Binûn

Bakara Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ الإمام علي كرم الله تعالى وجهه «الحق» بالنصب على أنه مفعول يَعْلَمُونَ أو بدل، ومِنْ رَبِّكَ حال منه، وبه يحصل مغايرته للأول وإن اتحد لفظهما، وجوز النصب بفعل مقدر- كالزم- وفي التعرض لوصف الربوبية مع الإضافة من إظهار اللطف به صلى الله تعالى عليه وسلم ما لا يخفى.

İmam Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, «el-Hakka» kelimesini { يَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü veya bedel olmak üzere mensub olarak okumuştur; { مِنْ رَبِّكَ } ise ondan hâldir. Lafızları bir olsa da bununla ilkinden farklı bir mana kazanmış olur. Takdir edilen bir fiille —«ilzem» (sarıl) gibi— mensub olması da caiz görülmüştür. İzâfetle birlikte Rablık vasfına yer verilmesinde, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yönelik gizli kalmayacak bir lütuf izharı vardır.

فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ أي الشاكين أو المترددين في كتمانهم الحق عالمين به، أو في أنه مِنْ رَبِّكَ وليس المراد نهي الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم عن ذلك لأن النهي عن شيء يقتضي وقوعه أو ترقبه من المنهي عنه وذلك غير متوقع من ساحة حضرة الرسالة صلى الله تعالى عليه وسلم فلا فائدة في نهيه، ولأن المكلف به يجب أن يكون اختياريا، وليس الشك والتردد مما يحصل بقصد واختيار بل المراد إما تحقيق الأمر وأنه بحيث لا يشك فيه أحد كائنا من كان، أو الأمر للأمة بتحصيل المعارف المزيلة لما نهى عنه فيجعل النهي مجازا عن ذلك الأمر وفي جعل امتراء الأمة امتراءه ﷺ مبالغة لا تخفى، ولك أن تقول: إن الشك ونحوه وإن لم يكن مقدور التحصيل لكنه مقدور لإزالة البقاء، ولعل النهي عنه بهذا الاعتبار ولهذا قال الله تعالى: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ دون فلا تمتر، ومن ظن أن منشأ الاشكال إفخام الكون لأنه هو الذي ليس مقدورا فلا ينهى عنه دون الشك والتردد لم يأت بشيء لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

{ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!”; yani onların hakkı bildikleri hâlde gizlediklerinde yahut onun { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden” olduğunda şüphe edenlerden veya tereddüde düşenlerden [olma]! Burada kastedilen Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i bundan nehyetmek değildir; çünkü bir şeyden nehiy, o şeyin vuku bulmasını veya nehyolunan kimseden beklenir olmasını gerektirir; bu ise risalet makamının sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yüce dergâhından asla beklenemez, dolayısıyla onu nehyetmenin bir faydası olmaz. Ayrıca mükellef tutulan şeyin ihtiyarî (iradî) olması gerekir; şüphe ve tereddüt ise kasıt ve ihtiyar ile hâsıl olan şeylerden değildir. Bilakis maksat ya meselenin hakikatini ve kim olursa olsun hiç kimsenin kendisinde şüphe edemeyeceği bir mahiyette olduğunu perçinlemektir; yahut ümmete nehyedilen şeyi ortadan kaldıracak marifetleri elde etmelerini emretmektir; böylece nehiy, bu emirden mecaz kılınmış olur. Ümmetin şüpheye düşmesinin onun sallallâhu aleyhi ve sellem şüpheye düşmesi gibi kılınmasında gizli olmayan bir mübalağa vardır. Şöyle de diyebilirsin: Şüphe ve benzeri şeyler [iradeyle] elde edilmeye mukdur olmasa da devamlılığının ortadan kaldırılmasına mukdurdur. Belki de nehiy bu mülahaza ile yapılmıştır; nitekim Allah Teâlâ «felâ temteri» (şüphe etme) demeyip { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “şüpheye düşenlerden olma” buyurmuştur. İşin müşkil tarafının şüphe ve tereddüt değil de doğrudan «kûn» (oluş) fiilinin iradeye bağlı olmaması sebebiyle nehyedilemeyeceği zannında bulunan kimse ise kayda değer hiçbir şey ortaya koyamamıştır. { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ }

أي لكل أهل ملة أو جماعة من المسلمين واليهود والنصارى أو لكل قوم من المسلمين جهة وجانب من الكعبة يصلي إليها جنوبية أو شمالية أو شرقية أو غربية، وتنوين- كل- عوض عن المضاف إليه ووجهة- جاء

Yani her din ehlinin veya Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlardan her bir topluluğun yahut Müslümanlardan her bir kavmin Kâbe'den namaz kıldığı güney, kuzey, doğu veya batı bir yönü ve ciheti vardır. «Küll» kelimesinin tenvini, muzafun ileyhin yerini tutan bedeldir (ivazdır). Ve «vichetün» kelimesi gelmiştir,

على الأصل والقياس جهة مثل عدة وزنة وهي مصدر بمعنى المتوجه إليه كالخلق بمعنى المخلوق وهو محذوف الزوائد لأن الفعل توجه أو اتجه، والمصدر التوجه أو الاتجاه، ولم يستعمل منه وجه كوعد، وقيل: إنها اسم للمكان المتوجه إليه فثبوت الواو ليس بشاذ وقرأ أبيّ- ولكل قبلة-وَمُوَلِّيها

asıl ve kıyasa uygun olarak; tıpkı «'idetün» ve «zinetün» kelimelerindeki gibi «cihet» veznindedir. Bu, yaratılan (mahlûk) anlamındaki yaratma (halk) kelimesi gibi, yönelinen taraf manasında bir masdardır. Zait harfleri hazfedilmiştir; zira fiili «teveccehe» veya «ittecehe»dir, masdarı ise «teveccüh» yahut «itticâh»tır; «va'ade» gibi «vecehe» şeklinde kullanılmamıştır. Denildi ki: O, yönelinen mekânın ismidir; bu sebeple «vâv» harfinin sabit kalması şaz değildir. Übeyy ise «ve li-külli kıbletin» şeklinde okumuştur. { وَمُوَلِّيها }

الضمير المرفوع عائد إلى- كل باعتبار لفظه، والمفعول الثاني للوصف محذوف أي وجهه أو نفسه أي مستقبلها، ويحتمل أن يكون الضمير لله تعالى أي- الله موليها- إياه، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قرأ «ولكل وجهة» بالإضافة، وقد صعب تخريجها حتى تجرأ بعضهم على ردها وهو خطأ عظيم، وخرجها البعض أن- كل- كان في الأصل منصوبا على أنه مفعول به لعامل محذوف يفسره وَلِّيها

Müstetir merfû zamir lafzı itibarıyla { كُلٍّ } lafzına döner. Vasfın (ism-i failin) ikinci mefulü mahzuftur; yani ‘yüzünü’ yahut ‘kendisini’ [ona çeviren] demektir; yani ona yönelendir. Zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesi de muhtemeldir; yani ‘Allah onu oraya döndürendir’ takdirinde olur. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan onun izâfetle «Ve li-külli vichetin hüve müvellîhâ» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Bunun irab yönünü açıklamak o kadar zorlaşmıştır ki bazıları onu reddetme cüretinde bulunmuştur; bu ise büyük bir hatadır. Bazıları bunu şöyle açıklamıştır: «Küll» kelimesi aslen mahzuf bir amilin mefulü bihi olarak mensub idi ve bu amili { وَلِّيها } [ifadesi] tefsir etmekteydi.

وضميروَ

Ve { هُوَ } zamiri

عائد إلى الله تعالى قطعا ثم زيدت اللام في المفعول به صريحا لضعف العامل المقدر من جهتين، كونه اسم فاعل وتقديم المعمول عليه والمفعول الآخر محذوف- أي لكل وجهة الله مولى موليها- ورد بأن لام التقوية لا تزاد في أحد مفعولي المتعدي لاثنين، لأنه إما أن تزاد في الآخر ولا نظير له، أو لا فيلزم الترجيح بلا مرجح، وإن أجيب بإطلاق النحاة يقتضي جوازه، والترجيح بلا مرجح مدفوع هنا بأنه ترجح بتقديمه وقيل: إن المجرور معمول للوصف المذكور على أنه مفعول به له واللام مزيدة، أو أن الكلام من باب الاشتغال بالضمير، ولا يخفى أن هذين التخريجين يحوج أولهما إلى إرجاع الضمير المجرور بالوصف إلى التولية، وجعله مفعولا مطلقا كقوله: هذا سراقة للقرآن يدرسه لئلا يقال: كيف يعمل الوصف مع اشتغاله بالضمير، وثانيهما إلى القول: بأنه قد يجيء المجرور من باب الاشتغال على قراءة من قرأ «والظالمين أعدلهم» والقول: بأن اللام أصلية، والجار متعلق- بصلوا- محذوفا أو باستبقوا والفاء زائدة بعيد بل لا أكاد أجيزه، وقرأ ابن عامر، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- مولاها- على صيغة اسم المفعول- أي هو قد ولي تلك الجهة- فالضمير المرفوع حينئذ عائد إلى كل البتة، ولا يجوز رجوعه إلى الله تعالى لفساد المعنى، وأخرج ابن جرير وابن أبي داود في المصاحف عن منصور قال: نحن نقرأ- ولكل جعلنا قبلة يرضونها-اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ

kesin olarak Allah Teâlâ'ya dönmektedir. Ardından mukadder amilin iki yönden zayıflığı sebebiyle —ism-i fail olması ve mamulün onun önüne geçmesi sebebiyle— açıkça mefulü bihe lâm ziyade edilmiştir; diğer meful ise mahzuftur —yani ‘Her yön için Allah onu oraya döndürendir’ takdirindedir—. Buna, iki meful alan fiilin mefullerinden birine tekit lâmının ziyade edilemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü lâm ya diğer mefule de ziyade edilecektir ki bunun bir benzeri yoktur, ya da edilmeyecektir ki bu da mureccihsiz tercih (tercîh bi-lâ müreccih) gerektirir. Buna, nahivcilerin mutlak ifadelerinin buna cevaz verdiği ve mureccihsiz tercihin de burada öne geçirilmiş olmakla defedildiği şeklinde cevap verilmiş olsa da; mecrur kelimenin zikredilen vasfın mamulü (mefulü bihi) olduğu ve lâmın zait olduğu yahut kelamın zamirle iştigal babından olduğu da söylenmiştir. Aşikârdır ki bu iki izahtan birincisi, vasıf ile mecrur olan zamirin «tevliye»ye döndürülmesini ve tıpkı «Bu, Kur'an'ı ders olarak hırsızlayandır» sözünde olduğu gibi meful-i mutlak kılınmasını gerektirir; ta ki ‘Vasıf zamirle meşgul iken nasıl amel eder?’ denilmesin. İkincisi ise, mecrurun da «ve'z-zâlimîne e'adde lehum» şeklinde okuyanın kıraatinde olduğu gibi iştigal babından gelebileceği görüşünü gerektirir. Lâmın asli olduğu, harf-i cerin mahzuf bir «sallev» veya { اسْتَبِقُوا } fiiline müteallik olduğu ve fâ'nın zait olduğu görüşü ise uzaktır, hatta neredeyse bunu caiz görmem. İbn Âmir ve rivayet edildiğine göre İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ, ism-i meful sîgasıyla «müvellâhâ» şeklinde okumuşlardır; yani ‘O kimse o cihete döndürülmüştür’ demektir. Bu takdirde merfû zamir kesinlikle «küll»e döner; mananın bozulması sebebiyle Allah Teâlâ'ya dönmesi caiz olmaz. İbn Cerîr ve el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd, Mansûr'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Biz «Ve li-küllin ce'alnâ kıbleten yerdavnehâ» şeklinde okuyoruz. { اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ }

جمع خيرة بالتخفيف وهي الفاضلة من كل شيء، والتأنيث باعتبار الخصلة، «واللام» للاستغراق فيعم المحلى أمر القبلة وغيره، والخطاب للمؤمنين، والاستباق متعد كما في التاج، وقيل: لازم، و «إلى» بعده مقدرة أي إذا كان كذلك فبادروا أيها المؤمنون ما به يحصل السعادة في الدارين من استقبال القبلة وغيره ولا تنازعوا من خالفكم إذ لا سبيل إلى الاجتماع على قبلة واحدة لجري العادة على تولية كل قوم قبلة يستقبلها، وفي أمر المؤمنين بطلب التسابق فيما بينهم كما قال السعد: دلالة على طلب سبق غيرهم بطريق الأولى، وقيل: الاقتصار على سبق بعضهم إشارة إلى أن غيرهم ليس في

Tahfif ile (şeddesiz) «hayra»nın çoğuludur; bu da her şeyin en faziletlisidir. Müennes olması haslet (meziyet) itibarıyladır. «Elif-lâm» istiğrak içindir; dolayısıyla lafız kıble meselesini ve diğer hayırları içine alacak şekilde geneldir. Hitap müminleredir. et-Tâc'da geçtiği üzere «istibâk» geçişli (müteaddî) bir fiildir; lâzım (geçişsiz) olduğu ve sonrasındaki «ilâ» edatının mukadder olduğu da söylenmiştir. Yani: Durum böyle olunca, ey müminler! Kıbleye yönelmek ve diğer hususlarda dünya ve ahiret saadetinin kendisiyle hâsıl olduğu şeylere koşun ve size muhalefet edenlerle çekişmeyin; zira her kavmin yöneleceği bir kıbleye yönelmesi âdeti cari olduğundan tek bir kıble üzerinde toplanmanın bir yolu yoktur. Sa'd [et-Teftâzânî]'nin dediği gibi, müminlere kendi aralarında yarışmalarının emredilmesinde, başkalarını hayırda geçmeye evleviyet yoluyla bir talep vardır. Denildi ki: Yarışın sadece kendi aralarında tutulması, onların dışındakilerin

طريق الخير حتى يتصور أمر أحد بالسبق إلى الخير عليه، ويجوز أن تكون «اللام» للعهد فالمراد بالخيرات الفاضلات من الجهات التي تسامت الكعبة، وفيه إشارة إلى أن الصلاة إلى عين الكعبة أكثر ثوابا من الصلاة التي جهتها، وقيل: يحتمل أن يراد بها الصلوات الفاضلات، والمراد- بالاستباق- السرعة فيها والقيام بها في أول أوقاتها، وفيه بعد، وأبعد منه ما قيل: إن المعنى- فاستبقوا قبلتكم- وعبر عنها بالخيرات إشارة إلى اشتمالها على كل خير.

hayır yolunda olmadıklarına, dolayısıyla bir kimsenin onlara karşı hayırda yarışmasının tasavvur dahi edilemeyeceğine bir işarettir. «Elif-lâm»ın ahid için olması da caizdir; bu takdirde hayırlardan maksat, Kâbe'ye tam hizalı olan faziletli cihetlerdir. Bunda, bizzat Kâbe'nin aynına doğru namaz kılmanın onun cihetine doğru kılınan namazdan daha çok sevap olduğuna bir işaret vardır. Denildi ki: Bununla faziletli namazların kastedilmiş olması muhtemeldir; «istibâk»tan kasıt ise namazları kılmada acele etmek ve onları ilk vakitlerinde eda etmektir; ancak bu görüşte bir uzaklık vardır. Bundan daha uzağı ise şöyle denilmesidir: Mana ‘kıblenize koşun’ demektir ve her hayrı kapsadığına işaretle ondan ‘hayırlar’ diye bahsedilmiştir.

واستدل الشافعية بالآية على أن الصلاة في أول الوقت بعد تحققه أفضل وهي مسألة فرغ منها في الفروع، ولبعض العارفين في الآية وجه آخر وهو أنه تعالى جعل الناس في أمور دنياهم وأخراهم على أحوال متفاوتة، فجعل بعضهم أعوان بعض فواحد يزرع وآخر يطحن وآخر يخبز، وكذلك في أمر الدين، واحد يجمع الحديث. وآخر يحصل الفقه وآخر يطلب الأصول، وهم في الظاهر مختارون، وفي الباطن مسخرون، وإليه الإشارة

Şâfiîler bu ayeti, vaktin girdiği kesinleştikten sonra namazın ilk vaktinde kılınmasının daha faziletli olduğuna delil getirmişlerdir; bu ise fıkıh füruunda hükme bağlanmış bir meseledir. Bazı ariflerin ayet hakkında başka bir yaklaşımı vardır; o da şudur: Allah Teâlâ insanları dünya ve ahiret işlerinde farklı haller üzere kılmıştır; bazısını bazısına yardımcı eylemiştir. Kimi eker, kimi öğütür, kimi ekmek yapar. Din işlerinde de böyledir; biri hadis toplar, diğeri fıkıh tahsil eder, öbürü usul öğrenir. Onlar zahirde muhtar (seçen), batında ise musahhar (sevkedilen) kimselerdir. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu sözüyle buna işaret edilmektedir:

بقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «كل ميسر لما خلق له»

«Herkes ne için yaratılmışsa o husus kendisine kolaylaştırılmıştır.»

ولهذا قال بعض الصالحين لما سئل عن تفاوت الناس في أفعالهم: كل ذلك طرق إلى

İşte bu sebeple salih zatlardan birine insanların amellerindeki farklılık sorulduğunda şöyle demiştir: Bütün bunlar Allah Teâlâ'ya giden

الله تعالى أراد أن يعمرها بعباده ومن تحرى وجه الله تعالى في كل طريق يسلكه وصل إليه لكن ينبغي تحري الأحسن من تلك الطرق إذ المراتب متفاوتة والشؤون مختلفة ومظاهر الأسماء شتى، وقيل: المراد بها أن لكل أحد قبلة فقبلة المقربين العرش والروحانيين الكرسي والكروبيين البيت المعمور والأنبياء قبلك بيت المقدس وقبلتك الكعبة، وهي قبلة جسدك، وأما قبلة روحك فأنا، وقبلتي أنت كما يشير إليه

yollardır; O, bu yolları kullarıyla imar etmek istemiştir. Kim yürüdüğü her yolda Allah Teâlâ'nın rızasını ararsa O'na ulaşır; ancak bu yolların en güzelini aramak gerekir, zira dereceler farklı, durumlar değişik ve isimlerin tecelligâhları çeşit çeşittir. Denildi ki: Bundan maksat, herkesin bir kıblesi olduğudur; mukarreblerin kıblesi Arş, ruhanilerin kıblesi Kürsî, kerûbilerin kıblesi Beyt-i Ma'mûr, senden önceki peygamberlerin kıblesi Beytülmakdis ve senin kıblen Kâbe'dir. O senin bedeninin kıblesidir; ruhunun kıblesi ise Benim; Benim kıblem de sensin; nitekim şu söz buna işaret eder:

«أنا عند المنكسرة قلوبهم من أجلي»

«Ben, kalpleri Benim için kırık olanların yanındayım.»

ْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً

{ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً } “Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirir.”

