Binûn

Bakara Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن رافع بن خزيمة من اليهود قال لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن كنت رسولا من عند الله تعالى فقل لله يكلمنا حتى نسمع كلامه فأنزل الله تعالى هذه الآية،

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâdan rivayet edildiğine göre Yahudilerden Râfi‘ b. Huzeyme, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve selleme: “Eğer Allah Teâlâ katından bir elçi isen, Allah'a söyle bizimle konuşsun da O'nun kelâmını işitelim” dedi; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وقوله تعالى: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ [النساء: ١٥٣] وقال مجاهد: المراد به النصارى ورجحه الطبري بأنهم المذكورون في الآية، وهو كما ترى، ونفي العلم على الأول عنهم على حقيقته لأنهم لم يكن لهم كتاب ولا هم أتباع نبوة، وعلى الأخيرين لتجاهلهم أو لعدم علمهم بمقتضاه لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أي هلا يكلمنا بأنك رسوله إما بالذات كما يكلم الملائكة أو بإنزال الوحي إلينا، وهو استكبار منهم بعد أنفسهم الخبيثة كالملائكة والأنبياء المقدسين عليهم الصلاة والسلام أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ أي حجة على صدقك وهو جحود منهم قاتلهم الله تعالى لما آتاهم من الآيات البينات، والحجج الباهرات التي تخر لها صم الجبال، وقيل: المراد إتيان آية مقترحة، وفيه أن تخصيص النكرة خلاف الظاهر كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جواب لشبهتهم يعني أنهم يسألون عن تعنت واستكبار مثل الأمم السابقة والسائل المتعنت لا يستحق إجابة مسألته مِثْلَ قَوْلِهِمْ هذا الباطل الشنيع فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النساء: ١٥٣] هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً [المائدة: ١١٢] اجْعَلْ لَنا إِلهاً [الأعراف: ١٣٨] وقد تقدم الكلام على هذين التشبيهين، ولبعضهم هنا زيادة على ما مر احتمال تعلق كَذلِكَ ب تَأْتِينا وحينئذ يكون الوقف عليه لا على آيَةٌ أو جعل مِثْلَ قَوْلِهِمْ متعلقا ب تَشابَهَتْ وحينئذ يكون الوقف على مِنْ قَبْلِهِمْ وأنت تعلم أنه لا ينبغي تخريج كلام الله تعالى الكريم على مثل هذه الاحتمالات الباردة تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ أي قلوب هؤلاء ومن قبلهم في العمى والعناد، وقيل: في التعنت والاقتراح، والجملة مقررة لما قبلها، وقرأ أبو حيوة وابن أبي إسحاق بتشديد الشين قال أبو عمرو الداني: وذلك غير جائز لأنه فعل ماض والتاءان المزيدتان إنما يجيئان في المضارع فيدغم أما الماضي فلا، وفي غرائب التفسير أنهم أجمعوا على خطئه، ووجه ذلك الراغب بأنه حمل الماضي على المضارع فزيد فيه ما يزاد فيه ولا يخفى أنه بهذا القدر لا يندفع الاشكال، وقال ابن سهمي في الشواذ: إن العرب قد تزيد على أول تفعل في الماضي تاء فتقول تتفعل وأنشد تتقطعت بي دونك الأسباب وهو قول غير مرضي ولا مقبول فالصواب عدم صحة نسبة هذه القراءة إلى هذين الإمامين وقد أشرنا إلى نحو ذلك فيما تقدم قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ أي نزلناها بينة بأن جعلناها كذلك في أنفسها فهو على حد سبحان من صغر البعوض وكبر الفيل لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ أي يعلمون الحقائق علما ذا وثاقة لا يعتريهم شبهة ولا عناد وهؤلاء ليسوا كذلك فلهذا تعنتوا واستكبروا وقالوا ما قالوا، والجملة على هذا معللة لقوله تعالى: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كما صرح به بعض المحققين، ويحتمل أن يراد من الإتيان طلب الحق واليقين والآية- رد لطلبهم الآية وفي تعريف الآيات وجمعها وإيراد التبيين مكان الإتيان الذي طلبوه ما لا يخفى من الجزالة، والمعنى أنهم اقترحوا آيَةٌ فذة ونحن قد بينا الآيات العظام لقوم يطلبون الحق واليقين وإنما لم يتعرض سبحانه لرد قولهم لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ إيذانا بأنه منهم أشبه شيء بكلام الأحمق وجواب الأحمق السكوت إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ أي متلبسا مؤيدا به فالظرف مستقر، وقيل: لغو متعلق بأرسلنا أو بما بعده، وفسر الحق بالقرآن أو بالإسلام وبقاؤه على عمومه أولى بَشِيراً وَنَذِيراً حالان من الكاف، وقيل: من الحق والآية اعتراض لتسلية الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم لأنه كان يهتم ويضيق صدره لإصرارهم على الكفر والمراد إِنَّا أَرْسَلْناكَ لأن تبشر من أطاع وتنذر من عصى لا لتجبر على الإيمان فما عليك إن أصروا أو كابروا؟ والتأكيد لإقامة غير المنكر مقام المنكر بما لاح عليه من أمارة الإنكار والقصر إفرادي.

Allah Teâlâ'nın şu kavli de [buna delildir]: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } [Nisâ: 153] “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar; nitekim Mûsâ’dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi.” Mücâhid: “Bununla kastedilenler Hristiyanlardır” demiştir; Taberî de ayette zikredilenlerin onlar olmasını gerekçe göstererek bunu tercih etmiştir; ancak durum gördüğün gibidir. Birinci görüşe göre onlardan ilmin nefiy edilmesi hakikati üzeredir; çünkü onların ne bir kitabı vardı ne de bir nübüvvetin tâbileri idiler. Son iki görüşe göre ise [bu nefiy], bilmezden gelmeleri veya [kitabın] gereğini bilmemeleri sebebiyledir. { لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } “Allah bizimle konuşsa ya!” yani senin O'nun elçisi olduğuna dair ya meleklerle konuştuğu gibi bizzat yahut bize vahiy indirerek bizimle konuşsa ya! Bu, habis nefislerini mukaddes melekler ve nebîler -aleyhimüssalâtü vesselâm- gibi saymalarından kaynaklanan bir kibirdir. { أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ } “Yahut bize bir ayet (mucize) gelse ya!” yani senin doğruluğuna bir delil gelse ya! Bu, kendilerine gelen apaçık ayetleri ve heybetinden sarp dağların boyun eğdiği parlak delilleri inkâr etmeleridir -Allah Teâlâ onları kahretsin!-. Bir görüşe göre kastedilen, teklif edilen [özel] bir mucizenin gelmesidir; fakat bunda nekre lafzın tahsisi zâhire aykırıdır. { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle demişti.” Onların şüphelerine bir cevaptır; yani onlar da tıpkı önceki ümmetler gibi inat ve kibir yüzünden istemektedirler; inatçı bir istekte bulunan ise talebine cevap verilmesini hak etmez. { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “Onların sözlerinin benzerini” bu çirkin ve bâtıl sözü [demişlerdi]: { فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } [Nisâ: 153] “Bize Allah’ı açıkça göster dediler”, { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً } [Mâide: 112] “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?”, { اجْعَلْ لَنا إِلهاً } [A‘râf: 138] “Bize bir ilah yap”. Bu iki teşbih hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Bazılarına göre burada geçenlere ilaveten { كَذلِكَ } lafzının { تَأْتِينا } fiiline taalluk etme ihtimali vardır; bu durumda vakıf { آيَةٌ } üzerinde değil, onun üzerinde olur; yahut { مِثْلَ قَوْلِهِمْ } ifadesinin { تَشابَهَتْ } fiiline taalluk ettirilmesidir ki bu durumda vakıf { مِنْ قَبْلِهِمْ } üzerinde olur. Sen ise bilirsin ki Allah Teâlâ'nın kerîm kelâmını bu tür soğuk ihtimallere hamletmek uygun düşmez. { تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } “Kalpleri birbirine benzedi.” Yani bunların ve öncekilerin kalpleri körlükte ve inatta benzeşti. Bir görüşe göre inatlaşma ve keyfî talepte benzeşti. Cümle, öncesini teyit edicidir. Ebû Hayve ve İbn Ebî İshak şın harfini şeddeli olarak okumuşlardır. Ebû Amr ed-Dânî şöyle der: “Bu caiz değildir; çünkü o mazi bir fiildir ve fazladan getirilen iki te ancak muzaride gelir ve idgam edilir, mazide ise edilmez.” Garâibü’t-Tefsîr’de bunun hatasında icma ettikleri belirtilir. Râgıb bunu mazinin muzariye hamledilip onda ziyade kılınanın bunda da ziyade kılınması şeklinde gerekçelendirmiştir; fakat bu kadarıyla müşkilin kalkmayacağı gizli değildir. İbn Sehmi eş-Şevâzz'da şöyle demiştir: “Araplar bazen mazi fiilde tefe‘‘ale vezninin başına bir te daha ekleyip tetefe‘‘ale derler.” Nitekim: «تتقطعت بي دونك الأسباب» beytini okumuştur. Fakat bu rıza gösterilmeyen ve makbul olmayan bir görüştür; doğrusu bu kıraatin mezkûr iki imama nispetinin sahih olmamasıdır; nitekim daha önce de buna benzer hususlara işaret etmiştik. { قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ } “Biz ayetleri apaçık gösterdik” yani onları kendi zatlarında apaçık kılarak indirdik; bu da «Sivrisineği küçülten, fili büyüten [Allah]'ı tenzih ederim» kabilindendir. { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Kesin olarak inanan bir kavim için.” Yani kendilerine hiçbir şüphe ve inat arız olmayacak derecede sağlam bir bilgiyle hakikatleri bilen bir kavim için. Bunlar ise böyle değildir; işte bu yüzden inatlaşıp kibirlendiler ve söylediklerini söylediler. Cümle bu takdire göre, bazı muhakkiklerin açıkça ifade ettiği gibi, Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavlinin illetidir. Ayetin gelmesinden muradın hakkı ve yakîni talep etmek olması ve ayetin de onların ayet talebini bir red olması muhtemeldir. Ayetlerin marife ve cemi kılınmasında ve onların talep ettiği getirme yerine beyan etmenin getirilmesinde gizli olmayan bir cezalet vardır. Mana şudur: Onlar tek bir ayet teklif ettiler, biz ise hakkı ve yakîni arayan bir kavim için büyük ayetleri apaçık kıldık. Cenâb-ı Hakk'ın onların { لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } sözünü reddetmeye değinmemesi ise, onların bu sözünün ahmak sözüne çok benzediğini ve ahmağın cevabının ise sükût olduğunu bildirmek içindir. { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik” yani hakla mütelebbis ve onunla desteklenmiş olarak; dolayısıyla zarf müstakardır. Bir görüşe göre lağv olup { أَرْسَلْناكَ } fiiline yahut sonrasına taalluk eder. Hak; Kur'an veya İslâm ile tefsir edilmiştir, umumi mânası üzere kalması ise daha evladır. { بَشِيراً وَنَذِيراً } “Müjdeleyici ve uyarıcı olarak.” [Sen zamiri olan] kâftan iki haldir. Bir görüşe göre el-Hakk'tan haldir. Ayet, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemi teselli etmek için bir itiraziyedir; zira o, onların küfürde ısrar etmelerinden ötürü kederleniyor ve göğsü daralıyordu. Murâd şudur: Biz seni ancak itaat edeni müjdeleyesin, isyan edeni uyarasın diye gönderdik; imana zorlayasın diye değil. Onlar direnir veya kibirlenirse sana ne düşer? Tekit ise, inkâr alâmetinin belirmesinden dolayı münkir olmayanı münkir yerine koymak içindir; kasr ise ifrâdîdir.

وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ تذييل معطوف على ما قبله، أو اعتراض أو حال أي أرسلناك غير- مسؤول عن أصحاب الجحيم- مات لهم لم يؤمنوا بعد أن بلغت ما أرسلت به وألزمت الحجة عليهم؟! وقرأ أبيّ وما بدل ولا وابن مسعود «ولن» بدل «ذلك» وقرأ نافع ويعقوب لا تسأل- على صيغة النهي إيذانا بكمال شدة عقوبة الكفار وتهويلا لها كما تقول كيف حال فلان وقد وقع في مكروه فيقال لك لا تسأل عنه أي إنه لغاية فظاعة ما حل به لا يقدر المخبر على

{ وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } “Cehennemliklerden de sen sorumlu tutulmayacaksın.” Öncesine matuf bir tezyil yahut itiraziye veya haldir; yani sen gönderildiğin şeyi tebliğ edip aleyhlerine hücceti ikame ettikten sonra, iman etmedikleri için cehennemlik olanlardan sorumlu olmayarak gönderildik! Übeyy { وَلا } yerine «وما», İbn Mes'ûd ise bunun yerine «ولن» şeklinde okumuştur. Nâfi‘ ve Ya‘kûb kâfirlerin azabının şiddetinin kemâlini bildirmek ve onu dehşetli kılmak için nehiy sîgasıyla { لا تَسْأَلْ } şeklinde okumuşlardır; nitekim başına kötü bir iş gelen kimse hakkında “Falanın durumu nasıldır?” dediğinde sana “Ondan sorma!” denmesi gibi; yani başına gelenin son derece korkunç olmasından ötürü haber veren kimse onu

إجرائه على لسانه أو لا يستطيع السامع أن يسمعه، والجملة على هذا اعتراض أو عطف على مقدر أي فبلغ، والنهي مجازي، ومن الناس من جعله حقيقة، والمقصود منه بالذات نهيه ﷺ عن السؤال عن حال أبويه على ما

diline getirmeye güç yetiremez yahut dinleyen onu duymaya takat getiremez. Cümle bu takdire göre itiraziye yahut takdîrî bir ifadeye ma'tuftur; yani “Tebliğ et [ve onlardan sorma]” demektir; buradaki nehiy mecazidir. İnsanlardan bazıları ise onu hakikat kabul etmiş ve bundan bizzat kastedilenin, rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellemin anne babasının durumunu sormaktan nehyedilmesi olduğunu söylemiştir. Nitekim

روي- أنه ﵊ سأل جبريل عن قبريهما فدله عليهما فذهب فدعا لهما وتمنى أن يعرف حالهما في الآخرة وقال: ليت شعري ما فعل أبواي؟ فنزلت-

rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm Cibrîl'e anne babasının kabirlerini sormuş, o da kendisine göstermiş, bunun üzerine gidip onlar için dua etmiş, ahiretteki durumlarını bilmeyi arzu etmiş ve: “Keşke bilseydim, anne babama ne yapıldı?” demiş; bunun üzerine bu [ayet] inmiştir.

ولا يخفى بعد هذه الرواية لأنه صلى الله تعالى عليه وسلم- كما في المنتخب- عالم بما آل إليه أمرهما، وذكر الشيخ ولي الدين العراقي أنه لم يقف عليها، وقال الإمام السيوطي: لم يرد في هذا إلا أثر معضل ضعيف الإسناد فلا يعول عليه، والذي يقطع به أن الآية في كفار أهل الكتاب كالآيات السابقة عليها والتالية لها لا في أبويه صلى الله تعالى عليه وسلم، ولتعارض الأحاديث في هذا الباب وضعفها قال السخاوي: الذي ندين الله تعالى به الكف عنهما وعن الخوض في أحوالهما والذي أدين الله تعالى به أنا أنهما ماتا موحدين في زمن الكفر، وعليه يحمل كلام الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه إن صح بل أكاد أقول:

Bu rivayetin uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir; zira Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem -el-Müntehab'da belirtildiği üzere- onların akıbetinin ne olduğunu biliyordu. Şeyh Veliyyüddin el-Irâkî bu rivayete rastlamadığını zikretmiş, İmam Süyûtî ise: “Bu hususta sadece senedi zayıf mu‘dal bir eser varit olmuştur, dolayısıyla ona itimat edilmez” demiştir. Kesin olarak bilinen şudur ki bu ayet, öncesindeki ve sonrasındaki ayetler gibi Ehl-i Kitap kâfirleri hakkındadır, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin anne babası hakkında değildir. Bu baptaki hadislerin tearuzu ve zayıflığı sebebiyle Sehâvî şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'ya karşı din olarak benimsediğimiz şey, onlar hakkında [hüküm vermekten] ve hallerine dalmaktan geri durmaktır. Benim Allah Teâlâ'ya karşı bizzat benimsediğim inanç ise, onların küfür zamanında muvahhid olarak vefat ettikleridir. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anhın kelâmı da eğer sahih ise buna hamledilir; hatta neredeyse şunu diyeceğim:

إنهما أفضل من عليّ القارئ وأضرابه. والجحيم- النار بعينها إذا شب وقودها. ويقال: جحمت النار تجحم جحما إذا اضطربت.

Onlar Aliyyü'l-Kārî ve benzerlerinden daha faziletlidir.” Cahîm (el-Cahîm), tutuşturucusu alevlendiğinde ateşin bizzat kendisidir. Ateş dalgalanıp tutuştuğunda «جحمت النار تجحم جحما» denir.

وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ بيان لكمال شدة شكيمتي هاتين الطائفتين إثر بيان ما يعمهما، والمشركين مما تقدم ولا بين المعطوفين لتأكيد النفي وللاشعار بأن رضا كل منهما مباين لرضا الأخرى، والخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وفيه من المبالغة في إقناطه صلى الله تعالى عليه وسلم من إسلامهم ما لا غاية وراءه فإنهم حيث لم يرضوا عنه ﵊، ولو خلاهم يفعلون ما يفعلون بل أملوا ما لا يكاد يدخل دائرة الإمكان، وهو الاتباع لملتهم التي جاء بنسخها فكيف يتصور اتباعهم لملته صلى الله تعالى عليه وسلم، واحتيج لهذه المبالغة لمزيد حرصه صلى الله تعالى عليه وسلم على إيمانهم على ما

{ وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler senden razı olurlar ne de Hristiyanlar.” Daha önce geçen ve onları müşriklerle bir kılan hususun beyanından sonra bu iki taifenin inat ve dikbaşlılığının kemâl derecesini beyandır. İki matuf arasındaki { لَا } nefyin teyidi ve her birinin rızasının diğerinin rızasından farklı olduğunu hissettirmek içindir. Hitap Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemedir. Bunda, onun onların İslâm'a girmelerinden ümit kesmesini sağlamada son derece ileri bir mübalağa vardır; zira onlar, O aleyhisselâm kendilerini dilediklerini yapmakta serbest bıraksa bile ondan razı olmamış, bilakis neshetmek için geldiği kendi dinlerine uyması gibi imkân dairesine girmesi neredeyse mümkün olmayan bir şeyi ummuşlardır; hâl böyleyken onların onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem dinine uymaları nasıl düşünülebilir? Bu mübalağaya ihtiyaç duyulması, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin onların iman etmesine aşırı düşkünlüğünden dolayıdır; nitekim

روي أنه كان يلاطف كل فريق رجاء أن يسلموا فنزلت،

rivayet edildiğine göre o, Müslüman olurlar ümidiyle her iki gruba da yumuşak davranırdı; bunun üzerine bu [ayet] indi.

والملة في الأصل اسم من أمللت الكتاب بمعنى أمليته كما قال الراغب، ومنه طريق ملول- أي مسلوك معلوم- كما نقله الأزهري ثم نقلت إلى أصول الشرائع باعتبار أنها يمليها النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولا يختلف الأنبياء ﵈ فيها، وقد تطلق على الباطل كالكفر ملة واحدة، ولا تضاف إليه سبحانه فلا يقال ملة الله، ولا إلى آحاد الأمة، والدين يرادفها صدقا لكنه باعتبار قبول المأمورين لأنه في الأصل الطاعة والانقياد ولاتحاد ما صدقهما قال تعالى: دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [الإنعام: ١٦١] وقد يطلق الدين على الفروع تجوزا، ويضاف إلى الله تعالى وإلى الآحاد وإلى طوائف مخصوصة نظرا إلى الأصل على أن تغاير الاعتبار كاف في صحة الإضافة، ويقع على الباطل أيضا، وأما الشريعة فهي المورد في الأصل، وجعلت اسما للأحكام الجزئية المتعلقة بالمعاش والمعاد سواء كانت منصوصة من الشارع أو لا لكنها راجعة إليه. والنسخ والتبديل يقع فيها، وتطلق على الأصول الكلية تجوزا قاله بعض المحققين: ووحدت الملة، وإن كان لهم ملتان للإيجاز أو لأنهما يجمعهما الكفر، وهو ملة واحدة، ثم إن هذا ليس ابتداء كلام منه تعالى بعدم رضاهم بل هو حكاية لمعنى كلام قالوه بطريق التكلم ليطابقه قوله سبحانه.

Millet (el-Mille), Râgıb'ın belirttiği gibi asılda «kitabı yazdırdım» anlamındaki «أمللت الكتاب» fiilinden bir isimdir. Ezherî'nin naklettiği üzere «işlek, bilinen yol» anlamındaki «طريق ملول» terkibi de bundandır. Sonra Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin onu yazdırması/dikte etmesi ve peygamberlerin -aleyhimüsselâm- onda ihtilaf etmemesi itibariyle şeriatların asıllarına nakledilmiştir. Bazen «küfür tek bir millettir» sözünde olduğu gibi bâtıl için de kullanılır. Cenâb-ı Hakk'a izafe edilmez, dolayısıyla «Allah'ın milleti» denmez; ümmetin fertlerine de izafe edilmez. Din kelimesi, delalet ettiği zat itibariyle millet ile eş anlamlıdır; ancak emrolunanların kabul etmesi itibariyledir, çünkü asılda itaat ve boyun eğmektir; ikisinin delalet ettiği şeyin birliğinden dolayı Allah Teâlâ: { دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [En‘âm: 161] “Dosdoğru bir dine, İbrâhim’in milletine...” buyurmuştur. Din kelimesi mecazen fürûata da ıtlak olunabilir; aslına bakılarak Allah Teâlâ'ya, fertlere ve hususi taifelere izafe edilir; nitekim itibarın farklılığı izafetin sıhhati için kâfidir; bâtıla da şamil olur. Şeriata gelince, asılda su içilecek kaynaktır; ister Şâri‘ tarafından nasla belirlensin ister belirlenmesin ama O'na râci olsun, dünya ve ahiretle ilgili cüz'î hükümlerin ismi kılınmıştır. Nesh ve tebdil onda vuku bulur; mecazen küllî asıllara da ıtlak edilir; bunu bazı muhakkikler söylemiştir. İki ayrı dinleri olmasına rağmen millet kelimesinin müfret getirilmesi ya icaz içindir yahut küfrün ikisini bir araya getirmesindendir; zira o tek bir millettir. Ayrıca bu, Allah Teâlâ tarafından onların razı olmayacaklarına dair söze ilk başlama değil, bilakis Cenâb-ı Hakk'ın şu kavline mutabık düşmesi için onların tekellüm yoluyla söyledikleri sözün manasını hikâye etmektir:

قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى فإنه على طريقة الجواب لمقالتهم ولعلهم ما قالوا ذلك إلا لزعمهم أن دينهم

{ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Şüphesiz Allah’ın rehberliği (hidayeti) asıl hidayetin ta kendisidir.” Zira bu, onların sözlerine cevap üslubundadır. Onlar bunu ancak dinlerinin

حق وغيره باطل فأجيبوا بالقصر القلبي- أي دين الله تعالى هو الحق ودينكم هو الباطل، وهُدَى اللَّهِ تعالى الذي هو الإسلام هو الهدى وما يدعون إليه ليس بهدى بل هوى- على أبلغ وجه لإضافة الهدى إليه تعالى وتأكيده إِنَّ وإعادة الهدى في الخبر على حد شعري شعري، وجعله نفس الْهُدى المصدري وتوسيط ضمير الفصل وتعريف الخبر، ويحتمل أنهم قالوا ذلك فيما بينهم، والأمر بهذا القول لهم لا يجب أن يكون جوابا لعين تلك العبارة بل جواب ورد لما يستلزم مضمونها أو يلزمه من الدعوة إلى اليهودية أو النصرانية وأن الاهتداء فيهما وقيل: يصح أن يكون لإقناطهم عما يتمنونه ويطمعونه وليس بجواب وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ أي آراءهم الزائغة المنحرفة عن الحق الصادرة عنهم بتبعية شهوات أنفسهم وهي التي عبر عنها فيما قبل- بالملة- وكان الظاهر- ولئن اتبعتها- إلا أنه غير النظم ووضع الظاهر موضع المضمر من غير لفظه إيذانا بأنهم غيروا ما شرعه الله سبحانه تغييرا أخرجوه به عن موضوعه، وفي صيغة الجمع إشارة إلى كثرة الاختلاف بينهم وأن بعضهم يكفر بعضا.

hak, diğerlerinin ise bâtıl olduğunu iddia ettikleri için söylemişlerdi; bunun üzerine kendilerine kalbî kasr ile cevap verildi; yani: «Allah Teâlâ'nın dini hak, sizin dininiz ise bâtıldır; Allah Teâlâ'nın İslâm olan hidayeti asıl hidayettir, sizin çağırdığınız şey ise hidayet değil, hevadır.» Bu cevap en beliğ vecih üzeredir; zira hidayet Cenâb-ı Hakk'a izafe edilmiş, { إِنَّ } ile tekit edilmiş, haberde hidayet lafzı «şiirim şiirdir» kabilinden tekrar edilmiş, masdar olan el-hüdânın bizzat kendisi kılınmış, fasıl zamiri araya getirilmiş ve haber marife yapılmıştır. Onların bunu kendi aralarında söylemiş olmaları da muhtemeldir; onlara bu sözün söylenmesinin emredilmesi, bizzat o ibarenin cevabı olmasını gerektirmez, bilakis onun mazmununun gerektirdiği veya Yahudilik yahut Hristiyanlığa çağrının ve hidayetin onlarda olduğu iddiasının gerektirdiği şeye bir cevap ve reddir. Bir görüşe göre ise bir cevap olmayıp temenni ettikleri ve tamah gösterdikleri şeyden ümitlerini kesmek için olması da sahihtir. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Andolsun, eğer onların hevalarına (arzularına) uyarsan...” yani nefislerinin şehvetlerine tabi olarak kendilerinden sâdır olan, haktan sapmış eğri büğrü görüşlerine uyarsan... ki bunlar daha önce “millet” diye ifade edilmişti. Zâhir olan [müfret zamirle] «ولئن اتبعتها» denmesiydi; ancak nazım değiştirilip zamir yerine lafzı farklı bir zâhir isim konulmuştur; bu da Allah Teâlâ'nın teşri kıldığı şeyi vaz‘ olunduğu mecradan çıkaracak derecede değiştirdiklerini bildirmek içindir. Cemi sîgasında ise aralarındaki ihtilafın çokluğuna ve birbirlerini tekfir ettiklerine işaret vardır.

بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أي المعلوم وهو الوحي أو الدين لأنه الذي يتصف بالمجيء دون العلم نفسه ولك أن تفسر المجيء بالحصول فيجري العلم على ظاهره ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ جواب للقسم الدال عليه اللام الموطئة ولو أجيب به الشرط هنا لوجبت الفاء، وقيل: إنه جواب له ويحتاج إلى تقدير القسم مؤخرا عن الشرط وتأويل الجملة الاسمية بالفعلية الاستقبالية أي ما يكون لك وهو تعسف إذ لم يقل أحد من النحاة بتقدير القسم مؤخرا مع اللام الموطئة، وتأويل الاسمية بالفعلية لا دليل عليه، وقيل: إنه جواب لكلا الأمرين القسم الدال عليه اللام، وإن الشرطية لأحدهما لفظا وللآخر معنى وهو كما ترى، والخطاب أيضا لرسول الله ﷺ وتقييد الشرط بما قيد للدلالة على أن متابعة أهوائهم محال لأنه خلاف ما علم صحته فلو فرض وقوعه كما يفرض المحال لم يكن له ولي ولا نصير يدفع عنه العذاب، وفيه أيضا من المبالغة في الاقناط ما لا يخفى، وقيل: الخطاب هناك وهنا وإن كان ظاهرا للنبي ﷺ إلا أن المقصود منه أمته، وأنت تعلم مما ذكرنا أنه لا يحتاج إلى التزام ذلك الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ اعتراض لبيان حال مؤمني أهل الكتاب بعد ذكر أحوال كفرتهم ولم يعطف تنبيها على كمال التباين بين الفريقين والآية نازلة فيهم وهم المقصودون منها سواء أريد بالموصول الجنس أو العهد على ما قيل: إنهم الأربعون الذين قدموا من الحبشة مع جعفر بن أبي طالب اثنان وثلاثون منهم من اليمن وثمانية من علماء الشام يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أي يقرؤونه حق قراءته وهي قراءة تأخذ بمجامع القلب فيراعى فيها ضبط اللفظ والتأمل في المعنى وحق الأمر والنهي، والجملة حال مقدرة أي آتيناهم الكتاب مقدرا تلاوتهم لأنهم لم يكونوا تالين وقت الإيتاء وهذه الحال مخصصة لأنه ليس كل من أوتيه يتلوه، وحَقَّ منصوب على المصدرية لإضافته إلى المصدر، وجوز أن يكون وصفا لمصدر محذوف وأن يكون حالا أي محقين والخبر قوله تعالى: أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ويحتمل أن يكون يَتْلُونَهُ خبرا لا حالا، أُولئِكَ إلخ خبرا بعد خبر أو جملة مستأنفة، وعلى أول الاحتمالين يكون الموصول للجنس، وعلى ثانيهما يكون للعهد أي مؤمنو أهل الكتاب، وتقديم المسند إليه على المسند الفعلي للحصر والتعريض، والضمير للكتاب أي- أولئك يؤمنون بكتابهم- دون المحرفين فإنهم غير مؤمنين به، ومن هنا يظهر فائدة الاخبار على الوجه الأخير، ولك أن تقول محط الفائدة ما يلزم الإيمان به من الربح بقرينة ما يأتي، ومن الناس من حمل الموصول على أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وإليه ذهب عكرمة وقتادة، فالمراد من الْكِتابَ حينئذ القرآن، ومنهم من حمله على الأنبياء والمرسلين ﵈، وإليه ذهب ابن كيسان، فالمراد من الْكِتابَ حينئذ الجنس ليشمل الكتب المتفرقة، ومنهم من قال بما قلنا إلا أنه جوز عود ضمير بِهِ إلى الْهُدى أو إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أو إلى الله

{ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra” yani malumdan, o da vahiy yahut dindir; çünkü ilmin kendisi değil ancak o gelmekle vasıflanır; yahut gelmeyi husul bulmakla tefsir edersin, böylece ilim zâhiri üzere kalır. { ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Allah’tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” Lâm-ı mûtıanın delalet ettiği yeminin cevabıdır; eğer burada şartın cevabı olsaydı fâ harfi vacip olurdu. Bir görüşe göre şartın cevabıdır; bu da yeminin şarttan sonraya takdir edilmesini ve isim cümlesinin istikbâlî fiil cümlesi olarak yani «sana olmayacaktır» şeklinde tevil edilmesini gerektirir ki bu bir zorlamadır; zira nahivcilerden hiçbiri lâm-ı mûtıa ile birlikte yeminin sonraya takdir edileceğini söylememiştir ve isim cümlesinin fiil cümlesiyle teviline de bir delil yoktur. Bir görüşe göre ise hem lâmın delalet ettiği yeminin hem de şart edatının her ikisinin birden cevabıdır; lafzen birinin, manen diğerinin cevabıdır; bu görüş ise gördüğün gibidir. Hitap yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellemedir; şartın bu şekilde kayıtlanması, onların hevalarına uymanın imkânsız olduğunu göstermek içindir; çünkü bu, sıhhati bilinen şeye aykırıdır; şayet muhalin farz edilmesi gibi vuku bulduğu farz edilseydi, ondan azabı defedecek hiçbir dost ve yardımcı bulunmazdı. Bunda ümidi kesmede gizli olmayan bir mübalağa da vardır. Bir görüşe göre orada ve burada hitap zâhirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve selleme ise de bundan kastedilen onun ümmetidir; sen ise zikrettiğimiz şeylerden ötürü bunu iltizam etmeye gerek olmadığını bilirsin. { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz...” Kâfirlerinin halleri zikredildikten sonra Ehl-i Kitab'ın müminlerinin halini beyan etmek üzere bir itiraziyedir; iki fırka arasındaki tam zıtlığa dikkat çekmek için atfedilmemiştir. Ayet onlar hakkında inmiştir ve ister ism-i mevsulle cins isterse ahd kastedilmiş olsun maksat onlardır; nitekim bunların Ca‘fer b. Ebî Tâlib ile birlikte Habeşistan'dan gelen kırk kişi olduğu, bunlardan otuz ikisinin Yemen'den, sekizinin ise Şam âlimlerinden olduğu söylenmiştir. { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } “Onu hakkıyla okurlar.” Yani onu lâyıkıyla okurlar ki bu, kalbin bütün derinliklerini kavrayan, lafzın zaptına, mananın tefekkürüne, emir ve nehyin hakkına riayet edilen bir okuyuştur. Cümle mukadder bir haldir; yani kitap verilme anında okuyor olmadıkları için «okumaları takdir edilmiş olarak kendilerine kitap verdik» demektir; bu hal tahsis edicidir, çünkü kendisine kitap verilen herkes onu okuyor değildir. { حَقَّ } kelimesi masdara izafe edildiğinden mef‘ûl-i mutlak olarak mansubdur; mahzuf bir masdarın sıfatı olması yahut «hak üzere olanlar olarak» manasında hal olması da caiz görülmüştür. Haber ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “İşte onlar ona iman ederler.” { يَتْلُونَهُ } ifadesinin hal değil haber, { أُولئِكَ } ile başlayan cümlenin ise haberden sonra haber veya müstakil bir cümle olması da muhtemeldir. Bu iki ihtimalden birincisine göre mevsûl cins için, ikincisine göre ise ahd içindir; yani Ehl-i Kitab'ın müminleridir. Müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne alınması hasr ve tariz içindir. Zamir kitaba râcidir; yani tahrif edenlerin aksine «işte onlar kendi kitaplarına iman ederler», zira tahrifçiler ona iman etmiş değillerdir. Buradan son veche göre haber vermenin faydası ortaya çıkar; sen faydanın odak noktasının, gelecek ifadenin karinesiyle, ona imanın gerektirdiği kazanç olduğunu da söyleyebilirsin. İnsanlardan bazıları mevsûlü Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin ashabına hamletmiştir ki İkrime ve Katâde bu görüşe gitmiştir; bu durumda { الْكِتابَ } lafzından murat Kur'an'dır. Bazıları ise onu peygamberlere ve resullere -aleyhimüsselâm- hamletmiştir ki İbn Keysân bu görüşe gitmiştir; bu durumda { الْكِتابَ } lafzından murat, ayrı ayrı kitapları şamil olması için cinstir. Bazıları da bizim dediğimizi söylemiş, ancak { بِهِ } ifadesindeki zamirin { الْهُدى } lafzına yahut Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve selleme veya Allah

تعالى، وعلى التقديرين يكون في الكلام التفات من الخطاب إلى الغيبة أو من التكلم إليها. ولا يخفى ما في بعض هذه الوجوه من البعد البعيد.

Teâlâ'ya dönmesini caiz görmüştür; her iki takdire göre de kelâmda hitaptan gaybete yahut mütekellimden gaybete iltifat bulunur. Bu vecihlerin bazısındaki son derece uzak ihtimaller ise gizli değildir.

وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ أي الكتاب بسبب التحريف والكفر بما يصدقه، واحتمالات نظير هذا الضمير مقولة فيه أيضا فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ من جهة أنهم اشتروا الكفر بالإيمان، وقيل: بتجارتهم التي كانوا يعملونها بأخذ الرشا على التحريف.

{ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ } “Kim onu inkâr ederse” yani tahrif etmek ve onu tasdik edeni inkâr etmek suretiyle o Kitabı inkâr ederse -bu zamirin benzeri ihtimaller burada da geçerlidir-, { فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır;” iman karşılığında küfrü satın almaları cihetiyle [hüsrandadırlar]. Bir görüşe göre tahrif karşılığında rüşvet alarak yaptıkları ticaretleri sebebiyle [hüsrandadırlar].

يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ. وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ.

{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın.” { وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Öyle bir günden sakının ki, o gün hiçbir nefis bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez.”

تكرير لتذكير بني إسرائيل وإعادة لتحذيرهم للمبالغة في النصح، وللإيذان بأن ذلك فذلكة القصة والمقصود منها- وقد تفنن في التعبير فجاءت الشفاعة «أولا» بلفظ القبول متقدمة على- العدل- «وهنا» بلفظ- النفع- متأخرة عنه، ولعله- كما قيل- إشارة إلى انتفاء أصل الشيء وانتفاء ما يترتب عليه، وأعطى المقدم وجودا تقدمه ذكرا، والمتأخر وجودا تأخره ذكرا، وقيل: إن ما سبق كان للأمر بالقيام بحقوق النعم السابقة، وما هنا لتذكير- نعمة بها فضلهم على العالمين- وهي نعمة الإيمان بنبي زمانهم، وانقيادهم لأحكامه ليغتنموها ويؤمنوا ويكونوا من الفاضلين- لا المفضولين- وليتقوا بمتابعته عن أهوال القيامة وخوفها- كما اتقوا بمتابعة موسى ﵇.

Nasihatte mübalağa etmek ve bunun kıssanın özeti ve asıl maksadı olduğunu bildirmek için İsrâiloğullarına yapılan hatırlatmanın bir tekrarı ve uyarılarının bir iadesidir. İfadede edebî bir çeşitlilik yapılmış; şefaat “birincide” kabul lafzıyla fidyeden (adl) önce gelmiş, “burada” ise fayda (nef‘) lafzıyla ondan sonra gelmiştir. Bu, denildiği gibi, bir şeyin aslının nefyine ve ona terettüp eden şeyin de nefyine işaret olabilir; böylece varlıkta önce olana zikirde öncelik, varlıkta sonra olana da zikirde sonralık verilmiştir. Bir görüşe göre, önceki [ayet] geçmiş nimetlerin haklarını yerine getirmeyi emretmek içindi; buradaki ise onları âlemlere üstün kıldığı nimeti -ki o kendi zamanlarının peygamberine iman etme ve onun hükümlerine boyun eğme nimetidir- hatırlatmak içindir; ta ki bunu ganimet bilip iman etsinler, üstün kılınanlardan olsunlar -alt derecede kalanlardan değil- ve Mûsâ aleyhisselâma uymakla korundukları gibi, ona (Hz. Peygamber'e) uymakla da kıyametin dehşetinden ve korkusundan korunsunlar.

وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ في متعلق إِذِ احتمالات تقدمت الإشارة إليها في نظير الآية، واختار أبو حيان تعلقها ب قالَ الآتي، وبعضهم بمضمر مؤخر، أي كان كيت وكيت «والمشهور» تعلقها بمضمر مقدم تقديره- اذكر- أو- اذكروا- وقت كذا، والجملة حينئذ معطوفة على ما قبلها عطف القصة على القصة، والجامع الاتحاد في المقصد فإن المقصد من- تذكيرهم وتخويفهم- تحريضهم على قبول دينه ﷺ، واتباع الحق، وترك التعصب، وحب الرياسة، كذلك المقصد من قصة إِبْراهِيمَ ﵇ وشرح أحواله، الدعوة إلى ملة الإسلام وترك التعصب في الدين، وذلك لأنه إذا علم أنه نال- الإمامة- بالانقياد لحكمه تعالى وأنه لم يستجب دعاءه في الظَّالِمِينَ وأن الكعبة كانت مطافا ومعبدا في وقته مأمورا هو بتطهيره، وأنه كان يحج البيت داعيا مبتهلا- كما هو دين النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم- وأن نبينا ﵊ من دعوته، وأنه دعا في حق نفسه وذريته بملة الإسلام، كان الواجب على من يعترف بفضله وأنه من أولاده، ويزعم اتباع ملته، ويباهي بأنه من ساكن حرمه وحامي بيته، أن يكون حاله مثل ذلك، وذهب عصام الملة والدين إلى جواز العطف على نِعْمَتِيَ أي اذْكُرُوا وقت- ابتلاء إبراهيم- فإن فيه ما ينفعكم ويرد اعتقادكم الفاسد أن آباءكم شفعاؤكم يوم القيامة، لأنه لم يقبل دعاء إبراهيم في- الظلمة- ويدفع عنكم حب الرياسة المانع عن متابعة الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، فإنه يعلم منه أنه لا ينال الرياسة الظَّالِمِينَ واعترض بأنه خروج عن طريق البلاغة مع لزوم تخصيص الخطاب بأهل الكتاب وتخلل اتَّقُوا بين المعطوفين- والابتلاء- في الأصل الاختبار- كما قدمنا- والمراد به هنا التكليف. أو المعاملة معاملة الاختبار مجازا، إذ حقيقة الاختبار محالة عليه تعالى- لكونه عالم السر والخفيات- وإِبْراهِيمَ علم أعجمي، قيل: معناه قبل النقل- أب رحيم- وهو مفعول مقدم لإضافة فاعله إلى ضميره، والتعرض لعنوان الربوبية تشريف له ﵇، وإيذان بأن ذلك- الابتلاء- تربية له وترشيح لأمر خطير، والكلمات- جمع- كلمة- وأصل معناها- اللفظ المفرد- وتستعمل في الجمل المفيدة، وتطلق على معاني ذلك- لما بين اللفظ والمعنى من شدة الاتصال- واختلف فيها.

{ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ } “Hani Rabbi İbrâhim’i bir takım kelimelerle imtihan etmişti...” { إِذِ } kelimesinin taallukunda, ayetin benzerinde işaret edilen ihtimaller vardır. Ebû Hayyân gelecek olan { قالَ } fiiline taallukunu seçmiştir; bazıları ise muahhar bir takdire bağlamıştır; yani «şöyle şöyle oldu» demektir. «Meşhur olan» ise mukaddem bir takdire taalluk etmesidir ki takdiri «şu vakti hatırla» veya «hatırlayın» şeklindedir. Cümle bu takdirde, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden öncesine matuftur; toplayıcı illet ise maksattaki birliktir; zira onlara hatırlatmanın ve onları korkutmanın maksadı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellemin dinini kabule, hakka uymaya, taassubu ve riyaset sevgisini terk etmeye teşviktir. Aynı şekilde İbrâhim aleyhisselâmın kıssasından ve hallerinin şerhinden maksat da İslâm dinine davet ve dinde taassubu terk etmektir. Çünkü onun imamete Allah Teâlâ'nın hükmüne boyun eğmekle nail olduğu, zâlimler hakkındaki duasının kabul edilmediği, Kâbe'nin onun vaktinde tavaf edilen bir yer ve mabet olup onu temizlemekle emrolunduğu, onun da -tıpkı Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin dini gibi- dua ve niyaz ederek Beyt'i hac ettiği, Peygamberimiz aleyhisselâmın onun duasından ibaret olduğu ve kendisi ile zürriyeti hakkında İslâm milleti üzere dua ettiği bilindiğinde; onun faziletini itiraf edip onun evlatlarından olduğunu öne süren, onun dinine uyduğunu iddia eden, onun hareminde ikamet etmekle ve evini korumakla övünen kimseye düşen görevin de onun gibi olması gerektiği anlaşılır. Isâmüddin ise { نِعْمَتِيَ } ifadesine atfedilmesinin caiz olduğu görüşüne varmıştır; yani «İbrâhim'in imtihan edildiği vakti hatırlayın; zira onda size fayda verecek ve atalarınızın kıyamet gününde size şefaatçi olacağına dair bâtıl inancınızı reddedecek hususlar vardır; çünkü O, İbrâhim'in zâlimler hakkındaki duasını kabul etmemiştir; ayrıca bu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve selleme uymaya mani olan riyaset sevgisini de sizden defeder; zira bundan zâlimlerin riyasete eremeyeceği anlaşılır» demektir. Ancak buna, hitabın Ehl-i Kitab'a tahsis edilmesi gerekliliği ve matuflar arasına { اتَّقُوا } fiilinin girmesiyle birlikte belağat yolundan çıkış olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. İbtilâ (el-İbtilâ), daha önce belirttiğimiz gibi asılda sınamaktır; burada murat tekliftir yahut mecazen sınama muamelesi yapmaktır; zira hakiki sınama -sırları ve gizlilikleri bildiği için- Allah Teâlâ hakkında muhaldir. İbrâhim (إِبْراهِيمَ) a'cemî bir özel isimdir; nakilden önceki anlamının «merhametli baba» olduğu söylenmiştir; faili zamirine muzaf kılındığı için mukaddem mef'ûldür. Rablik unvanına yer verilmesi İbrâhim aleyhisselâm için bir teşrif ve bu imtihanın onun için bir terbiye ve büyük bir işe hazırlık olduğunu bildirmektir. Kelimât (الْكَلِماتِ), kelime lafzının çoğuludur; asıl anlamı müfret lafızdır, faydalı cümlelerde de kullanılır ve lafız ile mana arasındaki şiddetli irtibattan dolayı bunların manalarına da ıtlak olunur. Bunlar hakkında ihtilaf edilmiştir:

فقال طاوس عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: إنها العشرة التي من الفطرة، المضمضة والاستنشاق وقص الشارب وإعفاء اللحية والفرق ونتف الإبط وتقليم الأظفار وحلق العانة والاستطابة والختان، وقال عكرمة رواية عنه أيضا: لم يبتل أحد بهذا الدين فأقامه كله إلا إبراهيم، ابتلاه الله تعالى بثلاثين خصلة من خصال الإسلام، عشر منها في سورة براءة، التَّائِبُونَ [التوبة: ١١٢] إلخ، وعشر في الأحزاب [٢٥] إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ إلخ، وعشر في المؤمنين وسَأَلَ سائِلٌ إلى وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ [المعارج: ١- ٢٤] وفي رواية الحاكم في مستدركه أنها ثلاثون، وعد السور الثلاثة الأول ولم يعد السورة الأخيرة، فالذي في براءة، التوبة والعبادة والحمد والسياحة والركوع، والسجود. والأمر بالمعروف. والنهي عن المنكر. والحفظ لحدود الله تعالى. والإيمان المستفاد من وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ أو من إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Tâvûs, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâdan naklen şöyle demiştir: “Onlar fıtrattan olan on şeydir: Ağza su vermek, burna su vermek, bıyığı kısaltmak, sakalı bırakmak, saçı ayırmak, koltuk altını yolmak, tırnakları kesmek, etek tıraşı olmak, istitâbe (su ile temizlenmek) ve sünnet olmak.” İkrime de yine ondan rivayetle şöyle demiştir: “Bu din ile imtihan olunup da onu bütünüyle ikame eden İbrâhim'den başka kimse olmamıştır; Allah Teâlâ onu İslâm hasletlerinden otuz hasletle imtihan etmiştir: Onu Berâe (Tevbe) suresindedir: { التَّائِبُونَ } [Tevbe: 112] ilâ âhirih; onu Ahzâb suresindedir: [35] { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ilâ âhirih; onu da Mü'minûn ve Seele sâilün (Meâric) surelerindedir: { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } [Meâric: 1-24] ayetine kadar.” Hâkim'in Müstedrek'indeki bir rivayette bunların otuz olduğu belirtilmiş, ilk üç sure sayılmış, son sure sayılmamıştır. Berâe suresinde olanlar: Tevbe, ibadet, hamd, oruç (siyâhat), rükû, secde, emr-i bi'l-ma'rûf, nehy-i ani'l-münker, Allah Teâlâ'nın hududunu muhafaza ve { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } yahut { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } kavlinden istifade edilen imandır.

[التوبة: ١١١] في الأحزاب، الإسلام. والإيمان. والقنوت.

[Tevbe: 111]. Ahzâb'dakiler: İslâm, iman, kunût (itaat),

والصدق. والصبر. والخشوع. والتصدق. والصيام. والحفظ للفروج والذكر، والذي في المؤمنين الإيمان والخشوع والاعراض عن اللغو والزكاة والحفظ للفروج- إلا على الأزواج أو الإماء ثلاثة- والرعاية للعهد. والأمانة اثنين والمحافظة على الصلاة، وهذا مبني على أن لزوم التكرار في بعض الخصال بعد جمع العشرات المذكورة. كالإيمان.

sıdk (doğruluk), sabır, huşû, sadaka vermek, oruç, iffeti korumak ve zikirdir. Mü'minûn suresinde olanlar ise: İman, huşû, boş sözden yüz çevirmek, zekât, iffeti korumak -eşler veya cariyeler hariç olmak üzere üçtür-, ahde riayet, emanete riayet ki bu ikidir, ve namazı muhafaza etmektir. Bu, zikredilen onluklar toplandıktan sonra bazı hasletlerde tekrarın lüzumu esasına dayanır; nitekim iman

والحفظ للفروج لا ينافي كونها ثلاثين تعدادا- إنما ينافي تغايرها ذاتا- ومن هنا عدت التسمية مائة وثلاث عشرة آية عند الشافعية باعتبار تكررها في كل سورة، وما في رواية عكرمة مبني على اعتبار التغاير بالذات وإسقاط المكررات، وعده العاشرة البشارة للمؤمنين في براءة، وجعل الدوام على الصلاة والمحافظة عليها واحدا وَالَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [المعارج: ٢٤] غير- الفاعلين للزكاة- لشموله صدقة التطوع وصلة الأقارب، وما روي أنها أربعون وبينت بما في السور الأربع مبني على الاعتبار الأول أيضا- فلا إشكال- وقيل: ابتلاه الله تعالى بعدة أشياء بالكوكب والقمرين والختان على الكبر والنار وذبح الولد والهجرة من كوثى إلى الشام. وروي ذلك عن الحسن، وقيل: هي ما تضمنته الآيات بعد من الإمامة، وتطهير البيت، ورفع قواعده، والإسلام. «وقيل، وقيل..» إلى ثلاثة عشر قولا، وقرأ ابن عامر وابن الزبير وغيرهما «إبراهام» وأبو بكرة «إبراهم» - بكسر الهاء وحذف الياء- وقرأ ابن عباس. وأبو الشعثاء وأبو حنيفة رضي الله تعالى عنهم برفع إِبْراهِيمَ ونصب رَبُّهُ- فالابتلاء- بمعنى الاختبار حقيقة لصحته من العبد. والمراد دعا رَبُّهُ بِكَلِماتٍ مثل رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الأعراف: ١٤٣] واجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً [إبراهيم: ٣٥] ليرى هل يجيبه؟ ولا حاجة إلى الحمل على المجاز. وأما ما قيل: إنه- وإن صح من العبد- لا يصح- أو لا يحسن تعليقه بالرب- فوجهه غير ظاهر سوى ذكر لفظ- الابتلاء- ويجوز أن يكون ذلك في مقام الأنس، ومقام الخلة غير خفي فَأَتَمَّهُنَّ الضمير المنصوب- للكلمات- لا غير. والمرفوع المستكن يحتمل أن يعود- لإبراهيم- وأن يعود- لربه- على كل من قراءتي- الرفع والنصب- فهناك أربعة احتمالات «الأول» عوده على إِبْراهِيمَ منصوبا، ومعنى فَأَتَمَّهُنَّ حينئذ أتى بهن على الوجه الأتم وأداهن كما يليق «الثاني» عوده على رَبُّهُ مرفوعا، والمعنى حينئذ يسر له العمل بهن وقواه على- إتمامهن- أو أتم له أجورهن، أو أدامهن سنّة فيه وفي عقبه إلى يوم الدين «والثالث» عوده على إِبْراهِيمَ مرفوعا- والمعنى عليه- أتم إبراهيم الكلمات المدعو بها بأن راعى شروط الإجابة فيها، ولم يأت بعدها بما يضيعها «الرابع» عوده إلى رَبُّهُ منصوبا- والمعنى عليه- فأعطى سبحانه إِبْراهِيمَ جميع ما دعاه. وأظهر الاحتمالات الأول والرابع، إِذِ التمدح غير ظاهر في الثاني- مع ما فيه من حذف المضاف على أحد محتملاته- والاستعمال المألوف غير متبع في الثالث، لأن الفعل الواقع في مقابلة الاختبار يجب أن يكون فعل المختبر اسم مفعول.

ve iffeti muhafaza gibi hususların tekrarı, bunların sayıca otuz olmasına mani değildir; sadece zât bakımından farklı olmalarına manidir. Nitekim Şâfiîlere göre her surede tekrar etmesi itibariyle besmele yüz on üç ayet sayılmıştır. İkrime'nin rivayetindeki ise zâtî başkalığın itibar edilmesine ve tekrarların düşürülmesine, Tevbe suresinde müminlere müjdenin onuncu sayılmasına, namaza devam ile onu muhafazanın bir kabul edilmesine ve { وَالَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } [Meâric: 24] “Onların mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” ifadesinin nafile sadakayı ve sıla-i rahmi de şamil olması sebebiyle «zekâtı verenler»den ayrı tutulmasına dayanır. Bunların kırk olduğu ve dört surede zikredilenlerle açıklandığına dair rivayet de birinci itibara dayanmaktadır; dolayısıyla bir müşkil yoktur. Bir görüşe göre: Allah Teâlâ onu yıldız, iki ay (ay ve güneş), yaşlılıkta sünnet olma, ateş, evladını kurban etme ve Kûsâ'dan Şam'a hicret gibi birçok şeyle imtihan etmiştir; bu Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre ise: Sonraki ayetlerin ihtiva ettiği imamet, Beyt'in temizlenmesi, temellerinin yükseltilmesi ve İslâm'dır. «Şöyle de denildi, böyle de denildi...» şeklinde on üç görüşe kadar varır. İbn Âmir, İbnü'z-Zübeyr ve başkaları «İbrâhâm», Ebû Bekre ise he harfinin kesresi ve yânın hazfiyle «İbrâhim» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, Ebü'ş-Şa‘sâ ve Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anhüm { إِبْراهِيمُ } kelimesini ref, { رَبَّهُ } kelimesini nasb ile okumuşlardır; bu takdirde ibtilâ kuldan sâdır olması sahih olduğu için hakikat anlamında sınamadır; murat ise kabul edip etmeyeceğini görmek için { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } [Bakara: 260] “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” ve { وَاجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } [İbrâhim: 35] “Şu şehri emniyetli kıl” gibi kelimelerle Rabbine dua etmesidir; mecaza hamletmeye gerek yoktur. “Kuldan sâdır olması sahih olsa da Rabbe taalluk ettirilmesi sahih veya güzel olmaz” denilmesine gelince, ibtilâ lafzının zikri dışında bunun vechi açık değildir; bunun ünsiyet makamında olması da caizdir ve hıllet (dostluk) makamı gizli değildir. { فَأَتَمَّهُنَّ } “O da onları tamamen yerine getirdi.” Mansub zamir sadece kelimelere râcidir. Müstetir merfû zamirin ise gerek ref gerek nasb kıraatlerinin her birine göre İbrâhim'e de Rabbine de dönmesi muhtemeldir; dolayısıyla burada dört ihtimal vardır: Birincisi, mansub okuyuşta İbrâhim'e dönmesidir; bu takdirde { فَأَتَمَّهُنَّ } ifadesinin manası «onları en mükemmel şekilde yerine getirdi ve lâyıkıyla eda etti» demektir. İkincisi, merfû okuyuşta Rabbine dönmesidir; bu takdirde mana «onlarla amel etmeyi ona kolaylaştırdı, onları tamamlamaya güç yetirdi yahut ecirlerini tamamladı ya da kıyamet gününe kadar kendisinde ve neslinde sürecek bir sünnet kıldı» demektir. Üçüncüsü, merfû okuyuşta İbrâhim'e dönmesidir; buna göre mana «İbrâhim kendisiyle dua ettiği kelimeleri icabet şartlarına riayet ederek ve sonrasında onları boşa çıkaracak bir şey yapmayarak tamamladı» demektir. Dördüncüsü, mansub okuyuşta Rabbine dönmesidir; buna göre mana «Cenâb-ı Hak İbrâhim'e dua ettiği her şeyi verdi» demektir. İhtimallerin en zâhiri birinci ve dördüncüsüdür; zira ikincisinde övgü zâhir değildir -muhtemel manalarından birinde muzafın hazfiyle birlikte-; üçüncüsünde ise alışılagelmiş kullanım takip edilmemiştir, çünkü sınamanın karşılığında vâki olan fiil sınananın (mef'ûlün) fiili olmalıdır.

قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً استئناف بياني إن أضمر ناصب إِذِ كأنه قيل: فماذا كان بعد؟ فأجيب بذلك، أو بيان- لابتلى- بناء على رأي من جعل- الكلمات- عبارة عما ذكر أثره- وبعضهم يجعل ذلك من بيان الكلي بجزئي من جزئياته وإذا نصبت إِذِ بيقال كما ذهب إليه أبو حيان يكون المجموع جملة معطوفة على ما قبلها على الوجه الذي مرّ تفصيله، وقيل: مستطردة أو معترضة، ليقع قوله تعالى: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ [الإنعام: ١٤٤] إن جعل خطابا لليهود موقعه، ويلائم قوله سبحانه: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١٣٥] و «جاعل» من- جعل- بمعنى صير المتعدي إلى مفعولين، ولِلنَّاسِ إما متعلق بجاعل أي لأجلهم، وإما في موضع الحال لأنه نعت نكرة تقدمت أي إماما كائنا لهم- والإمام- اسم للقدوة الذي يؤتم به. «ومنه» قيل لخيط البناء: إمام، وهو مفرد على فعال، وجعله بعضهم اسم آلة لأن فعالا من صيغها- كالإزار- واعترض بأن- الإمام- ما يؤتم به، والإزار ما يؤتزر

{ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “[Rabbi] buyurdu ki: Seni insanlara önder (imam) yapacağım.” Eğer { إِذِ } zarfını nasbeden amil gizlenirse beyânî istînâftır; sanki «Peki sonra ne oldu?» denilmiş ve buna böyle cevap verilmiştir; yahut kelimeleri peşinden zikredilen şeylerden ibaret kılan kimsenin görüşüne göre { ابْتَلى } fiilinin beyanıdır -bazıları bunu küllînin cüzlerinden biriyle beyanı kabilinden sayar-. Eğer Ebû Hayyân'ın gittiği gibi { إِذِ } kelimesi { قالَ } ile nasbedilirse, tamamı az önce tafsilatı geçen vecih üzere öncesine matuf bir cümle olur. Bir görüşe göre, Allah Teâlâ'nın: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ } [Bakara: 133 / En'âm: 144] kavli Yahudilere hitap kılındığında yerine oturması ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } [Bakara: 135] kavline uygun düşmesi için istitradî veya itiraziyedir. { جاعِلُكَ } kelimesi iki mef'ûle müteaddi olan «dönüştürdü/yaptı» anlamındaki «جعل» fiilindendir. { لِلنَّاسِ } ifadesi ya { جاعِلُ } ism-i failine taalluk eder yani «onlar için» demektir; yahut öne geçmiş bir nekre sıfatı olduğu için hal mevkiindedir, yani «onlara yönelik bir imam» demektir. İmam (el-İmâm), kendisine uyulan önderin ismidir. «Dülger ipine» de bundan dolayı imam denilmiştir; «fi‘âl» vezninde müfrettir. Bazıları «fi‘âl» vezni alet sîgalarından olduğu için -«izâr» gibi- onu alet ismi saymıştır. Ancak buna «imam» kendisine uyulan şey, «izâr» ise kendisiyle örtünülen şeydir

به- فهما مفعولان- ومفعول الفعل ليس بآلة لأنها الواسطة بين الفاعل والمفعول في وصول أثره إليه، ولو كان المفعول آلة لكان الفاعل كذلك- وليس فليس- ويكون جمع- آم- اسم فاعل من- أم يؤم- كجائع وجياع، وقائم وقيام، وهو بحسب المفهوم وإن كان شاملا للنبي والخليفة وإمام الصلاة، بل كل من يقتدى به في شيء ولو باطلا كما يشير إليه قوله تعالى: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ [القصص: ٤١] إلا أن المراد به هاهنا النبي المقتدى به، فإن من عداه لكونه مأموم النبي ليست إمامته كإمامته، وهذه الإمامة إما مؤبدة- كما هو مقتضى تعريف الناس- وصيغة اسم الفاعل الدال على الاستمرار ولا يضر مجيء الأنبياء بعده لأنه لم يبعث نبي إلا وكان من ذريته ومأمورا باتباعه في الجملة لا في جميع الأحكام لعدم اتفاق الشرائع التي بعده في الكل، فتكون إمامته باقية بإمامة أولاده التي هي أبعاضه على التناوب، وإما مؤقتة بناء على أن ما نسخ- ولو بعضه- لا يقال له مؤبد وإلا لكانت إمامة كل نبي مؤبدة ولم يشع ذلك فالمراد من «الناس» حينئذ أمته الذين اتبعوه، ولك أن تلتزم القول بتأبيد إمامة كل نبي- ولكن في عقائد التوحيد- وهي لم تنسخ بل لا تنسخ أصلا كما يشير إليه قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الإنعام: ٩٠] وعدم الشيوع غير مسلم، ولئن سلم لا يضر، والامتنان على إبراهيم ﵇ بذلك دون غيره لخصوصية اقتضت ذلك لا تكاد تخفى فتدبر.

diyerek itiraz edilmiştir; zira ikisi de mef'ûldür; fiilin mef'ûlü ise alet olamaz, çünkü alet eserin failden mef'ûle ulaşmasında aracıdır; şayet mef'ûl alet olsaydı fail de öyle olurdu ki bu bâtıldır. Ayrıca «emmâ - yeümmü» fiilinin ism-i faili olan «âmm» kelimesinin «câi‘ - ciyâ‘» ve «kāim - kıyâm» gibi çoğulu da olur. Mefhumu itibariyle peygamberi, halifeyi, namaz kıldıran imamı, hatta bâtıl bir hususta bile olsa kendisine uyulan herkesi -nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } [Kasas: 41] “Onları ateşe çağıran önderler yaptık” kavlinin işaret ettiği gibi- şamil olsa da, burada murat kendisine uyulan peygamberdir; zira peygamber dışındakiler peygamberin me'mûmu (ona tâbi) oldukları için imametleri onun imameti gibi değildir. Bu imamet, ya { النَّاسِ } lafzının marife olmasının ve istimrara delalet eden ism-i fail sîgasının gereği olarak müebbeddir (ebedîdir); ondan sonra peygamberlerin gelmesi buna zarar vermez, çünkü gönderilen her peygamber mutlaka onun neslinden gelmiş ve -sonraki şeriatlar bütünüyle ittifak etmediğinden her hükümde olmasa da- genel olarak ona uymakla emrolunmuştur; dolayısıyla onun imameti, kendisinin birer parçası olan evlatlarının nöbetleşe imametiyle bâkî kalmış olur. Yahut -bir kısmı da olsa- neshedilen şeye ebedî denilemeyeceği esasına binaen muvakkattir (geçicidir); aksi takdirde her peygamberin imametinin ebedî olması gerekirdi ki bu şâyi olmamıştır; bu durumda «en-Nâs» lafzından murat ona tâbi olan ümmetidir. Sen her peygamberin imametinin ebedîliğini -tevhid akidelerinde olmak üzere- iltizam da edebilirsin; nitekim tevhid neshedilmemiştir, bilakis asla neshedilmez; Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret eder: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [En‘âm: 90] “İşte onlar Allah’ın hidayet ettiği kimselerdir, sen de onların hidayetine uy.” Bunun şâyi olmadığı iddiası da kabul edilemez; kabul edilse bile zarar vermez. Başkasına değil de İbrâhim aleyhisselâma bununla minnet buyrulması ise bunu iktiza eden bir hususiyetten ötürüdür ve bu hususiyet gizli kalmaz, iyi düşün!

