bunda cahillere benzemekten ötürü yapılan kınama ve mübalağa gizli değildir. Onlar doğru söyledikleri halde kınanmışlardır; çünkü her iki din de nesihten sonra bir şey değildir; zira onlar bunu kastetmemişler, bilakis her fırka diğerinin dinini kökten iptal etmeyi, onun peygamberini ve kitabını inkâr etmeyi kastetmiştir. Bununla birlikte, nesihten sonra her iki dinin de itibar edilecek bir şey olmadığına hükmetmek doğru değildir; çünkü bundan ilk anlaşılan, o dinlerin kendi zatında öyle olmamasıdır; onlardan neshedilmeyen kısımlar ise kabul edilmesi ve amel edilmesi vacip olan haktır, dolayısıyla kendi zatında itibar edilen bir şeydir, her ne kadar nâsihi (hükmü kaldıranı) inkâr etmekle birlikte mensuh olandan faydalanmak mümkün olmadığı için onlara nispetle bir şey olmasa bile.

فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ أي بين اليهود والنصارى لا بين الطوائف الثلاثة لأن مساق النظم لبيان حال تينك الطائفتين والتعرض لمقالة غيرهم لإظهار كمال بطلان مقالهم والحكم الفصل والقضاء وهو يستدعي جارين فيقال: حكم القاضي في هذه الحادثة بكذا، وقد حذف هنا أحدهما اختصارا وتفخيما لشأنه أي بما يقسم لكل فريق ما يليق به من العذاب، والمتبادر من الحكم بين فريقين أن يحكم لأحدهما بحق دون الآخر فكأن استعماله بما ذكر مجاز، وقال الحسن: المراد بالحكم بين هذين الفريقين تكذيبهم وإدخالهم النار وفي

{ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Artık Allah, kıyamet günü ayrılığa düştükleri şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir.” Yani üç fırka arasında değil, Yahudiler ile Hristiyanlar arasında [hüküm verecektir]; çünkü sözün gelişi bu iki fırkanın durumunu açıklamak içindir, başkalarının sözüne temas edilmesi ise onların sözünün tam anlamıyla bâtıl olduğunu ortaya koymak içindir. Hüküm, fasıl ve kazâ (kesin karara bağlamak) demektir ve bu iki mecrûr gerektirir; nitekim «Hâkim bu hâdisede şu şekilde hükmetti» denir. Burada ihtisar ve şanını yüceltmek için o ikisinden biri hazfedilmiştir; yani «her bir fırkaya lâyık olan azaptan payını taksim etmek suretiyle [hüküm verecektir]» demektir. İki fırka arasında hüküm vermekten ilk anlaşılan, diğeri aleyhine olmak üzere birinin lehine hak ile hükmetmektir; bu sebeple bunun zikredilen manada kullanılması mecaz gibidir. Hasan demiştir ki: Bu iki fırka arasında hüküm vermekten murat, onları yalanlamak ve ateşe sokmaktır. Bunda ise

ذلك تشريك في حكم واحد وهو بعيد عن حقيقة الحكم، ويَوْمَ متعلق ب يَحْكُمُ وكذا ما بعده ولا ضير لاختلاف المعنى، وفيه متعلق ب يَخْتَلِفُونَ لا ب كانُوا وقدم عليه للمحافظة على رؤوس الآي.

tek bir hükümde ortak kılma vardır ki bu hükmün hakikatinden uzaktır. { يَوْمَ } zarfı { يَحْكُمُ } fiiline taalluk eder, kendisinden sonraki de böyledir; manaların farklı olması sebebiyle bir sakınca yoktur. { فِيهِ } ifadesi { كانُوا } fiiline değil { يَخْتَلِفُونَ } fiiline taalluk eder ve ayet sonlarının uyumunu muhafaza etmek için onun önüne geçirilmiştir.

«ومن باب الإشارة في الآيات» ما ننسخ من آية أي ما نزيل من صفاتك شيئا عن ديوان قلبك أو نخفيه بإشراق أنوارنا عليه إلا ونرغم فيه من صفاتنا التي لا تظن قابليتك لما يشاركها في الاسم والتي تظن وجود ما لا يشاركها فيك أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ عالم الأرواح وأرض الأجساد وهو المتصرف فيهما بيد قدرته بل العوالم على اختلافها ظاهر شؤون ذاته ومظهر أسمائه وصفاته فلم يبق شيء غيره ينصركم ويليكم أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رسول العقل من اللذات الدنية والشهوات الدنيوية كَما سُئِلَ مُوسى القلب مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الظلمة بالنور فقد ضل الطريق المستقيم وقالت اليهود لن يدخل الجنة المعهودة عندهم وهي جنة الظاهر وعالم الملك التي هي جنة الأفعال وجنة النفس إلا من كان هودا وقالت النصارى لن يدخل الجنة المعهودة عندهم وهي جنة الباطن وعالم الملكوت التي هي جنة الصفات وجنة القلب إلا من كان نصرانيا، ولهذا قال عيسى ﵇: لن يلج ملكوت السماوات من لم يولد مرتين تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ أي غاية مطالبهم التي وقفوا على حدها واحتجبوا بها عما فوقها قُلْ هاتُوا دليلكم الدال على نفي دخول غيركم إِنْ كُنْتُمْ صادقين في دعواكم بل الدليل دل على نقيض مدعاكم فإن مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ وخلص ذاته من جميع لوازمها وعوارضها لله تعالى بالتوحيد الذاتي عند المحو الكلي وهو مستقيم في أحواله بالبقاء بعد الفناء مشاهد ربه في أعماله راجع من الشهود الذاتي إلى مقام الإحسان الصفاتي الذي هو المشاهدة للوجود الحقاني فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ أي ما ذكرتم من الجنة وأصفى لاختصاصه بمقام العندية التي حجبتم عنها ولهم زيادة على ذلك هي عدم خوفهم من احتجاب الذات وعدم حزنهم على ما فاتهم من جنة الأفعال والصفات التي حجبتم بالوقوف عندها وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ لاحتجابهم بالباطن عن الظاهر وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ لاحتجابهم عن الباطن بالظاهر وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ وفيه ما يرشدهم إلى رفع الحجاب ورؤية حقية كل مذهب في مرتبته كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ المراتب مِثْلَ قَوْلِهِمْ فخطأ كل فرقة منهم الفرقة الأخرى ولم يميزوا بين الإرادة الكونية والإرادة الشرعية ولم يعرفوا وجه الحق في كل مرتبة من مراتب الوجود فالله تعالى الجامع لجميع الصفات على اختلاف مراتبها وتفاوت درجاتها يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ بالحق في اختلافاتهم يوم قيام القيامة الكبرى وظهور الوحدة الذاتية وتجلي الرب بصور المعتقدات حتى ينكرونه فلا يسجد له إلا من لم يقيده سبحانه حتى بقيد الإطلاق وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ نزلت في طيطوس بن إسيانوس الرومي وأصحابه وذلك أنهم غزوا بني إسرائيل فقتلوا مقاتليهم وسبوا ذراريهم وحرقوا التوراة وخربوا بيت المقدس وقذفوا فيه الجيف وذبحوا فيه الخنازير وبقي خرابا إلى أن بناه المسلمون في أيام عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه، وروى عطاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في مشركي العرب منعوا المسلمين من ذكر الله تعالى في المسجد الحرام، وعلى الأول تكون الآية معطوفة على قوله تعالى: وَقالَتِ النَّصارى عطف قصة على قصة تقريرا لقبائحهم، وعلى الثاني تكون اعتراضا بأكثر من جملة بين المعطوف أعني قالوا اتخذوا المعطوف عليه أعني قالت اليهود لبيان حال المشركين الذين جرى ذكرهم بيانا لكمال شناعة أهل الكتاب فإن المشركين الذين يضاهونهم إذا كانوا أظلم الكفرة، وظاهر الآية العموم في كل مانع وفي كل مسجد وخصوص السبب لا يمنعه، و «أظلم» أفعل تفضيل خبر عن- من- ولا يراد بالاستفهام حقيقته وإنما هو بمعنى النفي فيؤول إلى الخبر أي لا أحد أظلم من ذلك واستشكل بأن هذا التركيب قد تقرر في القرآن وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها

«Ayetlerdeki işârî yorum babından:» Bir ayetten her neyi neshedersek, yani senin sıfatlarından kalbinin divanından bir şeyi her ne zaman giderirsek veya nurlarımızın onun üzerine doğmasıyla onu gizlersek, mutlaka onda, o isme ortak olduğuna ihtimal vermediğin ve sende ona ortak olmayan şeylerin var olduğunu sandığın sıfatlarımızdan yerleştiririz. Bilmez misin ki ruhlar âleminin ve cesetler arzının mülkü Allah'ındır ve O, kudret eliyle o ikisinde tasarruf edendir; bilakis bütün âlemler farklılıklarıyla birlikte O'nun zâtî işlerinin zâhiri, isim ve sıfatlarının mazharıdır; dolayısıyla O'ndan başka size yardım edecek ve sizi yönetecek hiçbir şey kalmamıştır. Yoksa siz daha önce kalbin Musası'ndan istendiği gibi, akıl elçisinden süflî lezzetleri ve dünyevî şehvetleri mi istemek diliyorsunuz? Kim karanlığı nur ile değiştirirse dosdoğru yoldan sapmış olur. Yahudiler: «Kendilerince malum olan cennete —ki o zâhir cenneti ve mülk âlemidir, fiiller cenneti ve nefis cennetidir— ancak Yahudi olanlar girecektir» dediler. Hristiyanlar da: «Kendilerince malum olan cennete —ki o bâtın cenneti ve melekût âlemidir, sıfatlar cenneti ve kalp cennetidir— ancak Hristiyan olanlar girecektir» dediler. Bu sebepledir ki İsa aleyhisselâm: «İki kere doğmayan kimse göklerin melekûtuna giremez» demiştir. İşte bu onların kuruntularıdır, yani sınırında durup kaldıkları ve onunla daha üstündekilerden perdelendikleri en son talepleridir. De ki: Eğer davanızda doğru söyleyenler iseniz, başkalarının girmesini nefyeden delilinizi getirin; bilakis delil sizin iddiamızın zıddına delalet etmiştir. Zira kim yüzünü teslim eder ve küllî mahiv anında zâtî tevhid ile zâtını bütün lüzumlarından ve arızalarından Allah Teâlâ için arındırırsa ve fenâdan sonraki bekâ ile hallerinde dosdoğru olup amellerinde Rabbini müşâhede eder, zâtî şuhûddan hakkanî varlığı müşâhede etmekten ibaret olan sıfâtî ihsan makamına dönerse, Rabbi katında onun mükâfatı vardır; yani zikrettiğiniz cennet ve sizin perdelendiğiniz ındiyyet makamına tahsis edildiği için daha safı vardır. Onlar için bundan da ziyadesi vardır ki o da zâtın perdelenmesinden korkmamaları ve yanında durup kalmakla perdelendiğiniz fiiller ve sıfatlar cennetinden kaçırdıklarına üzülmemeleridir. Yahudiler, bâtın ile zâhirden perdelendikleri için «Hristiyanlar hiçbir şey üzere değildir» dediler; Hristiyanlar da zâhir ile bâtından perdelendikleri için «Yahudiler hiçbir şey üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar ve onda kendilerini perdenin kalkmasına ve her mezhebin kendi mertebesindeki hakkaniyetini görmeye irşat edecek şeyler vardır. Mertebeleri bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi söyledi. Böylece her fırka diğer fırkayı hatalı buldu, tekvinî irade ile teşriî iradeyi birbirinden ayıramadı ve varlık mertebelerinden her bir mertebedeki hakikat vechini bilemedi. Mertebelerinin farklılığı ve derecelerinin çeşitliliği ile bütün sıfatları kendinde toplayan Allah Teâlâ, büyük kıyametin kopması, zâtî vahdetin zuhur etmesi ve Rabbin inanç sûretleriyle tecelli edip O'nu inkâr edecekleri günde aralarındaki ihtilaflarda hak ile hükmedecektir; öyle ki Sübhânehu olan Zât'ı ıtlak (kayıtsızlık) kaydıyla dahi kayıtlamayanlardan başkası O'na secde edemez. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescidlerini meneden kimseden daha zâlim kim olabilir?” Rum hükümdarı Titus b. Espasyan ve ashabı hakkında indi; şöyle ki onlar İsrâiloğullarına savaş açıp savaşçılarını öldürdüler, zürriyetlerini esir aldılar, Tevrat'ı yaktılar, Beytü'l-Makdis'i tahrip ettiler, oraya leşler atıp domuzlar kestiler ve orası Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh zamanında Müslümanlar inşa edene kadar harap halde kaldı. Atâ ise İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan bunun Müslümanları Mescid-i Haram'da Allah Teâlâ'yı zikretmekten meneden Arap müşrikleri hakkında indiğini rivayet etmiştir. Birinciye göre bu ayet, çirkinliklerini takrir etmek için kıssanın kıssaya atfı kabilinden Allah Teâlâ'nın { وَقالَتِ النَّصارى } kavline atfedilmiş olur. İkinciye göre ise, ehl-i kitabın şenaatinin tamlığını beyan etmek maksadıyla zikirleri geçen müşriklerin durumunu açıklamak için ma'tûf —yani «ve kâlü'ttehaza»— ile ma'tûfun aleyh —yani «ve kâleti'l-yehûd»— arasında birden fazla cümle ile yapılmış bir i'tirâz (ara cümle) olur; zira onlara benzeyen müşrikler kâfirlerin en zâlimi iseler... Ayetin zâhiri her meneden ve her mescid hakkında umûmilik ifade eder, sebebin hususi olması ise buna engel değildir. «Ezlem» ism-i tafdildir ve «men» kelimesinin haberidir; istifhamdan maksat onun hakikati değildir, aksine nefiy manasındadır ve dolayısıyla habere döner, yani «bundan daha zâlim kimse yoktur» demektir. Kur'an'da şu terkibin yerleşmiş olması sebebiyle buna müşkül denilmiştir: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها }

[الكهف: ٥٧] فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً [الإنعام: ٢١، ٩٣، ١٤٤، الأعراف: ٣٧، يونس: ١٧] فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ [الإنعام: ١٥٧، الزمر: ٣٢] إلى غير ذلك فإذا كان المعنى على هذا لزم التناقض وأجيب بالتخصيص إما بما يفهم من نفس الصلات أو بالنسبة إلى من جاء بعد من ذلك النوع ويؤول معناه إلى السبق في المانعية أو الافترائية مثلا، واعترض بأن ذلك بعد عن مدلول الكلام ووضعه العربي وعجمة في اللسان يتبعها استعجام المعنى، فالأولى أن يجاب بأن ذلك لا يدل على نفي التسوية في الأظلمية وقصارى ما يفهم

[Kehf: 57] “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatılıp da sonra onlardan yüz çeviren kimseden daha zâlim kim olabilir?”, { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } [En'âm: 21, 93, 144; A'râf: 37; Yûnus: 17] “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zâlim kim olabilir?”, { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ } [En'âm: 157; Zümer: 32] “Allah'ın ayetlerini yalanlayandan daha zâlim kim olabilir?” ve benzerleri. Mana buna göre olduğunda tenakuz (çelişki) lâzım gelir. Buna, ya bizzat sıla cümlelerinden anlaşılan şeyle yahut o türden daha sonra gelen kimselere nispetle tahsis yapılarak cevap verilmiş ve manası, örneğin engelleyicilikte veya iftiracılıkta öncülük etmeye ircâ edilmiştir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Bu, kelamın medlûlünden ve Arapça vaz'ından uzaklaşmaktır, dilde bir acemiliktir (yabancılaşmadır) ve bunu mananın anlaşılmazlığı takip eder. Dolayısıyla en evlâ olanı şöyle cevap verilmesidir: Bu, en zâlim olma (azlemiyyet) hususunda eşitliğin nefyine delalet etmez; bu ayetlerden anlaşılan şeyin en nihayeti,

من الآيات أظلمية أولئك المذكورين فيها ممن عداهم كما أنك إذا قلت لا أحد أفقه من زيد وعمرو وخالد لا يدل على أكثر من نفي أن يكون أحد أفقه منهم وأما أنه يدل على أن أحدهم أفقه من الآخر فلا، ولا يرد أن من منع مساجد الله مثلا ولم يفتر على الله كذبا أقل ظلما ممن جمع بينهما فلا يكون مساويا في الأظلمية لأن هذه الآيات إنما هي في الكفار وهم متساوون فيها إذ الكفر شيء واحد لا يمكن فيه الزيادة بالنسبة لأفراد من اتصف به وإنما تمكن بالنسبة لهم ولعصاة المؤمنين بجامع ما اشتركوا فيه من المخالفة قاله أبو حيان، ولا يخفى ما فيه. وقد قال غير واحد إن قولك: من أظلم ممن فعل كذا إنكار لأن يكون أحد أظلم منه أو مساويا له وإن لم يكن سبك التركيب متعرضا لإنكار المساواة ونفيها إلا أن العرف الفاشي والاستعمال المطرد يشهد له فإنه إذا قيل من أكرم من فلان أو لا أفضل من فلان فالمراد به حتما أنه أكرم من كل كريم وأفضل من كل فاضل فلعل الأولى الرجوع إلى أحد الجوابين مع ملاحظة الحيثية وإن جعلت ذلك الكلام مخرجا مخرج المبالغة في التهديد والزجر مع قطع النظر عن نفي المساواة أو الزيادة في نفس الأمر كما قيل به محكما العرف أيضا زال الاشكال وارتفع القيل والقال فتدبر أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ مفعول ثان لمنع أو مفعول من أجله بمعنى منعها كراهية أَنْ يُذْكَرَ أو بدل اشتمال من مساجد والمفعول الثاني إذن مقدر أي عمارتها أو العبادة فيها أو نحوه أو الناس مساجد الله تعالى أو لا تقدير والفعل متعد لواحد وكني بذكر اسم الله تعالى عما يوقع في المساجد من الصلوات والتقربات إلى الله تعالى بالأفعال القلبية والقالبية المأذون بفعلها فيها.

içlerinde zikredilen o kimselerin kendileri dışındakilerden daha zâlim olduğudur; nitekim sen «Zeyd, Amr ve Hâlid'den daha fakih kimse yoktur» dediğinde, bu söz onlardan daha fakih bir kimsenin varlığının nefyinden fazlasına delalet etmez; onlardan birinin diğerinden daha fakih olduğuna delalet etmesine gelince, hayır [buna delalet etmez]. Örneğin Allah'ın mescidlerini menedip de Allah'a yalan uydurmayan kimsenin, bu ikisini bir arada yapan kimseden daha az zâlim olduğu ve dolayısıyla azlemiyyette (en zâlim olmada) eşit olamayacağı itirazı da vârit olmaz; çünkü bu ayetler ancak kâfirler hakkındadır ve onlar onda eşittirler; zira küfür tek bir şeydir ve onunla nitelenen fertlere nispetle onda ziyadelik (artış) mümkün değildir, bu ancak onlar ile ortak oldukları muhalefet paydasında birleşen müminlerin asileri arasında mümkündür. Bunu Ebû Hayyân söylemiştir; onda ne [gibi zafiyet] olduğu ise gizli değildir. Birden fazla âlim demiştir ki: Senin «Şöyle yapan kimseden daha zâlim kim vardır?» sözün, her ne kadar terkibin yapısı eşitliği inkâr ve nefye doğrudan temas etmese de, ondan daha zâlim veya ona eşit birinin varlığını inkârdır; zira yaygın örf ve yerleşik kullanım buna şahittir. Nitekim «Falandan daha cömert kim var?» veya «Falandan daha faziletli kimse yoktur» denildiğinde, bundan kastedilen kesinlikle onun her cömertten daha cömert ve her faziletliden daha faziletli olduğudur. Belki de en evlâ olanı, haysiyeti gözetmekle birlikte iki cevaptan birine başvurmaktır. Şayet bu sözün, nefsi'l-emirde eşitliğin veya fazlalığın nefyine bakılmaksızın, yine örfü hakem kılarak söylendiği gibi tehdit ve caydırmada mübalağa kabilinden sevk edildiğini kabul edersen, işkâl zail olur, dedikodular kalkar; iyi düşün! { أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “içlerinde O'nun isminin anılmasını” ifadesi «men‘» fiilinin ikinci mef'ûlüdür yahut { أَنْ يُذْكَرَ } ifadesinin anılmasını kerih görerek menetti manasında mef'ûlün lehidir; ya da mescidler kelimesinden bedel-i iştimaldir, bu takdirde ikinci mef'ûl takdir edilir, yani «oraların imar edilmesini veya oralarda ibadet edilmesini yahut benzerini» demektir; ya da «insanları Allah Teâlâ'nın mescidlerinden [menetti]» takdirindedir; yahut hiçbir takdir yoktur ve fiil tek bir mef'ûle müteaddidir. Allah Teâlâ'nın isminin anılmasından, mescidlerde kılınan namazlar ve oralarda yapılmasına izin verilen kalbî ve bedenî amellerle Allah Teâlâ'ya yapılan yakınlaşmalar kinaye edilmiştir.