أين ظرف مكان تضمن معنى الشرط، وا

«Eyne», şart manasını içeren bir mekân zarfıdır; «mâ»

مزيدة وأْتِ

zâiddir; { يَأْتِ } ise

جوابها والمعنى في أي موضع تكونوا من المواضع الموافقة لطبعكم كالأرض أو المخالفة كالسماء أو المجتمعة الأجزاء كالصخرة أو المتفرقة التي يختلط بها ما فيها كالرمل يحشركم الله تعالى إليه لجزاء أعمالكم إن خيرا فخير وإن شرا فشر، والجملة معللة لما قبلها، وفيها حث على الاستباق بالترغيب والترهيب وهي على حد قوله تعالى: يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ [لقمان: ١٦] أو في أي موضع تكونوا من أعماق الأرض وقلل الجبال يقبض الله تعالى أرواحكم إليه فهي على حد قوله تعالى: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [النساء: ٧٨] ففيها حث على الاستباق باغتنام الفرصة فإن الموت لا يختص بمكان دون مكان، أو أَيْنَما تَكُونُوا من الجهات المتقابلات يمنة ويسرة وشرقا وغربا يجعل الله تعالى صلاتكم مع اختلاف جهاتها في حكم صلاة متحدة الجهة كأنها إلى عين الكعبة أو في المسجد الحرام- فيأت بكم- مجاز عن جعل الصلاة متحدة الجهة وفائدة الجملة المعللة حينئذ بيان حكم الأمر بالاستباق، ومنهم من قال: الخطاب في استبقوا إما عام للمؤمنين والكافرين، وإما خاص بالمؤمنين فعلى الأول يراد هنا العموم أي في أي موضع تكونوا من المواضع الموافقة للحق أو المخالفة له، وعلى الثاني الخصوص- أي أينما تكونوا في الصلاة أيها المؤمنون من الجهات المتقابلة شمالا وجنوبا وشرقا وغربا بعد أن تولوا جهة الكعبة يجعل الله تعالى صلاتكم كأنها إلى جهة واحدة لاتحادكم في الجهة التي أمرتم بالاتجاه إليها- وليس بشيء كما لا يخفى نَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

onun cevabıdır. Manası: Tabiatınıza uygun olan yeryüzü gibi veya uygun olmayan gökyüzü gibi yahut parçaları birleşik olan kaya gibi ya da içinde olan şeylerin birbirine karıştığı kum gibi dağınık mekânlardan her nerede bulunursanız bulunun; Allah Teâlâ amellerinizin karşılığını vermek üzere sizi huzuruna toplar; hayırsa hayır, şerse şer. Bu cümle kendisinden öncekini gerekçelendirmektedir; onda rağbet ettirme ve sakındırma yoluyla hayra koşmaya teşvik vardır. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ } [Lokmân: 16] “Yavrucuğum! Yaptığın iş bir hardal tanesi ağırlığında olsa da, bir kayanın içinde yahut göklerde ya da yerin dibinde bulunsa bile, Allah onu getirir.” Yahut yerin derinliklerinden veya dağların zirvelerinden her nerede olursanız olun, Allah Teâlâ ruhlarınızı kabzedip huzuruna alır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } [Nisâ: 78] “Nerede olursanız olun, sağlam kaleler içinde bulunsanız bile ölüm size ulaşır.” Dolayısıyla bunda fırsatı ganimet bilerek yarışmaya bir teşvik vardır; zira ölüm bir mekâna has olmayıp her yerde gelir. Yahut sağ, sol, doğu ve batı gibi birbirine zıt yönlerden nerede bulunursanız bulunun, Allah Teâlâ yönlerinizin farklı olmasına rağmen namazınızı tek bir yöne kılınmış, sanki Kâbe'nin bizzat aynına veya Mescid-i Haram'ın içindeymiş gibi kılınmış namaz hükmünde kılar. Bu takdirde «ye'ti bikum», namazın tek bir yöne kılınmış gibi kabul edilmesinden mecaz olur; gerekçelendirilen cümlenin faydası ise bu durumda hayırlarda yarışma emrinin hükmünü beyan etmek olur. Onlardan bazıları şöyle demiştir: { اسْتَبِقُوا } ifadesindeki hitap ya müminler ile kâfirleri kapsayacak şekilde geneldir ya da müminlere hastır. Birinci ihtimale göre burada umum kastedilmiştir; yani hakka uygun veya muhalif mekânlardan nerede olursanız olun demektir. İkinci ihtimale göre ise hususidir; yani ‘Ey müminler! Sizler Kâbe cihetine yöneldikten sonra kuzey, güney, doğu ve batı gibi karşıt yönlerde namazda nerede bulunursanız bulunun, yönelmeniz emredilen cihette birleştiğiniz için Allah Teâlâ namazınızı sanki tek bir yöne yönelmişsiniz gibi kılar’ demektir. Gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

ومن ذلك إماتتكم وإحياؤكم، وجمعكم والجملة وتأكيد لما تقدم.

Sizi öldürmesi, diriltmesi ve bir araya toplaması da buna dâhildir. Cümle, önceki ifadenin tekitidir.

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ عطف على اسْتَبِقُوا

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir”; { اسْتَبِقُوا } ifadesine matuftur.

وحَيْثُ ظرف لازم الإضافة إلى الجمل غالبا، والعامل فيها ما هو في محل الجزاء لا الشرط فهي هنا متعلقة- بولّ- والفاء صلة للتنبيه على أن ما بعدها لازم لما قبلها لزوم الجزاء للشرط لأن- حيث- وإن لم تكن شرطية لكنها لدلالتها على العموم أشبهت كلمات الشرط ففيها رائحة الشرط، ولا يجوز تعلقها- بخرجت- لفظا وإن كانت ظرفا له معنى لئلا يلزم عدم الإضافة والمعنى من أي موضع خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ من ذلك الموضع شَطْرَ إلخ وَمِنْ ابتدائية لأن الخروج أصل لفعل ممتد وهو المشي وكذا التولية أصل للاستقبال وقت الصلاة الذي هو ممتد، وقيل:

«Haysü» kelimesi, çoğunlukla cümlelere izafe edilmesi zorunlu olan bir zarftır. Onda amel eden amil ise şartın değil cezanın mahallinde olan kısımdır; dolayısıyla burada { فَوَلِّ } fiiline mütealliktir. Fâ ise, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekine, şartın cezayı gerektirdiği gibi lâzım geldiğine dikkat çekmek için getirilmiş bir rabıtadır (sıladır). Çünkü «haysü» şart edatı olmasa da genellik bildirdiği için şart kelimelerine benzemiştir ve onda şart kokusu vardır. Mana bakımından ona zarf olsa bile lafzan { خَرَجْتَ } fiiline müteallik olması caiz değildir; ta ki izafetsiz kalması gerekmesin. Manası: Hangi mekândan çıkarsan çık, o mekândan yüzünü Mescid-i Haram tarafına vb. çevir demektir. { وَمِنْ } ibtida (başlangıç) içindir; çünkü çıkış, yürümek gibi uzayıp giden bir fiilin aslıdır; aynı şekilde [kıbleye] dönmek de namaz vaktinde uzayıp giden yönelmenin aslıdır. Şöyle de denilmiştir:

إن- حيث- متعلقة- بولّ- والفاء ليست زائدة، وما بعدها يعمل فيما قبلها كما بين في محله إلا أنه لا وجه لاجتماع الفاء والواو فالوجه أن يكون التقدير افعل ما أمرت به من حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ فيكون فَوَلِّ عطفا على المقدر، ويجوز أن يجعل- من حيث خرجت- بمعنى أينما كنت وتوجهت فيكون- فول- جزاء له على أنها شرطية العامل فيها الشرط- ولا يخفى ما فيه من التكلف- والتخريج على قول ضعيف لم يذهب إليه إلا الفراء وهو شرطية- حيث- بدون- ما- حتى قالوا: إنه لم يسمع في كلام العرب، ثم الأمر بالتولية مقيد بالقيام إلى الصلاة للإجماع على عدم وجوب استقبال القبلة في غير ذلك.

«Haysü» kelimesi { فَوَلِّ } fiiline mütealliktir, fâ zait değildir ve sonrasındaki amil yerinde açıklandığı üzere öncesinde amel eder; ancak fâ ile vâv'ın bir arada bulunmasının bir izahı yoktur. Bu durumda en uygun olan, takdirin ‘Nereden yola çıkarsan emrolunduğun şeyi yap, yüzünü çevir’ şeklinde olmasıdır; böylece { فَوَلِّ } takdir edilen fiile matuf olur. { مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } ifadesinin ‘nerede olursan ve nereye yönelirsen’ manasına alınması da caizdir; bu takdirde şart edatı kabul edilip amilinin şart fiili olmasıyla { فَوَلِّ } onun cezası olur —bunda ne derece zorlama olduğu ise ortadadır—. Bu, yalnızca Ferrâ'nın benimsediği zayıf bir görüşe dayalı bir izah tarzıdır; o da «mâ» olmaksızın «haysü»nün şart edatı olmasıdır; hatta Arapların kelamında bunun işitilmediğini söylemişlerdir. Sonra, yüzü çevirme emri namaza kalkmakla kayıtlıdır; zira bunun dışındaki hallerde kıbleye yönelmenin farz olmadığına dair icma vardır.

وَإِنَّهُ أي الاستقبال أو الصرف أو التولية والتذكير باعتبار أنها أمر من الأمور أو لتذكير الخبر أو لعدم الاعتداد

{ وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o”; yani yönelme veya çevirme yahut döndürme. Müzekker kılınması, onun işlerden bir iş olması itibarıyla yahut haberin müzekker olmasından ya da

بتأنيث المصدر أو بذي التاء الذي لا معنى للمجرد عنه سواء كان مصدرا أو غيره، وإرجاع الضمير للأمر السابق واحد الأوامر على قربه بعيد لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ أي الثابت الموافق للحكمة.

masdarın müennesliğine veya masdar olsun olmasın zait harfsiz hali bir mana ifade etmeyen ta'lı kelimeye itibar edilmemesindendir. Zamirin önceki emre döndürülmesi —yakın olmasına rağmen emirlerden biri olması sebebiyle— uzaktır. { لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden gelen kesin bir haktır”; yani hikmete uygun ve sabit olan haktır.

وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فيجازيكم بذلك أحسن الجزاء فهو وعيد للمؤمنين، وقرىء- يعملون- على صيغة الغيبة فهو وعيد للكافرين، والجملة عطف على ما قبلها وهما اعتراض للتأكيد.

{ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; bu sebeple sizi bununla en güzel şekilde mükâfatlandıracaktır. Dolayısıyla bu müminler için bir vaiddir (sakındırmadır). Gaip sîgasıyla «ya'melûn» şeklinde de okunmuştur ki bu takdirde kâfirler için bir tehdittir. Bu cümle kendisinden öncekine matuftur ve her ikisi de tekit için gelmiş birer itiraziyedir.

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ معطوف على مجموع قوله تعالى: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir; ve nerede olursanız olun, yüzlerinizi o tarafa çevirin”; Allah Teâlâ'nın { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ } buyruğunun bütününe

إلخ أو على قوله تعالى: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ إلخ عطف القصة على القصة وليس معطوفا على قوله تعالى: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ الداخل تحت فاء السببية الدالة على ترتبه على قوله تعالى: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

vb. yahut Allah Teâlâ'nın { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ } buyruğuna vb., kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden matuftur. Yoksa { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ } buyruğuna terettüp ettiğini gösteren sebebiyet fâ'sının altına giren { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } kavline matuf değildir.

لأنه معلل بقوله تعالى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ وهو وإن كان علة- لولوا- لا لمحذوف- أي عرفناكم وجه الصواب في قبلتكم- والحجة في ذلك كما قيل به: إلا أنه يفهم منه كونه علة- لول- لأن انقطاع الحجة بالتولية إذا حصل للأمة كان حصوله بها للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم بطريق الأولى، ولو جعل الخطاب عاما للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم والأمة ولم يلتزم تخصيصه بالأمة على حد خطابات الآية كان علة لهما وإنما كرر هذا الحكم لتعدد علله، والحصر المستفاد من «إلا لنعلم» إلخ إضافي أو ادعائي فإنه تعالى ذكر للتحويل ثلاث علل، تعظيم الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم بابتغاء مرضاته أولا، وجري العادة الإلهية على أن يؤتى كل أهل ملة وجهة «ثانيا» ودفع حجج المخالفين «ثالثا» فإن التولية إلى الكعبة تدفع احتجاج اليهود بأن المنعوت في التوراة قبلته الكعبة لا الصخرة وهذا النبي يصلي إلى الصخرة فلا يكون النبي الموعود، وبأنه صلى الله تعالى عليه وسلم يدعي أنه صاحب شريعة ويتبع قبلتنا وبينهما تدافع لأن عادته ﷾ جارية بتخصيص كل صاحب شريعة بقبلة، وتدفع احتجاج المشركين بأنه ﵊ يدعي ملة إبراهيم ويخالف قبلته وترك سبحانه التعميم بعد التخصيص في المرتبة الثالثة اكتفاء بالعموم المستفاد من العلة، وزاد مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ دفعا لتوهم مخالفة حال السفر لحال الحضر بأن يكون حال السفر باقيا على ما كان كما في الصلاة حيث زيد في الحضر ركعتان أو يكون مخيرا بين التوجهين كما في الصوم. وقد يقال فائدة هذا التكرار الاعتناء بشأن الحكم لأنه من مظان الطعن وكثرة المخالفين فيه لعدم الفرق بين النسخ والبداء، وقيل: لا تكرار فإن الأحوال ثلاثة، كونه في المسجد، وكونه في البلد خارج المسجد، وكونه خارج البلد، فالأول محمول على الأول، والثاني على الثاني، والثالث على الثالث، ولا يخفى أنه مجرد تشبيه لا يقوم عليه دليل.

Çünkü o, Allah Teâlâ'nın { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “tâ ki insanların size karşı bir delili olmasın” kavliyle gerekçelendirilmiştir. Bu ifade —kıbleniz hususunda size doğru yönü bildirdik ve bu husustaki hüccet şöyledir denildiği gibi mahzuf bir kelama değil de— { فَوَلُّوا } emrinin illeti olsa da, bundan onun { فَوَلِّ } emrinin de illeti olduğu anlaşılır; zira yüzü çevirmekle hüccetin kesilmesi ümmet için hâsıl olduğunda, Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için evleviyetle hâsıl olur. Şayet hitap ayetteki hitaplar çerçevesinde ümmete has kılınmayıp Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile ümmete genel kılınırsa, her ikisinin de illeti olur. Bu hüküm illetlerinin çokluğu sebebiyle tekrarlanmıştır; «ancak bilelim diye» vb. ifadesinden anlaşılan hasr ise izafidir veya iddiaidir. Zira Allah Teâlâ kıblenin çevrilmesi için üç illet zikretmiştir: Birincisi, rızasını aramak suretiyle Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i yüceltmek; ikincisi, her din ehline bir yön verilmesi şeklindeki ilahi âdetin cereyan etmesi; üçüncüsü, muhaliflerin delillerini çürütmektir. Zira Kâbe'ye yönelmek, Yahudilerin ‘Tevrat'ta vasfedilen peygamberin kıblesi Sahra değil Kâbe'dir; bu peygamber ise Sahra'ya doğru namaz kılıyor, öyleyse o vaat edilen peygamber değildir’ ve ‘O bir şeriat sahibi olduğunu iddia ediyor ama bizim kıblemize uyuyor; oysa bu ikisi birbiriyle çelişir, çünkü Yüce Allah'ın âdeti her şeriat sahibine özel bir kıble tayin etmektir’ şeklindeki itirazlarını bertaraf eder. Müşriklerin ise ‘O, İbrahim'in dininde olduğunu iddia ediyor ama onun kıblesine muhalefet ediyor’ şeklindeki itirazlarını çürütür. Allah Teâlâ üçüncü mertebede tahsisten sonraki genelleştirmeyi, illetten anlaşılan umumilikle iktifa ederek terk etmiştir. Yolculuk hâlinin hazar (ikamet) hâline muhalif olabileceği —tıpkı namazda hazarda iki rekât ilave edildiği gibi yolculuk hâlinin eski hâl üzere kalması veya oruçta olduğu gibi iki yönden birini seçmekte muhayyer olması gibi— vehmini ortadan kaldırmak için { مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } kısmını ziyade etmiştir. Şöyle de denilebilir: Bu tekrarın faydası, nesih ile bedâ arasındaki farkın bilinmemesi sebebiyle itirazların odağı ve muhaliflerin çok olduğu bir mesele olması hasebiyle bu hükmün şanına ihtimam göstermektir. Denildi ki: Burada bir tekrar yoktur; zira durumlar üçtür: Mescitte bulunması, mescidin dışındaki şehirde bulunması ve şehrin dışında bulunmasıdır. Birincisi birinciye, ikincisi ikinciye, üçüncüsü ise üçüncüye hamledilir. Bunun ise hiçbir delile dayanmayan salt bir benzetme olduğu aşikârdır.

إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ إخراج من الناس، وهو بدل على المختار، والمعنى عند القائلين: بأن الاستثناء من النفي إثبات لئلا يكون لأحد من الناس عليكم حجة إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا بالعناد فإن لهم عليكم حجة فإن اليهود منهم يقولون ما تحول إلى الكعبة إلا ميلا لدين قومه وحبا لبلده، والمشركين منهم يقولون بدا له فرجع إلى قبلة آبائه، ويوشك أن يرجع إلى دينهم، وتسمية هذه الشبهة الباطلة حجة مع أنها عبارة عن البرهان المثبت للمقصود لكونها شبيهة بها باعتبار أنهم يسوقونها مساقها، واعترض بأن صدر الكلام لو تناول هذا لزم الجمع بين الحقيقة والمجاز وإلا لم يصح الاستثناء لأن الحجة مختصة بالحقيقة، ولا محيص سوى أن يراد بالحجة المتمسك حقا كان أو باطلا، وأجيب بأنه لم يستثن شبهتهم عن الحجة بل ذواتهم عن الناس إلا أنه لزم تسمية شبهتهم حجة باعتبار مفهوم المخالفة فلا حاجة إلى تناول الصدر إياها، وأنت تعلم أن مراد المعترض إن الاستثناء وإن كان من الناس إلا أنه يثبت به ما نفي عن المستثني منه للمستثني بناء على أن الاستثناء من النفي إثبات فإن كان الصدر مشتملا على ما أثبت للمستثني لزم الجمع وإلا لم

{ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “ancak onlardan haksızlık edenler müstesna”; «insanlar» lafzından istisnadır ve tercih edilen görüşe göre bedeldir. Nefiyden sonraki istisnanın ispat ifade ettiğini söyleyenlere göre mana şöyledir: İnatla { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “haksızlık edenler müstesna” insanların size karşı hiçbir hücceti kalmasın; zira onların size karşı bir hücceti (iddiası) olacaktır. Çünkü onlardan Yahudiler, ‘Kavminin dinine meylettiği ve memleketini sevdiği için Kâbe'ye döndü’ derler; müşrikler ise ‘Aklı başına geldi de atalarının kıblesine geri döndü, yakında onların dinine de döner’ derler. Maksadı ispat eden kesin delilden ibaret olmasına rağmen bu batıl şüphenin ‘hüccet’ olarak isimlendirilmesi, onların bu şüpheyi bir hüccet gibi ileri sürmeleri bakımından ona benzemesindendir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kelamın baş tarafı bunu kapsasaydı hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesi gerekirdi; aksi halde istisna sahih olmazdı, çünkü hüccet kelimesi hakikate mahsustur; dolayısıyla hüccet ile hak olsun batıl olsun dayanılan delilin kastedilmesinden başka çıkar yol yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların şüpheleri hüccetten değil, bizzat kendileri insanlardan istisna edilmiştir; ancak mefhum-ı muhalefet yoluyla onların şüphelerini ‘hüccet’ olarak isimlendirmek gerekmiştir; dolayısıyla kelamın başının bunu kapsamasını gerektirecek bir durum yoktur. Sen de bilirsin ki itiraz edenin maksadı şudur: İstisna insanlardan yapılmış olsa da, nefiyden sonraki istisnanın ispat olduğu esasına göre müstesna minhten nefyedilen şey müstesna için ispat edilmiş olur. Şayet kelamın başı müstesna için ispat edilen şeyi içeriyorsa bu durumda cem lâzım gelir, aksi takdirde

يتحقق الاستثناء بمقتضاه إذ الثابت للمستثنى منه شيء وللمستثني شيء آخر، ولا محيص للتفصي عن ذلك إلا أن يراد بالحجة المتمسك أو ما يطلق عليه الحجة في الجملة فيتحقق حينئذ الاستثناء بمقتضاه لأن الشبهة حجة بهذا المعنى كالبرهان، ولا يلزم الجمع بين الحقيقة والمجاز، ولك أن تحمل الحجة على الاحتجاج والمنازعة كما في قوله تعالى: لا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ [الشورى: ١٥] فأمر الاستثناء حينئذ واضح إلا أن صوغ الكلام بعيد عن الاستعمال عند إرادة هذا المعنى، وقيل: الاستثناء منقطع، وهو من تأكيد الشيء بضده وإثباته بنفيه، والمعنى إن يكن لهم حجة فهي الظلم والظلم لا يمكن أن يكون حجة فحجتهم غير ممكنة أصلا فهو إثبات بطريق البرهان على حد قوله:

istisna kendi muktezasınca gerçekleşmiş olmaz; zira müstesna minhe sabit olan şey başkadır, müstesnaya sabit olan şey ise bambaşkadır. Bundan kurtulmanın tek yolu, hüccet ile dayanak veya genel anlamda hüccet denilen şeyin kastedilmesidir; böylece tıpkı bürhan gibi şüphe de bu manada bir hüccet olacağından istisna kendi gereğince tahakkuk eder ve hakikat ile mecazın cem edilmesi gerekmez. Hücceti, Allah Teâlâ'nın { لا حُجَّةَ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ } [Şûrâ: 15] “Bizimle sizin aranızda tartışılacak bir şey yoktur” ayetinde olduğu gibi karşılıklı tartışma ve çekişme manasına da hamledebilirsin; bu durumda istisna meselesi gayet açıktır, ancak bu mana kastedildiğinde kelamın tertibi kullanımdan uzaktır. Denildi ki: İstisna munkatıdır ve bu, bir şeyi zıddıyla tekit etme ve nefyederek ispat etme kabilindendir. Manası: Eğer onların bir hücceti olacaksa o da zulümdür; zulüm ise asla hüccet olamaz, dolayısıyla onların aslında hiçbir hücceti mümkün değildir. Bu, şairin şu sözünde olduğu gibi bürhan yoluyla bir ispattır:

ولا عيب فيهم غير أن نزيلهم ... «يلام» بنسيان الأحبة والوطن

«Onlarda hiçbir kusur yoktur; şu kadar var ki misafirleri, / Dostlarını ve vatanını unuttuğu için kınanır.»

وقرأ زيد بن عليّ رضي الله تعالى عنهما «ألا» بالفتح والتخفيف وهي حرف يستفتح به الكلام لينبه السامع إلى الإصغاء، والَّذِينَ مبتدأ خبره قوله تعالى: فَلا تَخْشَوْهُمْ والفاء زائدة فيه للتأكيد، وقيل: لتضمن المبتدأ معنى الشرط، وجوز أن يكون الموصول نصبا على شريطة التفسير، والمشهور أن- الخشية- مرادفة للخوف أي فلا تخافوا الظالمين لأنهم لا يقدرون على نفع ولا ضر، وجوز عود الضمير إلى الناس وفيه بعد.

Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ fetha ve tahfif ile «Elâ» şeklinde okumuştur; bu, dinleyicinin dikkatini çekip dinlemesini sağlamak için kelama kendisiyle başlanan bir tenbih edatıdır. { الَّذِينَ } mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın { فَلا تَخْشَوْهُمْ } kavlidir; oradaki fâ ise tekit için zâiddir. Mübtedanın şart manası içermesi sebebiyle [geldiği] de söylenmiştir. İsmi mevsulün tefsir şartıyla mensub olması da caiz görülmüştür. Meşhur olan, haşyetin havf ile eş anlamlı olduğudur; yani o zalimlerden korkmayın, çünkü onlar ne bir fayda vermeye ne de bir zarar dokundurmaya güç yetirebilirler. Zamirin «insanlar»a dönmesi de caiz görülmüştür ancak bu uzaktır.

وَاخْشَوْنِي أي وخافوني فلا تخالفوا أمري فإني القادر على كل شيء، واستدل بعض أهل السنة بالآية على حرمة التقية التي يقول بها الإمامية، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك في محله.

{ وَاخْشَوْنِي } “Ben'den korkun”; yani Benden korkun da emrime muhalefet etmeyin, zira her şeye hakkıyla güç yetiren ancak Benim. Bazı Ehl-i Sünnet âlimleri bu ayeti, İmamiyye'nin savunduğu takiyyenin haram olduğuna delil getirmişlerdir; inşâallâhu teâlâ bunun tahkiki kendi yerinde gelecektir.

وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ الظاهر من حيث اللفظ أنه عطف على قوله تعالى: لِئَلَّا يَكُونَ كأنه قيل: فولوا وجوهكم شطره لئلا يكون للناس عليكم حجة ولأتم- إلخ فهو علة لمذكور أي أمرتكم بذلك لأجمع لكم خير الدارين، أما دنيا فلظهور سلطانكم على المخالفين، وأما عقبى فلإثابتكم الثواب الأوفى ولا يرد الفصل بالاستثناء وما بعده لأنه- كلا فصل- إذ هو من متعلق العلة الأولى، نعم اعترض ببعد المناسبة وبأن إرادة الاهتداء المشعر بها الترجي إنما تصلح علة للأمر بالتولية لا لفعل المأمور به كما هو الظاهر في المعطوف عليه فالظاهر معنى جعله علة لمحذوف أي وأمرتكم بالتولية- والخشية- لإتمام نعمتي عليكم وإرادتي اهتداءكم- والجملة المعللة معطوفة على الجملة المعللة السابقة، أو عطف على علة مقدرة مثل وَاخْشَوْنِي لأحفظكم ولأتم إلخ. ورجح بعضهم هذا الوجه بما أخرجه البخاري في الأدب المفرد. والترمذي من حديث معاذ بن جبل «تمام النعمة دخول الجنة» ولا يخفى أنه على الوجه الأول قد يؤول الكلام إلى معنى- فاعبدوا، وصلوا متجهين شطر المسجد الحرام لأدخلكم الجنة- والحديث لا يأبى هذا بل يطابقه حذو القذة بالقذة فكونه مرجحا لذلك بمعزل عن التحقيق «فإن قيل» إنه تعالى أنزل عند قرب وفاته صلى الله تعالى عليه وسلم الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي [المائدة: ٣] فبين أن تمام النعمة إنما حصل ذلك اليوم فكيف قال قبل ذلك بسنين في هذه الآية: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ؟ أجيب بأن تمام النعمة في كل وقت بما يليق به فتدبر.

{ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, böylece doğru yolu bulasınız”; lafız itibarıyla zahir olan, bunun Allah Teâlâ'nın { لِئَلَّا يَكُونَ } buyruğuna matuf olmasıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Yüzlerinizi onun tarafına çevirin ki insanların size karşı bir hücceti olmasın ve [nimetimi] tamamlayayım vb. Dolayısıyla zikredilen bir şeyin illetidir; yani sizin için dünya ve ahiret hayrını bir arada toplayayım diye bunu size emrettim. Dünyaya gelince, muhaliflere karşı üstünlüğünüzün ortaya çıkması içindir; ahirete gelince, size en kâmil mükâfatı vermem içindir. İstisna ve sonrasıyla araya fasıla girmiş olması buna mâni değildir; çünkü bu fasıla yok hükmündedir, zira ilk illetin taallukâtındandır. Evet, münasebetin uzaklığı ve terecci (umut) hissettiren hidayet iradesinin emredilen fiile değil de kıbleye dönme emrine illet olmaya elverişli olduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; nitekim matufun aleyhte zahir olan da budur. Dolayısıyla mana bakımından zahir olan, mahzuf bir kelamın illeti kılınmasıdır; yani üzerinizdeki nimetimi tamamlamam ve hidayete ermenizi dilemem sebebiyle size kıbleye yönelmeyi ve Benden korkmayı emrettim demektir; bu durumda gerekçelendirilen cümle önceki gerekçelendirilen cümleye matuftur. Yahut mukadder bir illete matuftur; tıpkı ‘Benden korkun ki sizi koruyayım ve nimetimi tamamlayayım’ takdiri gibi. Bazıları bu görüşü, Buhârî'nin el-Edebü'l-Müfred'de ve Tirmizî'nin Muâz b. Cebel hadisinden rivayet ettiği «Nimetin tamamı cennete girmektir» hadisiyle tercih etmişlerdir. Gizli kalmayacağı üzere birinci yaklaşıma göre kelam, ‘Bana kulluk edin ve Mescid-i Haram tarafına yönelerek namaz kılın ki sizi cennete sokayım’ manasına tevil edilebilir; hadis buna mâni olmak bir yana, onunla tıpatıp örtüşmektedir. Dolayısıyla bunun o görüş için bir tercih sebebi olması tahkikten uzaktır. Şayet denilirse ki: Allah Teâlâ Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vefatına yakın bir zamanda { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } [Mâide: 3] “Bugün sizin için dininizi ikmal ettim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım” ayetini indirmiş ve nimetin tamamlanmasının ancak o gün gerçekleştiğini beyan etmiştir; öyleyse bundan yıllar önce bu ayette nasıl { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } buyurmuştur? Buna şöyle cevap verilir: Her vakitteki nimetin tamamlanması o vakte layık olan şekildedir; iyice düşün!

كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ متصل بما قبله، فالكاف للتشبيه وهي في موضع نصب على أنه نعت لمصدر محذوف، والتقدير- لأتم نعمتي عليكم- في أمر القبلة أو في الآخرة إتماما مثل إتمام إرسال الرسول، وذكر الإرسال وإرادة الإتمام من إقامة السبب مقام المسبب، وفِيكُمْ متعلق- بأرسلنا- وقدم على المفعول الصريح تعجيلا بإدخال السرور ولما في صفاته من الطول، وقيل: متصل بما بعده أي اذكروني ذكرا مثل ذكري لكم بالإرسال، أو اذكروني بدل إرسالنا فيكم رسولا فالكاف للمقابلة متعلق باذكروني، ومنها يستفاد التشبيه لأن المتقابلين متشابهان ومتبادلان، وإيثار صيغة المتكلم مع الغير بعد التوحيد افتنان وجريان على سنن الكبرياء وإشارة إلى عظمة نعمة هذا

{ كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ } “Nitekim içinizden size bir peygamber gönderdiğimiz gibi”; kendisinden öncesiyle irtibatlıdır. «Kâf» teşbih (benzetme) içindir ve mahzuf bir masdarın sıfatı olmak üzere nasb mahallindedir; takdiri: Kıble meselesinde veya ahirette, tıpkı peygamber gönderme nimetini tamamladığım gibi ‘üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım’ şeklindedir. İrsalin zikredilip tamamlanmanın murat edilmesi ise sebebin müsebbeb yerine ikame edilmesindendir. { فِيكُمْ } ise { أَرْسَلْنا } fiiline mütealliktir ve sevinç vermede acele etmek için ve sıfatları uzun olduğu için sarih mefulün önüne geçirilmiştir. Kendisinden sonrasına bağlı olduğu da söylenmiştir; yani ‘Peygamber göndermek suretiyle sizi andığım gibi siz de Beni anın’ yahut ‘İçinizden bir peygamber göndermemize karşılık Beni anın’ takdirindedir; bu takdirde «kâf» mukabele içindir ve { فَاذْكُرُونِي } emrine mütealliktir. Mukabeleden teşbih manası da anlaşılır; çünkü karşılıklı olan şeyler birbirine benzer ve birbiri yerine geçer. Tevhitten sonra mütekellim-i maalgayr (çoğul) sîgasının tercih edilmesi bir üslup güzelliği (iftinân), kibriyâ âdetine uygun bir akış ve bu

الإرسال، وهذا الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا صفة رسولا، وفيه إشارة إلى طريق إثبات نبوته ﵊ لأن تلاوة الأمي الآيات الخارجة عن طوق البشر باعتبار بلاغتها واشتمالها على الأخبار بالمغيبات والمصالح التي ينتظم بها أمر المعاد والمعاش أقوى دليل على نبوته وَيُزَكِّيكُمْ أي يطهركم من الشرك وهي صفة أخرى للرسول وأتى بها عقب التلاوة لأن التطهير عن ذلك ناشىء عن إظهار المعجزة لمن أراد الله تعالى توفيقه وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ صفة إثر صفة وأخرت لأن تعليم الْكِتابَ وتفهيم ما انطوى عليه من الحكمة الإلهية والأسرار الربانية إنما يكون بعد التخلي عن دنس الشرك ونجس الشك بالاتباع، وأما قبل ذلك فالكفر حجاب، وقدم التزكية على التعليم في هذه الآية وأخرها عنه في دعوة إبراهيم لاختلاف المراد بها في الموضعين، ولكل مقام مقال، وقيل: التزكية عبارة عن تكميل النفس بحسب القوة العملية وتهذيبها المتفرع على تكميلها بحسب القوة النظرية الحاصل بالتعليم المترتب على التلاوة إلا أنها وسطت بين التلاوة والتعليم المترتب عليها للإيذان بأن كلّا من الأمور المترتبة نعمة جليلة على حيالها مستوجبة للشكر ولو روعي ترتيب الوجود كما في دعوة إبراهيم ﵊ لتبادر إلى الفهم كون الكل نعمة واحدة، وقيل: قدمت التزكية تارة وأخرت أخرى لأنها علة غائية لتعليم الْكِتابَ والحكمة، وهي مقدمة في القصد والتصور مؤخرة في الوجود والعمل فقدمت وأخرت رعاية لكل منهما، واعترض بأن غاية التعليم صيرورتهم أزكياء عن الجهل لا تزكية الرسول ﵊ إياها المفسرة بالحمل على ما يصيرون به أزكياء لأن ذلك إما بتعليمه إياهم أو بأمرهم بالعمل به فهي إما نفس التعليم أو أمر لا تعلق له به (١) ، وغاية ما يمكن أن يقال: إن التعليم باعتبار أنه يترتب عليه زوال الشك وسائر الرذائل تزكيته إياهم فهو باعتبار غاية وباعتبار مغيا- كالرمي.

gönderme [nimetinin büyüklüğüne işarettir] ve bu Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir. { يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا } “Size ayetlerimizi okur”; { رَسُولًا } kelimesinin sıfatıdır. Bunda onun aleyhisselâm peygamberliğini ispat yoluna bir işaret vardır; zira ümmi bir kimsenin, belağatı, gayb haberlerini içermesi ve ahiret ile dünya düzeninin kendisiyle sağlandığı maslahatları kapsaması bakımından beşer gücünün üstünde olan ayetleri okuması, onun peygamberliğinin en güçlü delilidir. { وَيُزَكِّيكُمْ } “Ve sizi arındırır”; yani sizi şirkten temizler; bu da Resûl'ün bir diğer sıfatıdır. Bunun tilavetin hemen ardından getirilmesi, şirkten arınmanın, Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmak istediği kimselere mucizenin izhar edilmesinden kaynaklanmasından ötürüdür. { وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Size Kitab'ı ve hikmeti öğretir”; sıfat üstüne sıfattır. Geriye bırakılmıştır; zira Kitab'ın öğretilmesi ve onun içerdiği ilahi hikmet ile rabbani sırların kavratılması, ancak [peygambere] tabi olmak suretiyle şirkin kirinden ve şüphenin pisliğinden arındıktan sonra mümkündür. Bundan önce ise küfür bir perdedir. Bu ayette tezkiye talimden (öğretmekten) öne alınmış, İbrahim'in duasında ise ondan sonraya bırakılmıştır; çünkü iki yerdeki maksat farklıdır ve her makamın bir sözü vardır. Şöyle de denilmiştir: Tezkiye, tilavete bağlı olarak gerçekleşen talim ile hâsıl olan nazari kuvvet bakımından nefsin tekemmül etmesine dayalı olarak ameli kuvvet bakımından nefsin tamamlanması ve arındırılmasından ibarettir. Ancak tezkiyenin tilavet ile ona bağlı talim arasına konulması, sıralı gelen bu hususların her birinin kendi başına şükrü gerektiren yüce birer nimet olduğunu bildirmek içindir; şayet İbrahim aleyhisselâm'ın duasında olduğu gibi varlık (vuku) sırası gözetilseydi hepsinin tek bir nimet olduğu zihne gelirdi. Bir diğer görüşe göre: Tezkiye bazen öne alınmış bazen de sonraya bırakılmıştır; çünkü o, Kitap ve hikmetin öğretilmesinin gaye illetidir. O (tezkiye), kasıt ve tasavvurda önde, varlık ve amelde ise sondadır; dolayısıyla her ikisine riayet edilerek öne alınmış ve sonraya bırakılmıştır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Talimin gayesi, onların cehaletten arınmış kimseler olmalarıdır; yoksa Resûl aleyhisselâm'ın onları arındıracak şeylere sevk etmesi şeklinde tefsir edilen tezkiyesi değildir. Zira bu, ya onlara öğretmesiyle yahut bununla amel etmelerini emretmesiyle olur; dolayısıyla bu ya talimin bizzat kendisidir ya da onunla irtibatı olmayan bir durumdur (١). Söylenebilecek en nihai söz şudur: Talim, şüphenin ve diğer reziletlerin yok olmasının kendisine terettüp etmesi itibariyle Resûl'ün onları arındırmasıdır; dolayısıyla o bir yönden gaye, bir yönden de gayeye ulaştıran vasıtadır; tıpkı atma (remy)

والقتل- في قولهم: رماه فقتله فافهم وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ مما لا طريق إلى معرفته سوى الوحي وكان الظاهر وما لَمْ تَكُونُوا ليكون من عطف المفرد على المفرد إلا أنه تعالى كرر الفعل للدلالة على أنه جنس آخر غير مشارك لما قبله أصلا فهو تخصيص بعد التعميم مبين لكون إرساله صلى الله تعالى عليه وسلم نعمة عظيمة ولولاه لكان الخلق متحيرين في أمر دينهم لا يدرون ماذا يصنعون فَاذْكُرُونِي بالطاعة قلبا وقالبا فيعم الذكر باللسان والقلب والجوارح، فالأول- كما في المنتخب- الحمد والتسبيح والتحميد وقراءة كتاب الله تعالى «والثاني» الفكر في الدلائل الدالة على التكاليف والوعد والوعيد وفي الصفات الإلهية والأسرار الربانية.

ve öldürme gibidir; bunu iyi anla! { وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Ve size bilmediklerinizi öğretir”; vahiyden başka bilinmesine imkân olmayan şeyleri. Müfredin müfrede atfı kabilinden olması için zahir olan ifade «ve mâ lem tekûnû» şeklinde gelmesiydi; ancak Allah Teâlâ, bunun kendisinden öncekilerle hiçbir ortaklığı olmayan bambaşka bir tür olduğuna delalet etmesi için fiili tekrarlamıştır. Dolayısıyla bu, umumdan sonra hususun zikredilmesidir ve onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gönderilmesinin çok büyük bir nimet olduğunu beyan etmektedir; zira o olmasaydı mahlukat din işlerinde şaşkına döner, ne yapacağını bilemezdi. { فَاذْكُرُونِي } “Öyleyse siz Beni anın”; kalben ve bedenen itaat ederek [Beni anın]; dolayısıyla dil, kalp ve azalarla yapılan zikri içine alır. Birincisi —el-Müntehab'da belirtildiği gibi— hamd, tesbih, tahmid ve Allah Teâlâ'nın Kitabını okumaktır. İkincisi, mükellefiyetlere, vaat ve vaide delalet eden deliller üzerinde, ilahi sıfatlar ve rabbani sırlar hakkında tefekkür etmektir.

