Binûn

Bakara Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «يا معشر قريش، إن أولى الناس بالنبي المتقون، فكونوا بسبيل من ذلك، فانظروا أن لا يلقاني الناس يحملون الأعمال وتلقوني بالدنيا فأصد عنكم بوجهي»

[Nitekim] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ey Kureyş topluluğu! Peygambere insanların en yakını takva sahipleridir; siz de bu yolda olun. Sakın insanlar [huzuruma] ameller yüklenmiş olarak gelirken siz dünyaya dalmış olarak gelip de sizden yüzümü çevirmeyeyim.»

ولك أن تحمل الجملة الأولى على معنى- لها ما كسبته- لا يتخطاها إلى غيرها، والثانية على معنى ولكم ما كسبتموه- لا ما كسبه غيرهم- فيختلف القصران لاقتضاء المقام ذلك.

Birinci cümleyi "kazandığı amel kendisinindir, başkasına geçmez", ikinci cümleyi de "sizin kazandığınız da sizindir, başkalarının kazandığı değil" manasına hamletmen de mümkündür; böylece makamın gerektirmesi sebebiyle iki hasr (kasıt) birbirinden farklı olur.

وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ إن أجري- السؤال- على ظاهره فالجملة مقررة لمضمون ما قبلها وإن أريد به مسببه- أعني الجزاء- فهو تذييل لتتميم ما قبله، والجملة مستأنفة أو معترضة، والمراد تخييب المخاطبين وقطع أطماعهم من الانتفاع بحسنات من مضى منهم، وإنما أطلق- العمل- لإثبات الحكم بالطريق البرهاني في ضمن قضية كلية، وحمل الزمخشري الآية على معنى- لا تؤاخذون بسيئاتهم كما لا تثابون بحسناتهم- واعترض بأنه مما لا يليق بشأن التنزيل، كيف لا وهم منزهون عن كسب السيئات، فمن أين يتصور تحميلها على غيرهم حتى يتصدى لبيان انتفائه، وأنت تعلم أنه إذا كان المقصود سوق ذلك بطريق كلي برهاني لا يتوهم ما ذكر.

{ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ve siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz” ayeti, şayet sual (soru) zahiri manasına hamledilirse, kendisinden önceki ifadenin mazmununu pekiştiricidir. Şayet bununla onun müsebbibi -yani ceza- kastedilmişse, öncesini tamamlayan bir tezyildir (tamamlayıcı sonuçtur). Cümle istinaf veya itiraziyye cümlesidir. Kastedilen, muhatapları hayal kırıklığına uğratmak ve geçmişlerinin iyiliklerinden faydalanma hususundaki tamahlarını kesmektir. Hükmü külli bir kaziyye içerisinde burhanî yolla ispat etmek için «amel» mutlak olarak zikredilmiştir. Zemahşerî ayeti, «onların iyilikleriyle sevap kazanmayacağınız gibi kötülüklerinden de sorumlu tutulmazsınız» manasına hamletmiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu, Kur'an'ın şanına yakışmayan bir izahtır; nasıl olmasın ki, onlar kötülük işlemekten münezzehtirler; durum böyleyken kötülüklerin başkalarına yüklenmesi nereden tasavvur edilsin ki bunun yokluğunu beyan etmeye kalkışılsın? Sen de bilirsin ki, maksat bunu külli ve burhanî bir yolla sevk etmek olunca, zikredilen bu vehim ortadan kalkar.

هذا ومن الغريب حمل الإشارة على كل من إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وأن المعنى كل واحد منهم أُمَّةٌ أي بمنزلتها في الشرف والبهاء قَدْ خَلَتْ أي مضت، ولستم مأمورين بمتابعتهم لَها ما كَسَبَتْ وهو ما أمرها الله تعالى به وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ مما يأمركم به ﷾، ولا ينفعكم مكتسبهم لأنه ليس مقبولا منكم لأنه ليس في حقكم، إنما ينفعكم ما يجب عليكم كسبه وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ هل عملتم به؟ وإنما تسألون

Şu da gariptir ki, işareti İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın her birine hamletmek ve mananın; şeref ve mevkide onların her biri bir { أُمَّةٌ } "ümmet" mesabesindedir, { قَدْ خَلَتْ } yani "gelip geçmiştir; siz onların peşinden gitmekle emrolunmadınız. { لَها ما كَسَبَتْ } "Onların kazandığı kendilerinedir", o da Allah Teâlâ'nın kendilerine emrettiğidir. { وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ } "Sizin kazandığınız da sizedir", o da Allah Teâlâ'nın size emrettiği şeylerdir. Onların kazandıkları size fayda vermez, çünkü sizden kabul olunmaz ve sizin hakkınızda değildir. Size ancak kazanmanız vacip olan şeyler fayda verir. { وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } "Onların yaptıklarından sorulmazsınız", yani onunla amel edip etmediğinizden sorulmazsınız; siz ancak

عما كان يعمل نبيكم الذي أمرتم بمتابعته، فإن أعماله ما هو كسبكم المسئول عنه، فدعوا (١) أن هذا ما أمر به إبراهيم أو غيره، وتمسكوا بما أمر به نبيكم، واعتبروا إضافة العمل إليه دونهم، ولا يخفى أنه لو كانت هذه الآيات كلام هذا المفسر لأمكن حملها على هذا التفسير الذي لا فرع ولا أصل له، لكنها كلام رب العالمين الذي يجل عن الحمل على مثل ذلك.

uymakla emrolunduğunuz peygamberinizin amelinden sorulursunuz. Zira onun amelleri, hakkında sorulacağınız sizin kazancınızdır. O halde bunun İbrâhim'in veya başkasının emredildiği şey olduğunu iddia etmeyi bırakın (١), peygamberinizin emrettiğine sarılın ve amelin onlara değil sadece ona izafe edilmesini dikkate alın" şeklinde açıklanmasıdır. Şüphe yok ki, şayet bu ayetler bu müfessirin kendi sözü olsaydı, aslı astarı olmayan bu tefsire hamledilmesi mümkün olurdu; fakat bunlar, böyle şeylere hamledilmekten yüce olan Âlemlerin Rabbi'nin kelamıdır.

«ومن باب الإشارة والتأويل في الآيات السابقة إلى هنا» وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ أي بمراتب الروحانيات كالقلب والسر والروح والخفاء والوحدة والأحوال والمقامات التي يعبر بها على تلك المراتب.

«Önceki ayetlerden buraya kadar olan kısmın işarî ve bâtınî teviline gelince:» { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ } “Hani Rabbi, İbrâhim’i birtakım kelimelerle sınamıştı”; yani kalp, sır, ruh, hafî ve vahdet gibi ruhanî mertebelerle ve bu mertebelerin ifade edildiği ahval ve makamlarla [sınamıştı].

كالتسليم والتوكل والرضا وعلومها فَأَتَمَّهُنَّ بالسلوك إلى الله تعالى وفي الله تعالى حتى الفناء فيه قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً بالبقاء بعد الفناء، والرجوع إلى الخلق من الحق، تؤمهم وتهديهم سلوك سبيلي، ويقتدون بك فيهتدون قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ فلا يكونون خلفائي مع ظلمهم وظلمتهم برؤية الأغيار ومجاوزة الحدود وَإِذْ جَعَلْنَا بيت القلب مرجعا للناس، ومحل أمن وسلامة لهم إذا وصلوا إليه وسكنوا فيه من شر غوائل صفات النفس، وفتك قتال القوى الطبيعية وإفسادها، وتخييل شياطين الوهم والخيال وإغوائهم. وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ الذي هو مقام الروح والخلة موطنا للصلاة الحقيقية التي هي المشاهدة والخلة الذوقية وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أمرناهما بتطهير بيت القلب من قاذورات أحاديث النفس، ونجاسات وساوس الشيطان، وأرجاس دواعي الهوى، وأدناس صفات القوى للسالكين المشتاقين الذين يدورون حول القلب في سيرهم، والواصلين إلى مقامه بالتوكل الذي هو توحيد الأفعال، والخاضعين الذين بلغوا إلى مقام تجلي الصفات وكمال مرتبة الرضا، الغائبين في الوحدة، الفانين فيها وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا الصدر الذي هو حريم القلب بلدا آمِناً من استيلاء صفات النفس، واغتيال العدو اللعين، وتخطف جن القوى البدنية وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ ثمرات معارف الروح من وحد الله تعالى منهم وعلم المعاد إليه، قال: ومن احتجب أيضا من الذين يسكنون الصدر ولا يجاوزون حده بالترقي إلى مقام العين لاحتجابهم بالعلم الذي وعاؤه الصدر فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا من المعاني العقلية والمعلومات الكلية النازلة إليهم من عالم الروح على حسب استعدادهم ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ نار الحرمان والحجاب وَبِئْسَ الْمَصِيرُ مصيرهم لتعذيبهم بنقصانهم وعدم تكميل نشأتهم وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ على الكيفية التي ذكرناها قبل وَإِسْماعِيلُ كذلك قائلين رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا مجاهداتنا ومساعينا في السلوك إليك بامداد التوفيق إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ لهواجس خواطرنا فيك الْعَلِيمُ بنياتنا وأسرارنا رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ لا تكلنا إلى أنفسنا وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا المنتمين إلينا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا طرق الوصول إلى نفي ما سواك وَتُبْ عَلَيْنا لنفنى فيك عن أنفسنا وفنائنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الموفق للرجوع إليك الرَّحِيمُ بمن عول دون السوي عليك رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ وهو الحقيقة المحمدية يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ الدالة عليك وَيُعَلِّمُهُمُ كتاب العقل الجامع لصفاتك وَالْحِكْمَةَ الدالة على نفي غيرك وَيُزَكِّيهِمْ ويطهرهم عن دنس الشرك إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الغالب، فأنى يظهر سواك المحكم لما ظهرت فيه فلا يرى إلا إياك وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ وهي التوحيد الصرف، إلا من احتجب عن نور العقل بالكلية، وبقي في ظلمة نفسه وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فكان من المحبوبين المرادين بالسابقة الأزلية في عالم الملك، وأنه في عالم الملكوت من أهل الاستقامة، الصالح لتدبير النظام وتكميل النوع

...Teslimiyet, tevekkül, rıza ve bunların ilimleri gibi. { فَأَتَمَّهُنَّ } “O da onları tamamen yerine getirmişti”; Allah Teâlâ'ya ve Allah Teâlâ'da sülûk ile, nihayet O'nda fena buluncaya kadar [onları ikmal etti]. { قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “[Allah:] 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu”; fenadan sonraki beka ile ve Hak'tan halka dönmek suretiyle; onlara önderlik edesin, yolumda yürümeleri için onlara rehberlik edesin, onlar da sana uyup hidayete ersinler diye. { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “[İbrâhim:] 'Soyumdan da [önderler kıl]' dedi”. { قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “[Allah:] 'Ahdim zalimlere erişmez' buyurdu”; başkalarını (ağyârı) görmek ve haddi aşmak suretiyle yaptıkları zulüm ve [içinde bulundukları] karanlıkla birlikte Benim halifelerim olamazlar. { وَإِذْ جَعَلْنَا } Kalp evini insanlara bir sığınak; nefis sıfatlarının felaketlerinin şerrinden, tabiat güçlerinin helak edici savaşından ve fesadından, vehim ve hayal şeytanlarının kuruntularından ve ayartmalarından oraya ulaşıp içine yerleştiklerinde kendileri için bir emniyet ve esenlik yeri kıldık. { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ } Ruh ve dostluk (hulle) makamı olan İbrâhim’in makamını; müşahede ve zevkî dostluk olan hakiki namaz için bir ibadetgâh edinin. { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } Kalp evini nefsin sözlerinin pisliklerinden, şeytanın vesveselerinin necasetlerinden, hevâ dürtülerinin kirliliklerinden ve [bedenî] güçlerin sıfatlarının lekelerinden temizlemelerini; seyrleri esnasında kalbin etrafında tavaf eden o iştiyaklı sâlikler, fiillerin tevhidi olan tevekkülle onun makamına vasıl olanlar, sıfatların tecellisi ve rıza mertebesinin kemali makamına ulaşan huşû sahipleri, vahdette kaybolan ve onda fani olanlar için [temiz tutmalarını emrettik]. { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا } Kalbin haremgâhı olan bu göğsü { بَلَداً آمِناً } nefis sıfatlarının istilasından, lanetli düşmanın suikastından ve bedenî güçlerin cinlerinin kapıp kaçırmasından emin bir belde kıl, { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ } ruhani marifet meyvelerinden { الثَّمَراتِ } onlardan Allah Teâlâ'yı birleyen ve O'na dönüşü bilen kimseleri rızıklandır. [Allah] buyurdu ki: Göğüste ikamet edip de kabı göğüs olan ilimle perdelendikleri için hakikat (ayn) makamına terakki etmek suretiyle onun sınırını aşmayan ve perdelenmiş olan kimselere gelince; { فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } onu, istidatlarına göre ruh âleminden kendilerine inen aklî manalardan ve küllî bilgilerden az bir süre faydalandırırım, { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ } sonra onu mahrumiyet ve perde ateşinin azabına sürüklerim. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } Noksanlıkları ve yaratılışlarını kemale erdirememeleri sebebiyle azap görecekleri için onların varacağı yer ne kötüdür! { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } İbrâhim, temelleri evden daha önce zikrettiğimiz keyfiyet üzere yükseltiyordu; { وَإِسْماعِيلُ } İsmâil de aynı şekilde [yükseltiyordu]; şöyle diyerek: { رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } Tevfik yardımıyla Sana doğru sülûkümüzdeki mücahedelerimizi ve gayretlerimizi bizden kabul buyur; { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ } Senin hakkındaki hatıralarımızın fısıltılarını hakkıyla işitensin, { الْعَلِيمُ } niyetlerimizi ve sırlarımızı hakkıyla bilensin. { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } Bizi nefislerimize bırakma, { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } bize intisap eden soyumuzdan da { أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]; { وَأَرِنا } Senden gayrısını nefyetmeye ulaştıran yolları bize göster, { وَتُبْ عَلَيْنا } nefislerimizden ve fenamızdan dahi geçip Sende fani olmamız için tevbemizi kabul buyur; { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ } Sana dönmeye muvaffak kılan Tevvâb'sın, { الرَّحِيمُ } mâsivâyı bırakıp yalnız Sana dayanan kimseye merhamet eden Rahîm'sin. { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } —ki o Hakîkat-i Muhammediyye'dir— { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } onlara Sana delalet eden ayetlerini okusun, { وَيُعَلِّمُهُمُ } onlara Senin sıfatlarını kendinde toplayan akıl kitabını { وَالْحِكْمَةَ } ve Senden gayrısını nefyetmeye delalet eden hikmeti öğretsin, { وَيُزَكِّيهِمْ } onları şirk kirinden arındırıp temizlesin. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ } Sen mutlak galip olan Azîz'sin; artık Senden başkası nasıl zuhur edebilir ki? İçinde zuhur ettiğin şeyleri muhkem kılansın ki Senden başkası görülmesin. { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ } Sırf tevhid olan İbrâhim’in dininden kim yüz çevirir; ancak akıl nurundan tamamen perdelenip kendi nefsinin karanlığında kalan kimseden başkası [yüz çevirmez]. { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ } Mülk âleminde ezelî sebkat ile sevilen ve murad edilenlerden oldu; ve şüphesiz o, melekût âleminde istikamet ehlindendir, nizamı tedbir etmeye ve insan türünü ikmâl etmeye elverişlidir.

إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ أي وحّد وأسلم لله تعالى ذاتك قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وفنيت فيه وَوَصَّى بكلمة التوحيد إِبْراهِيمُ بَنِيهِ السالكين على يده وكذلك يعقوب يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ دينه الذي لا دين غيره عنده فَلا تَمُوتُنَّ بالموت الطبيعي وموت الجهل، بل كونوا ميتين بأنفسكم، أحياء بالله أبدا، فيدرككم موت البدن على هذه الحالة تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ فلا تكونوا مقيدين بالتقليد البحت لهم، فليس لأحد إلا ما كسب من العلم والعمل والاعتقاد والسيرة، فكونوا على بصيرة في أمركم، واطلبوا ما طلبوا لتنالوا ما نالوا وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ومن دق باب الكريم ولجّ ولج.

{ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ } “Hani Rabbi ona: 'Teslim ol' buyurmuştu”; yani tevhid et ve zatını Allah Teâlâ'ya teslim eyle. { قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “O da: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti” ve O'nda fena bulmuştu. { وَوَصَّى } Tevhid kelimesiyle vasiyette bulundu; { بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ } İbrâhim, elinde seyrüsülûk eden oğullarına [vasiyet etti], Ya'kûb da öyle: { يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ } “Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için seçti” katında başka bir din olmayan dinini seçti; { الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ } tabii ölümle ve cehalet ölümüyle ölmeyiniz; bilakis nefislerinizden ölmüş, Allah ile ebediyen diri kimseler olun ki, beden ölümü size bu hâl üzereyken ulaşsın. { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti”; o halde onlara sırf taklitle bağlı kalmayın. Hiç kimse için ilimden, amelden, itikattan ve ahlaktan kazandığından başkası yoktur. O halde işinizde basiret üzere olun ve onların ulaştığına ulaşmak için onların talep ettiğini talep edin. «Bizim uğrumuzda cihat edenleri elbette yollarımıza iletiriz.» Kerîm olanın kapısını çalıp ısrar eden içeri girer.

وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا الضمير الغائب لأهل الكتاب، والجملة عطف على ما قبلها عطف القصة على القصة، والمراد منها رد دعوتهم إلى دينهم الباطل إثر رد ادعائهم اليهودية على يعقوب ﵇، وأَوْ لتنويع المقال- لا للتخيير- بدليل أن كل واحد من الفريقين يكفر الآخر، أي قال اليهود للمؤمنين كُونُوا هُوداً وقالت النصارى لهم كونوا نَصارى وتَهْتَدُوا جواب الأمر، أي إن كنتم كذلك تَهْتَدُوا. روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في رؤوس يهود المدينة، كعب بن الأشرف. ومالك بن الصيف. ووهب بن يهوذا. وأبي ياسر بن أخطب. وفي نصارى أهل نجران، وذلك أنهم خاصموا المسلمين في الدين، كل فرقة تزعم أنها أحق بدين الله من غيرها، فقالت اليهود: نبينا موسى أفضل الأنبياء، وكتابنا التوراة أفضل الكتب، وديننا أفضل الأديان، وكفرت بعيسى والإنجيل ومحمد والقرآن، وقالت النصارى: نبينا عيسى أفضل الأنبياء، وكتابنا الإنجيل أفضل الكتب، وديننا أفضل الأديان، وكفرت بمحمد والقرآن، وقال كل واحد من الفريقين للمؤمنين: كُونُوا على ديننا، فلا دين إلا ذلك،

{ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “[Ehl-i kitap:] 'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler”. Gaib zamiri Ehl-i kitaba aittir. Cümle, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden önceki kısma matuftur. Bundan maksat, Ya'kûb aleyhisselâm'a Yahudilik isnat etmelerinin reddedilmesinin ardından, onları kendi batıl dinlerine davet etmelerini reddetmektir. Buradaki { أَوْ } "veya" edatı, muhayyerlik için değil sözün çeşitlerini belirtmek (tenvî') içindir; nitekim iki fırkadan her biri diğerini tekfir etmektedir. Yani Yahudiler müminlere «Yahudi olun», Hristiyanlar da onlara «Hristiyan olun» dediler. { تَهْتَدُوا } emrin cevabıdır; yani "şayet böyle olursanız hidayete erersiniz" demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet, Medine Yahudilerinin reisleri olan Ka'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Vehb b. Yehûdâ ve Ebû Yâsir b. Ahtab ile Necrân Hristiyanları hakkında inmiştir. Şöyle ki onlar din konusunda Müslümanlarla tartıştılar; her fırka kendisinin Allah'ın dinine diğerlerinden daha layık olduğunu iddia ediyordu. Yahudiler: «Bizim peygamberimiz Mûsâ peygamberlerin en faziletlisidir, kitabımız Tevrat kitapların en faziletlisidir, dinimiz de dinlerin en faziletlisidir» dediler ve Îsâ'yı, İncil'i, Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr ettiler. Hristiyanlar da: «Bizim peygamberimiz Îsâ peygamberlerin en faziletlisidir, kitabımız İncil kitapların en faziletlisidir, dinimiz de dinlerin en faziletlisidir» dediler ve Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr ettiler. İki fırkadan her biri müminlere: «Bizim dinimize girin, zira bundan başka din yoktur» dediler.

في رواية ابن إسحاق وابن جرير وغيرهما عنه أن عبد الله بن صوريا الأعور قال للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم: ما الهدى إلا ما نحن عليه، فاتبعنا يا محمد تهتد، وقالت النصارى مثل ذلك فأنزل الله تعالى فيهم الآية

İbn İshâk, İbn Cerîr ve diğerlerinin ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre, Abdullah b. Sûriyâ el-A'ver, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Hidayet ancak bizim üzerinde bulunduğumuz şeydir; ey Muhammed, bize uy ki hidayete eresin» dedi. Hristiyanlar da bunun benzerini söylediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi.

قُلْ خطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، أي قل لأولئك القائلين على سبيل الرد عليهم، وتبيين ما هو الحق لديهم وإرشادهم إليه بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أي لا نكون كما تقولون، بل نكون مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أي أهل- ملته- أو بل نتبع مِلَّةَ إِبْراهِيمَ «والأول» يقتضيه رعاية جانب لفظ ما تقدم- وإن احتاج إلى حذف المضاف «والثاني» يقتضيه الميل إلى جانب المعنى إذ يؤول الأول إلى اتبعوا ملة اليهود أو النصارى مع عدم الاحتياج إلى التقدير، وجوّز أن يكون المعنى بل اتبعوا أنتم ملته، أو كونوا أهل ملته، وقيل: الأظهر بل نؤتى ملة إبراهيم- ولم يظهر لي وجهه- وقرىء بَلْ مِلَّةَ بالرفع، أي بل ملتنا أو أمرنا ملته أو نحن ملته أي أهلها، وقيل: بل الهداية أو تهدى ملة إبراهيم وهو كما ترى حَنِيفاً أي مستقيما أو مائلا عن الباطل إلى الحق ويوصف به المتدين والدين، وهو حال إما من المضاف بتأويل الدين أو تشبيها له بفعيل بمعنى مفعول كما في قوله تعالى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الأعراف: ٥٦] وهذا على قراءة النصب وتقدير «نتبع» ظاهر، وأما على تقدير تكون عليها فلأن ملة فاعل الفعل المستفاد من الإضافة أي تكون ملة ثبتت لإبراهيم، وعلى قراءة الرفع تكون الحال مؤكدة لوقوعها بعد جملة اسمية جزآها جامدان معرفتان مقررة لمضمونها لاشتهار ملته ﵊ بذلك فالنظم على حد- أنا حاتم جوادا- أو من المضاف إليه بناء على ما ارتضوه من أنه يجوز مجيء الحال منه في ثلاث صور: إذا كان المضاف مشتقا عاملا، أو جزءا، أو بمنزلة الجزء في صحة حذفه كما هنا فإنه يصح- اتبعوا إبراهيم- بمعنى اتبعوا ملته، وقيل: إن الذي سوغ وقوع الحال من المضاف إليه كونه مفعولا لمعنى الفعل المستفاد من الإضافة أو اللام- وإليه يشير كلام أبي البقاء- ولعله أولى لاطراده في التقدير الأول، وقيل: هو منصوب بتقدير أعني وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عطف على حنيفا على طبق حُنَفاءَ

{ قُلْ } “De ki:” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır; yani o sözleri söyleyenlere reddiye olarak, yanlarındaki hakkın ne olduğunu beyan etmek ve onları ona irşad etmek üzere de ki: { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “Bilakis İbrâhim’in dinine [uyarız]”; yani sizin dediğiniz gibi olmayız, bilakis İbrâhim'in milletinden -yani onun dininin ehlinden- oluruz yahut bilakis İbrâhim'in milletine uyarız. Birincisini, önceki lafzın yönünü gözetmek gerektirir -her ne kadar muzâfın hazfedilmesine ihtiyaç duysa da-; ikincisini ise mana yönüne meyletmek gerektirir, zira birincisi takdire ihtiyaç duymaksızın «Yahudilerin veya Hristiyanların dinine uyun» manasına varır. Anlamın «Bilakis siz onun milletine uyun» veya «onun milletinin ehli olun» şeklinde olması da caiz görülmüştür. Denildi ki: En zahir olanı «Bilakis bize İbrâhim'in milleti verilir» şeklindedir -fakat bunun gerekçesi bana açık gelmemiştir-. { بَلْ مِلَّةُ } şeklinde ref ile de okunmuştur; yani «Bilakis milletimiz veya işimiz onun milletidir» veya «Biz onun milletiyiz; yani ehlindeniz» demektir. Denildi ki: «Bilakis hidayet İbrâhim'in milletidir» veya «İbrâhim'in milletine hidayet olunur» demektir ki bu da gördüğün gibidir. { حَنِيفاً } “dosdoğru olarak”; yani istikamet üzere yahut batıldan hakka meyleden olarak demektir. Bununla dindar kişi de din de vasıflanır. Bu kelime; ya din teviliyle yahut Allah Teâlâ'nın { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [el-A'râf: 56] kavlinde olduğu gibi meful manasında fe'îl kalıbına benzetilerek muzâftan hâldir. Bu, nasb kıraatine ve «uyarız» takdirine göre açıktır. «Onun üzerinde oluruz» takdirine göre ise { مِلَّةَ } kelimesi izafetten anlaşılan fiilin faili olduğu içindir; yani «İbrâhim için sabit olan millet oluruz» demektir. Ref kıraatine göre ise bu hâl; iki cüzü de camid ve marife olan ve İbrâhim aleyhisselâm'ın milletinin bununla meşhur olması sebebiyle mazmununu pekiştiren bir isim cümlesinden sonra gelmesi sebebiyle tekit edicidir; dolayısıyla nazım «Ben cömert olan Hâtim'im» kabilindendir. Yahut dilcilerin, hâlin muzâfun ileyhden üç surette gelebileceğini kabul etmelerine binaen muzâfun ileyhden hâldir: Muzâf amel eden bir müştak olduğunda, muzâfun ileyhin bir cüzü olduğunda veya burada olduğu gibi hazfedilmesinin caiz olması bakımından cüz mesabesinde olduğunda; zira «onun milletine uyun» manasında «İbrâhim'e uyun» denilmesi sahihtir. Denildi ki: Muzâfun ileyhden hâl olmasını caiz kılan şey, onun izafetten veya lâm harfinden anlaşılan fiil manasının mefulü olmasıdır -Ebû'l-Bekâ'nın sözü de buna işaret etmektedir- ve birinci takdirde kıyasî olarak geçerli olduğu için belki de bu daha evladır. Denildi ki: «kastediyorum» takdiriyle mansubdur. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve o müşriklerden değildi” ifadesi, { حُنَفاءَ }

لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ

{ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } [el-Hac: 31] ayetinin kalıbı üzere { حَنِيفاً } lafzına matuftur.

[الحج: ٣١] فهو حال من المضاف إليه لا من المضاف إلا أن يقدر- وما كان دين المشركين- وهو تكلف، والمقصود التعريض بأهل الكتاب والعرب الذين يدعون اتباعه ويدينون بشرائع مخصوصة به من حج البيت والختان وغيرهما فإن في كل طائفة منهم شركاء فاليهود قالوا- عزير ابن الله- والنصارى- المسيح ابن الله- والعرب عبدوا الأصنام وقالوا الملائكة بنات الله قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ خطاب للمؤمنين لا للكافرين- كما قيل- لما فيه من الكلف والتكلف وبيان للاتباع المأمور به فهو بمنزلة بدل البعض من قوله سبحانه: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ لأن الاتباع يشمل الاعتقاد والعمل وهذا بيان الاعتقاد أو بدل الاشتمال لما فيه من التفصيل الذي ليس في الأول، وقيل: استئناف كأنهم سألوا كيف الاتباع؟ فأجيبوا، بذلك وأمر أولا بصيغة الإفراد، وثانيا بصيغة الجمع إشارة إلى أنه يكفي في الجواب قول الرسول ﷺ من جانب كل المؤمنين بخلاف الاتباع فإنه لا بد فيه من قول كل واحد لأنه شرط الإيمان أو شطره قاله بعض المحققين، والقول بأنه بمنزلة البيان والتأكيد للقول الأول- ولذا ترك العطف- لا يخلو عن شيء وقدم الإيمان بالله سبحانه لأنه أول الواجبات ولأنه بتقدم معرفته تصح معرفة النبوات والشرعيات.