وَسَعى فِي خَرابِها أي هدمها وتعطيلها، وقال الواحدي: إنه عطف تفسير لأن عمارتها بالعبادة فيها أُولئِكَ الظالمون المانعون الساعون في خرابها.

{ وَسَعى فِي خَرابِها } “ve onların harap olmasına çalışan [kimseden]?” yani onların yıkılmasına ve atıl kalmasına [çalışan kimseden]. Vâhidî demiştir ki: Bu bir tefsir atfıdır, zira mescidlerin imarı oralarda ibadet edilmesiyledir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” o zâlimler, engel olanlar, oraların harap olmasına çalışanlardır.

ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ- اللام- في لَهُمْ إما للاختصاص- على وجه اللياقة- كما في الجل للفرس، والمراد من- الخوف- الخوف من الله تعالى، وإما للاستحقاق كما في- الجنة للمؤمن- والمراد من- الخوف- الخوف من المؤمنين، وإما لمجرد الارتباط بالحصول، أي ما كانَ لَهُمْ في علم الله تعالى وقضائه أَنْ يَدْخُلُوها فيما سيجيء إِلَّا خائِفِينَ والجملة «على الأول» مستأنفة جواب لسؤال نشأ من قوله تعالى: وَسَعى فِي خَرابِها كأنه قيل: فما اللائق بهم؟ والمراد من- الظلم- حينئذ وضع الشيء في غير موضعه.

{ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “Onların oralara korkarak girmekten başka [hakkı/şansı] olamazdı.” { لَهُمْ } ifadesindeki lâm ya «at için çul» örneğinde olduğu gibi liyakat yoluyla tahsis içindir —korkudan murat ise Allah Teâlâ'dan korkmaktır—; ya «mümin için cennet» örneğindeki gibi hak ediş (istihkak) içindir —korkudan murat ise müminlerden korkmaktır—; ya da sadece meydana gelmeye bağlanma içindir, yani Allah Teâlâ'nın ilminde ve kazasında gelecekte { أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “oralara korkarak girmekten başka” bir durumları olmayacaktı demektir. Cümle birinci ihtimale göre, Allah Teâlâ'nın { وَسَعى فِي خَرابِها } kavlinden doğan bir soruya müstakil bir cevaptır; sanki «onlara yakışan nedir?» denilmiş gibidir. Bu durumda zulümden murat, bir şeyi yerine koymamaktır.

«وعلى الثاني» جواب سؤال ناشىء من قوله سبحانه: مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ كأنه قيل: فما كان حقهم؟

İkinci ihtimale göre ise Sübhânehu olan Zât'ın { مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ } kavlinden doğan bir sorunun cevabıdır; sanki «onların hakkı neydi?» denilmiş gibidir.

والمراد من- الظلم- التصرف في حق الغير «وعلى الثالث» اعتراض بين كلامين متصلين معنى، وفيه وعد المؤمنين بالنصرة وتخليص- المساجد- عن الكفار- وللاهتمام بذلك وسطه- وقد أنجز الله تعالى وعده والحمد لله فقد روي أنه لا يدخل بيت المقدس أحد من النصارى إلا متنكرا مسارقة، وقال قتادة: لا يوجد نصراني في بيت المقدس إلا انتهك ضربا، وأبلغ إليه في العقوبة ولا نقض باستيلاء الأقرع، وبقاء بيت المقدس في أيدي النصارى أكثر من مائة سنة إلى أن استخلصه الملك صلاح الدين لأن الإنجاز يستدعي تحقيقه في وقت ما، ولا دلالة فيه على التكرار، وقيل: النفي بمعنى النهي- ومعناه على طريق الكناية- النهي عن التخلية والتمكين من دخولهم المساجد، وذلك يستلزم

Bu durumda zulümden murat başkasının hakkına tecavüz etmektir. Üçüncü ihtimale göre ise manen birbiriyle irtibatlı iki kelam arasında bir itirazdır (ara cümledir); bunda müminlere yardım vaadi ve mescidlerin kâfirlerden kurtarılacağı müjdesi vardır —buna verilen önemden ötürü cümle ortaya yerleştirilmiştir—. Allah Teâlâ vaadini yerine getirmiştir, Allah'a hamdolsun; nitekim rivayet edildiğine göre Hristiyanlardan hiçbiri Beytü'l-Makdis'e ancak kılık değiştirerek ve gizlice girebilmektedir. Katâde demiştir ki: Beytü'l-Makdis'te hiçbir Hristiyan bulunmaz ki dövülerek cezalandırılmasın ve cezası en ileri dereceye ulaştırılmasın. el-Akra'ın istilası ve Beytü'l-Makdis'in Melik Salâhaddîn onu kurtarıncaya kadar yüz yıldan fazla Hristiyanların elinde kalması bu duruma bir nakıza (hükmü bozucu bir durum) teşkil etmez; zira vaadin yerine gelmesi onun belli bir vakitte tahakkuk etmesini gerektirir, onda tekerrüre dair bir delalet yoktur. Denildi ki: Nefiy nehiy manasındadır; kinaye yoluyla manası ise mescidleri boş bırakıp onların girmesine imkân tanımaktan nehiydir ve bu da

- أن لا يدخلوها إلا خائفين- من المؤمنين، فذكر اللازم وأريد الملزوم، ولا يخفى أن النهي عن التخلية والتمكين المذكور في وقت قوة الكفار ومنعهم المساجد لا فائدة فيه سوى الاشعار بوعد المؤمنين بالنصرة والاستخلاص منهم، فالحمل عليه من أول الأمر أولى، واختلف الأئمة في دخول الكفار المسجد، فجوّزه الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه مطلقا للآية- فإنها تفيد دخولهم بخشية وخشوع- ولأن وفد ثقيف قدموا عليه ﵊ فأنزلهم المسجد،

müminlerden korkarak girmelerini gerektirir; dolayısıyla lâzım zikredilmiş ve melzûm murat edilmiştir. Kâfirlerin güçlü olduğu ve mescidleri menettiği bir vakitte zikredilen bu serbest bırakma ve imkân tanıma nehyinde, müminlere yardım ve onlardan kurtarma vaadini hissettirmekten başka bir fayda bulunmadığı gizli değildir; bu sebeple en baştan buna hamletmek daha evlâdır. İmamlar kâfirlerin mescide girmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh, ayetten dolayı —çünkü ayet onların korku ve huşû ile girmelerini ifade etmektedir— ve Sakîf heyeti ona aleyhisselâm geldiğinde onları mescide indirdiği için buna mutlak olarak cevaz vermiştir.

ولقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «من دخل دار أبي سفيان فهو آمن، ومن دخل الكعبة فهو آمن»

Ayrıca sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in şu kavlinden dolayıdır: «Ebû Süfyân'ın evine giren emniyettedir, Kâbe'ye giren de emniyettedir.»

والنهي محمول على التنزيه أو الدخول للحرم بقصد الحج، ومنعه مالك رضي الله تعالى عنه مطلقا لقوله تعالى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التوبة: ٢٨] والمساجد يجب تطهيرها عن النجاسات، ولذا يمنع الجنب عن الدخول- وجوّزه لحاجة- وفرق الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه بين المسجد الحرام وغيره وقال: الحديث منسوخ بالآية، وقرأ عبد الله «إلا خيفا» وهو مثل لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ أي عظيم بقتل أبطالهم وأقيالهم، وكسر أصنامهم، وتسفيه أحلامهم، وإخراجهم من جزيرة العرب التي هي دار قرارهم، ومسقط رؤوسهم، أو بضرب الجزية على أهل الذمة منهم وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ وهو عذاب النار لما أن سببه أيضا، وهو ما حكي من ظلمهم- كذلك في العظم- وتقديم الظرف في الموضعين للتشويق لما يذكر بعده.

Nehiy ise tenzîhe yahut hac kastıyla Harem'e girmeye hamledilmiştir. Mâlik radıyallâhu teâlâ anh ise Allah Teâlâ'nın { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } [Tevbe: 28] “Müşrikler ancak bir pisliktir” kavli sebebiyle buna mutlak olarak engel olmuştur; mescidlerin pisliklerden temizlenmesi vaciptir, bu sebeple cünüp olanın da girmesi menedilir; bir ihtiyaç sebebiyle ise buna cevaz vermiştir. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise Mescid-i Haram ile diğer mescidler arasını ayırmış ve: «Hadis ayetle neshedilmiştir» demiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] «illâ hıyfen» şeklinde okumuştur ki bu da benzeridir. { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” yani kahramanlarının ve reislerinin öldürülmesiyle, putlarının kırılmasıyla, akıllarının sefih sayılmasıyla ve karar kılma yurtları ve doğup büyüdükleri yer olan Arap Yarımadası'ndan çıkarılmalarıyla yahut onlardan ehl-i zimmet olanlara cizye konulmasıyla [büyük bir rezillik vardır]. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için ahirette de büyük bir azap vardır.” Bu da cehennem azabıdır; zira onun sebebi de —ki zulümlerinden hikâye edilen şeydir— büyüklükte böyledir. Her iki yerde de zarfın öne geçirilmesi, arkasından zikredilecek şeye teşvik ve merak uyandırmak içindir.