«والثالث» استغراق الجوارح في الأعمال المأمور بها خالية عن الأعمال المنهي عنها ولكون الصلاة مشتملة على هذه الثلاثة سماها الله تعالى ذكرا في قوله: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الجمعة: ٩] وقال أهل الحقيقة: حقيقة ذكر الله تعالى أن ينسى كل شيء سواه أَذْكُرْكُمْ أي أجازكم بالثواب، وعبر عن ذلك بالذكر للمشاكلة ولأنه نتيجته ومنشؤه،

Üçüncüsü, azaların nehyedilen amellerden arınmış olarak emredilen amellere bütünüyle dalmasıdır. Namaz bu üçünü de içerdiğinden ötürü Allah Teâlâ, { فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } [Cuma: 9] “Allah'ın zikrine koşun” kavlinde onu ‘zikir’ olarak isimlendirmiştir. Hakikat ehli ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'yı zikretmenin hakikati, O'ndan başka her şeyi unutmaktır. { أَذْكُرْكُمْ } “Ben de sizi anayım”; yani sizi sevapla mükâfatlandırayım. Müşâkele (ifade uygunluğu) gayesiyle ve onun neticesi ile kaynağı olduğu için mükâfat zikir lafzıyla ifade edilmiştir.

وفي الصحيحين «من ذكرني في نفسه ذكرته في نفسي ومن ذكرني في ملأ ذكرته في ملأ خير من ملئه»

Sahîhayn'da [şöyle buyrulmuştur]: «Kim Beni kendi nefsinde zikrederse, Ben de onu zâtımda zikrederim; kim Beni bir topluluk içinde zikrederse, Ben onu onların topluluğundan daha hayırlı bir topluluk içinde zikrederim.»

وَاشْكُرُوا لِي ما أنعمت به عليكم وهو- واشكروني- بمعنى ولي أفصح مع الشكر وإنما قدم الذكر على الشكر لأن في الذكر اشتغالا بذاته تعالى وفي الشكر اشتغالا بنعمته والاشتغال بذاته تعالى أولى من الاشتغال بنعمته.

{ وَاشْكُرُوا لِي } “ve Bana şükredin”; size verdiğim nimetlere karşı; bu ifade ‘ve'şkurûnî’ anlamındadır; zira şükür kelimesiyle birlikte «lâm» harf-i cerinin kullanılması daha fasihtir. Zikrin şükürden öne alınmasının sebebi ise, zikirde Allah Teâlâ'nın bizzat Zâtı ile meşguliyet, şükürde ise O'nun nimetiyle meşguliyet bulunmasıdır; Yüce Zâtı ile meşgul olmak O'nun nimetiyle meşgul olmaktan evladır.

وَلا تَكْفُرُونِ بجحد نعمتي وعصيان أمري وأردف الأمر بهذا النهي ليفيد عموم الأزمان وحذف ياء المتكلم تخفيفا لتناسب الفواصل وحذفت نون الرفع للجازم.

{ وَلا تَكْفُرُونِ } “ve sakın Bana nankörlük etmeyin!”; nimetimi inkâr ederek ve emrime isyan ederek [nankörlük etmeyin]. Bütün zamanları kapsasın diye bu emir söz konusu nehiy ile pekiştirilmiştir. Âyet sonlarındaki uyumu (fâsıla) sağlamak için mütekellim «yâ»sı tahfifen hazfedilmiş, cezm edatından dolayı da ref alâmeti olan «nûn» düşmüştür.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ على الذكر والشكر وسائر الطاعات من الصوم والجهاد وترك المبالاة

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ } “Ey iman edenler! Sabırla yardım dileyin”; zikre, şükre, oruç ve cihad gibi diğer taatlere [devam etme] ve aldırmama hususunda

بطعن المعاندين في أمر القبلة وَالصَّلاةِ التي هي الأصل والموجب لكمال التقرب إليه تعالى.

kınamalarına aldırmamaya karşı [sabırla]; { وَالصَّلاةِ } “ve namazla [yardım dileyin]”; ki o, asıl olandır ve Allah Teâlâ'ya kâmil manada yakınlaşmayı sağlayandır.

إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ معية خاصة بالعون والنصر ولم يقل مع المصلين لأنه إذا كان مع الصابرين كان مع المصلين من باب أولى لاشتمال الصلاة على الصبر وَلا تَقُولُوا عطف على اسْتَعِينُوا إلخ مسوق لبيان أنه لا غائلة للمأمور به وأن الشهادة التي ربما يؤدي إليها الصبر حياة أبدية لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي في طاعته وإعلاء كلمته وهم الشهداء واللام للتعليل لا للتبليغ لأنهم لم يبلغوا الشهداء قولهم: أَمْواتٌ أي هم أموات. بَلْ أَحْياءٌ.

{ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir”; yardım ve zafer ile hususi bir beraberliktir. ‘Namaz kılanlarla beraberdir’ buyurmamıştır; çünkü O, sabredenlerle beraber olunca, namaz sabrı da içerdiğinden ötürü namaz kılanlarla evleviyetle beraber olur. { وَلا تَقُولُوا } “Ve demeyin!”; { اسْتَعِينُوا } vb. kısmına matuftur; emredilen şeyin hiçbir tehlikesi (zararı) olmadığını ve sabrın muhtemelen kendisiyle neticeleneceği şehadetin ebedi bir hayat olduğunu beyan etmek için sevk edilmiştir: { لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülen kimseler için”; yani O'nun taatinde ve kelimesini yüceltme yolunda [öldürülenler]; onlar şehitlerdir. Lâm harfi tebliğ için değil ta'lil (sebebi açıklamak) içindir; zira onlar şehitlere kendi sözlerini tebliğ etmemektedirler. { أَمْواتٌ } “‘Ölülerdir’”; yani onlar ölülerdir [demeyin]. { بَلْ أَحْياءٌ } “Aksine onlar diridirler”.

أي بل هم أحياء، والجملة معطوفة على لا تَقُولُوا إضراب عنه، وليس من عطف المفرد على المفرد ليكون في حيز القول ويصير المعنى بل- قولوا أحياء- لأن المقصود إثبات الحياة لهم لا أمرهم بأن يقولوا في شأنهم إنهم أحياء وإن كان ذلك أيضا صحيحا وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ. أي لا تحسون ولا تدركون ما حالهم بالمشاعر لأنها من أحوال البرزخ التي لا يطلع عليها ولا طريق للعلم بها إلا بالوحي- واختلف في هذه الحياة- فذهب كثير من السلف إلى أنها حقيقية بالروح والجسد ولكنا لا ندركها في هذه النشأة، واستدلوا بسياق قوله تعالى: عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آل عمران: ١٦٩] وبأن الحياة الروحانية التي ليست بالجسد ليست من خواصهم فلا يكون لهم امتياز بذلك على من عداهم، وذهب البعض إلى أنها روحانية وكونهم يرزقون لا ينافي ذلك- فقد روي عن الحسن- أن الشهداء أحياء عند الله تعالى تعرض أرزاقهم على أرواحهم فيصل إليهم الرّوح (١) والفرح كما تعرض النار على أرواح آل فرعون غدوا وعشيا فيصل إليهم الوجع، فوصول هذا الروح إلى الروح هو الرزق والامتياز ليس بمجرد الحياة بل مع ما ينضم إليها من اختصاصهم بمزيد القرب من الله عز شأنه ومزيد البهجة والكرامة، وذهب البلخي إلى نفي الحياة بالفعل عنهم مطلقا- وأخرج الجملة الاسمية الدالة على الاستمرار المستوعب للأزمنة من وقت القتل إلى ما لا آخر له عن ظاهرها- وقال:

Yani ‘bilakis onlar diridirler’ demektir. Cümle, { لا تَقُولُوا } buyruğuna matuftur ve ondan bir idrabdır (vazgeçip başka bir söze geçiştir); sözün kapsamında kalıp mananın ‘bilakis [onlar] diridirler deyin’ şeklinde olması için müfredin müfrede atfı kabilinden değildir. Çünkü maksat, onlar hakkında ‘onlar diridirler’ demelerini emretmek değil —gerçi bu da doğru olmakla birlikte— onlar için hayatı ispat etmektir. { وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ } “Fakat siz farkında değilsiniz”; yani duyularınızla hissetmez ve onların durumunu idrak edemezsiniz; zira bu, muttali olunamayan ve vahiyden başka bilinmesine yol bulunmayan berzah ahvalindendir. Bu hayat konusunda ihtilaf edilmiştir: Selefin çoğunluğu, bunun ruh ve bedenle hakiki bir hayat olduğu, ancak bizim bu dünya hayatında (neş'etinde) onu idrak edemediğimiz görüşüne varmışlardır. Onlar, Allah Teâlâ'nın: { عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } [Âl-i İmrân: 169] “Rablerı katında rızıklanmaktadırlar” buyruğunun bağlamını ve bedensiz olan salt ruhani hayatın şehitlere has bir durum olmadığını, dolayısıyla bununla başkalarına karşı bir ayrıcalıklarının bulunmayacağını delil getirmişlerdir. Bazıları ise bu hayatın ruhani olduğu görüşüne varmışlar ve rızıklandırılmalarının buna engel olmadığını söylemişlerdir. Nitekim Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: Şehitler Allah Teâlâ katında diridirler; rızıkları ruhlarına arz edilir, böylece onlara bir ferahlık (١) ve sevinç ulaşır; tıpkı Firavun hanedanının ruhlarına sabah akşam ateş arz edilip onlara acı ulaşması gibi. İşte bu ferahlığın ruha ulaşması rızıktır; ayrıcalık ise sadece hayatta olmakla değil, bununla birlikte şânı yüce olan Allah'a daha fazla yakınlık, daha fazla neşe ve ikramla hususi kılınmalarıyladır. el-Belhî ise şehitlerden fiilî hayatı mutlak olarak nefyetme yoluna gitmiş; öldürülme vaktinden sonsuza kadar bütün zamanları içine alan sürekliliğe delalet eden isim cümlesini zahirinden çıkarmış ve şöyle demiştir:

معنى بَلْ أَحْياءٌ إنهم يحيون يوم القيامة فيجزون أحسن الجزاء، فالآية على حد إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ [الانفطار: ١٣، ١٤] وفائدة الأخبار بذلك الرد على المشركين حيث قالوا: إن أصحاب محمد يقتلون أنفسهم ويخرجون من الدنيا بلا فائدة ويضيعون أعمارهم فكأنه قيل: ليس الأمر كما زعمتم بل يحيون ويخرجون، وذهب بعضهم إلى إثبات الحياة الحكمية لهم بما نالوا من الذكر الجميل والثناء الجليل كما

{ بَلْ أَحْياءٌ } ifadesinin manası: Onlar kıyamet günü diriltilecekler ve en güzel mükâfatla ödüllendirileceklerdir demektir. Dolayısıyla ayet, { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } [İnfitâr: 13-14] “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler, kötüler ise cehennemdedirler” buyruğu kabilindendir. Bunun haber verilmesinin faydası, ‘Muhammed'in ashabı kendilerini öldürtüyor, dünyadan hiçbir fayda elde etmeden çıkıp gidiyor ve ömürlerini heba ediyorlar’ diyen müşriklere bir reddiyedir; sanki ‘İş sizin zannettiğiniz gibi değildir, bilakis diriltilecekler ve mükâfatlandırılacaklar’ denilmiştir. Bazıları ise, güzel bir yâd edilme ve yüce bir övgüye nail olmaları hasebiyle onlara hükmî bir hayat ispat etme yoluna gitmişlerdir; nitekim

روي عن علي كرم الله تعالى وجهه هلك خزان الأموال والعلماء باقون ما بقي الدهر أعيانهم مفقودة وآثارهم في القلوب موجودة،

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den şöyle rivayet edilmiştir: «Mal biriktirenler [yaşarken] helak olmuşlardır; âlimler ise zaman durdukça bakidirler. Kendileri kaybolup gitmiş olsa da izleri kalplerde mevcuttur.»

وحكي عن الأصم أن المراد بالموت والحياة الضلال والهدى أي لا تقولوا هم أموات في الدين ضالون عن الصراط المستقيم بل هم أحياء بالطاعة قائمون بأعبائها، ولا يخفى أن هذه الأقوال- ما عدا الأولين- في غاية الضعف بل نهاية البطلان، والمشهور ترجيح القول الأول، ونسب إلى ابن عباس، وقتادة، ومجاهد والحسن وعمرو بن عبيد وواصل بن عطاء والجبائي والرماني وجماعة من المفسرين لكنهم اختلفوا في المراد بالجسد، فقيل: هو هذا الجسد الذي هدمت بنيته بالقتل ولا يعجز الله تعالى أن يحل به حياة تكون سبب الحس والإدراك وإن كنا نراه رمة مطروحة على الأرض لا يتصرف ولا يرى فيه شيء من علامات الإحياء، فقد جاء

el-Esamm'dan, ölüm ve hayattan maksadın dalalet ve hidayet olduğu nakledilmiştir; yani ‘Onlar dinde ölüdürler, dosdoğru yoldan sapmışlardır demeyin; aksine onlar itaatle diridirler, onun mükellefiyetlerini yerine getirmektedirler’ demektir. İlk iki görüş dışındaki bu sözlerin son derece zayıf, hatta bütünüyle batıl olduğu gizli kalmayacaktır. Meşhur olan, birinci görüşün tercih edilmesidir; bu görüş İbn Abbas, Katâde, Mücâhid, el-Hasan, Amr b. Ubeyd, Vâsıl b. Atâ, el-Cübbâî, er-Rummânî ve müfessirlerden bir cemaate nispet edilmiştir. Ancak onlar bedenden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: Bu, öldürülmekle yapısı bozulmuş olan şu bedendir; biz onu yeryüzüne atılmış bir kemik yığını olarak görüp hareket etmediğini ve üzerinde dirilik emaresinden hiçbir şey bulunmadığını görsek bile, his ve idrak sebebi olacak bir hayatı oraya yerleştirmek Allah Teâlâ'ya zor gelmez. Nitekim

في الحديث «إن المؤمن يفسح له مد بصره، ويقال له نم نومة العروس»

hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müminin kabri göz alabildiğine genişletilir ve ona 'Gelin uykusu gibi uyu' denilir.»

مع أنا لا نشاهد ذلك إذ البرزخ برزخ آخر بمعزل عن أذهاننا وإدراك قوانا. وقيل: جسد آخر على صورة الطير تتعلق الروح فيه، واستدل بما

Biz bunu müşahede edemesek de böyledir; zira berzah âlemi zihinlerimizden ve melekelerimizin idrakinden tamamen uzak başka bir berzahtır. Denildi ki: Ruhun kendisine bağlandığı kuş suretinde başka bir bedendir; buna da şu rivayetle delil getirilmiştir:

أخرجه عبد الرزاق عن عبد الله بن كعب بن مالك قال قال رسول الله ﷺ: «إن أرواح الشهداء في صور طير خضر معلقة في قناديل الجنة حتى يرجعها الله تعالى يوم القيامة»

Abdurrezzâk’ın Abdullah b. Kâ‘b b. Mâlik’ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şehitlerin ruhları, Allah Teâlâ onları kıyamet günü [bedenlerine] döndürünceye kadar cennet kandillerine asılı yeşil kuşlar suretindedir.»

ولا يعارض هذا ما

Bu [rivayet], şu rivayetle çelişmez:

أخرجه

[Şunların] rivayet ettiği

مالك وأحمد والترمذي وصححه والنسائي، وابن ماجة عن كعب بن مالك: «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: إن أرواح الشهداء في أجواف طير خضر تعلق من ثمر الجنة- أو- شجر الجنة»

Mâlik, Ahmed, Tirmizî —ve onu sahihlemiştir—, Nesâî ve İbn Mâce'nin Kâ‘b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Şehitlerin ruhları cennet meyvelerinden —veya cennet ağaçlarından— beslenen yeşil kuşların karınlarındadır.»

ولا ما

Şu rivayetle de [çelişmez]:

أخرجه مسلم في صحيحه عن ابن مسعود مرفوعا «إن أرواح الشهداء عند الله في حواصل طيور خضر تسرح في أنهار الجنة حيث شاءت، ثم تأوي إلى قناديل تحت العرش»

Müslim'in Sahîh'inde İbn Mes‘ûd'dan merfû olarak rivayet ettiği: «Şehitlerin ruhları Allah katında yeşil kuşların kursaklarındadır; cennet nehirlerinde diledikleri gibi dolaşır, sonra Arş'ın altındaki kandillere sığınırlar.»

