Binûn

Bakara Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أي أظهروا ما بينه الله تعالى للناس معاينة وبهذين الأمرين تتم التوبة، وقيل: أظهروا ما أحدثوه من التوبة ليمحوا سمة الكفر عن أنفسهم ويقتدي بهم أضرابهم فإن إظهار التوبة ممن يقتدي به شرط فيها على ما يشير إليه بعض الآثار، وفيه إن الصحيح أن إظهار التوبة إنما هو لدفع معصية المتابعة وليس شرطا في التوبة عن أصل المعصية فهو داخل في قوله تعالى: وَأَصْلَحُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ بالقبول وإفاضة المغفرة والرحمة وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ عطف على ما قبله تذييل له والالتفات إلى التكلم للإفتنان مع ما فيه من الرمز إلى اختلاف مبدأ فعليه السابق واللاحق إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ الموصول للعهد كما هو الأصل، والمراد به الذين كتموا وعبر عن الكتمان بالكفر نعيا عليهم به، والجملة عديلة لما فيها إِلَّا ولم تعطف عليها إشارة إلى كمال التباين بين الفريقين، والآية مشتملة على الجمع والتفريق جمع الكاتمين في حكم واحد وهو أنهم ملعونون ثم فرق فقال: أما الذين تابوا فقد تاب الله تعالى عليهم وأزال عنهم عقوبة اللعنة، وأما الذين ماتوا على الكتمان ولم يتوبوا عنه فقد استقرت عليهم اللعنة ولم تزل عنهم.

Yani Allah Teâlâ'nın insanlara açıkladığı şeyleri bizzat gösterip açığa vuranlar. Tövbe bu iki hususla tamamlanır. Bir görüşe göre: Üzerlerindeki küfür damgasını silmek ve benzerlerinin kendilerine uymasını sağlamak için yaptıkları tövbeyi açığa vuranlar demektir; zira bazı rivayetlerin işaret ettiği üzere, kendisine uyulan kimsenin tövbesini açığa vurması tövbenin bir şartıdır. Ancak buna karşı şöyle denilmiştir: Doğru olan, tövbeyi açığa vurmanın [başkalarının] kendisine uyma günahını defetmek için olduğudur, yoksa günahın aslından tövbe etmenin bir şartı değildir; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَصْلَحُوا } “ve ıslah edenler” buyruğunun kapsamına girer. { فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “İşte onların tövbelerini kabul ederim”; kabul ederek, mağfiret ve rahmet yağdırarak. { وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Zira ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim”; öncesine matuf olup onun bir fezlekesidir (tezyîl). Mütekellim (birinci şahıs) kipine iltifat yapılması, üslubu çeşitlendirmek (iftinân) ve önceki ile sonraki fiillerinin mebdeinin (kaynağının) farklılığına işaret etmek içindir. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler...”; ism-i mevsul asıl olduğu üzere ahd içindir. Bununla kastedilenler [gerçeği] gizleyenlerdir; gizleme fiilinden, onları kınamak ve yermek maksadıyla küfür diye söz edilmiştir. Bu cümle, içinde { إِلَّا } bulunan cümlenin muadilidir; iki grup arasındaki tam zıtlığa işaret etmek için ona atfedilmemiştir. Ayet, cem‘ ve tefrîk (toplama ve ayırma) sanatını içermektedir: Gizleyenleri tek bir hükümde toplamış, o da lanetlenmiş olmalarıdır; sonra ayırarak şöyle buyurmuştur: Tövbe edenlere gelince, Allah Teâlâ onların tövbelerini kabul etmiş ve lanet cezasını onlardan kaldırmıştır. Gizleme üzere ölüp bundan tövbe etmeyenlere gelince, lanet onların üzerinde yerleşmiş ve onlardan hiç kalkmamıştır.