«ومن باب الإشارة في الآية» ومن أبخس حظا وأنقص حقا «ممن منع» مواضع السجود لله تعالى وهي القلوب التي يعرف فيها فيسجد له بالفناء الذاتي أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ الخاص الذي هو الاسم الأعظم، إذ لا يتجلى بهذا الاسم إلا في القلب- وهو التجلي بالذات مع جميع الصفات- أو اسمه المخصوص بكل واحد منها، أي الكمال اللائق باستعداده المقتضي له وَسَعى فِي خَرابِها بتكديرها بالتعصبات وغلبة الهوى، ومنع أهلها بتهييج الفتن اللازمة لتجاذب قوى النفس، ودواعي الشيطان والوهم أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها ويصلوا إليها إِلَّا خائِفِينَ منكسرين لظهور تجلي الحق فيها لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وافتضاح وذلة بظهور بطلان ما هم عليه وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ وهو احتجابهم عن الحق سبحانه وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ أي الناحيتان المعلومتان المجاورتان لنقطة تطلع منها الشمس وتغرب، وكنى بمالكيتهما عن مالكية كل الأرض، وقال بعضهم: إذا كانت الأرض كروية يكون كل مشرق بالنسبة مغربا بالنسبة- والأرض كلها كذلك- فلا حاجة إلى التزام الكناية، وفيه بعد فَأَيْنَما تُوَلُّوا أي ففي أي مكان فعلتم التولية شطر القبلة، وقرأ الحسن تُوَلُّوا على الغيبة فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ أي فهناك جهته سبحانه التي أمرتم بها، فإذا مكان- التولية- لا يختص بمسجد دون مسجد ولا مكان دون آخر فَأَيْنَما ظرف لازم الظرفية متضمن لمعنى الشرط وليس مفعولا ل تُوَلُّوا- والتولية- بمعنى الصرف منزل منزلة اللازم، وثم اسم إشارة للمكان البعيد خاصة- مبني على الفتح- ولا يتصرف فيه يغير- من- وقد وهم من أعربه مفعولا به في قوله تعالى: وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً [الإنسان: ٢٠] وهو خبر مقدم، وما بعده مبتدأ مؤخر، والجملة جواب الشرط- والوجه- الجهة- كالوزن والزنة- واختصاص الإضافة باعتبار كونها مأمورا بها، وفيها رضاه سبحانه، وإلى هذا ذهب الحسن ومقاتل ومجاهد وقتادة، وقيل: الوجه بمعنى الذات مثله في قوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] إلا أنه جعل هنا كناية عن عمله واطلاعه مما يفعل هناك، وقال أبو منصور: بمعنى الجاه، ويؤول إلى الجلال والعظمة، والجملة- على هذا- اعتراض لتسلية قلوب المؤمنين بحل الذكر والصلاة في جميع الأرض- لا في المساجد خاصة-

«Ayetteki işârî yorum babından:» Allah Teâlâ için secde edilen yerleri —ki onlar O'nun bilindiği ve zâtî fenâ ile O'na secde edilen kalplerdir— içlerinde O'nun ism-i a'zam olan hususi isminin zikredilmesinden engelleyen kimseden daha nasipsiz ve hakkı daha eksik kim olabilir? Zira bu isimle ancak kalpte tecelli edilir —ki bu bütün sıfatlarla birlikte zât ile tecellidir— yahut o kalplerden her birine mahsus olan ismiyle tecelli edilir, yani onun istidadına lâyık olup onu iktiza eden kemaldir. Taassuplar ve hevanın galebesiyle oraları bulandırarak ve nefis kuvvetlerinin çekişmesi ile şeytan ve vehim dâilerinin gerektirdiği fitneleri alevlendirmek suretiyle ehlini menederek oraların harap olmasına çalışan kimseden [daha nasipsiz kim vardır]? İşte onların içlerinde Hakk'ın tecellisinin zuhuru sebebiyle kırılmış ve korkmuş bir halde olmaktan başka oralara girmeleri ve ulaşmaları mümkün değildir. Onlar için üzerinde bulundukları bâtılın zuhur etmesiyle dünyada bir rezillik, rüsvaylık ve zillet vardır; ahirette de Hak Sübhânehu'dan perdelenmekten ibaret olan büyük bir azap vardır. { وَلِلَّهِ الْمَشْرِكُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Batı da Allah'ındır.” Yani güneşin doğduğu ve battığı noktaya komşu olan malum iki cihettir; bu iki cihetin mülkiyetinden bütün yeryüzünün mülkiyeti kinaye edilmiştir. Bazıları demiştir ki: Yeryüzü küre şeklinde olduğunda, her doğu bir nispetle batı, her batı da bir nispetle doğu olur —bütün yeryüzü de böyledir— dolayısıyla kinayeye gerek yoktur; ancak bu görüşte bir uzaklık vardır. { فَأَيْنَما تُوَلُّوا } “Nereye dönerseniz” yani kıble cihetine yönelmeyi nerede yaparsanız yapınız. Hasan, gayb kipiyle «tüvellû» şeklinde okumuştur. { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Allah'ın yüzü (yönü/rızası) işte oradadır.” Yani emrolunduğunuz Sübhânehu'nun ciheti oradadır. Dolayısıyla yönelme yeri bir mescide veya bir mekâna mahsus değildir. { فَأَيْنَما } zarfiyeti lâzım olan ve şart manasını içeren bir zarftır, { تُوَلُّوا } fiilinin mef'ûlü değildir; «et-tevliye» fiili ise «çevirmek» manasında olup lâzım fiil konumuna indirilmiştir. «Semme» sadece uzak mekân için kullanılan fetha üzere mebni bir işaret ismidir ve «min» harf-i cerri dışında onda tasarruf edilmez. Allah Teâlâ'nın { وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً } [İnsân: 20] “Oraya baktığın zaman bir nimet görürsün” kavlinde onu mef'ûlün bih olarak irab eden kimse vehme düşmüştür. O, mukaddem haberdir; sonrası ise muahhar mübtedadır ve cümle şartın cezâsıdır. «el-Vech» cihet demektir; tıpkı vezn ve zinet gibi. İzafetin O'na tahsisi ise emredilmiş olması ve onda Sübhânehu'nun rızasının bulunması itibarıyladır. Hasan, Mukâtil, Mücâhid ve Katâde bu görüşe gitmişlerdir. Denildi ki: «Vech» Allah Teâlâ'nın { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas: 88] “O'nun zâtından başka her şey helak olucudur” kavlinde olduğu gibi zât manasındadır; şu kadar var ki burada orada yapılan şeyleri bilmesinden ve onlara muttali olmasından kinaye kılınmıştır. Ebû Mansûr demiştir ki: Câh (şan/itibar) manasındadır ve celâl ile azamete ircâ edilir. Cümle bu takdire göre, sadece mescidlerde değil bütün yeryüzünde zikrin ve namazın helal kılınmasıyla müminlerin kalplerini teselli etmek için bir i'tirâzdır (ara cümledir).

وفي الحديث الصحيح «جعلت لي الأرض مسجدا وطهورا»

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Yeryüzü benim için bir mescid ve temizleyici kılındı.»

ولعل غيره ﵊ لم تبح له الصلاة في غير البيع والكنائس، وصلاة عيسى ﵇ في أسفاره- في غيرها كانت عن

Muhtemelen ondan aleyhisselâm başkasına havralar ve kiliseler dışında namaz kılmak mubah kılınmamıştı; İsa aleyhisselâm’ın yolculuklarında bunların dışındaki yerlerde namaz kılması ise bir zaruretten kaynaklanıyordu;

ضرورة- فلا حاجة إلى القول باختصاص المجموع- وجوّز أن تكون «أينما» مفعول تُوَلُّوا بمعنى الجهة، فقد شاع في الاستعمال «أينما» توجهوا، بمعنى أي جهة توجهوا- بناء على ما روي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما- أن الآية نزلت في صلاة المسافر (١) والتطوع على الراحلة، وعلى ما روي عن جابر أنها نزلت في قوم عميت عليهم- القبلة- في غزوة كانت فيها معهم، فصلوا إلى الجنوب والشمال، فلما أصبحوا تبين خطؤهم، ويحتمل- على هاتين الروايتين- أن تكون «أينما» كما في الوجه الأول أيضا، ويكون المعنى في أي مكان فعلتم أي- تولية- لأن حذف المفعول به يفيد العموم، واقتصر عليه بعضهم مدعيا أن ما تقدم لم يقل به أحد من أهل العربية، ومن الناس من قال: الآية توطئة لنسخ القبلة، وتنزيه للمعبود أن يكون في حين وجهة، وإلا لكانت أحق بالاستقبال، وهي محمولة على العموم غير مختصة بحال السفر أو حال التحري، والمراد ب «أينما» أي جهة، وبالوجه الذات. ووجه الارتباط حينئذ أنه لما جرى ذكر- المساجد- سابقا أورد بعدها تقريبا حكم- القبلة- على سبيل الاعتراض، وادعى بعضهم أن هذا أصح الأقوال، وفيه تأمل إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ أي محيط بالأشياء ملكا أو رحمة، فلهذا- وسع- عليكم- القبلة- ولم يضيق عليكم عَلِيمٌ بمصالح العباد وأعمالهم في الأماكن، والجملة على الأول تذييل لمجموع وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ إلخ وعلى الثاني تذييل لقوله سبحانه فَأَيْنَما تُوَلُّوا إلخ، ومن الغريب جعل ذلك تهديدا.. لمن منع مساجد الله- وجعل الخطاب المتقدم لهم أيضا، فيؤول المعنى إلى أنه لا مهرب من الله تعالى لمن طغى، ولا مفر لمن بغى، لأن فلك سلطانه حدد الجهات، وسلطان علمه أحاط بالأفلاك الدائرات.

zaruretten kaynaklanıyordu; dolayısıyla hepsinin tahsis edildiğini söylemeye gerek yoktur. İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ayetin yolcunun namazı (١) ve binek üzerinde nafile namaz hakkında indiğine dair rivayete ve Câbir'den gelen, birlikte bulundukları bir gazvede kıble kendilerine gizli kalan, bu yüzden güneye ve kuzeye doğru namaz kılan ve sabah olunca da hataları anlaşılan bir topluluk hakkında indiğine dair rivayete dayanılarak «eynemâ» lafzının «yön/cihet» anlamında «tüvellû»nun mef‘ûlü olması caiz görülmüştür; nitekim kullanımda «eynemâ teveccehû» (hangi yöne yöneldilerse) ifadesi yaygındır. Bu iki rivayete göre «eynemâ»nın birinci vecihteki gibi olması da muhtemeldir; mef‘ûlün hazfedilmesi umum ifade ettiği için mana «hangi mekânda herhangi bir yönelme yaparsanız» şeklinde olur. Bazıları ise yukarıda geçen görüşü Arap dili ehlinden hiçbir kimsenin söylemediğini iddia ederek bununla yetinmiştir. İnsanlardan bazıları da şöyle demiştir: Ayet, kıblenin neshine bir hazırlık ve Ma'bûd'u bir zaman ve mekânda bulunmaktan tenzihtir; aksi takdirde o yön yönelinmeye daha layık olurdu. Ayet umum üzeredir; yolculuk veya kıbleyi araştırma hâline mahsus değildir. «Eynemâ» ile kastedilen herhangi bir yön, «vech» ile kastedilen ise zâttır. Bu takdirde irtibat yönü şudur: Daha önce mescidlerin zikri geçince, bunun ardından bir itiraz (ara cümle) kabilinden kıblenin hükmü takriben getirilmiştir. Bazıları bunun en sahih görüş olduğunu iddia etmiştir; fakat bunda düşünülecek yönler vardır. «Muhakkak ki Allah Vâsi'dir», yani mülk veya rahmet bakımından her şeyi kuşatandır; bu sebeple kıbleyi size genişletmiş ve sizi darlığa sokmamıştır. «Alîm'dir», kulların maslahatlarını ve mekânlardaki amellerini bilendir. Birinci görüşe göre bu cümle «Doğu da Batı da Allah'ındır...» ifadesinin tamamına yönelik bir tezyîldir; ikinci görüşe göre ise Sübhânehu'nun «Nereye dönerseniz...» kavline bir tezyîldir. Bunu, Allah'ın mescidlerine engel olanlara yönelik bir tehdit kılmak ve önceki hitabı da onlara hamletmek ise garip bir yaklaşımdır; zira mana bu takdirde, azgınlık eden kimse için Allah Teâlâ'dan kaçacak bir yer ve haddi aşan kimse için bir sığınak bulunmadığı şekline bürünür; çünkü O'nun saltanatının feleği yönleri sınırlandırmış ve ilminin hâkimiyeti dönen felekleri kuşatmıştır.