ثم لا يخفى أن ظاهر الآية يشير إلى أن الابتلاء كان قبل النبوة لأنه تعالى جعل القيام بتلك الكلمات سببا لجعله إماما، وقيل: إنه كان بعدها لأنه يقتضي سابقة الوحي، وأجيب بأن مطلق الوحي لا يستلزم البعثة إلى الخلق وأنت تعلم أن ذبح الولد والهجرة والنار إن كانت من- الكلمات- يشكل الأمر لأن هذه كانت بعد النبوة بلا شبهة، وكذا الختان أيضا بناء على ما روي أنه ﵊ حين ختن نفسه كان عمره مائة وعشرين فحينئذ يحتاج إلى أن يكون- إتمام الكلمات- سبب الإمامة باعتبار عمومها للناس واستجابة دعائه في حق بعض ذريته، ونقل الرازي عن القاضي أنه على هذا يكون المراد من قوله تعالى: فَأَتَمَّهُنَّ أنه ﷾ علم من حاله أنه يتمهن ويقوم بهن بعد النبوة فلا جرم أعطاه خلعة الإمامة والنبوة ولا يخفى أن الفاء يأبى عن الحمل على هذا المعنى.

Ayetin zâhirinin, imtihanın nübüvvetten önce olduğuna işaret ettiği gizli değildir; çünkü Allah Teâlâ bu kelimeleri yerine getirmeyi onu imam kılmanın sebebi yapmıştır. Bir görüşe göre ise vahyin önceliğini gerektirdiği için nübüvvetten sonradır. Buna da mutlak vahyin mahlukata peygamber olarak gönderilmeyi gerektirmediği şeklinde cevap verilmiştir. Sen bilirsin ki evladın kurban edilmesi, hicret ve ateş şayet “kelimelerden” ise mesele müşkil olur; çünkü bunlar şüphesiz nübüvvetten sonradır; aynı şekilde O aleyhisselâmın sünnet olduğunda yüz yirmi yaşında olduğuna dair rivayete binaen sünnet olma da öyledir; bu takdirde kelimelerin tamamlanmasının, insanlara umumi kılınması ve zürriyetinin bir kısmı hakkındaki duasının kabul edilmesi itibariyle imametin sebebi olmasına ihtiyaç duyulur. Râzî, Kādî'den nakleder ki buna göre Allah Teâlâ'nın { فَأَتَمَّهُنَّ } kavlinden murat, Cenâb-ı Hakk'ın onun halinden nübüvvetten sonra bunları tamamlayacağını ve ikame edeceğini bilmesi, bu yüzden de ona imamet ve nübüvvet hil'atini vermesidir; ancak fâ harfinin bu manaya hamledilmeye mani olduğu gizli değildir.

قالَ استئناف بياني والضمير لإبراهيم ﵇ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي عطف على الكاف يقال سأكرمك فتقول وزيدا وجعله على معنى ماذا يكون مِنْ ذُرِّيَّتِي بعيد. وذهب أبو حيان إلى أنه متعلق بمحذوف أي- اجعل من ذريتي- إماما لأنه ﵇ فهم من إِنِّي جاعِلُكَ الاختصاص به، واختاره بعضهم واعترضوا على ما تقدم بأن الجار والمجرور لا يصلح مضافا إليه فكيف يعطف عليه وبأن العطف على الضمير كيف يصح بدون إعادة الجار وبأنه كيف يكون المعطوف مقول قائل آخر، ودفع الأولان بأن الإضافة اللفظية في تقدير الانفصال وَمِنْ ذُرِّيَّتِي في معنى بعض ذُرِّيَّتِي فكأنه قال: وجاعل بعض ذُرِّيَّتِي وهو صحيح على أن العطف على الضمير المجرور بدون إعادة الجار وإن أباه أكثر النحاة إلا أن المحققين من علماء العربية وأئمة الدين على جوازه حتى قال صاحب العباب: إنه وارد في القراءات السبع المتواترة فمن رد ذلك فقد رد على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، ودفع «الثالث» بأنه من قبيل عطف التلقين فهو خبر في معنى الطلب وكأن أصله واجعل بعض ذُرِّيَّتِي كما قدره المعترض لكنه عدل عنه إلى المنزل لما فيه من البلاغة من حيث جعله من تتمة كلام المتكلم كأنه مستحق مثل المعطوف عليه وجعل نفسه كالنائب عن المتكلم والعدول من صيغة الأمر للمبالغة في الثبوت ومراعاة الأدب في التفادي عن صورة الأمر وفيه من الاختصار الواقع موقعه ما يروق كل ناظر ونظير هذا العطف ما

{ قالَ } “[İbrâhim:] dedi.” Beyânî istînâftır; zamir İbrâhim aleyhisselâma râcidir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Soyumdan da [önderler yap!]” [câilüke kelimesindeki] kâf zamirine matuftur; «Sana ikram edeceğim» denildiğinde «Zeyd'e de» demen gibidir. Bunun «Zürriyetimden ne olacak?» manasına hamledilmesi ise uzaktır. Ebû Hayyân mahzuf bir ifadeye taalluk ettiği görüşüne gitmiştir, yani: «Zürriyetimden de imam yap» demektir; zira O aleyhisselâm { إِنِّي جاعِلُكَ } ifadesinden bunun kendisine mahsus olduğunu anlamıştır. Bazıları da bunu tercih etmiş ve öncekine şöyle itiraz etmişlerdir: Câr ve mecrûr muzafun ileyh olmaya elverişli değildir, öyleyse nasıl ona atfedilir? Ayrıca câr iade edilmeksizin zamire atıf nasıl sahih olur? Bir de matuf nasıl başka bir konuşanın sözü olur? İlk iki itiraz şöyle defedilmiştir: Lafzî izafet infisal takdirindedir ve { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } ifadesi «zürriyetimin bir kısmını» manasındadır; sanki: «Ve zürriyetimin bir kısmını da yapıcıyım» demiştir ki bu sahihtir. Kaldı ki mecrûr zamire câr harfi iade edilmeksizin atıf yapılmasını nahivcilerin çoğu reddetse de, Arap dili muhakkikleri ve din imamları bunun caiz olduğu görüşündedir; hatta el-Ubâb sahibi şöyle demiştir: “Bu, mütevatir Yedi Kıraatte varit olmuştur; kim bunu reddederse Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemi reddetmiş olur.” Üçüncü itiraz ise bunun «telkin atfı» kabilinden olmasıyla defedilmiştir; dolayısıyla talep manasında bir haberdir; aslı itiraz edenin takdir ettiği gibi «zürriyetimin bir kısmını da kıl» şeklinde iken, matuf aleyh gibi müstahakmışçasına konuşanın sözünün tamamlayıcısı kılınması ve kendisini konuşanın vekili gibi kılması cihetindeki belağattan ötürü inzal edilen lafza dönülmüştür. Emir sîgasından vazgeçilmesi ise sübûtta mübalağa ve emir suretinden sakınarak edebe riayet içindir; bunda her bakanı hayran bırakan tam yerinde bir icaz vardır. Bu atfın bir benzeri de şudur:

روى الشيخان عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «اللهم ارحم المحلقين قالوا:

İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâdan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allahım, saçlarını kazıtanlara merhamet et!» Dediler ki:

والمقصرين يا رسول الله؟ قال: اللهم ارحم المحلقين قالوا: والمقصرين يا رسول الله؟ قال: والمقصرين» .

«Kısaltanlara da [merhamet et] ey Allah'ın Resûlü!» Buyurdu ki: «Allahım, saçlarını kazıtanlara merhamet et!» Dediler ki: «Kısaltanlara da ey Allah'ın Resûlü!» Buyurdu ki: «Ve kısaltanlara da.»

وقد ذكر الأصوليون أن التلقين ورد بالواو وغيرها من الحروف وأنه وقع في الاستثناء كما

Usûlcüler, telkinin vâv ve diğer harflerle varit olduğunu ve istisnada da vuku bulduğunu zikretmişlerdir; nitekim

في الحديث «إن الله تعالى حرم شجر الحرم قالوا إلا الإذخر يا رسول الله»

hadiste: «Şüphesiz Allah Teâlâ Harem'in ağacını haram kılmıştır» buyrulunca: «İzhir otu müstesna olsun ey Allah'ın Resûlü!» dedikleri gibi.

واعترض أيضا بأن العطف المذكور يستدعي أن تكون إمامة- ذريته- عامة لجميع الناس عموم إمامته ﵇ على ما قيل. وليس كذلك وأجيب بأنه يكفي في العطف الاشتراك في أصل المعنى، وقيل: يكفي قبولها في حق نبينا ﵊ والذرية- نسل الرجل وأصلها الأولاد الصغار ثم عمت الكبار والصغار الواحد وغيره، وقيل: إنها تشمل الآباء لقوله تعالى: أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ [يس: ٤١] يعني نوحا وأبناءه والصحيح خلافه، وفيها ثلاث لغات- ضم الذال وفتحها وكسرها- وبها قرىء وهي إما فعولة من ذروت أو ذريت والأصل ذرووة أو ذروية فاجتمع في الأول واوان زائدة وأصلية فقلبت الأصلية ياء فصارت كالثانية فاجتمعت ياء وواو وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء وأدغمت الياء في الياء فصارت ذرية أو فعلية منهما والأصل في الأولى- ذريوية- فقلبت الواو ياء لما سبق فصارت- ذريية- كالثانية فأدغمت الياء في مثلها فصارت ذرية، أو فعلية من الذرء بمعنى الخلق والأصل ذرئية فقلبت الهمزة ياء وأدغمت، أو فعلية من الذر بمعنى التفريق والأصل ذريرة قلبت الراء الأخيرة ياء هربا من ثقل التكرير كما قالوا في تظننت تظنيت، وفي تقضضت تقضيت، أو فعولة منه والأصل ذرورة فقلبت الراء الأخيرة ياء فجاء الإدغام، أو فعلية منه على صيغة النسبة قالوا: وهو الأظهر لكثرة مجيئها كحرية ودرية، وعدم احتياجها إلى الاعلال وإنما ضمت ذاله لأن الابنية قد تغير في النسبة خاصة كما قالوا في النسبة إلى الدهر: دهري.

Yine mezkûr atfın, zürriyetinin imametinin de İbrâhim aleyhisselâmın imameti gibi bütün insanlara şamil olmasını gerektirdiği iddia edilerek itiraz edilmiştir; oysa durum böyle değildir. Buna ise atıfta asıl manadaki ortaklığın kâfi geleceği şeklinde cevap verilmiştir; bir görüşe göre Peygamberimiz aleyhisselâm hakkında kabul edilmesi yeterlidir. Zürriyet (ez-Zürriyye), kişinin neslidir; aslı küçük çocuklardır, sonra büyükleri, küçükleri, teki ve çoğunu şamil olmuştur. Bir görüşe göre: { أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } [Yâsîn: 41] “Onların soylarını o dolu gemide taşıdığımız...” yani Nûh'u ve oğullarını [taşıdığımız] kavlinden ötürü ataları da şamildir; sahih olan ise bunun hilafıdır. Zâl harfinin zammesi, fethası ve kesresiyle üç lügat vardır ve bu şekilde okunmuştur. Ya «zerv» yahut «zery» kökünden «fe‘ûle» veznindedir; aslı «zervüve» veya «zerviye»dir; birincisinde biri zâid diğeri aslî iki vâv bir araya gelmiş, aslî olan yâya kalbedilerek ikincisi gibi olmuş, böylece bir yâ ile bir vâv bir araya gelip biri diğerinden önce sakin olunca vâv yâya çevrilmiş ve yâ yâya idgam edilerek «zürriyye» olmuştur; yahut bu iki kökten «fi‘liyyetün» veznindedir; birincisinde asıl «zıryeviyye» olup vâv az önce geçtiği üzere yâya çevrilmiş ve ikincisi gibi «zıryiyye» olmuş, yâ benzerine idgam edilerek «zürriyye» haline gelmiştir; yahut yaratmak manasındaki «zer’» kökünden «fi‘liyyetün» veznindedir, aslı «zır’iyye» iken hemze yâya kalbedilip idgam edilmiştir; yahut dağıtmak anlamındaki «zerr» kökünden «fi‘liyyetün» veznindedir, aslı «zırîretün» iken tekrarın ağırlığından kaçmak için son râ harfi -tıpkı «tezennetü» yerine «tezenneytü» ve «tekaddadat» yerine «tekaddayet» dedikleri gibi- yâya çevrilmiştir; yahut bu kökten «fe‘ûle» veznindedir, aslı «zerûretün» iken son râ yâya çevrilmiş ve idgam vuku bulmuştur; yahut nisbet sîgası üzere ondan türemiş «fi‘liyyetün» veznindedir; «hürriyyet» ve «dürriyyet» gibi çokça gelmesi ve i'lâle muhtaç olmaması sebebiyle en zâhir olanın bu olduğunu söylemişlerdir. Zâl harfinin zammelenmesi ise yapıların bilhassa nisbette değişebilmesinden ötürüdür; nitekim «dehr»e nisbette «dührî» dedikleri gibi.

قالَ استئناف بياني أيضا، والضمير لله عز اسمه لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ إجابة لما راعى الأدب في طلبه من جعل بعض ذريته نبيا كما جعل مع تعيين جنس البعض الذي أبهم في دعائه ﵇ بأبلغ وجه وآكده حيث نفى الحكم عن أحد الضدين مع الاشعار إلى دليل نفيه عنه ليكون دليلا على الثبوت للآخر فالمتبادر من العهد الإمامة، وليست هي هنا إلا النبوة. وعبر عنها «به» للإشارة إلى أنها أمانة الله تعالى وعهده الذي لا يقوم به إلا من شاء الله تعالى من عباده، وآثر النيل على الجعل إيماء إلى أن إمامة الأنبياء من ذريته ﵈ ليست بجعل مستقل بل هي حاصلة في ضمن إمامته تنال كلّا منهم في وقته المقدر له، ولا يعود من ذلك نقص في رتبة نبوة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم لأنه جار مجرى التغليب على أن مثل ذلك لو كان يحط من قدرها لما خوطب صلى الله تعالى عليه وسلم بقوله تعالى: أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [النحل: ١٢٣] والمتبادر من- الظلم- الكفر لأنه الفرد الكامل من أفراده، ويؤيده قوله تعالى: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [البقرة: ٢٥٤] فليس في الآية دلالة على عصمة الأنبياء ﵈ من الكبائر قبل البعثة ولا على أن الفاسق لا يصلح للخلافة، نعم فيها قطع أطماع الكفرة الذين كانوا يتمنون النبوة، وسد أبواب آمالهم الفارغة عن نيلها، واستدل بها بعض الشيعة على نفي إمامة الصديق وصاحبيه رضي الله تعالى عنهم حيث أنهم عاشوا مدة مديدة على الشرك وإِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣] والظالم بنص الآية لا تناله الإمامة، وأجيب بأن غاية ما يلزم أن الظالم في حال الظلم لا تناله، والإمامة إنما نالتهم رضي الله تعالى عنهم في وقت كمال إيمانهم وغاية عدالتهم، واعترض بأن مِنْ تبعيضية فسؤال إبراهيم ﵇ الإمامة إما للبعض العادل من ذريته مدة عمره أو الظالم حال الامامة سواء كان عادلا في باقي العمر أم لا، أو العادل في البعض الظالم في البعض الآخر أو الأعم، فعلى الأول يلزم عدم مطابقة الجواب، وعلى الثاني جهل الخليل، وحاشاه وعلى الثالث المطلوب وحياه، وعلى الرابع إما المطلوب أو الفساد وأنت خبير بأن مبنى الاستدلال حمل العهد على الأعم من النبوة والإمامة التي

{ قالَ } “[Allah] buyurdu:” Bu da beyânî bir istînâftır; zamir azamet sahibi Allah'a râcidir. { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zâlimlere erişmez.” [İbrâhim] aleyhisselâmın duasında müphem bıraktığı kısmın cinsini en beliğ ve en tekitli bir vechile tayin ederek, kendisi peygamber kılındığı gibi neslinden bazısının da peygamber kılınması talebindeki edebe riayetine bir icabettir; zira diğerine sübûtuna delil olsun diye iki zıttan birinden hükmü nefyetmiş ve nefyin deliline de işaret buyurmuştur. Ahitten ilk akla gelen imamettir; buradaki imamet ise nübüvvetten başkası değildir. Nübüvvetten “ahit” diye bahsedilmesi, onun Allah Teâlâ'nın bir emaneti ve kullarından dilediğinden başkasının ikame edemeyeceği ahdi olduğuna işaret içindir. Kılmak (ca'l) yerine erişmek (neyl) lafzının tercih edilmesi, zürriyetinden gelen peygamberlerin -aleyhimüsselâm- imametinin müstakil bir kılma ile değil, bilakis İbrâhim'in imametinin zımnında hâsıl olup takdir edilen vaktinde her birine erişeceğine imada bulunmak içindir. Bundan Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin nübüvvet rütbesine bir noksanlık gelmez; zira bu tağlîb kabilindendir; kaldı ki böyle bir şey onun kadrini düşürseydi Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve selleme: { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [Nahl: 123] “İbrâhim’in milletine uy” diye hitap edilmezdi. Zulümden ilk akla gelen ise küfürdür, çünkü küfür zulüm fertlerinin en kâmilidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [Bakara: 254] “Kâfirler zâlimlerin ta kendileridir” kavli de bunu teyit eder. Dolayısıyla ayette peygamberlerin -aleyhimüsselâm- bi'setten önce büyük günahlardan masum olduklarına ve fâsık kimsenin hilafete elverişli olmadığına dair bir delalet yoktur; evet, ayette peygamberliği temenni eden kâfirlerin tamahlarını kesmek ve ona nail olma konusundaki boş ümitlerinin kapılarını kapatmak vardır. Şîa'dan bazıları, uzun bir müddet şirk üzere yaşadıkları, { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyrulduğu ve ayetin nassıyla zâlime imametin erişmeyeceği gerekçesiyle Sıddîk ve iki arkadaşının radıyallâhu teâlâ anhüm imametini nefyetmeye bu ayetle delil getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Buradan en fazla zulüm halindeki zâlime imametin erişmeyeceği lâzım gelir; onlara radıyallâhu teâlâ anhüm ise imamet ancak imanlarının kemâle erdiği ve adaletlerinin zirvesinde olduğu vakitte erişmiştir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: { مِنْ } harfi teb'îz içindir; dolayısıyla İbrâhim aleyhisselâmın imamet talebi ya ömrü boyunca âdil olan zürriyetinin bir kısmı içindir, ya ömrünün geri kalanında âdil olsun olmasın imamet anında zâlim olan içindir, ya bir kısmında âdil diğer kısmında zâlim olan içindir yahut daha umumidir; birinci şıkka göre cevabın mutabık olmaması lâzım gelir; ikinci şıkka göre Halîl'in cehaleti lâzım gelir ki -hâşâ-; üçüncü şıkka göre matlup hâsıl olur; dördüncü şıkka göre ise ya matlup yahut fesat lâzım gelir. Sen bilirsin ki bu istidlalin dayanağı, ahit kelimesini nübüvvetten ve onların iddia ettiği imametten daha umumi kılmaktır;

يدعونها- ودون إثباته خرط القتاد- وتصريح البعض كالجصاص لا يبنى عليه إلزام الكل، وعلى تقدير التنزل يجاب بأنا نختار أن سؤال الإمامة بالمعنى الأعم للبعض المبهم من غير إحضار الاتصاف بالعدالة والظلم حال السؤال، والآية إجابة لدعائه مع زيادة على ما أشرنا إليه، وكذا إذا اختير الشق الأول بل الزيادة عليه زيادة، ويمكن الجواب باختيار الشق الثالث أيضا بأن نقول: هو على قسمين، أحدهما من يكون ظالما قبل الإمامة ومتصفا بالعدالة وقتها اتصافا مطلقا بأن صار تائبا من المظالم السابقة فيكون حال الإمامة متصفا بالعدالة المطلقة، والثاني من يكون ظالما قبل الإمامة ومحترزا عن الظلم حالها لكن غير متصف بالعدالة المطلقة لعدم التوبة، ويجوز أن يكون السؤال شاملا لهذا القسم ولا بأس به إذ أمن الرعية من الفساد الذي هو المطلوب يحصل به فالجواب بنفي حصول الإمامة لهذا القسم والشيخان وعثمان رضي الله تعالى عنهم ليسوا منه بل هم في أعلى مراتب القسم الأول متصفون بالتوبة الصادقة، والعدالة المطلقة، والإيمان الراسخ، والإمام لا بد أن يكون وقت الإمامة كذلك، ومن كفر أو ظلم ثم تاب وأصلح لا يصح أن يطلق عليه أنه كافر أو ظالم في لغة وعرف وشرع إذ قد تقرر في الأصول أن المشتق فيما قام به المبدأ في الحال حقيقة، وفي غيره مجاز، ولا يكون المجاز أيضا مطردا بل حيث يكون متعارفا وإلا لجاز صبي لشيخ ونائم لمستيقظ وغني لفقير. وجائع لشبعان وحي لميت وبالعكس، وأيضا لو اطرد ذلك يلزم من حلف لا يسلم على كافر فسلم على إنسان مؤمن في الحال إلا أنه كان كافرا قبل بسنين متطاولة أن يحنث ولا قائل به، هذا ومن أصحابنا من جعل الآية دليلا على عصمة الأنبياء عن الكبائر قبل البعثة وأن الفاسق لا يصح للخلافة، ومبنى ذلك حمل العهد على الإمامة وجعلها شاملة للنبوة والخلافة، وحمل الظالم على من ارتكب معصية مسقطة للعدالة بناء على أن الظلم خلاف العدل، ووجه الاستدلال حينئذ أن الآية دلت على أن نيل الامامة

bunu ispat etmek ise imkânsızdır; Cessâs gibi bazılarının bunu açıkça belirtmesi ise herkesi bağlamaz. Tenazzül takdirinde şöyle cevap verilir: Biz, soru anında adalet ve zulümle vasıflanmayı zihinde hazır tutmaksızın müphem bir kısım için en umumi manasıyla imametin talep edildiğini seçiyoruz; ayet ise işaret ettiğimiz üzere bir fazlalıkla birlikte onun duasına bir icabettir. Birinci şık seçildiğinde de böyledir, hatta ona olan ziyadelik daha fazladır. Üçüncü şıkkı seçerek şöyle cevap vermek de mümkündür: Bu iki kısımdır; birincisi imametten önce zâlim olup imamet vaktinde geçmiş zulümlerden tevbe etmek suretiyle mutlak olarak adaletle vasıflanan kimsedir ki imamet anında mutlak adaletle muttasıf olur; ikincisi ise imametten önce zâlim olup imamet anında zulümden sakınan fakat tevbe etmediği için mutlak adaletle muttasıf olmayan kimsedir. Talebin bu kısmı şamil olması caizdir ve bunda bir beis yoktur, çünkü matlup olan tebaanın fesattan emin olması bununla hâsıl olur; cevap ise bu kısma imametin ulaşmasını nefyetmektedir. Şeyhayn (Ebû Bekir ve Ömer) ve Osman radıyallâhu teâlâ anhüm ise bu kısımdan değil, bilakis birinci kısmın en yüksek mertebesindedirler; samimi bir tevbe, mutlak adalet ve sarsılmaz bir iman ile muttasıftırlar. İmamın ise imamet vaktinde böyle olması şarttır. İnkâr veya zulmedip sonra tevbe eden ve ıslah olan kimseye lügat, örf ve şeriatta kâfir veya zâlim denmesi sahih olmaz; zira usûlde müştak lafzın mebdein hâl-i hazırda kendisinde kaim olduğu şeyde hakikat, diğerlerinde mecaz olduğu takarrur etmiştir; bu mecaz da muttarit olmayıp ancak örfen bilindiği yerdedir, aksi takdirde yaşlıya çocuk, uyanığa uyuyan, fakire zengin, toka aç, ölüye diri ve bunların tersi denmesi caiz olurdu. Ayrıca bu muttarit olsaydı, «bir kâfire selam vermeyeceğim» diye yemin edip hâlihazırda mümin olan fakat bundan yıllar önce kâfir bulunan bir kimseye selam veren kişinin yeminini bozması lâzım gelirdi ki bunu söyleyen kimse yoktur. Ashabımızdan bazısı bu ayeti, peygamberlerin bi'setten önce büyük günahlardan masum olduğuna ve fâsık kimsenin hilafete ehil olmadığına delil kılmıştır. Bunun dayanağı; ahdi imamete hamletmek ve onu nübüvvet ile hilafeti şamil kılmak, zulmün adaletin zıddı olması esasına dayanarak zâlimi de adaleti düşüren bir günah işleyen kimseye hamletmektir. Bu durumda istidlalin vechi şudur: Ayet imamete nail olmanın