Bu ifade muzâftan değil, muzâfun ileyhden hâldir; meğerki «müşriklerin dini olmadı» şeklinde takdir edilsin ki bu da tekellüftür (zorlamadır). Maksat, İbrâhim'e tabi olduklarını iddia eden ve Beyt'i haccetmek ve sünnet olmak gibi ona mahsus şeriatları uygulayan Ehl-i kitaba ve Araplara tarizde bulunmaktır; zira onlardan her taifede şirk koşanlar vardır: Yahudiler «Üzeyir Allah'ın oğludur», Hristiyanlar «Mesih Allah'ın oğludur» dediler, Araplar ise putlara taptılar ve «Melekler Allah'ın kızlarıdır» dediler. { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Deyin ki: 'Allah'a iman ettik'”; bu, -denildiği gibi- kâfirlere değil, müminlere hitaptır; zira kâfirlere olması külfet ve zorlama içerir. Bu, emredilen tabi olmanın bir beyanıdır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } kavlinden ba'zdan bedel mesabesindedir. Çünkü tabi olmak inancı ve ameli kapsar, bu ise inancın beyanıdır; yahut birincisinde bulunmayan tafsilatı içerdiği için bedel-i iştimaldir. Denildi ki: Sanki onlar «Tabi olmak nasıl olur?» diye sordular da onlara böyle cevap verildi kabilinden bir istinaftır. İlk önce tekil sığasıyla, ikinci olarak ise çoğul sığasıyla emredilmesi; cevap vermede bütün müminler adına Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sözünün kafi geldiğine, ancak tabi olmada her bir ferdin bizzat söylemesinin şart olduğuna -çünkü bunun imanın şartı veya bir rüknü olduğuna- işaret etmek içindir; bunu bazı muhakkikler söylemiştir. Bunun birinci sözün beyanı ve tekidi mesabesinde olduğu -bu yüzden atfın terk edildiği- görüşü de bir izahtan uzak değildir. Allah Teâlâ'ya iman öne alınmıştır; çünkü o vaciplerin ilkidir ve O'nu tanımanın öne geçmesiyle peygamberliklerin ve şeriatların bilinmesi sahih olur.

وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا أي القرآن وهو وإن كان في الترتيب النزولي مؤخرا عن غيره لكنه في الترتيب الإيماني مقدم عليه لأنه سبب الإيمان بغيره لكونه مصدقا له ولذا قدمه.

{ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } “ve bize indirilene”; yani Kur'an'a [iman ettik]. O nüzul sırasına göre diğerlerinden sonra olsa da, iman sırasına göre onların önündedir; zira diğerlerini tasdik edici olması hasebiyle onlara imanın sebebidir, bu sebeple onu öne almıştır.

وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ يعني الصحف وهي وإن نزلت على إبراهيم ﵊ لكن لما كان ما عطف عليه متعبدين بتفاصيلها داخلين تحت أحكامها صح نسبة نزولها إليهم أيضا كما صحح تعبدنا بتفاصيل القرآن ودخولنا تحت أحكامه نسبة نزوله إلينا، والْأَسْباطِ جمع سبط كأحمال وحمل وهم أولاد إسرائيل، وقيل: هم أولاد إسحاق كالقبائل في أولاد إسماعيل مأخوذ من السبط وهو شجرة كثيرة الأغصان فكأنهم سموا بذلك لكثرتهم، وقيل: من السبوطة وهي الاسترسال، وقيل: إنه مقلوب البسط، وقيل: للحسنين سبطا رسول الله ﷺ لانتشار ذريتهم ثم قيل لكل ابن بنت: سبط، وكذا قيل له: حفيد أيضا، واختلف الناس في الأسباط أولاد يعقوب هل كانوا كلهم أنبياء أم لا؟ والذي صح عندي الثاني وهو المروي عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه- وإليه ذهب الإمام السيوطي- وألف فيه لأن ما وقع منهم مع يوسف ﵊ ينافي النبوة قطعا وكونه قبل البلوغ غير مسلم لأن فيه أفعالا لا يقدر عليها إلا البالغون، وعلى تقدير التسليم لا يجدي نفعا على ما هو القول الصحيح في شأن الأنبياء وكم كبيرة تضمن ذلك الفعل وليس في القرآن ما يدل على نبوتهم، والآية قد علمت ما ذكرنا فيها فاحفظ ذلك هديت.

{ وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ } “ve İbrâhim’e, İsmâil’e, İshak’a, Ya'kûb’a ve torunlarına indirilene [de iman ettik]”; yani sahifelerdir. Bunlar her ne kadar İbrâhim aleyhisselâm'a indirilmiş olsa da, ona matuf olanlar bunların ayrıntılarıyla ibadet etmekle mükellef ve hükümlerine dâhil olduklarından, bunların nüzulünün onlara da nispet edilmesi sahih olmuştur; tıpkı Kur'an'ın ayrıntılarıyla ibadet etmemiz ve hükümlerine dâhil olmamız sebebiyle nüzulünün bize nispet edilmesinin sahih olduğu gibi. { وَالْأَسْباطِ } lafzı, hıml (yük) kelimesinin çoğulu ahvâl gibi, sıbt kelimesinin çoğuludur; onlar İsrâil'in çocuklarıdır. Denildi ki: Onlar, İsmâil'in çocukları arasındaki kabileler gibi İshak'ın çocuklarıdır. Çok dallı bir ağaç olan «sebet»ten alınmıştır; sanki çokluklarından dolayı bu isim verilmiştir. «Sebûte» yani serbestçe uzayıp gitmekten geldiği de söylenmiştir. «Bast» kelimesinin maklûbu (harfleri yer değiştirmiş hali) olduğu da söylenmiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki torununa [Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'e], zürriyetlerinin yayılmasından dolayı «Resûlullah'ın iki sıbtı» denilmiştir; daha sonra her kız çocuğunun oğluna sıbt ve aynı şekilde hafîd (torun) denilmiştir. İnsanlar Ya'kûb'un çocukları olan esbâtın hepsinin peygamber olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bana göre sahih olan ikincisidir [peygamber olmadıklarıdır]; bu görüş Câfer es-Sâdık radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş ve İmam Süyûtî de bu görüşe meyletmiş, bu hususta müstakil bir eser yazmıştır. Zira onların Yûsuf aleyhisselâm'a karşı yaptıkları şeyler kesinlikle peygamberlikle bağdaşmaz. Bunun büluğdan önce gerçekleştiği iddiası da kabul edilemez; çünkü onların fiilleri arasında ancak büluğa erenlerin güç yetirebileceği fiiller vardır. Büluğdan önce olduğu kabul edilse bile, peygamberler hakkındaki sahih görüşe göre bu bir fayda sağlamaz; kaldı ki o fiil nice büyük günahı içermektedir ve Kur'an'da da onların peygamberliğine delalet eden bir husus yoktur. Ayet hakkında zikrettiklerimizi ise zaten öğrendin, hidayete eresin diye bunu iyi belle!

وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى أي التوراة والإنجيل، ولكون أهل الكتاب زادوا ونقصوا وحرفوا فيهما وادعوا أنهما أنزلا كذلك، والمؤمنون ينكرونه اهتم بشأنهما فأفردهما بالذكر وبين طريق الإيمان بهما ولم يدرجهما في الموصول السابق، ولأن أمرهما أيضا بالنسبة إلى مُوسى وَعِيسى أنهما منزلان عليهما حقيقة، لا باعتبار التعبد فقط كما في المنزل على إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ ولم يعد الموصول لذلك في عِيسى لعدم مخالفة شريعته لشريعة مُوسى إلا في النزر، ولذلك الاهتمام عبر- بالإيتاء- دون- الإنزال- لأنه أبلغ لكونه المقصود منه، ولما فيه من الدلالة على الإعطاء الذي فيه شبه التمليك والتفويض، ولهذا يقال: أنزلت الدلو في البئر، ولا تقول: آتيتها إياها.

{ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى } “Mûsâ’ya ve Îsâ’ya verilenlere [de iman ettik]”; yani Tevrat ve İncil'e. Ehl-i kitap bu iki kitapta artırma, eksiltme ve tahrifat yaptıkları ve onların aynen böyle indirildiğini iddia ettikleri, müminler de bunu inkâr ettiği için, onların şanına ehemmiyet verilerek ayrıca zikredilmiş, onlara imanın yolu beyan edilmiş ve önceki ism-i mevsulün içine dâhil edilmemiştir. Bir de onların Mûsâ ve Îsâ'ya nispeti, İshak, Ya'kûb ve esbâta indirilende olduğu gibi sadece kulluk ve amel etme bakımından değil, hakikatte ikisine indirilmiş olmalarıdır. Îsâ'nın şeriatının pek az şey müstesna Mûsâ'nın şeriatına aykırı olmaması sebebiyle burada Îsâ için mevsul tekrar edilmemiştir. İşte bu ehemmiyetten dolayı «inzâl» yerine «îtâ» (verilme) lafzıyla ifade buyrulmuştur; zira amaçlanan o olduğu için daha beliğdir ve onda temlik ve tevfiz benzeri bir verme delaleti vardır. Bundan dolayı «Kovayı kuyuya indirdim (enzelte)» denir de «Kovayı kuyuya verdim (âteyte)» denmez.

ولك أن تقول: المراد بالموصول هنا ما هو أعم من التوراة والإنجيل وسائر المعجزات الظاهرة بأيدي هذين النبيين الجليلين حسبما فصل في التنزيل الجليل، وإيثار- الإيتاء- لهذا التعميم، وتخصيص النبيين بالذكر لما أن الكلام مع- اليهود والنصارى..

Şöyle de diyebilirsin: Buradaki mevsul ile kastedilen; yüce Kur'an'da tafsil edildiği üzere Tevrat ve İncil'den ve bu iki yüce peygamberin ellerinde zahir olan diğer bütün mucizelerden daha umumi olan şeydir. Bu tamimi sağlamak için «îtâ» lafzı tercih edilmiştir. İki peygamberin tahsis edilerek zikredilmesi ise sözün Yahudiler ve Hristiyanlarla olmasından dolayıdır.

وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ وهي الكتب التي خصت من خصته منهم، أو ما يشمل ذلك والمعجزات، وهو تعميم بعد التخصيص كيلا يخرج من الإيمان أحد من الأنبياء مِنْ رَبِّهِمْ متعلق ب أُوتِيَ قبله، والضمير- للنبيين- خاصة، وقيل: ل مُوسى وَعِيسى أيضا، ويكون ما أُوتِيَ تكريرا للأولى، والجار متعلقا بها، وهو- على التقديرين- ظرف لغو، وجوّز أن يكون في موضع الحال من العائد المحذوف، واحتمال أن يكون ما مبتدأ والجار خبره بعيد لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أي كما فرق أهل الكتاب، فآمنوا ببعض وكفروا ببعض- بل نؤمن بهم جميعا- وإنما اعتبر عدم التفريق بينهم، مع أن الكلام فيما أوتوه لاستلزام ذلك- عدم التفريق- فيه بين- ما أوتوه- وأَحَدٍ أصله- وحد- بمعنى- واحد- وحيث وقع في سياق النفي عم واستوى فيه- الواحد والكثير- وصح إرادة كل منهما- وقد أريد به هنا الجماعة- ولهذا ساغ أن يضاف إليه بَيْنَ ويفيد عموم الجماعات- كذا قاله بعض المحققين- وهو مخالف لما هو المشهور عند أرباب العربية من أن الموضوع في النفي العام أو المستعمل مع كل في الإثبات- همزته- أصلية بخلاف ما استعمل في الإثبات بدون كل فإن- همزته- منقلبة عن- واو- ومن هنا قال العلامة التفتازاني: إن أَحَدٍ في معنى الجماعة بحسب الوضع لأنه اسم لمن يصلح أن يخاطب يستوي فيه المذكر والمؤنث والمفرد والمثنى والمجموع، ويشترط أن يكون استعماله مع كلمة- كل- أو مع النفي، نص على ذلك أبو عليّ وغيره من أئمة العربية، وهذا غير- الأحد- الذي هو أول العدد في قوله تعالى: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الإخلاص:

{ وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ } “ve diğer peygamberlere verilenlere [de iman ettik]”; bu da onlardan kime tahsis edilmişse ona verilen kitaplardır yahut bunu ve mucizeleri kapsayan şeylerdir. Peygamberlerden hiçbiri imanın dışında kalmasın diye bu, tahsisten sonra yapılan bir tamimdir (genellemedir). { مِنْ رَبِّهِمْ } “Rableri tarafından” ifadesi, öncesindeki { أُوتِيَ } fiiline müteallıktır. Zamir sadece «nebîler»e aittir; Mûsâ ve Îsâ'ya da ait olduğu söylenmiştir. Bu takdirde { ما أُوتِيَ } birincinin tekrarı olur ve car-mecrur ona taalluk eder; bu iki takdire göre de lağv zarftır. Mahzuf aid zamirinden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür. { ما } lafzının mübteda, car-mecrurun ise onun haberi olma ihtimali uzaktır. { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Biz onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız”; yani Ehl-i kitabın bazısına inanıp bazısını inkâr ederek ayrım yaptığı gibi yapmayız, bilakis hepsine birden iman ederiz. Söz peygamberlere verilenler hakkında olmasına rağmen peygamberler arasında ayrım yapılmaması şeklinde ifade edilmesi; peygamberler arasında ayrım yapmamanın, kendilerine verilenler arasında ayrım yapmamayı gerektirmesindendir. { أَحَدٍ } lafzının aslı, «bir» manasındaki «vahd» kelimesidir. Nefiy (olumsuzluk) bağlamında yer aldığında umum ifade eder ve onda tek ile çok eşit olur, her ikisinin kastedilmesi de sahih olur; burada ise topluluk kastedilmiştir. Bu sebeple { بَيْنَ } edatının ona muzâf olması caiz olmuş ve toplulukların umumunu ifade etmiştir. Bazı muhakkikler böyle demiştir. Ancak bu görüş, Arap dili âlimleri nezdinde meşhur olan; umumi nefiyde vaz' edilmiş olan veya müspet cümlede «küll» ile kullanılan lafzın hemzesinin asıl olduğu, «küll» olmaksızın müspet cümlede kullanılanın ise hemzesinin vâv'dan dönüşmüş olduğu kuralına aykırıdır. Buradan hareketle Allâme Teftâzânî şöyle demiştir: «Ehad kelimesi vaz'ı itibarıyla cemaat manasındadır; çünkü hitap edilmeye elverişli olan kimsenin ismidir; onda müzekker, müennes, müfred, tesniye ve cemi eşittir. Şartı ise “küll” kelimesiyle veya nefiy ile birlikte kullanılmasıdır. Ebû Ali ve diğer Arap dili imamları bunu açıkça belirtmişlerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [el-İhlâs: 1] kavlindeki sayının ilki olan “el-Ehad” kelimesinden farklıdır.

١] وليس كونه في معنى الجماعة من جهة كونه نكرة في سياق النفي- على ما سبق- إلى كثير من الأوهام، ألا ترى أنه لا يستقيم لا نُفَرِّقُ بين رسول من الرسل إلا بتقدير عطف أي رسول ورسول، ولَسْتُنَّ- كَأَحَدٍ- مِنَ النِّساءِ [الأحزاب: ٣٢] ليس في معنى- كامرأة منهن- انتهى. وأنت- بعد التأمل- تعلم أن ما ذكره العلامة لا يرد على ذلك البعض، وإنما ترد عليه المخالفة في الأصالة وعدمها فقط- ولعل الأمر فيها سهل- على أن دعوى عدم تلك الاستقامة إلا بذلك التقدير غير مجمع عليه، فقد ذكر في الانتصاف أن النكرة الواقعة في سياق النفي تفيد العموم لفظا عموما شموليا حتى ينزل المفرد فيها منزلة الجمع في تناوله- الآحاد- مطابقة، لا كما ظنه بعض الأصوليين من أن مدلولها بطريق المطابقة في النفي كمدلولها في الإثبات، وجعل هذا التعدد والعموم وضعا هو المسوّغ لدخول بَيْنَ عليها هنا، ومن الناس من جوّز كون أَحَدٍ في الآية بمعنى واحد، وعمومه بدلي، وصحة دخول بَيْنَ عليه باعتبار معطوف قد حذف لظهوره بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وغيره، وفيه من الدلالة على تحقق التفريق بين كل فرد فرد منهم، وبين من عداه كائنا من كان ما ليس في أن يقال: لا نُفَرِّقُ بينهم- ولا يخفى ما فيه- والجملة حال من الضمير في آمَنَّا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ أي خاضعون لله تعالى بالطاعة، مذعنون بالعبودية، وقيل: منقادون لأمره ونهيه، ومن جعل الضمير المجرور لما تقدم ذكره من الأنبياء فقد أبعد، والجملة حال أخرى، أو عطف على آمَنَّا.

Onun cemaat manasında olması, -birçok zihne daha önce geldiği gibi- nefiy bağlamında nekire olması cihetiyle değildir. Görmez misin ki, atıf takdir edilmeksizin, yani 'elçi ile elçi' denmedikçe 'elçilerden hiçbirinin arasını ayırmayız' denmesi doğru olmaz. Nitekim { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } [el-Ahzâb: 32] ayeti de 'onlardan bir kadın gibi' manasında değildir.» [Teftâzânî'nin sözü] bitti. İyice düşündükten sonra bilirsin ki, Allâme'nin zikrettiği husus o muhakkik zatın görüşünü çürütmez; ona ancak hemzenin asıl olup olmaması konusundaki aykırılık yöneltilebilir -ki bu husustaki durum da kolaydır-. Kaldı ki bu cümlenin ancak o takdirle düzgün olacağı iddiası üzerinde icma edilmiş değildir. Nitekim el-İntisâf'ta; nefiy bağlamında gelen nekirenin, tekil lafzı fertleri mutabakat yoluyla kapsama hususunda çoğul yerine geçirecek derecede lafzan şümullü bir umum ifade ettiği zikredilmiştir; bazı usulcüler ise nefiydeki mutabakat yoluyla medlûlünün müspetteki medlûlü gibi olduğunu zannetmişlerdir ki durum öyle değildir. İşte bu çokluk ve umumiliğin vaz'en bulunması, { بَيْنَ } lafzının burada onun üzerine dâhil olmasını caiz kılan şeydir. Bazı kimseler ise ayetteki { أَحَدٍ } kelimesinin «bir» manasında olmasını, umumiliğinin bedelî olmasını ve { بَيْنَ } edatının ona dahil olmasının sahihliğini, açık olmasından dolayı hazfedilmiş bir matufa binaen «onlardan biri ile bir başkası arasında» takdirine bağlamışlardır. Bunda, onlardan her bir fert ile onun dışındaki herhangi biri arasında ayrım yapmanın gerçekleştiğine, «onların arasını ayırmayız» denmesinde bulunmayan bir delalet vardır -bunun ne derece [zorlama] olduğu ise gizli değildir-. Cümle, { آمَنَّا } fiilindeki zamirden hâldir. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Ve biz yalnız O’na teslim olmuşuzdur”; yani itaatle Allah Teâlâ'ya boyun eğenler, kulluğu ikrar edenleriz. Denildi ki: O'nun emrine ve nehyine itaat edenleriz. Mecrur zamiri daha önce zikredilen peygamberlere raci kılan kimse ise hakikatten uzaklaşmıştır. Cümle diğer bir hâldir yahut { آمَنَّا } fiiline matuftur.

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا متعلق بقوله سبحانه: قُولُوا آمَنَّا إلخ، أو بقوله عز شأنه: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ إلخ، وإن- لمجرد الفرض والكلام من باب الاستدراج، وإرخاء العنان مع الخصم حيث يراد تبكيته، وهو مما تتراكض فيه خيول المناظرين- فلا بأس بحمل كلام الله تعالى عليه- يعني نحن لا نقول: إننا على الحق وأنتم على الباطل، ولكن إن حصلتم شيئا مساويا لما نحن عليه مما يجب الإيمان أو التدين به فقد اهتديتم ومقصودنا هدايتكم كيفما كانت، والخصم إذا نظر بعين الإنصاف في هذا الكلام وتفكر فيه علم أن الحق ما عليه المسلمون لا غير، إذ لا مثل لما آمنوا به، وهو ذاته تعالى وكتبه المنزلة على أنبيائه- ولا دين كدينهم- ف آمَنُوا متعدية- بالباء- ومثل- على ظاهرها، وقيل: آمَنُوا جار مجرى اللازم- والباء- إما للاستعانة والآلة والمعنى إن دخلوا في الإيمان بواسطة شهادة مثل شهادتكم قولا واعتقادا فَقَدِ اهْتَدَوْا أو فإن تحروا- الإيمان- بطريق يهدي إلى الحق مثل طريقكم، فإن وحدة المقصد لا تأبى تعدد الطرق، كما قيل: الطرق إلى الله تعالى بعدد أنفاس الخلائق، والمقام مقام تعيين الدين الحق لا مقام تعيين شخص الطريق الموصل إليه ليأتي هذا التوجيه، وإما زائدة للتأكيد وما مصدرية وضمير بِهِ لله، أو لقوله سبحانه: آمَنَّا بِاللَّهِ إلخ بتأويل المذكور، أو للقرآن، أو لمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم، والمعنى فَإِنْ آمَنُوا بما ذكر مثل إيمانكم به، وإما للملابسة، أي فآمنوا متلبسين بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ متلبسين به، أو فإن آمنوا إيمانا متلبسا بمثل ما آمنتم إيمانا متلبسا به من الإذعان والإخلاص وعدم التفريق بين الأنبياء ﵈، وقيل: المثل مقحم كما في قوله تعالى: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ [الأحقاف: ١٠] أي عليه، ويشهد له قراءة أبي «بالذي آمنتم به» وقراءة ابن عباس «بما آمنتم به» وكان رضي الله تعالى عنه يقول: اقرؤوا ذلك فليس لله تعالى مثل، ولعل ذلك محمول على التفسير لا على أنه أنكر القراءة المتواترة- وخفي عليه معناها- ومن الناس من قال: يمكن الاستغناء عن جميع ذلك بأن يقال: فإن آمن اليهود بمثل ما آمنتم كمؤمنيهم قبل التحريف، فإنهم آمنوا بمثل ما آمن المؤمنون. فإن فيما أوتي به النبيون في زمن محمد صلى الله تعالى عليه وسلم ما أنزل إليه- ولم يكن ذلك قبله- إلا أن هذا التوجيه يقتضي إبقاء صيغة الماضي على معناها كما في قولهم: إن أكرمتني فقد أكرمتك، فتأمل انتهى.

{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer onlar da sizin iman ettiğinizin benzerine iman ederlerse, mutlaka doğru yolu bulmuş olurlar”; Allah Teâlâ'nın { قُولُوا آمَنَّا } ilâ ahir kavline yahut { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } ilâ ahir kavline müteallıktır. Şart edatı olan { إِنْ }, sırf faraziyye içindir; kelam ise hasmı susturmak ve ilzam etmek istendiğinde başvurulan istidrâc ve hasma müsamaha gösterme (dizginleri serbest bırakma) kabilindendir. Bu, münazaracıların at koşturduğu alanlardandır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kelamını buna hamletmekte bir beis yoktur. Yani «Biz 'Biz hak üzereyiz, siz ise batıl üzeresiniz' demiyoruz; fakat iman edilmesi veya din edinilmesi gereken hususlarda bizim üzerinde bulunduğumuz şeyin dengi bir şeyi elde ederseniz hidayete ermiş olursunuz; bizim maksadımız nasıl olursa olsun sizin hidayete ermenizdir» demektir. Hasıf bu söze insaf nazarıyla bakıp üzerinde tefekkür ettiğinde, hakkın sadece Müslümanların üzerinde bulunduğu şey olduğunu anlar. Zira onların iman ettiği şeyin -ki o Allah Teâlâ'nın zatı ve peygamberlerine indirilen kitaplarıdır- bir benzeri yoktur; onların dini gibi bir din de yoktur. { آمَنُوا } fiili bâ harf-i cerriyle müteaddidir ve { مِثْلِ } lafzı zahiri üzeredir. Denildi ki: { آمَنُوا } fiili lâzım mesabesindedir, bâ harf-i cerri ise ya istiane ve alet içindir; mana da şudur: Şayet sizin şehadetiniz gibi bir şehadet vasıtasıyla söz ve inançla imana girerlerse hidayete ermiş olurlar. Yahut «Şayet imanı, sizin yolunuz gibi hakka ileten bir yolla ararlarsa [hidayete ererler]»; zira hedefin bir olması yolların çok olmasına engel değildir; nitekim «Allah'a giden yollar yaratılmışların nefesleri sayısıncadır» denilmiştir. Ancak bu makam, oraya ulaştıran şahsi yolu tayin etme makamı değil, hak dini tayin etme makamıdır ki bu tevcih uygun düşsün. Bâ harf-i cerri ya tekit için zâiddir, { ما } masdariyyedir ve { بِهِ }'deki zamir Allah'a yahut zikredilen teviliyle Allah Teâlâ'nın { آمَنَّا بِاللَّهِ } sözüne yahut Kur'an'a veya Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir; mana da: «Eğer zikredilen şeye sizin imanınız gibi iman ederlerse» olur. Ya da bâ harfi mülâbese (beraberlik) içindir; yani «Sizin iman ettiğiniz şeyin benzeriyle donanarak iman ederlerse» yahut «İkrar, ihlas ve peygamberler -aleyhimüsselâm- arasında ayrım yapmama hususunda sizin imana büründüğünüz gibi bir imanla bürünerek iman ederlerse» demektir. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ } [el-Ahkâf: 10] kavlinde olduğu gibi -yani aleyhi manasında- buradaki { مِثْلِ } kelimesi zâiddir. Übeyy'in «bi'llezî âmentüm bihî» ve İbn Abbâs'ın «bimâ âmentüm bihî» kıraati de buna şahittir. İbn Abbâs radıyallâhu anh: «Böyle okuyun; zira Allah Teâlâ'nın hiçbir benzeri yoktur» derdi. Bu sözün mütevatir kıraati inkâr ettiğine ve manasının ona kapalı kaldığına değil, tefsire hamledilmesi gerekir. İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: «Bütün bunlara ihtiyaç duyulmaksızın şöyle denilebilir: Şayet Yahudiler, tahriften önceki müminleri gibi sizin iman ettiğinizin benzerine iman ederlerse; zira onlar da müminlerin iman ettiğinin benzerine iman etmişlerdi. Çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında peygamberlere verilenler arasında ona indirilen de vardır ve bu ondan önce yoktu. Ancak bu tevcih, 'Bana ikram edersen ben de sana ikram etmiş olurum' sözünde olduğu gibi, mazi sığasının kendi manası üzerinde bırakılmasını gerektirir, iyi düşün!» [Sözün sonu].

وأنت تعلم أن المؤمن به لا يتصور فيه التعدد وإبقاء الكلام على ظاهره، والاستغناء عن جميع ما ذكر يستدعي وجود ذلك التعدد المحال، فماذا عسى ينفع هذا سوى تكثير القيل والقال، وتوسيع دائرة النزاع والجدال، فتدبر.

Sen de bilirsin ki, kendisine inanılan şeyde (mü'menün bih) birden fazla olma durumu tasavvur edilemez; sözü zahiri üzere bırakmak ve zikredilenlerin hepsinden müstağni olmak ise muhal olan bu taaddüdün (birden fazla olmanın) varlığını gerektirir. O halde bu tevcih dedikoduyu çoğaltmaktan, niza ve cedel dairesini genişletmekten başka neye yarar? İyi düşün!

وَإِنْ تَوَلَّوْا أي أعرضوا عن الإيمان المأمور به، أو عن قولكم في جواب قولهم.

{ وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”; yani emrolunan imandan yahut onların sözüne verdiğiniz cevaptan yüz çevirirlerse,

فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ أي مخالفة لله تعالى- قاله ابن عباس- أو منازعة ومحاربة- قاله ابن زيد- أو عداوة- قاله الحسن- واختلف في اشتقاق- الشقاق- فقيل: من الشق أي الجانب، وقيل: من المشقة، وقيل: مأخوذ من قولهم: شق العصا إذا أظهر العداوة- والتنوين للتفخيم- والجملة جواب الشرط إما على أن المراد مشاقتهم الحادثة بعد توليهم عن الإيمان، وأوثرت الاسمية للدلالة على ثباتهم واستقرارهم على ذلك، وإما بتأويل فاعلموا.

{ فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } “onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler”; yani Allah Teâlâ'ya karşı bir muhalefet içindedirler -İbn Abbâs böyle demiştir-, yahut bir çekişme ve savaş içindedirler -İbn Zeyd böyle demiştir- veya bir düşmanlık içindedirler -Hasen böyle demiştir-. «Şikâk» kelimesinin iştikakında ihtilaf edilmiştir: Bir taraf manasındaki «şakk» kökünden geldiği söylenmiştir; meşakkatten geldiği söylenmiştir; düşmanlık izhar ettiğinde söylenen «şakka'l-asâ» (asayı yardı) deyiminden alındığı söylenmiştir. Tenvin tazim/büyütme içindir. Cümle; ya onların imandan yüz çevirdikten sonra ortaya çıkan düşmanlıklarının kastedilmesine binaen şartın cevabıdır -ve bunda onların bu hâl üzere sebat ve istikrarlarını göstermek için isim cümlesi tercih edilmiştir- ya da «biliniz ki» takdiriyle cevaptır.

فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ تسلية له صلى الله تعالى عليه وسلم وتفريح للمؤمنين بوعد النصر والغلبة وضمان التأييد والإعزاز على أبلغ وجه للسين الدالة على تحقق الوقوع البتة، أو للتذييل الآتي حيث إن السين في المشهور لا تدل على أكثر من التنفيس عقب ذكر ما يؤدي إلى الجدال والقتال، والمراد سيكفيك كيدهم وشقاقهم لأن الكفاية لا تتعلق

{ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir”. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve kesinlikle vuku bulacağına delalet eden «sîn» harfi sebebiyle yardım, galibiyet, teyit ve aziz kılınma vaadiyle en beliğ şekilde müminlere bir müjde ve ferahlıktır; yahut cedel ve savaşa yol açan durumlar zikredildikten sonra meşhur görüşe göre «sîn» harfinin geniş zamandan (tenfîs) fazlasına delalet etmemesi sebebiyle gelecek olan tezyil içindir. Murad; «onların hile ve düşmanlıklarına karşı Allah sana yetecektir» demektir; zira yetmek (kifayet)

بالأعيان بل بالأفعال، وتلوين الخطاب بتجريده للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم مع أنه سبحانه أنجز وعده الكريم بما هو كفاية للكل من قتل بني قريظة وسبيهم وإجلاء بني النضير لما أنه صلى الله تعالى عليه وسلم مع الأصل والعمدة في ذلك وهو سلك حبات أفئدة المؤمنين ومطمح نظر كيد الكافرين، وللإيذان بأن القيام بأمور الحروب وتحمل المشاق ومقاساة الشدائد في مناهضة الأعداء من وظائف الرؤساء فنعمته تعالى في الكفاية والنصرة في حقه أتم وأكمل وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ تذييل لما سبق من الوعد وتأكيد له أي هُوَ السَّمِيعُ لما تدعو به الْعَلِيمُ بما في نيتك من إظهار دينه فيستجيب لك ويوصلك إلى مرادك أو وعيد للكفرة بمعنى- يسمع- ما يبدون- ويعلم- ما يخفون مما لا خير فيه وهو معاقبهم عليه، وفيه أيضا تأكيد الوعد السابق فإن وعيد الكفرة وعد للمؤمنين صِبْغَةَ اللَّهِ الصبغة بالكسر فعلة من- صبغ- كالجلسة من جلس وهي الحالة التي يقع عليها- الصبغ- عبر بها عن التطهير بالإيمان بما ذكر على الوجه الذي فصل لأنه ظهر أثره عليهم ظهور- الصبغ- على- المصبوغ- وتداخل في قلوبهم تداخله فيه وصار حلية لهم فهناك استعارة تحقيقية تصريحية والقرينة الإضافة والجامع ما ذكر، وقيل: للمشاكلة التقديرية فإن النصارى كانوا- يصبغون- أولادهم بماء أصفر يسمونه المعمودية يزعمون أنه الماء الذي ولد فيه عيسى ﵊ ويعتقدون أنه تطهير للمولود كالختان لغيرهم، وقيل: هو ماء يقدس بما يتلى من الإنجيل ثم تغسل به الحاملات، ويرد على هذا الوجه أن الكلام عام لليهود غير مختص بالنصارى اللهم إلا أن يعتبر أن ذلك الفعل كائن فيما بينهم في الجملة ونصبها على أنها مصدر مؤكد لقوله تعالى: آمَنَّا وهي من المصادر المؤكدة لأنفسها فلا ينافي كونها للنوع والعامل فيها- صبغنا- كأنه قيل- صبغنا الله صبغته- وقدر المصدر مضافا إلى الفاعل لتحقق شرط وجوب حذف عامله من كونه مؤكدا لمضمون الجملة إذ لو قدر منكرا لكان مؤكدا لمضمون أحد جزئيه أعني الفعل فقط نحو ضربت ضربا، وقيل: إنها منصوبة بفعل الإغراء أي الزموا- صبغة الله- لا عليكم وإلا لوجب ذكره- كما قيل- وإليه ذهب الواحدي، ولا يجب حينئذ إضمار العامل لأنه مختص في الإغراء بصورتي التكرار أو العطف كالعهد العهد وكالأهل والولد وذهب الأخفش والزجاج والكسائي. وغيرهم إلى أنها بدل من ملة إبراهيم وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً مبتدأ وخبر، والاستفهام للإنكار، وقوله تعالى: صِبْغَةَ تمييز منقول من المبتدأ نحو زيد أحسن من عمرو وجها- والتقدير- ومن صبغته أحسن من صبغة الله تعالى- كما يقدر وجه زيد أحسن من وجه عمرو، والتفضيل جار بين الصبغتين لا بين فاعليهما أي لا صبغة أَحْسَنُ من صبغته تعالى على معنى أنه أَحْسَنُ مِنَ كل صِبْغَةَ وحيث كان مدار التفضيل على تعميم- الحسن- للحقيقي والفرضي المبني على زعم الكفرة لم يلزم أن يكون في صِبْغَةَ غيره تعالى حسن في الجملة، والجملة معترضة مقررة لما في صبغة الله تعالى من التبجح والابتهاج أو جارية مجرى التعليل للإغراء وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ أي موحدون أو مطيعون متبعون ملة إبراهيم أو خاضعون مستكنون في اتباع تلك الملة، وتقديم الجار لإفادة اختصاص العبادة له تعالى، وتقديم المسند إليه لإفادة قصر ذلك الاختصاص عليهم، وعدم تجاوزه إلى أهل الكتاب فيكون تعريضا لهم بالشرك أو عدم الانقياد له تعالى باتباع ملة إبراهيم، والجملة عطف على آمَنَّا وذلك يقتضي دخول صبغة الله في مفعول قُولُوا لئلا يلزم الفصل بين المعطوف والمعطوف عليه بالأجنبي، وإيثار الجملة الاسمية للإشعار بالدوام، ولمن نصب صِبْغَةَ على الإغراء أو البدل أن يضمر قُولُوا قبل هذه الجملة معطوفا على الزموا على تقدير الإغراء، وإضمار القول سائغ شائع، والقرينة- السياق- لأن ما قبله مقول المؤمنين وأن يضمر اتبعوا في بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ لا نتبع ويكون قُولُوا آمَنَّا بدلا من اتبعوا بدل البعض لأن الإيمان داخل

zatlara değil, fiillere taalluk eder. Hitabın sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilerek renklendirilmesi (televvün-i hitap) -oysa Allah Teâlâ Kurayza oğullarının öldürülmesi ve esir edilmesi, Nadîr oğullarının sürülmesiyle herkese yetecek şekilde kerim vaadini yerine getirmiştir-, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu işte asıl ve dayanak olması, müminlerin gönül incilerinin dizildiği iplik ve kâfirlerin tuzaklarının hedefi olması sebebiyledir. Bir de savaş işlerini yürütmenin, meşakkatlere katlanmanın ve düşmanlara karşı koymada şiddetlere göğüs germenin reislerin vazifelerinden olduğunu bildirmek içindir; bu sebeple Allah Teâlâ'nın kifayet ve zafer nimeti onun hakkında daha tam ve daha mükemmeldir. { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; geçen vaadin bir tezyili ve tekididir; yani O, dua ettiğin şeyleri hakkıyla işiten, dînini izhar etme hususundaki niyetini hakkıyla bilendir; böylece duana icabet eder ve seni muradına eriştirir. Yahut kâfirler için bir tehdittir; yani hiçbir hayır bulunmayan açığa vurdukları şeyleri işitir, gizlediklerini bilir ve bundan dolayı onları cezalandıracaktır. Bunda önceki vaadin bir tekidi de vardır; zira kâfirlere yönelik tehdit, müminler için bir vaaddir. { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası [ile boyandık]”. Esre ile okunan «sıbğa», «celse» gibi «sabğa» fiilinden türemiş bir nev'i bildiren isimdir (fı'le veznindedir) ve boyama fiilinin gerçekleştiği hâli ifade eder. Bu lafızla, tafsil edildiği üzere zikredilen hususlara iman etmek suretiyle arınmak kastedilmiştir; çünkü boyanın boyanan şeyde belirmesi gibi imanın eseri de onların üzerinde belirmiş, boyanın içine nüfuz ettiği gibi onların kalplerine nüfuz etmiş ve onlar için bir süs olmuştur. Burada tahkîkî ve tasrîhî bir istiâre vardır; karinesi izafet, cami' (ortak yön) ise zikredilen husustur. Denildi ki: Bu takdirî bir müşâkele içindir; zira Hristiyanlar çocuklarını «vaftiz» dedikleri sarı bir su ile boyarlar, bunun Îsâ aleyhisselâm'ın içinde doğduğu su olduğunu iddia ederler ve başkaları için sünnet ne ise çocuk için de bunun bir arınma olduğuna inanırlardı. Denildi ki: Bu, İncil'den okunan şeylerle kutsanan ve sonra hamile kadınların yıkandığı bir sudur. Bu görüşe karşı, hitabın sadece Hristiyanlara mahsus olmayıp Yahudileri de kapsayan genel bir ifade olduğu itirazı yöneltilir; meğerki bu fiilin genel olarak aralarında mevcut olduğu kabul edilsin. Bu kelimenin nasbı, Allah Teâlâ'nın { آمَنَّا } kavlini tekit eden bir masdar olmasından dolayıdır; bu nevi bildiren masdarlardandır ve nefsi tekit eden masdarlardan olması nev'i bildirmesine mani değildir. Bundaki amil «boyandık» fiilidir; sanki «Allah bizi Kendi boyasıyla boyadı» denilmiştir. Masdar, amilinin hazfedilmesinin vücup şartı olan cümlenin mazmununu tekit etmesi tahakkuk etsin diye faile muzâf olarak takdir edilmiştir; zira nekire olarak takdir edilseydi, tıpkı «darabtü darben» cümlesinde olduğu gibi cümlenin iki cüzünden sadece birinin, yani sadece fiilin mazmununu tekit etmiş olurdu. Denildi ki: İğrâ (teşvik) fiiliyle mansubdur; yani «Allah'ın boyasına sarılın» demektir; yoksa «aleyküm» denmesi gerekirdi, aksi halde -denildiği gibi- zikredilmesi vacip olurdu; Vâhidî bu görüşe meyletmiştir. Bu takdirde amilin gizlenmesi vacip olmaz; zira iğrâda bu durum sadece «el-ahde el-ahde» gibi tekrar veya «el-ehle ve'l-velede» gibi atıf suretlerine mahsustur. Ahfeş, Zeccâc, Kisâî ve diğerleri ise bunun «İbrâhim'in milleti» ifadesinden bedel olduğu görüşüne gitmişlerdir. { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } “Boyası Allah’ınkinden daha güzel olan kim vardır?” Mübteda ve haberdir; istifham inkâr içindir. Allah Teâlâ'nın { صِبْغَةً } kavli, «Zeyd yüzce Amr'dan daha güzeldir» cümlesindeki gibi mübtedadan nakledilmiş bir temyizdir. Takdiri: «Ve Allah Teâlâ'nın boyasından daha güzel boyası olan kimdir?» şeklindedir; nitekim «Zeyd'in yüzü Amr'ın yüzünden daha güzeldir» diye takdir edilir. Üstünlük (tafdîl), iki fail arasında değil iki boya arasında cereyan etmektedir; yani Allah Teâlâ'nın boyasından daha güzel hiçbir boya yoktur, O'nun boyası her boyadan daha güzeldir manasındadır. Tafdîlin esası «güzelliği» kâfirlerin zannına dayalı farazî ve hakikî güzelliğe tamim etmek üzere kurulu olduğundan, Allah Teâlâ'dan başkasının boyasında genel anlamda bir güzellik bulunması gerekmez. Cümle; Allah Teâlâ'nın boyasındaki iftihar ve neşeyi perçinleyen bir itiraziyye cümlesidir yahut iğrâ (teşvik) için gerekçe mesabesindedir. { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Ve biz yalnız O’na kulluk edenleriz”; yani tevhid edenler veya İbrâhim'in milletine uyarak itaat edenler yahut o millete tabi olmada boyun eğip tevazu gösterenleriz. Car-mecrurun takdimi, ibadetin sadece Allah Teâlâ'ya tahsis edildiğini ifade etmek içindir. Müsnedün ileyhin takdimi ise bu tahsisin sadece kendilerine has olduğunu ve Ehl-i kitaba geçmediğini ifade etmek içindir; böylece onlar için şirke veya İbrâhim'in milletine uyarak Allah Teâlâ'ya teslim olmamaya bir tariz olur. Cümle { آمَنَّا } fiiline matuftur; bu da matuf ile matufun aleyh arasının yabancı bir unsurla ayrılmaması için «Allah'ın boyası» ifadesinin { قُولُوا } emrinin mefulü içine girmesini gerektirir. Sürekliliği hissettirmek için isim cümlesi tercih edilmiştir. { صِبْغَةَ } kelimesini iğrâ veya bedel üzere mansub kılan kimse için, bu cümleden önce iğrâ takdirine göre «sarılın» fiiline matuf olarak { قُولُوا } fiilini takdir etmek mümkündür; sözün takdir edilmesi caiz ve yaygındır, karinesi ise bağlamdır (siyaktır), zira öncesi müminlerin sözüdür. Ayrıca { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } ayetinde «uyarız» takdiri yerine «uyun» takdir edilip, { قُولُوا آمَنَّا } ifadesinin de «uyun» fiilinden ba'zdan bedel olması mümkündür; çünkü iman,

في اتباع ملة إبراهيم فلا يلزم الفصل بين المعطوف والمعطوف عليه، ولا بين البدل والمبدل منه بالأجنبي وما قيل: إنه يلزم الفصل ببدل الفعل بين المفعول، والمبدل منه ففيه أن قُولُوا ليس بدلا من الفعل

İbrâhim'in milletine tabi olmaya dâhildir; böylece ne matuf ile matufun aleyh arası ne de bedel ile mübdelün minh arası ecnebi (yabancı) bir unsurla ayrılmış olur. Fiilin bedeliyle meful ile mübdelün minh arasının ayrılması gerekir şeklindeki söze gelince; { قُولُوا } tek başına fiilden bedel

فقط بل الجملة بدل من الجملة فلا محذور، وأما القول- بأنه يمكن أن تجعل هذه الجملة حالا من لفظة الله في قوله سبحانه: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً أي صبغته بتطهير القلب أو الإرشاد أو حفظ الفطرة أحسن الإصباغ حال إخلاص العبادة له- فليس بشيء كما لا يخفى قُلْ أَتُحَاجُّونَنا تجريد الخطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم لما أن المأمور به من الوظائف الخاصة به ﵊، والهمزة للإنكار، وقرأ زيد، الحسن، وغيرهما بإدغام النون أي تجادلونا.

değil, cümlenin cümleden bedelidir; dolayısıyla hiçbir sakınca yoktur. Bu cümlenin Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } kavlindeki «Allah» lafzından hâl kılınabileceği -yani ibadeti O'na ihlasla yaptıkları hâlde, kalbi temizlemekle veya hidayet etmekle yahut fıtratı korumakla O'nun boyası boyaların en güzelidir manasında- görüşüne gelince; gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir. { قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } “De ki: 'Bizimle tartışıyor musunuz?'”; emrolunan şey kendisine has vazifelerden olduğu için hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmiştir. Hemze inkâr içindir. Zeyd, Hasen ve diğerleri nun harfini idgam ile okumuşlardır; yani «bizimle cedelleşiyor musunuz?» demektir.

فِي اللَّهِ أي في دينه وتدعون أن دينه الحق اليهودية والنصرانية وتبنون دخول الجنة والاهتداء عليهما، وقيل: المراد في شأن الله تعالى واصطفائه نبيا من العرب دونكم بناء على أن الخطاب لأهل الكتاب وسوق النظم يقتضي أن تفسر المحاجة بما يختص بهم، والمحاجة في الدين ليست كذلك والقرينة على التقييد قوله سبحانه قيل:

{ فِي اللَّهِ } “Allah hakkında”; yani O'nun dini hakkında [bizimle tartışıyor musunuz] ve O'nun hak dininin Yahudilik ve Hristiyanlık olduğunu iddia edip cennete girmeyi ve hidayete ermeyi bu ikisine bağlıyorsunuz? Denildi ki: Hitabın Ehl-i kitaba olması ve nazmın seyrinin münazaranın onlara mahsus bir meseleyle tefsir edilmesini gerektirmesi, dinde tartışmanın ise böyle olmaması sebebiyle kastedilen; Allah Teâlâ'nın şanı ve sizin dışınızda Araplardan bir peygamber seçmesi hakkındadır. Bu kayıtlamaya karine, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir, denildi:

وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وبعد وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً حيث إنه تعريض بكتمان أهل الكتاب شهادة الله سبحانه بنبوة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، وما روي في سبب النزول أن أهل الكتاب قالوا الأنبياء كلهم منا فلو كنت نبيا لكنت منا فنزلت، ولا يخفى عليك أن المحاجة في الدين على ما ذكرنا مختصة بهم على أن ظاهر السوق يقتضي ذمهم بما صار ديدنا لهم وشنشنة فيهم حتى عرفوا فيه، ومشركو العرب وإن حاجوا في الدين أيضا لكنهم لم يصلوا فيه إلى رتبة أهل الكتاب لما أنهم أميون عارون عن سائر العلوم جاهلون بوظائف البحث بالكلية نظرا إلى أولئك القائمين على ساق الجدال وإن القرينتين السابقة واللاحقة على التقييد في غاية الخفاء وأن ما روي في سبب النزول ليس مذكورا في شيء من كتب الحديث ولا التفاسير المعتبرة كما نص على ذلك الإمام السيوطي وكفى به حجة في هذا الشأن.

Önceki { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } kavli ve sonraki { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً } kavlidir; zira bu, Ehl-i kitabın Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair şahitliğini gizlemelerine bir tarizdir. Nüzul sebebi olarak Ehl-i kitabın: «Peygamberlerin hepsi bizdendir; şayet sen peygamber olsaydın bizden olurdun» demeleri üzerine bu ayetin indiği rivayet edilmiştir. Sana gizli değildir ki, zikrettiğimiz üzere dinde tartışmak onlara mahsustur; kaldı ki nazmın zahiri, kendilerinde bir huy ve alışkanlık haline gelen ve onunla tanındıkları bir özellikle onların kınanmasını gerektirir. Müşrik Araplar da dinde tartışmış olsalar bile, ümmî olmaları, diğer ilimlerden yoksun bulunmaları ve tartışma usulünü tamamen bilmemeleri sebebiyle, cedeli ayakta tutan o Ehl-i kitaba kıyasla bu konuda onların derecesine ulaşamamışlardır. Ayrıca kayıtlamaya delil gösterilen önceki ve sonraki karineler son derece kapalıdır; nüzul sebebi hakkında rivayet edilen husus ise İmam Süyûtî'nin açıkça belirttiği gibi ne hadis kitaplarında ne de muteber tefsirlerde zikredilmiştir ve bu sahada o hüccet olarak yeterlidir.

وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ جملة حالية أي أتجادلوننا والحال أنه لا وجه للمجادلة أصلا لأنه تعالى مالك أمرنا وأمركم وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ عطف على ما قبله أي لنا جزاء أعمالنا الحسنة الموافقة لأمره ولكم جزاء أعمالكم السيئة المخالفة لحكمه وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ في تلك الأعمال لا نبتغي بها إلا وجهه فأنى لكم المحاجة ودعوى حقية ما أنتم عليه والقطع بدخول الجنة بسببه ودعوة الناس إليه. والجملة حالية كالتي قبلها، وذهب بعض المحققين أن هذه الجملة كجملتي وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ اعتراض وتذييل للكلام الذي عقب به مقول على ألسنة العباد بتعليم الله تعالى لا عطف، وتحريره أن وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ مناسب- لآمنا- أي نؤمن بالله وبما أنزل على الأنبياء صلوات الله تعالى وسلامه عليهم ونستسلم له وننقاد لأوامره ونواهيه وقوله تعالى:

{ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } “Oysa O, bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir”. Hâl cümlesidir; yani bizim ve sizin işinizin sahibi Allah Teâlâ olduğu için tartışmanın hiçbir tutar yanı yokken bizimle mi tartışıyorsunuz? { وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir”; öncesine matuftur; yani O'nun emrine uygun olan güzel amellerimizin mükâfatı bize, O'nun hükmüne aykırı olan kötü amellerinizin cezası da sizedir. { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “Ve biz yalnız O’na ihlasla bağlananlarız”; bu amellerde sadece O'nun rızasını gözetiriz. Hal böyleyken sizin tartışmanız, üzerinde bulunduğunuz şeyin hak olduğunu iddia etmeniz, bunun sebebiyle kesin olarak cennete gireceğinizi öne sürmeniz ve insanları buna davet etmeniz nasıl mümkün olur? Bu cümle de kendisinden önceki gibi bir hâl cümlesidir. Bazı muhakkikler bu cümlenin, { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } ve { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } cümleleri gibi, atıf olmayıp kulların lisanı üzere Allah Teâlâ'nın talimiyle söylenen sözün ardından gelen bir itiraz ve tezyil olduğu görüşüne varmışlardır. Bunun izahı şöyledir: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } ifadesi { آمَنَّا } kavline uygundur; yani Allah'a ve peygamberlere -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerlerine olsun- indirilenlere iman eder, O'na teslim olur, emirlerine ve yasaklarına boyun eğeriz. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ ملائم لقوله تعالى: صِبْغَةَ اللَّهِ لأنها بمعنى دين الله فالمصدر كالفذلكة لما سبق، وهذه الآية موافقة لما قبلها، ولعل الذوق السليم لا يأباه، وأما القول بأن معنى وَهُوَ رَبُّنا إلخ أنه لا اختصاص له تعالى بقوم دون قوم فيصيب برحمته من يشاء فلا يبعد أن يكرمنا بأعمالنا كما أكرمكم بأعمالكم كأنه ألزمهم على كل مذهب يفتحونه إفحاما وتبكيتا فإن كرامة النبوة إما تفضل من الله تعالى فالكل فيه سواء، وإما إفاضة حق على المستحقين لها بالمواظبة على الطاعة والتحلي بالإخلاص فكما أن لكم أعمالا ربما يعتبرها الله تعالى في إعطائها فلنا أيضا أعمال ونحن له مخلصون بها لا أنتم، فمع بنائه على ما علمت ركاكته غير ملائم لسباق النظم الكريم وسياقه بل غير صحيح في نفسه كما أفتى به مولانا مفتي الديار الرومية لما أن المراد بالأعمال من الطرفين ما أشير إليه من الأعمال الصالحة والسيئة ولا ريب أن أمر الصلاح والسوء يدور على موافقة الدين المبني على البعثة ومخالفته فكيف يتصور اعتبار تلك الأعمال في استحقاق النبوة واستعدادها المتقدم على البعثة بمراتب هذا؟! وقد اختلف الناس في الإخلاص،

{ وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } Allah'ın dini manasında olduğu için Allah Teâlâ'nın { صِبْغَةَ اللَّهِ } kavline uygundur; dolayısıyla masdar öncekilerin bir hülasası gibidir. Bu ayet de kendisinden öncekine uygundur; selim zevk de muhtemelen bunu reddetmez. { وَهُوَ رَبُّنا } ilâ ahir kavlinin manasının; Allah Teâlâ'nın bir kavme mahsus olmayıp rahmetini dilediğine eriştireceği, dolayısıyla sizi amellerinizle mükâfatlandırdığı gibi bizi de amellerimizle mükâfatlandırmasının uzak olmadığı şeklinde olduğu; sanki susturmak ve ilzam etmek için açtıkları her yolda onlara karşı delil getirdiği, zira peygamberlik lütfunun ya Allah Teâlâ'dan bir fazl u kerem olup bunda herkesin eşit olduğu ya da itaate devam etmek ve ihlasla bezenmek suretiyle hak edenlere hakkın ifazası olduğu, dolayısıyla peygamberliği vermede Allah Teâlâ'nın muteber sayabileceği amelleriniz varsa bizim de amellerimiz olduğu ve sizin değil bizim O'na ihlasla bağlı olduğumuz şeklindeki görüşe gelince; bunun zayıflığı bilindiği gibi, yüce nazmın sibak ve siyakına da uygun değildir; hatta Rum diyarının müftüsü Mevlânâ'nın fetva verdiği üzere bizatihi kendi içinde de sahih değildir. Çünkü her iki taraftan kastedilen ameller, işaret edilen salih ve kötü amellerdir; salihlik ve kötülük meselesinin ise peygamber gönderilmesine dayanan dine uyup uymama etrafında döndüğünde şüphe yoktur. Hal böyleyken, peygamberlikten derecelerle önce gelen istidat ve hak edişte bu amellerin muteber sayılması nasıl tasavvur edilebilir?! İhlas hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir:

فروي عن النبي صلى

Peygamber sallallâhu

الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «سألت جبريل عن الإخلاص ما هو؟ فقال: سألت رب العزة عنه فقال: سرّ من أسراري استودعته قلب من أحببته من عبادي»

aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Cibrîl'e ihlasın ne olduğunu sordum; o da: 'İzzetin Rabbine onu sordum, şöyle buyurdu: O Benim sırlarımdan bir sırdır; onu kullarımdan sevdiğim kimsenin kalbine emanet ederim' dedi.»

وقال سعيد بن جبير: الإخلاص أن لا تشرك في دينه ولا تراء أحدا في عمله، وقال الفضيل: ترك العمل من أجل الناس رياء والعمل من أجل الناس شرك، والإخلاص أن يعافيك الله تعالى منهما، وقال حذيفة المرعشي: أن تستوي أفعال العبد في الباطن والظاهر، وقال أبو يعقوب: المكفوف أن يكتم العبد حسناته كما يكتم سيئاته، وقال سهل: هو الإفلاس، ومعناه احتقار العمل وهو معنى قول رويم- ارتفاع عملك عن الرؤية- قيل:

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: «İhlas; O'nun dininde şirk koşmaman ve amelinde hiç kimseye riya yapmamandır.» Fudayl şöyle demiştir: «İnsanlar için ameli terk etmek riyadır, insanlar için amel etmek ise şirktir. İhlas ise Allah Teâlâ'nın seni bu ikisinden afiyette kılmasıdır.» Huzeyfe el-Mar'aşî: «Kulun fiillerinin gizlide ve açıkta eşit olmasıdır» demiştir. Ebû Ya'kûb el-Mekfûf: «Kulun kötülüklerini gizlediği gibi iyiliklerini de gizlemesidir» demiştir. Sehl: «O iflastır; manası da ameli küçük görmektir; bu da Rüveym'in 'amelinin görülmekten yüce olmasıdır' sözünün manasıdır» demiştir. Denildi ki:

ومقابل الإخلاص الرياء، وذكر سليمان الداراني ثلاث علامات له. الكسل عند العبادة في الوحدة، والنشاط في الكثرة، وحب الثناء على العمل.

İhlasın zıddı riyadır. Süleymân ed-Dârânî onun için üç alamet zikretmiştir: Yalnızken ibadette tembellik, kalabalıkta canlılık ve amele karşı övgüden hoşlanmak.

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى أَمْ إما متصلة معادلة للهمزة في أَتُحَاجُّونَنا داخلة في حيز الأمر والمراد بالاستفهام إنكارهما معا بمعنى كل من الأمرين منكر ينبغي أن لا يكون إقامة الحجة وتنوير البرهان على حقية ما أنتم عليه، والحال ما ذكر والتشبث بذيل التقليد والافتراء على الأنبياء ﵈، وفائدة هذا الأسلوب مع أن العلم حاصل بثبوت الأمرين الإشارة إلى أن أحدهما كاف في الذم فكيف إذا اجتمعا كما تقول لمن أخطأ تدبيرا ومقالا: أتدبيرك أم تقريرك، وبهذا يندفع ما قاله أبو حيان من أن الاتصال يستدعي وقوع إحدى الجملتين والسؤال عن تعيين إحداهما وليس الأمر كذلك إذ وقعتا معا، وإما منقطعة مقدرة ببل والهمزة دالة على الإضراب والانتقال من التوبيخ على المحاجة إلى التوبيخ على الافتراء على الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وقرأ غير ابن عامر، وحمزة والكسائي وحفص «أم يقولون» - بالياء- ويتعين كون أَمْ حينئذ منقطعة لما فيها من الإضراب من الخطاب إلى الغيبة ولا يحسن في المتصلة أن يختلف الخطاب من مخاطب إلى غيره كما يحسن في المنقطعة ويكون الكلام استئنافا غير داخل تحت الأمر بل وارد منه تعالى توبيخا لهم. وإنكارا عليهم، وحكى أبو جعفر الطبري عن بعض النحاة جواز الاتصال لأنك إذا قلت- أتقوم يا زيد أم يقوم عمرو- صح الاتصال، واعترض عليه ابن عطية بأن المثال غير جيد لأن القائل فيه واحد والمخاطب واحد والقول في الآية من اثنين والمخاطب اثنان غير أن يتجه معادلة أَمْ للهمزة على الحكم المعنوي كان معنى قُلْ أَتُحَاجُّونَنا أي يحاجون يا محمد أم يقولون، ولا يخفى أن القول بالانقطاع إن لم يكن متعينا فلا أقل من أنه أولى.