أين المفر ولا مفر لهارب ... وله البسيطان الثرى والماء

«Nerededir kaçış, oysa kaçan için sığınak yoktur ... O'nundur iki sergi: toprak ve su.»

ومن باب الإشارة أن المشرق عبارة عن عالم النور والظهور وهو جنة النصارى وقبلتهم بالحقيقة باطنه، والمغرب عالم الأسرار والخفاء وهو جنة اليهود وقبلتهم بالحقيقة باطنه، أو المشرق عبارة عن إشراقه سبحانه على القلوب بظهور أنواره فيها والتجلي لها بصفة جماله حالة الشهود، والمغرب عبارة عن الغروب بتستره واحتجابه واختفائه بصفة جلاله حالة البقاء بعد الفناء ولله تعالى كل ذلك فأي جهة يتوجه المرء من الظاهر والباطن فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ المتحلي بجميع الصفات المتجلي بما شاء منزها عن الجهات وقد قال قائل القوم:

İşârî yorum babından: Doğu nur ve zuhûr âleminden ibarettir ki o Hristiyanların cennetidir ve hakikatte onların kıblesi onun bâtınıdır; Batı ise sırlar ve gizlilikler âleminden ibarettir ki o Yahudilerin cennetidir ve hakikatte onların kıblesi onun bâtınıdır. Yahut Doğu, Sübhânehu olan Zât'ın şuhûd halindeyken cemâl sıfatıyla tecelli ederek kalplerde nurlarının zuhur etmesiyle kalplere doğmasından ibarettir; Batı ise fenâdan sonraki bekâ halinde celâl sıfatıyla örtünmesi, perdelenmesi ve gizlenmesiyle gurûb etmesinden (batmasından) ibarettir. Bunların hepsi Allah Teâlâ'nındır; dolayısıyla insan zâhir ve bâtından hangi cihete yönelirse yönelsin, bütün sıfatlarla bezenmiş, dilediği gibi tecelli eden ve cihetlerden münezzeh olan Allah'ın vechi (zâtı) oradadır. Nitekim o kavmin söyleyeni şöyle demiştir:

وما الوجه إلا واحد غير أنه ... إذا أنت عددت المرايا تعددا

«Vech ancak tektir, ne var ki ... Sen aynaları çoğalttığında o da çoğalır.»

إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ لا يخرج شيء عن إحاطته عَلِيمٌ فلا يخفى عليه شيء من أحوال خليقته ومظاهر صفته.

{ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ } “Şüphesiz Allah Vâsi'dir” hiçbir şey O'nun kuşatmasından dışarı çıkamaz; { عَلِيمٌ } “Alîm'dir” yarattıklarının hallerinden ve sıfatının mazharlarından hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً نزلت في اليهود حيث- قالوا عزيز ابن الله- وفي نصارى نجران حين قالوا الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وفي مشركي العرب حيث قالوا- الملائكة بنات الله- فالضمير لما سبق ذكره من النصارى واليهود والمشركين الذين لا يعلمون، وعطفه على قالَتِ الْيَهُودُ وقال أبو البقاء على وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ وجوز أن يكون عطفا على منع أو على مفهوم- من أظلم- دون لفظه للاختلاف إنشائية وخبرية. والتقدير ظلموا ظلما شديدا بالمنع، وقالوا: وإن جعل من عطف القصة على القصة لم يحتج إلى تأويل، والاستئناف حينئذ بياني كأنه قيل بعد ما عدد من قبائحهم هل انقطع خيط إسهابهم في الافتراء على الله تعالى أم امتد؟ فقيل: بل امتد فإنهم قالوا ما هو أشنع وأفظع، والاتخاذ- إما بمعنى الصنع والعمل فلا يتعدى إلا إلى واحد. وإما بمعنى التصيير، والمفعول الأول محذوف أي صير بعض مخلوقاته ولدا، وقرأ ابن عباس، وابن عامر. وغيرهما- قالوا- بغير واو على الاستئناف أو

{ وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “«Allah çocuk edindi» dediler” [ayeti]; Yahudiler hakkında «Üzeyir Allah'ın oğludur» demeleri, Necran Hristiyanları hakkında «Mesih Allah'ın oğludur» demeleri ve Arap müşrikleri hakkında «Melekler Allah'ın kızlarıdır» demeleri sebebiyle inmiştir. Dolayısıyla [buradaki] zamir, daha önce zikri geçen Hristiyanlara, Yahudilere ve [gerçeği] bilmeyen müşriklere racidir. Bunun { قالَتِ الْيَهُودُ } üzerine matuf olduğu [söylenmiştir]. Ebu'l-Bekâ ise { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } üzerine matuf olduğunu söylemiştir. Ayrıca inşâî ve haberî [cümle] olmalarındaki farklılıktan ötürü, lafzına değil de { مَنَعَ } üzerine yahut { مَنْ أَظْلَمُ } ifadesinin mefhumuna matuf olmasını da caiz görmüştür. Takdiri ise şöyledir: [Mescidleri] engellemek suretiyle şiddetli bir zulüm işlediler ve [şöyle] dediler... Şayet bu [atf], kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden kabul edilirse herhangi bir tevile ihtiyaç duyulmaz. Bu durumda istînâf, istînâf-ı beyânî olur; sanki onların çirkinlikleri sayıldıktan sonra: «Onların Allah Teâlâ'ya iftira etmedeki aşırılıklarının ipi koptu [ve son buldu] mu yoksa uzayıp devam mı etti?» denilmiş, buna karşılık: «Bilakis devam etti; zira onlar bundan daha çirkin ve daha korkunç olanını söylediler» denilmiş gibi olur. İttihâz (اتخاذ) ise; ya yapma ve işleme manasındadır ki bu durumda sadece tek mef‘ûle müteaddi olur; ya da dönüştürme (tasyîr) manasındadır ki [bu durumda] birinci mef‘ûl mahzuftur; yani «yaratıklarından bazılarını çocuk edindi/kıldı» demektir. İbn Abbâs, İbn Âmir ve başkaları istînâf üzere yahut

ملحوظا فيه معنى العطف، واكتفى بالضمير، والربط به عن الواو كما في البحر سُبْحانَهُ تنزيه وتبرئة له تعالى عما قالوا: بأبلغ صيغة ومتعلق- سبحان- محذوف كما ترى لدلالة الكلام عليه.

atf manası gözetilerek vâv harfi olmaksızın «kâlû» şeklinde okumuşlardır; el-Bahr'da belirtildiği gibi vâv yerine zamir ve onunla irtibat kurmakla yetinilmiştir. { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir” söyledikleri şeyden en beliğ sîga ile Allah Teâlâ'yı tenzih ve tebriye etmedir. Gördüğün gibi kelamın ona delalet etmesinden ötürü «sübhâne» lafzının taalluku mahzuftur.

بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إبطال لما زعموه وإضراب عما تقتضيه مقالتهم الباطلة من التشبيه بالمحدثات في التناسل والتوالد، والحاجة إلى الولد في القيام بما يحتاج الوالد إليه، وسرعة الفناء لأنه لازم للتركيب اللازم للحاجة، وكل محقق قريب سريع، ولأن الحكمة في التوالد هو أن يبقى النوع محفوظا بتوارد الأمثال فيما لا سبيل إلى بقاء الشخص بعينه مدة بقاء الدهر. وكل ذلك يمتنع على الله تعالى فإنه الأبدي الدائم والغني المطلق المنزه عن مشابهة المخلوقات. واللام في لَهُ قيل للملك، وقيل: إنها كالتي في قولك لزيد- ضرب- تفيد نسبة الأثر إلى المؤثر، وقيل: للاختصاص بأي وجه كان، وهو الأظهر، والمعنى ليس الأمر كما افتروا بل هو خالق جميع الموجودات التي من جملتها ما زعموه ولدا، والخالق لكل موجود لا حاجة له إلى الولد إذ هو يوجد ما يشاء منزها عن الاحتياج إلى التوالد كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ أي كل ما فيهما كائنا ما كان جميعا منقادون له لا يستعصي شيء منهم على مشيئته وتكوينه إيجادا وإعداما وتغيرا من حال إلى حال، وهذا يستلزم الحدوث والإمكان المنافي للوجوب الذاتي فكل من كان متصفا بهذه الصفة لا يكون والدا لأن من حق الولد أن يشارك والده في الجنس لكونه بعضا منه، وإن لم يماثله، وكان الظاهر كلمة من مع قانِتُونَ كيلا يلزم اعتبار التغليب فيه، ويكون موافقا لسوق الكلام فإن الكلام في العزير والمسيح والملائكة وهم عقلاء إلا أنه جاء بكلمة ما المختصة بغير أولي العلم كما قاله بعضهم: محتجا بقصة الزبعرى مخالفا لما عليه الرضيّ من أنها في الغالب لما يعلم، ولما عليه الأكثرون من عمومها كما في التلويح، واعتبر التغليب في قانِتُونَ إشارة إلى أن هؤلاء الذين جعلوهم ولد الله تعالى ﷾ في جنب عظمته جمادات مستوية الأقدام معها في عدم الصلاحية لاتخاذ الولد، وقيل: أتى بما في الأول لأنه إشارة إلى مقام الألوهية، والعقلاء فيه بمنزلة الجمادات، وبجمع العقلاء في الثاني لأنه إشارة إلى مقام العبودية، والجمادات فيه بمنزلة العقلاء.

{ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” iddia ettikleri şeyi iptal etme ve bâtıl sözlerinin gerektirdiği tenasül ve üremede sonradan yaratılanlara benzemekten, babanın ihtiyaç duyduğu şeyleri yerine getirmede çocuğa muhtaç olmaktan ve çabuk yok olmaktan —çünkü bu, ihtiyacın gerektirdiği terkibin gereğidir ve her gerçekleşen şey yakın ve hızlıdır— bir vazgeçiştir (ıdrâbdır). Ayrıca üremedeki hikmet, zamanın akışı boyunca şahsın bizzat baki kalmasına imkân bulunmayan hallerde benzerlerin peş peşe gelmesiyle türün korunarak baki kalmasıdır. Bunların hepsi Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; zira O ebedîdir, dâimdir, mutlak ganîdir ve yaratılmışlara benzemekten münezzehtir. { لَهُ } ifadesindeki lâm'ın mülkiyet için olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre ise «Zeyd için vurmak vardır» sözündeki lâm gibidir ve eserin müessire nispetini bildirir. Bir diğer görüşe göre ise her ne şekilde olursa olsun ihtisas (tahsis) içindir ki en zâhir olanı da budur. Manası şöyledir: Mesele onların iftira ettiği gibi değildir; bilakis O, aralarında çocuk olduğunu iddia ettikleri şeyin de bulunduğu bütün varlıkların yaratıcısıdır. Her varlığın yaratıcısı olanın ise çocuğa ihtiyacı yoktur; zira O, üreme ihtiyacından münezzeh olarak dilediğini var eder. { كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “hepsi O'na boyun eğmiştir” yani her ikisinde bulunanların hepsi, ne olursa olsun O'na boyun eğmişlerdir; onlardan hiçbir şey var etme, yok etme ve bir halden diğerine değiştirme hususunda O'nun meşîetine ve tekvinine karşı koyamaz. Bu durum zâtî vücûba aykırı olan hudûsu (sonradan olmayı) ve imkânı gerektirir. Bu sıfatla nitelenen hiçbir kimse baba olamaz; zira çocuğun hakkı, her ne kadar birebir dengi olmasa da ondan bir cüz olması hasebiyle babasıyla aynı cinsten ortak olmasıdır. Tağlib kabulü gerekmesin ve sözün akışına uygun olsun diye { قانِتُونَ } ile birlikte «men» kelimesinin gelmesi zâhir olandı; zira söz Üzeyir, Mesih ve melekler hakkındadır ve onlar akıl sahipleridir. Ancak ez-Ziba'râ kıssasını delil getirerek bazılarının söylediği gibi ilim sahipleri dışındakilere mahsus olan «mâ» kelimesi getirilmiştir; bu ise Radiyy'in onun çoğunlukla bilenler için olduğu görüşüne ve et-Telvîh'te geçtiği üzere çoğunluğun onun umumiliği yönündeki görüşüne muhaliftir. { قانِتُونَ } kelimesindeki tağlib, Allah Teâlâ'nın azameti karşısında O'na çocuk kıldıkları bu varlıkların, çocuk edinilmeye elverişsiz olma bakımından kendileriyle aynı seviyede olan cemâdat (cansız varlıklar) mesabesinde olduğuna işaret etmek için kabul edilmiştir. Denildi ki: Birincide «mâ» getirilmiştir, çünkü o ulûhiyet makamına işarettir ve akıl sahipleri orada cemâdat hükmündedir; ikincide ise akıl sahiplerinin çoğulu getirilmiştir, çünkü o ubûdiyet makamına işarettir ve cemâdat orada akıl sahipleri hükmündedir.

ويحتمل أن يقدر المضاف إليه كل ما جعلوه ولدا لدلالة المقول لا عاما لدلالة مبطلة، ويراد بالقنوت الانقياد لأمر التكليف كما أنه على العموم الانقياد لأمر التكوين، وحينئذ لا تغليب في قانِتُونَ وتكون الجملة إلزاما بأن ما زعموه ولدا مطيع لله تعالى مقر بعبوديته بعد إقامة الحجة عليهم بما سبق، وترك العطف للتنبيه على استقلال كل منهما في الدلالة على الفساد واختلافهما في كون أحدهما حجة والآخر إلزاما، وعلى الأول يكون الأخير مقررا لما قبله، وذكر الجصاص أن في هذه الآية دلالة على أن ملك الإنسان لا يبقى على ولده لأنه نفي الولد بإثبات الملك باعتبار أن اللام له فمتى ملك ولده عتق عليه، وقد حكم صلى الله تعالى عليه وسلم بمثل ذلك في الوالد إذا ملكه ولده ولا يخفى أن هذا بعيد عما قصد بالآية لا سيما إذا كان الأظهر الاختصاص كما علمت بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي مبدعهما فهو فعيل من أفعل وكان الأصمعي ينكر فعيلا بمعنى مفعل، وقال ابن بري: قد جاء كثيرا نحو مسخن وسخين. ومقعد وقعيد. وموصى ووصي. ومحكم وحكيم. ومبرم وبريم. ومونق وأنيق في أخوات له، ومن ذلك السميع في بيت عمرو بن معديكرب السابق. والاستشهاد بناء على الظاهر المتبادر على ما هو الأليق بمباحث العربية فلا يرد ما قيل في البيت لأنه على خلافه كما لا يخفى على المنصف، وقيل: هو من إضافة الصفة المشبهة إلى فاعلها للتخفيف أي بديع سماواته. وأنت تعلم أنه قد تقرر أن الصفة إذا أضيفت إلى الفاعل يكون فيها ضمير يعود إلى الموصوف فلا تصح الإضافة إلا إذا صح اتصاف الموصوف بها نحو- حسن الوجه- حيث يصح اتصاف الرجل بالحسن لحسن وجهه بخلاف حسن الجارية وإنما صح زيد كثير الإخوان لاتصافه بأنه متقوّ بهم. وفيما نحن فيه-

Muzafun ileyhin, bâtıl kılıcı delaletten ötürü genel değil de söylenenin delaletinden ötürü «çocuk kıldıkları her şey» şeklinde takdir edilmesi ve künûttan muradın genel manada tekvinî emre boyun eğme olduğu gibi teklifî emre boyun eğme olması da muhtemeldir. Bu durumda { قانِتُونَ } kelimesinde tağlib olmaz ve daha önce geçen delil ile aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra cümle, çocuk olduğunu iddia ettikleri varlığın Allah Teâlâ'ya itaat eden ve O'nun kulluğunu ikrar eden bir varlık olduğunu bağlayıcı kılma (ilzam) kabilinden olur. Atfın terk edilmesi ise, her iki delilin fesadı göstermede müstakil olduğuna ve birinin hüccet, diğerinin ilzam olması bakımından farklılıklarına dikkat çekmek içindir. Birinci ihtimale göre ise son ifade öncekini pekiştirici olur. Cessâs bu ayette, insanın mülkünün çocuğu üzerinde baki kalmayacağına dair bir delalet bulunduğunu zikretmiştir; çünkü lâm O'nun için olduğuna göre mülk ispat edilerek çocuk nefiy edilmiştir; dolayısıyla çocuğuna malik olduğunda çocuk kendiliğinden hür olur. Nitekim sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, çocuğu kendisine malik olduğunda baba hakkında da benzer şekilde hükmetmiştir. Bunun ayetle kastedilenden uzak olduğu gizli değildir, bilhassa öğrendiğin üzere en zâhir olan tahsis olduğunda. { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir” yani onları benzersiz yaratandır; o «ef'ale» vezninden «faîl»dir. Asmaî «muf'il» manasındaki «faîl»i inkâr ederdi. İbn Berrî ise şöyle demiştir: Müsḫin ve sahîn, muk'ad ve kaîd, mûsâ ve vasî, muhkem ve hakîm, mübrem ve berîm, mûnak ve enîk ve benzeri kardeşlerinde olduğu gibi pek çok gelmiştir; Amr b. Ma'dîkerib'in daha önce geçen beytindeki «semî'» kelimesi de bundandır. İstişhâd, Arapça bahislerine en lâyık olana göre zâhir ve mütebadir olana dayanır; bu sebeple beyitte söylenen şey vârit olmaz, çünkü insaflı kimseye gizli olmadığı üzere onun hilafınadır. Denildi ki: Bu, tahfif için sıfat-ı müşebbehenin fâiline izafeti kabilindendir, yani «semâvâtı benzersiz olan» demektir. Sen de bilirsin ki sıfat fâile izafe edildiğinde onda mevsûfa dönen bir zamir bulunur; dolayısıyla mevsûfun o sıfatla nitelenmesi sahih olmadıkça izafet sahih olmaz; nitekim yüzünün güzelliğinden ötürü adamın güzellikle nitelenmesi sahih olduğu için «hasenü'l-vech» (yüzü güzel) denmesi sahihtir, cariyenin güzelliği ise böyle değildir; «Zeydün kesîrü'l-ihvân» (Zeyd'in kardeşleri çoktur) sözü ise ancak kardeşleriyle güçlendiği şeklinde nitelenmesi sahih olduğu için sahih olmuştur. Bizim konumuzda ise —

وإن امتنع اتصافه بالصفة المذكورة- لكن يصح اتصافه بما دلت عليه وهو كونه مبدعا لهما. وهذا يقتضي أن يكون الأولى بقاء المبدع على ظاهره وهو الذي عليه أساطين أهل اللغة، والإبداع اختراع الشيء لا عن مادة ولا في زمان، ويستعمل ذلك في إيجاده تعالى للمبادىء- كما قاله الراغب وهو غير الصنع إذ هو تركيب الصورة بالعنصر ويستعمل في إيجاد الأجسام وغير التكوين فإنه ما يكون بتغير وفي زمان غالبا وإذا أريد من السماوات والأرض جميع ما سواه تعالى من المبدعات والمصنوعات والمكونات لاحتوائها على عالم الملك والملكوت فبعد اعتبار التغليب يصح إطلاق كل من الثلاثة إلا أن لفظ الإبداع أليق لأنه يدل على كمال قدرته تعالى، والقول بتعين حمل الإبداع على التكوين من مادة أو أجزاء لأن إيجاد السماوات من شيء كما يشير إليه قوله تعالى: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ [فصلت: ١١] ناشىء من الغفلة عما ذكرنا، والآية حجة أخرى لإبطال تلك المقالة الشنعاء، وتقريرها أنه تعالى مبدع لكل ما سواه فاعل على الإطلاق، ولا شيء من الوالد كذلك ضرورة انفعاله بانفصال مادة الولد عنه فالله تعالى ليس بوالد، وقرأ المنصور بَدِيعُ بالنصب على المدح، وقرىء بالجر على أنه بدل من الضمير في لَهُ على رأي من يجوز ذلك وَإِذا قَضى أَمْراً أي أراد شيئا بقرينة قوله تعالى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً [يس: ٨٣] وجاء القضاء على وجوه ترجع كلها إلى إتمام الشيء قولا أو فعلا وإطلاقه على الإرادة مجاز من استعمال اللفظ المسبب في السبب فإن الإيجاد الذي هو إتمام الشيء مسبب عن تعلق الإرادة لأنه يوجبه، وساوى ابن السيد بينه وبين القدر، والمشهور التفرقة بينهما بجعل القدر تقديرا لأمور قبل أن تقع، والقضاء إنفاذ ذلك القدر وخروجه من العدم إلى حد الفعل، وصحح ذلك الجمهور لأنه قد جاء