لا يجامع الظلم السابق فإذا تحقق النيل كما في الأنبياء علم عدم اتصافهم حال النيل بالظلم السابق وذلك إما بأن لا يصدر منهم ما يوجب ذلك أو بزواله بعد حصوله بالتوبة ولا قائل بالثاني إذ الخلاف إنما هو في أن صدور الكبيرة هل يجوز قبل البعثة أم لا؟ فيتعين الثاني وهو العصمة، أو المراد بها هاهنا عدم صدور الذنب لا الملكة وكذا إذا تحقق الاتصاف بالظلم كما في الفاسق علم عدم حصول الإمامة بعد ما دام اتصافه بذلك واستفادة عدم صلاحية الفاسق للإمامة على ما قررنا من منطوق الآية وجعلها من دلالة النص أو القياس المحوج إلى القول بالمساواة ولا أقل، أو التزام جامع، وهما مناط العيوق وإنما يدعو اليه حمل الإمامة على النبوة، وقد علمت أن المبني الحمل على الأعم وكان الظاهر أن الظلم الطارئ والفسق العارض يمنع عن الإمامة بقاء كما منع عنها ابتداء لأن المنافاة بين الوصفين متحققة في كل آن- وبه قال بعض السلف- إلا أن الجمهور على خلافه مدعين أن المنافاة في الابتداء لا تقتضي المنافاة في البقاء لأن الدفع أسهل من الرفع، واستشهدوا له بأنه لو قال لامرأة مجهولة النسب يولد مثلها لمثله: هذه بنتي لم يجز له نكاحها ولو قال لزوجته الموصوفة بذلك لم يرتفع النكاح لكن إن أصر عليه يفرق القاضي بينهما وهذا الذي قالوه إنما يسلم فيما إذا لم يصل الظلم إلى حد الكفر أما إذا وصل إليه فإنه ينافي الإمامة بقاء أيضا بلا ريب وينعزل به الخليفة قطعا، ومن الناس من استدل بالآية على أن الظالم إذا عوهد لم يلزم الوفاء بعهده وأيد ذلك بما روي عن الحسن أنه قال: إن الله تعالى لم يجعل للظالم عهدا وهو كما ترى، وقرأ أبو الرجاء وقتادة والأعمش- الظالمون- بالرفع على أن عَهْدِي مفعول مقدم على الفاعل اهتماما ورعاية للفواصل وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ عطف على وَإِذِ ابْتَلى وَالْبَيْتِ من الأعلام الغالبة للكعبة كالنجم للثريا مَثابَةً لِلنَّاسِ أي مجمعا لهم قاله الخليل. وقتادة- أو معاذا وملجأ- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو مرجعا يثوب إليه أعيان الزوار أو أمثالهم- قاله مجاهد. وجبير- أو مرجعا يحق أن يرجع ويلجأ إليه- قاله بعض المحققين- أو موضع ثواب يثابون بحجه واعتماره- قاله عطاء- وحكاه الماوردي عن بعض أهل اللغة والتاء فيه وتركه لغتان كما في مقام ومقامة وهي

geçmiş zulümle bir arada bulunamayacağını göstermiştir; dolayısıyla peygamberlerde olduğu gibi nail oluş tahakkuk ettiğinde, nail olma anında geçmiş zulümle muttasıf olmadıkları anlaşılır; bu da ya kendilerinden bunu gerektirecek bir şeyin sâdır olmamasıyla yahut meydana geldikten sonra teybe ile zeval bulmasıyla olur; ikincisini söyleyen ise yoktur; zira ihtilaf ancak büyük günahın bi'setten önce sâdır olmasının caiz olup olmadığı konusundadır; dolayısıyla ikincisi [yani günah işlememiş olmaları] tayin eder ki bu da ismettir; yahut burada ismetten murat meleke değil günahın sâdır olmamasıdır. Aynı şekilde fâsıkta olduğu gibi zulümle vasıflanma tahakkuk ettiğinde, bu vasfı taşıdığı müddetçe sonrasında imametin hâsıl olmayacağı bilinir. Fâsıkın imamete ehil olmadığının takrir ettiğimiz üzere anlaşılması ayetin mantukundandır; bunu delâletü'n-nastan veya en azından eşitliği söylemeyi yahut câmî bir vasfı iltizam etmeyi gerektiren kıyastan saymak ise güçlüklerin menbaıdır; buna sevk eden şey ise imameti nübüvvete hamletmektir. Sen ise dayanağın daha umumi manaya hamletmek olduğunu öğrenmiştin. Zâhir olan, sonradan arız olan zulüm ve fıskın başlangıçta imamete mani olduğu gibi bekasında da mani olmasıydı; çünkü iki vasıf arasındaki zıtlık her an tahakkuk etmektedir -Selef'ten bazıları da böyle demiştir-; ancak cumhur, başlangıçtaki zıtlığın bekada zıtlığı gerektirmeyeceğini, zira defetmenin (başlatmamanın) refetmekten (ortadan kaldırmaktan) daha kolay olduğunu iddia ederek bunun hilafına gitmiştir. Buna şu misali şahit getirmişlerdir: Nesebi meçhul ve kendisi gibi birinden doğması muhtemel olan bir kadına «Bu benim kızımdır» dese onunla evlenmesi caiz olmaz; aynı vasıftaki zevcesine bunu söylese nikâh kalkmaz, fakat bunda ısrar ederse kadı aralarını ayırır. Onların bu söyledikleri ancak zulmün küfür derecesine varmaması halinde kabul edilir; şayet küfür derecesine varırsa şüphesiz bekada da imamete mani olur ve halife bununla kesin olarak azledilir. İnsanlardan bazıları, zâlimle muahede yapıldığında ahdine vefa göstermenin gerekmediğine bu ayeti delil getirmiş ve bunu Hasan'dan rivayet edilen: «Allah Teâlâ zâlim için bir ahit kılmamıştır» sözüyle teyit etmiştir; bu ise gördüğün gibidir. Ebû Recâ, Katâde ve A‘meş ehemmiyet ve fasılalara riayet için { عَهْدِي } kelimesini failden önce gelen mef'ûl kılarak { الظَّالِمُونَ } şeklinde merfû okumuşlardır. { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ } “Hani o Evi (Kâbe'yi) kılmıştık...” { وَإِذِ ابْتَلى } kavline matuftur; { الْبَيْتِ } tıpkı en-Necm'in Süreyyâ için olması gibi Kâbe için galebe çalmış özel isimlerdendir. { مَثابَةً لِلنَّاسِ } “İnsanlar için bir toplanma yeri...” Yani insanlar için bir toplanma yeridir; bunu Halîl ve Katâde söylemiştir; yahut bir sığınak ve melcedir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ söylemiştir; yahut ziyaretçilerin bizzat kendilerinin veya benzerlerinin tekrar tekrar döndüğü bir merci‘dir; bunu Mücâhid ve Cübeyr söylemiştir; yahut dönülmeyi ve sığınılmayı hak eden bir mercidir; bunu bazı muhakkikler söylemiştir; yahut haccı ve umresiyle sevap kazanılan bir sevap mahallidir; bunu Atâ söylemiş, Mâverdî de bazı lügat ehlinden nakletmiştir. Ondaki tâ harfi ve onun terki «makam» ve «makāme»de olduğu gibi iki lügattir;

لتأنيث البقعة- وهو قول الفراء. والزجاج- وقال الأخفش: إن- التاء فيه للمبالغة كما في نسابة وعلامة، وأصله مثوبة على وزن مفعلة مصدر ميمي، أو ظرف مكان، واللام في الناس للجنس وهو الظاهر وجوز حمله على العهد أو الاستغراق العرفي، وقرأ الأعمش، وطلحة مثابات على الجمع لأنه مثابة كل واحد من الناس لا يختص به أحد منهم سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ [الحج: ٢٥] فهو وإن كان واحدا بالذات إلا أنه متعدد باعتبار الإضافات، وقيل: إن الجمع بتنزيل تعدد الرجوع منزلة تعدد المحل أو باعتبار أن كل جزء منه مثابة، واختار بعضهم ذلك زعما منه أن الأول يقتضي أن يصح التعبير عن غلام جماعة بالمملوكين ولم يعرف، وفيه أنه قياس مع الفارق إذ له إضافة المملوكية إلى كلهم لا إلى كل واحد منهم وَأَمْناً عطف على مَثابَةً وهو مصدر وصف به للمبالغة، والمراد موضع أمن إما لسكانه من الخطف أو لحجاجه من العذاب حيث إن الحج يزيل ويمحو ما قبله غير حقوق العباد والحقوق المالية كالكفارة على الصحيح، أو للجاني الملتجئ إليه من القتل- وهو مذهب الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه- إذ عنده لا يستوفى قصاص النفس في الحرم لكن يضيق على الجاني ولا يكلم ولا يطعم ولا يعامل حتى يخرج فيقتل، وعند الشافعي رضي الله تعالى عنه من وجب عليه الحد والتجأ إليه يأمر الإمام بالتضييق عليه بما يؤدي إلى خروجه فإذا خرج أقيم عليه الحد في الحل فإن لم يخرج جاز قتله فيه، وعند الإمام أحمد رضي الله تعالى عنه لا يستوفى من المتلجئ قصاص مطلقا ولو قصاص الأطراف حتى يخرج ومن الناس من جعل- أمنا- مفعولا ثانيا لمحذوف على معنى الأمر أي- واجعلوه أمنا- كما جعلناه مثابة وهو بعيد عن الظاهر النظم، ولم يذكر للناس هنا كما ذكر من قبل اكتفاء به أو إشارة إلى

mekânın müennesliği içindir -ki bu Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür-. Ahfeş ise: «Ondaki tâ, nessâbe ve allâme kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir; aslı mef'aletün vezninde 'mesvebetün' olup mîmî masdar yahut mekân zarfıdır» demiştir. { النَّاسِ } kelimesindeki lâm cins içindir ve zâhir olan budur; ahde veya örfî istiğraka hamledilmesi de caiz görülmüştür. A‘meş ve Talha, insanların her birinin mesâbesi olduğu ve onlardan hiçbirine tahsis edilmediği için çoğul olarak «mesâbât» şeklinde okumuşlardır: { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } [Hac: 25] “Orada yerleşik olan da dışarıdan gelen de birdir.” Dolayısıyla zâtı itibariyle bir olsa da izafetler itibariyle müteaddittir. Bir görüşe göre çoğul yapılması, dönüşün tekrarının mekânın çokluğu menzilesine konulması yahut her bir cüzünün bir mesâbe olması itibariyledir. Bazıları, birincisinin bir topluluğun tek kölesi hakkında «memlükler» denmesinin caiz olmasını iktiza edeceği ve bunun bilinmediği zannıyla bu görüşü tercih etmiştir; fakat bunda fârıklı kıyas vardır; zira köleliğin her bir ferde değil hepsine birden izafe edilmesi durumu vardır. { وَأَمْناً } “Ve bir emniyet yeri [kılmıştık].” { مَثابَةً } kelimesine matuftur; mübalağa için kendisiyle vasıflanılmış bir masdardır. Murat emniyet mahallidir; bu da ya sakinleri için kaçırılmaktan emin olmaktır yahut hacıları için azaptan emin olmaktır; nitekim hac -sahih görüşe göre kul hakları ve keffâret gibi malî haklar hariç- önceki günahları silip yok eder; yahut oraya sığınan suçlu için öldürülmekten emin olmaktır ki bu İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anhın mezhebidir; zira ona göre Harem'de can kısası icra edilmez, fakat suçluya tazyik uygulanır, kendisiyle konuşulmaz, doyurulmaz ve muamele edilmez, nihayet çıkınca öldürülür. Şâfiî radıyallâhu anha göre ise kendisine had gereken kimse oraya sığınırsa, imam onun çıkmasına yol açacak şekilde tazyik edilmesini emreder; çıktığında Harem dışında had tatbik edilir, çıkmazsa orada öldürülmesi caiz olur. İmam Ahmed radıyallâhu teâlâ anha göre ise sığınan kimseden -uzuv kısası dahi olsa- çıkıncaya kadar asla kısas alınmaz. İnsanlardan bazıları { أَمْناً } lafzını emir manasında mahzuf bir fiilin ikinci mef'ûlü kılmıştır; yani «Biz onu bir toplanma yeri kıldığımız gibi siz de onu emniyetli kılın» demektir; fakat bu, nazmın zâhirinden uzaktır. Öncesinde zikredildiği için yetinilerek yahut

العموم أي أنه أمن لكل شيء كائنا ما كان حتى الطير والوحش إلا الخمس الفواسق فإنها خصت من ذلك على لسان رسول الله ﷺ ويدخل فيه أمن الناس دخولا أوليا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى عطف على جعلنا أو حال من فاعله على إرادة القول أي وقلنا أو قائلين لهم اتخذوا والمأمور به الناس كما هو الظاهر أو إبراهيم ﵇ وأولاده كما قيل، أو عطف على اذكر المقدر عاملا ل إِذْ، أو معطوف على مضمر تقديره ثوبوا إليه وَاتَّخِذُوا وهو معترض باعتبار نيابته عن ذلك بين جعلنا وعهدنا ولم يعتبر الاعتراض من دون عطف مع أنه لا يحتاج إليه ليكون الارتباط مع الجملة السابقة أظهر، والخطاب على هذين الوجهين لأمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وهو صلى الله تعالى عليه وسلم رأس المخاطبين. ومِنْ إما للتبعيض أو بمعنى- في- أو زائدة- على مذهب الأخفش- والأظهر الأول، وقال القفال: هي مثل اتخذت من فلان صديقا وأعطاني الله تعالى من فلان أخا صالحا، دخلت لبيان المتخذ الموهوب وتمييزه، والمقام- مفعل من القيام يراد به المكان أي مكان قيامه وهو الحجر الذي ارتفع عليه إبراهيم ﵇ حين ضعف من رفع الحجارة التي كان ولده إسماعيل يناوله إياها في بناء البيت، وفيه أثر قدميه قاله ابن عباس وجابر وقتادة وغيرهم، وأخرجه البخاري- وهو قول جمهور المفسرين- وروي عن الحسن أنه الحجر الذي وضعته زوجة إسماعيل ﵇ تحت إحدى رجليه وهو راكب فغسلت أحد شقي رأسه ثم رفعته من تحتها وقد غاصت فيه ووضعته تحت رجله الأخرى فغسلت شقه الآخر وغاصت رجله الأخرى فيه أيضا، أو الموضع الذي كان فيه الحجر حين قام عليه ودعا الناس إلى الحج ورفع بناء البيت، وهو موضعه اليوم- فالمقام- في أحد المعنيين حقيقة لغوية وفي الآخر مجاز متعارف ويجوز حمل اللفظ على كل منهما- كذا قالوا- إلا أنه استشكل تعيين الموضع بما هو الموضع اليوم لما في فتح الباري من أنه كان المقام أي الحجر من عهد إبراهيم ﵇ لزيق البيت إلى أن أخره عمر رضي الله تعالى عنه إلى المكان الذي هو فيه الآن أخرجه عبد الرزاق بسند قوي، وأخرج ابن مردويه بسند ضعيف عن مجاهد أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم هو الذي حوله فإن هذا يدل على تغاير الموضعين سواء كان المحول رسول الله ﷺ. أو عمر رضي الله تعالى عنه، وأيضا كيف يمكن رفع البناء حين القيام

umumiliğe işaret etmek üzere burada { لِلنَّاسِ } zikredilmemiştir; yani ne olursa olsun her şey için, hatta kuşlar ve vahşi hayvanlar için bile bir emniyettir; ancak beş fâsık hayvan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellemin lisanıyla bundan müstesna tutulmuştur; insanların emniyeti ise buna evleviyetle dâhildir. { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim’in makamından bir namazgâh edinin.” { جَعَلْنَا } fiiline matuftur yahut sözün irade edilmesi takdiriyle onun failinden haldir; yani «onlara 'edinin' dedik / diyerek» demektir; emrolunanlar zâhir olduğu üzere insanlardır yahut denildiği gibi İbrâhim aleyhisselâm ve evlatlarıdır; yahut { إِذْ } kelimesinin amili olan mukadder «üzkür» (hatırla) lafzına matuftur; yahut takdiri «ona dönün ve edinin» olan gizli bir fiile matuftur; bu da onun yerine nâib olması itibariyle { جَعَلْنَا } ile { عَهِدْنَا } arasında bir itiraziyedir; önceki cümle ile irtibatı daha zâhir olsun diye ihtiyaç olmadığı halde atıfsız bir itiraziye sayılmamıştır. Bu iki veche göre hitap Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellemin ümmetinedir ve Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem muhatapların başıdır. { مِنْ } harfi ya teb'îz içindir ya «fî» (de/da) manasındadır yahut -Ahfeş'in mezhebine göre- zâiddir; en zâhir olanı birincisidir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu, «falandan dost edindim» ve «Allah Teâlâ bana falandan sâlih bir kardeş verdi» ifadelerindeki gibidir; edinilen ve bağışlanan şeyi açıklamak ve temyiz etmek için dâhil olmuştur. Makam (el-Makām), kıyam kökünden mef‘al veznindedir ve mekân manası kastedilir; yani onun kıyam ettiği yerdir. Bu da İbrâhim aleyhisselâmın Beyt'in inşasında oğlu İsmâil'in kendisine uzattığı taşları kaldırmakta zorlandığında üzerine çıktığı taştır ve onda ayak izleri vardır; bunu İbn Abbâs, Câbir, Katâde ve başkaları söylemiş, Buhârî de rivayet etmiştir ki cumhur müfessirlerin görüşü budur. Hasan'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: O, İsmâil aleyhisselâmın hanımının, İbrâhim binit üzerindeyken ayaklarından birinin altına koyduğu, başının bir tarafını yıkadığı, sonra ayak taşa gömülmüşken altından kaldırıp diğer ayağının altına koyduğu ve diğer tarafını yıkadığı, diğer ayağının da taşa gömüldüğü taştır; yahut üzerine çıkıp insanları hacca çağırdığı ve Beyt'in inşasını yükselttiği sırada taşın bulunduğu mekândır ki bugünkü yeridir. Dolayısıyla “makam” iki manadan birinde lügavî hakikat, diğerinde ise örfî mecazdır; lafzın her ikisine de hamledilmesi caizdir -böyle demişlerdir-. Ancak mekânın bugünkü yer olarak tayin edilmesi, Fethu'l-Bârî'deki şu bilgi sebebiyle müşkil görülmüştür: Makam yani taş, İbrâhim aleyhisselâmın ahdinden beri Ömer radıyallâhu teâlâ anh onu şu an bulunduğu yere tehir edinceye kadar Beyt'e bitişikti -bunu Abdürrezzâk kuvvetli bir senetle rivayet etmiştir; İbn Merdûye ise Mücâhid'den zayıf bir senetle onu değiştirenin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem olduğunu rivayet etmiştir-; zira bu, ister nakleden Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem olsun ister Ömer radıyallâhu teâlâ anh olsun, iki mekânın farklılığına delalet eder. Ayrıca

عليه حال كونه في موضعه اليوم؟! وهو بعيد من الحجر الأسود بسبعة وعشرين ذراعا، وأيضا المشهور أن دعوة الناس إلى الحج كانت فوق أبي قبيس فإنه صعده بعد الفراغ من عمارة البيت ونادى أيها الناس حجوا بيت ربكم فإن لم يكن الحجر معه حينئذ أشكل القول بأنه قام عليه ودعا وإن كان معه وكان الوقوف عليه فوق الجبل- كما يشير إليه كلام روضة الأحباب، وبه يحصل الجمع- أشكل التعيين بما هو اليوم وغاية التوجيه أن يقال لا شك أنه ﵇ كان يحول الحجر حين البناء من موضع إلى موضع ويقوم عليه فلم يكن له موضع معين، وكذا حين الدعوة لم يكن عند البيت بل فوق أبي قبيس فلا بد من صرف عباراتهم عن ظاهرها بأن يقال الموضع الذي كان ذلك الحجر في أثناء زمان قيامه عليه واشتغاله بالدعوة، أو رفع البناء لا حالة القيام عليه، ووقع في بعض الكتب أن هذا المقام الذي فيه الحجر الآن كان بيت إبراهيم ﵇، وكان ينقل هذا الحجر بعد الفراغ من العمل إليه، وأن الحجر بعد إبراهيم كان موضوعا في جوف الكعبة، ولعل هذا هو الوجه في تخصيص هذا الموضع بالتحويل، وما وقع في الفتح من أنه كان المقام من عهد إبراهيم لزيق البيت معناه بعد إتمام العمارة فلا ينافي أن يكون في أثنائها في الموضع الذي فيه اليوم- كذا ذكره بعض المحققين فليفهم- وسبب النزول ما

taş bugünkü yerinde iken üzerinde durularak inşaatın yükseltilmesi nasıl mümkün olabilir?! Zira orası Hacer-i Esved'den yirmi yedi zira uzaktadır. Ayrıca meşhur olan şudur ki insanları hacca davet Ebû Kubeys [dağı] üzerindeydi; çünkü Beyt'in imarını tamamladıktan sonra oraya çıkmış ve: “Ey insanlar! Rabbinizin evini haccediniz” diye nida etmiştir. Eğer taş o sırada yanında değil idiyse, onun üzerine çıkıp davet ettiği sözü müşkil olur; şayet yanında idiyse ve üzerine basması da dağın üzerinde idiyse -ki Ravzatü'l-Ahbâb'ın kelâmı buna işaret eder ve cem bununla hâsıl olur-, bugünkü yer ile tayin edilmesi müşkil olur. Tevcihin nihayeti şöyle demektir: Şüphe yok ki O aleyhisselâm inşaat esnasında taşı bir yerden diğerine naklediyor ve üzerine çıkıyordu; dolayısıyla onun muayyen bir yeri yoktu. Aynı şekilde davet anında da Beyt'in yanında değil, Ebû Kubeys'in üzerindeydi; öyleyse onların ifadelerini zâhirinden çevirerek şöyle denilmelidir: [Makamdan murat] o taşın üzerinde durduğu ve davetle yahut binayı yükseltmekle meşgul olduğu zaman dilimindeki yeridir, bizzat üzerinde durma hali değildir. Bazı kitaplarda taşın şimdi içinde bulunduğu bu makamın İbrâhim aleyhisselâmın evi olduğu, işi bitirdikten sonra bu taşı oraya taşıdığı ve İbrâhim'den sonra taşın Kâbe'nin içine konulduğu geçmektedir; bu mekânın taşın nakline tahsis edilmesinin vechi de belki budur. el-Feth'te geçen «İbrâhim'in ahdinden beri makamın Beyt'e bitişik olduğu» ifadesinin manası ise binanın tamamlanmasından sonradır; dolayısıyla inşaat esnasında bugün bulunduğu yerde olmasına mani değildir -bazı muhakkikler böyle zikretmiştir, iyi anlaşılsın!-. Nüzul sebebi ise

أخرجه أبو نعيم من حديث ابن عمر «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أخذ بيد عمر رضي الله تعالى عنه فقال: يا عمر هذا مقام إبراهيم فقال عمر: أفلا نتخذه مصلى فقال: لم أومر بذلك فلم تغب الشمس حتى نزلت هذه الآية»

Ebû Nuaym'ın İbn Ömer hadisinden tahric ettiği şu rivayettir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Ömer radıyallâhu teâlâ anhın elinden tutup: “Ey Ömer! İşte bu İbrâhim'in makamıdır” buyurdu. Ömer: “Onu namazgâh edinsek ya?” dedi. Peygamber: “Bununla emrolunmadım” buyurdu. Henüz güneş batmamıştı ki bu ayet indi.»

والأمر فيها للاستحباب إذ المتبادر- من- المصلى- موضع الصلاة مطلقا، وقيل: المراد به الأمر بركعتي الطواف لما

Buradaki emir istihbap içindir; zira “musallâ” lafzından ilk akla gelen mutlak olarak namaz kılınan yerdir. Bir görüşe göre kastedilen tavafın iki rekâtını emretmektir; nitekim

أخرجه مسلم عن جابر «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لما فرغ من طوافه عمد إلى مقام إبراهيم فصلى خلفه ركعتين، وقرأ الآية»

Müslim'in Câbir'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem tavafını bitirince Makam-ı İbrâhim'e yönelip arkasında iki rekât namaz kıldı ve bu ayeti okudu.»

فالأمر للوجوب على بعض الأقوال، ولا يخفى ضعفه لأن فيه التقييد بصلاة مخصوصة من غير دليل، وقراءته ﵊ الآية حين أداء الركعتين لا يقتضي تخصيصه بهما، وذهب النخعي ومجاهد إلى أن المراد من مقام إبراهيم الحرم كله، وابن عباس وعطاء إلى أنه مواقف الحج كلها، والشعبي إلى أنه عرفة ومزدلفة والجمار، ومعنى- اتخاذها مصلى- أن يدعى فيها ويتقرب إلى الله تعالى عندها، والذي عليه الجمهور، هو ما قدمناه أولا، وهو الموافق لظاهر اللفظ ولعرف الناس اليوم وظواهر الأخبار تؤيده، وقرأ نافع وابن عامر «واتخذوا» بفتح الخاء على أنه فعل ماض، وهو حينئذ معطوف على جَعَلْنَا أي- واتخذ الناس- من مكان إبراهيم الذي عرف به وأسكن ذريته عنده- وهو الكعبة قبلة يصلون إليها. فالمقام مجاز عن ذلك المحل وكذا- المصلى- بمعنى القبلة مجاز عن المحل الذي يتوجه إليه في الصلاة بعلاقة القرب والمجاورة وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أي وصينا أو أمرنا أو أوحينا أو قلنا، والذي عليه المحققون أن العهد إذا تعدى ب إِلى يكون بمعنى التوصية، ويتجوز به عن الأمر، وإسماعيل علم أعجمي قيل: معناه بالعربية مطيع الله، وحكي أن إبراهيم ﵇ كان يدعو أن يرزقه الله تعالى ولدا، ويقول:- اسمع إيل- أي استجب دعائي يا الله فلما رزقه الله تعالى ذلك سماه بتلك الجملة، وأراه في غاية البعد وللعرب فيه لغتان اللام والنون أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ أي بأن طَهِّرا على أن أَنْ مصدرية وصلت بفعل الأمر بيانا للموصى المأمور به، وسيبويه. وأبو علي جوزا كون صلة الحروف المصدرية أمرا أو نهيا والجمهور منعوا ذلك مستدلين بأنه إذا سبك منه مصدر فات معنى الأمر، وبأنه يجب في الموصول الاسمي كون صلته خبرية. والموصول الحرفي مثله، قدروا هنا- قلنا- ليكون مدخول الحرف المصدري خبرا، ويردّ عليهم أولا أن كونه مع الفعل بتأويل المصدر لا يستدعي اتحاد معناهما ضرورة عدم دلالة المصدر على الزمان مع دلالة الفعل عليه، وثانيا أن وجوب كون الصلة خبرية في الموصول الاسمى إنما هو للتوصل إلى وصف المعارف بالجمل وهي لا توصف بها إلا إذا كانت خبرية، وأما الموصول الحرفي فليس كذلك، وثالثا أن تقدير- قلنا- يفضي إلى أن يكون المأمور به القول، وليس كذلك، وجوز أن تكون أَنْ هذه مفسرة لتقدم ما

Dolayısıyla bazı görüşlere göre emir vücub içindir; ancak bunun zayıflığı gizli değildir, zira bunda delilsiz olarak hususi bir namazla takyit vardır; O aleyhisselâmın iki rekâtı eda ederken ayeti okuması da ayetin sadece bu iki rekâta tahsisini gerektirmez. Nehaî ve Mücâhid Makam-ı İbrâhim'den muradın bütün Harem olduğu, İbn Abbâs ve Atâ bütün hac mevkıfleri olduğu, Şa‘bî ise Arafat, Müzdelife ve Cemreler olduğu görüşüne gitmiştir. «Onları namazgâh edinmenin» manası ise, oralarda dua edilmesi ve yanlarında Allah Teâlâ'ya yakınlaşılmasıdır. Cumhurun üzerinde bulunduğu görüş ise ilk zikrettiğimizdir; bu da lafzın zâhirine ve insanların bugünkü örfüne uygundur, haberlerin zâhirleri de bunu teyit eder. Nâfi‘ ve İbn Âmir hı harfinin fethasıyla mazi fiil olarak «وَاتَّخَذُوا» şeklinde okumuşlardır; bu takdirde { جَعَلْنَا } fiiline matuftur; yani: «İnsanlar İbrâhim'in kendisiyle tanındığı ve zürriyetini yanına yerleştirdiği mekânı -ki o Kâbe'dir- kendisine doğru namaz kılacakları bir kıble edindiler» demektir. Dolayısıyla makam o mahalden mecazdır; aynı şekilde kıble manasındaki “musallâ” da yakınlık ve komşuluk alakasıyla namazda yönelinen mahalden mecazdır. { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } “İbrâhim ve İsmâil’e de ahdettik (emrettik) ki...” yani tavsiye ettik yahut emrettik veya vahyettik ya da söyledik. Muhakkiklerin benimsediği görüşe göre ahit fiili «ilâ» ile geçişli kılındığında tavsiye manasına gelir ve mecazen emir olarak kullanılır. İsmâil (إِسْماعِيلَ) a'cemî bir özel isimdir; Arapça manasının «Allah'a itaat eden» olduğu söylenmiştir. İbrâhim aleyhisselâmın Allah Teâlâ'nın kendisine bir evlat rızıklandırması için dua ettiği ve «İsma‘ îl» yani «Duamı kabul et ey Allah!» dediği, Allah Teâlâ ona bunu ihsan edince onu bu cümleyle isimlendirdiği hikâye edilmiştir; ben ise bunu son derece uzak görmekteyim. Araplarda bu kelimede lâm ve nûn ile iki lügat vardır. { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ } “Evimi temizleyin diye.” Yani temizlemeleri şartıyla; { أَنْ } harfi masdariyyedir ve tavsiye/emir olunan şeyi beyan etmek üzere emir fiiline vasledilmiştir. Sibeveyh ve Ebû Ali masdar harflerinin sılasının emir veya nehiy olmasını caiz görmüş, cumhur ise bundan bir masdar elde edildiğinde emir manasının kaybolacağını ve ism-i mevsûlde sılanın haberî olmasının vacip olduğunu, harf-i mevsûlün de onun gibi olduğunu delil göstererek bunu menetmişlerdir; burada masdar harfinin dâhil olduğu lafzın haber olması için «kulnâ» (dedik) takdirinde bulunmuşlardır. Onlara şöyle reddiye verilir: Birincisi, onun fiille birlikte masdar tevilinde olması -masdarın zamana delalet etmemesi fiilin ise zamana delalet etmesi zorunluluğundan ötürü- ikisinin manasının bir olmasını gerektirmez. İkincisi, ism-i mevsûlde sılanın haberî olmasının vacipliği ancak marifelerin cümlelerle vasıflanmasına ulaşmak içindir ve marifeler ancak haberî cümlelerle vasıflanır; harf-i mevsûl ise böyle değildir. Üçüncüsü, «kulnâ» takdiri emredilen şeyin söz olmasını intaç eder ki durum böyle değildir. Bu { أَنْ } harfinin, harfleri değil manası söz içeren bir lafız öne geçtiği için müfessire olması da caiz görülmüştür ki