لأن كونها في الأجواف أو في الحواصل يجامع كونها في تلك الصور إذ الرائي لا يرى سواها، وقيل: جسد آخر على صور أبدانهم في الدنيا بحيث لو رأى الرائي أحدهم لقال: رأيت فلانا- وإلى ذلك ذهب بعض الإمامية- واستدلوا بما

Çünkü [ruhların] karınlarda veya kursaklarda bulunması, o suretlerde bulunmasıyla bir arada bulunabilir; zira gören kimse o [suretlerden] başkasını görmez. Denildi ki: [Bu], dünyadaki bedenlerinin suretinde başka bir bedendir; öyle ki gören biri onlardan birini görse ‘Filancayı gördüm’ derdi —İmâmiyye'den bazıları da bu görüşe gitmiştir—. Onlar şu rivayeti delil getirmişlerdir:

أخرجه أبو جعفر مسندا إلى يونس بن ظبيان قال: كنت عند أبي عبد الله جالسا فقال: ما تقول الناس في أرواح المؤمنين؟ قلت: يقولون: في حواصل طير خضر في قناديل تحت العرش، فقال أبو عبد الله:

Ebû Ca‘fer'in Yûnus b. Zabyân'a dayandırarak rivayet ettiği: Dedi ki: Ebû Abdullah'ın yanında oturuyordum, bana: «İnsanlar müminlerin ruhları hakkında ne diyor?» dedi. Ben de: «Arş'ın altındaki kandillerde bulunan yeşil kuşların kursaklarındadır diyorlar» dedim. Bunun üzerine Ebû Abdullah şöyle dedi:

سبحان الله! المؤمن أكرم على الله تعالى من أن يجعل روحه في حوصلة طائر أخضر يؤنس المؤمن إذا قبضه الله تعالى صير روحه في قالب كقالبه في الدنيا فيأكلون ويشربون، فإذا قدم عليهم القادم عرفوه بتلك الصورة التي كانت في الدنيا.

«Sübhânallâh! Mümin, ruhunun yeşil bir kuşun kursağına konulmasından Allah Teâlâ katında daha değerlidir. Ey Yûnus! Allah Teâlâ mümini kabzettiğinde onun ruhunu dünyadaki kalıbı gibi bir kalıba koyar; böylece yerler, içerler. Yanlarına birisi geldiğinde onu dünyadaki o suretiyle tanırlar.»

ووجه الاستدلال إذا كان المراد- بالمؤمنين- الشهداء ظاهر، وأما إذا كان المراد بهم سائر من آمن فيعلم منه حال الشهداء وأن أرواحهم ليست في الحواصل بطريق الأولى، وعندي أن الحياة في البرزخ ثابتة لكل من يموت من شهيد وغيره، وأن الأرواح- وإن كانت جواهر قائمة بأنفسها- مغايرة لما يحس به من البدن لكن لا مانع من تعلقها ببدن برزخي مغاير لهذا البدن الكثيف، وليس ذلك من التناسخ الذي ذهب إليه أهل الضلال، وإنما يكون منه لو لم تعد إلى جسم نفسها الذي كانت فيه- والعود حاصل في النشأة الجنانية- بل لو قلنا بعدم عودها إليه والتزمنا العود إلى جسم مشابه لما كان في الدنيا مشتمل على الأجزاء النطقية الأصلية أو غير مشتمل لا يلزم ذلك التناسخ أيضا لأنهم قالوه على وجه نفوا به الحشر والمعاد، وأثبتوا فيه سرمدية عالم الكون والفساد، وأن أرواح الشهداء يثبت لها هذا التعلق على وجه يمتازون به عمن عداهم إما في أصل التعلق أو في نفس الحياة بناء على أنها من المشكك لا المتواطئ، أو في نفس المتعلق به مع ما ينضم إلى ذلك من البهجة والسرور والنعيم اللائق بهم، والذي يميل القلب إليه أن لهاتيك الأبدان شبها تاما صوريا بهذه الأبدان، وأن المواد مختلفة والأجزاء متفاوتة- إذ فرق بين العالمين، وشتان ما بين البرزخين- ويمكن حمل أحاديث الطير على تشبيه هذه الأبدان الغضة الطرية بسرعة حركتها وذهابها حيث شاءت بالطير الخضر، وتحمل الصورة على الصفة كما حملت على ذلك

Müminlerden maksat şehitler olduğu takdirde bu istidlâlin vechi açıktır. Eğer maksat diğer inananların tamamı ise, bundan şehitlerin durumu ve onların ruhlarının kursaklarda olmadığı evleviyet yoluyla anlaşılır. Bana göre ise berzahtaki hayat, şehit olsun başkası olsun ölen herkes için sabittir. Ruhlar —kendi başlarına kaim cevherler olup bedenin hissedilen kısmından farklı olsalar da— bu kesif bedenden farklı berzahî bir bedene bağlanmalarına hiçbir engel yoktur. Bu, dalalet ehlinin iddia ettiği tenasüh (ruh göçü) kabilinden değildir. Tenasüh ancak, [ruhun] vaktiyle içinde bulunduğu kendi bedenine dönmemesi durumunda söz konusu olurdu —oysa cennet dirilişinde dönüş gerçekleşecektir—. Hatta onun o bedene dönmeyeceğini söylesek ve dünyadakine benzeyen, aslî nâtık cüzleri içeren veya içermeyen bir cisme döneceğini kabul etsek bile bu yine tenasühü gerektirmez; çünkü onlar tenasühü haşir ve meâdı nefyedecek ve kevn-ü fesad âleminin ebedîliğini ispat edecek şekilde söylemişlerdir. Şehitlerin ruhları için bu irtibat, diğerlerinden ayrıldıkları bir vecihle sabit olur; bu ya irtibatın aslındadır veya hayatın bizzat kendisindedir —hayatın mütevâtî değil müşekkek (dereceli) olduğu esasına dayanarak— ya da irtibat kurulan şeyin bizzat kendisinde, beraberinde onlara layık olan neşe, sevinç ve nimetin katılmasıyladır. Kalbin meylettiği görüş şudur: O bedenlerin bu bedenlerle tam bir suret benzerliği vardır; ancak maddeleri farklı, cüzleri birbirinden ayrıdır —zira iki âlem arasında fark ve iki berzah arasında büyük bir ayrılık vardır—. Kuş hadisleri, bu taze ve körpe bedenlerin süratli hareketleri ve diledikleri yere gitmeleri bakımından yeşil kuşlara benzetilmesine hamledilebilir; ‘suret’ de şu hadiste hamledildiği gibi ‘sıfat’ manasına hamledilir:

في حديث «خلق آدم على صورة الرحمن»

«Âdem, Rahmân'ın suretinde yaratılmıştır» hadisinde [olduğu gibi].

واستبعاد أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه ما تقدم محمول على ما يفهمه العامة من ظاهر اللفظ، ولمزيد الإيضاح اللائق بعوام وقته عدل عنه إلى عبارة لا يتراءى منها شائبة استبعاد كما يتراءى من ظاهر الحديث حتى أن بعض العلماء لذلك حملوا «في» فيه على- على- وهو إما تجاهل أو جهل بأن صغر المتعلق أو ضيقه لو كان موجودا فيما نحن فيه لا يضر الروح شيئا ولا ينافي نعيمها، أو ظن بأن لتلك الصورة روحا غير روح- الشهيد- فلا يمكن أن تتعلق بها روحان، والأمر على خلاف ما يظنون، وإن شئت قلت بتمثل الروح نفسها صورة لأن الأرواح في غاية اللطافة وفيها قوة التجسد كما يشعر به ظهور الروح الأمين ﵇ بصورة دحية الكلبي رضي الله تعالى عنه. وأما القول بحياة هذا الجسد الرميم مع هدم بنيته وتفرق أجزائه وذهاب هيئته- وإن لم يكن ذلك بعيدا عن قدرة من يبدأ الخلق ثم يعيده- لكن ليس إليه كثير حاجة، ولا فيه مزيد فضل، ولا عظيم منة، بل ليس فيه سوى إيقاع ضعفة المؤمنين بالشكوك والأوهام وتكليفهم من غير حاجة بالإيمان بما يعدون قائله من سفهة الأحلام، وما يحكى من مشاهدة بعض الشهداء الذين قتلوا منذ مائة سنين، وأنهم إلى اليوم تشخب جروحهم دما إذا رفعت العصابة عنها فذلك مما رواه- هيان بن بيان- وما هو إلا حديث خرافة وكلام يشهد على مصدقيه تقديم السخافة.

Ebû Abdullah radıyallâhu teâlâ anh'ın yukarıda geçen hususu uzak görmesi ise avamın lafzın zahirinden anladığı manaya hamledilir; kendi devrinin avamına uygun daha fazla açıklık getirmek için, hadisin zahirinden görüldüğü gibi hiçbir yadırgama şüphesi sezilmeyen bir ifadeye yönelmiştir. Hatta bu sebeple bazı âlimler hadisteki «fî» (içinde) edatını «alâ» (üzerinde) manasına hamletmişlerdir. Bu durum, ya ilgili şeyin küçüklüğünün veya darlığının —konumuzda mevcut olsa bile— ruha hiçbir zarar vermeyeceğini ve onun nimetlenmesine engel olmayacağını bilmemezlikten gelmek veya bilmemektir; yahut o suretin şehidin ruhundan başka bir ruhu olduğunu ve iki ruhun bir şeye bağlanamayacağını zannetmektir. Oysa mesele onların zannettiği gibi değildir. Dilersen, ruhların son derece lâtif olması ve tecessüd (cisimleşme) gücüne sahip bulunması sebebiyle —nitekim Rûhu'l-Emîn [Cebrâîl] aleyhisselâm'ın Dıhye el-Kelbî radıyallâhu teâlâ anh'ın suretinde görünmesi buna işaret eder— ruhun bizzat kendisinin bir surete büründüğünü söyleyebilirsin. Yapısı bozulmuş, cüzleri dağılmış ve heyeti gitmiş olan şu çürümüş bedenin hayatta olduğunu söylemeye gelince —gerçi bu, yaratmayı ilk defa başlatan ve sonra onu iade edecek olanın kudretine uzak olmasa da— buna pek ihtiyaç yoktur; bunda ne fazla bir fazilet ne de büyük bir lütuf vardır. Aksine bunda zayıf müminleri şüphe ve kuruntulara düşürmekten ve insanları, bunu söyleyeni akılsız sayacakları şeylere lüzumsuz yere inanmakla mükellef tutmaktan başka bir şey yoktur. Yüzlerce yıl önce öldürülen bazı şehitlerin müşahede edildiği ve bugün bile sargıları kaldırıldığında yaralarından oluk oluk kan aktığı yönündeki anlatılanlar ise ‘Heyyân b. Beyyân’ rivayetlerindendir; bunlar birer hurafe hadisinden ve doğrulayıcılarının ahmaklığına şahitlik eden sözlerden başka bir şey değildir.

هذا ثم إن نهي المؤمنين عن أن يقولوا في شأن الشهداء أموات، إما أن يكون دفعا لإيهام مساواتهم لغيرهم في ذلك البرزخ- وتلك خصوصية لهم وإن شاركهم في النعيم- بل وزاد عليهم بعض عباد الله تعالى المقربين ممن يقال في حقهم ذلك، وإما أن يكون صيانة لهم عن النطق بكلمة قالها أعداء الدين والمنافقون في شأن أولئك الكرام قاصدين بها أنهم حرموا من النعيم ولم يروه أبدا، وليس في الآية نهي عن نسبة الموت إليهم بالكلية بحيث إنهم ما ذاقوه أصلا ولا طرفة عين، وإلا لقال تعالى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ماتوا، فحيث عدل عنه إلى ما ترى علم أنهم امتازوا بعد أن قتلوا بحياة لائقة بهم مانعة عن أن يقال في شأنهم: أَمْواتٌ وعدل سبحانه عن- قتلوا- المعبر عنه في آل عمران إلى يُقْتَلُ روما للمبالغة في النهي، وتأكيد الفعل في تلك السورة يقوم مقام هذا العدول هنا كما قرره بعض أحبابنا من الفضلاء المعاصرين، والآية نزلت- كما أخرجه ابن منده عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه- في شهداء بدر وكانوا عدة لياليه ثمانية من الأنصار وستة من المهاجرين رضي الله تعالى عنهم أجمعين وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ عطف على قوله تعالى: وَاسْتَعِينُوا إلخ عطف المضمون على المضمون، والجامع أن مضمون الأولى طلب الصبر، ومضمون الثانية بيان مواطنه، والمراد لنعاملنكم معاملة المبتلى والمختبر، ففي الكلام استعارة تمثيلية لأن الابتلاء حقيقة لتحصيل العلم، وهو محال من اللطيف الخبير- والخطاب عام لسائر المؤمنين- وقيل: للصحابة فقط، وقيل:

Bununla birlikte, müminlerin şehitler hakkında ‘ölüler’ demelerinin nehyedilmesi; ya onların o berzahta başkalarıyla eşit oldukları vehmini defetmek içindir —ki bu, nimete ortak olsalar, hatta kendileri hakkında böyle söylenen bazı mukarreb kullar onlardan üstün olsalar bile şehitlere mahsustur— ya da din düşmanlarının ve münafıkların o değerli kimseler hakkında nimete erişmekten mahrum kaldıkları ve onu asla görmeyecekleri kastıyla söyledikleri bir kelimeyi telaffuz etmekten müminleri korumak içindir. Ayette onlara ölümün bütünüyle, yani onu asla ve göz açıp kapayıncaya kadar bile tatmadıkları şeklinde nispet edilmesini nehyetme durumu yoktur; aksi takdirde Allah Teâlâ: «Allah yolunda öldürülen kimseler hakkında ‘öldüler’ demeyin» buyururdu. Bundan göründüğü gibi başka bir ifadeye yönelindiğine göre, öldürüldükten sonra kendileri hakkında { أَمْواتٌ } denilmesini engelleyen ve kendilerine layık bir hayat ile temayüz ettikleri anlaşılır. Âl-i İmrân'da ifade edilen «öldürüldüler» şeklindeki mazi lafzından nehiyde mübalağa kastıyla { يُقْتَلُ } “öldürülen” [muzari lafzına] dönülmüştür; o suredeki fiilin tekitli gelişi burada bu lafız değişiminin yerine geçmektedir, nitekim çağdaş faziletli dostlarımızdan bazıları bunu takrir etmiştir. Ayet —İbn Mende'nin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiği üzere— Bedir şehitleri hakkında inmiştir; o geceki sayıları sekizi Ensâr'dan ve altısı Muhâcirler'den olmak üzere [on dört kişiydi], radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn. { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَعِينُوا } “Yardım dileyin...” buyruğuna mazmunun mazmuna atfı şeklinde matuftur. Ortak nokta, birincinin mazmununun sabır talebi, ikincinin mazmununun ise onun mahallerinin beyanı olmasıdır. Maksat: ‘Size sınanan ve imtihan edilen kimsenin muamelesi gibi muamele edeceğiz’ demektir. Sözde istiare-i temsiliyye vardır; çünkü ibtila (sınama) hakikatte bilgi elde etmek içindir, bu ise Latîf ve Habîr olan Allah için muhaldir. Hitap diğer bütün müminlere geneldir; sadece sahabelere olduğu da, sadece

لأهل مكة فقط.

Mekke ehline olduğu da söylenmiştir.

بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ أي بقليل من ذلك، والقلة بالنسبة لما حفظهم عنه مما لم يقع بهم وأخبرهم سبحانه به قبل وقوعه ليوطنوا عليه نفوسهم فإن مفاجأة المكروه أشد، ويزداد يقينهم عند مشاهدتهم له حسبما أخبر به، وليعلموا أنه شيء يسير له عاقبة محمودة.

{ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } yani bundan birazı ile [sınayacağız]. Azlık, başlarına gelmeyip de korundukları şeylere göredir. Allah Teâlâ, başlarına gelmeden önce kendilerini buna hazırlasınlar diye bunu haber vermiştir; çünkü hoşlanılmayan şeyin ansızın gelmesi daha ağırdır. Böylece haber verildiği üzere onu müşahede ettiklerinde yakînleri artsın ve bunun akıbeti övgüye değer az bir şey olduğunu bilsinler.

وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ عطف إما على شيء ويؤيده التوافق في التنكير ومجيء البيان بعد كل وإما على الْخَوْفِ ويؤيده قرب المعطوف عليه ودخوله تحت بِشَيْءٍ والمراد من الْخَوْفِ خوف العدو، ومن الْجُوعِ القحط إقامة للمسبب مقام السبب- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ومن نقص الْأَمْوالِ هلاك المواشي، ومن نقص الْأَنْفُسِ ذهاب الأحبة بالقتل والموت، ومن نقص الثَّمَراتِ تلفها بالجوائح، ونص عليها مع أنها من الْأَمْوالِ لأنها قد لا تكون مملوكة، وقال الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه:

{ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ } ya { شَيْءٍ } lafzına matuftur —belirsizlikteki uyum ve her birinden sonra beyanın gelmesi bunu destekler— veya { الْخَوْفِ } lafzına matuftur —matufun aleyhin yakınlığı ve { بِشَيْءٍ } kapsamına girmesi bunu destekler—. { الْخَوْفِ } lafzından maksat düşman korkusu, { الْجُوعِ } lafzından maksat ise müsebbebin sebep yerine ikamesi kabilinden kıtlıktır —bunu İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ söylemiştir—. Malların noksanlaşmasından maksat hayvanların helak olması, canların noksanlaşmasından maksat sevdiklerin öldürülme ve ölümle elden çıkması, ürünlerin noksanlaşmasından maksat ise afetlerle telef olmasıdır. Mallardan olmasına rağmen ürünlerin ayrıca zikredilmesi, bazen mülk edinilmemiş olabilmesindendir. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir:

الْخَوْفِ خوف الله تعالى وَالْجُوعِ صوم رمضان، والنقص من الْأَمْوالِ الزكوات والصدقات، ومن الْأَنْفُسِ الأمراض، ومن الثَّمَراتِ موت الأولاد، وإطلاق الثمرة على الولد مجاز مشهور لأن الثمرة كل ما يستفاد ويحصل، كما يقال: ثمرة العلم العمل.

{ الْخَوْفِ } Allah Teâlâ'nın korkusu, { وَالْجُوعِ } Ramazan orucu, malların eksilmesi zekât ve sadakalar, canların [eksilmesi] hastalıklar, ürünlerin [eksilmesi] ise çocukların vefatıdır. Çocuğa ‘semerat/ürün’ denmesi meşhur bir mecazdır; zira semere, istifade edilen ve elde edilen her şeydir; nitekim «İlmin semeresi ameldir» denilir.