her ne kadar zikredilen sıfatla nitelenmesi imkânsız olsa da— onun delalet ettiği şeyle, yani ikisini yoktan var eden olmasıyla nitelenmesi sahihtir. Bu da «el-mübdi'» lafzının zâhiri üzere kalmasının daha evlâ olmasını iktiza eder ki dil âlimlerinin önde gelenlerinin üzerinde bulunduğu görüş de budur. İbdâ', bir şeyi maddesiz ve zamansız olarak icat etmektir. Râgıb'ın da dediği gibi bu, Allah Teâlâ'nın başlangıçları (maddesiz ilk varlıkları) icat etmesinde kullanılır; bu da sûretin unsurla terkibi olan ve cisimlerin icadında kullanılan «sun'»dan başkadır; çoğunlukla bir değişimle ve bir zamanda olan «tekvîn»den de başkadır. Gökler ve yerden, mülk ve melekût âlemini kapsadığı için Allah Teâlâ'dan başka yaratılan, yapılan ve oldurulan bütün varlıklar kastedildiğinde tağlib kabul edildikten sonra bu üçünün her birinin kullanılması sahih olur; ancak «ibdâ'» lafzı Allah Teâlâ'nın kudretinin kemaline delalet ettiği için daha uygundur. Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } [Fussilet: 11] “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi” kavlinin işaret ettiği gibi göklerin bir şeyden icat edilmesi sebebiyle ibdâ' lafzının mutlaka bir maddeden veya cüzlerden tekvin etmeye hamledilmesi gerektiği sözü, zikrettiğimiz husustan gaflet etmekten kaynaklanmaktadır. Bu ayet o çirkin sözü iptal etmek için diğer bir hüccettir; açıklaması ise şöyledir: Allah Teâlâ kendisinden başka her şeyin benzersiz yaratıcısıdır ve mutlak fâildir. Hiçbir baba ise böyle değildir; çünkü çocuğun maddesinin kendisinden ayrılmasıyla etkilenmesi (münfail olması) zorunludur, dolayısıyla Allah Teâlâ baba değildir. Mansûr, medih üzere nasb ile «Bedî'a» şeklinde okumuştur; bunu caiz gören kimsenin re'yine göre { لَهُ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer ile «Bedî'i» şeklinde de okunmuştur. { وَإِذا قَضى أَمْراً } “Bir işe hükmettiği zaman” yani Allah Teâlâ'nın { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً } [Yâsîn: 82] “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman...” kavlinin karinesiyle, bir şeyi dilediği zaman [demektir]. Kazâ, hepsi söz veya fiil olarak bir şeyi tamamlamaya dönen çeşitli vecihlerde gelmiştir; onun irade hakkında kullanılması ise sebebi müsebbebin lafzıyla kullanmak kabilinden mecazdır; zira bir şeyi tamamlamaktan ibaret olan icat, iradenin taallukundan müsebbebtir (doğar), çünkü onu gerektirir. İbnü's-Sîd kazâ ile kaderi eşit tutmuştur; meşhur olan ise ikisini ayırıp kaderi vuku bulmadan önce işlerin takdir edilmesi, kazâyı ise o kaderin infaz edilmesi ve yokluktan fiil sahasına çıkarılması kılmaktır. Âlimlerin cumhuru bunu tashih etmiştir, çünkü hadiste şöyle gelmiştir:

في الحديث «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم مر بكهف مائل للسقوط فأسرع المشي حتى جاوزه فقيل: له أتفر من قضاء الله تعالى؟ فقال: أفر من قضائه تعالى إلى قدره»

«Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yıkılmaya meyletmiş bir mağaranın yanından geçti ve onu geçinceye kadar yürüyüşünü hızlandırdı. Kendisine:

ففرق صلى الله تعالى عليه وسلم بين القضاء والقدر.

Böylece sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kaza ile kader arasını ayırmıştır.

فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ الظاهر أن الفعلين من- كان- التامة لعدم ذكر الخبر مع أنها الأصل أي أحدث فيحدث، وهي تدل على معنى الناقصة لأن الوجود المطلق أعم من وجوده في نفسه أو في غيره والأمر محمول (١) على حقيقته كما ذهب إليه محققو ساداتنا الحنفية والله تعالى قد أجرى سنته في تكوين الأشياء أن يكونها بهذه الكلمة وإن لم يمتنع تكوينها بغيرها، والمراد الكلام الأزلي لأنه يستحيل قيام اللفظ المرتب بذاته تعالى ولأنه حادث فيحتاج إلى خطاب آخر فيتسلسل وتأخره عن الإرادة وتقدمه على وجود الكون باعتبار التعلق، ولما لم يشتمل خطاب التكوين على الفهم واشتمل على أعظم الفوائد جاز تعلقه بالمعدوم، وذهب المعتزلة وكثير من أهل السنة إلى أنه ليس المراد به حقيقة الأمر والامتثال، وإنما هو تمثيل لحصول ما تعلق به الإرادة بلا مهلة بطاعة المأمور المطيع بلا توقف فهناك استعارة تمثيلية حيث شبهت هيئة حصول المراد بعد تعلق الإرادة بلا مهلة، وامتناع بطاعة المأمور المطيع عقيب أمر المطاع بلا توقف وإباء تصويرا لحال الغائب بصورة الشاهد ثم استعمل الكلام الموضوع للمشبه في المشبه به من غير اعتبار استعارة في مفرداته وكان أصل الكلام إذا قضى أمرا فيحصل عقيبه دفعة فكأنما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ثم حذف المشبه، واستعمل المشبه به مقامه، وبعضهم يجعل في الكلام استعارة تحقيقية تصريحية مبنية على تشبيه حال يقال، ولعل الذي دعا هؤلاء إلى العدول عن الظاهر زعم امتناعه لوجوه ذكرها بعض أئمتهم «الأول» أن قوله تعالى:

«Ona sadece ol der, o da hemen oluverir.» Zahir olan, haber zikredilmediği için ve asıl olan da bu olduğu için her iki fiilin de tam kâne'den olmasıdır; yani «meydana gel, o da hemen meydana gelir» demektir. Bu da nakıs kâne anlamına delalet eder; zira mutlak varlık, bir şeyin kendi nefsindeki varlığından veya başkasındaki varlığından daha geneldir. Hanefî efendilerimizin muhakkiklerinin benimsediği üzere emir (١) hakikati üzerine hamledilmiştir. Allah Teâlâ, eşyayı var etmede sünnetini bu kelimeyle var etmesi şeklinde cari kılmıştır; her ne kadar eşyayı bunun dışında bir yolla var etmesi imkânsız olmasa da. Kastedilen ise ezelî kelâmdır; zira tertipli lafzın O Teâlâ'nın zâtıyla kâim olması imkânsızdır ve o hadistir (sonradan olmadır), dolayısıyla başka bir hitaba muhtaç olur ve teselsül gerekir. İrâdeden sonra gelmesi ve varlığın oluşumundan önce gelmesi ise taalluk itibarıyladır. Tekvin hitabı anlamayı içermeyip en büyük faydaları içerdiği için ma'dûma (yokluğa) taalluk etmesi caiz olmuştur. Mûtezile ve Ehl-i Sünnet'ten pek çok âlim ise bununla emrin ve imtisalin (emre uymanın) hakikatinin kastedilmediği, bilakis bunun iradenin taalluk ettiği şeyin gecikmeksizin meydana gelmesinin, itaatkâr memurun duraksamaksızın itaat etmesine benzetildiği bir temsil olduğu görüşüne varmışlardır. Dolayısıyla burada temsîlî bir istiâre vardır; zira gaibin hâlini şahidin suretinde tasvir etmek amacıyla, iradenin taallukundan sonra muradın gecikmeksizin ve imtina etmeksizin meydana geliş heyeti, itaat olunanın emrinin hemen akabinde itaatkâr memurun duraksamadan ve direnmeksizin boyun eğmesine benzetilmiş, ardından müfredatında istiâre gözetilmeksizin müşebbeh için vazedilen kelâm müşebbehün bih hakkında kullanılmıştır. Sözün aslı şöyleydi: «Bir işe hükmettiğinde o iş hemen akabinde defaten meydana gelir, sanki O ona 'ol' der, o da hemen oluverir.» Sonra müşebbeh hazfedilmiş ve müşebbehün bih onun yerine kullanılmıştır. Bazıları ise kelâmda, söylenen bir hâlin benzetilmesine dayanan bir istiâre-i tahkîkıyye-i tasrîhiyye bulunduğunu kabul eder. Bunları zahirden sapmaya sevk eden şey, belki de imamlarından bazılarının zikrettiği birtakım gerekçelerle bunun imkânsız olduğunu zannetmeleridir. «Birincisi», Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

كُنْ إما أن يكون قديما أو محدثا لا جائز أن يكون قديما لتأخر النون ولتقدم الكاف، والمسبوق محدث لا محالة،

«Kün» (ol) [kelimesi] ya kadîm ya da muhdestir (sonradan yaratılmıştır). Kadîm olması caiz değildir; zira nûn harfi sonradır, kâf harfi ise öncedir. Kendisinden önce bir şey bulunan ise şüphesiz muhdestir (sonradan olmadır),

وكذا المتقدم عليه بزمان مقدر أيضا، ولأن إِذا للاستقبال فالقضاء محدث وكُنْ مرتب عليه بفاء التعقيب، والمتأخر عن المحدث محدث، ولا جائز أن يكون محدثا وإلا لدار أو تسلسل، «الثاني» إما أن يخاطب المخلوق يكن قبل دخوله في الوجود، وخطاب المعدوم سفه، وإما بعد دخوله ولا فائدة فيه.

aynı şekilde takdir edilen bir zamanla onun önüne geçen de böyledir; ayrıca { إِذا } gelecek zaman içindir, dolayısıyla kaza muhdestir ve «kün» ta'kîb ifade eden fâ harfi ile ona bağlanmıştır; muhdes olanın ardından gelen de muhdestir; muhdes olması da caiz değildir, aksi takdirde devir veya teselsül lâzım gelir. İkincisi: Yaratılana ya varlığa girmesinden önce «kün» diye hitap edilir ki ma'dûma hitap etmek sefâhettir; ya da varlığa girmesinden sonra hitap edilir ki bunda bir fayda yoktur.

«الثالث» المخلوق قد يكون جمادا وتكليفه لا يليق بالحكمة «الرابع» إذا فرضنا القادر المريد منفكا عن قوله كُنْ فإن تمكن من الإيجاد فلا حاجة إليها وإن لم يتمكن فلا يكون القادر قادرا على الفعل إلا عند تكلمه ب كُنْ فيلزم عجزه بالنظر إلى ذاته «الخامس» أنا نعلم بالضرورة أنه لا تأثير لهذه الكلمة إذا تكلمنا بها فكذا إذا تكلم بها غيرنا.