يتضمن معنى القول دون حروفه، وهو العهد، ويحتاج حينئذ إلى تقدير المفعول إذ يشترط مع تقدم ما ذكر كون مدخولها مفسرا لمفعول مقدر أو ملفوظ أي قلنا لهما شيئا هو أَنْ طَهِّرا والمراد من التطهير التنظيف من كل ما لا يليق فيدخل فيه الأوثان والأنجاس وجميع الخبائث وما يمنع منه شرعا كالحائض وخص مجاهد وابن عطاء ومقاتل وابن جبير التطهير بإزالة الأوثان، وذكروا أن البيت كان عامرا على عهد نوح ﵇ وأنه كان فيه أصنام على أشكال صالحيهم، وأنه طال العهد فعبدت من دون الله تعالى فأمر الله تعالى بتطهيره منها، وقيل: المراد بخّراه ونظفاه وخلقاه وارفعا عنه الفرث والدم الذي كان يطرح فيه، وقيل: أخلصاه لمن ذكر بحيث لا يغشاه غيرهم فالتطهير عبارة عن لازمه، ونقل عن السدي أن المراد به البناء والتأسيس على الطهارة والتوحيد وهو بعيد، وتوجيه الأمر هنا إلى إبراهيم وإسماعيل لا ينافي ما في سورة الحج من تخصيصه بإبراهيم ﵇ فإن ذلك واقع قبل بناء البيت كما يفصح عنه قوله تعالى: وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ [الحج: ٢٦] وكان إسماعيل حينئذ بمعزل من مثابة الخطاب، وظاهر أن هذا بعد بلوغه مبلغ الأمر والنهي، وتمام البناء بمباشرته كما ينبىء عنه إيراده إثر حكاية جعله مَثابَةً وإضافة البيت إلى ضمير الجلالة للتشريف ك ناقَةُ اللَّهِ [الأعراف: ٧٣، هود: ٦٤، الشمس: ١٣] لا أنه مكان له تعالى عن ذلك علوا كبيرا لِلطَّائِفِينَ أي لأجلهم فاللام تعليلية وإن فسر التطهير بلازمه كانت صلة له، والطائف- اسم فاعل من طاف به إذا دار حوله، والظاهر أن المراد كل من يطوف من حاضر أو باد- وإليه ذهب عطاء وغيره- وقال ابن جبير: والمراد الغرباء الوافدون مكة حجاجا وزوارا.

o da ahittir. Bu takdirde mef'ûlün takdirine ihtiyaç duyulur; zira mezkûr hususun öne geçmesiyle birlikte dâhil olduğu lafzın mukadder veya melffûz bir mef'ûlü tefsir etmesi şart koşulur; yani: «Onlara temizleyin diye bir şey söyledik» demektir. Temizlemekten (tathîr) murat, lâyık olmayan her şeyden arındırmaktır; dolayısıyla putlar, necis şeyler, bütün pislikler ve hayızlı kimse gibi şer'an menedilen hususlar buna dâhildir. Mücâhid, İbn Atâ, Mukātil ve İbn Cübeyr tathîri putların izalesine tahsis etmişlerdir; onlar Beyt'in Nûh aleyhisselâm zamanında mâmur olduğunu, içinde sâlih kimselerin suretinde putlar bulunduğunu, uzun zaman geçince Allah Teâlâ'yı bırakıp onlara tapıldığını, bu yüzden Allah Teâlâ'nın Beyt'i bunlardan temizlemeyi emrettiğini zikretmişlerdir. Bir görüşe göre kastedilen: Onu buhurlayın, temizleyin, güzel kokular sürün ve içine atılan fers (işkembe pisliği) ve kanı ondan kaldırın demektir. Bir görüşe göre: Başkası orayı bürümesin diye onu zikredilen kimselere has kılın demektir ki bu takdirde tathîr lâzımından ibarettir. Süddî'den muradın temizlik ve tevhid üzere bina ve tesis etmek olduğu nakledilmiştir ki bu uzaktır. Emrin burada İbrâhim ve İsmâil'e yöneltilmesi, Hac suresinde İbrâhim aleyhisselâma tahsis edilmiş olmasıyla çelişmez; zira oradaki, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } [Hac: 26] “Hani İbrâhim’e Beyt’in yerini hazırlamıştık” kavlinin açıkça gösterdiği gibi Beyt'in inşasından önce vuku bulmuştur ve İsmâil o sırada hitap makamından uzaktı. Zâhir olan ise bunun onun emir ve nehiy çağına ermesinden ve inşanın bizzat onun tarafından tamamlanmasından sonra olduğudur; nitekim onun bir mesâbe kılınmasının hikâyesinin hemen ardından getirilmesi de bunu haber verir. Beyt'in Celâlet zamirine izafesi, tıpkı { ناقَةُ اللَّهِ } [A‘râf: 73, Hûd: 64, Şems: 13] “Allah’ın devesi” terkibinde olduğu gibi teşrif içindir; yoksa O'nun mekânı olduğu anlamına gelmez -Allah Teâlâ bundan son derece yücedir-. { لِلطَّائِفِينَ } “Tavaf edenler... için.” Yani onlar için; dolayısıyla lâm ta'lîl içindir, şayet tathîr lâzımıyla tefsir edilirse onun sılası olur. Tâif (et-Tâif), etrafında döndüğünde «طاف به» fiilinden ism-i faildir. Zâhir olan, mukim olsun bedevî olsun tavaf eden herkesin kastedildiğidir -Atâ ve başkaları bu görüşe gitmiştir-. İbn Cübeyr ise: «Murat, hacı ve ziyaretçi olarak Mekke'ye gelen yabancılardır» demiştir.

وَالْعاكِفِينَ وهم أهل البلد الحرام المقيمون عند ابن جبير، وقال عطاء: هم الجالسون من غير طواف من بلدي وغريب، وقال مجاهد: المجاورون له من الغرباء، وقيل: هم المعتكفون فيه وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ وهم المصلون جمع راكع وساجد، وخص الركوع والسجود بالذكر من جميع أحوال المصلي لأنهما أقرب أحواله إليه تعالى وهما الركنان الأعظمان وكثيرا ما يكنى عن الصلاة بهما ولذا ترك العطف بينهما ولم يعبر بالمصلين مع اختصاره إيذانا بأن المعتبر صلاة ذات ركوع وسجود لا صلاة اليهود. وقدم الركوع لتقدمه في الزمان وجمعا جمع تكسير لتغير هيئة المفرد مع مقابلتهما ما قبلهما من جمعي السلامة وفي ذلك تنويع في الفصاحة، وخالف بين وزني تكسيرهما للتنويع مع المخالفة في الهيئات وكان آخرهما على فعول لأجل كونه فاصلة والفواصل قبل وبعد آخرها حرف قبله حرف مدّ ولين وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً الإشارة إلى الوادي المذكور بقوله تعالى: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ [إبراهيم: ٣٧] أي اجعل هذا المكان القفر بلدا إلخ فالمدعو به البلدية مع الأمن، وهذا بخلاف ما في سورة إبراهيم [٣٥] رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ولعل السؤال متكرر، وما في تلك السورة كان بعد، والأمن المسئول فيها إما هو الأول وأعاد سؤاله دون البلدية رغبة في استمراره لأنه المقصد الأصلي، أو لأن المعتاد في البلدية الاستمرار بعد التحقق بخلافه. وإما غيره بأن يكون المسئول أولا مجرد الأمن المصحح للسكنى، وثانيا الأمن المعهود، ولك أن تجعل هَذَا الْبَلَدَ في تلك السورة إشارة إلى أمر مقدر في الذهن كما يدل عليه رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ إلخ فتطابق الدعوتان حينئذ وإن جعلت الإشارة هنا إلى البلد تكون الدعوة بعد صيرورته بلدا والمطلوب كونه آمنا على طبق ما في السورة من غير تكلف إلا أنه يفيد المبالغة أي بلدا كاملا في الأمن كأنه قيل اجعله بلدا معلوم الاتصاف بالأمن مشهورا به كقولك كان هذا اليوم يوما حارا، والوصف بآمن إما على معنى النسب أي ذا أمن على حد ما قيل: فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الحاقة: ٢١، القارعة: ٧] وإما على الاتساع والإسناد المجازي، والأصل آمنا أهله فأسند ما للحال للمحل لأن الأمن والخوف من صفات ذوي الإدراك، وهل الدعاء بأن يجعله آمنا

{ وَالْعاكِفِينَ } “İtikâfa girenler... için.” İbn Cübeyr'e göre bunlar Harem beldesinin mukim halkıdır. Atâ: «Onlar yerli ve yabancı olup tavaf etmeksizin oturanlardır» demiştir. Mücâhid: «Yabancılardan orada mücavir olanlardır» demiştir. Bir görüşe göre orada itikâf edenlerdir. { وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Rükû ve secde edenler [için temizleyin].” Bunlar namaz kılanlardır; râki‘ ve sâcid kelimelerinin çoğuludur. Namaz kılanın bütün halleri arasından rükû ve secdenin zikre tahsis edilmesi, onun Allah Teâlâ'ya en yakın iki hali ve en büyük iki rüknü olmasındandır; namazdan çok defa bu ikisiyle kinaye yapılır; bu yüzden aralarındaki atıf terk edilmiştir. İcazına rağmen «namaz kılanlar» diye ifade edilmemesi ise muteber olanın Yahudilerin namazı değil rükû ve secdesi olan namaz olduğunu bildirmek içindir. Zamanda önceliğinden ötürü rükû öne alınmıştır. Müfredin heyeti değiştiği için ve kendilerinden önceki iki kurallı çoğulun (cem-i müzekker-i sâlim) karşısında yer aldıklarından ikisi de cem-i teksîr (kuralsız çoğul) yapılmıştır; bunda fesahatte bir çeşitlilik vardır. Heyetlerdeki farklılıkla birlikte çeşitlilik olsun diye iki cem-i teksîr vezni birbirinden farklı kılınmıştır; sonuncusu fasıla olması sebebiyle «fu‘ûl» vezninde gelmiştir; nitekim önceki ve sonraki fasılaların sonu da kendisinden önce med ve lîn harfi bulunan bir harftir. { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً } “Hani İbrâhim: Rabbim! Burayı emin bir belde kıl... demişti.” İşaret, Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } [İbrâhim: 37] “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını senin hürmetli Beyt’inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” kavlinde zikredilen vadiyedir; yani «bu ıssız mekânı bir belde kıl...» demektir; dolayısıyla dua ile istenen şey emniyetle birlikte belde oluştur. Bu, İbrâhim suresindeki [35]: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu beldeyi emin kıl” kavlinin hilafınadır; belki de talep tekrarlanmıştır ve o suredeki sonra vuku bulmuştur; oradaki talep edilen emniyet ise ya birincisidir ve asıl maksat olduğu için devamını arzu ederek belde olmayı anmaksızın emniyet talebini tekrarlamıştır yahut belde olmada mutat olan şey gerçekleştikten sonra devam etmesidir, emniyet ise böyle değildir; ya da talep edilen başkadır, şöyle ki: İlkinde talep edilen iskânı mümkün kılan sırf emniyettir, ikincisinde ise bilinen emniyettir. O suredeki { هَذَا الْبَلَدَ } ifadesini { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ } kavlinin delalet ettiği gibi zihinde takdir edilen bir şeye işaret kılman da mümkündür; bu takdirde iki dua birbiriyle mutabık olur. Eğer buradaki işaret beldeye kılınırsa dua belde haline geldikten sonradır ve istenen şey külfetsizce suredeki ile aynı doğrultuda emin olmasıdır; ancak bu mübalağa ifade eder, yani emniyeti tam bir belde demektir; sanki «bu günü sıcak bir gün kıldı» sözün gibi «onu emniyet vasfıyla bilinen ve bununla meşhur bir belde kıl» denilmiştir. “Âmin” (emin) ile vasıflanması ya nisbet manasınadır yani { فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ } [Hâkka: 21, Kāria: 7] “Hoşnut bir hayat içinde” kavlinde söylendiği gibi «emniyet sahibi» demektir; yahut tevessü‘ ve mecâz-ı aklî iledir; aslı «halkı emin olan» iken hâle ait olan vasıf mahalle isnat edilmiştir, zira emniyet ve korku idrak sahiplerinin sıfatlarındandır. Onu emin kılma duasının;

من الجبابرة والمتغلبين، أو من أن يعود حرمه حلالا، أو من أن يخلو من أهله. أو من الخسف والقذف، أو من القحط والجدب، أو من دخول الدجال، أو من دخول أصحاب الفيل؟؟ أقوال، والواقع يرد بعضها فإن الجبابرة دخلته وقتلوا فيه- كعمرو بن لحي الجرهمي، والحجاج الثقفي، والقرامطة وغيرهم- وكون البعض لم يدخله للتخريب بل كان غرضه شيئا آخر لا يجدي نفعا كالقول بأنه ما آذى أهله جبار إلا قصمه الله تعالى ففي المثل:

zorbalardan ve müstevlilerden mi, harem hürmetinin helal kılınmasından mı, ahalisinden boş kalmasından mı, yere batma ve taş yağmasından mı, kıtlık ve kuraklıktan mı, Deccâl'in girmesinden mi, yoksa Fil Ashabı'nın girmesinden mi [emin kılınması] olduğu hususunda görüşler vardır. Vâkıa bunların bir kısmını reddetmektedir; zira zorbalar oraya girmiş ve içinde insan öldürmüşlerdir -Cürhümlü Amr b. Luhayy, Haccâc-ı Sakafî, Karmatîler ve diğerleri gibi-; bazılarının oraya tahrip için girmeyip gayesinin başka bir şey olması bir fayda sağlamaz; nitekim «halkına eziyet eden her zorbayı Allah Teâlâ helak etmiştir» denmesi de fayda vermez. Zira meselde şöyle denir:

إذا مت عطشانا فلا نزل القطر

«Ben susuz öldükten sonra yağmur isterse hiç yağmasın!»

وكان النداء بلفظ الرب مضافا لما في ذلك من التلطف بالسؤال والنداء بالوصف الدال على قبول السائل، وإجابة ضراعته، وقد أشرنا من قبل إلى ما ينفعك هنا فتذكر.

Rab lafzıyla ve muzaf olarak nida edilmesi, bunda talepte incelik bulunması ve isteyenin kabul edildiğine, yakarışına icabet olunacağına delalet eden vasıfla nida edilmesi sebebiyledir; daha önce burada sana fayda verecek hususlara işaret etmiştik, hatırla!

وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ أي من أنواعها بأن تجعل قريبا منه قرى يحصل فيها ذلك أو تجيء إليه من الأقطار الشاسعة- وقد حصل كلاهما- حتى أنه يجتمع فيه الفواكه الربيعية والصيفية والخريفية في يوم واحد روي أن الله سبحانه لما دعا إبراهيم أمر جبريل فاقتلع بقعة من فلسطين، وقيل: من الأردن وطاف بها حول البيت سبعا فوضعها حيث وضعها رزقا للحرم وهي الأرض المعروفة اليوم بالطائف وسميت به لذلك الطواف، وهذا على تقدير صحته غير بعيد عن قدرة الملك القادر ﷻ، وإن أبيت إبقاءه على ظاهره فباب التأويل واسع، وجمع القلة إظهارا للقناعة، وقد أشرنا إلى أنه كثيرا ما يقوم مقام جمع الكثرة، ومِنَ للتبعيض، وقيل: لبيان الجنس.

{ وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ } “Ve halkını ürünlerle (meyvelerle) rızıklandır.” Yani yakınına bunun hâsıl olacağı köyler kılarak yahut uzak diyarlardan oraya gelmesini sağlayarak meyve türleriyle rızıklandır -nitekim her ikisi de hâsıl olmuştur-; öyle ki bir günde onda bahar, yaz ve sonbahar meyveleri bir arada bulunur. Rivayet edildiğine göre İbrâhim dua ettiğinde Allah Teâlâ Cibrîl'e emretmiş, o da Filistin'den -bir görüşe göre Ürdün'den- bir toprak parçasını söküp Beyt'in etrafında yedi defa tavaf ettirmiş ve Harem'e rızık olsun diye koyduğu yere koymuştur; orası bugün Tâif diye bilinen arazidir ve bu tavaftan ötürü bu isimle anılmıştır. Bu rivayet, sıhhati takdirinde, Kādir olan Melik'in -celle celâlüh- kudretinden uzak değildir; şayet zâhiri üzere bırakmaktan kaçınırsan tevil kapısı geniştir. Cem-i kıllet kanaati izhar içindir; nitekim çok defa cem-i kesret makamına geçtiğine işaret etmiştik. { مِنَ } teb'îz içindir; cins beyanı için olduğu da söylenmiştir.

مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ بدل من أَهْلَهُ بدل البعض وهو مخصص لما دل عليه المبدل منه واقتصر في متعلق الإيمان بذكر المبدأ والمعاد لتضمن الإيمان بهما الإيمان بجميع ما يجب الإيمان به قالَ أي الله تعالى.

{ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Onlardan Allah’a ve ahiret gününe inananları...” { أَهْلَهُ } lafzından bedel-i ba‘zdır ve mübdelün minhin delalet ettiği şeyi tahsis edicidir. İmanın müteallakında mebde‘ ve meâdı zikretmekle yetinilmesi, bu ikisine imanın inanılması gereken her şeye imanı tazammun etmesindendir. { قالَ } “[Rabbi] buyurdu:” Yani Allah Teâlâ.

وَمَنْ كَفَرَ عطف على مَنْ آمَنَ أي- وارزق من كفر أيضا- فالطلب بمعنى الخبر على عكس ومِنْ ذُرِّيَّتِي وفائدة العدول تعليم تعميم دعاء الرزق وأن لا يحجر في طلب اللطف وكأن إبراهيم ﵇ قاس الرزق على الإمامة فنبهه سبحانه على أن الرزق رحمة دنيوية لا تخص المؤمن بخلاف الإمامة أو أنه ﵇ لما سمع لا يَنالُ إلخ احترز من الدعاء لمن ليس مرضيا عنده تعالى فأرشده إلى كرمه الشامل، وبما ذكرنا اندفع ما في البحر من أن هذا العطف لا يصح لأنه يقتضي التشريك في العامل فيصير قال إبراهيم: وَارْزُقْ فينافيه ما بعد، ولك أن تجعل العطف على محذوف أي- ارزق من آمن ومن كفر- بلفظ الخبر ومن لا يقول بالعطف التلقيني يوجب ذلك ويجوز أن تكون مِنَ مبتدأ شرطية أو موصولة وقوله تعالى: فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا على الأول معطوف على كَفَرَ وعلى «الثاني» خبر للمبتدأ- والفاء- لتضمن المبتدأ معنى الشرط ولا حاجة إلى تقدير- أنا- لأن ابن الحاجب نص على أن المضارع في الجزاء يصح اقترانه بالفاء إلا أن يكون استحسانا، وإلى عدم التقدير ذهب المبرد، ومذهب سيبويه وجوب التقدير وأيد بأن المضارع صالح للجزاء بنفسه فلولا أنه خبر مبتدأ لم يدخل عليه الفاء، ثم الكفر وإن لم يكن سببا للتمتع المطلق لكنه يصلح سببا لتقليله وكونه موصولا بعذاب النار- وقليلا- صفة لمحذوف أي متاعا أو زمانا قَلِيلًا وقرأ ابن عامر فَأُمَتِّعُهُ مخففا على الخبر، وكذا قرأ يحيى بن وثاب إلا أنه كسر الهمزة، وقرأ أبيّ- فنمتعه- بالنون، وابن عباس ومجاهد فَأُمَتِّعُهُ على صيغة الأمر، وعلى هذه القراءة يتعين أن يكون الضمير في قالَ عائدا إلى إبراهيم، وحسن إعادة قالَ طول الكلام وأنه انتقل من الدعاء لقوم إلى الدعاء على آخرين فكأنه

{ وَمَنْ كَفَرَ } “İnkâr edene gelince...” { مَنْ آمَنَ } ifadesine matuftur; yani «inkâr edeni de rızıklandır» demektir; dolayısıyla { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } ifadesinin aksine talep haber manasınadır. Vazgeçmenin faydası ise rızık duasının tamimini ve lütuf talebinde sınır konulmamasını öğretmektir; sanki İbrâhim aleyhisselâm rızkı imamete kıyas etmiş, bunun üzerine Cenâb-ı Hak ona rızkın imametin aksine mü'mine has olmayan dünyevî bir rahmet olduğunu hatırlatmıştır; yahut O aleyhisselâm { لا يَنالُ } âyetini işitince Allah Teâlâ katında razı olunmayan kimseye dua etmekten çekinmiş, Allah da onu şamil olan keremine irşad etmiştir. Zikrettiğimiz hususla el-Bahr'da geçen “Bu atıf sahih olmaz, çünkü amilde ortaklığı gerektirir; bu durumda 'İbrâhim dedi ki: rızıklandır' şekline döner ve sonrası ile çelişir” şeklindeki itiraz defedilmiştir. Atfı haber lafzıyla mahzuf bir ifadeye yapman da mümkündür; yani «İnananı da inkâr edeni de rızıklandır» demektir; telkin atfını kabul etmeyen kimse bunu vacip görür. { مَنْ } lafzının şartiyye yahut mevsûle olarak mübteda olması da caizdir; Allah Teâlâ'nın: { فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “Onu da az bir süre faydalandırırım” kavli ise birinciye göre { كَفَرَ } fiiline matuftur, ikinciye göre ise mübtedanın haberidir; fâ harfi ise mübtedanın şart manası taşımasındandır; «ene» (ben) zamirinin takdirine gerek yoktur, zira İbnü'l-Hâcib cezada muzari fiilin fâ ile bitişmesinin -istihsanen olmadıkça- sahih olduğunu nass olarak belirtmiştir; Müberred de takdir yapılmaması görüşüne gitmiştir; Sibeveyh'in mezhebi ise takdirin vacip olduğudur ve muzari fiilin bizzat kendisinin cezaya elverişli olduğu, şayet mübtedanın haberi olmasaydı başına fâ girmeyeceği söylenerek teyit edilmiştir. Sonra küfür, mutlak faydalanmanın sebebi olmasa bile, onun az kılınmasının ve cehennem azabına bağlanmasının sebebi olmaya elverişlidir. { قَلِيلًا } lafzı mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; yani «az bir faydalandırma» yahut «az bir zaman» demektir. İbn Âmir haber sîgasıyla muhaffef olarak «fe-ümtı‘uhû» okumuştur; Yahyâ b. Vessâb da hemzenin kesresi müstesna böyle okumuştur. Übeyy nûn ile «fe-numetti‘uhû», İbn Abbâs ve Mücâhid ise emir sîgasıyla «fe-metti‘hu» okumuşlardır. Bu kıraate göre { قالَ } fiilindeki zamirin İbrâhim'e dönmesi tayin eder; { قالَ } lafzının tekrarının güzelliği ise kelâmın uzamasından ve bir kavme duadan başkalarına bedduaya intikal etmesindendir; sanki

أخذ في كلام آخر وكونه عائدا إليه تعالى- أي قال الله: فَأُمَتِّعُهُ يا قادر يا رازق خطابا لنفسه على طريق التجريد- بعيد جدا لا ينبغي أن يلتفت إليه.

başka bir söze başlamış gibidir. Zamirin Cenâb-ı Hakk'a dönmesi -yani tecrid yoluyla kendi nefsine hitap ederek: «Allah buyurdu ki: Ey Kādir, ey Râzık! Onu faydalandır» demesi- ise son derece uzaktır ve buna iltifat edilmemelidir.

ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ الاضطرار ضد الاختيار وهو حقيقة في كون الفعل صادرا من الشخص من غير تعلق إرادته به كمن ألقى من السطح مثلا مجاز في كون الفعل باختياره لكن بحيث لا يملك الامتناع عنه بأن عرض له عارض يقسره على اختياره كمن أكل الميتة حال المخمصة وبكلا المعنيين قال بعض، ويؤيد الأول قوله تعالى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا

{ ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } “Sonra onu ateş azabına sürüklerim”. Iztırâr (mecbur bırakmak/sürüklemek), ihtiyârın (özgür iradenin) zıddıdır. Hakiki anlamda, fiilin kişinin iradesi dahil olmadan kendisinden sadır olmasıdır; nitekim çatıdan aşağı atılan kimse gibi. Mecazi anlamda ise fiilin kendi tercihiyle olması, ancak kendisini o tercihe zorlayan bir engelin ortaya çıkması sebebiyle ondan kaçınmaya güç yetirememesidir; nitekim darlık/açlık hâlinde ölmüş hayvan etini (meyte) yiyen kimse gibi. Bir kısım [âlimler] her iki anlamı da söylemişlerdir. Birinci anlamı Allah Teâlâ'nın şu kavli teyit etmektedir: { يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا }

[الطور: ١٣] ويُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ [القمر: ٤٨] وفَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ [الرحمن: ٤١] ويؤيد الثاني قوله تعالى: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها [الزمر: ٧١] وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مريم: ٧١] الآية وإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ [الأنبياء: ٩٨] والتحقيق أن أحوال الكفار يوم القيامة عند إدخالهم النار شتى وبذلك يحصل الجمع بين الآيات وإن الاضطرار مجاز عن كون العذاب واقعا به وقوعا محققا حتى كأنه مربوط به، قيل: إن هذا الاضطرار في الدنيا وهو مجاز أيضا كأنه شبه حال الكافر الذي أدرّ الله تعالى عليه النعمة التي استدناه بها قليلا إلى ما يهلكه بحال من لا يملك الامتناع مما اضطر إليه فاستعمل في المشبه ما استعمل في المشبه به وهو كلام حسن لولا أنه يستدعي ظاهرا حمل ثُمَّ على التراخي الرتبي وهو خلاف الظاهر، وقرأ ابن عامر- اضطره- بكسر الهمزة، ويزيد بن أبي حبيب- اضطره- بضم الطاء وأبيّ- نضطره- بالنون، وابن عباس. ومجاهد على صيغة الأمر، وابن محيصن- أطره- بإدغام الضاد في الطاء خبرا- قال الزمخشري- وهي لغة مرذولة لأن حروف ضم شفر يدغم فيها ما يجاورها دون العكس، وفيه أن هذه الحروف أدغمت في غيرها فأدغم أبو عمرو الراء في اللام في نَغْفِرْ لَكُمْ [البقرة: ٢٨٤، الأعراف: ١٦١] والضاد في الشين في- لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ- والشين في السين في الْعَرْشِ سَبِيلًا [الإسراء: ٤٢] والكسائي الفاء في الباء في نَخْسِفْ بِهِمُ [سبأ: ٩] ونقل سيبويه عن العرب أنهم قالوا- مضطجع ومطجع- إلا أن عدم الإدغام أكثر، وأصل اضطر على هذا على ما قيل: اضتر فأبدلت التاء طاء، ثم وقع الإدغام وَبِئْسَ الْمَصِيرُ المخصوص بالذم محذوف لفهم المعنى أي- وبئس المصير النار- إن كان المصير اسم مكان وإن كان مصدرا على من أجاز ذلك فالتقدير وبئست الصيرورة صيرورته إلى العذاب وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ عطف على وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ وإذ للمضي وآثر صيغة المضارع مع أن القصة ماضية استحضارا لهذا الأمر ليقتدي الناس به في إتيان الطاعات الشاقة مع الابتهال في قبولها وليعلموا عظمة البيت المبني فيعظموه الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ القواعد جمع قاعدة وهي الأساس كما قاله أبو عبيدة صفة صارت بالغلبة من قبيل الأسماء الجامدة بحيث لا يذكر لها موصوف ولا يقدر من القعود بمعنى الثبات، ولعله مجاز من المقابل للقيام، ومنه قعدك الله تعالى في الدعاء بمعنى أدامك الله تعالى وثبتك، ورفع القواعد على هذا المعنى مجاز عن البناء عليها إذ الظاهر من رفع الشيء جعله عاليا مرتفعا، والأساس لا يرتفع بل يبقى بحاله لكن لما كانت هيئته قبل البناء عليه الانخفاض ولما بني عليه انتقل إلى هيئة الارتفاع بمعنى أنه حصل له مع ما بني عليه تلك الهيئة صار البناء عليه سببا للحصول كالرفع فاستعمل الرفع في البناء عليه واشتق من ذلك يَرْفَعُ بمعنى يبنى عليها، وقيل: الْقَواعِدَ ساقات البناء وكل ساق قاعدة لما فوقه، فالمراد برفعها على هذا بناؤها نفسها، ووجه الجمع عليه ظاهر وعلى الأول لأنها مربعة ولكل حائط أساس، وضعف هذا القول بأن فيه صرف لفظ الْقَواعِدَ عن معناه المتبادر وليس هو كصرف الرفع في الأول، وقيل: الرفع بمعنى الرفعة والشرف، والْقَواعِدَ بمعناه الحقيقي السابق فهو استعارة تمثيلية- وفيه بعد- إذ لا يظهر حينئذ فائدة لذكر الْقَواعِدَ. ومِنَ ابتدائية

[et-Tûr: 13] “O gün cehennem ateşine itilip atılırlar”, { يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } [el-Kamer: 48] “Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün” ve { فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } [er-Rahmân: 41] “Perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar”. İkinci anlamı ise Allah Teâlâ'nın şu kavli teyit etmektedir: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها } [ez-Zümer: 71] “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sevk edilir. Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır”, { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } [Meryem: 71] “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” ayeti ve { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } [el-Enbiyâ: 98] “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz”. Tahkik [şudur ki], kâfirlerin kıyamet günü ateşe girdirilmeleri esnasındaki hâlleri çeşit çeşittir ve bu sayede ayetlerin arası telif edilmiş olur. Şüphesiz ıztırâr, azabın onun başına sanki ona bağlanmışçasına kesinlikle vaki olmasından mecazdır. Denildi ki: Bu ıztırâr dünyadadır ve bu da mecazdır; sanki Allah Teâlâ'nın, kendisini helak edecek şeye azar azar yaklaştırdığı nimetleri üzerine bolca akıttığı kâfirin hâlini, mecbur kaldığı şeyden kaçınmaya güç yetiremeyen kimsenin hâline benzetmiş ve benzetilende (müşebbehün bih) kullanılanı benzeyende (müşebbeh) kullanmıştır. Şayet zahirde { ثُمَّ } (sümme) edatının mertebe bakımından sonralığa (terâhî-i rütbî) hamledilmesini gerektirmeseydi -ki bu zahire aykırıdır- bu güzel bir söz olurdu. İbn Âmir hemzenin kesresiyle «ıdtarruhû», Yezîd b. Ebî Habîb tâ harfinin zammesiyle «udturruhû», Übeyy nûn ile «nudtarruhû», İbn Abbâs ve Mücâhid emir sîgasıyla [«ıdtarrıhû»] okumuşlardır. İbn Muhaysın ise haber olarak dâd harfini tâ harfine idgam ederek «ettarruhû» okumuştur. Zemahşerî: «Bu merzul (düşük) bir lehçedir; çünkü dâd, şîn, fâ, râ harflerine kendilerine komşu olanlar idgam edilir, aksi yapılmaz» demiştir. Buna karşı, bu harflerin başkalarına idgam edildiği belirtilmiştir; nitekim Ebû Amr { نَغْفِرْ لَكُمْ } [el-Bakara: 58; el-A'râf: 161] ibaresinde râ harfini lâm harfine, «li-ba‘dı şe’nihim» ibaresinde dâd harfini şîn harfine, { الْعَرْشِ سَبِيلًا } [el-İsrâ: 42] ayetinde şîn harfini sîn harfine; Kisâî ise { نَخْسِفْ بِهِمُ } [Sebe': 9] ayetinde fâ harfini bâ harfine idgam etmiştir. Sîbeveyh de Araplardan «mudtaci‘» ve «muttaci‘» dediklerini nakletmiştir, ancak idgam yapmamak daha yaygındır. Buna göre «ıdtarra» fiilinin aslı, denildiğine göre «ıdtara» idi; tâ harfi tâ (ط) harfine dönüştürüldü, sonra idgam vaki oldu. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!”. Zemme tahsis edilen (mahsûs bi'z-zemm) öge, anlam anlaşıldığı için mahzuftur; yani masîr (varılacak yer) bir mekân ismi ise «Ateş ne kötü bir varış yeridir» demektir; bunu caiz gören kimseye göre eğer masdar ise takdiri: «Onun azaba dönüşü ne kötü bir dönüştür» şeklinde olur. { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrâhim yükseltiyordu” kavli, { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } kavline matuftur. { إِذْ } geçmiş zaman içindir; kıssa geçmişte olmasına rağmen insanların zorlu taatleri yerine getirmede ve kabulü için yalvarıp yakarmada ona uymaları, inşa edilen Beyt'in azametini bilip onu yüceltmeleri ve bu emri gözlerinin önünde canlandırmaları için muzari sîgasını tercih etmiştir. { الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “O Beyt'in (Kâbe'nin) temellerini”. el-Kavâ‘id, kāide kelimesinin çoğuludur; o da Ebû Ubeyde'nin dediği gibi esastır (temeldir); galebe yoluyla camid isimler kabilinden olmuş bir sıfattır, öyle ki onun için bir mevsuf zikredilmez ve sebât anlamındaki kuûd (oturuş/sabitlik) kökünden takdir edilmez. Belki de o, kıyâmın (ayakta durmanın) zıddından mecazdır; duada geçen ve «Allah seni daim ve sabit kılsın» anlamındaki «ka‘adekallâhu teâlâ» ifadesi de bundandır. Bu anlama göre temellerin yükseltilmesi, onların üzerine bina yapmaktan mecazdır; zira bir şeyi yükseltmenin zahiri, onu yüksek ve kalkık kılmaktır; temel ise yükselmez, bilakis kendi hâlinde kalır; ancak üzerine bina yapılmadan önceki hâli alçaklık iken, üzerine bina yapılınca yükseklik hâline intikal ettiği, yani üzerine inşa edilen şeyle birlikte o heyet kendisine hâsıl olduğu için, üzerine inşa etmek yükseltme gibi bir oluş sebebi olmuş, böylece yükseltmek lafzı üzerine bina etme anlamında kullanılmış ve bundan «üzerine bina ediyor» anlamında { يَرْفَعُ } türetilmiştir. Denildi ki: el-Kavâ‘id, binanın gövdeleridir ve her bir gövde kendisinin üstündeki için bir kāidedir (temeldir); buna göre onların yükseltilmesinden murad, bizzat kendilerinin inşa edilmesidir. Çoğul kılınmasının yönü bu görüşe göre açıktır; birinci görüşe göre ise çünkü o dört köşelidir ve her duvarın bir temeli vardır. Bu görüş, { الْقَواعِدَ } lafzını ilk akla gelen manasından çevirmeyi içerdiği için zayıf görülmüştür; bu durum birinci görüşteki ref‘ (yükseltme) lafzının çevrilmesi gibi değildir. Denildi ki: Ref‘, yücelik ve şeref anlamındadır; { الْقَواعِدَ } ise önceki hakiki anlamındadır; dolayısıyla bu temsîlî istiaredir; ancak bunda uzaklık vardır, zira bu durumda { الْقَواعِدَ } kelimesinin zikredilmesinin bir faydası zahir olmaz. { مِنَ } ise ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir);

متعلقة ب يَرْفَعُ أو حال من الْقَواعِدَ ولم يقل قواعد البيت لما في الإبهام والتبيين من الاعتناء الدال على التفخيم ما لا يخفى.