{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى } “Yoksa siz, İbrâhim’in, İsmâil’in, İshak’ın, Ya'kûb’un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz?” { أَمْ } edatı ya { أَتُحَاجُّونَنا } kavlindeki hemzeye muadil olan ve emir alanına dâhil bulunan muttasıl edattır; istifhamdan murat her iki durumun birden inkâr edilmesidir; yani durum zikredildiği gibi iken üzerinde bulunduğunuz şeyin hak olduğuna dair hüccet getirmek ve burhanı aydınlatmak da, taklidin eteğine sarılıp peygamberlere -aleyhimüsselâm- iftira atmak da olmaması gereken çirkin birer iştir. Her iki durumun sübutuna dair bilgi mevcut iken bu üslubun faydası; tedbir ve sözünde hata eden kimseye «senin tedbirin mi yoksa ikrarın mı [daha fena]?» dediğin gibi, ikisinden birinin kınanmak için yeterli olduğuna, bir araya geldiklerinde ise durumun nasıl olacağına işaret etmektir. Bununla Ebû Hayyân'ın; muttasıl olmanın iki cümleden birinin vuku bulmasını ve ikisinden birinin tayin edilmesinin sorulmasını gerektirdiği, burada ise ikisi birden vuku bulduğu için durumun böyle olmadığı şeklindeki itirazı defedilmiş olur. Yahut { أَمْ } edatı «bel» (bilakis) ve hemze takdirinde olan munkatı' edattır; vazgeçmeye (israb) ve tartışmadan dolayı azarlamadan peygamberlere -aleyhimüsselâm- iftira atmaktan dolayı azarlamaya geçişe delalet eder. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Hafs dışındakiler ya ile «em yekûlûne» şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde hitaptan gaybete geçişi (iltifatı) içermesi sebebiyle { أَمْ } edatının munkatı' olması tayin eder; zira munkatı' edatta hitabın muhataptan başkasına değişmesi güzel olduğu halde muttasılda güzel olmaz. Bu durumda kelam emrin altına girmeyen bir istinaf olur; bilakis onları azarlamak ve ayıplamak üzere Allah Teâlâ'dan vârit olmuştur. Ebû Câfer et-Taberî bazı nahivcilerden muttasıl olmasının cevazını nakletmiştir; çünkü «Ey Zeyd, sen mi kalkıyorsun yoksa Amr mı kalkıyor?» dediğinde muttasıl olması sahihtir. İbn Atıyye buna; bu misalin uygun olmadığı, zira onda söyleyenin bir, muhatabın bir olduğu, ayette ise sözün iki kişiden ve muhatabın da iki kişi olduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir; ancak { أَمْ } edatının manevi hüküm üzerine hemzeye muadil kılınması yönelirse, { قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } kavlinin manası «Ey Muhammed, onlar seninle tartışıyorlar mı yoksa söylüyorlar mı?» şeklinde olur. Gizli değildir ki, munkatı' olduğunu söylemek tayin etmese bile en azından daha evladır.

قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ أي لستم أعلم بحال إبراهيم ﵇ في باب الدين بل الله تعالى أعلم بذلك وقد أخبر سبحانه بنفي اليهودية والنصرانية عنه، واحتج على انتفائهما عنه بقوله: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ [آل عمران: ٦٥] وهؤلاء المعطوفون عليه أتباعه في الدين وفاقا فحالهم حاله فلم تدعون له ولهم ما نفى الله تعالى؟ فما ذلك إلا جهل غال ولجاج محض وَمَنْ أَظْلَمُ إنكار لأن يكون أحد أظلم مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً ثابتة.

{ قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?'”; yani din konusunda İbrâhim aleyhisselâm'ın durumunu siz daha iyi bilmezsiniz, bilakis onu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır. Allah Teâlâ ise onun Yahudi ve Hristiyan olmadığını haber vermiş ve onun hakkında bu iki durumun nefyine; { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } [Âl-i İmrân: 65] “Oysa Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmiştir” kavliyle delil getirmiştir. Ona atfedilen bu zatlar da ittifakla dinde onun tabileridir; dolayısıyla onların durumu da onun durumu gibidir. Hal böyleyken Allah Teâlâ'nın nefyettiği şeyi nasıl olur da ona ve onlara isnat edersiniz? Bu ancak koyu bir cehalet ve katıksız bir inatlaşmadır. { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Kim daha zalimdir?”; bir kimsenin daha zalim olmasının inkârıdır; { مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً } sabit bir şahitliği gizleyen kimseden [daha zalim kim vardır?].

عِنْدَهُ واصلة مِنَ اللَّهِ إليه وهي شهادته تعالى لإبراهيم ﵇ بالحنيفية والبراءة عن اليهودية والنصرانية حسبما تلي آنفا، وجيء بالوصفين لتعليل الإنكار وتأكيده فإن ثبوت- الشهادة عنده- وكونها من جانب جناب العلي الأعلى عز شأنه من أقوى الدواعي إلى إقامتها وأشد الزواجر عن كتمانها، وتقديم الأول مع أنه متأخر في الوجود لمراعاة طريق الترقي والمعنى لا أحد أظلم من أهل الكتاب- حيث كتموا هذه الشهادة وأثبتوا نقيضها بما ذكر من الافتراء- والجملة تذييل يقرر ما أنكر عليهم من ادعاء اليهودية والنصرانية وتعليق الأظلمية بمطلق الكتمان للإيماء إلى أن مرتبة من يردها ويشهد بخلافها في الظلم خارجة عن دائرة البيان، أو لا أحد- أظلم منا لو كتمنا هذه- الشهادة- ولم نقمها في مقام المحاجة، والجملة حينئذ تذييل مقرر ما أوقع في قوله تعالى: أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ من أنهم

{ عِنْدَهُ } “yanında bulunan”; kendisine ulaşan, { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan gelen”; o da az önce okunduğu üzere Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'ın hanif olduğuna, Yahudilik ve Hristiyanlıktan beri olduğuna dair şahitliğidir. İnkârı gerekçelendirmek ve pekiştirmek için iki vasıf getirilmiştir; zira şahitliğin onun katında sabit olması ve yüceler yücesi olan Allah Teâlâ'nın katından gelmesi, onu ikame etmenin en kuvvetli saiklerinden ve onu gizlemekten meneden en şiddetli caydırıcılardandır. Varlıkta daha sonra olmasına rağmen birincisinin öne alınması terakki (aşağıdan yukarıya yükselme) yolunu gözetmek içindir. Mana şudur: Bu şahitliği gizleyip zikredilen iftirayla onun zıddını ispat eden Ehl-i kitaptan daha zalim hiç kimse yoktur. Cümle, Yahudilik ve Hristiyanlık iddialarından dolayı kendilerine yöneltilen inkârı perçinleyen bir tezyildir (neticedir); en zalim olma durumunun mutlak gizlemeye bağlanması ise, onu reddedip aksine şahitlik eden kimsenin zulümdeki mertebesinin beyan dairesinin dışına taştığını ima etmek içindir. Yahut «Eğer biz bu şahitliği gizleseydik ve münazara makamında onu ikame etmeseydik bizden daha zalim kimse olmazdı» demektir. Bu takdirde cümle, Allah Teâlâ'nın { أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } kavlindeki; onların

شاهدون بما شهد الله تعالى به مصدقونه بما أعلمهم، وجعلها على هذا من تتمة قُولُوا آمَنَّا لأنه في معنى إظهار الشهادة. وعلى الأول من تتمة قُلْ أَتُحَاجُّونَنا لأنه في معنى كتمانها ظاهر التعسف، ولا يخفى أن في الآية تعريضا بغاية أظلمية أهل الكتاب على نحو ما أشير إليه، وفي إطلاق الشهادة- مع أن المراد بها ما تقدم من الشهادة المعينة- تعريض بكتمانهم شهادة الله تعالى لنبيه محمد صلى الله تعالى عليه وسلم في التوراة والإنجيل، وفي ري الظمآن أن- من- صلة أَظْلَمُ والكلام على التقديم والتأخير كأنه قيل: ومن أظلم من الله ممن كتم شهادة حصلت عنده كقولك ومن أظلم من زيد من جملة الكاتمين للشهادة، والمعنى لو كان إبراهيم وبنوه يهودا أو نصارى ثم إن الله تعالى كتم هذه الشهادة لم يكن أحد ممن يكتم الشهادة أظلم منه لكن لما استحال ذلك مع عدله وتنزيهه عما لا يليق علمنا أن الأمر ليس كذلك، وقيل: إن مِمَّنْ صلة كَتَمَ والكلام على حذف مضاف- أي كتم من عباد الله شهادة عنده- ومعناه أنه تعالى ذمهم على منع أن يوصلوا إلى عباد الله تعالى، ويؤدوا إليهم شهادة الحق، ولا يخفى ما في هذين الوجهين من التكلف والتعسف وانحطاط المعنى فلينزه كتاب الله تعالى العظيم عنه، على أنك لو نظرت بعين الإنصاف رأيت الوجه الثاني من الأولين لا يخلو عن بعد لأن الآية إنما تقدمها الإنكار لما نسب إلى إبراهيم ﵇، ومن ذكر معه فالذي يليق أن يكون الكلام مع أهل الكتاب لا مع الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وأتباعه لأنهم مقرون بما أخبر الله تعالى به وعالمون بذلك فلا يفرض في حقهم كتمانه والتذييل الذي ادعي فيه خلاف الظاهر أيضا.

Allah Teâlâ'nın şahitlik ettiği şeye şahit oldukları ve kendilerine bildirdiği şeyde O'nu tasdik ettikleri hususunu perçinleyen bir tezyildir. Bu takdire göre cümlenin { قُولُوا آمَنَّا } emrinin devamı kılınması -çünkü şahitliği izhar etme manasındadır- ve birinci takdire göre { قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } kavlinin devamı kılınması -çünkü onu gizleme manasındadır- açık bir zorlamadır. Gizli değildir ki ayette, işaret edildiği üzere Ehl-i kitabın zulmün son noktasına ulaştıklarına bir tariz vardır; şahitliğin mutlak zikredilmesinde ise -bununla daha önce geçen muayyen şahitlik kastedilmiş olmakla beraber- Tevrat ve İncil'de Allah Teâlâ'nın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için yaptığı şahitliği onların gizlemelerine bir tariz vardır. Reyyü'z-Zam'ân'da; { مِنْ } edatının { أَظْلَمُ } lafzının sılası olduğu ve kelamda takdim-tehir bulunduğu, tıpkı senin «Şahitliği gizleyenlerin tamamı içinde Zeyd'den daha zalim kim vardır?» demen gibi sanki «Yanında bulunan bir şahitliği gizleyen kimseden ötürü Allah'tan daha zalim kim vardır?» denildiği belirtilmiştir. Manası şudur: Şayet İbrâhim ve oğulları Yahudi veya Hristiyan olsalardı da sonra Allah Teâlâ bu şahitliği gizleseydi, şahitliği gizleyenler içinde O'ndan daha zalimi olmazdı; fakat O'nun adaleti ve layık olmayan şeylerden münezzehiyeti ile bu imkânsız olunca, işin böyle olmadığını anladık. Denildi ki: { مِمَّنْ } lafzı { كَتَمَ } fiilinin sılasıdır ve kelamda muzâf hazfi vardır; yani «Allah'ın kullarından, yanında bulunan bir şahitliği gizleyen kimseden» demektir; manası da Allah Teâlâ'nın, hak şahitliği Allah'ın kullarına ulaştırmayı ve onlara eda etmeyi engellemelerinden ötürü onları yermesidir. Bu iki vecihteki tekellüf, zorlama ve mana düşüklüğü gizli değildir; Allah Teâlâ'nın yüce kitabı bundan tenzih edilmelidir. Kaldı ki insaf nazarıyla bakacak olursan, ilk iki vecihten ikincisinin de uzaklıktan uzak olmadığını görürsün; zira ayetin öncesinde İbrâhim aleyhisselâm'a ve onunla birlikte zikredilenlere nispet edilen şey inkâr edilmiştir; dolayısıyla uygun olan, hitabın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ve tabileriyle değil, Ehl-i kitapla olmasıdır; çünkü onlar Allah Teâlâ'nın haber verdiği şeyi ikrar etmekte ve bilmektedirler, dolayısıyla onların hakkında bunu gizlemek farz edilemez; bunda iddia edilen tezyil de zahire aykırıdır.

وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وعيد وتهديد لأهل الكتاب أي إن الله تعالى لا يترك أمركم سدى بل هو محصل لأعمالكم محيط بجميع ما تأتون وتذرون فيعاقبكم بذلك أشد عقاب، ويدخل في ذلك كتمانهم لشهادته تعالى وافتراؤهم على أنبيائه ﵈، وقرىء- عما يعملون- بصيغة الغيبة فالضمير إما لمن كتم باعتبار المعنى أو لأهل الكتاب.

{ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”. Ehl-i kitap için bir tehdit ve vaîddir; yani Allah Teâlâ sizin işinizi başıboş bırakmaz, bilakis amellerinizi zaptetmekte, yapıp ettiğiniz her şeyi kuşatmaktadır ve bundan dolayı sizi en şiddetli cezayla cezalandıracaktır. Allah Teâlâ'nın şahitliğini gizlemeleri ve peygamberlerine -aleyhimüsselâm- iftira etmeleri de buna dâhildir. Gaib sığasıyla «ammâ ya'melûn» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde zamir mana itibarıyla ya gizleyen kimseye ya da Ehl-i kitaba aittir.

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ تكرير لما تقدم للمبالغة في التحذير عما استحكم في الطباع من الافتخار بالآباء والاتكال عليهم كما يقال: اتق الله اتق الله، أو تأكيد وتقرير للوعيد يعني أن الله تعالى يجازيكم على أعمالكم ولا تنفعكم آباؤكم ولا تسألون يوم القيامة عن أعمالهم بل عن أعمال أنفسكم، وقيل: الخطاب فيما سبق لأهل الكتاب، وفي هذه الآية لنا تحذيرا عن الاقتداء بهم، وقيل: المراد بالأمة في الأول الأنبياء وفي الثاني أسلاف اليهود لأن القوم لما قالوا في إبراهيم وبنيه: إنهم كانوا ما كانوا- فكأنهم قالوا- إنهم على مثل طريقة أسلافنا فصار سلفهم في حكم المذكورين فجاز أن يعنوا بالآية، ولا يخفى ما في ذلك من التعسف الظاهر.

{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz”. «Allah'tan kork, Allah'tan kork» denilmesi gibi, tabiatlara yerleşmiş olan atalarla övünme ve onlara güvenip dayanma hastalığından sakındırmada mübalağa için önceki ifadenin tekrarıdır; yahut vaîdin bir tekidi ve perçinlenmesidir; yani Allah Teâlâ amellerinizin karşılığını size verecektir, atalarınız size fayda sağlamaz ve kıyamet günü onların amellerinden değil ancak kendi amellerinizden sorulursunuz. Denildi ki: Önceki hitap Ehl-i kitaba idi, bu ayetteki hitap ise onlara uymaktan sakındırmak üzere bizedir. Denildi ki: Birincideki ümmetten murat peygamberlerdir, ikincideki ise Yahudilerin geçmişleridir; çünkü kavim, İbrâhim ve oğulları hakkında «onlar ne idilerse öyle idiler» dediklerinde sanki «onlar bizim geçmişlerimizin yolu üzere idiler» demiş oldular; böylece geçmişleri zikredilenlerin hükmüne girdi ve ayetle onların kastedilmesi caiz oldu; bundaki açık tekellüf ise gizli değildir.

تم طبع الجزء الأول، ويتلوه إن شاء الله تعالى الجزء الثاني وأوله

Birinci cüzün basımı tamamlandı; Allah Teâlâ'nın izniyle onu ikinci cüz takip edecektir ve başı şudur:

الجزء الثاني

İKİNCİ CÜZ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ أي الخفاف الأحلام أو المستمهنوها بالتقليد المحض، والاعراض عن التدبر، والمتبادر منهم ما يشمل سائر المنكرين لتغيير القبلة من المنافقين، واليهود، والمشركين، وروي عن السدي الاقتصار على الأول، وعن ابن عباس الاقتصار على الثاني، وعن الحسن الاقتصار على الثالث، ولعل المراد بيان طائفة نزلت هذه

{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler diyecekler ki:”; yani aklı kıt olanlar yahut sırf taklitle ve tefekkürden yüz çevirerek akıllarını hiçe sayanlar. Onlardan ilk akla gelen; kıblenin değiştirilmesini inkâr eden münafıklar, Yahudiler ve müşriklerin tamamını kapsayan kimsedir. Süddî'den sadece birincilerle, İbn Abbâs'tan sadece ikincilerle, Hasen'den ise sadece üçüncülerle sınırlandırıldığı rivayet edilmiştir. Muhtemelen murat, bu ayetin haklarında indiği

الآية في حقهم لا حمل الآية عليها لأن الجمع فيها محلى باللام، وهو يفيد العموم فيدخل فيه الكل، والتخصيص بالبعض لا يدعو إليه داع، وتقديم الأخبار بالقول على الوقوع لتوطين النفس به فإن مفاجأة المكروه أشد إيلاما، والعلم به قبل الوقوع أبعد من الاضطراب، ولما أن فيها إعداد الجواب والجواب المعد قبل الحاجة إليه أقطع للخصم وفي المثل- قبل الرمي يراش السهم- وليكون الوقوع بعد الأخبار معجزة له صلى الله تعالى عليه وسلم، وقيل: إن الوجه في التقديم هو التعليم والتنبيه على أن هذا القول أثر السفاهة فلا يبالي به ولا يتألم منه ويرد عليه- أن التعليم- والتنبيه المذكورين يحصلان بمجرد ذكر هذا السؤال، والجواب ولو بعد الوقوع، وقال القفال: إن الآية نزلت بعد تحويل القبلة، وإن لفظ سَيَقُولُ مراد منه الماضي، وهذا كما يقول الرجل إذا عمل عملا فطعن فيه بعض أعدائه: أنا أعلم أنهم سيطعنون في- كأنه يريد أنه إذا ذكر مرة فيذكرونه مرات أخرى- ويؤيد ذلك ما

taifeyi beyan etmektir; yoksa ayeti sadece onlara hamletmek değildir; çünkü ayetteki çoğul lâm-ı tarif ile belirlidir ve bu umum ifade eder, dolayısıyla hepsi buna dâhil olur; bir kısmına tahsis etmeyi gerektiren bir sebep de yoktur. Sözün vuku bulmasından önce haber verilmesinin öne alınması, nefsin buna hazırlanması içindir; zira hoşlanılmayan şeyin ansızın gelmesi daha çok acı verir, vukuundan önce bilinmesi ise telaştan daha uzaktır. Bir de bunda cevabın hazırlanması vardır; ihtiyaç duyulmadan önce hazırlanan cevap ise hasmı daha çok susturucudur; nitekim meselde «Ok atılmadan önce yontulup tüylenir» denilmiştir. Bir de haber verildikten sonra gerçekleşmesi Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize olsun diyedir. Denildi ki: Öne almanın sebebi; bu sözün bir beyinsizlik eseri olduğunu, dolayısıyla ona aldırış edilmemesi ve ondan incinilmemesi gerektiğini öğretmek ve dikkat çekmektir. Buna şöyle itiraz edilir: Zikredilen bu öğretim ve dikkat çekme, vukuundan sonra bile olsa sırf bu sorunun ve cevabın zikredilmesiyle hâsıl olur. Kaffâl şöyle demiştir: Ayet kıblenin çevrilmesinden sonra inmiştir ve { سَيَقُولُ } lafzıyla mazi kastedilmiştir; bu, bir adam bir iş yapıp da düşmanlarından bazıları onu kınadığında «Biliyorum ki onlar beni kınayacaklar» demesi gibidir -sanki bir defa andıklarında tekrar tekrar anacaklarını kastetmektedir-. Bunu şu rivayet de teyit etmektedir:

رواه البخاري عن البراء رضي الله تعالى عنه قال: لما قدم رسول صلى الله تعالى عليه وسلم المدينة فصلى نحو بيت المقدس ستة عشر شهرا أو سبعة عشر شهرا، وكان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يحب أن يتوجه نحو الكعبة فأنزل الله تعالى: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ إلى آخر الآية فقال: السُّفَهاءُ وهم اليهود ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ إلى آخر الآية وفي رواية أبي إسحاق وعبيد بن حميد، وأبي حاتم عنه زيادة فأنزل الله تعالى سَيَقُولُ السُّفَهاءُ إلخ،

Buhârî'nin Berâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde on altı veya on yedi ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yönelmeyi arzu ediyordu; bunun üzerine Allah Teâlâ { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } ayetini sonuna kadar indirdi. Bunun üzerine beyinsizler -ki onlar Yahudilerdir- { ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ } ayetini sonuna kadar söylediler. Ebû İshâk, Ubeyd b. Humeyd ve Ebû Hâtim'in ondan rivayetinde şu fazlalık vardır: Bunun üzerine Allah Teâlâ { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } ayetini indirdi.

ومناسبة الآية لما قبلها أن الأولى قدح في الأصول، وهذا في أمر متعلق بالفروع، وإنما لم يعطف تنبيها على استقلال كل منهما في الشناعة.

Ayetin önceki kısımla münasebeti; ilkinin usulde (temel inançta) bir taan olması, bunun ise füruata ait bir meselede olmasıdır. Atfedilmemesi ise her birinin çirkinlikte müstakil olduğuna dikkat çekmek içindir.

مِنَ النَّاسِ في موضع نصب على الحال، والمراد منهم الجنس، وفائدة ذكره التنبيه على كمال سفاهتهم بالقياس إلى الجنس، وقيل: الكفرة، وفائدته بيان أن ذلك القول المحكي لم يصدر عن كل فرد فرد من تلك الطوائف بل عن أشقيائهم المعتادين للخوض في آسن الفساد، والأول أولى كما لا يخفى ما وَلَّاهُمْ أي أي شيء صرفهم، وأصله من الولي، وهو حصول الثاني بعد الأول من غير فصل والاستفهام للإنكار عَنْ قِبْلَتِهِمُ يعني بيت المقدس وهي فعلة من المقابلة كالوجهة من المواجهة، وأصلها الحالة التي كان عليها المقابل إلا أنها في العرف العام اسم للمكان المقابل المتوجه إليه للصلاة الَّتِي كانُوا عَلَيْها أي على استقبالها، والموصول صفة القبلة، وفي وصفها بذلك بعد إضافتها إلى ضمير المسلمين تأكيد للإنكار ومدار هذا الإنكار بالنسبة إلى اليهود زعمهم استحالة النسخ وكراهتهم مخالفته صلى الله تعالى عليه وسلم لهم في القبلة حتى أنهم قالوا له: ارجع إلى قبلتنا نتبعك ونؤمن بك، ولعلهم ما أرادوا بذلك إلا فتنته ﵊، وبالنسبة إلى مشركي العرب القصد إلى الطعن في الدين وإظهار أن كلا التوجه إليها، والانصراف عنها بغير داع إليه حتى أنهم كانوا يقولون: إنه رغب عن قبلة آبائه ثم رجع إليها وليرجعن إلى دينهم أيضا وبالنسبة إلى المنافقين مختلف باختلاف أصولهم فإن فيهم اليهود وغيرهم، واختلف الناس في مدة بقائه ﷺ مستقبلا بيت المقدس، ففي رواية البخاري ما علمت، وفي رواية مالك بن أنس تسعة أشهر أو عشرة أشهر، وعن معاذ ثلاثة عشر شهرا،

{ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan”; hâl olarak mansub konumundadır; onlardan murat cinstir; zikredilmesinin faydası cinse nispetle onların beyinsizliklerinin kemaline dikkat çekmektir. Kâfirler olduğu da söylenmiştir; bunun faydası ise hikâye edilen o sözün bu taifelerin her bir ferdinden değil, fesat bataklığına dalmayı adet edinen azgınlarından çıktığını beyan etmektir; birincisi ise gizli olmadığı üzere daha evladır. { ما وَلَّاهُمْ } “Onları çeviren nedir?”; yani hangi şey onları çevirdi? Aslı, birinciden hemen sonra aralıksız ikincinin gelmesi demek olan «vely» kökündendir. İstifham inkâr içindir. { عَنْ قِبْلَتِهِمُ } “Kıblelerinden”; yani Beytü'l-Makdis'ten. Bu kelime, muvâceheden «vichet» gibi mukabeleden «kıblet» (fı'let) veznindedir; aslı karşıda duranın üzerinde bulunduğu hâldir, ancak örfte namaz için yönelinen karşıdaki mekânın ismi olmuştur. { الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “Üzerinde bulundukları [kıblelerinden]”; yani ona yöneldikleri [kıblelerinden]. Mevsul kıblenin sıfatıdır; Müslümanların zamirine izafe edildikten sonra bununla vasıflanmasında inkârı pekiştirme vardır. Yahudilere nispetle bu inkârın dayanağı; neshin imkânsız olduğu iddiaları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıble konusunda kendilerine muhalefet etmesinden hoşlanmamalarıdır, hatta ona «Bizim kıblemize dön, sana uyalım ve iman edelim» demişlerdi; muhtemelen bununla sadece onu aleyhisselâm fitneye düşürmeyi kastetmişlerdi. Müşrik Araplara nispetle ise amaç; dinde kusur bulmak ve gerek ona yönelmenin gerekse ondan dönmenin hiçbir gerekçesi olmadığını göstermektir; öyle ki «Atalarının kıblesinden yüz çevirdi, sonra ona geri döndü; elbette onların dinine de dönecektir» diyorlardı. Münafıklara nispetle ise kökenlerinin farklılığına göre değişmektedir; zira onların içinde Yahudiler ve başkaları vardı. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytü'l-Makdis'e yönelerek kaldığı süre hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: Buhârî'nin rivayetinde öğrendiğin gibidir; Mâlik b. Enes'in rivayetinde dokuz veya on aydır; Muâz'dan on üç ay;

وعن الصادق سبعة أشهر،

es-Sâdık'tan ise yedi ay rivayet edilmiştir.

وهل استقبل غيره قبل بمكة أم لا؟

Mekke'de daha önce oradan başkasına yönelip yönelmediği konusunda ise

قولان أشهرهما الثاني وهو المروي أيضا عن الصادق رضي الله تعالى عنه.

iki görüş vardır; bunların daha meşhur olanı ikincisidir ki bu aynı zamanda es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan da rivayet edilmiştir.

قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ أي جميع الأمكنة والجهات مملوكة له تعالى مستوية بالنسبة إليه عز شأنه لا اختصاص لشيء منها به جل وعلا إنما العبرة لامتثال أمره فله أن يكلف عباده باستقبال أي مكان وأي جهة شاء يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أي طريق مستو وهو ما تقتضيه الحكمة من التوجه إلى بيت المقدس تارة وإلى الكعبة أخرى، والجملة بدل اشتمال مما تقدم وهو إشارة إلى مصحح التولية وهذا إلى مرجحها كأنه قيل: إن التولية المذكورة هداية يخص الله تعالى بها من يشاء ويختار من عباده وقد خصنا بها فله الحمد.

{ قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır.”; yani bütün mekânlar ve yönler Yüce Allah'ın mülküdür, şanı yüce olan Zâtı'na nispetle hepsi eşittir. O'na celle ve alâ bunlardan hiçbirinin bir hususiyeti yoktur; asıl itibar O'nun emrine uymaktadır. Dolayısıyla kullarını dilediği mekâna ve dilediği yöne yönelmekle mükellef kılma yetkisi O'na aittir. { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “O, dilediğini dosdoğru bir yola iletir.”; yani düzgün bir yola [iletir] ki bu da hikmetin gereği olarak kimi zaman Beytü'l-Makdis'e, kimi zaman da Kâbe'ye yönelmektir. Bu cümle, önceki kısmın bedel-i iştimalidir. Önceki kısım kıblenin değiştirilmesini caiz kılan gerekçeye, bu kısım ise onu tercih ettiren sebebe işarettir. Sanki şöyle denilmiştir: Söz konusu kıble değişimi, Yüce Allah'ın kullarından dilediği ve seçtiği kimselere has kıldığı bir hidayettir; bizi de bununla mümtaz kılmıştır, hamd O'na mahsustur.