وأورد كلمة الاستثناء في الجملة الأولى مع أنه ليس للإخراج عن الحكم السابق بل هو بمعنى لكن للدلالة على أن التوبة صارت مكفرة للعن عنهم فكأنهم لم يباشروا ولم يدخلوا تحته- قاله بعض المحققين- وفيه ارتكاب خلاف الظاهر في الاستثناء ولهذا قال البعض إن المراد بالجملة المستثنى منها بيان دوام اللعن واستمراره وعليه يدور الاستثناء المتصل، وجملة إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إلخ مستأنفة سيقت لتحقيق بقاء اللعن فيما وراء الاستثناء وتأكيد دوامه واستمراره على غير التائبين والاقتصار على ذكر الكفر في الصلة من غير تعرض لعدم التوبة والإصلاح والتبيين مبني على أن وجود الكفر مستلزم لعدمها جميعها كما أن وجودها مستلزم للإيمان الموجب لعدم الكفر، ولذا لم يصرح بالإيمان في صفات التائبين، والفرق بين الدوامين أن الأول تجددي، والثاني ثبوتي- ولا يخفى أن هذا أوفق بظاهر اللفظ- وما ذكره بعض المحققين أجزل معنى وأعلى كعبا وأدق نظرا، وقيل: الموصول عام للذين كتموا وغيرهم كما يقتضيه ظاهر الصلة، والآية من باب التذييل فيدخل الكاتمون الذين ماتوا على الكتمان دخولا أوليا، واعترض بأن تقييد الوعيد بعدم التخفيف أعدل شاهد على أن الآية في شأن الكاتمين الذين ماتوا على ذلك لأنهم أشد الكفرة وأخبثهم فإن الوعيد في حق الكفرة مطلق الخلود في النار، وأنت تعلم أن هذا في حيز المنع بل ما من كافر جهنمي إلا وحاله يوم القيامة طبق ما ذكر في الآية ولا أظنك في مرية من ذلك بعد سماع قوله تعالى: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [الزخرف: ٧٥] فلا يبعد القول بحسن هذا القيل- وإليه ذهب الإمام- وكلام الطيبي يشير إلى حسنه وطيبه فتدبر.

İlk cümlede istisna edatının getirilmesi —önceki hükümden çıkarmak için olmayıp ‘lâkin’ anlamında olmasına rağmen— tövbenin onlardan laneti kaldıran bir kefaret olduğuna ve sanki o fiili hiç işlememiş ve altına girmemiş gibi olduklarına delalet etmek içindir; bunu bazı muhakkikler söylemiştir. Ancak bu yaklaşımda istisnada zahirin hilafına gitme durumu vardır. Bu sebeple bazıları demiştir ki: Kendisinden istisna yapılan cümleden maksat, lanetin devamlılığını ve sürekliliğini beyan etmektir ve muttasıl istisna bunun üzerine döner. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler...” cümlesi ise, istisnanın ötesindekiler hakkında lanetin kalıcılığını gerçekleştirmek, tövbe etmeyenler üzerindeki devamını ve sürekliliğini pekiştirmek için getirilmiş bir istînâfiyedir. Sıla cümlesinde tövbe etmeme, ıslah etmeme ve açıklamama durumuna değinilmeyip sadece küfrün zikriyle yetinilmesi; küfrün varlığının bunların hepsinin yokluğunu gerektirmesi, tıpkı bunların varlığının küfrü ortadan kaldıran imanı gerektirmesi esasına dayanır. Bundan dolayı tövbe edenlerin vasıflarında iman açıkça zikredilmemiştir. İki devamlılık arasındaki fark ise birincisinin teceddüdî (yenilenen), ikincisinin sübûtî (sabit/kalıcı) olmasıdır. Bunun lafzın zahirine daha uygun olduğu gizli değildir. Bazı muhakkiklerin zikrettiği ise mana bakımından daha dolgun, mertebece daha yüksek ve nazar bakımından daha dakiktir. Bir görüşe göre: Sıla cümlesinin zahirinin gerektirdiği üzere ism-i mevsul, gizleyenleri ve diğerlerini kapsayacak şekilde umumidir. Ayet fezleke (tezyîl) kabilindendir; dolayısıyla gizleme üzere ölen gizleyiciler buraya öncelikle dâhil olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Azabın hafifletilmeyeceği kaydının getirilmesi, ayetin bu hal üzere ölen gizleyiciler hakkında olduğunun en adil şahididir; çünkü onlar kâfirlerin en şiddetlisi ve en habis olanlarıdır; zira diğer kâfirler hakkındaki tehdit mutlak olarak ateşte ebedî kalmaktır. Bilirsin ki bu itiraz menedilmiştir; bilakis cehennemlik olan hiçbir kâfir yoktur ki kıyamet günündeki hali ayette zikredilenin tıpatıp aynısı olmasın. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } [Zuhruf: 74-75] “Şüphesiz suçlular cehennem azabında ebedî kalacaklardır; azapları hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler” buyruğunu duyduktan sonra bunda bir şüphen olacağını sanmam. Dolayısıyla bu görüşün güzel olduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir —İmam [Fahreddin er-Râzî] de bu görüşe meyletmiştir—; et-Tîbî'nin sözü de bunun güzelliğine ve letafetine işaret etmektedir, iyi düşün.

أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ المراد استمرار ذلك ودوامه فهذا الحكم غير ما سبق إذ المراد منه حدوث اللعنة ووقوعها عليهم وليس المقصود من ذكر- الملائكة والناس- التخصيص لينافي العموم السابق ولا العموم ليرد خروج المهيمين الذين لا شعور لهم بذواتهم وكثير من الأتقياء الذين لا يلعنون أحدا بل المقصود أنه يلعنهم هؤلاء المتعدون من خلقه وأَجْمَعِينَ تأكيد بالنسبة إلى الكل لا للناس فقط، والمراد بهم المؤمنون لأنهم المعتدّون منهم، والكفار كالإنعام لأنه لا يحسم مادة الإشكال، وقيل: إنه باق على عمومه والكفار يلعن بعضهم بعضا يوم القيامة، أو الجملة مساقة للإخبار باستحقاق أولئك اللعن من العموم لا بوقوعه بالفعل ولم يكرر اللعنة هنا كما كرر الفعل قبل اكتفاء به وافتنانا في النظم الكريم ومناسبة لما يشعر به التأكيد. وقرأ الحسن- والملائكة والناس أجمعون- بالرفع، وخرج على وجوه، فقيل: عطف على لَعْنَةُ بتقدير لعنة الله ولعنة الملائكة فحذف المضاف من الثاني وأقيم المضاف إليه مقامه، وقيل: مبتدأ محذوف الخبر أي- والملائكة، والناس يلعنونهم- أو فاعل لفعل محذوف أي

{ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir”; maksat bunun sürekliliği ve devamlılığıdır. Dolayısıyla bu hüküm öncekinden farklıdır; zira ondan maksat lanetin meydana gelmesi ve üzerlerine vuku bulmasıdır. Meleklerin ve insanların zikredilmesinden maksat, önceki umumiliğe zıt düşecek şekilde bir tahsis olmadığı gibi; kendilerinden geçmiş olup kendi varlıklarının bilincinde olmayan meleklerin (el-müheyyemûn) ve hiç kimseye lanet etmeyen pek çok takva sahibinin hariç tutulması itirazını getirecek bir umumi anlam da değildir. Bilakis maksat, O'nun yarattıklarından bu sayılanların onlara lanet edeceğidir. { أَجْمَعِينَ } “bütün” kelimesi sadece insanlara değil, hepsine yönelik bir tekittir. Onlardan maksat ise müminlerdir; çünkü onlar saygın olanlardır; kâfirler ise hayvanlar gibidir, zira bu işkâl maddesini kesmez. Bir görüşe göre: Lafız umumiliği üzere bakidir ve kıyamet gününde kâfirler de birbirlerine lanet edeceklerdir. Yahut bu cümle, lanetin fiilen vuku bulduğunu değil, onların umum tarafından lanetlenmeyi hak ettiklerini bildirmek için sevk edilmiştir. Burada önceki gibi fiil tekrar edilmediği gibi lanet kelimesi de tekrar edilmemiştir; öncekiyle yetinilmiş, yüce nazımda bir üslup zenginliği (iftinân) yapılmış ve tekidin hissettirdiği manaya uygunluk sağlanmıştır. el-Hasan { والملائكة والناس أجمعون } şeklinde merfû okumuştur ve bu birkaç veche göre tevil edilmiştir: Bir görüşe göre, Allah'ın laneti ve meleklerin laneti takdiriyle { لَعْنَةُ } kelimesine matuftur; böylece ikincisinden muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun makamına kaim kılınmıştır. Bir görüşe göre, haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; yani “Melekler ve insanlar da onlara lanet ederler” demektir. Yahut mahzûf bir fiilin failidir; yani

يلعنهم، وقيل إن لَعْنَةُ مصدر مضاف إلى فاعله والمرفوع معطوف على محله، وقد أتبعت العرب فاعل المصدر على محله رفعا كقوله:

“onlara lanet eder” demektir. Bir görüşe göre ise { لَعْنَةُ } failine izafe edilmiş bir masdardır ve merfû olan kısım onun mahalline matuftur. Nitekim Araplar masdarın failini mahalline göre ref ederek tâbi kılmışlardır; şairin şu sözünde olduğu gibi:

مشى الهلوك عليها الخيعل «الفضل» برفع الفضل وهو صفة للهلوك على الموضع، وإذا ثبت في النعت جاز في العطف إذ لا فارق بينهما، وادعى أبو حيان عدم الجواز لأن شرط العطف على الموضع أن يكون ثمت طالب ومحرز للموضع لا يتغير، وأيضا لَعْنَةُ وإن سلم مصدريته فهو إنما يعمل إذا انحل- لأن، والفعل- وهنا المقصود الثبوت فلا يصح انحلاله لهما وسلمه له غيره، وقالوا: إنه مذهب سيبويه خالِدِينَ فِيها أي في اللعنة، وهو يؤكد ما تفيده اسمية الجملة من الثبات، وجوز رجوع الضمير إلى النار والإضمار قبل الذكر يدل على حضورها في الذهن المشعر بالاعتناء المفضي إلى التفخيم والتهويل، وقيل: إن اللعن يدل عليها إذ استقرار الطرد عن الرحمة يستلزم الخلود في النار خارجا وذهنا، والموت على الكفر وإن استلزم ذلك خارجا لكنه لا يستلزمه ذهنا فلا يدل عليه، وخالِدِينَ على كلا التقديرين في المرجع حال مقارن لاستقرار اللعنة لا كما قيل: إنه على الثاني حال مقدرة لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ إما مستأنف لبيان كثرة عذابهم من حيث الكيف إثر بيانه كثرته من حيث الكم، وإما حال من ضمير عليهم أيضا أو من ضمير خالِدِينَ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ عطف على ما قبله جار فيه ما جرى فيه، وإيثار الجملة الاسمية لإفادة دوام النفي واستمراره، والفعل إما من الإنظار بمعنى التأخير- أي لا يمهلون- عن العذاب ولا يؤخرون عنه ساعة.

‘Meşyü'l-helûki aleyhe'l-hay‘alü'l-fadlu’ [Kırıtarak yürüyen kadının üzerinde dökümlü geniş elbisesiyle yürümesi gibi]. Burada { الفضل } kelimesi mahalle binaen { الهلوك } kelimesinin sıfatı olarak ref ile okunmuştur. Bu durum sıfatta sabit olduğuna göre atıfta da caizdir, çünkü ikisi arasında bir fark yoktur. Ebû Hayyân ise bunun caiz olmadığını iddia etmiştir; zira mahalle atfın şartı, orada mahalli talep eden ve değiştirmeyen bir amilin bulunmasıdır. Ayrıca { لَعْنَةُ } kelimesinin masdar olduğu kabul edilse bile, o ancak ‘en’ ve fiile çözülebildiği zaman amel eder; burada ise maksat sübûttur, dolayısıyla bu ikisine çözülmesi sahih olmaz. Başkaları da bu görüşü ona teslim etmiş ve bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğunu söylemişlerdir. { خالِدِينَ فِيها } “Onun içinde ebedî kalıcılar olarak”; yani lanetin içinde. Bu, isim cümlesinin ifade ettiği sebat manasını pekiştirir. Zamirin ateşe raci olması da caiz görülmüştür; zikirden önce zamir kullanılması, onun zihinde hazır olduğuna delalet eder ki bu da tazim ve dehşete sevk eden bir ihtimama işaret eder. Bir görüşe göre: Lanet ateşe delalet eder; zira rahmetten kovulmuşluğun yerleşmesi, hem haricen hem de zihnen ateşte ebedî kalmayı gerektirir. Küfür üzere ölmek haricen bunu gerektirse de zihnen gerektirmez, dolayısıyla ona delalet etmez. Zamirin merciine dair her iki takdire göre de { خالِدِينَ }, lanetin yerleşmesine mukarin bir hâldir; ikinci takdire göre mukadder bir hâl olduğu söylendiği gibi değildir. { لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ } “Onlardan azap hafifletilmez”; bu ya azaplarının nicelik (kemmiyet) bakımından çokluğunun beyanının hemen ardından nitelik (keyfiyet) bakımından çokluğunu beyan eden müstakil bir cümledir (istînâfiyye), ya da yine { عَلَيْهِمْ } zamirinden veya { خالِدِينَ } zamirinden bir hâldir. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onlara mühlet de verilmez / yüzlerine de bakılmaz”; öncesine matuftur ve onun için geçerli olan bunda da geçerlidir. İsim cümlesinin tercih edilmesi nefiydeki (olumsuzluktaki) devam ve sürekliliği ifade etmek içindir. Fiil ya erteleme manasında ‘inzâr’dandır —yani azaptan dolayı kendilerine mühlet verilmez ve bir an bile ertelenmezler—,

وإما من النظر بمعنى الانتظار أي- لا ينتظرون- ليعتذروا، وإما من النظر بمعنى الرؤية أي- لا ينظر الله تعالى إليهم نظر رحمة- والنظر بهذا المعنى يتعدى بنفسه أيضا كما في الأساس فيصاغ منه المجهول. وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ نزلت كما روي عن ابن عباس لما قال كفار قريش للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم: صف لنا ربك، والخطاب عام لكل من يصح أن يخاطب كما هو الظاهر غير مختص بشأن النزول، والجملة معطوفة على إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ عطف القصة على القصة، والجامع أن الأولى مسوقة لإثبات نبوته صلى الله تعالى عليه وسلم، وهذه لإثبات وحدانيته تعالى، وقيل:

ya intizar (bekleme) manasında ‘nazar’dandır —yani özür beyan etsinler diye beklenmezler—, ya da rü'yet (görme/bakma) manasında ‘nazar’dandır —yani Allah Teâlâ onlara rahmet nazarıyla bakmaz—. Bu manadaki ‘nazar’ fiili Esâs'ta belirtildiği üzere bizzat kendisiyle de geçişli olur, dolayısıyla meçhulü yapılabilir. { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır”; İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Kureyş kâfirleri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bize Rabbini nitele” dediklerinde nazil olmuştur. Hitap, zahir olduğu üzere hitap edilmeye ehil olan herkese geneldir, nüzul sebebine mahsus değildir. Cümle, { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } buyruğuna kıssanın kıssaya atfı kabilinden matuftur. İkisini birleştiren ortak nokta (câmi‘); birincisinin O'nun [sallallâhu aleyhi ve sellem] nübüvvetini ispat için, bunun ise Teâlâ'nın vahdaniyetini ispat için sevk edilmiş olmasıdır. Bir görüşe göre:

الخطاب للكاتمين، وفيه انتقال عن زجرهم عما يعاملون رسولهم إلى زجرهم عن معاملتهم ربهم حيث يكتمون وحدانيته، ويقولون: عزير، وعيسى- ابنان لله ﷿، وفيه أنه وإن حسن الانتظام إلا أنه فيه خروج شأن النزول عن الآية- وهو باطل- وإضافة- إله- إلى ضمير المخاطبين باعتبار الاستحقاق لا باعتبار الوقوع فإن الآلهة الغير المستحقة كثيرة، وإعادة لفظ- إله- وتوصيفه بالوحدة لإفادة أن المعتبر الوحدة في الألوهية، واستحقاق العبادة، ولولا ذلك لكفي- وإلهكم واحد- فهو بمنزلة وصفهم الرجل- بأنه سيد واحد، وعالم واحد- وقال أبو البقاء: إله- خبر المبتدأ، وواحِدٌ صفة له، والغرض هنا هو الصفة إذ لو قال:- وإلهكم واحد- لكان هو المقصود إلا أن في ذكره زيادة تأكيد، وهذا يشبه الحال الموطئة كقولك: مررت بزيد رجلا صالحا، وكقولك في الخبر: زيد شخص صالح، ولعل الأول ألطف، وأكثر الناس على أن الواحد هنا بمعنى لا نظير له ولا شبيه في ذاته ولا في صفاته ولا في أفعاله، وقيل: إن المراد به ما ليس بذي أبعاض ولا يجوز عليه الانقسام ولا يحتمل التجزئة أصلا، وليس المعنى به هنا مبدأ العدد، وأصح الأقوال عند ذوي العقول السليمة أنه الذي لا نظير له ولا شبيه له في استحقاق العبادة، وهو مستلزم لكل كمال آب عما فيه أدنى وصمة وإخلال لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خبر ثان للمبتدأ أو صفة أخرى للخبر أو جملة معترضة لا محل لها من الإعراب، وعلى أي تقدير هو مقرر للوحدانية، ومزيح- على ما قيل- لما عسى أن يتوهم أن في الوجود إلها لكن لا يستحق العبادة، والضمير المرفوع على الصحيح بدل من الضمير المستكن في الخبر المحذوف فهو بدل مرفوع من ضمير مرفوع، وقد اختلف في المنفي هل المعبود بحق أو المبعود بباطل، فقال محمد الشيشيني: النفي إنما تسلط