{ يَرْفَعُ } fiiline müteallıktır yahut { الْقَواعِدَ } lafzından hâldir. Gizli kalmayacağı üzere, tazimi ifade eden müphem bırakıp ardından açıklama (ibhâm ve tebyîn) sanatındaki ihtimam sebebiyle «kavâ‘ide'l-beyt» dememiştir.

وَإِسْماعِيلُ عطف على إِبْراهِيمُ، وفي تأخيره عن المفعول المتأخر عنه رتبة إشارة إلى أن مدخليته في رفع البناء، والعمل دون مدخلية إبراهيم ﵇، وقد ورد أنه كان يناوله الحجارة، وقيل: كانا يبنيان في طرفين أو على التناوب، وأبعد بعضهم فزعم أن إِسْماعِيلُ مبتدأ وخبره محذوف أي يقول: ربنا، وهذا ميل إلى القول بأن إبراهيم ﵇ هو المتفرد بالبناء ولا مدخلية لإسماعيل فيه أصلا بناء على ما

{ وَإِسْماعِيلُ } “ve İsmâil de” lafzı, { إِبْراهِيمُ } lafzına matuftur. Rütbece kendisinden sonra gelen mefulün sonrasına tehir edilmesinde, binayı yükseltme ve amel hususundaki dahlinin İbrâhim aleyhisselâm'ın dahlinin gerisinde olduğuna bir işaret vardır. Rivayet edildiğine göre o, İbrâhim'e taş uzatıyordu. Denildi ki: İki uçtan veya nöbetleşe bina yapıyorlardı. Bazıları ise aşırıya giderek { إِسْماعِيلُ } kelimesinin mübteda olduğunu ve haberinin mahzuf bulunduğunu, yani «Rabbimiz [kabul buyur] diyor» takdirinde olduğunu iddia etmişlerdir. Bu, inşaatta yalnız olanın İbrâhim aleyhisselâm olduğu ve İsmâil'in bunda hiçbir dahlinin bulunmadığı görüşüne bir meyildir; bu da

روي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه كان إذ ذاك طفلا صغيرا،

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den, İsmâil'in o vakit küçük bir çocuk olduğuna dair rivayet edilen habere dayanmaktadır.

والصحيح أن الأثر غير صحيح، هذا وقد ذكر أهل الأخبار في ماهية هذا البيت وقدمه وحدوثه، ومن أي شيء كان باباه، وكم مرة حجه آدم، ومن أي شيء بناه إبراهيم، ومن ساعده على بنائه، ومن أين أتي بالحجر الأسود؟؟؟ أشياء لم يتضمنها القرآن العظيم، ولا الحديث الصحيح، وبعضها يناقض بعضا، وذلك على عادتهم في نقل ما دب ودرج، ومن مشهور ذلك أن الكعبة أنزلت من السماء في زمان آدم، ولها بابان إلى المشرق والمغرب فحج آدم من أرض الهند واستقبلته الملائكة أربعين فرسخا فطاف بالبيت ودخله ثم رفعت في زمن طوفان نوح ﵇ إلى السماء ثم أنزلت مرة أخرى في زمن إبراهيم فزارها. ورفع قواعدها وجعل بأبيها بابا واحدا ثم تمخض أبو قبيس فانشق عن الحجر الأسود، وكان ياقوتة بيضاء من يواقيت الجنة نزل بها جبريل فخبئت في زمان الطوفان إلى زمن إبراهيم فوضعه إبراهيم مكانه ثم اسود بملامسة النساء الحيض، وهذا الخبر وأمثاله إن صح- عند أهل الله تعالى- إشارات ورموز لمن أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ق: ٣٧] فنزولها في زمن آدم ﵇ إشارة إلى ظهور عالم المبدأ والمعاد ومعرفة عالم النور وعالم الظلمة في زمانه دون عالم التوحيد، وقصده زيارتها من أرض الهند إشارة إلى توجهه بالتكوين، والاعتدال من عالم الطبيعة الجسمانية المظلمة إلى مقام القلب، واستقبال الملائكة إشارة إلى تعلق القوى النباتية والحيوانية بالبدن وظهور آثارها فيه قبل آثار القلب في الأربعين التي تكونت فيها بنيته وتخمرت طينته أو توجهه بالسير والسلوك من عالم النفس الظلماني إلى مقام القلب، واستقبال الملائكة تلقي القوى النفسانية والبدنية إياه بقبول الآداب والأخلاق الجميلة، والملكات الفاضلة، والتمرن والتنقل في المقامات قبل وصوله إلى مقام القلب، وطوافه بالبيت إشارة إلى وصوله إلى مقام القلب وسلوكه فيه مع التلوين، ودخوله إشارة إلى تمكينه واستقامته فيه، ورفعه في زمن الطوفان إلى السماء إشارة إلى احتجاب الناس بغلبة الهوى وطوفان الجهل في زمن نوح عن مقام القلب، وبقاؤه في السماء إشارة إلى البيت المعمور الذي هو قلب العالم ونزوله مرة أخرى في زمان إبراهيم إشارة إلى اهتداء الناس في زمانه إلى مقام القلب بهدايته، ورفع إبراهيم قواعده وجعله ذا باب واحد إشارة إلى ترقي القلب إلى مقام التوحيد إذ هو أول من أظهر التوحيد الذاتي المشار إليه بقوله تعالى حكاية عنه: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الإنعام: ٧٩] والحجر الأسود إشارة إلى الروح التي هي أمر الله عز شأنه ويمينه، وموضع سره، وتمخض أبي قبيس وانشقاقه عنه إشارة إلى ظهوره بالرياضة وتحرك آلات البدن باستعمالها في التفكر والتعبد في طلب ظهوره، ولهذا قيل: خبئت أي احتجبت بالبدن، واسوداده بملامسة الحيض إشارة إلى تكدره بغلبة القوى النفسانية على القلب، واستيلائها عليه، وتسويدها الوجه النوراني الذي يلي الروح منه.

Sahih olan ise bu rivayetin sahih olmadığıdır. Bununla birlikte haber ehli, bu Beyt'in mahiyeti, kadimliği, sonradan oluşu, iki kapısının neden yapıldığı, Âdem'in onu kaç defa haccettiği, İbrâhim'in onu neyden inşa ettiği, inşasında ona kimin yardım ettiği ve Hacerülesved'in nereden getirildiği hususunda yüce Kur'an'ın ve sahih hadisin içermediği, bir kısmı bir kısmıyla çelişen şeyleri, önüne geleni ve kulaktan kulağa yayılanı nakletme adetleri üzere zikretmişlerdir. Bunlardan meşhur olanı şudur: Kâbe, Âdem zamanında semadan indirilmişti, doğuya ve batıya açılan iki kapısı vardı; Âdem Hindistan topraklarından hacca geldi, melekler onu kırk fersah mesafede karşıladı, Beyt'i tavaf edip içine girdi; sonra Nûh aleyhisselâm tufanı zamanında semaya yükseltildi; sonra İbrâhim zamanında bir kez daha indirildi ve İbrâhim onu ziyaret etti, temellerini yükseltti ve iki kapısını tek bir kapı yaptı; sonra Ebû Kubeys dağı sarsılarak içinden Hacerülesved yarıldı; o, cennet yakutlarından beyaz bir yakuttu ve onu Cibrîl indirmişti, tufan zamanında İbrâhim'in zamanına kadar gizlendi; İbrâhim onu yerine koydu, sonra hayızlı kadınların dokunmasıyla karardı. Bu ve benzeri haberler -şayet sahihse- ehlullâh katında { أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } [Kâf: 37] “Kulak verip hazır bulunan kimse için” birer işaret ve remizdir: Kâbe'nin Âdem aleyhisselâm zamanında inmesi, onun zamanında tevhid âlemi olmaksızın mebde ve mead âleminin zuhuruna, nur âlemi ile zulmet âleminin marifetine işarettir. Âdem'in Hindistan topraklarından onu ziyarete yönelmesi, tekvin ve itidal yoluyla karanlık cismanî tabiat âleminden kalp makamına yönelişine işarettir. Meleklerin karşılaması, bünyesinin teşekkül ettiği ve çamurunun mayalandığı kırk [gün/yıl] içinde, nebatî ve hayvanî kuvvetlerin bedene taallukuna ve onların eserlerinin kalbin eserlerinden önce onda zuhur etmesine veya seyrüsülûk ile nefsin karanlık âleminden kalp makamına yönelişine işarettir. Meleklerin karşılaması, kalp makamına ulaşmadan önce nefsanî ve bedenî kuvvetlerin güzel edeb ve ahlakı, faziletli melekeleri kabulle, makamlarda temrin ve intikal ile onu karşılamasıdır. Beyt'i tavaf etmesi, kalp makamına ulaşmasına ve telvin (hâlden hâle geçiş) ile onda sülûk etmesine; içine girmesi ise onda temkin ve istikamet bulmasına işarettir. Tufan zamanında semaya kaldırılması, Nûh zamanında insanların heva galebesi ve cehalet tufanıyla kalp makamından perdelenmesine; semada kalması, âlemin kalbi olan Beyt-i Ma'mûr'a; İbrâhim zamanında bir kez daha indirilmesi ise onun hidayetiyle insanların kendi zamanında kalp makamına hidayet bulmasına işarettir. İbrâhim'in onun temellerini yükseltmesi ve onu tek kapılı yapması, kalbin tevhid makamına terakkisine işarettir; zira o, kendisinden hikâyeten Allah Teâlâ'nın şu kavliyle işaret edilen zatî tevhidi ilk izhar edendir: { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [el-En'âm: 79] “Ben yüzümü tamamen gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim”. Hacerülesved, şanı yüce olan Allah'ın emri, yemini ve sırrının mahalli olan ruha işarettir. Ebû Kubeys'in sarsılıp ondan yarılması, onun riyazetle ve beden aletlerinin onun zuhuru talebinde tefekkür ve ibadette kullanılmasıyla hareketlenerek zuhuruna işarettir; bu sebeple «gizlendi», yani beden ile perdelendi denilmiştir. Hayızlı kadınların dokunmasıyla kararması ise nefsanî kuvvetlerin kalbe galebe çalması, ona istila etmesi ve ondan ruha bitişik olan nuranî yüzü karartması ile bulanmasına işarettir.

ولو ترك القطا ليلا لناما

«Bağrı kara kuşu (katâ) geceleyin rahat bırakılsaydı uyurdu.»

رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا أي يقولان رَبَّنا وبه قرأ أبيّ والجملة حال من فاعل يَرْفَعُ وقيل: معطوفة على ما قبله بجعل القول متعلقا ل إِذْ والتقبل مجاز عن الإثابة والرضا لأن كل عمل يقبله الله تعالى فهو يثيب صاحبه ويرضاه منه، وفي سؤال الثواب على العمل دليل على أن ترتبه عليه ليس واجبا، وإلا لم يطلب، وفي اختيار صيغة التفعل اعتراف بالقصور

{ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } “Rabbimiz! Bizden kabul buyur”, yani «Rabbimiz derler» takdirindedir; Übeyy de böyle okumuştur. Cümle, { يَرْفَعُ } fiilinin failinden hâldir. Denildi ki: Söz söylemek { إِذْ } zarfına taalluk ettirilerek önceki kısma matuftur. Tekabbül (kabul etmek), sevap vermek ve razı olmaktan mecazdır; zira Allah Teâlâ'nın kabul ettiği her amelin sahibine O sevap verir ve ondan razı olur. Amel üzerine sevap istemekte, sevabın amele terettüp etmesinin vacip olmadığına delil vardır; aksi takdirde talep edilmezdi. Tef‘îl (tefe‘‘ul) babının seçilmesinde bir kusur itirafı vardır;

لما فيه من الإشعار بالتكلف في القبول، وإن كان التقبل والقبول بالنسبة إليه تعالى على السواء إذ لا يمكن تعقل التكلف في شأنه عز شأنه، ويمكن أن يكون المراد من التقبل الرضا فقط دون الإثابة لأن غاية ما يقصده المخلصون من الخدم لوقوع أفعالهم موضع القبول والرضا عند المخدوم، وليس الثواب مما يخطر لهم ببال، ولعل هذا هو الأنسب بحال الخليل وابنه إسماعيل ﵉ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ تعليل لاستدعاء التقبل، والمراد السميع لدعائنا، والعليم بنياتنا، وبذلك يصح الحصر المستفاد من تعريف المسندين ويفيد نفي السمعة والرياء في الدعاء والعمل الذي هو شرط القبول، وتأكيد الجملة لاظهار كمال قوة يقينهما بمضمونها وتقديم صفة السمع، وإن كان سؤال التقبل متأخرا عن العمل للمجاورة ولأنها ليست مثل العلم شمولا.

çünkü kabulde bir külfet ve gayret hissettirmektedir; her ne kadar Allah Teâlâ'ya nispetle kabul etmek (tekabbül) ile makbul tutmak (kabûl) eşit olsa da, zira şânı yüce olan Allah hakkında külfet tasavvur edilemez. Tekabbülden muradın sevap verme olmaksızın yalnızca rıza olması da mümkündür; zira ihlaslı hizmetçilerin gayesi, fiillerinin efendi katında kabul ve rıza mahalline vâkıf olmasıdır, sevap onların hatırına gelen bir şey değildir. Belki de Halîl ve oğlu İsmâil aleyhimesselâm'ın hâline en uygun olanı budur. { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz Sen, hakkıyla işiten ve hakkıyla bilensin” kavli, kabul talebinin illetidir; murad, «duamızı işiten, niyetlerimizi bilensin» demektir. Bununla iki müsnedin marife kılınmasından anlaşılan hasr sahih olur ve kabulün şartı olan amelde ve duada şöhret ve riyayı nefyetmeyi ifade eder. Cümlenin tekit edilmesi, içerdiklerine dair yakînlerinin kemal ve kuvvetini izhar etmek içindir. Her ne kadar kabul talebi amelden sonra olsa da, işitme sıfatının takdim edilmesi mücavarat (uyum) sebebiyledir ve ilim gibi kapsamlı olmadığındandır.

رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ أي منقادين قائمين بشرائع الإسلام أو مخلصين موحدين لك- فمسلمين- إما من استسلم إذا انقاد أو من أسلم وجهه إذا أخلص نفسه أو قصده ولكل من المعنيين عرض عريض، فالمراد طلب الزيادة فيهما أو الثبات عليهما، والأول أولى نظرا إلى منصبهما وإن كان الثاني أولى بالنظر إلى أنه أتم في إظهار الانقطاع إليه ﷻ. وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنه «مسلمين» بصيغة الجمع على أن المراد أنفسهما والموجود من أهلهما كهاجر وهذا أولى من جعل لفظ الجمع مرادا به التثنية، وقد قيل به هنا، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا عطف على الضمير المنصوب في اجْعَلْنا وهو في محل المفعول الأول وأُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ في موضع المفعول الثاني معطوف على مُسْلِمَيْنِ لَكَ ولو اعتبر حذف الجعل فلا بد أن يحمل على معنى التصيير لا الإيجاد لأنه وإن صح من جهة المعنى إلا أن الأول لا يدل عليه وإنما خصا- الذرية- بالدعاء لأنهم أحق بالشفقة كما قال الله تعالى: قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً [التحريم: ٦] ولأنهم أولاد الأنبياء وبصلاحهم صلاح كل الناس فكان الاهتمام بصلاحهم أكثر، وخصا البعض لما علما من قوله سبحانه: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ [الصافات: ١١٣] أو من قوله عز شأنه: لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ باعتبار السياق ان في- ذريتهما- ظلمة وأن الحكمة الإلهية تستدعي الانقسام إذ لولاه ما دارت أفلاك الأسماء ولا كان ما كان من أملاك السماء، والمراد من الأمة الجماعة أو الجيل، وخصها بعضهم بأمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وحمل التنكير على التنويع، واستدل على ذلك بقوله تعالى: وَابْعَثْ إلخ، ولا يخفى أنه صرف للفظ عن ظاهره واستدلال بما لا يدل، وجوز أبو البقاء أن يكون أُمَّةً المفعول الأول وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا حال لأنه نعت نكرة تقدم عليها- ومسلمة- المفعول الثاني وكان الأصل- واجعل أمة من ذريتنا مسلمة لك- فالواو داخلة في الأصل على أُمَّةً وقد فصل بينهما بالجار والمجرور، ومِنْ عند بعضهم على هذا بيانية على حد وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ [النور: ٥٥] ونظر فيه أبو حيان بأن أبا علي وغيره منعوا أن يفصل بين حرف العطف والمعطوف بالظرف والفصل بالحال أبعد من الفصل بالظرف، وجعلوا ما ورد من ذلك ضرورة وبأن كون مِنْ للتبيين مما يأباه الأصحاب ويتأولون ما فهم ذلك من ظاهره، ولا يخفى أن المسألة خلافية وما ذكره مذهب البعض وهو لا يقوم حجة على البعض الآخر وَأَرِنا مَناسِكَنا قال قتادة: معالم الحج، وقال عطاء. وابن جريج: مواضع الذبح، وقيل: أعمالنا التي نعملها إذا حججنا فالمنسك بفتح السين والكسر شاذ إما مصدر أو مكان وأصل النسك بضمتين غاية العبادة وشاع في الحج لما فيه من الكلفة غالبا والبعد عن العادة، وأَرِنا من رأى البصرية ولهمزة الافعال تعدت إلى مفعولين أو من رأى القلبية بمعنى عرف لا علم، وإلا لتعدت إلى ثلاثة، وأنكر ابن الحاجب وتبعه أبو حيان

{ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kişi kıl”; yani [sana] boyun eğen, İslâm'ın şeriatlerini yerine getiren yahut senin için ihlaslı ve muvahhid olan [iki kişi kıl]. -Müslim- kelimesi ya boyun eğdiğinde söylenen “istesleme”den veya nefsini ya da gayesini sırf O'na has kıldığında söylenen “esleme vechehû”dandır. Bu iki anlamın her birinin kapsamı geniştir. Buradaki murat, bu iki hususta artış istemek yahut ikisi üzere sebat talebinde bulunmaktır. Birincisi, onların makamları nazara alındığında daha evladır; her ne kadar ikincisi, Cenâb-ı Hakk'a tam anlamıyla yönelişi göstermesi bakımından daha evla olsa da. İbn Abbâs radıyallâhu anh [bu kelimeyi], muradın bizzat ikisi ve Hacer gibi ailelerinden o sırada mevcut olanlar olduğu üzere çoğul sığasıyla «müslimîne» şeklinde okumuştur. Bu, çoğul lafzıyla tesniyenin (ikilin) murat edildiğini kabul etmekten daha evladır; nitekim burada bu da söylenmiştir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } “ve zürriyetimizden de” ifadesi, { اجْعَلْنا } lafzındaki mansub zamire matuftur ve birinci meful konumundadır. { أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “sana teslim olmuş bir ümmet [kıl]” kısmı ise ikinci meful mevkiinde olup { مُسْلِمَيْنِ لَكَ } lafzına matuftur. Şayet kılma (ce'l) fiilinin hazfedildiği kabul edilirse, bunun yoktan var etme (îcâd) değil, bir durumdan diğerine dönüştürme (tasîr) manasına hamledilmesi gerekir; çünkü bu anlam yönünden doğru olsa da birinci [kullanım] buna delalet etmez. Zürriyeti duaya tahsis etmelerinin sebebi, onların şefkate daha layık olmalarıdır; nitekim Allah Teâlâ: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً } “Kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun” [Tahrîm 66/6] buyurmuştur. Ayrıca onlar peygamber çocuklarıdır ve onların salahı bütün insanların salahıdır; bu yüzden onların ıslahına gösterilen ihtimam daha fazladır. Bazısını tahsis etmeleri ise, Sübhânehu'nun: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “O ikisinin neslinden iyi davranan da vardır, nefsine zulmeden de” [Sâffât 37/113] kavlinden yahut şânı yüce olanın: { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime eremez” kavlinden, siyak gereği zürriyetleri içinde zulüm bulunacağını ve ilahî hikmetin bölünmeyi iktiza ettiğini bildikleri içindir; zira bu [bölünme ve zıtlık] olmasaydı esmâ felekleri dönmez, göklerin melekûtunda cereyan eden şeyler varlık sahasına çıkmazdı. Ümmetten murat, topluluk veya nesildir. Bazıları bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine tahsis etmiş ve tenvini (belirsizliği) nevlendirmeye (özel bir tür kılmaya) hamletmiş; buna da Teâlâ'nın: { وَابْعَثْ } “Ve gönder...” ayetini delil getirmiştir. Ancak bunun lafzı zahirinden çevirmek ve delalet etmeyen bir şeyle istidlalde bulunmak olduğu gizli değildir. Ebü'l-Bekâ, { أُمَّةً } kelimesinin birinci meful, { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } terkibinin ise nekre bir kelimenin öne geçmiş sıfatı olduğu için hâl olmasını, { مسلمة } kelimesinin ise ikinci meful olmasını caiz görmüştür. Asıl yapı “Zürriyetimizden bir ümmeti sana teslim olmuş kıl” şeklindeydi; dolayısıyla vâv harfi aslında { أُمَّةً } lafzının üzerine dahil olmuştur ve ikisinin arası câr-mecrûr ile ayrılmıştır. Buna göre bazılarının katında { مِنْ } harfi, { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah sizden iman edenlere vadetti...” [Nûr 24/55] ayetinde olduğu gibi beyaniyedir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek Ebû Ali ve başkalarının atıf harfi ile matuf arasının zarf ile ayrılmasını menettiklerini, hâl ile ayırmanın ise zarf ile ayırmaktan daha uzak olduğunu, bu konuda gelenleri ise zaruret kabul ettiklerini ve { مِنْ } harfinin beyaniye olmasının nahiv ehlinin kaçındığı bir husus olup zahirinden bu anlaşılan yerleri tevil ettiklerini belirtmiştir. Meselenin ihtilaflı olduğu, onun zikrettiğinin sadece bazılarının mezhebi olduğu ve bunun diğerleri aleyhine delil teşkil etmeyeceği açıktır. { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “Bize ibadet usullerimizi / hac yerlerimizi göster”; Katâde: “Haccın nişanelerini [göster]”, Atâ ve İbn Cüreyc: “Kurban kesme yerlerini [göster]”, bir görüşe göre de: “Hac ettiğimiz zaman yapacağımız amellerimizi [göster]” demiştir. Sîn harfinin fethasıyla “mensek” veya şâz olarak kesresiyle “mensik”, ya masdar ya da mekân ismidir. İki zamme ile nüsük (nusuk) kelimesinin aslı ibadetin nihayetidir; genellikle içerdiği külfet ve alışılagelmişin dışına çıkış sebebiyle hac hakkında yaygınlaşmıştır. { أَرِنا } ifadesi, görme duyusuyla ilgili olan “re'â” fiilindendir ve if'âl hemzesi sebebiyle iki mefule geçişli olmuştur; yahut “bildi (alime)” değil “tanıdı (arafe)” manasında kalbî olan “re'â” fiilindendir, aksi takdirde üç mefule geçişli olurdu. İbnü'l-Hâcib ve ona tabi olarak Ebû Hayyân,

ثبوت رأى بمعنى عرف، وذكره الزمخشري في المفصل، والراغب في مفرداته وهما من الثقات فلا عبرة بإنكارهما، وقرأ ابن مسعود- وأرهم مناسكهم- باعادة الضمير إلى الذرية، وقرأ ابن كثير ويعقوب- وأرنا- بسكون الراء وقد شبه فيه المنفصل بالمتصل فعومل معاملة فَخُذْ [البقرة: ٢٦٠، الأعراف: ١٤٤، يوسف: ٧٨] في إسكانه للتخفيف، وقد استعملته العرب كذلك ومنه قوله:

yani re'â fiilinin 'arafe manasına gelişinin sübutunu inkâr etmişlerdir. Zemahşerî bunu el-Mufassal'da, Râgıb da Müfredât'ında zikretmiştir; ikisi de güvenilir zatlardır, dolayısıyla o ikisinin inkârına itibar edilmez. İbn Mes'ûd zamiri zürriyete döndürerek «ve erihim menâsikehüm» okumuştur. İbn Kesîr ve Ya'kūb ise râ harfinin sükûnuyla «ve erinâ» okumuşlardır; burada munfasıl olan muttasıla benzetilmiş ve tahfif için sakin kılınması hususunda { فَخُذْ } [el-Bakara: 260; el-A'râf: 144; Yûsuf: 78] gibi muamele görmüştür. Araplar da bunu bu şekilde kullanmışlardır; nitekim şairin şu sözü bundandır:

أرنا إداوة عبد الله نملؤها ... من ماء زمزم إن القوم قد ظمئوا

«Abdullah'ın su kabını bize göster de onu Zemzem suyundan dolduralım; zira topluluk pek susadı.»