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً اعتراض بين كلامين متصلين وقعا خطابا له صلى الله تعالى عليه وسلم استطرادا لمدح المؤمنين بوجه آخر أو تأكيدا لرد الإنكار بأن هذه الأمة وأهل هذه الملة شهداء عليكم يوم الجزاء وشهاداتهم مقبولة عندكم فأنتم إذا أحق باتباعهم والاقتداء بهم فلا وجه لإنكاركم عليهم، وذلك إشارة إلى الجعل المدلول عليه- بجعلناكم- وجيء بما يدل على البعد تفخيما. والكاف مقحم للمبالغة وهو إقحام مطرد ومحلها في الأصل النصب على أنه نعت لمصدر محذوف، وأصل التقدير- جعلناكم أمة وسطا- جعلا كائنا مثل ذلك الجعل فقدم على الفعل لإفادة القصر، وأقحمت الكاف فصار نفس المصدر المؤكد لا نعتا له أي ذلك الجعل البديع جعلناكم لا جعلا آخر أدنى منه كذا قالوا، وقد ذكرنا قبل أن كَذلِكَ كثيرا ما يقصد بها تثبيت ما بعدها وذلك لأن وجه الشبه يكون كثيرا في النوعية والجنسية كقولك- هذا الثوب كهذا الثوب- في كونه خزا أو بزا، وهذا التشبيه يستلزم وجود مثله وثبوته في ضمن النوع فأريد به على طريق الكناية مجرد الثبوت لما بعده، ولما كانت الجملة تدل على الثبوت كان معناها موجودا بدونها وهي مؤكدة له فكانت كالكلمة الزائدة، وهذا معنى قولهم: إن الكاف مقحمة لا أنها زائدة كما يوهمه كلامهم، وأما استفادة كون ما بعدها عجيبا فليس إلا لأن ما ليس كذلك لا يحتاج لبيان فلما اهتم بإثباته في الكلام البليغ علم أنه أمر غريب، أو لحمل البعد المفهوم من ذلك على البعد الرتبي، ومن الناس من جعل كَذلِكَ للتشبيه- بجعل- مفهوم من الكلام السابق أي مثل ما جعلناكم مهديين، أو جعلنا قبلتكم أفضل القبل- جعلناكم أمة وسطا- ويرد على ذلك أن المحل المشبه به غير مختص بهذه الأمة لأن مؤمني الأمم السابقة كانوا أيضا مهتدين إلى صراط مستقيم، وكانت قبلة بعضهم أفضل القبل أيضا، والجعل المشبه مختص بهم فلا يحسن التشبيه على أنه لا يفهم من السابق سوى أن التوجه إلى كل واحد القبلتين في وقته- صراط مستقيم والأمر به في ذلك الوقت هداية ولا يفهم منه أن قبلتهم أفضل القبل، والناسخ لا يلزم أن يكون خيرا من المنسوخ اللهم إلا أن يكون مراد القائل- كما جعلنا قبلتكم الكعبة التي هي أفضل القبل في الواقع جعلنا- إلا أنه على ما فيه لا يحسم الإيراد كما لا يخفى. ومعنى وَسَطاً خيارا أو عدولا وهو في الأصل اسم لما يستوي نسبة الجوانب إليه- كالمركز- ثم استعير للخصال المحمودة البشرية لكونها أوساطا للخصال الذميمة المكتنفة بها من طرفي الإفراط والتفريط كالجود بين الإسراف، والبخل والشجاعة بين الجبن والتهور، والحكمة بين الجربزة والبلادة، ثم أطلق على المتصف بها إطلاق الحال على المحل واستوى فيه الواحد وغيره لأنه بحسب الأصل جامد لا تعتبر مطابقته، وقد يراعى فيه ذلك وليس هذا الإطلاق مطردا كما يظن من قولهم: خير الأمور الوسط إذ يعارضه قولهم- على الذم أثقل من مغن وسط- لأنه كما قال الجاحظ يختم على القلب ويأخذ بالأنفاس وليس بجيد فيطرب ولا برديء فيضحك، وقولهم: أخو الدون الوسط بل هو وصف مدح في مقامين في النسب لأن أوسط القبيلة أعرقها وصميمها، وفي الشهادة كما هنا لأنه العدالة التي هي كمال القوة العقلية والشهوية والغضبية أعني استعمالها فيما ينبغي على ما ينبغي، ولما كان علم العباد لم يحط إلا بالظاهر أقام الفقهاء الاجتناب عن الكبائر وعدم الإصرار على الصغائر مقام ذلك- وسموه عدالة- في إحياء الحقوق فليحفظ، وشاع عن أبي منصور الاستدلال بالآية- على أن الإجماع حجة إذ لو كان ما اتفقت عليه الأمة باطلا لا نثلمت به عدالتهم وهو مع بنائه على تفسير الوسط بالعدول وللخصم أن يفسره بالخيار

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık”; müminleri başka bir yönden övmek için bir istidrad (konu dışı tamamlama) veya «Bu ümmet ve bu dinin mensupları ceza gününde sizin aleyhinize şahitlerdir ve onların şahitlikleri sizin katınızda da makbuldür; öyleyse siz onların peşinden gitmeye ve onlara uymaya daha layıksınız, binaenaleyh onlara itiraz etmenizin hiçbir mantığı yoktur» diyerek inkârı kesin bir şekilde reddetmek üzere, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olarak vaki olmuş birbirine bağlı iki kelam arasındaki bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. «Zâlike» (ذلِكَ) kelimesi, «cealnâküm» (جَعَلْناكُمْ) ifadesinin delalet ettiği kılma fiiline işarettir ve tazim (yüceltme) için uzaklık bildiren bir lafız getirilmiştir. «Kâf» (الكاف) harfi mübalağa için ziyade edilmiştir ki bu düzenli bir ziyadedir. Asıl mahalli ise hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak mansub olmasıdır. Asıl takdir şöyledir: «Caalnâküm ümmeten vesatan ca'len kâinen misle zâlike'l-ca'li» (Sizi o kılma gibi bir kılma ile vasat bir ümmet kıldık). Hasr (tahsis) bildirmesi için fiilin önüne geçirilmiş, kâf ziyade kılınınca sıfat değil bizzat tekit edilen mastarın kendisi olmuştur; yani «Sizi o eşsiz kılma ile kıldık, ondan daha aşağı olan başka bir kılma ile değil.» Âlimler böyle demiştir. Daha önce zikretmiştik ki «kezâlike» (كَذلِكَ) ifadesiyle çoğu zaman kendisinden sonrakini pekiştirmek kastedilir. Zira benzetme yönü nevide ve cinste çokça bulunur; nitekim senin «Bu elbise ipek ya da pamuk kumaş olması bakımından şu elbise gibidir» demen gibi. Bu teşbih, nevin kapsamı içerisinde onun bir benzerinin bulunmasını ve sabit olmasını gerektirir. Dolayısıyla kinaye yoluyla kendisinden sonraki için yalnızca sübut (kesinleşme) kastedilmiştir. Cümle sübuta delalet ettiği için, anlamı o olmaksızın da mevcuttu; o ise bunu tekit etmiştir, böylece sanki zait bir kelime gibi olmuştur. Âlimlerin «Kâf harfi zâittir» sözlerinin anlamı da budur; yoksa kelamlarının vehmettirdiği gibi büsbütün anlamsız bir zaitlik değildir. Ondan sonra gelen şeyin hayret verici bir durum olarak anlaşılmasına gelince; bu ancak böyle olmayan şeyin beyana ihtiyaç duymamasından ötürüdür. Belig kelamda onun sübutuna ehemmiyet verilince garip bir iş olduğu anlaşılmıştır; yahut «zâlike»den anlaşılan uzaklığın mertebe uzaklığına hamledilmesi sebebiyledir. İnsanlardan bir kısmı «kezâlike»yi önceki kelamdan anlaşılan bir «kılma»ya teşbih için kabul etmiştir; yani «Sizi hidayete erdirilmiş kıldığımız gibi» yahut «Kıblenizi kıblelerin en faziletlisi kıldığımız gibi sizi vasat bir ümmet kıldık.» Buna şöyle bir itiraz yöneltilir: Kendisine benzetilen makam bu ümmete has değildir; zira önceki ümmetlerin müminleri de dosdoğru yola hidayet edilmişlerdi ve bazılarının kıblesi de en faziletli kıble idi; benzetilen kılma ise sadece bu ümmete hastır, bu durumda teşbih güzel olmaz. Kaldı ki öncekinden, iki kıbleden her birine kendi vaktinde yönelmenin «dosdoğru bir yol» olduğu ve o vakitte onun emredilmesinin bir hidayet olduğu anlaşılmakta olup onların kıblesinin kıblelerin en faziletlisi olduğu anlaşılmamaktadır. Zira nâsihin (hükmü getirenin), mensuhtan (hükmü kaldırılandan) daha hayırlı olması gerekmez. Meğerki söyleyenin muradı: «Kıblenizi hakikatte kıblelerin en faziletlisi olan Kâbe kıldığımız gibi kıldık» demek olsun; ancak gizli olmadığı üzere bu da mevcut sakıncalarıyla birlikte itirazı kökten kesip atmaz. «Vesatan» (وَسَطاً) kelimesinin anlamı, hayırlılar veya adaletliler demektir. Bu kelime aslen merkez gibi kenarların kendisine olan nispeti eşit olan şeyin ismidir. Sonra ifrat ve tefrit uçlarından kendisini kuşatan yerilmiş huyların ortasında yer almaları sebebiyle insanın övülen ahlakı için istiare edilmiştir; tıpkı cömertliğin israf ile cimrilik arasında, cesaretin korkaklık ile atılganlık/pervasızlık arasında, hikmetin ise kurnazlık ile ahmaklık arasında olması gibi. Daha sonra bu huylarla vasıflanan kimselere, hâlin mahalle ıtlakı kabilinden mecaz olarak ıtlak edilmiş; aslı itibarıyla camid olup uyumu gözetilmediğinden tekil ve çoğul için eşit kılınmıştır; bazen de bu uyum gözetilebilir. Bu kullanım, «İşlerin en hayırlısı vasat olanıdır» sözünden zannedildiği gibi her yerde geçerli (muttarit) değildir; zira buna «Kötülemede vasat bir şarkıcıdan daha ağırı yoktur» sözü zıt düşer. Çünkü Câhız'ın dediği gibi: «Kalbi mühürler ve nefesleri tıkar; ne iyi söyler ki coştursun, ne de kötü söyler ki güldürsün.» Yine «Aşağı olanın kardeşi vasattır» sözü de böyledir. Bilakis o iki makamda övgü sıfatıdır: Nesepte övgüdür, çünkü kabilenin en vasatı, nesebi en köklü ve en asil olanıdır; bir de burada olduğu gibi şahitlikte övgüdür, çünkü o akıl, şehvet ve gazap güçlerinin kemali demek olan adalettir; yani bu güçleri gereken yerde gereken şekilde kullanmaktır. Kulların ilmi yalnızca zahiri kuşatabildiği için fıkıhçılar, hakların ihya edilmesinde büyük günahlardan kaçınmayı ve küçük günahlarda ısrar etmemeyi bunun yerine koymuşlar ve bunu «adalet» olarak isimlendirmişlerdir; bu iyi bellenmelidir. Ebû Mansûr'dan, icmânın hüccet olduğuna dair bu ayetle delil getirdiği şayi olmuştur; zira ümmetin üzerinde ittifak ettiği şey batıl olsaydı bununla onların adaleti zedelenirdi. Bu görüş, «vasat» kelimesinin «adiller» olarak tefsir edilmesine dayanmakla birlikte karşı tarafın bunu «hayırlılar» olarak tefsir etmesi de mümkündür.

فلا يتم إذ كونهم خيارا لا يقتضي خيريتهم في جميع الأمور فلا ينافي اتفاقهم على الخطأ- لا يخلو عن شيء، أما أولا فلأن العدالة لا تنافي الخطأ في الاجتهاد إذ لا فسق فيه كيف والمجتهد المخطئ مأجور، وأما ثانيا فلأن المراد كونهم وَسَطاً بالنسبة إلى سائر الأمم، وأما ثالثا فلأنه لا معنى لعدالة المجموع بعد القطع بعدم عدالة كل واحد، وأما رابعا فلأنه لا يلزم أن يكونوا عدولا في جميع الأوقات بل وقت أداء الشهادة وهو يوم القيامة، وأما خامسا فلأن قصارى ما تدل عليه بعد

Dolayısıyla delil tam olmaz; çünkü onların hayırlı olmaları her hususta hayırlı olmalarını gerektirmez, binaenaleyh hatada ittifak etmelerine mani değildir. Bu istidlal bazı itirazlardan uzak değildir: Birincisi; adalet içtihatta hataya mani değildir, zira bunda fısk yoktur; nasıl olsun ki, hata eden müçtehide dahi ecir verilir. İkincisi; murat, onların diğer ümmetlere kıyasla { وَسَطاً } olmalarıdır. Üçüncüsü; her bir ferdin adil olmadığı kesinleştikten sonra bütünün adil olmasının bir anlamı yoktur. Dördüncüsü; bütün vakitlerde adil olmaları gerekmez, bilakis şahitliğin eda edileceği vakitte yani kıyamet gününde adil olmaları kastedilmiştir. Beşincisi; binbir güçlükten sonra

اللتيا والتي حجية إجماع كل الأمة أو كل أهل الحل والعقد منهم وذا متعذر، ولا تدل على حجية إجماع مجتهدي كل عصر والمستدل بصدد ذلك، وأجيب عن الأول، والثاني بأن العدالة بالمعنى المراد تقتضي العصمة في الاعتقاد والقول والفعل وإلا لما حصل التوسط بين الإفراط والتفريط وبأنه عبارة عن حالة متشابهة حاصلة عن امتزاج الأوساط من القوى التي ذكرناها فلا يكون أمرا نسبيا، وعن الثالث بأن المراد أن فيهم من يوجد على هذه الصفة، فإذا كنا لا نعرفهم بأعيانهم افتقرنا إلى اجتماعهم كيلا يخرج من يوجد على هذه الصفة- لكن يدخل المعتبرون في اجتماعهم- ومتى دخلوا وحصل الخطأ انثلمت عدالة المجموع.

bu ayetin en fazla delalet edeceği husus, bütün ümmetin veya onlardan ehl-i hal ve'l-akdin icmâının hüccet olduğudur ki bu da imkânsızdır; yoksa her asrın müçtehitlerinin icmâının hüccet olduğuna delalet etmez, hâlbuki delil getiren zat bunu amaçlamaktadır. Birinci ve ikinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Kastedilen anlamdaki adalet; inançta, sözde ve fiilde masumiyeti gerektirir; aksi takdirde ifrat ile tefrit arasında vasatlık hâsıl olmaz; ayrıca o, zikrettiğimiz güçlerin vasat noktalarının bir araya gelmesinden oluşan dengeli ve homojen bir durumdur, dolayısıyla izafi bir şey olamaz. Üçüncü itiraza şöyle cevap verilmiştir: Muradı, onların içinde bu sıfata sahip kimselerin bulunmasıdır; biz onları şahıslarıyla bizzat bilmediğimizden, bu sıfata sahip olanların dışarıda kalmaması için onların tamamının toplanmasına ihtiyaç duyarız; fakat içtimalarına muteber kimseler dahil olur ve onlar dahil olup da hata vuku bulduğunda bütünün adaleti zedelenir.

وعن الرابع بأن جَعَلْناكُمْ يقتضي تحقق العدالة بالفعل، واستعمال الماضي بمعنى المضارع خلاف الظاهر.

Dördüncü itiraza şöyle cevap verilmiştir: { جَعَلْناكُمْ } “Sizi kıldık” ifadesi adaletin bilfiil tahakkuk etmesini iktiza eder; geçmiş zaman kipi olan mazi fiili şimdiki zaman anlamında kullanmak ise zahire aykırıdır.

وعن الخامس بأن الخطاب للحاضرين- أعني الصحابة كما هو أصله- فيدل على حجية الإجماع في الجملة، وأنت تعلم أن هذا الجواب الأخير لا يشفي عليلا، ولا يروي غليلا، لأنه بعيد بمراحل عن مقصود المستدل، على أن من نظر بعين الإنصاف لم ير في الآية أكثر من دلالتها على أفضلية هذه الأمة على سائر الأمم، وذلك لا يدل على حجية إجماع ولا عدمها، نعم ذهب بعض الشيعة إلى أن الآية خاصة بالأئمة الاثني عشر،

Beşinci itiraza ise şöyle cevap verilmiştir: Hitap aslı itibarıyla hazır olanlara, yani sahabeyedir; dolayısıyla genel olarak icmânın hüccet olduğuna delalet eder. Bilirsin ki bu son cevap ne hastaya şifa verir ne de susuzluğu giderir; zira delil getirenin maksadından fersah fersah uzaktır. Kaldı ki insaf nazarıyla bakan kimse, ayette bu ümmetin diğer ümmetlere üstünlüğünden başka bir delalet görmez; bu ise icmânın hüccet oluşuna da olmayışına da delalet etmez. Evet, Şîa'dan bazıları ayetin On İki İmam'a mahsus olduğu görüşüne gitmiş,

ورووا عن الباقر أنه قال: نحن الأمة الوسط، ونحن شهداء الله على خلقه، وحجته في أرضه،

el-Bâkır'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Vasat ümmet biziz; bizler Allah'ın mahlukatı üzerindeki şahitleri ve yeryüzündeki hüccetiyiz.»

وعن علي كرم الله تعالى وجهه: نحن الذين قال الله تعالى فيهم: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten de şöyle rivayet edilmiştir: «Yüce Allah'ın haklarında: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyurduğu kimseler biziz.»

وقالوا: قول كل واحد من أولئك حجة فضلا عن إجماعهم، وأن الأرض لا تخلو عن واحد منهم حتى يرث الله تعالى الأرض ومن عليها، ولا يخفى أن دون إثبات ما قالوه خرط القتاد لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ أي سائر الأمم يوم القيامة بأن الله تعالى قد أوضح السبل وأرسل الرسل فبلغوا ونصحوا وهو غاية- للجعل- المذكور مترتبة عليه.

Ayrıca şöyle demişlerdir: Onların icmâı bir yana, her birinin sözü tek başına hüccettir ve Yüce Allah yeryüzüne ve üzerindekilere vâris oluncaya kadar yeryüzü onlardan birinden asla hâlî kalmaz. Gizli değildir ki, söyledikleri şeyi ispat etmek sarp yokuşa tırmanmaktan farksızdır. { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlara şahitler olasınız diye”; yani kıyamet gününde diğer ümmetlere, Yüce Allah'ın yolları açıkladığına ve peygamberler gönderip onların da tebliğ ve nasihat ettiklerine [şahit olasınız diye]. Bu, zikredilen «kılma» fiilinin ona terettüp eden gayesidir.

أخرج الإمام أحمد وغيره عن أبي سعيد قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: يجيء النبي يوم القيامة ومعه الرجل والنبي ومعه الرجلان وأكثر من ذلك فيدعى قومه فيقال لهم هل بلغكم هذا؟ فيقولون: لا، فيقال له: هل بلغت قومك؟ فيقول: نعم، فيقال له: من يشهد لك؟ فيقول: محمد وأمته، فيدعى محمد وأمته فيقال لهم: هل بلغ هذا قومه؟ فيقولون: نعم. فيقال: وما علمكم؟ فيقولون: جاءنا نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم فأخبرنا أن الرسل قد بلغوا فذلك قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً وفي رواية «فيؤتى بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم فيسأل عن حال أمته فيزكيهم ويشهد بعدالتهم»

İmam Ahmed ve diğerleri Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kıyamet gününde peygamber yanında bir adamla, peygamber yanında iki adamla ve bundan daha fazlasıyla gelir. Derken kavmi çağrılır ve onlara: ‘Bu size tebliğ etti mi?’ denilir. Onlar: ‘Hayır’ derler. O peygambere: ‘Kavmine tebliğ ettin mi?’ denilir. O: ‘Evet’ der. Ona: ‘Sana kim şahitlik eder?’ denilir. O: ‘Muhammed ve ümmeti’ der. Bunun üzerine Muhammed ve ümmeti çağrılır ve onlara: ‘Bu zat kavmine tebliğ etti mi?’ denilir. Onlar: ‘Evet’ derler. ‘Bilginiz nereden?’ denilir. Onlar: ‘Bize Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem geldi ve bize peygamberlerin tebliğ ettiğini haber verdi’ derler. İşte Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” ayeti budur.» Bir rivayette ise: «Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem getirilir, ümmetinin durumu sorulur, o da onları tezkiye eder ve adaletlerine şahitlikte bulunur» şeklindedir.

وذلك قوله ﷿: وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وكلمة الاستعلاء لما في- الشهيد- من معنى الرقيب، أو لمشاكلة ما قبله، وأخرت صلة الشهادة أولا وقدمت آخرا لأن المراد في الأول إثبات شهادتهم على الأمم، وفي الثاني اختصاصهم- بكون الرسول شهيدا عليهم- وقيل: لتكونوا شهداء على الناس في الدنيا فيما لا يصلح إلا بشهادة العدول الأخيار وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً ويزكيكم ويعلم بعدالتكم، والآثار لا تساعد ذلك على ما فيه وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها وهي صخرة بيت المقدس، بناء على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن قبلته صلى الله تعالى عليه وسلم بمكة كانت بيت المقدس لكنه لا يستدبر الكعبة- بل يجعلها بينه وبينه- والَّتِي مفعول ثان- لجعل- لا صفة الْقِبْلَةَ والمفعول الثاني محذوف أي الْقِبْلَةَ كما قيل. وقال أبو حيان: إن- الجعل- تحويل الشيء من حالة إلى أخرى، فالمتلبس بالحالة الثانية هو المفعول الثاني، كما في- جعلت الطين خزفا- فينبغي أن يكون المفعول الأول هو الموصول، والثاني هو الْقِبْلَةَ وهو المنساق إلى الذهن بالنظر الجليل، ولكن التأمل الدقيق يهدي إلى ما ذكرنا لأن الْقِبْلَةَ عبارة عن الجهة التي تستقبل للصلاة- وهو كلي- والجهة التي كنت عليها جزئي من جزئياتها،- فالجعل- المذكور من باب تصيير الكلي جزئيا، ولا شك أن الكلي يصير جزئيا- كالحيوان يصير إنسانا- دون العكس،

Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye.” İstila (üzerine olma) bildiren harf-i cer, «şehîd» lafzında bulunan gözetleyici anlamından ötürüdür veya önceki lafza uygunluk sağlamak içindir. Şahitliğin sılası ilki için sonra, ikincisi için öne alınmıştır; çünkü birincisinde murat onların ümmetler üzerindeki şahitliklerini ispat etmek, ikincisinde ise Resûl'ün onların üzerine şahit olması hususundaki tahsisleridir. Şöyle de denilmiştir: Dünyada sadece adil ve hayırlı kimselerin şahitliği ile çözülebilecek hususlarda insanlara şahitler olasınız, { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “ve Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” yani sizi tezkiye edip adaletinizi bilsin diye. Ancak rivayetler, içindeki hususlarla birlikte bunu desteklememektedir. { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Üzerinde bulunduğun o kıbleyi kılmadık”; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen, Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Mekke'deki kıblesinin Beytü'l-Makdis olduğu, fakat Kâbe'ye arkasını dönmeyip bilakis onu kendisi ile Kudüs arasına aldığı rivayetine binaen bu, Beytü'l-Makdis kayalığıdır. «Elletî» (الَّتِي) kelimesi, «ceale» fiilinin ikinci mefulüdür; «el-kıble» kelimesinin sıfatı değildir ve söylendiği gibi ikinci meful mahzuftur, yani «el-kıble»dir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: «Ce'l» (kılma/yapma) fiili, bir şeyi bir hâlden başka bir hâle dönüştürmektir; dolayısıyla ikinci hâle bürünen şey, «cealtü't-tîne hazefen» (çamuru çömlek yaptım) ifadesinde olduğu gibi ikinci mefuldür. Bu durumda birinci meful mevsul, ikincisi ise «el-kıble» olmalıdır; ilk bakışta zihne gelen de budur. Fakat derinlemesine düşünmek bizim zikrettiğimiz hususa ulaştırır; zira «el-kıble», namaz için yönelinen cihetten ibarettir ki bu küllî bir kavramdır; üzerinde bulunduğun cihet ise onun cüzlerinden bir cüzdür. Dolayısıyla zikredilen kılma fiili, küllîyi cüz'î kılma kabilindendir. Şüphe yok ki küllî, tıpkı hayvanın insan olması gibi cüz'îleşir, aksi ise söz konusu değildir.

والمعنى أن أصل أمرك أن تستقبل الكعبة- كما هو الآن- وَما جَعَلْنَا قبلتك بيت المقدس لشيء من الأشياء إِلَّا لِنَعْلَمَ أي في ذلك الزمان مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ أي يتبعك في الصلاة إليها، والالتفات إلى الغيبة مع إيراده صلى الله تعالى عليه وسلم بعنوان الرسالة للإشارة إلى علة الاتباع.

Manası şudur: Senin asıl emredildiğin durum —tıpkı şu anda olduğu gibi— Kâbe'ye yönelmendir. Biz senin kıbleni hiçbir sebeple Beytü'l-Makdis kılmadık, { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “ancak bilelim diye”; yani o zamanda [bilelim diye], { مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } “Peygambere kimin uyacağını”; yani oraya doğru namaz kılmakta sana kimin tabi olacağını. İttibanın illetine işaret etmek üzere Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in risalet unvanıyla anılmasıyla birlikte gaip kipine iltifat edilmiştir.

مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ أي يرتد عن دين الإسلام فلا يتبعك فيها ألفا لقبلة آبائه، ومَنْ هذه للفصل كالتي في قوله تعالى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ [البقرة: ٢٢٠] والكلام من باب الاستعارة التمثيلية بجامع أن المنقلب يترك ما في يديه ويدبر عنه على أسوأ أحوال الرجوع، وكذلك المرتد يرجع عن الإسلام ويترك ما في يديه من الدلائل على أسوأ حال. و «نعلم» حكاية حال ماضية، ويَتَّبِعُ ويَنْقَلِبُ بمعنى الحدوث- والجعل- مجاز باعتبار أنه كان الأصل استقبال الكعبة أو المعنى (ما جعلنا) قبلتك بيت المقدس إِلَّا لِنَعْلَمَ الآن بعد التحويل إلى الكعبة من يتبعك حينئذ مِمَّنْ لا يتبعك كبعض أهل الكتاب ارتدوا لما تحولت الْقِبْلَةَ فنعلم على حقيقة الحال. والحاصل أن ما فعلناه كان لأمر عارض- وهو امتحان الناس- إما في وقت- الجعل- أو في وقت التحويل، وما كان لعارض يزول بزواله، وقيل: المراد ب الْقِبْلَةَ الكعبة بناء على أنه صلى الله تعالى عليه وسلم كان يصلي إليها بمكة، والمعنى ما رددناك إِلَّا لِنَعْلَمَ الثابت الذي لا يزيغه شبهة ولا يعتريه اضطراب ممن يرتد بقلقلة واضطراب بسبب التحويل بأنه إن كان الأول حقا فلا وجه للتحويل عنه، وإن كان الثاني فلا معنى للأمر بالأول- والجعل- على هذا حقيقة، ويَتَّبِعُ للاستمرار بقرينة مقابله، ويضعف هذا القول أنه يستلزم دعوى نسخ الْقِبْلَةَ مرتين، واستشكلت الآية بأنها تشعر بحدوث- العلم- في المستقبل- وهو تعالى لم يزل عالما- وأجيب بوجوه «الأول» أن ذلك على سبيل التمثيل، أي فعلنا ذلك فعل من يريد أن يعلم «الثاني» أن المراد- العلم- الحالي الذي يدور عليه- فلك الجزاء- أي ليتعلق علمنا به موجودا بالفعل، فالعلم مقيد بالحادث، والحدوث راجع إلى القيد «الثالث» أن المراد ليعلم الرسول والمؤمنون، وتجوز في إسناد فعل بعض خواص الملك إليه تنبيها على كرامة القرب والاختصاص فهو كقول الملك: فتحنا البلد، وإنما فتحها جنده «الرابع» أنه ضمن العلم معنى التمييز أو أريد به التمييز في الخارج، وتجوز بإطلاق اسم السبب على المسبب، ويؤيده تعديه ب مَنْ كالتمييز- وبه فسره ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- ويشهد له قراءة «ليعلم» على البناء للمفعول حيث إن المراد ليعلم كل من يأتي منه- العلم- وظاهر أنه فرع تمييز الله وتفريقه بينهما في الخارج بحيث لا يخفى على أحد «الخامس» أن المراد به الجزاء، أي لنجازي الطائع والعاصي، وكثيرا ما يقع التهديد في القرآن بالعلم «السادس» أن «نعلم» للمتكلم مع الغير، فالمراد ليشترك- العلم- بيني وبين الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين، ويرد على هذا أن مخالفته مع جعلنا آب عنه، مع أن تشريك الله تعالى مع غيره في ضمير واحد غير مناسب، ثم العلم إن كان مجازا عن التمييز- فمن، وممن- مفعولاه بواسطة وبلا واسطة، وإن كان حقيقة فإمّا أن يكون من الإدراك المعدى إلى مفعول واحد- فمن- موصولة في موضع نصب به، ومِمَّنْ حال أي متميزا مِمَّنْ أو من- العلم- المعدى إلى مفعولين ف مَنْ استفهامية في موضع المبتدأ، ويَتَّبِعُ في موضع الخبر، والجملة في موضع المفعولين مِمَّنْ يَنْقَلِبُ حال من فاعل يَتَّبِعُ وبهذا يندفع قول أبي البقاء: إنه لا يجوز أن تكون مَنْ استفهامية لأنه لا يبقى لقوله تعالى: مِمَّنْ يَنْقَلِبُ متعلق لأن ما قبل الاستفهام لا يعمل فيما بعده، ولا معنى لتعلقه ب يَتَّبِعُ والكلام دال على هذا التقدير- فلا يرد أنه لا قرينة عليه- ثم إن جملة وَما جَعَلْنَا إلخ، معطوفة كالجملتين التاليتين لها على مجموع السؤال والجواب بيان لحكمة التحويل، وقيل: معطوفة على لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ويحتاج إلى أن يقال حينئذ: إنه ﷺ مأمور بأداء مضمون

{ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “iki ökçesi üzerinde geri dönecek olandan [ayırt edip bilelim diye]”; yani atalarının kıblesine olan ünsiyeti sebebiyle bu konuda sana uymayıp İslâm dininden irtidat eden kimseden. Buradaki «min» (مَنْ) edatı, Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt edip bilir” [Bakara: 220] ayetinde olduğu gibi temyiz/fasl içindir. Kelam, geri dönenin elindekileri bırakıp dönüşün en kötü hâli üzere arkasını dönüp gitmesi ile mürtedin de İslâm'dan dönüp elindeki delilleri en çirkin hâlde terk etmesi arasındaki ortak payda sebebiyle temsîlî istiare kabilindendir. «Ne'lemü» (نعلم) mazi hâlin hikâyesidir; «yettebi'u» ve «yenkalibü» ise sonradan meydana gelme anlamındadır. Kılma (el-ce'l) fiili ise asıl olanın Kâbe'ye yönelmek olması itibarıyla mecazdır. Yahut anlam şöyledir: Senin kıbleni Beytü'l-Makdis kılmadık, ancak Kâbe'ye döndürüldükten sonra o vakitte sana tabi olan kimse ile kıble değiştirildiğinde irtidat eden Ehl-i Kitap'tan bazıları gibi sana tabi olmayan kimseleri hakikat üzere şimdiden bilelim diye [böyle yaptık]. Özetle bizim yaptığımız şey —ister kılma vaktinde ister değiştirme vaktinde olsun insanları imtihan etmek gibi— arızi bir sebepten ötürü idi; arızi olan şey ise sebebinin zevaliyle zail olur. Kıbleden muradın, Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Mekke'de iken ona doğru namaz kılmasına binaen Kâbe olduğu da söylenmiştir; bu durumda mana: «Seni ancak, yön değiştirme sebebiyle ‘Eğer birinci kıble hak idiyse ondan dönmenin hiçbir gerekçesi yoktur; şayet ikinci kıble hak ise birinciyle emrolunmanın anlamı yoktur’ diyerek şüphenin saptırmadığı ve sarsıntının erişmediği sabit kimseleri, şüphe ve telaş ile irtidat eden kimselerden ayırt edip bilelim diye döndürdük» demek olur. Buna göre kılma fiili hakikattir; «yettebi'u» fiili ise zıddının karinesiyle süreklilik bildirir. Bu görüşü zayıflatan husus, kıblenin iki kez neshedildiği iddiasını gerektirmesidir. Ayet, gelecekte ilmin sonradan ortaya çıkışını hissettirdiği —hâlbuki Yüce Allah ezelden beri bilendir— gerekçesiyle müşkil görülmüş ve buna çeşitli veçhelerle cevap verilmiştir: Birincisi; bunun temsil yoluyla olduğu, yani «bilmek isteyen kimsenin fiili gibi yaptık» demektir. İkincisi; ceza feleğinin etrafında döndüğü hâlî ilmin murat edildiğidir; yani «ilmimiz ona bilfiil var olmuş olarak taalluk etsin diye». Dolayısıyla ilim hâdis olanla kayıtlanmıştır, hudûs ise kayda râcidir. Üçüncüsü; Peygamber'in ve müminlerin bilmesinin murat edildiğidir. Hükümdarın yakın adamlarından bazısının fiilini, yakınlık ve tahsis şerefine dikkat çekmek için mecazen hükümdarın kendisine isnat etmesidir; nitekim bizzat ordusu fethettiği hâlde kralın «Şehri fethettik» demesi gibidir. Dördüncüsü; ilim lafzına temyiz manasının tazmin ettirilmesi veya harici dünyada temyiz edilmesinin murat edilmesidir; sebebin ismini müsebbebe ıtlak etmek suretiyle mecaz yapılmıştır. Tıpkı temyiz fiilinde olduğu gibi «min» (مَنْ) ile müteaddi olması da bunu destekler; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ da bunu böyle tefsir etmiştir. «Liyu'leme» şeklinde meçhul okunuşu da buna şahittir; zira murat, kendisinden ilim sadır olacak her bir kimsenin bilmesidir. Açıktır ki bu, Allah'ın onları dış dünyada kimseden gizli kalmayacak şekilde birbirinden ayırmasının bir fer'idir. Beşincisi; bununla cezanın kastedilmesidir; yani itaatkâra ve isyankâra cezasını vermek için. Kur'ân'da ilimle tehdit çokça vuku bulur. Altıncısı; «ne'lemü» kelimesinin mütekellim maalkehr (başkasıyla birlikte konuşan) kipinde olmasıdır; buna göre murat, ilmin benimle Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve müminler arasında ortak olmasıdır. Buna ise «cealnâ» ile olan uyumsuzluğu engel teşkil eder; ayrıca Yüce Allah'ı başkasıyla tek bir zamirde ortak kılmak uygun düşmez. Sonra şayet ilim temyizden mecaz ise «men» ve «mimmen», vasıtalı ve vasıtasız olarak onun iki mefulüdür. Şayet hakikat ise ya tek mefule müteaddi olan idrak anlamındadır —bu takdirde «men» mevsuldür ve onunla mansub konumdadır; «mimmen» ise hâldir, yani ‘mimmen’den ayırt edilmiş olarak demektir— ya da iki mefule müteaddi olan ilim anlamındadır; bu durumda «men» istifhamiyyedir ve mübteda konumundadır, «yettebi'u» haber konumundadır ve bu cümle iki mefulün yerindedir; «mimmen yenkalibü» ise «yettebi'u»nun failinden hâldir. Bununla Ebü'l-Bekâ'nın «‘men’in istifhamiyye olması caiz değildir; zira Yüce Allah'ın ‘mimmen yenkalibü’ kavline bir mütallak kalmaz, çünkü istifhamdan önceki lafız sonrakinde amel etmez ve onun ‘yettebi'u’ya bağlanmasının da bir anlamı yoktur» şeklindeki sözü defedilmiş olur. Kelam bu takdire delalet etmektedir; binaenaleyh buna dair bir karine olmadığı itirazı ileri sürülemez. Sonra { وَما جَعَلْنَا } cümlesi ve devamı, kendisini takip eden iki cümle gibi, yön değiştirmenin hikmetini beyan sadedinde soru ve cevabın tamamına matuftur. { لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir; bu takdirde Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bu kelamın muhtevasını lafızlarıyla eda etmekle memur olduğunu söylemek gerekir;

هذا الكلام بألفاظه إذ لا يصح ضمير المتكلم في كلامه ﵊، وفيه بعد ما كما لا يخفى وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً أي شاقة ثقيلة، والضمير لما دل عليه قوله تعالى: وَما جَعَلْنَا إلخ من الجعلة، أو التولية، أو الردة، أو التحويلة، أو الصيرورة، أو المتابعة، أو القبلة، وفائدة اعتبار التأنيث- على بعض الوجوه- الدلالة على أن هذا الرد والتحويل بوقوعه مرة واحدة، واختصاصه بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم كانت ثقيلة عليهم حيث لم يعهدوه سابقا، والقول بأن تأنيث «كبيرة» يجعله صفة حادثة، وتأنيث الضمير لتأنيث الخبر فيرجع إلى- الجعل- أو الرد أو التحويل بدون

zira onun aleyhisselâm kendi sözünde mütekellim zamiri caiz olmaz; bunda ise gizli olmadığı üzere bir nebze uzaklık vardır. { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } “Ve bu elbette çok ağır geldi”; yani zor ve meşakkatli geldi. Zamir; Yüce Allah'ın { وَما جَعَلْنَا } vd. kavlinin delalet ettiği kılma (ce'let), döndürme (tevliye), geri çevirme (riddet), tebdil (tahvîlet), dönüşme (sayrûret), uyma (mütâbaat) veya kıbleye râcidir. Bazı veçhelere göre müennes kılınmasının faydası; bu döndürme ve yön değiştirmenin bir defa gerçekleşmesi ve Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e mahsus olması sebebiyle daha önce alışık olmadıklarından kendilerine pek ağır geldiğine delalet etmektir. «Kebîrah» kelimesinin müennes kılınmasının onu hâdis bir sıfat yaptığı ve zamirin müennesliğinin haberin müennes olmasından kaynaklandığı, dolayısıyla külfetsizce

تكلف تكلف عريّ عن الفائدة وَإِنْ هي المخففة من الثقيلة المفيدة لتأكيد الحكم ألغيت عن العمل فيما بعدها بتوسط «كان» - واللام- هي الفاصلة بين المخففة والنافية وزعم الكوفيون أن إِنْ هي النافية- واللام- بمعنى إلا، وقال البصريون: لو كان كذلك لجاز أن يقال: جاء القوم لزيدا على معنى إلا زيدا- وليس فليس- وقرىء لَكَبِيرَةً بالرفع ففي «كان» ضمير القصة، و «كبيرة» خبر مبتدأ محذوف، أي لهي «كبيرة» والجملة خبر «كان» وقيل: إن كانت زائدة كما في قوله: وإخوان لنا كانوا كرام واعترض بأنه إن أريد أن «كان» مع اسمها زائدة كانت «كبيرة» بلا مبتدأ وَإِنْ المخففة بلا جملة، ومثله خارج عن القياس، وإن أريد أن «كان» وحدها كذلك والضمير باق على الرفع بالابتداء- فلا وجه لاتصاله واستتاره- وأجيب بأنه لما وقع بعد «كان» وكان من جهة المعنى في موقع اسم «كان» جعل مستترا تشبيها بالاسم، وإن كان مبتدأ تحقيقا، ولا يخفى أنه من التكلف غايته، ومن التعسف نهايته إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ أي إلى سر الأحكام الشرعية المبنية على الحكم والمصالح إجمالا أو تفصيلا، والمراد بهم مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ من الثابتين على الإيمان الغير المتزلزلين المنقلبين على أعقابهم.

kılmaya, geri çevirmeye veya yön değiştirmeye döneceği şeklindeki görüş ise faydadan yoksun bir zorlamadır. «Ve in»deki (وَإِنْ) «in», hükmü pekiştirmeye yarayan muhaffefe (şeddesi hafifletilmiş) edatıdır; «kâne»nin araya girmesiyle sonrasına amel etmekten düşürülmüştür. «Lâm» (اللام) ise muhaffefe ile nâfiye (olumsuzluk edatı) arasını ayıran fârikadır. Kûfeliler «in»in olumsuzluk edatı, «lâm»ın ise «illâ» manasında olduğunu iddia etmişlerdir. Basralılar ise şöyle demiştir: Eğer öyle olsaydı, ‘illâ Zeyden’ (Zeyd müstesna) anlamında ‘Câe'l-kavmü le-Zeyden’ denilmesi caiz olurdu; hâlbuki kesinlikle böyle denilemez. «Le-kebîratün» (لَكَبِيرَةً) ref ile de okunmuştur; bu durumda «kâne»de kıssa zamiri vardır ve «kebîratün» hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir, yani «le-hiye kebîratün» takdirindedir; bu cümle de «kâne»nin haberidir. Şairin: «Ve ihvânün lenâ kânû kirâmu» (Bizim öyle kardeşlerimiz vardı ki pek cömert idiler) mısraında olduğu gibi «kâne»nin zait olduğu da söylenmiştir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Şayet «kâne»nin ismiyle birlikte zait olduğu kastediliyorsa, «kebîratün» mübtedasız kalır ve muhaffefe olan «in» de cümlesiz kalmış olur ki böylesi kıyasa aykırıdır. Şayet sadece «kâne»nin tek başına zait olduğu ve zamirin mübteda olarak ref üzere kaldığı kastediliyorsa; onun muttasıl (bitişik) ve müstetir (gizli) olmasının hiçbir gerekçesi kalmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zamir «kâne»den sonra gelip mana yönünden «kâne»nin isminin yerinde bulunduğundan, hakikatte mübteda olsa bile isme benzetilerek müstetir kılınmıştır. Gizli olmadığı üzere bu zorlamanın ve tekellüfün son noktasıdır. { إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Ancak Allah'ın hidayet ettiği kimselere değil”; yani icmali veya tafsili olarak hikmet ve maslahatlara dayanan şer'î hükümlerin sırrına [hidayet ettiği kimseler müstesna]. Onlardan murat; iman üzere sebat edip sarsılmayan ve ökçeleri üzerinde gerisingeri dönmeyenlerden { مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } “Peygambere uyan kimselerdir”.

وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أي صلاتكم إلى القبلة المنسوخة، ففي الصحيح أنه لما وجه رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى القبلة قالوا: يا رسول الله، فكيف بالذين ماتوا وهم يصلون إلى بيت المقدس، فنزلت، فالإيمان مجاز من إطلاق اللازم على ملزومه، والمقام قرينة وهو التفسير المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وغيره من أئمة الدين- فلا معنى لتضعيفه كما يحكيه صنيع بعضهم- وقيل: المراد ثباتكم على الإيمان أو إيمانكم بالقبلة المنسوخة- واللام- في لِيُضِيعَ متعلقة بخبر كانَ المحذوف- كما هو رأي البصريين- وانتصاب الفعل بعدها بأن مضمرة أي ما كان مريدا- لأن يضيع- وفي توجيه النفي إلى إرادة الفعل مبالغة ليست في توجيهه إليه نفسه، وقال الكوفيون: اللام زائدة وهي الناصبة للفعل، ولِيُضِيعَ هو الخبر، ولا يقدح في عملها زيادتها كما لا تقدح زيادة حروف الجر في العمل، وبهذا يندفع استبعاد أبي البقاء خبرية لِيُضِيعَ بأن- اللام لام الجر- وَإِنْ بعدها مرادة فيصير التقدير ما كان الله إضاعة إيمانكم- فيحوج للتأويل- لكن أنت تعلم أن هذا الذي ذهب إليه الكوفيون بعيد من جهة أخرى لا تخفى.

{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”; yani neshedilen kıbleye doğru kıldığınız namazınızı. Sahih hadiste geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Kâbe'ye yöneltildiğinde sahabeler: «Yâ Resûlallah! Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarak vefat edenlerin durumu ne olacak?» dediler, bunun üzerine bu ayet indi. Dolayısıyla iman, lâzımın melzûma ıtlakı kabilinden bir mecazdır; makam da buna karinedir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ve dinin diğer imamlarından rivayet edilen tefsir de budur; dolayısıyla bazılarının yaptığı gibi bunu zayıf saymanın bir anlamı yoktur. İmanınızdaki sebatınız yahut neshedilen kıbleye olan inancınız manasında olduğu da söylenmiştir. { لِيُضِيعَ } lafzındaki «lâm», Basralıların benimsediği görüşe göre «kâne»nin hazfedilmiş haberine müteallıktır; fiilin ondan sonra nasb olması ise gizli bir «en» iledir; yani «mâ kâne mürîden li-en yudîa» (zayi etmeyi murat etmiş değildir) demektir. Nefyin fiilin bizzat kendisine değil de iradesine yöneltilmesinde, bizzat fiile yöneltilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Kûfeliler ise şöyle demiştir: Lâm zâittir ve fiili nasb eden de odur; { لِيُضِيعَ } ise haberdir. Zait harf-i cerlerin amel etmeye engel olmaması gibi, lâmın zait oluşu da ameline halel getirmez. Bununla Ebü'l-Bekâ'nın «lâm harf-i cerdir ve ondan sonraki ‘en’ murattır, dolayısıyla takdir ‘Allah imanınızı zayi etme durumunda değildir’ şeklini alır ve tevil gerektirir» diyerek { لِيُضِيعَ } ifadesinin haber oluşunu uzak görmesi bertaraf edilmiş olur. Fakat bilirsin ki Kûfelilerin benimsediği bu görüş gizli olmayan başka bir yönden uzaktır.

إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ تذييل لجميع ما تقدم، فإن اتصافه تعالى بهذين الوصفين يقتضي لا محالة أن الله لا يضيع أجورهم ولا يدع ما فيه صلاحهم- والباء- متعلقة ب لَرَؤُفٌ وقدم على رَحِيمٌ لأن الرأفة مبالغة في رحمة خاصة، وهي رفع المكروه وإزالة الضرر كما يشير إليه قوله تعالى: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [النور:

{ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”; daha önce geçenlerin tamamı için bir fezlekedir (özettir). Zira Yüce Allah'ın bu iki sıfatla vasıflanması; muhakkak ki O'nun onların ecirlerini zayi etmeyeceğini ve maslahatlarına olan şeyleri terk etmeyeceğini iktiza eder. «Bâ» (الباء) harfi { لَرَؤُفٌ } kelimesine müteallıktır. { رَحِيمٌ } kelimesinden öne geçirilmiştir; çünkü re'fet, hoşlanılmayan şeyin kaldırılması ve zararın giderilmesi kabilinden olan özel bir rahmette mübalağadır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavli de buna işaret eder: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dininde o ikisine karşı bir acıma duygusu sizi tutmasın” [Nûr:

٢] أي لا ترأفوا بهما فترفعوا الجلد عنهما- والرحمة- أعم منه، ومن الإفضال ودفع الضرر أهم من جلب النفع، وقول القاضي بيض الله تعالى غرة أحواله: لعل تقديم- الرؤوف- مع أنه أبلغ- محافظة على الفواصل- ليس بشيء لأن فواصل القرآن لا يلاحظ فيها الحرف الأخير كالسجع- فالمراعاة حاصلة على كل حال- ولأن الرحمة حيث وردت في القرآن قدمت ولو في غير الفواصل كما في قوله تعالى: رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها [الحديد: ٢٧] في

2]; yani onlara acıyıp da celdeyi (kırbaç cezasını) onlardan kaldırmayın. Rahmet ise bundan ve ihsanda bulunmaktan daha geneldir; zararın defedilmesi ise menfaatin celbinden daha mühimdir. Kādî'nin —Allah teâlâ hâllerinin akibeti aydınlık kılsın— «Daha beliğ olmasına rağmen ‘er-Raûf’ lafzının öne alınması muhtemelen fâsılaları (ayet sonu uyumunu) korumak içindir» şeklindeki sözü kayda değer bir şey değildir; zira Kur'ân fâsılalarında seci gibi son harf gözetilmez; dolayısıyla riayet her hâlükârda hâsıldır. Bir de rahmet Kur'ân'da nerede geçerse geçsin fâsıla dışında dahi olsa öne alınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın:

وسط الآية، وكلام الجوهري في هذا الموضع خزف لا يعول عليه، وقول عصام:- إنه لا يبعد أن يقال:- الرؤوف- إشارة إلى المبالغة في رحمته لخواص عباده- والرحيم- إشارة إلى الرحمة لمن دونهم فرتبا على حسب ترتيبهم، فقدم- الرؤوف- لتقدم متعلقه شرفا وقدرا- لا شرف ولا قدر، بل ولا عصام له لأنه تخصيص لا يدل عليه كتاب ولا سنة ولا استعمال وقرأ نافع وابن كثير وابن عامر وحفص «لرؤوف» بالمد، والباقون بغير مدكندس.

ayetin ortasında geçen { رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها } “[Onların kalplerine] bir şefkat, bir merhamet ve uydurdukları bir ruhbanlık [koyduk]” [Hadîd: 27] kavlinde olduğu gibidir. Cevherî'nin bu yerdeki sözü de itibar edilmeyecek kırık dökük bir laftır. Isâm'ın: «‘Er-Raûf’ lafzının O'nun has kullarına olan rahmetindeki mübalağaya, ‘er-Rahîm’in ise onların altındakilere olan rahmete işaret ettiği, dolayısıyla kulların tertibine göre sıralandığı ve müteallakının şeref ve kadrinin önceliğinden ötürü ‘er-Raûf’un öne geçirildiği söylenmesi uzak değildir» şeklindeki sözünün ne bir şerefi ne bir kadri ne de bir dayanağı vardır; çünkü bu ne Kitap ne Sünnet ne de dil kullanımı tarafından desteklenen mesnetsiz bir tahsistir. Nâfi, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Hafs «le-raûfün» kelimesini med ile [vavlı olarak], diğer kıraat imamları ise meddsiz okumuşlardır.

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ أي كثيرا ما نرى تردد وجهك وتصرف نظرك في جهة السماء متشوفا للوحي، وكان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقع في قلبه، ويتوقع من ربه أن يحوله إلى الكعبة لما أن اليهود كانوا يقولون: يخالفنا محمد ويتبع قبلتنا، ولما أنها قبلة أبيه إبراهيم ﵇، وأقدم القبلتين وأدعى للعرب إلى الإيمان، والظاهر أنه صلى الله تعالى عليه وسلم لم يسأل ذلك من ربه بل كان ينتظر فقط إذ لو وقع السؤال لكان الظاهر ذكره، ففي ذلك دلالة على كمال أدبه صلى الله تعالى عليه وسلم،

{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz”; yani vahye iştiyak duyarak yüzünün defalarca dönüp durduğunu ve bakışlarının sema cihetine yöneldiğini çokça görüyoruz. Yahudilerin: «Muhammed bize muhalefet ediyor ama kıblemize uyuyor» demelerinden ötürü ve atası İbrâhim aleyhisselâm'ın kıblesi olması, iki kıbleden daha kadim olanı bulunması ve Arapları imana celbetmede daha elverişli olması hasebiyle Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kalbine doğuyor ve Rabbinden kendisini Kâbe'ye döndürmesini umuyordu. Zahir olan odur ki o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bunu Rabbinden açıkça talep etmemiş, yalnızca intizar etmiştir; zira talep vuku bulsaydı zahir olan onun zikredilmesiydi. Bunda onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem edep kemaline delalet vardır.

وقال قتادة والسدي وغيرهما: كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقلب وجهه في الدعاء إلى الله تعالى أن يحوله إلى الكعبة،

Katâde, Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, kendisini Kâbe'ye döndürmesi için Yüce Allah'a dua ederek yüzünü semaya çeviriyordu.

فعلى هذا يكون السؤال واقعا منه ﵊، ولم يذكر لأن تَقَلُّبَ الوجه نحو السماء التي هي قبلة الدعاء يشير إليه في الجملة، ولعل ذلك بعد حصول الإذن له بالدعاء لما أن الأنبياء لا يسألون الله تعالى شيئا من غير أن يؤذن لهم فيه لأنه يجوز أن لا يكون فيه مصلحة فلا يجابون إليه فيكون فتنة لقومهم، ويؤيد ذلك ما

Buna göre talep ondan aleyhisselâm bilfiil sadır olmuş fakat zikredilmemiştir; zira yüzün duanın kıblesi olan semaya çevrilmesi buna ana hatlarıyla işaret etmektedir. Muhtemelen bu durum, kendisine dua etme izni verildikten sonra vuku bulmuştur; çünkü peygamberler kendilerine izin verilmedikçe Yüce Allah'tan hiçbir şey talep etmezler; zira onda bir maslahat bulunmaması ve dualarına icabet edilmeyip kavimleri için bir fitneye dönüşmesi caizdir. Bunu destekleyen husus,

في بعض الآثار أنه صلى الله تعالى عليه وسلم استأذن جبريل أن يدعو الله تعالى فأخبره بأن الله تعالى قد أذن له بالدعاء

bazı rivayetlerde geçtiği üzere onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Yüce Allah'a dua etmek için Cibrîl'den izin istemesi ve Cibrîl'in de Yüce Allah'ın kendisine dua etme izni verdiğini haber vermesidir.

كذا يفهم من كلامهم، والذي أراه أنه لا مانع من دعائه صلى الله تعالى عليه وسلم وسؤاله التحويل لمصلحة ألهمها ومنفعة دينية فهمها، ولا يتوقف ذلك على الاستئذان، ولا الإذن الصريحين لأن من نال قرب النوافل مستغن عن ذلك فكيف من حصل له مقام قرب الفرائض حتى غدا سيد أهله، ومن علم مرتبة الحبيب عد جميع ما يصدر منه في غاية الكمال مع مراعاة نهاية الأدب، وأما معاتبته صلى الله تعالى عليه وسلم في بعض ما صدر فليس لنقص فيه ولا لإخلال بالأدب عند فعله حاشاه ثم حاشاه، ولكن الأسرار خفية، وحكم ربانية علمها من علمها وجهلها من جهلها، بقي هل دعا صلى الله تعالى عليه وسلم في هذه الحادثة صريحا أم لا؟ الظاهر الثاني بناء على ما صح عندنا من ظواهر الأخبار حيث لم يكن فيها سوى حب التحويل،

Onların kelamından anlaşılan budur. Benim kanaatime göre ise onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kalbine ilham edilen bir maslahat ve idrak ettiği dinî bir fayda sebebiyle dua edip kıblenin dönmesini istemesinde hiçbir mani yoktur; bu durum açık bir izin istemeye veya açık bir izne de bağlı değildir. Zira nafile kurbiyetine (yakınlığına) erişen kimse bile buna ihtiyaç duymazken, farz kurbiyeti makamına erişip onun ehlinin efendisi olan zât nasıl ihtiyaç duysun! Habîb'in mertebesini bilen kimse, ondan sadır olan her şeyi edep sınırlarının nihayetine riayetle birlikte en üstün kemal mertebesinde sayar. Sadır olan bazı hususlarda onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem itaba maruz kalmasına gelince; bu asla onda bir eksiklik veya fiilinde bir edep noksanlığı olduğundan değildir —hâşâ ve kellâ— bilakis bunlar bilenin bildiği, bilmeyenin ise cahil kaldığı gizli sırlar ve rabbânî hikmetlerdir. Geriye şu kalmaktadır: O sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bu hadisede açıkça dua etti mi, etmedi mi? Zahir olan ikincisidir; zira bize göre sabit olan sahih haberlerin zahirinde, kıblenin döndürülmesini arzu etmekten başka bir şey yer almamaktadır.

فقد أخرج البخاري ومسلم في صحيحيهما عن البراء قال: صلينا مع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بعد قدومه المدينة ستة عشر شهرا نحو بيت المقدس، ثم علم الله تعالى هوى نبيه ﵊ فنزلت قَدْ نَرى الآية،

Nitekim Buhârî ve Müslim Sahîh'lerinde Berâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'ye gelişinden sonra on altı ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldık; sonra Yüce Allah Peygamberi'nin aleyhisselâm arzusunu bildi de { قَدْ نَرى } ayeti indi.»