Hitap [hakkı] gizleyenleredir. Bunda, elçilerine karşı sergiledikleri tutumdan sakındırmaktan, Rablerinin vahdaniyetini gizleyip: “Üzeyir ve İsa Allah'ın oğullarıdır” demeleri sebebiyle Rablerine karşı sergiledikleri tutumdan sakındırmaya bir geçiş vardır. Ancak nazmın irtibatı güzel olsa da bu görüşte nüzul sebebinin ayetin kapsamı dışına çıkarılması söz konusudur ki bu batıldır. { إِلهُ } kelimesinin muhatapların zamirine izafe edilmesi vuku bulma açısından değil, hak ediş (istihkak) açısındandır; zira hak etmeyen ilahlar çoktur. { إِلهُ } lafzının tekrar edilmesi ve teklik (vahdet) ile nitelenmesi; muteber olanın uluhiyette teklik ve ibadete layık olmak olduğunu bildirmek içindir. Eğer böyle olmasaydı “ve ilâhukum vâhidun” demek yeterli olurdu. Bu durum, onların bir adamı “o tek bir seyyiddir, tek bir âlimdir” diye nitelemesine benzer. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: { إِلهُ } mübtedanın haberidir, { واحِدٌ } ise onun sıfatıdır. Buradaki asıl maksat sıfattır; zira “ve ilâhukum vâhidun” deseydi maksat yine o olurdu, ancak onun zikredilmesinde ilave bir tekit vardır. Bu durum: ‘Salih bir adam olarak Zeyd'e uğradım’ sözündeki mûti‘e hâle ve haberdeki: ‘Zeyd salih bir şahıstır’ sözüne benzer. Birinci izah daha latiftir. İnsanların çoğuna göre buradaki ‘vâhid’, zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde dengi ve benzeri olmayan manasındadır. Bir görüşe göre: Ondan maksat parçaları olmayan, bölünmesi caiz olmayan ve hiçbir şekilde cüzlere ayrılmayı kabul etmeyen varlıktır; buradaki mana sayının başlangıcı değildir. Selim akıl sahiplerine göre en sahih görüş; ibadete layık olmakta dengi ve benzeri olmayan, her türlü kemali gerektiren, en küçük bir kusur ve noksanlıktan münezzeh olandır. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; mübtedanın ikinci haberidir veya haberin diğer bir sıfatıdır yahut iraptan mahalli olmayan bir ara cümledir (cümle-i mu‘teriza). Hangi takdire göre olursa olsun vahdaniyeti pekiştiricidir ve denildiğine göre varlıkta bir ilahın bulunup da ibadeti hak etmediği vehmini ortadan kaldırır. Sahih olan görüşe göre merfû zamir, mahzûf haberde müstetir olan zamirden bedeldir; dolayısıyla merfû zamirden merfû bir bedeldir. Nefyedilenin (reddedilenin) hak mabut mu yoksa batıl mabut mu olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: Muhammed eş-Şîşînî demiştir ki: Nefiy,

على الآلهة المعبودة بباطل تنزيلا لها منزلة العدم، وقال عبد الله الهبطي: إنما تسلط على الآلهة المعبودة بحق ولك انتصر بعض، وذكر الملوي أن الحق مع الثاني لأن المعبود بباطل له وجود في الخارج، ووجود في ذهن المؤمن بوصف كونه باطلا، ووجود في ذهن الكافر بوصف كونه حقا فهو من حيث وجوده في الخارج في نفسه لا تنفى لأن الذات لا تنفى، وكذا من حيث كونه معبودا بباطل لا ينفى أيضا إذ كونه معبودا بباطل أمر حق لا يصح نفيه وإلا كان كذبا، وإنما ينفى من حيث وجوده في ذهن الكافر من حيث وجوده في ذهنه بوصف كونه معبودا بحق، فالمعبودات الباطلة لم تنف إلا من حيث كونها معبودة بحق لم ينف في هذه الكلمة إلا المعبود بحق غيره تعالى فافهم، وسيأتي تحقيق ما في هذه الكلمة الطيبة في محله إن شاء الله تعالى: الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ. خبران آخران بعد خبر أو خبرين لقوله تعالى إِلهُكُمْ أو لمبتدأ محذوف والجملة معترضة، أو بدلان على رأي وجيء بهما لتمييز الذات الموصوفة بالوحدة عما سواه وليكون الجواب، موافقا لما سألوه وفي ذلك إشارة إلى حجة الوحدانية لأنه لما كان مولى النعم كلها أصولا وفروعا دنيا وأخرى، وما سواه إما خير محض أو خير غالب، وهو إما نعمة أو منعم عليه لم يستحق العبادة أحد غيره لاستواء الكل في الاحتياج إليه تعالى في الوجود وما يتبعه من الكمالات.