وقول الزمخشري: إن هذه القراءة قد استرذلت لأن الكسرة منقولة من الهمزة الساقطة دليل عليها فإسقاطها إجحاف مما لا ينبغي لأن القراءة من المتواترات ومثلها أيضا موجود في كلام العرب العرباء وَتُبْ عَلَيْنا أي وفقنا للتوبة أو اقبلها منا والتوبة تختلف باختلاف التائبين فتوبة سائر المسلمين الندم والعزم على عدم العود ورد المظالم إذا أمكن، ونية الرد إذا لم يمكن، وتوبة الخواص الرجوع عن المكروهات من خواطر السوء، والفتور في الأعمال، والإتيان بالعبادة على غير وجه الكمال، وتوبة خواص الخواص لرفع الدرجات، والترقي في المقامات، فإن كان إبراهيم وإسماعيل ﵉ طلبا التوبة لأنفسهما خاصة، فالمراد بها ما هو من توبة القسم الأخير، وإن كان الضمير شاملا لهما وللذرية كان الدعاء بها منصرفا لمن هو من أهلها ممن يصح صدور الذنب المخل بمرتبة النبوة منه، وإن قيل: إن الطلب للذرية فقط وارتكب التجوز في النسبة إجراء للولد مجرى النفس بعلاقة البعضية ليكون أقرب إلى الإباحة، أو في الطرف حيث عبر عن الفرع باسم الأصل، أو قيل: بحذف المضاف- أي على عصاتنا- زال الاشكال كما إذا قلنا: إن ذلك عما فرط منهما من الصغائر سهوا، والقول بأنهما لم يقصدا الطلب حقيقة، وإنما ذكرا ذلك للتشريع وتعليم الناس ان تلك المواضع مواضع التنصل، وطلب التوبة من الذنوب بعيد جدا، وجعل الطلب للتثبيت لا أراه هنا يجدي نفعا- كما لا يخفى- وقرأ عبد الله «وتب عليهم» بضمير جمع الغيبة أيضا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ تعليل للدعاء ومزيد استدعاء للإجابة، وتقديم التوبة للمجاورة، وتأخير الرحمة لعمومها ولكونها أنسب بالفواصل.

Zemahşerî'nin «Bu kıraat düşük (merzul) görülmüştür; zira kesre düşen hemzeden nakledilmiştir ve ona delalet etmektedir, dolayısıyla onu düşürmek haksızlıktır» şeklindeki sözü uygun değildir; çünkü bu kıraat mütevatirlerdendir ve bir benzeri de fasih Arap kelamında mevcuttur. { وَتُبْ عَلَيْنا } “Tövbemizi kabul buyur”, yani bizi tövbeye muvaffak kıl yahut onu bizden kabul eyle. Tövbe, tövbe edenlerin durumuna göre farklılık arz eder: Avam müslümanların tövbesi pişmanlık, bir daha dönmeme azmi ve mümkünse haksızlıkları telafi etmek, mümkün değilse telafi niyetinde olmaktır. Havassın tövbesi kötü vesveselerden ibaret mekruhlardan, amellerdeki gevşeklikten ve ibadeti kemal üzere yapmamaktan geri dönmektir. Hâssu'l-havâssın tövbesi ise dereceleri yükseltmek ve makamlarda terakki etmek içindir. Şayet İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm tövbeyi sadece kendileri için talep etmişlerse, bundan murad son kısmın tövbesidir. Eğer zamir hem kendilerini hem zürriyeti kapsıyorsa, bu dua peygamberlik mertebesini ihlal edecek günahın kendisinden sadır olması sahih olan zürriyet efradına yöneliktir. Eğer talep yalnız zürriyet içindir denilirse ve cüz'iyyet alakasıyla evladı nefis mesabesinde tutarak caizliğe daha yakın olsun diye nisbette mecaza başvurulmuşsa yahut fer' asıl ismiyle ifade edilerek tarafta mecaz yapılmışsa veya muzâfın hazfiyle «yani âsilerimizin tövbesini kabul buyur» denilirse müşkül zail olur; nitekim onların sehven işlemiş oldukları küçük hatalardan dolayı bunu söylediklerini belirttiğimizde de durum böyledir. Onların hakiki bir talep kastetmedikleri, bilakis bunu teşri ve insanlara bu makamların günahlardan sıyrılma ve tövbe isteme makamları olduğunu öğretmek için zikrettikleri görüşü ise son derece uzaktır. Talebi sebata hamletmenin de burada bir fayda sağladığını görmüyorum; gizli değildir. Abdullah [b. Mes'ûd] da gaib çoğul zamiriyle «ve tüb aleyhim» şeklinde okumuştur. { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Sen, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edensin” kavli, duanın illeti ve icabeti daha fazla celbetmektir; tövbenin takdimi mücavarattan, rahmetin tehiri ise umumiliğinden ve fâsılalara daha uygun düşmesindendir.

رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ أي أرسل في- الأمة المسلمة- وقيل: في- الذرية- وعود الضمير إلى أهل مكة بعيد رَسُولًا مِنْهُمْ أي من أنفسهم، ووصفه بذلك ليكون أشفق عليهم، ويكونوا أعز به وأشرف، وأقرب للإجابة، لأنهم يعرفون منشأه وصدقه وأمانته، ولم يبعث من ذرية كليهما سوى محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، وجميع أنبياء بني إسرائيل من ذرية إبراهيم ﵊ لا من ذريتهما- فهو المجاب به دعوتهما، كما

{ رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ } “Rabbimiz! Onların içinde gönder”, yani teslim olmuş ümmetin içinde gönder; denildi ki: zürriyetin içinde. Zamirin Mekke ehline dönmesi uzaktır. { رَسُولًا مِنْهُمْ } “kendilerinden bir peygamber”, yani kendi içlerinden. Onlara daha şefkatli olması, onunla daha aziz ve şerefli olmaları ve icabete daha yakın bulunmaları için böyle nitelendirilmiştir; zira onlar onun yetiştiği yeri, doğruluğunu ve güvenilirliğini bilmektedirler. Her ikisinin zürriyetinden Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den başkası peygamber olarak gönderilmemiştir. İsrâiloğulları peygamberlerinin tamamı İbrâhim aleyhisselâm'ın soyundandır, her ikisinin soyundan değildir; dolayısıyla o, ikisinin duasının kabul edildiği kimsedir; nitekim

روى الإمام أحمد وشارح السنة عن العرباض عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «سأخبركم بأول أمري، أنا دعوة إبراهيم، وبشارة عيسى، ورؤيا أمي التي رأت حين وضعتني»

İmam Ahmed ve Şerhu's-Sünne sahibi İrbâd'dan, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Size durumumun başlangıcını haber vereyim: Ben İbrâhim'in duası, Îsâ'nın müjdesi ve annemin beni doğurduğu vakit gördüğü rüyasıyım.»

وأراد صلى الله تعالى عليه وسلم إثر دعوته، أو مدعوه، أو عين دعوته- على المبالغة- ولما كان إسماعيل ﵇ شريكا في الدعوة كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم دعوة إسماعيل أيضا إلا أنه خص إبراهيم لشرافته، وكونه أصلا في الدعاء، ووهم من قال: إن الاقتصار في الحديث على إبراهيم يدل على أن المجاب من الدعوتين كان دعوة إبراهيم دون إسماعيل عليهما الصلاة والسلام. وقرأ أبيّ «وابعث فيهم في آخرهم رسولا» وهذا يؤيد أن المراد به نبينا ﷺ، «وفي الأثر» أنه لما دعي إبراهيم قيل له: قد استجيب لك، وهو يكون في آخر الزمان.

Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bununla duasının eserini yahut dua edilenini ya da mübalağa yoluyla bizzat duasını kastetmiştir. İsmâil aleyhisselâm duada ortak olduğu için Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem aynı zamanda İsmâil'in de duası idi; ancak şerefinden ve duada asıl olmasından ötürü İbrâhim'i tahsis etmiştir. Hadiste İbrâhim ile yetinilmesinin, iki duadan kabul olunanın İsmâil'in değil İbrâhim'in duası olduğuna delalet ettiğini söyleyen kimse vehmetmiştir. Übeyy: «ve'b‘as fîhim fî âhirihim rasûlâ» şeklinde okumuştur; bu da muradın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu teyit eder. Eserde rivayet edildiğine göre, İbrâhim dua ettiğinde kendisine: «Senin duan kabul edildi ve o ahir zamanda olacaktır» denilmiştir.

يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ أي يقرأ عليهم ما توحي إليه من العلامات الدالة على التوحيد والنبوة وغيرهما، وقيل:

{ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } “Onlara Senin ayetlerini okusun”, yani vahyetmiş olduğun tevhid, nübüvvet ve diğer hususlara delalet eden alametleri onlara okusun. Denildi ki:

خبر من مضى ومن يأتي إلى يوم القيامة، والجملة صفة رَسُولًا وقيل: في موضع الحال منه.

Geçmiştekilerin ve kıyamet gününe kadar geleceklerin haberidir. Cümle, { رَسُولًا } lafzının sıfatıdır; ondan hâl konumunda olduğu da söylenmiştir.

وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ بأن يفهمهم ألفاظه ويبين لهم كيفية أدائه، ويوقفهم على حقائقه وأسراره.

{ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } “onlara Kitab'ı öğretsin”, yani onlara lafızlarını anlatsın, eda keyfiyetini beyan etsin, onları hakikatlerine ve sırlarına vâkıf kılsın.

«والظاهر» أن مقصودهما من هذه الدعوة أن يكون- الرسول- صاحب كتاب يخرجهم من ظلمة الجهل إلى نور العلم، وقد أجاب سبحانه هذه الدعوة بالقرآن، وكونه بخصوصه كان مدعوا به غير بين ولا مبين.

Zahir olan şudur ki, onların bu duadan maksadı, peygamberin onları cehaletin karanlığından ilmin aydınlığına çıkaracak bir kitap sahibi olmasıdır. Şüphesiz Allah Teâlâ bu duaya Kur'an ile icabet etmiştir; bizzat onun dua edilen şey olması ise açık ve belirtilmiş değildir.

وَالْحِكْمَةَ أي وضع الأشياء مواضعها، أو ما يزيل من القلوب وهج حب الدنيا، أو الفقه في الدين، أو السنة المبينة- للكتاب- أو- الكتاب- نفسه، وكرر للتأكيد اعتناء بشأنه، وقد يقال: المراد بها حقائق الكتاب ودقائقه وسائر ما أودع فيه، ويكون- تعليم الكتاب- عبارة عن تفهيم ألفاظه، وبيان كيفية أدائه، وتعليم الْحِكْمَةَ الإيقاف على ما أودع فيه، وفسرها بعضهم بما تكمل به النفوس من المعارف والأحكام فتشمل الْحِكْمَةَ النظرية والعملية، قالوا:

{ وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti [öğretsin]”, yani şeyleri yerli yerine koymayı yahut kalplerden dünya sevgisinin hararetini gideren şeyi yahut dinde fıkhı (derin anlayışı) ya da Kitab'ı açıklayan sünneti veya Kitab'ın bizzat kendisini; şanına ihtimam sebebiyle tekit için tekrarlanmıştır. Şöyle de denilebilir: Hikmetten murad Kitab'ın hakikatleri, incelikleri ve içine dercedilen diğer hususlardır. Kitab'ın öğretilmesi ise lafızlarının anlatılması ve eda keyfiyetinin beyanından ibarettir; hikmetin öğretilmesi de onun içine dercedilen şeylere vâkıf kılmaktır. Bazıları onu nefislerin kendisiyle kemale erdiği marifetler ve hükümler olarak tefsir etmiştir ki bu, hem nazarî hem amelî hikmeti kapsar. Dediler ki:

وبينها وبين ما في الْكِتابَ عموم من وجه لاشتمال القرآن على القصص والمواعيد، وكون بعض الأمور الذي يفيد كمال النفس- علما وعملا- غير مذكور في الْكِتابَ وأنت تعلم أنت هذا القول بعد سماع قوله تعالى: ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الإنعام: ٣٨] وقوله تعالى سبحانه: تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النحل: ٨٩] مما لا ينبغي الاقدام عليه، اللهم إلا أن تكون هذه النسبة بين ما في الْكِتابَ الذي في الدعوة مع قطع النظر عما أجيبت به وبين الحكمة فتدبر وَيُزَكِّيهِمْ أي يطهرهم من أرجاس الشرك وأنجاس الشك وقاذورات المعاصي. وهو إشارة إلى التخلية كما أن التعليم إشارة إلى التحلية- ولعل تقديم الثاني على الأول لشرافته- والقول بأن المراد يأخذ منهم الزكاة التي هي سبب لطهارتهم أو يشهد لهم- بالتزكية والعدالة- بعيد إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أي الغالب المحكم لما يريد، فلك أن تخصص واحدا منهم بالرسالة الجامعة لهذه الصفات بإرادته من غير مخصص، وحمل الْعَزِيزُ هنا على من لا مثل له- كما قاله ابن عباس- أو المنتقم- كما قاله الكلبي- والْحَكِيمُ على العالم- كما قيل- لا يخلو عن بعد.

Hikmet ile Kitap'ta bulunanlar arasında umum-husus min vech (bir yönden genel bir yönden özel) ilişkisi vardır; zira Kur'an kıssaları ve vaatleri içermektedir ve ilim ile amel bakımından nefsin kemalini sağlayan bazı hususlar Kitap'ta zikredilmemiştir. Sen bilirsin ki bu söz, Allah Teâlâ'nın: { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } [el-En'âm: 38] “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” kavlini ve şânı yüce Allah'ın: { تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } [en-Nahl: 89] “Her şeyi açıklayıcı olarak” kavlini duyduktan sonra cüret edilmemesi gereken bir sözdür; meğerki bu nispet, icabet edilen şeyden sarfınazarla duadaki Kitap'ta bulunanlar ile hikmet arasında olsun; iyi düşün! { وَيُزَكِّيهِمْ } “ve onları arındırsın”, yani onları şirkin pisliklerinden, şüphenin necasâtından ve günahların kirlerinden tertemiz kılsın. Bu, tahliye (kötülüklerden arınma) işlemine işarettir; nitekim öğretim de tahliye (güzelliklerle bezenme) işlemine işarettir. İkincinin birinciye takdim edilmesi belki de şerefindendir. Muradın onlardan temizlenmelerine sebep olan zekâtı alması veya onlara tezkiye ve adaletle şahitlik etmesi olduğu görüşü ise uzaktır. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin”, yani dilediğine galip gelen ve dilediğini muhkem kılasın; dolayısıyla Sen, hiçbir tahsis edici olmaksızın kendi iradenle içlerinden birini bu sıfatları kendinde toplayan peygamberliğe tahsis edebilirsin. İbn Abbâs'ın dediği gibi buradaki { الْعَزِيزُ } ismini dengi/benzeri olmayan kimseye yahut Kelbî'nin dediği gibi intikam alana, { الْحَكِيمُ } ismini de denildiği gibi bilene hamletmek uzaklıktan hâli değildir.

وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إنكار واستبعاد لأن يكون في العقلاء- من يرغب عن ملته- وهي الحق الواضح غاية الوضوح، أي لا يرغب عن ذلك أحد إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ أي جعلها مهانة ذليلة. وأصل- السفه- الخفة، ومنه زمام سفيه- أي خفيف- وسفه- بالكسر- كما قال المبرد. وثعلب: متعد بنفسه، ونَفْسَهُ مفعول به، وأما سَفِهَ بالضم فلازم، ويشهد له ما جاء

{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in dininden kim yüz çevirir...”, akıl sahipleri arasında son derece açık bir hak olan onun dininden yüz çevirecek kimsenin bulunmasını inkâr ve istib'âddır (uzak görmedir); yani { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “kendini bilmeyenden / nefsini aşağılık kılandan başka”, yani nefsini hakir ve zelil kılan kimseden başka hiç kimse ondan yüz çevirmez. Sefeh kelimesinin aslı hafifliktir; nitekim hafif dize «zimâmün sefîhün» denir. Müberred ve Sa'leb'in belirttiği gibi kesre ile «sefihe» fiili bizzat müteaddidir (geçişlidir) ve { نَفْسَهُ } onun mefulün bihididir. Damme ile «sefuhe» fiiline gelince, o lazımdır (geçişsizdir).

في الحديث «الكبر أن تسفه الحق وتغمط الناس»

Hadiste geçen «Kibir, hakkı hiçe sayman (tesfehe'l-hakk) ve insanları küçük görmendir» ifadesi buna şahittir.

وقيل: إنه لازم أيضا، وتعدى إلى المفعول لتضمنه معنى ما يتعدى إليه، أي جهل نفسه لخفة عقله وعدم تفكره، وهو قول الزجاج، أو أهلكها، وهو قول أبي عبيدة وقيل: إن النصب بنزع الخافض- أي في نفسه- فلا ينافي اللزوم- وهو قول لبعض البصريين- وقيل: على التمييز كما في قول النابغة الذبياني:

Denildi ki: O da lazımdır, ancak geçişli olduğu anlamı tazammun ettiği için mefule geçmiştir; yani aklının hafifliği ve düşünmemesi sebebiyle nefsini cahil bırakmıştır; bu Zeccâc'ın görüşüdür; yahut onu helak etmiştir ki bu da Ebû Ubeyde'nin görüşüdür. Denildi ki: Nasb hali cer edatının hazfiyle (nez‘u'l-hâfız) olmuştur, yani «fî nefsihî» takdirindedir; dolayısıyla bu, lazım oluşuna mâni değildir; bu da bazı Basralıların görüşüdür. Denildi ki: Nâbiga ez-Zübyânî'nin şu beytinde olduğu gibi temyiz üzere [mansubdur]:

ونأخذ بعده بذناب عيش ... أجبّ الظهر ليس له سنام

«Ondan sonra sırtı basık, hörgücü olmayan bir deve kuyruğu gibi eksik bir yaşantıya tutunuruz.»

وقيل: على التشبيه بالمفعول به، واعترض الجميع أبو حيان قائلا: إن التضمين والنصب بنزع الخافض لا ينقاسان. وإن التشبيه بالمفعول به مخصوص عند الجمهور بالصفة- كما قيل به في البيت- وإن البصريين منعوا مجيء التمييز معرفة، فالحق الذي لا ينبغي أن يتعدى القول بالتعدي. ومَنْ إما موصولة أو موصوفة في محل الرفع على المختار بدلا من الضمير في يَرْغَبُ لأنه استثناء من غير موجب، وسبب نزول الآية ما

Denildi ki: Mefulün bihe teşbih yoluyla [mansubdur]. Ebû Hayyân bütün bunlara itiraz ederek şöyle demiştir: Tazmin ve nez‘u'l-hâfız yoluyla nasb kıyasa uymaz. Mefulün bihe teşbih ise cumhura göre -beyitte söylendiği gibi- sıfata mahsustur. Basralılar ise temyizin marife gelmesini menettiler; binaenaleyh aşılmaması gereken hakikat, fiilin müteaddi olduğunu söylemektir. { مَنْ } lafzı ya mevsûle ya da mevsûfedir; olumsuz istisna olduğu için { يَرْغَبُ } fiilindeki zamirden bedel olarak muhtar görüşe göre ref mevkiindedir. Ayetin iniş sebebi ise şudur:

روي أن عبد الله بن سلام دعا ابني أخيه سلمة ومهاجرا إلى الإسلام فقال لهما: قد علمتما أن الله تعالى قال في التوراة: إني باعث من ولد إسماعيل نبيا اسمه أحمد، فمن آمن به فقد اهتدى ورشد، ومن لم يؤمن به فهو ملعون، فأسلم سلمة وأبى مهاجر، فنزلت وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا

Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm, kardeşinin iki oğlu Seleme ve Muhâcir'i İslâm'a davet edip onlara şöyle dedi: «Siz ikiniz de bildiniz ki Allah Teâlâ Tevrat'ta: 'Ben İsmâil'in soyundan Ahmed adında bir peygamber göndereceğim; kim ona iman ederse hidayete ermiş ve doğru yolu bulmuştur, kim de ona iman etmezse o lanetlenmiştir' buyurdu.» Bunun üzerine Seleme müslüman oldu, Muhâcir ise diretti; bunun üzerine ayet indi. { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا } “Andolsun ki Biz onu dünyada seçkin kıldık”,

أي اخترناه بالرسالة بتلك الملة، واجتبيناه من بين سائر الخلق، وأصله اتخاذ

yani o din ile elçilik için onu seçtik ve diğer bütün yaratılmışlar arasından onu süzüp çıkardık. Aslı bir şeyin safvetini,

صفوة الشيء أي خالصه وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ أي المشهود لهم بالثبات على الاستقامة والخير والصلاح، والجملة معطوفة على ما قبلها، وذلك من حيث المعنى دليل مبين لكون- الراغب عن ملة إبراهيم سفيها- إذ الاصطفاء والعز في الدنيا غاية المطالب الدنيوية- والصلاح- جامع للكمالات الأخروية ولا مقصد للإنسان الغير- السفيه- سوى خير الدارين، وأما من حيث اللفظ فيحتمل أن يكون حالا مقررة لجهة الإنكار- واللام لام الابتداء- أي أيرغب عن ملته ومعه ما يوجب عكس ذلك، وهو الظاهر لفظا لعدم الاحتياج إلى تقدير القسم- وارتضاه الرضيّ- ويحتمل أن يكون عطفا على ما قبله، أو اعتراضا بين المعطوفين- واللام- جواب القسم المقدر وهو الظاهر معنى لأن الأصل في الجمل الاستقلال ولإفادة زيادة التأكيد المطلوب في المقام والاشعار بأن المدعى لا يحتاج إلى البيان، والمقصود مدحه ﵇ وإيراد الجملة الأولى ماضوية لمضيها من وقت الاخبار، والثانية اسمية لعدم تقييدها بالزمان لأن انتظامه في زمرة صالحي أهل الآخرة أمر مستمر في الدارين لا أنه يحدث في الآخرة، والتأكيد «بأن، واللام» لما أن الأمور الأخروية خفية عند المخاطبين فحاجتها إلى التأكيد أشد من الأمور التي تشاهد آثارها، وكلمة فِي متعلقة ب الصَّالِحِينَ على أن- أل- فيه للتعريف لا موصولة ليلزم تقديم ب اصْطَفَيْناهُ وفي الآية تقديم وتأخير، أو بمحذوف حالا من المستكن في الوصف بعيد.

yani en halisini almaktır. { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de elbette salihlerdendir”, yani istikamet, hayır ve salah üzere sabit olduklarına şahitlik edilenlerdendir. Cümle önceki kısma matuftur; bu da mana bakımından İbrâhim'in dininden yüz çevirenin sefih olduğunu beyan eden bir delildir; zira dünyada seçilmek ve izzet bulmak dünyevî taleplerin nihayetidir, salah ise uhrevî kemalatı kendinde toplayandır ve sefih olmayan bir insanın iki cihanın hayrından başka bir gayesi yoktur. Lafız bakımından ise inkâr cihetini pekiştiren bir hâl olması muhtemeldir -lâm harfi de ibtida lâmıdır-, yani durum bunun aksini gerektirirken onun dininden yüz mü çevrilir? Yemin takdirine ihtiyaç duyulmaması sebebiyle lafzan zahir olan budur ve Radî de bunu tercih etmiştir. Öncekine matuf olması yahut iki matuf arasında itiraziyye (ara cümle) olması da muhtemeldir; lâm ise mukadder yeminin cevabıdır; mana cihetinden zahir olan da budur, çünkü cümlelerde asıl olan bağımsızlıktır ve bu makamda talep edilen tekit fazlalığını ifade etmek ve iddia olunan şeyin beyana muhtaç olmadığını hissettirmek içindir. Maksat onu aleyhisselâm övmektir; birinci cümlenin mazi olarak getirilmesi haber verme vaktine göre geçmiş olmasındandır; ikinci cümlenin isim cümlesi olması ise zamanla kayıtlı olmamasındandır, zira onun ahiret ehlinin salihleri zümresine dahil oluşu iki cihanda devam eden bir husustur, yoksa ahirette meydana gelecek bir şey değildir. «İnne ve lâm» ile tekit edilmesi ise uhrevî işlerin muhataplar nezdinde gizli olması ve eserleri müşahede edilen işlere nispetle tekide ihtiyacının daha şiddetli olmasındandır. { فِي } kelimesi { الصَّالِحِينَ } lafzına müteallıktır; buradaki «el-» takısı marifelik içindir, mevsûle değildir ki { اصْطَفَيْناهُ } fiilinin önüne geçirilmesi lazım gelsin ve ayette takdim-tehir bulunsun; yahut vasıftaki müstetir zamirden hâl olarak mahzufa müteallıktır ki bu uzaktır.

إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ظرف- لاصطفيناه- والمتوسط المعطوف ليس بأجنبي لأنه لتقدير المتعلق المعطوف تأكيده لأن اصطفاءه في الدنيا إنما هو للرسالة وما يتعلق بصلاح الآخرة فلا حاجة إلى أن يجعل اعتراضا أو حالا مقدرة كما قيل به، أو تعليل له، أو منصوب ب «اذكر» كأنه قيل: اذكر ذلك الوقت لتقف على أنه المصطفى الصالح وأنه ما نال ما نال إلا بالمبادرة والانقياد إلى ما أمر به وإخلاص سره حين دعاه ربه، وجوز جعله ظرفا ل قالَ وليس الأمر وما في جوابه على حقيقتهما بل هو تمثيل والمعنى أخطر بباله الدلائل المؤيدة إلى المعرفة، واستدل بها وأذعن بمدلولاتها إلا أنه ﷾ عبر عن ذلك بالقولين تصويرا لسرعة الانتقال بسرعة الإجابة فهو إشارة إلى استدلاله ﵇ بالكوكب والشمس والقمر واطلاعه على أمارات الحدوث على ما يشير إليه كلام الحسن وابن عباس من أن ذلك قبل النبوة وقبل البلوغ، ومن ذهب إلى أنه بعد النبوة قال: المراد الأمر بالطاعة والإذعان لجزئيات الأحكام والاستقامة والثبات على التوحيد على حد فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [محمد: ١٩] ولا يمكن الحمل على الحقيقة أعني إحداث الإسلام والإيمان لأن الأنبياء معصومون عن الكفر قبل النبوة وبعدها ولأنه لا يتصور الوحي والاستنباء قبل الإسلام نعم إذا حمل الإسلام على العمل بالجوارح لا على معنى الإيمان أمكن الحمل على الحقيقة- كما قيل به- وفي الالتفات مع التعرض لعنوان الربوبية والإضافة إليه ﵇ إظهار لمزيد اللطف به والاعتناء بتربيته، وإضافة الرب في الجواب إلى الْعالَمِينَ للإيذان بكمال قوة إسلامه حيث أتقن حين النظر شمول ربوبيته تعالى للعالمين قاطبة لا لنفسه فقط كما هو المأمور به ظاهرا.

{ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Hani Rabbi ona: «Teslim ol!» buyurduğu zaman, o da: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti”. { إِذْ } lafzı «ıstafeynâhü» fiilinin zarfıdır; aradaki matuf yabancı bir unsur değildir, çünkü matufun müteallakının takdiri onun tekididir; zira onun dünyada seçilmesi ancak risalet ve ahiretin salahına taalluk eden şeyler içindir; dolayısıyla denildiği gibi onun itiraziyye veya mukadder hâl yapılmasına ihtiyaç yoktur; yahut onun illetidir ya da «üzkür» (hatırla) fiili ile mansubdur; sanki şöyle denilmiştir: O seçilmiş salih zat olduğunu, Rabbine davet edildiğinde emrolunduğu şeye süratle yönelip boyun eğmesi ve içini ihlaslı kılması sebebiyle ulaştığı makamlara ulaştığını anlamak için o vakti hatırla. { قالَ } fiilinin zarfı yapılması da caiz görülmüştür. Emir ve cevabındaki söz hakiki manalarında değildir, bilakis bu bir temsildir; mana şudur: Marifete ulaştıran delilleri hatırına getirdi, onlarla istidlalde bulundu ve gerektirdiği anlamlara boyun eğdi; ancak Allah celle ve alâ intikalin süratini icabetin süratiyle tasvir etmek üzere bunu iki sözle ifade buyurmuştur. Bu durum, Hasan ve İbn Abbâs'ın bunun nübüvvetten ve bülûğdan önce olduğuna dair sözlerinin işaret ettiği üzere, İbrâhim aleyhisselâm'ın yıldıza, güneşe ve aya istidlalde bulunmasına ve sonradan yaratılmışlık alametlerine vâkıf olmasına bir işarettir. Bunun nübüvvetten sonra olduğunu savunan kimse ise şöyle demiştir: Murad, { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } [Muhammed: 19] “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilâh yoktur” ayetinde olduğu gibi itaati, cüz'î hükümlere boyun eğmeyi, tevhid üzere istikamet ve sebatı emretmektir. Hakiki manasına, yani İslâm ve imanı sonradan var etmeye hamletmek mümkün değildir; çünkü peygamberler nübüvvetten önce de sonra da küfürden masumdurlar ve İslâm'dan önce vahiy ve peygamberlik tasavvur olunamaz. Evet, eğer İslâm iman manasına değil de azalarla amel etmeye hamledilirse -denildiği gibi- hakiki manaya hamletmek mümkün olur. Rubûbiyyet unvanına temasla birlikte iltifatta bulunulmasında ve zamirin ona aleyhisselâm izafe edilmesinde, kendisine olan lütfun ziyadeliğini ve terbiyesine gösterilen ihtimamı izhar etme vardır. Cevapta Rabb lafzının { الْعالَمِينَ } kelimesine izafe edilmesi ise İslâm'ının kuvvetinin kemalini bildirmek içindir; zira nazar vaktinde Allah Teâlâ'nın rubûbiyyetinin zahiren emrolunduğu üzere yalnızca kendi nefsini değil bütün âlemleri kapsadığını tastamam idrak etmiştir.

وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ مدح له ﵇ بتكميله غيره إثر مدحه بكماله في نفسه، وفيه توكيد لوجود الرغبة في ملته، والتوصية التقدم إلى الغير بفعل فيه صلاح وقربة سواء كان حالة الاحتضار أو لا وسواء كان ذلك التقدم بالقول أو الدلالة وإن كان الشائع في العرف استعمالها في القول المخصوص حالة الاحتضار وأصلها الوصل من قولهم أرض واصية أي متصلة النبات، ويقال: وصاه إذا وصله، وفصاه إذا فصله كأن الموصي يصل فعله بفعل الوصي، والضمير في بِها إما للملة أو لقوله أَسْلَمْتُ على تأويل الكلمة أو الجملة، ويرجح الأول كون المرجح مذكورا صريحا وكذا ترك المضمر إلى المظهر، وعطف يَعْقُوبُ عليه فإن ذلك يدل على أنه شروع في كلام آخر لبيان

{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ } “İbrâhim bunu oğullarına da tavsiye etti”. Kendi nefsindeki kemaliyle övülmesinin ardından başkasını kemale erdirmesiyle ona aleyhisselâm yönelik bir övgüdür; bunda onun dinine rağbet etmenin gerekliliğine bir tekit vardır. Tavsiye (tavsiyet), can çekişme hâlinde olsun veya olmasın, sözle veya delaletle olsun, içinde salah ve yakınlık bulunan bir fiili başkasına telkin etmektir; her ne kadar örfte can çekişme hâlindeki özel sözde kullanımı yaygın olsa da. Aslı bitişmek anlamındaki vasl kökündendir; Arapların bitkileri birbirine sarmaşık olan yere «ardun vâsıyeh» demeleri bundandır. Kişi bir şeyi bitiştirdiğinde «vassâhü», ayırdığında ise «fassâhü» denir; sanki vasiyet eden kendi fiilini vasiyet edilenin fiiline bitiştirmektedir. { بِها } lafzındaki zamir ya dine (millete) yahut kelime veya cümle teviliyle { أَسْلَمْتُ } sözüne aittir. Birinciyi tercih ettiren husus, mercinin açıkça zikredilmiş olması, zamir yerine zahir ismin bırakılması ve { يَعْقُوبُ } lafzının ona atfedilmesidir; zira bu durum, peygamberlerin

تواصي الأنبياء باستمساك الدين الحق الجامع لجميع أحكام الأصول والفروع ليتوارثوا الملة القويمة والشرع المستقيم نسلا بعد نسل، وذكر يعقوب الدين في توصيته لبنيه- وهو والملة- أخوان ولو كان الضمير للثاني لكان الإسلام بدله، ويؤيد الثاني كون الموصى به مطابقا في اللفظ ل أَسْلَمْتُ وقرب المعطوف عليه لأنه حينئذ يكون معطوفا على قالَ أَسْلَمْتُ أي ما اكتفى بالامتثال بل ضم توصية بنيه بالإسلام بخلاف التقدير الأول فإنه معطوف على- من يرغب- لأنه كما أشرنا إليه في معنى النفي، وخص البنين لأنه عليهم أشفق وهم بقبول وصيته أجدر ولأن النفع بهم أكثر، وقرأ نافع وابن عامر- أوصى- ولا دلالة فيها على التكثير كالأولى الدالة عليه لصيغة التفعيل.

nesilden nesile dosdoğru dini ve müstakim şeriatı miras bırakmaları için usul ve furûun bütün hükümlerini toplayan hak dine sımsıkı sarılmayı birbirlerine tavsiye edişlerini beyan etmek üzere başka bir söze başlandığına delalet eder. Ya'kūb'un oğullarına vasiyetinde dinden bahsetmesi -ki din ile millet kardeştir- [bunu gösterir]; şayet zamir ikinciye ait olsaydı onun yerine İslâm lafzı gelirdi. İkinciyi destekleyen husus ise vasiyet edilen şeyin lafız bakımından { أَسْلَمْتُ } ifadesine mutabık olması ve matufun aleyhin yakınlığıdır; çünkü bu takdirde { قالَ أَسْلَمْتُ } kavline matuf olur; yani sadece imtisal ile yetinmeyip buna oğullarına İslâm'ı vasiyet etmeyi de ekledi demektir. Birinci takdirin aksine; zira o takdirde -işaret ettiğimiz üzere- nefy anlamında olduğu için { مَنْ يَرْغَبُ } ifadesine matuf olur. Özellikle oğullarını tahsis etti, çünkü onlara karşı daha şefkatlidir, onlar vasiyetini kabule daha layıktır ve onlarla sağlanacak menfaat daha fazladır. Nâfi‘ ve İbn Âmir «evsâ» şeklinde okumuşlardır; onda tef‘îl babı sebebiyle çokluğa delalet eden birinci kıraat gibi bir teksîr (çokluk) delaleti yoktur.

وَيَعْقُوبُ عطف على إبراهيم، ورفعه على الابتداء وحذف الخبر أي- يعقوب- كذلك، والجملة معطوفة على الجملة الفعلية، وجعله فاعلا- لوصى- مضمرا بعيد، وقرىء بالنصب فيكون عطفا على بَنِيهِ والمراد بهم أبناء الصلب وهو ﵊ كان نافلة، وإنما سمي يعقوب لأنه وعيصا- كانا توأمين- فتقدم عيص، وخرج يعقوب على أثره آخذا بعقبه كذا روي عن ابن عباس ولا أظن صحته يا بَنِيَّ على إضمار القول عند البصريين، ويقدر بصيغة الإفراد على تقدير نصب يعقوب أي قال، أو قائلا وبصيغة التثنية على تقدير الرفع ووقوع الجملة بعد القول مشروط بأن يكون المقصود مجرد الحكاية، والكلام المحكي مشترك بين إبراهيم ويعقوب، وإن كان المخاطبون في الحالين متغايرين، وذهب الكوفيون إلى عدم الإضمار لأن التوصية لاشتمالها على معنى القول بل هي القول المخصوص كان حكمها حكمه فيجوز وقوع الجملة في حيز مفعولها، وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه: أن يا بني ولا حاجة حينئذ إلى تقدير القول عند البصريين بل لا يجوز ذلك عندهم على ما يشير إليه كلام بعض المحققين، وبنو إبراهيم على ما في الإتقان اثنا عشر، وهم إسماعيل وإسحاق ومدين وزمزان وسرح. ونقش. ونقشان.

{ وَيَعْقُوبُ } “Ya'kūb da [bunu tavsiye etti]” kavli, İbrâhim'e matuftur; ref hali mübteda oluşu ve haberin hazfi iledir, yani «Ya'kūb da aynı şekilde [vasiyet etti]» demektir; bu cümle ise fiil cümlesine matuftur. Gizli bir «vassâ» fiilinin faili kılınması uzaktır. Nasb ile de okunmuştur; bu takdirde { بَنِيهِ } kelimesine matuf olur; onlardan murad ise öz oğullarıdır, o aleyhisselâm ise torun idi. Ya'kūb'a bu ismin verilmesi, onunla Iys'ın ikiz olmaları, Iys'ın öne geçmesi ve Ya'kūb'un onun topuğunu (akibini) tutarak peşinden çıkması sebebiyledir; İbn Abbâs'tan böyle rivayet edilmiştir, ancak bunun sahih olduğunu sanmıyorum. { يا بَنِيَّ } “«Ey oğullarım!» [dediler]” ifadesi Basralılara göre sözün takdiri (idmâr-ı kavl) iledir; Ya'kūb'un nasbı takdirinde müfred sîgasıyla «kāle» (dedi) yahut «kāilen» (diyerek) şeklinde; ref takdirinde ise tesniye sîgasıyla [«kālā» / «kāileyn»] takdir edilir. Cümlenin kāle sözünden sonra vaki olması, maksadın sadece hikâye edilmesi şartına bağlıdır; hikâye edilen söz, her iki hâlde muhataplar farklı olsa da İbrâhim ile Ya'kūb arasında müşterektir. Kûfeliler ise sözün takdir edilmeyeceği görüşüne gitmişlerdir; zira tavsiye söz manasını içerdiği, hatta bizzat özel bir söz olduğu için hükmü onun hükmü gibidir; dolayısıyla cümlenin onun mefulünün sahasında vaki olması caizdir. İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh «en yâ beniyye» şeklinde okumuştur; bu takdirde Basralılara göre de söz takdirine gerek kalmaz, hatta bazı muhakkiklerin sözlerinin işaret ettiğine göre onlara göre bu caiz de olmaz. el-İtkān'da geçtiğine göre İbrâhim'in oğulları on iki kişidir: İsmâil, İshâk, Medyen, Zemzân, Serh, Nakş, Nakşân,

وأميم. وكيسان. وسورج. ولوطان، نافس. وبنو يعقوب أيضا كذلك وهم. يوسف. وروبيل. وشمعون. ولاوي. ويهوذا.

Ümeym, Keysân, Sûrec, Lûtân ve Nâfis. Ya'kūb'un oğulları da aynı şekilde on iki kişidir: Yûsuf, Rûbîl, Şem'ûn, Lâvî, Yehûzâ,

وداني. ونفتالي. وكاد. واسبر. وإيساجر. ورايكون وبنيامين إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ أي جعل لكم الدين الذي هو صفوة الأديان بأن شرعه لكم ووفقكم للأخذ به، والمراد به دين الإسلام الذي به الإخلاص لله تعالى، والانقياد له، وليس المراد ما يتراءى من أن الله تعالى جعله صفوة الأديان لكم لأن هذا الدين صفوة في نفسه لا اختصاص له بأحد، وليس عند الله تعالى غيره، ومن هنا يعلم أن الإسلام يطلق على غير ديننا لكن العرف خصصه به، وزعم بعضهم عدم الإطلاق وألف في ذلك رسالة تكلف بها غاية التكلف.

Dânî, Neftâlî, Gâd, Âşer, İssâkâr, Zebûlûn ve Bünyâmîn. { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ } “Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti”, yani dinlerin özü/seçkini olan dini size şeriat kılarak ve ona sarılmaya sizi muvaffak kılarak onu sizin için kıldı. Ondan murad, Allah Teâlâ'ya ihlas ve O'na boyun eğmeyi içeren İslâm dinidir. İlk bakışta anlaşılan Allah Teâlâ'nın onu size özel olarak dinlerin seçkini kıldığı manası değildir; zira bu din bizzat kendisi seçkindir, bir kimseye tahsisi yoktur ve Allah katında ondan başkası bulunmamaktadır. Buradan anlaşılır ki İslâm lafzı bizim dinimizden başkasına da ıtlak olunur; ancak örf onu bizim dinimize tahsis etmiştir. Bazıları böyle bir ıtlakın olmadığını iddia etmiş ve bu hususta son derece tekellüfe sapan bir risale kaleme almıştır.

فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ نهي عن الاتصاف بخلاف حال الإسلام وقت الموت، والمفهوم من الآية ظاهرا النهي عن الموت على خلاف تلك الحال، وليس بمقصود لأنه غير مقدور وإنما المقدور قيده فيعود النهي إليه كما جمعت لما أن الامتناع عن الاتصاف بتلك الحال يستتبع الامتناع عن الموت في تلك الحال فأما أن يقال استعمل اللفظ الموضوع للأول في الثاني فيكون مجازا، أو يقال استعمل اللفظ في معناه لينتقل منه إلى ملزومه فيكون كناية، وقال الفاضل اليمني: إن هذا كناية بنفي الذات عن نفي الحال على عكس ما قيل في قوله تعالى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ [البقرة: ٢٨] من أنه كناية بنفي الحال عن نفي الذات، وفيه أن نفي الذات إنما يصير كناية عن نفي جميع الصفات لا عن صفة معينة فافهم، والمراد من الأمر الذي يشير إليه ذلك النهي الثبات على الإسلام لأنه اللازم له، والمقصود من التوصية، ولأن أصل الإسلام كان حاصلا لهم، وإنما أدخل حرف النفي على الفعل مع أنه ليس منهيا عنه للدلالة على أن موتهم لا على الإسلام موت لا خير فيه، وأن حقه أن لا يحل بهم وأنه يجب أن يحذروه غاية الحذر، وذكر بعضهم أن الإسلام المأمور به هنا ما يكون بالقلب دون العمل بالجوارح لأن ذلك مما لا يكاد يمكن عند الموت

{ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Öyleyse siz de ancak müslümanlar olarak ölün”. Ölüm vaktinde İslâm hâlinin hilafıyla nitelenmekten nehiydir. Ayetten ilk bakışta anlaşılan, o hâlin hilafı üzere ölmekten nehiydir; ancak bu kastedilmiş değildir, çünkü o insanın kudretinde değildir; kudret dahilinde olan şey ancak onun kaydıdır, dolayısıyla nehiy ona döner; nitekim o hâl ile nitelenmekten kaçınmak, o hâl üzere ölmekten kaçınmayı gerektirdiğinden dolayı bir arada zikredilmiştir. Ya birinci için konulan lafzın ikincide kullanıldığı söylenir ve mecaz olur yahut lafzın kendi manasında kullanılıp ondan lâzımına intikal edildiği söylenir ve kinaye olur. Fâzıl-ı Yemenî şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } [el-Bakara: 28] kavlinde hâlin nefyi ile zatın nefyinden kinaye yapıldığının söylenmesinin aksine, zatın nefyi ile hâlin nefyinden kinayedir. Ancak buna karşı; zatın nefyinin belirli bir sıfattan değil ancak bütün sıfatların nefyinden kinaye olacağı söylenmiştir; iyi anla! Bu nehyin işaret ettiği emirden murad, İslâm üzere sebattır; çünkü ona lâzım olan ve vasiyetten kastedilen budur; bir de İslâm'ın aslı zaten kendilerinde hâsıl idi. Nehiy harfi, bizzat nehyedilen şey olmamasına rağmen fiilin üzerine sokulmuştur; bu da onların İslâm dışındaki bir ölümle ölmelerinin içinde hiçbir hayır bulunmayan bir ölüm olduğuna, onların başına gelmemesi gerektiğine ve bundan son derece sakınmaları icap ettiğine delalet etmek içindir. Bazıları burada emrolunan İslâm'ın azalarla amel olmaksızın kalple olan olduğunu zikretmiştir; çünkü ölüm esnasında azalarla amel neredeyse imkânsızdır.

ولهذا

Bu sebeple

ورد في الحديث «اللهم من أحييته منا فأحيه على الإسلام ومن توفيته منا فتوفه على الإيمان»

hadiste şöyle varit olmuştur: «Allahım! Bizden yaşattığını İslâm üzere yaşat, bizden vefat ettirdiğini de iman üzere vefat ettir.»

ولا يخفى ما فيه أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ الخطاب لجنس اليهود أو الموجودين في زمانه صلى الله تعالى عليه وسلم على ما يشير إليه سبب النزول

Bunun ne manaya geldiği gizli değildir. { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ } “Yoksa Ya'kūb'a ölüm geldiği zaman siz hazır mı bulunuyordunuz?”. Nüzul sebebinin işaret ettiği üzere hitap Yahudi cinsine yahut Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zamanında mevcut olanlaradır.

فقد ذكر الواحدي أن الآية نزلت في اليهود حين قالوا للنبي ﷺ: ألست تعلم أن يعقوب لما مات أوصى بنيه باليهودية؟

Vâhidî, ayetin Yahudiler hakkında indiğini zikretmiştir; zira onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ya'kūb vefat ederken oğullarına Yahudiliği vasiyet ettiğini bilmiyor musun?» demişlerdi.

وأَمْ إما منقطعة بمعنى بل، وهمزة الإنكار، ومعنى بل الإضراب عن الكلام الأول وهو بيان التوصية إلى توبيخ اليهود على ادعائهم اليهودية على يعقوب وأبنائه، وفائدته الانتقال من جملة إلى أخرى أهم منها أي ما كنتم حاضرين حين احتضاره ﵊ وسؤاله بنيه عن الدين فلم تدعون ما تدعون؟ ولك أن تجعل الاستفهام للتقرير أي كانت أوائلكم حاضرين حين وصى بنيه ﵊ بالإسلام والتوحيد وأنتم عالمون بذلك فما لكم تدعون عليه خلاف ما تعلمون؟! فيكون قد نزل عليهم بشهادة أوائلهم منزلة الشهادة فخوطبوا بما خوطبوا، وإما متصلة وفي الكلام حذف- والتقدير أكنتم غائبين أم كنتم شاهدين- وليس الاستفهام على هذا على حقيقته للعلم بتحقق الأول وانتفاء الثاني بل هو للإلزام والتبكيت أي أي الأمرين كان فمدعاكم باطل، أما على الأول فلأنه رجم بالغيب، وأما على الثاني فلأنه خلاف المشهور، واعترض أبو حيان على هذا الوجه بأنا لا نعلم أحدا أجاز حذف الجملة المعطوف عليها في أَمْ المتصلة وإنما سمع حذف أَمْ مع المعطوف لأن الثواني تحتمل ما لا تحتمل الأوائل، وقيل: الخطاب للمؤمنين ومعنى بل الإضراب عن الكلام الأول والأخذ فيما هو الأهم وهو التحريض على اتباعه ﷺ بإثبات بعض معجزاته وهو الإخبار عن أحوال الأنبياء السابقين من غير سماع من أحد ولا قراءة من كتاب كأنه تعالى بعد ذكر ما تقدم التفت إلى مؤمني الأمة أما شهدتم ما جرى وأ ما علمتم ذلك بالوحي وإخبار الرسول ﷺ فعليكم باتباعه إلا أنه اكتفى بذكر مقاولة يعقوب وبنيه ليعلم عدم حضورهم حين توصية إبراهيم ﵊ بطريق الأولى، ولا يخفى أن هذا القائل لم يعتبر سبب النزول ولعله لما فيه من الضعف حتى قال الإمام السيوطي: لم أقف عليه، والشهداء- جمع شهيد أو شاهد بمعنى حاضر، وحضر من باب قعد، وقرىء حَضَرَ بالكسر ومضارعه أيضا- يحضر- بالضم وهي لغة شاذة، وقيل: إنها على التداخل إِذْ قالَ لِبَنِيهِ بدل من إِذْ حَضَرَ بدل اشتمال وكلاهما مقصودان كما هو المقرر في إبدال الجمل إلا أن في البدل زيادة بيان ليست في المبدل منه ولو تعلقت إِذْ هنا ب قالُوا لم ينتظم الكلام.

{ أَمْ } edatı ya «bel» (bilakis) ve inkâr hemzesi anlamında munkatadır; «bel» edatının anlamı, birinci sözden yani vasiyetin beyanından, Ya'kūb ve oğullarına Yahudiliği isnat etmelerinden ötürü Yahudileri azarlamaya dönmektir (idrâb). Bunun faydası bir cümleden ondan daha mühim olan diğerine geçmektir; yani o aleyhisselâm vefat ederken ve oğullarına dinden sorarken siz orada hazır bulunmuyordunuz; o hâlde ne diye böyle asılsız iddialarda bulunuyorsunuz? İstifhamı takrir (onaylatma) kılman da mümkündür; yani o aleyhisselâm oğullarına İslâm'ı ve tevhidi vasiyet ettiğinde ilk atalarınız hazır bulunuyordu ve siz bunu biliyorsunuz; öyleyse ne diye bildiğinizin aksini iddia ediyorsunuz?! Bu durumda atalarının şahitliğiyle kendileri şahitlik mertebesine indirilmiş ve bu sebeple kendilerine böyle hitap edilmiştir. Yahut { أَمْ } edatı muttasıladır ve kelamda hazif vardır; takdiri: «Siz gaybda mıydınız yoksa şahit miydiniz?» şeklindedir. Buna göre istifham hakiki değildir, zira birincinin tahakkuku ve ikincinin intifası bilinmektedir; bilakis ilzam ve susturmak (tebkît) içindir; yani her iki durumda da iddianız batıldır: Birinciye göre gayba taş atmaktır, ikinciye göre ise meşhura aykırıdır. Ebû Hayyân bu veche itiraz ederek muttasıla olan { أَمْ } edatında matufun aleyh olan cümlenin hazfedilmesini caiz gören hiç kimseyi bilmediğimizi, sadece { أَمْ } ile birlikte matufun hazfinin işitildiğini, zira sonra gelenlerin önce gelenlerin kaldıramayacağı şeyleri kaldırabileceğini belirtmiştir. Denildi ki: Hitap müminleredir ve «bel» edatının manası birinci kelamdan vazgeçip daha mühim olanına başlamaktır; o da kimseden işitmeksizin ve hiçbir kitaptan okumaksızın geçmiş peygamberlerin hâllerini haber vermek olan bazı mucizelerini ispat ederek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ittibaya teşviktir; sanki Allah Teâlâ öncekileri zikrettikten sonra ümmetin müminlerine yönelerek: «Olup bitene şahit olmadınız mı, bunu vahiy ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberiyle bilmediniz mi? O hâlde ona uyun» buyurmuştur; ancak evleviyet yoluyla İbrâhim aleyhisselâm'ın vasiyeti anında hazır bulunmadıklarının bilinmesi için Ya'kūb ve oğullarının konuşmasını zikretmekle yetinmiştir. Gizli değildir ki bu sözü söyleyen nüzul sebebini dikkate almamıştır; belki de içindeki zayıflıktan ötürüdür; nitekim İmam Süyûtî: «Ona rastlamadım» demiştir. Şühedâ, şehîd veya şâhid kelimesinin çoğuludur, hazır bulunan demektir. Hadara fiili ka‘ade babındandır; kesre ile «hadira» da okunmuştur, muzarisi de zamme ile «yahduru» gelir; bu şâz bir lehçedir, tedâhül (lehçe karışımı) üzerine olduğu da söylenmiştir. { إِذْ قالَ لِبَنِيهِ } “Oğullarına dediği zaman” ifadesi, { إِذْ حَضَرَ } ifadesinden bedel-i iştimaldir; cümlelerin tebdilinde yerleştiği üzere her ikisi de kastedilendir; ancak bedelde مبدل منه (kendinden bedel yapılan) lafızda bulunmayan ilave bir beyan vardır. Şayet buradaki { إِذْ } lafzı { قالُوا } fiiline taalluk etseydi kelam intizam bulmazdı.

ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي أي أي شيء تعبدونه بعد موتي ف ما في محل رفع والعائد محذوف، وكونه في محل نصب على المفعولية مفوت للتقوى المناسب للمقام ويسأل بها عن كل شيء فإذا عرف خص العقلاء ب مِنْ إذا سئل عن تعينه فيجاب بما يفيده، وإذا سأل عن وصفه قيل ما زيد أكاتب أم شاعر، وفي السؤال عن حالهم بعد موته دليل على أن الغرض حثهم على ما كانوا عليه حال حياته من التوحيد والإسلام، وأخذ الميثاق منهم عليه فليس الاستفهام حقيقيا وكان هذا بعد أن دخل ﵇ مصر ورأى فيها من يعبد النار فخاف على ولده فحثهم على ما حثهم قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ استئناف وقع جوابا لسؤال نشأ عن حكاية السؤال وفي إضافة الإله إلى المتعدد إشارة إلى الاتفاق على وجوده وألوهيته وقدم إِسْماعِيلَ في الذكر على إِسْحاقَ لكونه أسنّ منه وعده من آباء يعقوب مع أنه عمه تغليبا للأكثر على الأقل أو لأنه شبه العم بالأب لانخراطهما في سلك واحد وهو الأخوة فأطلق عليه لفظه، ويؤيده ما أخرجه الشيخان «عم الرجل صنو أبيه» وحينئذ يكون المراد- بآبائك- ما يطلق عليه اللفظ كيلا يلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز، والآية على حد ما

{ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي } “Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?”, yani vefatımdan sonra hangi şeye ibadet edeceksiniz? { ما } lafzı ref mevkiindedir ve aid zamiri mahzuftur; meful olarak nasb mevkiinde olması ise makama uygun olan takvayı (vurguyu) yok eder. Bu edat ile her şeyden sorulur; bilindiği vakit akıl sahiplerine { مَنْ } ile tahsis edilir, onun tayininden sorulduğunda onu ifade eden şeyle cevap verilir; vasfından sorulduğunda ise «Zeyd nedir, kâtip midir yoksa şair midir?» denilir. Vefatından sonraki hâllerinden sormakta, gayenin hayatındaki tevhid ve İslâm üzere kalmaya onları teşvik etmek ve bu hususta onlardan ahit almak olduğuna delil vardır; binaenaleyh istifham hakiki değildir. Bu durum, o aleyhisselâm Mısır'a girip orada ateşe tapanları görünce çocukları adına korkması ve onları teşvik ettiği şeye yöneltmesi üzerine gerçekleşmiştir. { قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “«Senin ilâhına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilâhına kulluk edeceğiz» dediler”. Sorunun hikâye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istinaftır. İlâh lafzının birden fazla kişiye izafe edilmesinde O'nun varlığı ve uluhiyeti üzerindeki ittifaka işaret vardır. İsmâil'i zikirde İshâk'ın önüne geçirmesi, yaşça ondan büyük olmasındandır; amcası olduğu hâlde onu Ya'kūb'un atalarından sayması ise çoğunluğu azınlığa galip kılmak (tağlîb) içindir yahut amcayı kardeşlik bağıyla aynı safta yer aldıkları için babaya benzetmiş ve babalık lafzını ona da ıtlak etmiştir. Şeyhayn'ın rivayet ettiği: «Kişinin amcası babasının dengidir/öz kardeşidir» hadisi de bunu teyit etmektedir. Bu takdirde hakikat ile mecazın arasını cem etmek gerekmesin diye { آبائِكَ } lafzından murad, bu lafzın üzerine ıtlak olunduğu kimselerdir. Ayet,

أخرجه ابن أبي شيبة وغيره من قوله ﵊ «احفظوني في العباس فإنه بقية آبائي»

İbn Ebî Şeybe ve başkalarının Resûlullah aleyhisselâm'ın: «Abbas hakkında beni gözetin; zira o benim atalarımın geride kalan kısmıdır» buyurduğuna dair rivayet ettikleri hadis kabilindendir.

وقرأ الحسن- أبيك- وهو إما مفرد

Hasan [el-Basrî] «ebîke» şeklinde okumuştur; bu ya müfreddir

وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ عطف نسق عليه وإِبْراهِيمَ وحده عطف بيان، أو جمع وسقطت نونه للاضافة كما في قوله:

ve { وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } ona atf-ı nesaktır, tek başına { إِبْراهِيمَ } ise atf-ı beyandır; yahut cemi (çoğul) olup izafet sebebiyle nûn harfi düşmüştür; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

فلما «تبينّ» أصواتنا ... بكين وفديننا بالأبينا

«Seslerimiz iyice belirginleşince ağladılar ve atalarımızla bizi feda ettiler.»

إِلهاً واحِداً بدل من إِلهَ آبائِكَ والنكرة تبدل من المعرفة بشرط أن توصف كما في قوله تعالى:

{ إِلهاً واحِداً } “tek bir ilâha” ifadesi { إِلهَ آبائِكَ } ifadesinden bedeldir; nekire, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi sıfatlanması şartıyla marifeden bedel yapılır:

بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ [العلق: ١٦] والبصريون لا يشترطون فيها ذلك، وفائدة الإبدال دفع توهم التعدد الناشئ من ذكر الإله مرتين، أو نصب على المدح أو الحال الموطئة كما في البحر وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ أي مذعنون مقرون بالعبودية، وقيل: خاضعون منقادون مستسلمون لنهيه وأمره قولا وعقدا، وقيل: داخلون في الإسلام ثابتون عليه، والجملة حال من الفاعل، أو المفعول، أو منهما لوجود ضميريهما، أو اعتراضية محققة لمضمون ما سبق في آخر الكلام- بلا كلام- وقال أبو حيان: الأبلغ أن تكون معطوفة على نَعْبُدُ فيكونوا قد أجابوا بشيئين وهو من باب الجواب المربي عن السؤال تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ الإشارة إلى إبراهيم ﵊ وأولاده والأمة- أتت بمعان، والمراد بها هنا الجماعة من أمّ بمعنى قصد، وسميت كل جماعة يجمعهم أمر ما إما دين واحد، أو زمان واحد، أو مكان بذلك لأنهم يؤم بعضهم بعضا ويقصده، والخلو- المضي وأصله الانفراد.

{ بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ } [el-Alak: 15-16] “O perçemden, o yalancı perçemden”. Basralılar ise bunda bu şartı aramazlar. Bedel kılmanın faydası, ilâh kelimesinin iki kez zikredilmesinden doğan taaddüd (birden fazla olma) vehmini defetmektir; yahut medih üzere mansubdur veya el-Bahr'da belirtildiği gibi hâl-i müvekkidedir. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “ve biz yalnız O'na teslim olmuşuzdur”, yani kulluğu ikrar ederek boyun eğenleriz. Denildi ki: Söz ve inançla O'nun nehyine ve emrine teslim olan, boyun eğen ve itaat edenleriz. Denildi ki: İslâm'a giren ve onda sebat edenleriz. Cümle; failden, mefulden veya her ikisinin zamiri bulunduğu için ikisinden birden hâldir; yahut sözün sonunda önceki cümlenin mazmununu tartışmasız pekiştiren bir itiraziyyedir. Ebû Hayyân: «Daha beliğ olanı { نَعْبُدُ } fiiline matuf olmasıdır; böylece iki şeyle cevap vermiş olurlar ki bu da sorudan daha fazlasını içeren cevap kabilindendir» demiştir. { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti”. İşaret İbrâhim aleyhisselâm ve çocuklarınadır. Ümmet kelimesi çeşitli anlamlara gelmiştir; buradaki anlamı yönelmek manasındaki «emm» kökünden gelen topluluktur; tek bir din, tek bir zaman veya tek bir mekân gibi bir hususun bir araya getirdiği her topluluğa, birbirlerine yöneldikleri ve kastettikleri için bu isim verilmiştir. Hulüv ise geçip gitmektir, aslı yalnız kalmaktır.

لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ استئناف، أو بدل من قوله تعالى: خَلَتْ لأنها بمعنى لا تشاركونهم وهي كغير الوافية وهذه وافية بتمام المراد، أو الأولى صفة أخرى- لأمة- أو حال من ضمير خَلَتْ والثانية جملة مبتدأة، إذ لا رابط فيها ولا مقارنة في الزمان، وفي الكلام مضاف محذوف بقرينة المقام، أي لكل أجر عمله، وتقديم المسند لقصر المسند إليه على المسند، والمعنى أن انتسابكم إليهم لا يوجب انتفاعكم بأعمالهم، وإنما تنتفعون بموافقتهم واتباعهم، كما

{ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ } “Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir” kavli, istinaftır yahut Allah Teâlâ'nın { خَلَتْ } kavlinden bedeldir; zira o «onlara ortak değilsiniz» anlamındadır ve yetersiz gibidir, bu ise muradın tamamını tastamam ifade etmektedir; yahut birincisi { أُمَّةٌ } lafzı için diğer bir sıfattır veya { خَلَتْ } fiilindeki zamirden hâldir, ikincisi ise müstakil bir mübteda cümlesidir; zira onda ne bir rabıt ne de zamanda birliktelik vardır. Kelamda makamın karinesiyle mahzuf bir muzâf vardır; yani «Herkes için kendi amelinin ecri vardır» demektir. Müsnedin takdimi, müsnedün ileyhi müsnede hasretmek (kasr) içindir. Mana şudur: Sizin onlara intisabınız, onların amellerinden faydalanmanızı gerektirmez; siz ancak onlara uymak ve tabi olmakla faydalanırsınız; nitekim