Üçüncüsü: Yaratılan bazen cemâdat (cansız) olur ve onu mükellef kılmak hikmete lâyık değildir. Dördüncüsü: Kâdir ve mürîd olan Zât'ı «kün» kavlinden ayrı farz ettiğimizde, eğer icat etmeye güç yetiriyorsa buna ihtiyaç yoktur; şayet güç yetiremiyorsa kâdir olan Zât ancak «kün» kelimesini söylediğinde fiile güç yetirebilir ki bu da zâtı itibarıyla âcizliğini gerektirir. Beşincisi: Biz bu kelimeyi söylediğimizde bir tesiri olmadığını zorunlu olarak biliyoruz; başkası söylediğinde de böyledir.

«السادس» المؤثر إما مجموع الكاف والنون ولا وجود لهما مجموعين أو أحدهما وهو خلاف المفروض انتهى.

Altıncısı: Müessir olan ya kâf ve nûn harflerinin toplamıdır ki ikisinin bir arada varlığı yoktur; ya da ikisinden biridir ki bu da farz edilene aykırıdır; söz bitti.

وأنت إذا تأملت ما ذكرنا ظهر لك اندفاع جميع هذه الوجوه، ويا عجبا لمن يقول بالكلام النفسي ويجعل هذا دالا عليه كيف تروعه هذه القعاقع أم كيف تغره هذه الفقاقع؟! نعم لو ذهب ذاهب إلى هذا القول لما فيه من مزيد إثبات العظمة لله تعالى ما ليس في الأول لا لأن الأول باطل في نفسه كان حريا بالقبول- ولعلي أقول به- والآية مسوقة لبيان كيفية الإبداع ومعطوفة على قوله تعالى: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مشتملة على تقرير معنى الإبداع وفيها تلويح بحجة أخرى لإبطال ذلك الهذيان بأن اتخاذ الولد من الوالد إنما يكون بعد قصده بأطوار ومهلة لما أن ذلك لا يمكن إلا بعد انفصال مادته عنه وصيرورته حيوانا، وفعله تعالى بعد إرادته أو تعلق قوله مستغن عن المهلة فلا يكون اتخاذ الولد فعله تعالى، وكأن السبب في هذه الضلالة أنه ورد إطلاق الأب على الله تعالى في الشرائع المتقدمة باعتبار أنه السبب الأول وكثر هذا الإطلاق في إنجيل يوحنا ثم ظنت الجهلة أن المراد به معنى الولادة فاعتقدوا ذلك تقليدا وكفروا، ولم يجوز العلماء اليوم إطلاق ذلك عليه تعالى مجازا قطعا لمادة الفساد، وقرأ ابن عامر فَيَكُونُ بالنصب، وقد أشكلت على النحاة حتى تجرأ أحمد بن موسى فحكم بخطئها وهو سوء أدب بل من أقبح الخطأ ووجهها أن تكون حينئذ جواب الأمر حملا على صورة اللفظ وإن كان معناه الخبر إذ ليس معناه تعليق مدلول مدخول الفاء بمدلول صيغة الأمر الذي يقتضيه سببية ما قبل الفاء لما بعدها اللازمة لجواب الأمر بالفاء إذ لا معنى لقولنا ليكن منك كون فكون، وقيل: الداعي إلى الحمل على اللفظ أن الأمر ليس حقيقيا فلا ينصب جوابه وإن من شرط ذلك أن ينعقد منهما شرط وجزاء نحو- ائتني فأكرمك- إذ تقديره إن تأتني أكرمك وهنا لا يصح- إن يكن يكن- وإلا لزم كون الشيء سببا لنفسه، وأجيب بأن المراد إن يكن في علم الله تعالى وإرادته يكن في الخارج فهو على حد «من كانت هجرته إلى الله ورسوله فهجرته إلى الله ورسوله» وبأن كون الأمر غير الحقيقي لا ينصب في جوابه ممنوع فإن كان بلفظ فظاهر ولكنه مجاز عن سرعة التكوين وإن لم يعتبر فهو مجاز عن إرادة سرعته فيؤول إلى أن يراد سرعة وجود شيء يوجد في الحال فلا محذور للتغاير الظاهر ولا يخفى ما فيه، ووجه الرفع الاستئناف أي فهو يكون وهو مذهب سيبويه، وذهب الزجاج إلى عطفه على يَقُولُ وعلى التقديرين لا يكون فَيَكُونُ

Sen zikrettiğimiz şeyleri düşündüğün zaman bütün bu gerekçelerin bertaraf edildiğini görürsün. Kelâm-ı nefsîyi kabul edip bunu da ona delil getiren kimsenin bu kuru gürültülerden nasıl korktuğuna ve bu köpüklere nasıl aldandığına şaşılır doğrusu! Evet, bir kimse bu görüşe, birincisinde bulunmayan Allah Teâlâ'ya azamet ispatının fazlalığı bulunduğu için meyletseydi —birincisi kendi zatında bâtıl olduğu için değil— kabule lâyık olurdu; belki ben de onu söylerim. Ayet ibdâ'ın keyfiyetini beyan etmek için sevk edilmiştir, Allah Teâlâ'nın { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavline atfedilmiştir, ibdâ' manasının takririni içermektedir ve içinde o hezeyanı iptal edecek başka bir hüccete dair bir ima vardır; şöyle ki: Babadan çocuk edinme ancak onun kastından sonra aşamalar ve bir mühletle olur, zira bu ancak maddesinin kendisinden ayrılıp bir canlı haline gelmesinden sonra mümkündür; Allah Teâlâ'nın fiili ise iradesinden yahut sözünün taallukundan sonra mühletten müstağnidir; dolayısıyla çocuk edinme Allah Teâlâ'nın fiili olamaz. Bu sapıklığın sebebi, ilk sebep olması itibarıyla geçmiş şeriatlerde Allah Teâlâ'ya «baba» denmesinin vârit olması ve Yuhanna İncili'nde bu kullanımın çokça yer alması gibidir; sonra cahiller bundan doğum manasının murat edildiğini zannetmiş, taklit ederek buna inanmış ve kâfir olmuşlardır. Günümüzde ise fesat maddesini kökten kesmek için âlimler mecazen dahi olsa bunun O Teâlâ'ya ıtlak edilmesini caiz görmemişlerdir. İbn Âmir { فَيَكُونُ } kelimesini nasb ile okumuştur; bu kıraat nahivcilere o kadar müşkül gelmiştir ki Ahmed b. Mûsâ onun hatalı olduğuna hükmetme cüretinde bulunmuştur; bu ise bir edepsizliktir, bilakis en çirkin bir hatadır. Onun bu durumdaki vechi, manası haber olsa bile lafzın sûretine hamledilerek emrin cevabı olmasıdır; zira manası, fâ'lı emrin cevabında lâzım olan fâ'dan öncekisinin sonrakine sebep olmasının gerektirdiği üzere, fâ'nın dâhil olduğu şeyin medlûlünün emir sîgasının medlûlüne bağlanması demek değildir; çünkü bizim «senden bir oluş olsun da oluş olsun» dememizin bir manası yoktur. Denildi ki: Lafza hamletmeyi gerektiren sebep, emrin hakiki olmaması ve dolayısıyla cevabının nasb edilmemesidir; zira bunun şartı, «bana gel ki sana ikram edeyim» örneğinde olduğu gibi ikisinden bir şart ve cezanın teşekkül etmesidir; nitekim bunun takdiri «bana gelirsen sana ikram ederim» şeklindedir; burada ise «olursa olur» demek sahih olmaz, aksi takdirde bir şeyin kendisinin sebebi olması lâzım gelir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Murat «Allah Teâlâ'nın ilminde ve iradesinde olursa hariçte de olur» demektir; bu da «Kimin hicreti Allah'a ve Resûlüne ise onun hicreti Allah'a ve Resûlüne dir» hadisi kabilindendir; ayrıca hakiki olmayan emrin cevabında nasb yapılmayacağı iddiası da memnûdur; zira lafızla ise zâhirdir fakat tekvinin süratinden mecazdır, şayet itibar edilmezse onun süratinin iradesinden mecazdır; dolayısıyla derhal var olan bir şeyin varlığının süratinin irade edilmesine döner ve zâhirdeki farklılıktan ötürü hiçbir mahzur kalmaz; bunda ne [zafiyet] olduğu ise gizli değildir. Ref vechi ise istînâftır, yani «o da hemen oluverir» demektir ki bu Sibeveyh'in mezhebidir. Zeccâc ise onun { يَقُولُ } fiiline atfedilmesi görüşüne gitmiştir. Her iki takdire göre de { فَيَكُونُ } ifadesi

داخلا في المقول ومن تتمته ليوجه العدول عن الخطاب بأنه من باب الالتفات تحقيرا لشأن الأمر في سهولة تكونه ووجهه به غير واحد على تقدير الدخول.

hitaptan yüz çevirip onun kolayca meydana gelmesindeki işin şanını basite almak için iltifat babından olduğu şeklinde gerekçelendirilmek üzere söylenen söze dâhil ve onun tamamlayıcısı olmaz; dâhil olması takdirinde ise bunu birden fazla âlim bu şekilde gerekçelendirmiştir.

وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ عطف على قوله تعالى: وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ ووجه الارتباط أن «الأول» كان قدحا في التوحيد وهذا قدح في النبوة، والمراد من الموصول جهلة المشركين، وقد روي ذلك عن قتادة والسدي والحسن وجماعة، وعليه أكثر المفسرين ويدل عليه قوله تعالى: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الإسراء:

{ وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler dediler ki:” Allah Teâlâ'nın { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ } kavline atfedilmiştir. İrtibat vechi şudur: Birincisi tevhide bir ta'n idi, bu ise nübüvvete bir ta'ndır. İsm-i mevsûlden murat müşriklerin cahilleridir; nitekim bu Katâde, Süddî, Hasan ve bir topluluktan rivayet edilmiştir ve müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna delalet eder: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ:

٩٠] وقالوا: فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الأنبياء: ٥] وقالوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [الفرقان:

90] “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız”; yine dediler ki: { فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ } [Enbiyâ: 5] “Öncekilerin gönderildiği gibi bize bir mucize getirsin”; ve şöyle dediler: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } [Furkân:

٢١] وقيل: المراد به اليهود الذي كانوا على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بدليل ما

21] Bir görüşe göre ise ... deliliyle, bununla kastedilenler Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem döneminde bulunan Yahudilerdir.