وأخرج الترمذي من حديث أبي موسى وحسنه عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «إذا مات ولد العبد قال الله تعالى للملائكة: أقبضتم ولد عبدي؟ فيقولون: نعم، فيقول: أقبضتم ثمرة قلبه؟ فيقولون: نعم، فيقول الله تعالى: ماذا قال عبدي؟ فيقولون: حمدك واسترجع، فيقول الله تعالى: ابنوا لعبدي بيتا في الجنة وسموه بيت الحمد»

Tirmizî'nin Ebû Mûsâ'dan rivayet edip hasen gördüğü hadiste Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir kulun çocuğu öldüğünde Allah Teâlâ meleklere: 'Kulumun çocuğunun ruhunu mu kabzettiniz?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. 'Gönlünün meyvesini mi kopardınız?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. Allah Teâlâ: 'Peki kulum ne dedi?' buyurur. Melekler: 'Sana hamdetti ve istircâda bulundu (İnnâ lillâh... dedi)' derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Kuluma cennette bir ev bina edin ve adını da Hamd Evi koyun.'»

واعترض ما قاله الإمام بعد تسلم أن الآية نزلت قبل فرضية الصوم والزكاة بأن خوف الله تعالى لم تزل قلوب المؤمنين مشحونة به قبل نزول الآية، وكذا الأمراض وموت الأولاد موجودان قبل، فلا معنى للوعد بالابتلاء بذلك، وكذا لا معنى للتعبير عن الزكاة- وهي النمو والزيادة- بالنقص، «وأجيب بأن كون قلوب المؤمنين مشحونة بالخوف قبل لا ينافي ابتلاءهم في الاستقبال بخوف آخر، فإن الخوف يتضاعف بنزول الآيات، وكذا الأمراض، وموت الأولاد أمور متجددة يصح الابتلاء بها في الآتي من الأزمان، والتعبير عن الزكاة- بالنقص- لكونها نقصا صورة- وإن كانت زيادة معنى- فعند الابتلاء سماها نقصا، وعند الأمر بالأداء سماها زكاة يسهل أداؤها وَبَشِّرِ

İmamın bu sözüne —ayetin orucun ve zekâtın farz kılınmasından önce indiği kabul edildikten sonra— şöyle itiraz edilmiştir: Müminlerin kalpleri ayetin nüzulünden önce de Allah korkusu ile doluydu; aynı şekilde hastalıklar ve çocukların ölümü de daha önce mevcuttu. Dolayısıyla bununla imtihan olunmanın vaat edilmesinin bir anlamı yoktur. Aynı şekilde zekâtın —ki o büyüme ve artmadır— ‘noksanlık’ olarak ifade edilmesinin de anlamı yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müminlerin kalplerinin önceden korkuyla dolu olması, gelecekte başka bir korku ile imtihan edilmelerine engel değildir; zira korku ayetlerin inmesiyle kat kat artar. Hastalıklar ve çocukların vefatı da gelecek zamanlarda kendisiyle imtihan olunması sahih olan yenilenen durumlardır. Zekâtın ‘noksanlık’ olarak ifade edilmesi ise —manen bir artış olsa da— sureten bir eksilme olması sebebiyledir. Dolayısıyla imtihan anında onu ‘eksiklik’ olarak adlandırmış, edası emredildiğinde ise edası kolaylaşsın diye ‘zekât’ (arınma/artma) olarak adlandırmıştır. { وَبَشِّرِ } “Müjdele”

الصَّابِرِينَ

{ الصَّابِرِينَ } “sabredenleri”

خطاب للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم أو لكل من تتأتى منه البشارة، والجملة عطف على ما قبلها عطف المضمون على المضمون من غير نظر إلى الخبرية والإنشائية- والجامع ظاهر- كأنه قيل: الابتلاء حاصل لكم- وكذا البشارة- ولكن لمن صبر منكم. وقيل: على محذوف أي أنذر الجازعين وبشر، وفي توصيف الصابرين بقوله تعالى:

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e veya kendisinden müjdeleme sadır olabilecek herkese yönelik bir hitaptır. Cümle, haberîlik ve inşâîliğe bakılmaksızın mazmunun mazmuna atfı suretiyle öncesine matuftur —ortak nokta açıktır—; sanki ‘İmtihan sizin için gerçekleşecektir —müjde de öyledir— fakat sizden sabredenler içindir’ denilmiştir. Bir görüşe göre mahzûf bir ifadeye matuftur; yani ‘Feryat edip sızlananları uyar ve müjdele’ demektir. Sabredenlerin Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla nitelenmesinde:

الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ إشارة إلى أن الأجر لمن صبر وقت إصابتها، كما

{ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler” mükâfatın musibetin isabet ettiği ilk andaki sabra mahsus olduğuna işaret vardır; nitekim

في الخبر «إنما الصبر عند أول صدمة»

rivayette: «Sabır ancak ilk sarsıntı anındadır» buyrulmuştur.

والمصيبة تعم ما يصيب الإنسان من مكروه في نفس أو مال أو أهل- قليلا كان المكروه أو كثيرا- حتى لدغ الشوكة، ولسع البعوضة، وانقطاع الشسع، وانطفاء المصباح، وقد استرجع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم من ذلك

Musibet; az olsun çok olsun, insanın canında, malında veya ailesinde başına gelen hoşlanılmadık her şeyi kapsar; hatta dikenin batması, sivrisineğin ısırması, ayakkabı bağının kopması ve kandilin sönmesi bile böyledir. Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bunlardan dolayı istircâda bulunmuş

وقال: «كل ما يؤذي المؤمن فهو مصيبة له وأجر»

ve: «Mümine eziyet veren her şey onun için bir musibet ve bir mükâfattır» buyurmuştur.

وليس الصبر بالاسترجاع باللسان، بل الصبر باللسان وبالقلب بأن يخطر بباله ما خلق لأجله من معرفة الله تعالى وتكميل نفسه، وأنه راجع إلى ربه وعائد إليه بالبقاء السرمدي، ومرتحل عن هذه الدنيا الفانية وتارك لها على علاتها، ويتذكر نعم الله تعالى عليه ليرى ما أعطاه أضعاف ما أخذ منه فيهون على نفسه ويستسلم له، والصبر من خواص الإنسان لأنه يتعارض فيه العقل والشهوة، والاسترجاع من خواص هذه الأمة،

Sabır sadece dille istircâ getirmekten ibaret değildir; bilakis sabır hem dille hem de kalple olur. Şöyle ki; kul, ne için yaratıldığını, yani Allah Teâlâ'yı tanımak ve nefsini kemale erdirmek için yaratıldığını, Rabbine döneceğini ve ebedî bir bekâ ile O'na varacağını, bu fâni dünyadan göçüp onu her türlü kusuruyla terk edeceğini aklına getirir. Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetlerini hatırlar; ta ki O'nun kendisine verdiklerinin, kendisinden aldıklarının katbekat fazlası olduğunu görsün, böylece nefsine hafif gelsin ve O'na teslim olsun. Sabır insanın özelliklerindendir; çünkü insanda akıl ile şehvet çatışır. İstircâ ise bu ümmetin özelliklerindendir;

فقد أخرج الطبراني وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه قال: قال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: «أعطيت أمتي شيئا لم يعطه أحد من الأمم، أن تقول عند المصيبة إنا لله وإنا إليه راجعون» وفي رواية «أعطيت هذه الأمة عند المصيبة شيئا لم تعطه الأنبياء قبلهم، إنا لله وإنا إليه راجعون ولو أعطيها الأنبياء قبلهم لأعطيها يعقوب إذ يقول: يا أسفا على يوسف»

Nitekim Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümmetime, [önceki] ümmetlerden hiçbirine verilmeyen bir şey verildi: Musibet anında 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn' demek.» Bir rivayette ise: «Bu ümmete musibet anında, kendilerinden önceki peygamberlere dahi verilmeyen bir şey verildi: 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn'. Eğer kendilerinden önceki peygamberlere verilmiş olsaydı: 'Ey Yûsuf'a karşı [yüreğimi yakan] kederim!' dediğinde Ya‘kûb'a verilirdi» [buyrulmuştur].

ويسن أن يقول بعد الاسترجاع: اللهم آجرني في مصيبتي واخلف لي خيرا منها،

İstircâdan sonra şöyle denilmesi sünnettir: «Allâhümme'cürnî fî musîbetî va'hlüf lî hayran minhâ» (Allah'ım! Uğradığım musibette bana ecir ver ve bana bundan daha hayırlısını lütfet).

فقد أخرج مسلم عن أم سلمة قالت: سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: «ما من عبد تصيبه مصيبة فيقول: إنا لله وإنا إليه راجعون، اللهم آجرني إلخ، إلا آجره الله تعالى في مصيبته وأخلف له خيرا منها» قالت فلما توفي أبو سلمة قلت كما أمرني رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأخلف الله تعالى لي خيرا منه رسول الله ﷺ،

Nitekim Müslim'in Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Başına bir musibet gelen ve 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn, Allâhümme'cürnî...' diyen hiçbir kul yoktur ki, Allah Teâlâ onu musibetinde mükâfatlandırmasın ve ona bundan daha hayırlısını vermesin.» Dedi ki: Ebû Seleme vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in bana emrettiği gibi söyledim; Allah Teâlâ da bana ondan daha hayırlısı olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i lütfetti.

ومفعول بَشِّرِ محذوف أي برحمة عظيمة وإحسان جزيل- بدليل قوله تعالى: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ الصلاة في الأصل على ما عليه أكثر أهل اللغة الدعاء ومن الله تعالى الرحمة، وقيل: الثناء، وقيل:

{ بَشِّرِ } fiilinin mef‘ûlü mahzûftur; yani ‘büyük bir rahmet ve bol bir ihsan ile [müjdele]’ demektir; buna Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir” buyruğu delildir. Salât kelimesi aslen lügat ehlinin çoğunluğuna göre duadır, Allah Teâlâ'dan olunca rahmettir. Övgü olduğu da söylenmiştir; keza

التعظيم، وقيل: المغفرة، وقال الإمام الغزالي: الاعتناء بالشأن، ومعناها الذي يناسب أن يراد هنا سواء كان حقيقيا أو مجازيا الثناء والمغفرة لأن إرادة الرحمة يستلزم التكرار، ويخالف ما

tazim olduğu da söylenmiştir; mağfiret olduğu da söylenmiştir. İmam Gazzâlî ise: «Şânına ihtimam göstermektir» demiştir. İster hakiki ister mecazi olsun burada kastedilmeye uygun olan manası övgü ve mağfirettir; çünkü rahmetin kastedilmesi tekrarı gerektirir ve şu

روي «نعم العدلان للصابرين الصلاة والرحمة»

rivayet edilen: «Sabredenler için iki denk yük ne güzeldir: Salât ve rahmet» hadisine muhalif olur.

وحملها على التعظيم والاعتناء بالشأن يأباهما صيغة الجمع ثم إن جوزنا إرادة المعنيين بتجويز عموم المشترك أو الجمع بين الحقيقة والمجاز أو بين المعنيين المجازيين يمكن إرادة المعنيين المذكورين كليهما وإلا فالمراد أحدهما والرحمة تقدم معناها، وأتي بعلى إشارة إلى أنهم منغمسون في ذلك وقد غشيهم وتجللهم فهو أبلغ من اللام، وجمع صَلَواتٌ للإشارة إلى أنها مشتملة على أنواع كثيرة على حسب اختلاف الصفات التي بها الثناء والمعاصي التي تتعلق بها المغفرة، وقيل: للإيذان بأن المراد صلاة بعد صلاة على حد التثنية في «لبيك وسعديك» وفيه أن مجيء الجمع لمجرد التكرار لم يوجد له نظير، والتنوين فيها وكذا فيما عطف عليها للتفخيم والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم لإظهار مزيد العناية بهم- ومن- ابتدائية، وقيل تبعيضية، وثم مضاف محذوف أي من صَلَواتٌ ربهم، وأتي بالجملة اسمية للإشارة إلى أن نزول ذلك عليهم في الدنيا والآخرة.

Bunun tazim ve şânına ihtimam göstermeye hamledilmesini ise çoğul kipi reddeder. Müşterekin umumunu veya hakikat ile mecazın yahut iki mecazi mananın cemini caiz görerek iki mananın da kastedilmesini caiz görürsek, zikredilen her iki mananın kastedilmesi mümkündür; aksi takdirde kastedilen ikisinden biridir. Rahmetin manası ise daha önce geçmişti. { عَلَيْهِمْ } ifadesinin «alâ» ile getirilmesi, onların bu [nimetlere] daldıklarına, onun kendilerini bürüyüp kapladığına işaret etmek içindir; dolayısıyla «lâm» harfinden daha beliğdir. { صَلَواتٌ } kelimesinin çoğul getirilmesi, övgünün vesilesi olan vasıfların ve mağfiretin taalluk ettiği günahların çeşitliliğine göre birçok türü içerdiğine işaret etmek içindir. Bir görüşe göre «lebbeyke ve sa‘deyke»deki tesniye gibi art arda gelen bir salâtı bildirmek içindir; ancak bunda çoğulun sırf tekrar için gelmesinin bir benzeri bulunmadığı [itirazı] vardır. Bundaki ve buna matuf olan kelimedeki tenvin tazim içindir. Onların zamirine izafe edilerek rubûbiyyet unvanına yer verilmesi onlara gösterilen ihtimamın fazlalığını ortaya koymak içindir. { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir; ba‘ziyye (kısmiyet bildiren) olduğu da söylenmiştir. Burada hazfedilmiş bir muzâf vardır; yani ‘Rablerinin salavâtındandır’ demektir. Cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesi, bunun onlara dünyada ve ahirette inişine işaret etmek içindir.

فقد أخرج ابن أبي حاتم والطبراني، والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه مرفوعا «من استرجع عند المصيبة جبر الله تعالى مصيبته، وأحسن عقباه، وجعل له خلفا صالحا يرضاه»

Nitekim İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak rivayet ettiklerine göre: «Kim musibet anında istircâda bulunursa, Allah Teâlâ onun musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı salih bir halef nasip eder.»

وأُولئِكَ إشارة كسابقه إلى الصابرين المنعوتين بما

{ وَأُولئِكَ } ifadesi, bir önceki gibi, zikredilen

ذكر من النعوت، والتكرير لإظهار كمال العناية بهم، ويجوز أن يكون إشارة إليهم باعتبار حيازتهم ما ذكر من- الصلوات والرحمة- المترتبة على ما تقدم، فعلى الأول المراد بالاهتداء في قوله عز شأنه هُمُ الْمُهْتَدُونَ. هو الاهتداء للحق والصواب مطلقا والجملة مقررة لما قبل كأنه قيل: وأولئك هم المختصون بالاهتداء لكل حق وصواب، ولذلك استرجعوا واستسلموا لقضاء الله تعالى، وعلى الثاني هو «الاهتداء» والفوز بالمطالب، والمعنى أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ [التوبة: ٢٠] بمطالبهم الدينية والدنيوية فإن من نال تزكية الله تعالى ورحمته لم يفته مطلب.

niteliklerle tavsif edilen sabredenlere bir işarettir; tekrar ise onlara gösterilen ihtimamın kemalini ortaya koymak içindir. Yukarıda geçenlere terettüp eden salavât ve rahmeti elde etmeleri itibarıyla onlara işaret olması da caizdir. Birinci ihtimale göre, Şânı Yüce olanın { هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “hidayete erenlerin ta kendileridir” buyruğundaki hidayetten maksat mutlak olarak hakka ve doğruya ulaşmaktır; cümle öncesini teyit eder, sanki şöyle denilmiştir: ‘İşte her hakka ve doğruya ulaşmak sadece onlara mahsustur; bu sebeple istircâda bulunmuş ve Allah Teâlâ'nın kazasına teslim olmuşlardır.’ İkinci ihtimale göre ise «hidayet bulmak» ve maksatlara nail olmaktır; mana { أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } [Tevbe: 20] “İşte onlar kazananların ta kendileridir” [ayetindeki gibi], dinî ve dünyevî maksatlarına nail olanlardır; zira Allah Teâlâ'nın tezkiyesine ve rahmetine kavuşan kimsenin hiçbir maksadı zayi olmaz.

«ومن باب الإشارة والتأويل» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الإيمان العياني اسْتَعِينُوا بالصبر معي عند سطوات تجليات عظمتي وكبريائي، والصلاة أي الشهود الحقيقي إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ المطيقين لتجليات أنواري وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يجعل فانيا مقتولا في سلوك سبيل التوحيد أَمْواتٌ أي عجزة مساكين بَلْ هم أَحْياءٌ عند ربهم بالحياة الحقيقية الدائمة السرمدية شهداء لله تعالى قادرون به وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ لعمى بصيرتكم وحرمانكم من النور الذي تبصر به القلوب أعيان عالم القدس وحقائق الأرواح وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ أي خوفي الموجب لانكسار النفس وانهزامها وَالْجُوعِ الموجب لهتك البدن وضعف القوى ورفع حجاب الهوى وتضييق مجاري الشيطان إلى القلب وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ التي هي مواد الشهوات المقوية للنفس الزائدة في طغيانها وَالْأَنْفُسِ المستولية على القلب بصفاتها أو أنفس الأحباب الذين تأوون إليهم لتنقطعوا إلي وَالثَّمَراتِ أي الملاذ النفسانية لتلتذوا بالمكاشفات والمعارف القلبية والمشاهدات الروحية عند صفاء بواطنكم وخلوص نضار قلوبكم بنار الرياضة وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ معي بي أو عن مألوفاتهم بلذة محبتي الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ من تصرفاتي فيهم شاهدوا آثار قدرتي بل أنوار تجليات صفتي واستسلموا وأيقنوا أنهم ملكي أتصرف فيه بتجلياتي وتفانوا فيّ وشاهدوا هلكهم بي- فقالوا إنا لله وإنا إليه راجعون أولئك عليهم صلوات من ربهم- بالوجود الموهوب لهم بعد الفناء المنهلة عليه صفاتي الساطعة عليه أنواري وَرَحْمَةٌ أي هداية يهدون بها خلقي، ومن أراد التوجه نحوي وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ بي الواصلون إلي بعد تخلصهم من وجودهم الذي هو الذنب الأعظم عندي.