وليس في الآية ما يدل صريحا على أحد الأمرين، وأما الإشارة فقد تصلح لهذا وهذا كما لا يخفى، وهذا ومن الناس من جعل قَدْ هنا للتقليل زعما منه أن وقوع التقلب قليلا أدل على كمال أدبه صلى الله تعالى عليه وسلم، واعترض بأن من رفع بصره إلى السماء مرة واحدة لا يقال له: قلب بصره إلى السماء، وإنما يقال: قلب إذا داوم فالكثرة تفهم من الآية لا محالة- لأن التقلب- الذي هو مطاوع التقليب يدل عليها، وهل التكثير معنى مجازي- لقد- أو حقيقي؟ قولان نسب ثانيهما إلى سيبويه، وهذه الكثرة أو القلة هنا منصرفة إلى التقلب، وذكر بعض النحاة أن «قد» تقلب المضارع ماضيا، ومنه ما هنا، وقوله تعالى: قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ [النور: ٦٤] وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ [الحجر:

Ayette bu iki durumdan birine açıkça delalet eden bir husus yoktur; işarete gelince, gizli olmadığı üzere her ikisine de elverişli olabilir. İnsanlardan bazıları, yüzün az çevrilmesinin onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem edep kemaline daha çok delalet edeceği zannıyla buradaki «kad» (قَدْ) edatını taklîl (azlık) için kılmıştır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Gözünü göğe bir defa kaldıran kimseye «gözünü göğe çevirip durdu» denmez; ancak bunu devam ettirdiğinde «çevirip durdu» denir. Dolayısıyla çokluk ayetten mutlaka anlaşılır; zira tekarrür bildiren «tekallüb» lafzı buna delalet eder. Teksîr (çokluk), «kad» edatı için mecazi bir anlam mıdır yoksa hakiki midir? İki görüş vardır; ikincisi Sîbeveyh'e nispet edilmiştir. Buradaki bu çokluk veya azlık yüz çevirmeye aittir. Bazı nahivciler «kad» edatının muzari fiili maziye dönüştürdüğünü zikretmişlerdir; buradaki kullanım ile Yüce Allah'ın: { قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “[Allah] sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir” [Nûr: 64] ve { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ } “Andolsun ki senin göğsünün daraldığını biliyoruz” [Hicr:

٩٧] إلى غير ذلك فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً أي لنمكننك من استقبالها من قولك: وليته كذا إذا جعلته واليا له أو فلنجعلنك تلي جهتها دون جهة بيت المقدس من وليه دنا منه ووليته إياه أدنيته منه، والفاء لسببية ما قبلها لما بعدها، وهي في الحقيقة داخلة على قسم محذوف تدل عليه اللام، وجاء هذا الوعد على إضمار القسم مبالغة في وقوعه لأنه يؤكد مضمون الجملة المقسم عليها، وجاء قبل الأمر لفرح النفس بالإجابة ثم بإنجاز الوعد فيتوالى السرور مرتين،- ونولي-

97] kavilleri ve benzerleri bundandır. { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً } “Seni elbette bir kıbleye döndüreceğiz”; yani seni ona yönelmeye muktedir kılacağız. Bu, bir kimseyi bir yere vali tayin ettiğinde «velleytühû kezâ» denilmesinden gelir; yahut «veliyehû» (ona yaklaştı), «velleytühû iyyâhu» (onu ona yaklaştırdım) kökünden hareketle ‘Seni Beytü'l-Makdis cihetine değil de onun cihetine yönelteceğiz/yaklaştıracağız’ demektir. «Fâ» harfi, öncesinin sonrasına sebep olduğunu bildirir; hakikatte ise «lâm»ın delalet ettiği mahzuf bir yeminin cevabına dahil olmuştur. Bu vaadin gizli bir yeminle gelmesi vukuundaki mübalağadan ötürüdür; çünkü yemin edilen cümlenin muhtevasını tekit eder. Emirden önce gelmesi ise nefsin önce duanın kabulüyle, ardından vaadin yerine getirilmesiyle sevinmesi ve böylece sürurun iki defa peş peşe gelmesi içindir. «Nüvellî» (نولي) fiili

يتعدى لاثنين الكاف الأول وقبلة الثاني، وقوله تعالى: تَرْضاها أي تحبها وتميل إليها للأغراض الصحيحة التي أضمرتها ووافقت مشيئة الله تعالى وحكمته في موضع نصب صفة- لقبلة.، ونكرها لأنه لم يجر قبلها ما يقتضي أن تكون معهودة فتعرف باللام، وليس في اللفظ ما يدل على أنه صلى الله تعالى عليه وسلم كان يطلب قبلة معينة فَوَلِّ وَجْهَكَ الفاء لتفريع الأمر على الوعد وتخصيص التولية بالوجه لما أنه مدار التوجه ومعياره، وقيل: المراد به جميع البدن وكني بذلك عنه لأنه أشرف الأعضاء وبه يتميز بعض الناس عن بعض، أو مراعاة لما قبل والتولية إذا كانت متعدية بنفسها إلى تمام المفعولين كانت مستعملة بأحد المعنيين المتقدمين، وإذا كانت متعدية إلى واحد فمعناها الصرف إما عن الشيء أو إلى الشيء على اختلاف صلتها الداخلة على المفعول الثاني، وهي هنا بهذا المعنى- فوجهك- مفعول أول وقوله تعالى: شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أي نحوه كما روي عن ابن عباس، أو

iki mefule müteaddidir: Birincisi «kâf», ikincisi ise «kıbleten»dir. Yüce Allah'ın: { تَرْضاها } “hoşnut olacağın”; yani gizlediğin ve Yüce Allah'ın meşietine ve hikmetine muvafık düşen sahih gayeler sebebiyle seveceğin ve meyledeceğin [bir kıbleye] kavli, «kıbleten» lafzının sıfatı olarak nasb mahallindedir. Nekre getirilmiştir; zira öncesinde bilinen ve tanınan olmasını iktiza eden bir durum geçmemiştir ki elif-lâm ile marife kılınsın; lafızda onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem muayyen bir kıble talep ettiğine dair bir delalet de yoktur. { فَوَلِّ وَجْهَكَ } “Artık yüzünü çevir”; «fâ» harfi emrin vaade terettüp etmesi (tafri') içindir. Yönelmenin sadece yüze tahsis edilmesi, yönelmenin mihveri ve ölçütü olmasından ötürüdür. Bütün bedenin murat edildiği, organların en şereflisi olması ve insanların birbirini onunla ayırt etmesi sebebiyle mecazen böyle zikredildiği yahut öncesine riayet edildiği de söylenmiştir. Döndürme (tevliye) fiili, iki mefule bizzat müteaddi olduğunda yukarıda geçen iki manadan biriyle kullanılır; tek mefule müteaddi olduğunda ise ikinci mefule dahil olan harf-i cerin durumuna göre bir şeyden yüz çevirmek veya bir şeye yönelmek anlamındadır. Burada bu manadadır; { وَجْهَكَ } birinci mefuldür. Yüce Allah'ın: { شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavli ise; İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere onun cihetine, yahut

قبله كما روي عن علي كرم الله وجهه،

Ali kerremallâhu vecheh'ten rivayet edildiği üzere onun ön tarafına,

أو تلقاءه كما روي عن قتادة ظرف مكان مبهم كمفسره منصوب على الظرفية أغنى غناء إلى فإن مؤدى- ولّ وجهك- نحو أو قبل أو تلقاء المسجد- وولّ وجهك إلى المسجد- واحد وإنما لم يجعل الأمر من المتعدية إلى مفعولين بأن يكون شَطْرَ مفعوله الثاني- كما قيل به- لأن ترتبه بالفاء وكونه إيجازا للوعد بأن الله تعالى يجعل مستقبل القبلة أو قريبا من جهتها بأن يؤمر بالصلاة إليها يناسبه أن يكون مأمورا بصرف الوجه إليها لا بأن يجعل نفسه مستقبلا لها أو قريبا من جهتها فإن المناسب لهذا فلنأمرنك بأن تولي ولأنه يلزم حينئذ أن يكون الواجب رعاية سمت الجهة لأن المسجد الحرام جهة القبلة فإذا كان النبي صلى الله تعالى عليه وسلم مأمورا بجعل نفسه مستقبل جهة المسجد أو قريبا منها كان مأمورا باستقبال جهة الجهة أو بقرب جهة الجهة بخلاف ما إذا جعل من التولية بمعنى الصرف، وشطر- ظرفا فإنه يصير المعنى اصرف وجهك نحو المسجد الحرام وتلقاءه الذي هو جهة القبلة فيكون مأمورا بمسامتة الجهة وإصابته- قاله بعض المحققين- وقيل: الشطر في الأصل لما انفصل عن الشيء ثم استعمل لجانبه وإن لم ينفصل فيكون بمعنى بعض الشيء ويتعين حينئذ جعله مفعولا ثانيا- وفيه أنه- وإن لم يلزم حينئذ وجوب رعاية جهة الجهة لكن عدم مناسبته بإنجاز الوعد باق، والقول- بأن الشطر هنا بمعنى النصف- مما لا يكاد يصح، والحرام- المحرم أي محرم فيه القتال، أو ممنوع من الظلمة أن يتعرضوا، وفي ذكر المسجد الحرام الذي هو محيط بالكعبة دون الكعبة مع أنها القبلة التي دلت عليها الأحاديث الصحاح إشارة إلى أنه يكفي للبعيد محاذاة جهة القبلة وإن لم يصب عينها وهذه الفائدة لا تحصل من لفظ الشطر- كما قاله جمع- لأنه لو قيل: فولّ وجهك شطر الكعبة لكان المعنى اجعل صرف الوجه في مكان يكون مسامتا ومحاذيا للكعبة- وهذا هو مذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه.

yahut Katâde'den rivayet edildiği üzere onun karşısına [yönelt demektir]. Müfessirinin lafzı gibi müphem bir mekân zarfıdır ve zarfiyet üzere mansubdur; «ilâ» harf-i cerinin yerini tutmuştur. Zira ‘yüzünü Mescid'in cihetine, önüne veya karşısına çevir’ ifadesinin gereği ile ‘yüzünü Mescid'e doğru çevir’ ifadesinin gereği birdir. Emrin —bazılarının söylediği gibi— «şatra» lafzı ikinci meful kılınarak iki mefule müteaddi fiillerden sayılmaması şu sebeptendir: Emrin «fâ» ile terettüp etmesi ve Yüce Allah'ın onu kıbleye yönelen veya cihetine yaklaşan kılmasına dair vaadin yerine getirilmesi sadedinde ona doğru namaz kılmakla emrolunması; kendisini ona yönelen kılmakla değil, yüzünü ona çevirmekle emrolunmasına uygun düşer. Zira bu duruma uygun olan ‘Sana yönelmeni emredeceğiz’ denilmesidir. Bir de bu takdirde cihetin bizzat hizasını gözetmenin vacip olması gerekir; çünkü Mescid-i Harâm kıblenin cihetidir, Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kendisini Mescid cihetine yönelen veya ona yakın kılan olarak emrolunsaydı, cihetin cihetine yönelmekle veya cihetin cihetine yakın olmakla emrolunmuş olurdu. Yüz çevirme manasındaki tevliyeden sayılıp «şatra» lafzının zarf kılınması durumunda ise mana; ‘Yüzünü kıble ciheti olan Mescid-i Harâm'ın tarafına ve karşısına çevir’ şeklini alır ve böylece cihetin hizasına yönelmek ve onu tutturmakla emrolunmuş olur; bunu bazı muhakkikler söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: «Şatr» kelimesi aslen bir şeyden ayrılan parça için kullanılır, sonra ayrılmamış olsa bile onun yanı/tarafı için kullanılmıştır; bu takdirde bir şeyin bir parçası manasında olur ve o zaman ikinci meful yapılması tayin eder. Ancak bunda —cihetin cihetini gözetme vacibiyeti gerekmese bile— vaadin yerine getirilmesine uygun düşmeme sakıncası baki kalır. Şatrın burada «yarı/yarım» manasında olduğu görüşü ise neredeyse hiç sahih olmayacak bir sözdür. «El-Harâm», hürmetli kılınan yani içinde savaşmak haram kılınan yahut zalimlerin sataşmasından menedilen demektir. Sahih hadislerin delalet ettiği kıble Kâbe olduğu hâlde, Kâbe'yi kuşatan Mescid-i Harâm'ın zikredilmesinde; uzakta olan kimse için bizzat Kâbe'nin aynını tutturamasa bile kıble cihetine hizalanmanın yeterli olduğuna bir işaret vardır. Bir grubun söylediği gibi bu fayda «şatr» lafzından elde edilemez; zira «Yüzünü Kâbe'nin cihetine çevir» denilseydi mana ‘Yüzünü Kâbe'ye tam denk gelen ve hizalanan bir mekâna çevir’ olurdu. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebi de budur.

وأحمد وقول أكثر الخراسانيين من الشافعية- ورجحه حجة الإسلام في الاحياء إلا أنهم قالوا: يجب أن يكون قصد المتوجه إلى الجهة العين التي في تلك الجهة لتكون القبلة عين الكعبة، وقال العراقيون والقفال منهم: يجب إصابة العين، وقال الإمام مالك: إن الكعبة قبلة أهل المسجد، والمسجد قبلة مكة، وهي قبلة الحرم، وهو قبلة الدنيا، وفي حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما مرفوعا ما يدل عليه، وهذا الخلاف في غير من يكون شاهدا أما هو فيجب عليه إصابة العين بالإجماع، ولم يقيد ﷾ التولية في الصلاة لأن المطلوب لم يكن سوى ذلك فأغنى عن الذكر، وقيل: لأن الآية نزلت، وهو صلى الله تعالى عليه وسلم في الصلاة فأغنى التلبس بها عن ذكرها، واستدل هذا القائل بما

Ahmed'in ve Şâfiîlerden Horasanlıların çoğunun görüşü de böyledir; Hüccetü'l-İslâm Gazâlî de İhyâ'da bunu tercih etmiştir. Ancak onlar şöyle demişlerdir: Kıblenin Kâbe'nin aynı olması için cihete yönelen kimsenin kastının o cihette bulunan bizzat Kâbe olması vaciptir. Iraklılar ve onlardan el-Kaffâl ise Kâbe'nin aynını tutturmanın vacip olduğunu söylemişlerdir. İmam Mâlik ise şöyle demiştir: Kâbe mescittekilerin kıblesidir, mescit Mekke'nin kıblesidir, Mekke Harem'in kıblesidir, Harem de bütün dünyanın kıblesidir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın merfû hadisinde de buna delalet eden husus vardır. Bu ihtilaf Kâbe'yi bizzat görmeyenler hakkındadır; onu bizzat gören kimseye gelince icmâ ile bizzat aynını tutturması vaciptir. Yüce Allah yönelmeyi namazla kayıtlamamıştır; çünkü talep edilen şey bundan başkası değildi, dolayısıyla zikredilmesine ihtiyaç kalmamıştır. Ayet indiğinde o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem namazda olduğu için namaz içinde bulunmasının onu zikretmekten müstağni kıldığı da söylenmiştir. Bu görüşü savunan kimse şu rivayetle delil getirmiştir:

ذكره القاضي تبعا لغيره أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قدم المدينة فصلى نحو بيت المقدس ستة عشر شهرا ثم وجه إلى الكعبة في رجب بعد الزوال قبل قتال بدر بشهرين، وقد صلى بأصحابه في مسجد بني سلمة ركعتين من الظهر فتحول في الصلاة واستقبل الميزاب، وتبادل الرجال والنساء صفوفهم

Kādî'nin başkalarına uyarak zikrettiğine göre o sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Medine'ye geldi ve on altı ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Sonra Bedir Savaşı'ndan iki ay önce, receb ayında zeval vaktinden sonra Kâbe'ye döndürüldü. Benî Selime mescidinde ashabına öğle namazından iki rekât kıldırmıştı ki namaz içindeyken yönünü değiştirdi ve Mîzâb'a (Altınoluk'a) yöneldi; erkekler ve kadınlar da saflarını değiştirdiler;

- فسمي المسجد مسجد القبلتين- وهذا- كما قال الإمام السيوطي- تحريف للحديث، فإن قصة بني سلمة لم يكن فيها النبي صلى الله تعالى عليه وسلم

böylece o mescide Mescid-i Kıbleteyn (İki Kıbleli Mescit) adı verildi. İmam Süyûtî'nin dediği gibi bu, hadisi tahrif etmektir; zira Benî Selime kıssasında Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem

إماما ولا هو الذي تحول في الصلاة،

imam değildi ve namaz içinde yönünü değiştiren de o değildi.

فقد أخرج النسائي عن أبي سعيد بن المعلى قال: كنا نغدو إلى المسجد فمررنا يوما ورسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قاعد على المنبر فقلت: حدث أمر، فجلست فقرأ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ الآية، فقلت لصاحبي: تعال نركع ركعتين قبل أن ينزل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فنكون أول من صلى، فصليناهما، ثم نزل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فصلى للناس الظهر يومئذ.

Nitekim Nesâî, Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Mescide doğru sabah erkenden gidiyorduk. Bir gün Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem minberde otururken yanından geçtik. Kendi kendime: ‘Önemli bir olay oldu’ dedim ve oturdum. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } ayetini okudu. Arkadaşıma: ‘Gel, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem inmeden önce iki rekât namaz kılalım da [Kâbe'ye doğru] ilk namaz kılanlar biz olalım’ dedim. O iki rekâtı kıldık; sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem minberden indi ve o gün insanlara öğle namazını kıldırdı.»

وروى أبو داود عن أنس رضي الله تعالى عنه أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه كانوا يصلون نحو بيت المقدس، فلما نزلت هذه الآية مرّ رجل ببني سلمة فناداهم وهم ركوع في صلاة الفجر نحو بيت المقدس، ألا إن القبلة قد حولت إلى الكعبة فمالوا كما هم ركوعا إلى الكعبة،

Ebû Dâvûd'un Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ashabı Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılıyorlardı. Bu ayet inince bir adam Benî Selime'ye uğradı; onlar Beytü'l-Makdis'e doğru sabah namazında rükûda iken onlara: ‘Haberiniz olsun, kıble Kâbe'ye döndürüldü!’ diye seslendi; onlar da rükûda oldukları hâlde Kâbe'ye doğru döndüler.»

فما ذكر مخالف للروايات الصحيحة الثابتة عند أهل هذا الشأن فلا يعول عليه. وقرأ أبي «تلقاء المسجد الحرام» وهي تؤيد القول الأول في شَطْرَ كما لا يخفى وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ عطف على فَوَلِّ وَجْهَكَ ومن تتمة إنجاز الوعد- والفاء- جواب الشرط لأن حَيْثُ إذا لحقه ما الكافة عن الإضافة يكون من كلم المجازاة، والفراء لا يشترط ذلك فيها، و (كان) تامة- أي في أي موضع وجدتم- وأصل ولوا وليوا فاستثقلت الضمة على الياء فحذفت فالتقى ساكنان فحذف أولهما وضم ما قبل الياء للمناسبة- فوزنه فعوا- وهذا تصريح بعموم الحكم المستفاد من السابق اعتناء به إذ الخطاب الوارد في شأن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عام حكمه ما لم يظهر اختصاصه به ﵊، وفائدة تعميم الأمكنة- على ما ذهب إليه البعض- دفع توهم أن هذه القبلة مختصة بأهل المدينة، وقيل: لما كان الصرف عن الكعبة لاستجلاب قلوب اليهود وكان مظنة أن لا يتوجه إليها في حضورهم أشار إلى تعميم التولية جميع الأمكنة أو يقال: صرح بأن التولية جهة الكعبة فرض مع حضور بيت المقدس، ولأهله أيضا لئلا يظن أن حضور بيت المقدس يمنع التوجه إلى جهة الكعبة مع غيبتها فليفهم. وقرأ عبد الله «فولوا وجوهكم قبله» .

Dolayısıyla zikredilen iddia, bu ilmin ehli nezdinde sabit olan sahih rivayetlere aykırıdır, binaenaleyh ona itibar edilmez. Übeyy «tilkâe'l-Mescidi'l-Harâm» şeklinde okumuştur ki bu, gizli olmadığı üzere { شَطْرَ } hakkındaki birinci görüşü destekler. { وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız olun yüzlerinizi onun cihetine çevirin”; { فَوَلِّ وَجْهَكَ } kavline matuftur ve vaadin yerine getirilmesinin tamamlayıcısındandır. «Fâ» harfi şartın cevabıdır; çünkü «haysü» edatına izafetten meneden kâffe «mâ»sı bitiştiğinde şart edatlarından olur. Ferrâ ise onda bunu şart koşmaz. «Kâne» fiili tamdır; yani ‘hangi mekânda bulunursanız bulunun’ demektir. «Vellû» kelimesinin aslı «veliyû»dur; ye harfi üzerindeki damme ağır geldiğinden hazfedilmiş, iki sakin bir araya gelince birincisi atılmış ve münasebet için ye'den önceki harf dammelenmiştir; vezni «fe'av» şeklindedir. Bu, önceki kısımdan anlaşılan hükmün umumiliğinin ona verilen ehemmiyet sebebiyle açıkça ifadesidir; zira Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hakkında varid olan hitabın hükmü, ona aleyhisselâm has olduğu açıkça ortaya çıkmadıkça umumidir. Bazılarının benimsediği görüşe göre mekânların genelleştirilmesinin faydası, bu kıblenin yalnızca Medine ehline mahsus olduğu vehmini defetmektir. Şöyle de denilmiştir: Kâbe'den çevrilme Yahudilerin gönlünü kazanmak için olduğundan ve onların huzurunda oraya yönelinmeyeceği zannı bulunduğundan, yönelmenin bütün mekânları kapsadığına işaret etmiştir. Yahut şöyle denilir: Beytü'l-Makdis'in yanında bulunmanın uzakta olan Kâbe cihetine yönelmeye engel teşkil edeceği zannedilmesin diye, Beytü'l-Makdis'in yanında bulunulduğunda dahi Kâbe cihetine yönelmenin onun ehli için de farz olduğu açıkça belirtilmiştir; bu iyi anlaşılsın. Abdullah [b. Mes'ûd] «fe-vellû vücûheküm kıbelehû» şeklinde okumuştur.

وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ أي من اليهود لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ أي التحويل أو التوجه المفهوم من التولية الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ لا غيره لعلمهم بأن محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم لا يأمر بالباطل إذ هو النبي المبشر به في كتبهم وتحققهم أنه لا يتجاوز كل شريعة عن قبلتها إلى قبلة شريعة أخرى، وأما اشتراك النبي ﷺ وإبراهيم ﵇ في هذه القبلة فلاشتراكهما في الشريعة على ما ينبىء عنه قوله تعالى: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [البقرة: ١٣٥] ، ووقوفهم على ما تضمنته كتبهم من أنه ﷺ يصلي إلى القبلتين، والجملة عطف على قَدْ نَرى بجامع أن السابقة مسوقة لبيان أصل التحويل وهذه لبيان حقيته قيل: أو اعتراضية لتأكيد أمر القبلة وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ اعتراض بين الكلامين جيء به للوعد والوعيد للفريقين من أهل الكتاب الداخلين تحت العموم السابق المشار إليهما فيما سيجيء قريبا إن شاء الله تعالى وهما من كتم ومن لم يكتم، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي تعملون بالتاء فهو وعد للمؤمنين، وقيل: على قراءة الخطاب وعدلهم، وقراءة الغيبة وعيد لأهل الكتاب مطلقا وقيل: الضمير على القراءتين لجميع الناس فيكون وعدا ووعيدا لفريقين من المؤمنين والكافرين.

{ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler”; yani Yahudiler, { لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ } “elbette bilirler ki o”; yani döndürme fiilinden anlaşılan yön değiştirme veya yönelme, { الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden gelen haktır”, başkası değildir. Zira onlar Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in batılı emretmeyeceğini bilirler; çünkü o kitaplarında müjdelenen peygamberdir ve her şeriatın kendi kıblesini aşıp başka bir şeriatın kıblesine geçmeyeceğini tahakkuk ettirmişlerdir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile İbrâhim aleyhisselâm'ın bu kıblede ortak olmalarına gelince; bu, Yüce Allah'ın: { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Bilakis hanif olarak İbrahim'in dinine [uyarız]” [Bakara: 135] kavlinin bildirdiği üzere şeriatteki ortaklıklarından ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem iki kıbleye doğru da namaz kılacağının kendi kitaplarında yer aldığını bilmelerindendir. Bu cümle, önceki cümlenin asıl kıble değişimini beyan için, bunun ise onun hak oluşunu beyan için sevk edilmiş olması ortak paydasıyla { قَدْ نَرى } kavline matuftur. Kıble meselesini tekit eden bir itiraz (ara cümle) cümlesi olduğu da söylenmiştir. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarından gafil değildir”; daha önce geçen ve inşallah pek yakında işaret edilecek olan umumun kapsamına giren Ehl-i Kitap'tan iki fırkaya —yani hakkı gizleyenler ile gizlemeyenlere— vaad ve vaid (müjde ve tehdit) için getirilmiş iki kelam arasındaki bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî «ta'melûn» şeklinde te harfi ile okumuşlardır; bu takdirde müminlere bir vaaddir. Hitap kıraatine göre onlara vaad, gaip kıraatine göre ise mutlak olarak Ehl-i Kitap'a vaid olduğu da söylenmiştir. Her iki kıraatte de zamirin bütün insanlara ait olduğu, dolayısıyla mümin ve kâfir iki fırkaya hem vaad hem de vaid olduğu söylenmiştir.

وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ عطف على وَإِنَّ الَّذِينَ بجامع أن كلا منهما مؤكد لأمر القبلة ومبين لحقيته والمراد من الموصول الكفار من أولئك بدليل الجواب ولذا وضع المظهر موضع المضمر ومن خص ما تقدم بالكفار جعل هذا الوضع للإيذان بكمال سوء حالهم من العناد مع تحقق ما ينافيه من الكتاب الصادح بحقية ما كابروا في قبوله بِكُلِّ آيَةٍ وحجة قطعية دالة على أن توجهك إلى الكعبة هو الحق واللام موطئة لقسم محذوف ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ جواب القسم ساد مسد جواب الشرط لا جواب الشرط، لما تقرر أن الجواب إذا كان القسم مقدما

{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlere andolsun ki getirsen”; her ikisinin de kıble meselesini pekiştirmesi ve onun hak olduğunu açıklaması ortak paydasıyla { وَإِنَّ الَّذِينَ } kavline matuftur. Mevsulden murat, cevabın delaletiyle onlardan inkâr edenlerdir; bu sebeple zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Önceki ayeti kâfirlere tahsis eden kimse, bu zahir ismin getirilişini; kabul etmekte direndikleri şeyin hak olduğunu açıkça haykıran Kitap ellerinde mevcut olmasına rağmen inatçılık konusundaki hâllerinin son derece çirkin olduğunu bildirmek için kılmıştır. { بِكُلِّ آيَةٍ } “her türlü ayeti (mucize ve delili)”; yani senin Kâbe'ye yönelmenin hak olduğuna delalet eden her türlü kesin hücceti [getirsen]. «Lâm» harfi mahzuf bir yemine hazırlık (muvatta') içindir. { ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “yine de senin kıblene uymazlar”; şartın cevabı değil, şartın cevabının yerine geçen yeminin cevabıdır. Zira kurala göre bir engel bulunmadıkça yemin öne geçtiğinde cevap

للقسم لا للشرط إن لم يكن مانع فكيف إذا كان كترك الفاء هاهنا فإنها لازمة في الماضي المنفي إذا وقع جزاء وهذا تسلية للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن قبولهم الحق، والمعنى أنهم ما تركوا قِبْلَتَكَ لشبهة تدفعها بحجة وإنما خالفوك لمحض العناد وبحت المكابرة، وليس المراد من التعليق بالشرط الإخبار عن عدم متابعتهم على أبلغ وجه وآكده بأن يكون المعنى أنهم لا يتبعونك أصلا- وإن أتيت بكل- حجة فاندفع ما قيل: كيف حكم بأنهم لا يتبعون وقد آمن منهم فريق واستغنى عن القول بأن ذلك في قوم مخصوصين أو حكم على الكل دون الأبعاض فإنه تكلف مستغنى عنه وإضافة القبلة إلى ضميره ﷺ لأن الله تعالى تعبده باستقبالها وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ أي لا يكون ذلك منك ومحال أن يكون فالجملة خبرية لفظا ومعنى سيقت لتأكيد حقية أمر القبلة كل التأكيد وقطع تمني أهل الكتاب فإنهم قالوا: يا محمد عد إلى قبلتنا ونؤمن بك ونتبعك مخادعة منهم لعنهم الله تعالى، وفيها إشارة إلى أن هذه القبلة لا تصير منسوخة أبدا، وقيل: إنها خبرية لفظا إنشائية معنى ومعناها النهي أي لا تتبع قبلتهم أي داوم على عدم اتباعها، وأفرد القبلة وإن كانت مثناة إذ لليهود قبلة وللنصارى قبلة لأنهما اشتركتا في كونهما باطلتين فصار الاثنان واحدا من حيث البطلان، وحسن ذلك المقابلة لأن قبلة ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وقد يقال: إن الإفراد بناء على أن قبلة الطائفتين الحقة في الأصل بيت المقدس وعيسى ﵇ لم يصل جهة الشرق حتى رفع وإنما كانت قبلته قبلة بني إسرائيل اليوم ثم بعد رفعه شرع أشياخ النصارى لهم الاستقبال إلى الشرق واعتذروا بأن المسيح ﵇ فوض إليهم التحليل والتحريم وشرع الأحكام وأن ما حللوه وحرموه فقد حلله هو وحرمه في السماء وذكروا لهم أن في الشرق أسرارا ليست في غيره ولهذا كان مولد المسيح شرقا كما يشير إليه قوله تعالى: إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا

şarta değil yemine aittir; nitekim buradaki gibi ceza konumunda vaki olan menfi mazi fiilde lüzumlu olan «fâ»nın terk edilmesi durumunda bu kural evleviyetle geçerlidir. Bu, onların hakkı kabul etmeleri hususunda Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Manası şudur: Onlar senin kıbleni bir delille bertaraf edeceğin bir şüpheden ötürü terk etmediler; bilakis sana sırf inatlarından ve katıksız bir kibirlerinden ötürü muhalefet ettiler. Şarta bağlamaktan murat; «sen her türlü delili getirsen bile onlar sana asla tabi olmazlar» manasında onların tabi olmayışlarını en beliğ ve en müekket şekilde haber vermek değildir. Böylece ‘Onlardan bir grup iman ettiği hâlde onların tabi olmayacaklarına nasıl hükmedilmiştir?’ şeklindeki soru bertaraf edilmiş ve bunun belirli bir kavim hakkında olduğu veya parçalara değil bütüne hükmedildiği şeklindeki zorlama ve gereksiz izahlara ihtiyaç kalmamıştır. Kıblenin onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilmesi ise Yüce Allah'ın ona o kıbleye yönelerek ibadet etmesini emretmiş olmasındandır. { وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin”; yani bu senden sadır olacak bir şey değildir ve olması da imkânsızdır. Cümle hem lafzan hem manen haberîdir; kıble meselesinin hak oluşunu son derece tekit etmek ve Ehl-i Kitap'ın temennisini kesip atmak için sevk edilmiştir. Zira onlar bir aldatmaca olarak: «Ey Muhammed! Bizim kıblemize dön, sana iman edelim ve sana uyalım» demişlerdi; Allah teâlâ onlara lanet etsin. Bu cümlede, bu kıblenin ebediyen neshedilmeyeceğine de bir işaret vardır. Cümlenin lafzan haberî, manen inşâî olduğu ve nehiy manası taşıdığı, yani ‘onların kıblesine uyma, yani uymamaya devam et’ demek olduğu da söylenmiştir. Yahudilerin bir kıblesi, Hristiyanların da bir kıblesi olup tesniye (iki) olduğu hâlde kıble lafzı tekil getirilmiştir; çünkü her ikisi de batıl olmakta ortaktır, dolayısıyla batıllık yönünden ikisi bir olmuştur. { ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } kavlindeki mukabele de bunu güzelleştirmiştir. Şöyle de denilebilir: Tekil getirilmesi; her iki fırkanın asıldaki hak kıblesinin Beytü'l-Makdis olmasına binaendir. Îsâ aleyhisselâm semaya kaldırılıncaya kadar doğu cihetine doğru namaz kılmamıştır; bilakis onun kıblesi bugünkü İsrâiloğulları'nın kıblesi idi. Sonra o semaya kaldırılınca Hristiyanların ileri gelenleri onlar için doğuya yönelmeyi meşru kıldılar ve şöyle mazeret beyan ettiler: «Mesîh aleyhisselâm helal ve haram kılmayı ve hükümleri teşri etmeyi bize devretti; bizim helal ve haram kıldığımızı o da gökte helal ve haram kılmıştır.» Ayrıca onlara doğuda başka cihetlerde bulunmayan sırlar olduğunu zikrettiler; bu sebeple Yüce Allah'ın: { إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا } “Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti” [Meryem: 16]

[مريم: ١٦] واستقبل المسيح حين صلب بزعمهم الشرق، وقيل: إن بعض رهبانهم قال لهم: إني لقيت عيسى ﵊ فقال لي: إن الشمس كوكب أحبه يبلغ سلامي في كل يوم فمر قومي ليتوجهوا إليها في صلاتهم فصدقوا وفعلوا، ويؤيد ذلك أنه ليس في الإنجيل استقبال الشرق، وذهب ابن القيم إلى أن قبلة الطائفتين الآن لم تكن قبلة بوحي وتوقيف من الله تعالى بل بمشورة واجتهاد منهم، أما النصارى فاجتهدوا وجعلوا الشرق قبلة وكان عيسى قبل الرفع يصلي إلى الصخرة، وأما اليهود فكانوا يصلون إلى التابوت الذي معهم إذا خرجوا وإذا قدموا بيت المقدس نصبوه إلى الصخرة وصلوا إليه فلما رفع اجتهدوا فأدى اجتهادهم إلى الصلاة إلى موضعه وهو الصخرة وليس في التوراة الأمر بذلك، والسامرة منهم يصلون إلى طورهم بالشام قرب بلدة نابلس، وهذان القولان إن صحا يشكل عليهما القول بأن عادته تعالى تخصيص كل شريعة بقبلة فتدبر.

ayetinin işaret ettiği üzere Mesîh'in doğumu doğu tarafında vaki olmuş ve Mesîh kendi zanlarınca çarmıha gerildiğinde doğuya yönelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Rahiplerinden biri onlara: «Ben Îsâ aleyhisselâm ile karşılaştım; bana dedi ki: ‘Güneş sevdiğim bir yıldızdır, her gün selamımı ulaştırır; kavmime emret de namazlarında ona yönelsinler’» dedi, onlar da bunu tasdik edip uyguladılar. Bunu destekleyen husus, İncil'de doğuya yönelmeye dair bir hükmün bulunmamasıdır. İbnü'l-Kayyim ise şu görüşe gitmiştir: Her iki fırkanın bugünkü kıblesi Yüce Allah'tan bir vahiy ve tevkif ile olmayıp bilakis kendi aralarındaki bir istişare ve içtihat iledir. Hristiyanlara gelince; onlar içtihat edip doğuyu kıble yaptılar; hâlbuki Îsâ semaya kaldırılmadan önce Kayalık'a (Sahra'ya) doğru namaz kılıyordu. Yahudilere gelince; yolculuğa çıktıklarında yanlarındaki Tâbût'a doğru namaz kılıyorlar, Beytü'l-Makdis'e geldiklerinde ise onu Kayalık'a doğru koyup ona namaz kılıyorlardı. Tâbût kaldırılınca içtihat ettiler ve içtihatları onun yerine yani Kayalık'a doğru namaz kılmaya vardı; hâlbuki Tevrat'ta bunun emri yoktur. Onlardan Samirîler ise Şam'da Nablus beldesi yakınındaki dağlarına doğru namaz kılarlar. Şayet bu iki görüş sahih ise, Yüce Allah'ın âdetinin her şeriata bir kıble tahsis etmek olduğu şeklindeki söze müşkil teşkil eder; iyi düşün.

ثم إن هذه الجملة أبلغ في النفي من الجملة الأولى من وجوه: كونها اسمية وتكرر فيها الاسم مرتين وتأكد نفيها بالباء وفعل ذلك اعتناء بما تقدم وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ أي أن اليهود لا تتبع قبلة النصارى ولا النصارى تتبع قبلة اليهود ما داموا باقين على اليهودية والنصرانية وفي ذلك بيان لتصابهم في الهوى وعنادهم بأن هذه المخالفة والعناد لا يختص بك بل حالهم فيما بينهم أيضا كذلك، والجملة عطف على ما تقدم مؤكدة لأمر القبلة ببيان أن إنكارهم ذلك ناشىء عن فرط العناد وتسلية للرسول ﷺ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ أي على سبيل الفرض وإلا فلا معنى لاستعمال أن الموضوعة للمعاني المحتملة بعد تحقق الانتفاء فيما سبق، والمقصود بهذا الفرض ذكر مثال لاتباع الهوى وذكر قبحه من غير نظر إلى خصوصية المتبع والمتبع.

Sonra bu cümle nefiy bakımından birinci cümleden şu veçhelerle daha beliğdir: İsim cümlesi olması, içinde ismin iki defa tekrar edilmesi ve nefiyin «bâ» ile tekit edilmesidir; bu da önceki kısma verilen ehemmiyet sebebiyle yapılmıştır. { وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onların bir kısmı da diğer bir kısmının kıblesine uyacak değildir”; yani Yahudilik ve Hristiyanlık üzere kaldıkları müddetçe Yahudiler Hristiyanların kıblesine, Hristiyanlar da Yahudilerin kıblesine uymazlar. Bunda, onların nefis arzularına bağlılıkları ve inatçılıklarının beyanı vardır; yani bu muhalefet ve inat yalnızca sana has değildir, bilakis kendi aralarındaki durumları da böyledir. Cümle, önceki kısma matuf olup onların bu inkârlarının aşırı inatçılıktan kaynaklandığını açıklamak suretiyle kıble meselesini pekiştirmekte ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli olmaktadır. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Andolsun, eğer onların hevalarına uyarsan”; yani bir farz kabilinden [uyarsan]; aksi takdirde daha önce nefyin sübutundan sonra ihtimal taşıyan manalar için konulmuş olan «in» şart edatının kullanılmasının bir anlamı olmazdı. Bu faraziyeden maksat; tabi olana ve tabi olunana bakılmaksızın hevalara uymanın bir misalini zikretmek ve bunun çirkinliğini ortaya koymaktır.

مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أي المعلوم الذي أوحي إليك بقرينة إسناد المجيء إليه، والمراد بعد ما بان لك الحق إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ أي المرتكبين الظلم الفاحش، وهذه الجملة أيضا تقرير لأمر «القبلة» وفيها وجوه من

{ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra”; yani gelme fiilinin ona isnat edilmesi karinesiyle sana vahyedilen malumdan sonra; murat ise hak sana ayan beyan ortaya çıktıktan sonradır. { إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “şüphesiz o takdirde sen mutlaka zalimlerden olursun”; yani pek çirkin bir zulmü irtikâp edenlerden olursun. Bu cümle de kıble meselesini pekiştiren bir ifadedir ve içinde birçok tekit ve

التأكيد والمبالغة، وهي القسم، واللام الموطئة له، وإن الفرضية، وأن التحقيقية، واللام في حيزها، وتعريف الظالمين، والجملة الاسمية، وإذا الجزائية، وإيثار «من الظالمين» على- ظالم أو الظالم- لإفادته أنه مقرر محقق وأنه معدود في زمرتهم عريق فيهم. وإيقاع- الاتباع- على ما سماه- هوى- أي لا يعضده برهان، ولا نزل في شأنه بيان، والإجمال والتفصيل وجعل الجائي نفس الْعِلْمِ وعد أيضا من ذلك عده واحدا «من الظالمين» مغمورا فيهم غير متعين كتعينهم فيما بين المسلمين، فإن فيه مبالغة عظيمة للإشعار بالانتقال من مرتبة العدل إلى الظلم، ومن مرتبة التعين والسيادة المطلقة إلى السفالة والمجهولية، ولو جعل كُنْتَ في كُنْتَ عَلَيْها بمعنى صرت لكان أعلى كعبا في الإفادة. وأنت تعلم أن التركيب يقتضي المبالغة في الاستعمال لا المجهولية، ولو اقتضاها فيه لكان العد معدودا في عداد المقبول، وفي هذه المبالغات تعظيم لأمر الحق وتحريض على اقتفائه وتحذير عن متابعة الهوى، واستعظام لصدور الذنب عن الأنبياء وذو المرتبة الرفيعة إلى تجديد الانذار عليه أحوج حفظا لمرتبته، وصيانة لمكانته، فلا حاجة إلى القول بأن الخطاب للنبي والمعني به غيره.

mübalağa veçhesi vardır: Bunlar yemin, yemine hazırlık bildiren lâm, faraziye bildiren «in», tahkik bildiren «inne», onun kapsamında yer alan «lâm», zâlimlerin marife (el-takılı) kılınması, isim cümlesi, ceza bildiren «izen», ‘zâlim’ veya ‘ez-zâlim’ yerine «mine'z-zâlimîn» lafzının tercih edilmesidir; zira bu ifade durumun kesinleşip sabit olduğunu ve onun zalimler zümresinden sayılıp onların arasında kökleştiğini ifade eder. Tabi olma fiilinin hiçbir delil tarafından desteklenmeyen ve hakkında hiçbir açıklama inmeyen «hevâ» olarak isimlendirilen şeye bağlanması; icmal ve tafsil; gelen şeyin bizzat ilmin kendisi kılınması ve yine Müslümanlar arasındaki belirginliği gibi belirgin olmayan zalimlerin arasına karışmış «zalimlerden biri» sayılması da bundandır. Zira bunda adalet mertebesinden zulme, belirginlik ve mutlak seyyidlik mertebesinden süfliliğe ve meçhullüğe intikali hissettirmek üzere pek büyük bir mübalağa vardır. { كُنْتَ عَلَيْها } ifadesindeki «künte» lafzı «sırte» (oldun) manasında kılınsaydı, ifade gücü bakımından daha üstün olurdu. Bilirsin ki terkip, meçhullüğü değil kullanımda mübalağayı iktiza eder; şayet meçhullüğü iktiza etseydi sayılma işlemi makbul olanların arasında sayılırdı. Bu mübalağalarda hakkın şanını yüceltme, onun izinden gitmeye teşvik, hevaya uymaktan sakındırma ve peygamberlerden günah sadır olmasını büyük bir vebal sayma manası vardır. Yüksek mertebe sahibi olan kimse, mertebesini korumak ve makamını muhafaza etmek için uyarının yenilenmesine daha muhtaçtır; dolayısıyla hitabın Peygamber'e olup kastedilenin başkası olduğunu söylemeye gerek yoktur.

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ مبتدأ وخبر، والمراد بهم العلماء لأن- العرفان- لهم حقيقة، ولذا وضع المظهر موضع المضمر، ولأن- أوتوا- يستعمل فيمن لم يكن له قبول، وآتينا أكثر ما جاء فيمن له ذلك، وجوز أن يكون الموصول بدلا من الموصول الأول، أو لَمِنَ الظَّالِمِينَ فتكون الجملة حالا من الْكِتابَ أو من الموصول، ويجوز أن يكون نصبا بأعني، أو رفعا على تقديرهم، وضمير يَعْرِفُونَهُ لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم- وإن لم يسبق ذكره- لدلالة قوله تعالى: كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ عليه، فإن تشبيه معرفته بمعرفة- الأبناء- دليل على أنه المراد، وقيل: المرجع مذكور فيما سبق صريحا بطريق الخطاب، فلا حاجة إلى اعتبار التقديم المعنوي «غاية الأمر» أن يكون هاهنا التفات إلى الغيبة للإيذان بأن المراد ليس معرفتهم له ﵊ من حيث ذاته ونسبه الزاهر، بل من حيث كونه مسطورا في الكتاب منعوتا فيه بالنعوت التي تستلزم إفحامهم، ومن جملتها أنه يصلي إلى القبلتين، كأنه قال: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الكتاب يعرفون من وصفناه فيه، وأجيب بأنه صلى الله تعالى عليه وسلم وإن خوطب في الكلام الذي في شأن «القبلة» مرارا لكنه لا يحسن إرجاع الضمير إليه لأن هذه الجملة اعتراضية مستطردة بعد ذكر أمر «القبلة» وظهورها عند أهل الكتاب بجامع المعرفة الجلية مع الطعن- ولذا لم تعطف- فلو رجع الضمير إلى المذكور لأوهم نوع اتصال- ولم يحسن ذلك الحسن- ودليل الاستطراد (ولكل وجهة) نعم إن قيل: بمجرد الجواز فلا بأس به إذ هو محتمل، ولعله الظاهر بالنظر الجليل، وقيل: الضمير- للعلم- المذكور بقوله تعالى: مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أو القرآن بادعاء حضوره في الأذهان، أو للتحويل لدلالة مضمون الكلام السابق عليه، وفيه أن التشبيه يأبى ذلك لأن المناسب تشبيه الشيء بما هو من جنسه، فكان الواجب في نظر البلاغة حينئذ كما يعرفون التوراة أو الصخرة، وأن التخصيص بأهل الكتاب يقتضي أن تكون هذه المعرفة مستفادة من الْكِتابَ وقد أخبر سبحانه عن ذكر نعته صلى الله تعالى عليه وسلم في التوراة والإنجيل بخلاف المذكورات فإنها غير مذكور فيه ذكرها فيهما- والكاف- في محل نصب على أنها صفة لمصدر محذوف أي يَعْرِفُونَهُ بالأوصاف المذكورة في الْكِتابَ بأنه النبي الموعود بحيث لا يلتبس عليهم عرفانا مثل- عرفانهم أبناءهم- بحيث لا تلتبس عليهم أشخاصهم بغيرهم، وهو تشبيه للمعرفة العقلية الحاصلة من مطالعة الكتب السماوية بالمعرفة الحسية في أن كلّا منهما يتعذر الاشتباه فيه، والمراد- بالأبناء- الذكور لأنهم أكثر مباشرة ومعاشرة للآباء، وألصق وأعلق بقلوبهم من البنات، فكان ظن اشتباه أشخاصهم أبعد، وكان التشبيه بمعرفة الأبناء آكد من التشبيه بالأنفس لأن الإنسان قد يمر عليه قطعة من

{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu tanırlar”; mübteda ve haberdir. Onlardan murat âlimlerdir; çünkü «irfan» (derinlemesine tanıma) hakikatte onlara aittir, bu sebeple zamir yerine zahir isim getirilmiştir; ayrıca «ûtû» lafzı kabul etmeyen kimseler için, «âteynâ» lafzı ise çoğunlukla kabul eden kimseler için kullanılır. Mevsulün birinci mevsulden yahut { لَمِنَ الظَّالِمِينَ } ifadesinden bedel olması da caiz görülmüştür; bu takdirde cümle «el-Kitâb»dan yahut mevsulden hâl olur. «A'nî» (kastediyorum) takdiriyle mansub yahut «hüm» takdiriyle merfû olması da caizdir. { يَعْرِفُونَهُ } fiilindeki zamir —daha önce açıkça zikri geçmemiş olsa bile— Yüce Allah'ın: { كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } “kendi oğullarını bildikleri gibi” kavlinin delaletiyle Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e râcidir. Zira onun tanınmasının «oğulların» tanınmasına benzetilmesi, muradın o olduğuna delildir. Şöyle de denilmiştir: Merci, önceki kısımda açıkça hitap yoluyla zikredilmiştir; dolayısıyla manevi bir takdimi gözetmeye ihtiyaç yoktur. İşin nihayeti; burada muradın onun aleyhisselâm bizzat zâtı ve parlak nesebi yönünden tanınması değil, bilakis kitapta yazılı olması ve kendilerini ilzam edecek sıfatlarla nitelenmiş olması yönünden tanınması olduğunu bildirmek için gaip kipine iltifat edilmiş olmasıdır; bu sıfatlardan biri de onun iki kıbleye doğru namaz kılacağıdır. Sanki şöyle buyrulmuştur: ‘Kendilerine kitap verdiklerimiz, içinde vasfettiğimiz kimseyi tanırlar.’ Buna şöyle cevap verilmiştir: O sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kıble meselesine dair kelamda defalarca muhatap alınmış olsa bile, zamirin ona döndürülmesi güzel düşmez; zira bu cümle, kıble meselesi ve bunun Ehl-i Kitap nezdindeki açıklığı zikredildikten sonra, taan etmekle birlikte açıkça tanıma ortak paydasıyla getirilmiş müstatrad (konu dışı) bir itiraz (ara cümle) cümlesidir —bu sebeple atfedilmemiştir—. Şayet zamir zikredilene dönseydi bir tür irtibat vehmi verirdi ve o güzellik hâsıl olmazdı; istidradın delili ise { وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ } ayetidir. Evet, yalnızca caiz oluşu söylenecek olursa bunda bir beis yoktur; zira bu muhtemeldir ve ilk bakışta zahir olan da budur. Zamirin, Yüce Allah'ın { مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } kavliyle zikredilen ilme, zihinlerde hazır olduğu iddiasıyla Kur'ân'a yahut önceki kelamın muhtevasının delaletiyle kıblenin dönüştürülmesine râci olduğu da söylenmiştir. Fakat benzetme buna engeldir; zira uygun olan, bir şeyin kendi cinsinden olan bir şeye benzetilmesidir. O vakit belagat açısından vacip olan, ‘Tevrat'ı veya Kayalık'ı bildikleri gibi’ denilmesi olurdu. Ayrıca Ehl-i Kitap'a tahsis edilmesi, bu tanımanın Kitap'tan elde edilmiş olmasını gerektirir; hâlbuki Yüce Allah Tevrat ve İncil'de onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem vasfının zikredildiğini haber vermiştir, diğer zikredilenler ise öyle değildir. «Kâf» harfi hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani ‘Kitap'ta zikredilen vasıflarla onu, çocuklarının şahıslarını başkalarıyla karıştırmayacak şekilde tanımaları gibi, kendilerine hiçbir şekilde şüpheli gelmeyecek ve vaat edilen Peygamber olduğunu bilecek bir tanıyışla tanırlar.’ Bu, semavi kitapları mütalaa etmekten hâsıl olan akli marifetin, her ikisinde de iltibasın imkânsız olması noktasında hissi marifete benzetilmesidir. «Ebnâ» (أَبْناءَ) ile erkek çocuklar murat edilmiştir; çünkü onlar babalarıyla daha çok bir arada bulunup muaşeret ederler ve babalarının kalbine kızlardan daha yakındırlar; dolayısıyla şahıslarının karışması zannı daha uzaktır. Oğulların tanınmasına yapılan teşbih, nefislerin (kişinin kendisinin) tanınmasına yapılan teşbihten daha kuvvetlidir; zira insana

الزمان لا يعرف فيها نفسه كزمن الطفولية- بخلاف الأبناء- فإنه لا يمر عليه زمان إلا وهو يعرف ابنه. وما حكي عن عبد الله بن سلام أنه قال في شأنه صلى الله تعالى عليه وسلم: أنا أعلم به مني بابني، فقال له عمر رضي الله تعالى عنه:

çocukluk çağı gibi kendisini bilip tanımadığı bir zaman dilimi uğrayabilir; oğullar ise böyle değildir, zira çocuğunu tanımadığı hiçbir zaman dilimi geçmez. Abdullah b. Selâm'dan rivayet edildiğine göre o, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hakkında: «Ben onu öz oğlumdan daha iyi tanırım» demiş, Ömer radıyallâhu teâlâ anh ona:

لم؟ قال: لأني لست أشك بمحمد أنه نبي، فأما ولدي فلعل والدته خانت، فقبل عمر رضي الله تعالى عنه رأسه، فمعناه أني لست أشك في نبوته ﵊ بوجه، وأما ولدي فأشك في بنوته وإن لم أشك بشخصه، وهو المشبه به في الآية فلا يتوهم منه أن- معرفة الأبناء- لا تستحق أن يشبه بها لأنها دون المشبه للاحتمال، ولا يحتاج إلى القول بأنه يكفي في وجه الشبه كونه أشهر في المشبه به- وإن لم يكن أقوى- ومعرفة الأبناء- أشهر من غيرها، ولا إلى تكلف أن المشبه به في الآية إضافة- الأبناء- إليهم مطلقا سواء كانت حقة أو لا. وما ذكره ابن سلام كونه ابنا له في الواقع وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ وهم الذين لم يسلموا.

‘Nasıl olur?’ diye sorunca, o da: ‘Çünkü Muhammed'in peygamber olduğundan hiçbir şüphem yoktur; oğluma gelince, belki de annesi hıyanet etmiştir’ demiştir. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh onun başını öpmüştür. Bu sözün anlamı şudur: Ben onun aleyhisselâm peygamberliğinden hiçbir şekilde şüphe etmem; oğluma gelince, şahsından şüphe etmesem de nesebinden şüphe edebilirim. Ayetteki kendisine benzetilen (müşebbehün bih) de onun şahsıdır; dolayısıyla bu ihtimalden ötürü oğulların tanınmasının kendisine benzetilmeye layık olmadığı vehmedilemez. Benzetme yönünün, kendisine benzetilende daha güçlü olmasa bile daha meşhur olmasının yeterli olduğunu ve oğulları tanımanın diğerlerinden daha meşhur olduğunu söylemeye gerek olmadığı gibi, ayetteki kendisine benzetilenin hak olsun veya olmasın mutlak manada oğulların onlara izafe edilmesi olduğu ve İbn Selâm'ın zikrettiği hususun ise onun gerçekte kendi oğlu olması durumu olduğu şeklinde bir zorlamaya da ihtiyaç yoktur. { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ } “Onlardan bir grup”; yani Müslüman olmayanlar,

لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ الذي يعرفونه وَهُمْ يَعْلَمُونَ جملة حالية، ويَعْلَمُونَ إما منزلة منزلة اللازم ففيه تنبيه على كمال شناعة كتمان الحق وأنه لا يليق بأهل العلم، أو المفعول محذوف أي «يعلمونه» فيكون حالا مؤكدة لأن لفظ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ يدل على علمه إذ- الكتم- إخفاء ما يعلم، أو يعلمون عقاب الكتمان، أو أنهم لَيَكْتُمُونَ فتكون مبينة، وهذه الجملة عطف على ما تقدم من عطف الخاص على العام، وفائدته تخصيص من عاند وكتم بالذم، واستثناء من آمن وأظهر علمه عن حكم الكتمان الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ استئناف كلام قصد به رد الكاتمين، وتحقيق أمر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ولذا فصل، والْحَقُّ إما مبتدأ خبره الجار- واللام- إما للعهد إشارة إلى ما جاء به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، ولذا ذكر بلفظ المظهر أو الحق الذي كتمه هؤلاء ووضع فيه المظهر موضع المضمر تقريرا لحقيته وتثبيتا لها، أو للجنس وهو يفيد قصر جنس الْحَقُّ على ما ثبت من الله أي أن الْحَقُّ ذلك كالذي أنت عليه لا غيره كالذي عليه أهل الكتاب، وإما خبر مبتدأ محذوف أي هو الحق، أو هذا الحق، ومِنْ رَبِّكَ خبر بعد خبر أو حال مؤكدة- واللام- حينئذ للجنس كما في ذلِكَ الْكِتابُ [البقرة: ٢] ومعناه أن ما يكتمونه هو الحق- لا ما يدعونه ويزعمونه- ولا معنى حينئذ للعهد لأدائه إلى التكرار فيحتاج إلى تكلف.

{ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “hakkı mutlaka gizlerler”; bildikleri hakkı. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile”; hâl cümlesidir. «Ya'lemûn» fiili ya lâzım (geçişsiz) makamına indirilmiştir ki bunda hakkı gizlemenin son derece çirkin olduğuna ve bunun ilim ehline asla yakışmadığına bir dikkat çekme vardır; yahut mefulü mahzuftur yani ‘onu bildikleri hâlde’ demektir, bu takdirde tekit edici bir hâl olur, zira { لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } lafzı onun bilindiğine delalet eder, çünkü ketm (gizleme) bilinen bir şeyi gizlemektir; yahut gizlemenin cezasını bildikleri hâlde veya gizlediklerini bildikleri hâlde demektir ki bu takdirde açıklayıcı bir hâl olur. Bu cümle, özelin genele atfedilmesi kabilinden önceki kısma matuftur; faydası ise inat edip hakkı gizleyeni kınamaya tahsis etmek, iman edip ilmini ortaya koyanı ise gizleme hükmünden istisna etmektir. { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “O hak Rabbindendir”; gizleyenleri reddetmek ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in durumunu perçinlemek maksadıyla getirilmiş bir müstakil başlangıç (isti'nâf) kelamıdır, bu sebeple önceki cümleden ayrı tutulmuştur (fasledilmiştir). «El-Hakku» ya mübtedadır ve haberi harf-i cerli kısımdır. «Elif-lâm» ya Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiği şeye işaret eden ahid içindir —bu sebeple zahir lafızla zikredilmiştir veya bu kimselerin gizlediği hak olup hak oluşunu perçinlemek ve pekiştirmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir—; yahut cins içindir ki bu da hak cinsinin yalnızca Allah'tan sabit olan şeye hasredilmesini ifade eder; yani hak olan şey Ehl-i Kitap'ın üzerinde bulunduğu batıl değil, senin üzerinde bulunduğun şeydir. Yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani ‘o haktır’ veya ‘bu haktır’ takdirindedir. { مِنْ رَبِّكَ } ise haberden sonra ikinci haber yahut müekket bir hâldir; bu takdirde tıpkı { ذلِكَ الْكِتابُ } [Bakara: 2] ayetinde olduğu gibi elif-lâm cins içindir. Manası; onların gizledikleri şey onların iddia ve zannettikleri değil, bizzat hakkın ta kendisidir. Bu takdirde tekrara yol açacağı için ahid manası taşımayacaktır, aksi takdirde zorlama tevillere ihtiyaç duyar.