«İşarî ve Tevil Yoluyla:» { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } Ey ayânî imanla iman edenler! Azamet ve kibriyâmın tecellilerinin galebesi anında benimle beraber sabretmek suretiyle { اسْتَعِينُوا } ve salâtla yani hakiki müşahede ile yardım isteyin. { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } Şüphesiz Allah, nurlarımın tecellilerine takat getiren sabredenlerle beraberdir. { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } Tevhid yolunda sülûk ederken fâni kılınan, öldürülen kimseler hakkında { أَمْواتٌ } yani acizler, miskinlerdir demeyin. { بَلْ أَحْياءٌ } Bilakis onlar Rableri katında hakiki, daimî ve ebedî bir hayatla diridirler, Allah için şehittirler ve O'nunla muktedirdirler. { وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ } Fakat basiretinizin körlüğü ve kalplerin kuds âleminin ayânını ve ruhların hakikatlerini gördüğü nurdan mahrum oluşunuz sebebiyle bunu idrak edemezsiniz. { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ } Yani nefsin kırılmasını ve hezimete uğramasını gerektiren korkumla; { وَالْجُوعِ } bedenin zayıflamasını, kuvvetlerin takatsiz kalmasını, heva perdesinin kalkmasını ve şeytanın kalbe giden yollarının daralmasını gerektiren açlıkla; { وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ } nefsi kuvvetlendiren ve onun tuğyanını artıran şehvetlerin maddeleri olan malların eksilmesiyle; { وَالْأَنْفُسِ } sıfatlarıyla kalbi istila eden nefislerin veya bana yönelip sırf bana bağlanasınız diye sığındığınız sevdiklerinizin canlarının eksilmesiyle; { وَالثَّمَراتِ } yani riyazet ateşiyle batınlarınızın saflaşması ve kalplerinizin saf altınının arınması anında mükâşefeler, kalbî marifetler ve ruhî müşahedelerle lezzetlenmeniz için nefsanî lezzetlerin [noksanlaşmasıyla sınayacağız]. { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } Benimle beraber benim vesileme sabredenleri veya muhabbetimin lezzetiyle alışkanlıklarından vazgeçenleri müjdele. { الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } Onlar ki kendilerinde vuku bulan tasarruflarımdan bir musibet isabet ettiği zaman, kudretimin eserlerini, bilakis sıfatımın tecellilerinin nurlarını müşahede eder, teslim olur ve tecellilerimle tasarrufta bulunduğum kendi mülküm olduklarına kesin olarak inanırlar, bende fâni olurlar ve helak oluşlarını benimle müşahede ederler; böylece «İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn» derler. { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ } İşte üzerlerine sıfatlarımın indiği ve nurlarımın parladığı fenâdan sonra kendilerine bağışlanan varlıkla Rablerinden salavât [onlaradır]; { وَرَحْمَةٌ } yani kullarımı ve bana yönelmek isteyeni kendisiyle hidayete erdirecekleri bir hidayet vardır; { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } ve işte katımda en büyük günah olan kendi varlıklarından kurtulduktan sonra benimle hidayet bulan ve bana vasıl olanlar onlardır.

إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لما أشار سبحانه فيما تقدم إلى الجهاد عقب ذلك ببيان معالم الحج فكأنه جمع بين الحج والغزو، وفيهما شق الأنفس وتلف الأموال، وقيل: لما ذكر الصبر عقبه ببحث الحج لما فيه من الأمور المحتاجة إليه، والصَّفا في الأصل الحجر الأملس مأخوذ من صفا يصفو إذا خلص، واحده صفاة- كحصى وحصاة، ونوى ونواة- وقيل: إِنَّ الصَّفا واحد قال المبرد وهو كل حجر لا يخالطه غيره من طين أو تراب، وأصله من الواو لأنك تقول في تثنيته صفوان ولا يجوز إمالته، وَالْمَرْوَةَ في الأصل الحجر الأبيض اللين- والمرو- لغة فيه، وقيل: هو جمع مثل تمرة وتمر، وثم صارا في العرق علمين لموضعين معروفين بمكة للغلبة، واللام لازمة فيهما، وقيل: سمي الصَّفا لأنه جلس عليه آدم صفي الله تعالى، وسمي- المروة- لأنه جلست عليه امرأته حواء، والشعائر- جمع شعيرة، أو شعارة- وهي العلامة- والمراد بهما أعلام المتعبدات أو العبادات الحجية، وقيل: المعنى إن الطواف بين هذين الجبلين من علامات دين الله تعالى، أو أنهما من المواضع التي يقام فيها دينه، أو من علاماته التي تعبد بالسعي بينهما لا من علامات الجاهلية فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ الحج لغة القصد مطلقا أو إلى معظم، وقيده بعضهم بكونه على وجه التكرار، والعمرة- الزيارة أخذا من العمارة كأن الزائر يعمر المكان بزيارته فغلبا شرعا على المقصد المتعلق بالبيت وزيارته على الوجهين المخصوصين، والْبَيْتَ خارج من المفهوم، والنسبة مأخوذة فيه فلا بد من ذكره فلا يرد أن البيت مأخوذ في مفهومهما فيكفي من حج أو اعتمر ولا حاجة إلى أن يتكلف بأنه مأخوذ في مفهوم الاسمين خارج عن مفهوم الفعلين، وعلى تقدير أخذه في مفهومهما يعتبر التجريد ليظهر شرف البيت فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما أي لا إثم عليه في أن يطوف. وأصل الجناح الميل، ومنه وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ [الأنفال: ٦١] وسمي الإثم به لأنه ميل من الحق إلى الباطل، وأصل يطوف يتطوف فأدغمت التاء في الطاء، وسبب النزول ما صح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أنه كان على الصفا صنم على صورة رجل يقال له أساف، وعلى المروة صنم على صورة امرأة تدعى نائلة زعم أهل الكتاب أنهما زنيا في الكعبة فمسخهما الله تعالى حجرين فوضعا على الصفا والمروة ليعتبر بهما فلما طالت المدة عبدا من دون الله تعالى فكان أهل الجاهلية إذا طافوا بينهما مسحوا الوثنين فلما جاء الإسلام وكسرت الأصنام كره المسلمون الطواف بينهما لأجل الصنمين فأنزل الله تعالى هذه الآية، ومن يعلم دفع ما يتراءى انه لا يتصور فائدة في نفي الجناح بعد إثبات أنهما من الشعائر بل ربما لا يتلازمان إذ أدنى مراتب الأول الندب وغاية الثاني الإباحة، وقد وقع الإجماع على مشروعية الطواف بينهما في الحج والعمرة لدلالة نفي الجناح عليه قطعا لكنهم اختلفوا في الوجوب، فروي عن أحمد أنه سنة- وبه قال أنس وابن عباس وابن الزبير- لأن نفي الجناح يدل على الجواز، والمتبادر منه عدم اللزوم كما في قوله تعالى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا [البقرة: ٢٣٠] وليس مباحا بالاتفاق ولقوله تعالى: مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فيكون مندوبا، وضعف بأن نفي الجناح. وإن دل على الجواز المتبادر منه- عدم اللزوم إلا أنه يجامع الوجوب فلا يدفعه ولا ينفيه- والمقصود ذلك- فلعل هاهنا دليلا يدل على الوجوب كما في قوله تعالى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ [النساء: ١٠١] ولعل هذا كقولك لمن عليه صلاة الظهر مثلا وظن أنه لا يجوز فعلها عند الغروب فسأل عن ذلك: لا جناح عليك إن صليتها في هذا الوقت فإنه جواب صحيح لا يقتضي نفي وجوب صلاة الظهر، وعن الشافعي ومالك إنه ركن- وهو رواية عن الإمام أحمد- واحتجوا بما

{ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir”. Cenâb-ı Hak yukarıda cihada işaret edince, ardından haccın menâsikini açıkladı; sanki hac ile gazâyı bir araya getirmiştir; nitekim her ikisinde de nefislerin meşakkati ve malların telef olması vardır. Bir görüşe göre, sabrı zikredince, sabra muhtaç olan hususları içermesi sebebiyle peşinden hac konusunu getirdi. es-Safâ (الصَّفا) aslen düzgün ve pürüzsüz taştır; arındığı zaman kullanılan safâ (صفا يصفو) kökünden alınmıştır, tekili —hasâ ve hasât, nevâ ve nevât gibi— safât (صفاة)tır. es-Safâ'nın tekil olduğu da söylenmiştir; el-Müberred: ‘O, kendisine kil veya toprak karışmayan her taştır’ demiştir. Aslı vav harfindendir; zira tesniyesinde safvân dersin ve onda imâle caiz olmaz. el-Merve (الْمَرْوَةَ) ise aslen beyaz ve yumuşak taştır; el-merv (المرو) onun bir lügatidir; temre ve temr gibi cins ismi olduğu da söylenmiştir. Sonra örfte galebe yoluyla Mekke'de bilinen iki yerin özel ismi olmuştur ve her ikisinde de harf-i tarif lazımdır. Denildi ki: Safâ'ya bu ismin verilmesi, üzerinde Allah Teâlâ'nın seçkin kulu (safiyyullah) Âdem'in oturması sebebiyledir; Merve'ye de bu ismin verilmesi üzerinde hanımı (mer'e) Havvâ'nın oturması sebebiyledir. Şeâir (الشعائر) şeîre veya şeâre kelimesinin çoğuludur ki alâmet demektir; ikisinden maksat ibadet yerlerinin veya hac ibadetlerinin nişaneleridir. Bir görüşe göre mana: ‘Bu iki dağ arasında tavaf etmek Allah Teâlâ'nın dininin alametlerindendir veya ikisi O'nun dininin ikame edildiği mekânlardandır yahut Câhiliye alametlerinden değil aralarında sa‘y edilmekle ibadet olunan O'nun alametlerindendir’ demektir. { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ } “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa...” Hac lügatte mutlak olarak yönelmek veya yüce bir şeye yönelmektir; bazıları bunu tekrar yoluyla olmakla kayıtlamıştır. Umre ise ziyarettir; imar etmekten (el-imâre) alınmıştır, sanki ziyaretçi ziyaretiyle o mekânı imar etmektedir. Şeriatta ise bu iki kelime, Beyt'e ve onun o iki özel şekilde ziyaretine taalluk eden yönelişe galebe çalmıştır. ‘el-Beyt’ lafzı [hac ve umrenin] kavramının dışındadır; fakat nispet onda alınmıştır, dolayısıyla zikredilmesi zorunludur. Bu yüzden ‘Beyt ikisinin kavramında zaten mevcuttur, dolayısıyla kim hac veya umre yaparsa denmesi yeterliydi; Beyt'in iki ismin kavramında yer alıp iki fiilin kavramının dışında kaldığı tekellüfüne gerek yoktur’ denilemez. Beyt'in her ikisinin kavramında yer aldığı varsayıldığında bile, Beyt'in şerefini ortaya koymak için tecrit (ayırma) kabul edilir. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur”. Yani o ikisini tavaf etmesinde kendisine bir vebal yoktur. Cünâh (جُناح) kelimesinin aslı meyil demektir; { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ } [Enfâl: 61] “Eğer barışa meylederlerse...” buyruğu da bundandır. Günahtan haktan batıla meyil olduğu için bu isim verilmiştir. Yetattavvefe (يطوف) fiilinin aslı yetatavvefe (يتطوف) olup te harfi tı harfine idgam edilmiştir. Nüzul sebebi, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan sahih olarak rivayet edildiğine göre şudur: Safâ üzerinde İsâf denilen erkek suretinde bir put, Merve üzerinde ise Nâile adı verilen kadın suretinde bir put vardı. Ehl-i Kitap bu ikisinin Kâbe'de zina ettiğini, Allah Teâlâ'nın da onları iki taşa dönüştürdüğünü ve ibret alınsın diye Safâ ile Merve üzerine konulduklarını iddia etmiştir. Zaman uzayınca Allah Teâlâ'yı bırakıp onlara tapıldı. Câhiliye ehli aralarında tavaf ettiklerinde bu iki puta el sürerlerdi. İslâm gelip putlar kırılınca Müslümanlar iki put sebebiyle aralarında tavaf etmekten hoşlanmadılar; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bu iki yerin şeâirden olduğunu ispat ettikten sonra günahın nefyedilmesinde bir fayda tasavvur edilemeyeceği —hatta birincinin en alt derecesi mendup, ikincinin en son gayesi ise mubahlık olduğundan bazen birbirini gerektirmeyeceği— vehmini defetmeyi bilen kimse için durum açıktır. Hac ve umrede bu ikisi arasında tavaf etmenin meşruiyeti hususunda, günahın nefyinin buna katî delaleti sebebiyle icmâ vaki olmuştur; fakat vücûbiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ahmed'den onun sünnet olduğu rivayet edilmiştir —Enes, İbn Abbas ve İbnü'z-Zübeyr de böyle demiştir—; çünkü günahın nefyi cevaza delalet eder, bundan ilk akla gelen ise lüzumun (farziyet/vacibliğin) bulunmamasıdır, nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا } [Bakara: 230] “birbirlerine dönmelerinde ikisine de bir günah yoktur” buyruğunda da böyledir; ittifakla mubah değildir ve Allah Teâlâ'nın { مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Allah'ın nişanelerindendir” buyruğu sebebiyle mendup olur. Bu görüş şu gerekçeyle zayıf bulunmuştur: Günahın nefyi, ilk akla gelen lüzumun yokluğu olan cevaza delalet etse de, vücûb ile bir arada bulunabilir; onu ne defeder ne de nefyeder —maksat da budur—. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } [Nisâ: 101] “namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyruğunda olduğu gibi, burada da vücûba delalet eden bir delil bulunabilir. Bu durum, üzerinde farz öğle namazı olan ve güneş batarken kılınmasının caiz olmadığını zannedip bunu soran birine senin: ‘Bu vakitte kılmanda sana bir günah yoktur’ demene benzer; bu, öğle namazının farziyetini nefyetmeyi gerektirmeyen doğru bir cevaptır. Şâfiî ve Mâlik'ten ise onun rükün olduğu rivayet edilmiştir —bu, İmam Ahmed'den de bir rivayettir—. Onlar şu hadisle ihticac etmişlerdir:

أخرج الطبراني عن ابن عباس قال: سئل رسول الله ﷺ فقال: «إن الله تعالى كتب عليكم السعي فاسعوا»

Taberânî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorulmuş, O da: «Şüphesiz Allah Teâlâ size sa‘y etmeyi farz kıldı, öyleyse sa‘y ediniz» buyurmuştur.

ومذهب إمامنا أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه واجب يجبر بالدم لأن الآية لا تدل إلا على نفي الإثم المستلزم للجواز، والركنية لا تثبت إلا بدليل مقطوع به ولم يوجد، والحديث إنما يفيد حصول الحكم معللا ومقررا في الذهن، ولا يدل على بلوغه غاية الوجوب بحيث يفوت الجواز بفوته لتتحقق الركنية وهو ظني السند وإن فرض

İmamımız Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebine göre ise o, kurban kesmekle telafi edilen bir vaciptir; çünkü ayet ancak cevazı gerektiren günahın nefyine delalet eder. Rüknîlik ise ancak katî bir delille sabit olur ki bu mevcut değildir. Hadis ise hükmün illetli ve zihinde yerleşmiş olarak sübutunu ifade eder; yokluğunda cevazın ortadan kalkıp rüknîliğin gerçekleşeceği derecedeki vücûbun nihai noktasına ulaştığına delalet etmez; ayrıca senedi zannîdir, faraza

قطعي الدلالة فلا يدل على الفرضية، وما روى مسلم عن عائشة أنها قالت- لعمري ما أتم الله تعالى حج من لم يسع بين الصفا والمروة ولا عمرته- ليس فيه دليل على الفرضية أيضا سلمنا لكنه مذهب لها، والمسألة اجتهادية فلا تلزم به على أنه معارض بما

delaleti katî kabul edilse bile farziyete delalet etmez. Müslim'in Âişe'den rivayet ettiği: ‘Ömrüme yemin olsun ki, Safâ ile Merve arasında sa‘y etmeyenin haccını da umresini de Allah Teâlâ tamamlamış olmaz’ sözünde de farziyete bir delil yoktur; bunu kabul etsek bile bu onun kendi mezhebidir, mesele ise ictihadîdir, dolayısıyla onunla amel bağlayıcı olmaz. Üstelik bu rivayet şu rivayetle çelişmektedir:

أخرجه الشعبي عن عروة بن مضرس الطائي أنه قال: أتيت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بالمزدلفة فقلت: «يا رسول الله جئت من جبل طي ما تركت جبلا إلا وقفت عليه فهل لي من حج؟ فقال: من صلي معنا هذه الصلاة ووقف معنا هذا الموقف، وقد أدرك عرفة قبل ذلك ليلا أو نهارا فقد تم حجه، وقضى تفثه»

Şa‘bî'nin Urve b. Mudarris et-Tâî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müzdelife'de Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yanına geldim ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Tayy dağından geldim; üzerinde durmadığım hiçbir dağ bırakmadım, benim için hac var mıdır?» dedim. Şöyle buyurdu: «Bizimle birlikte bu namazı kılan ve bizimle birlikte bu vakfede duran, bundan önce de gece veya gündüz Arafat'a yetişmiş olan kimsenin haccı tamamlanmış ve kirini gidermiştir.»

فأخبر صلى الله تعالى عليه وسلم بتمام حجه، وليس في السعي بينهما، ولو كان من فروضه لبينه للسائل لعلمه بجهله، وقرأ ابن مسعود وأبيّ- أن لا يطوف- ولا تصلح أن تكون ناصرة للقول الأول لأنها شاذة لا عمل بها مع ما يعارضها ولاحتمال أن «لا» زائدة كما يقتضيه السياق.

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onun haccının tamam olduğunu haber vermiştir ve bunun içinde ikisi arasında sa‘y zikredilmemiştir; eğer haccın farzlarından olsaydı, bilmediğini bildiği için sorana bunu açıklardı. İbn Mes‘ûd ve Übeyy ise: «an lâ yettavvefe» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat şâz olup buna aykırı deliller varken kendisiyle amel edilmediğinden ve «lâ» edatının siyakın gerektirdiği üzere zâid olma ihtimali bulunduğundan birinci görüşe destek olmaya elverişli değildir.

وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً أي من انقاد انقيادا- خيرا أو بخير، أو آتيا بخير- فرضا كان أو نفلا، وهو عطف على فَمَنْ حَجَّ إلخ مؤكد أمر الحج والعمرة والطواف تأكيد الحكم الكلي للجزئي، أو من تبرع تبرعا- خيرا- أو بخير أو آتيا بخير من حج أو عمرة أو طواف لقرينة المساق، وعليه تكون الجملة مسوقة لإفادة شرعية التنفل بالأمور الثلاثة، وفائدة خَيْراً على الوجهين مع أن التطوع لا يكون إلا كذلك التنصيص بعموم الحكم بأن من فعل خيرا أي خير كان يثاب عليه، أو من تبرع تبرعا خيرا أو بخير أو آتيا بخير من السعي فقط بناء على أنه سنة، والجملة حينئذ تكميل لدفع ما يتوهم من نفي الجناح من الإباحة، وفائدة القيد التنصيص بخيرية الطواف دفعا لحرج المسلمين. وقرأ ابن مسعود- ومن تطوع بخير- وحمزة والكسائي ويعقوب- يطوع- على صيغة المضارع المجزوم لتضمن مِنْ معنى الشرط وأصله- يتطوع- فأدغم فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ أي مجاز على الطاعة بالثواب وفي التعبير به مبالغة في الإحسان إلى العباد. عَلِيمٌ. مبالغ في العلم بالأشياء فيعلم مقادير أعمالهم وكيفياتها فلا ينقص من أجورهم شيئا، وبهذا ظهر وجه تأخير هذه الصفة عما قبلها، ومن قال: أتى بالصفتين هاهنا- لأن التطوع بالخير يتضمن الفعل والقصد فناسب ذكر الشكر باعتبار الفعل وذكر العلم باعتبار القصد وأخر صفة العلم وإن كانت متقدمة على الشكر كما أن النية متقدمة على الفعل لتواخي رؤوس الآي- لم يأت بشيء.

{ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } Yani farz olsun nafile olsun kim gönülden gelerek hayırlı veya hayırla yahut hayır getiren bir itaatte bulunursa [demektir]. Bu, küllî hükmün cüzî hükmü tekit etmesi kabilinden hac, umre ve tavaf emrini tekit eden { فَمَنْ حَجَّ } ifadesine matuftur; yahut siyak karinesiyle kim hac, umre veya tavaftan hayırlı veya hayırla yahut hayır getiren bir nafilede bulunursa demektir. Buna göre cümle bu üç amelin nafile olarak yapılmasının meşruiyetini bildirmek üzere sevk edilmiştir. Her iki veche göre, tatavvuun ancak bu şekilde olmasına rağmen { خَيْراً } kaydının faydası, kim hayır —hangi hayır olursa olsun— işlerse ona mükâfat verileceğine dair hükmün umumiliğini tasrih etmektir; yahut sa‘yin sünnet olduğu esasına dayanarak kim sadece sa‘yden hayırlı veya hayırla yahut hayır getiren bir nafilede bulunursa demektir. Cümle bu takdirde günahın nefyinden tevehhüm edilen mubahlığı defetmek için bir tamamlayıcıdır; kaydın faydası ise Müslümanların sıkıntısını defetmek için tavafın hayırlı olduğunu tasrih etmektir. İbn Mes‘ûd «ve men tatavvaa bi-hayrin» şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Ya‘kûb ise { مِنْ } şart manası içerdiği için meczum muzari sîgasıyla «yettavva‘» (يَطَّوَّعْ) şeklinde okumuşlardır; aslı «yetatavva‘» olup idgam edilmiştir. { فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ } Yani itaate sevapla karşılık verendir; bu ifadeyle anlatılmasında kullara ihsanda mübalağa vardır. { عَلِيمٌ } Eşyayı hakkıyla bilendir; dolayısıyla onların amellerinin miktarlarını ve keyfiyetlerini bilir ve mükâfatlarından hiçbir şeyi eksiltmez. Böylece bu sıfatın öncekinden sonraya bırakılmasının vechi açıklık kazanmış olur. ‘Bu iki sıfat burada zikredilmiştir; çünkü hayırla nafilede bulunmak fiil ve kastı içerir, bu sebeple fiil itibarıyla şükrün zikredilmesi, kasıt itibarıyla da ilmin zikredilmesi uygun düşmüştür; ilim sıfatı niyetin fiilden önce olması gibi şükürden önce olmasına rağmen ayet sonlarının uyumu için sonraya bırakılmıştır’ diyen kimse ise kayda değer bir şey söylememiştir.

وهذه الجملة علة لجواب الشرط المحذوف قائم مقامه كأنه قيل: ومن تطوع خيرا جازاه الله تعالى أو أثابه فإن الله شاكر عليم- إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ اخرج جماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه قال: سأل معاذ بن جبل وسعد بن معاذ. وخارجة بن زيد نفرا من أحبار يهود عن بعض ما في التوراة فكتموهم إياه وأبوا أن يخبروهم فأنزل الله تعالى فيهم هذه الآية، وعن قتادة أنها نزلت في الكاتمين من اليهود والنصارى، وقيل: نزلت في كل من كتم شيئا من أحكام الدين لعموم الحكم للكل فقد روى البخاري وابن ماجة وغيرهما عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه أنه قال: لولا آية في كتاب الله تعالى ما حدثت أحدا بشيء أبدا ثم تلا هذه الآية،

Bu cümle, mahzûf şart cevabının illetidir ve onun yerine kaimdir; sanki: ‘Kim bir hayrı nafile olarak yaparsa Allah Teâlâ ona karşılığını verir veya onu mükâfatlandırır; zira Allah Şâkir'dir, Alîm'dir’ denilmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } Bir topluluk İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Muâz b. Cebel, Sa‘d b. Muâz ve Hârice b. Zeyd, Yahudi hahamlarından bir gruba Tevrat'taki bazı şeyleri sordular; onlar ise bunu onlardan gizlediler ve kendilerine haber vermekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi. Katâde'den ise ayetin gizleyen Yahudi ve Hristiyanlar hakkında indiği rivayet edilmiştir. Hükmün herkese şamil olması sebebiyle dinin hükümlerinden herhangi bir şeyi gizleyen herkes hakkında indiği de söylenmiştir. Nitekim Buhârî, İbn Mâce ve başkaları Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Eğer Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki bir ayet olmasaydı hiç kimseye ebediyen hiçbir şey rivayet etmezdim»; sonra bu ayeti okumuştur.

وأخرج أبو يعلى والطبراني بسند صحيح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله ﷺ: من سئل عن علم فكتمه جاء يوم القيامة ملجما بلجام من نار»

Ebû Ya‘lâ ve Taberânî sahih bir senetle İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kime bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet günü ateşten bir gem ile gemlenmiş olarak gelir' buyurmuştur.»

والأقرب أنها نزلت في اليهود والحكم عام كما تدل عليه الأخبار وكونها نزلت في اليهود لا يقتضي الخصوص فإن العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب، فالموصول للاستغراق ويدخل فيه من ذكر دخولا أوليا، والكتم والكتمان ترك إظهار الشيء قصدا مع مساس الحاجة إليه وتحقق الداعي إلى إظهاره وذلك قد يكون بمجرد ستره وإخفائه وقد يكون بإزالته ووضع شيء آخر موضعه واليهود قاتلهم الله تعالى ارتكبوا كلا الأمرين ما أَنْزَلْنا على الأنبياء مِنَ الْبَيِّناتِ أي الآيات الواضحة الدالة على الحق ومن ذلك ما أنزلناه على موسى وعيسى عليهما الصلاة والسلام في أمر محمد ﷺ.

En yakın görüş ayetin Yahudiler hakkında indiği ve haberlerin delalet ettiği üzere hükmün genel olduğudur; ayetin Yahudiler hakkında inmiş olması hususiyeti gerektirmez, zira itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Dolayısıyla ism-i mevsûl istiğrak (genellik) içindir ve zikredilenler buna öncelikle dâhildir. Ketm ve kitmân (gizlemek); ihtiyaç duyulmasına ve ortaya konulması gereği tahakkuk etmesine rağmen bir şeyi kasten açığa vurmamaktır. Bu durum bazen sırf onu örtmek ve gizlemekle, bazen de onu kaldırıp yerine başka bir şey koymakla olur; Allah onları kahretsin, Yahudiler her iki yola da başvurmuşlardır. { ما أَنْزَلْنا } peygamberlere indirdiğimiz şeyleri, { مِنَ الْبَيِّناتِ } yani hakka delalet eden açık ayetleri; Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'a Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında indirdiklerimiz de bunlardandır.

وَالْهُدى عطف على الْبَيِّناتِ والمراد به- ما يهدي- إلى الرشد مطلقا ومنه- ما يهدي- إلى وجوب اتباعه صلى الله تعالى عليه وسلم والإيمان به وهي الآيات الشاهدة على صدقه ﵊، والعطف باعتبار التغاير في المفهوم كجاءني الآكل فالشارب، وقيل: إنه عطف على ما أَنْزَلْنا إلخ، والمراد بالأول الأدلة النقلية، وبالثاني ما يدخل فيه الأدلة العقلية، أو المراد بالأول التنزيل، وبالثاني ما يقتضيه من الفوائد، ولا يخفى أنه تكلف يأبى عنه قرب المعطوف عليه والتبيين الدال على كمال الوضوح في قوله سبحانه: مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ أي شرحناه وأظهرناه لهم والظرف متعلق- بيكتمون- واللام في- الناس- صلة- بينا- أو لام الأجل، والمراد بهم الجنس أو الاستغراق، وفي تقييد الكتمان بالظرف إشارة إلى شناعة حالهم بأنهم يكتمون ما وضح- للناس- وإلى عظم الإثم بأنهم يكتمون ما فيه النفع العام فِي الْكِتابِ متعلق- ببيناه- وتعلق جارين بفعل واحد عند اختلاف المعنى مما لا ريب في جوازه، أو متعلق بمحذوف وقع حالا من مفعوله، والمراد به الجنس، وقيل: التوراة، وقيل: هي والإنجيل، وقيل: القرآن، والمراد من الناس أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، ومن الناس من حمل- البينات- على ما في القرآن وعلق مِنْ بَعْدِ ب أَنْزَلْنا، وفسر الْكِتابِ بالتوراة- والكتمان- بعدم الاعتراف بالحقية، ولعل ما ذهبنا إليه أولى من جميع ذلك أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ أي يبعدهم عن رحمته ويذيقهم أليم نقمته والالتفات إلى الغيبة بإظهار اسم الذات لتربية المهابة والإشعار بأن مبدأ صدور اللعن صفة الجلال المغايرة لما هو مبدأ الإنزال والتبيين من صفة الجمال، ولم يؤت بالفاء في هذه الجملة التي هي خبر الموصول كما أتي به فيما بعد من قوله سبحانه: فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ مع أن الموصول متضمن لمعنى الشرط وقصد السببية في الموضعين ولذا أورد اسم الإشارة الذي تعليق الحكم به كتعليقه بالمشتق، قيل: لئلا يتوهم أن- لعنهم- إنما هو بهذا السبب بناء على أن- فاء- السببية في الأصل لكونه- فاء- التعقيب يفيد أن حصول المسبب بعد السبب بلا تراخ، وقد يقصد منه ذلك بمعونة المقام كما في الآية بعد، وليس كذلك بل له أسباب جمة وبهذا علم أن اسم الإشارة لا يغني عن الفاء لأنه يشعر بالسببية ولا يشعر بالتعقيب الموهم للانحصار بناء على امتناع التوارد.

{ وَالْهُدى } { الْبَيِّناتِ } lafzına matuftur; bundan maksat mutlak olarak doğru yola ulaştıran şeylerdir; Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e tâbi olmanın ve O'na inanmanın vücûbuna ileten hususlar da bundandır ki bunlar O'nun aleyhisselâm doğruluğuna şahitlik eden ayetlerdir. Atıf, «Bana yiyen sonra da içen geldi» ifadesinde olduğu gibi kavramsal farklılık itibarıyladır. Bir görüşe göre { ما أَنْزَلْنا } buyruğuna matuftur; birincisinden maksat naklî deliller, ikincisinden maksat ise aklî delillerin de içine girdiği hususlardır; yahut birincisinden maksat indirilen vahiy, ikincisinden maksat ise onun gerektirdiği faydalardır. Ancak bunun, matufun aleyhin yakınlığının reddettiği bir tekellüf olduğu gizli değildir. Şânı Yüce olanın { مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ } “Biz onu insanlara açıkladıktan sonra” buyruğundaki tam açıklığı gösteren tebyin ise ‘onu insanlara şerh edip ortaya koyduktan sonra’ demektir. Zarf { يَكْتُمُونَ } fiiline müteallıktır. { لِلنَّاسِ } ibaresindeki «lâm» { بَيَّنَّا } fiilinin sılâsıdır veya illet bildiren lâm'dır; insanlardan maksat ise cins veya istiğraktır (bütün insanlardır). Gizlemenin bu zarfla kayıtlanmasında, insanlara apaçık olmuş bir şeyi gizlemeleri sebebiyle durumlarının çirkinliğine ve amme menfaatini içeren bir şeyi gizlemeleri sebebiyle günahın büyüklüğüne işaret vardır. { فِي الْكِتابِ } { بَيَّنَّاهُ } fiiline müteallıktır; mana farklı olduğunda iki cârr ve mecrûrun tek bir fiile taalluk etmesi caizliğinde şüphe olmayan hususlardandır; yahut mef‘ûlünden hâl olmak üzere mahzûfa müteallıktır. Kitaptan maksat cinstir; Tevrat olduğu, Tevrat ve İncil olduğu, Kur'an olduğu da söylenmiştir. İnsanlardan maksat ise Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetidir. İnsanlardan bazıları { الْبَيِّناتِ } ifadesini Kur'an'dakilere hamletmiş, { مِنْ بَعْدِ } zarfını { أَنْزَلْنا } fiiline bağlamış, { الْكِتابِ } kelimesini Tevrat ile ve gizlemeyi de hakikati ikrar etmemekle tefsir etmiştir; oysa bizim benimsediğimiz görüş bütün bunlardan daha evladır. { أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ } “İşte onlara Allah lanet eder”; yani onları rahmetinden uzaklaştırır ve onlara acı azabını tattırır. Zât ismini açıkça zikrederek gayb sîgasına iltifat yapılması, heybeti celbetmek ve lanetin sadır olma kaynağının celâl sıfatı olduğunu, bunun da indirme ve açıklamanın kaynağı olan cemâl sıfatından farklı bulunduğunu hissettirmek içindir. İsm-i mevsûlün şart manasını içermesine ve her iki yerde de sebebiyet kastedilmesine rağmen —ki hükmün kendisine bağlanması müştakka bağlanması gibi olan işaret ismi bu sebeple getirilmiştir— mevsûlün haberi olan bu cümleye, daha sonra gelen { فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ } ayetinde getirildiği gibi «fâ» harfi getirilmemiştir. Denildi ki: Lanetlenmelerinin sadece bu sebebe dayandığı zannedilmesin diyedir; zira sebebiyet bildiren «fâ» aslen ta‘kīb bildiren «fâ» olması hasebiyle müsebbebin sebepten hemen sonra gecikmeksizin meydana geldiğini ifade eder; sonraki ayette olduğu gibi makamın yardımıyla bazen bu kastedilebilir. Oysa buradaki durum öyle değildir, aksine onların lanetlenmesinin pek çok sebebi vardır. Bundan anlaşılmıştır ki işaret ismi «fâ»nın yerini tutmaz; çünkü o sebebiyeti hissettirir fakat tevarüdün imkânsızlığı esasına binaen hasrı vehmettiren ta‘kībi hissettirmez.

وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ أي من يتأتى منه اللعن عليهم من الملائكة والثقلين، فالمراد- باللاعنون- معناه الحقيقي وليس على حد من- قتل قتيلا- في المشهور والاستغراق عرفي أي كل فرد مما يتناوله اللفظ بحسب متفاهم العرف، وليس بحقيقي حتى يرد أنه لا يلعنهم كل لاعن في الدنيا، ويحتاج إلى التخصيص وإنما أعاد الفعل لأن لعنة اللاعنين بمعنى الدعاء عليهم بالإبعاد عن رحمة الله تعالى، وروى البيهقي في شعب الإيمان عن مجاهد تفسير اللاعنين بدواب الأرض حتى العقارب والخنافس، ولعل الجمع حينئذ على حد قوله تعالى: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يوسف: ٤] واستدل بهذه الآية على وجوب إظهار علم الشريعة وحرمة كتمانه لكن اشترطوا لذلك أن لا يخشى العالم على نفسه وأن يكون متعينا وإلا لم يحرم عليه الكتم إلا إن سئل فيتعين عليه الجواب ما لم يكن إثمه أكبر من نفعه قالوا: وفيها دليل أيضا على وجوب قبول خبر الواحد لأنه لا يجب عليه البيان إلا وقد وجب قبول قوله، وقد يستدل بها على عدم وجوب ذلك على النساء بناء على أنهن لا يدخلن في خطاب الرجال.

{ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “ve lanet ediciler de onlara lanet eder”; yani meleklerden ve insan ile cinden kendilerinden lanet etmesi tasavvur edilebilen herkes lanet eder. { اللَّاعِنُونَ } ifadesinden maksat hakiki manasıdır; meşhurdaki ‘bir maktulü öldüren kimse’ kabilinden değildir. İstiğrak ise örfîdir; yani örfün anlayışına göre lafzın kapsadığı her bir ferttir; dünyadaki her lanet edicinin onlara bizzat lanet etmediği itirazı gelip tahsise ihtiyaç duyulacak şekilde hakiki istiğrak değildir. Fiili tekrar etmesi, lanet edicilerin lanetinin onlar aleyhine Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırılmaları için dua etme manasında olmasındandır. Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Mücâhid'den lanet edicileri yeryüzündeki hayvanlar, hatta akrepler ve kınkanatlı böcekler olarak tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Bu takdirde çoğul gelişi Allah Teâlâ'nın: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } [Yûsuf: 4] “Güneşi ve ayı da bana secde ederlerken gördüm” buyruğu kabilinden olur. Bu ayetle şeriat ilmini açığa vurmanın farziyetine ve onu gizlemenin haramlığına istidlal edilmiştir; ancak bunun için âlimin kendi canından endişe etmemesini ve meselenin bizzat kendisine taalluk etmiş olmasını şart koşmuşlardır; aksi takdirde sorulmadıkça gizlemesi haram olmaz, sorulduğunda ise vebali faydasından büyük olmadıkça cevap vermesi muayyen bir farz olur. Dediler ki: Ayette haber-i vâhidin kabulünün vücûbuna da delil vardır; çünkü onun sözünü kabul etmek vacip olmadıkça ona açıklama yapmak vacip olmazdı. Kadınların erkeklere yönelik hitaba dâhil olmadıkları esasına dayanılarak, bunun kadınlara farz olmadığına da bu ayetle istidlal edilebilir.

إِلَّا الَّذِينَ تابُوا أي رجعوا عن الكتمان أو عنه وعن سائر ما يجب أن يتاب عنه بناء على أن حذف المعمول يفيد العموم، وفيه إشارة إلى أن التوبة عن الكتمان فقط لا يوجب صرف اللعن عنهم ما لم يتوبوا عن الجميع فإن للعنهم أسبابا جمة وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا بالتدارك فيما يتعلق بحقوق الحق والخلق ومن ذلك أن يصلحوا قومهم بالإرشاد إلى الإسلام بعد الإضلال وأن يزيلوا الكلام المحرف ويكتبوا مكانه ما كانوا أزالوه عند التحريف وَبَيَّنُوا

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tövbe edenler müstesna”; yani mef‘ûlün hazfedilmesinin umumilik ifade etmesi esasına binaen gizlemekten veya gizlemekle birlikte tövbe edilmesi gereken diğer bütün günahlardan dönenler müstesnadır. Bunda, sadece gizlemekten tövbe etmenin hepsinden tövbe etmedikçe laneti onlardan savuşturmayacağına işaret vardır; zira onların lanetlenmelerinin pek çok sebebi vardır. { وَأَصْلَحُوا } Hak ve halk hukukuna taalluk eden hususlarda telafi yoluyla ifsat ettiklerini ıslah edenler; saptırdıktan sonra kavimlerini İslâm'a irşat ederek ıslah etmeleri ve tahrif edilmiş sözü kaldırıp tahrif esnasında kaldırmış oldukları şeyi yerine yazmaları da bundandır. { وَبَيَّنُوا } “ve açıklayanlar...”