batıl olarak tapılan ilahları yok hükmünde saymak suretiyle onlara yönelmiştir. Abdullah el-Hebtî ise: Nefiy sadece hak olarak tapılan ilahlara yönelmiştir, demiştir ve bazıları bunu savunmuştur. el-Melevî hakikatin ikinci görüşte olduğunu belirterek şöyle demiştir: Çünkü batıl mabudun hariçte bir varlığı, müminin zihninde batıl olma vasfıyla bir varlığı, kâfirin zihninde ise hak olma vasfıyla bir varlığı vardır. Dolayısıyla o, bizzat hariçteki varlığı açısından nefyedilmez; zira zat nefyedilmez. Aynı şekilde batıl bir mabut olması açısından da nefyedilmez; çünkü onun batıl bir mabut olması inkâr edilemeyecek bir vakıadır, aksi takdirde yalan olurdu. O ancak kâfirin zihnindeki varlığı açısından, yani onun zihninde hak bir mabut olarak bulunması açısından nefyedilir. Dolayısıyla batıl mabutlar ancak hak bir mabut olmaları açısından nefyedilmiştir; bu kelimede Teâlâ'dan başka hak mabut nefyedilmiştir, anla! İnşallah bu güzel kelimenin tahkiki kendi yerinde gelecektir. { الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “O Rahmân'dır, Rahîm'dir”; Allah Teâlâ'nın { إِلهُكُمْ } buyruğu için bir veya iki haberden sonra gelen diğer iki haberdir yahut mahzûf bir mübtedanın haberidir ve cümle ara cümledir (mu‘teriza) veya bir görüşe göre bedeldirler. Bu iki sıfat, teklik ile nitelenen Zât'ı O'nun dışındakilerden ayırt etmek ve cevap onların sorduklarına uygun olsun diye getirilmiştir. Bunda vahdaniyet deliline de bir işaret vardır; çünkü gerek asıl gerek fer‘, gerek dünya gerek ahiret olsun bütün nimetlerin gerçek sahibi O olduğuna, O'nun dışındakiler ise ya sırf hayır veya galip hayır olup ya bir nimet ya da kendisine nimet verilen konumunda bulunduğuna göre; varlıkta ve ona bağlı kemalatlarda herkesin Teâlâ'ya muhtaç olması eşit olduğundan O'ndan başkası ibadete layık olamaz.

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أخرج البيهقي عن أبي الضحى- معضلا- أنه كان للمشركين حول الكعبة ثلاثمائة وستون صنما، فلما سمعوا هذه الآية تعجبوا وقالوا: إن كنت صادقا فأت بآية نعرف بها صدقك، فنزلت.

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...”; Beyhakî, Ebü'd-Duhâ'dan mu‘dal olarak rivayet etmiştir ki: Müşriklerin Kâbe çevresinde üç yüz altmış putu vardı. Bu ayeti işitince şaşırdılar ve: “Eğer doğru sözlüysen doğruluğunu bileceğimiz bir delil getir” dediler; bunun üzerine [bu ayet] nazil oldu.

ولفرط جهلهم لم يكفهم الحجة الإجمالية المشير إليها الوصفان، وإنما جمع السَّماواتِ وأفرد الْأَرْضِ للانتفاع بجميع أجزاء الأولى باعتبار ما فيها من نور كواكبها وغيره دون الثانية فإنه إنما ينتفع بواحدة من آحادها- وهي ما نشاهده منها- وقال أبو حيان: لم تجمع الْأَرْضِ لأن جمعها ثقيل وهو مخالف للقياس، ورب مفرد لم يقع في القرآن جمعه لثقله وخفة المفرد، وجمع لم يقع مفرده- كالألباب- وفي المثل السائر نحوه، وقال بعض المحققين:

Cehaletlerinin aşırılığından dolayı, iki sıfatın işaret ettiği icmâlî delil onlara yetmedi. { السَّماواتِ } kelimesinin çoğul, { الْأَرْضِ } kelimesinin ise tekil getirilmesi; birincisinin yıldızlarının nuru ve diğer şeyleri itibarıyla bütün cüzlerinden faydalanılmasına karşılık, ikincisinin böyle olmayıp fertlerinden sadece birinden —ki o da kendisinden müşahede ettiğimiz kısımdır— faydalanılması sebebiyledir. Ebû Hayyân demiştir ki: { الْأَرْضِ } çoğul yapılmamıştır; çünkü onun çoğulu ağırdır ve kıyasa aykırıdır. Nice tekil vardır ki ağırlığından ve tekilinin hafifliğinden ötürü Kur'an'da çoğulu yer almamıştır; nice çoğul da vardır ki tekili yer almamıştır —‘el-elbâb’ (akıllar) gibi—. el-Meselü's-Sâir'de de buna benzer bir açıklama vardır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir:

جمع السَّماواتِ لأنها طبقات ممتازة كل واحدة من الأخرى بذاتها الشخصية كما يدل عليه قوله تعالى:

{ السَّماواتِ } kelimesi çoğul getirilmiştir; çünkü gökler, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun da delalet ettiği üzere, her biri şahsi zatıyla diğerinden ayrışan tabakalardır:

فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [البقرة: ٢٩] سواء كانت متماسة- كما هو رأي الحكيم- أو لا، كما جاء في الآثار- أن بين كل سماءين مسيرة خمسمائة عام- مختلفة الحقيقة لما أن الاختلاف في الآثار المشار إليه بقوله تعالى: وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها [فصلت: ١٢] يدل عليه، ولم يجمع الْأَرْضِ لأن طبقاتها ليست متصفة بجميع ذلك فإنها سواء كانت متفاصلة بذواتها، كما ورد في الأحاديث- من أن بين كل أرضين كما بين كل سماءين- أو لا تكون متفاصلة- كما هو رأي الحكيم- غير مختلفة في الحقيقة اتفاقا.

{ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } [Bakara: 29] “Onları yedi gök olarak düzenledi”. Gerek felsefecilerin görüşü olduğu üzere birbirine bitişik olsun, gerek rivayetlerde geldiği üzere —her iki gök arasında beş yüz yıllık mesafe vardır— bitişik olmasın; hakikatleri farklıdır; zira Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } [Fussilet: 12] “Her bir semaya kendi emrini vahyetti” buyruğunda işaret edilen eserlerdeki farklılık buna delalet eder. { الْأَرْضِ } kelimesi ise çoğul yapılmamıştır; çünkü yerin tabakaları bütün bunlarla nitelenmiş değildir; zira hadislerde geldiği üzere —her iki yer arasında her iki gök arası kadar mesafe vardır— zatları bakımından ister ayrı olsunlar, ister felsefecilerin görüşü olduğu üzere ayrı olmasınlar; ittifakla hakikatleri farklı değildir.

وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أي تعاقبهما وكون كل منهما خلفا للآخر، أو اخْتِلافِ كل منهما في أنفسهما إزديادا وانتقاصا، أو ظلمة ونورا، وقدم اللَّيْلِ لسبقه في الخلق أو لشرفه.

{ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesinde...”; yani birbirini takip etmelerinde ve her birinin diğerinin ardılı olmasında veya her birinin uzayıp kısalma yahut karanlık ve aydınlık bakımından kendi içlerindeki farklılığında. Yaratılıştaki önceliğinden veya şerefinden dolayı { اللَّيْلِ } “gece” öne alınmıştır.

وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ عطف على خَلْقِ السَّماواتِ لا على السَّماواتِ أو عطف على اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ من الألفاظ التي استعملت مفردا وجمعا، وقدر بينهما تغاير اعتباري، فإن اعتبر أن ضمته أصلية كضمة- قفل- فمفرد، وإن اعتبر أنها عارضة كضمة- أسد- فجمع، ومن الأول قوله تعالى: فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ [الشعراء: ١١٩] ومن الثاني قوله تعالى: إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ [يونس: ٢٢] وقيل: إنه جمع فلك- بفتح الفاء وسكون اللام- وقيل: إنه اسم جمع، وزعم بعضهم أنه قرىء «فلك» بضمتين وهو عند بعض مفرد لا غير وقال الكواشي: الفلك، والفلك- بضمتين- لغتان الواحد والجمع سواء في اللفظ، ويعرف ذلك بجمع ضمير فعلهما وإفراده.

{ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ } “ve denizde akıp giden gemilerde...”; { خَلْقِ السَّماواتِ } ifadesine matuftur, { السَّماواتِ } kelimesine değil; yahut { اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } kelimelerine matuftur. { الْفُلْكِ } lafzı hem tekil hem çoğul olarak kullanılan kelimelerdendir ve ikisi arasında itibarî bir farklılık takdir edilmiştir: Eğer dammesi ‘kufl’ (kilit) kelimesinin dammesi gibi asıl kabul edilirse tekildir; şayet ‘esed’ (aslanlar) kelimesinin dammesi gibi ârızî kabul edilirse çoğuldur. Birincisine Allah Teâlâ'nın: { فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } [Şuarâ: 119] “Dolu gemide...” buyruğu; ikincisine ise Allah Teâlâ'nın: { إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } [Yûnus: 22] “Siz gemilerde bulunduğunuz ve onlar da bunları götürdükleri zaman...” buyruğu örnektir. Bir görüşe göre o, fâ harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile ‘felek’ kelimesinin çoğuludur. Bir görüşe göre ise ism-i cem‘dir. Bazıları iki damme ile ‘fülük’ şeklinde okunduğunu ileri sürmüş ve bu kimilerine göre sadece tekildir. el-Kevvâşî şöyle demiştir: el-Fülk ve iki damme ile el-fülük iki ayrı lehçedir; tekili ve çoğulu lafızda eşittir, bu da fiillerinin zamirinin çoğul veya tekil getirilmesiyle anlaşılır.

بِما يَنْفَعُ النَّاسَ «ما» إما مصدرية أي- بنفعهم- أو موصولة أي- بالذي ينفعهم- وعلى الأول ضمير الفاعل إما- للفلك- لأنه مذكر اللفظ مؤنث المعنى- كما قيل- أو- للجري- أو- للبحر- واحتمال كونها موصوفة لا يلائمه مقام الاستدلال وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ عطف على الْفُلْكِ قيل: وتأخيره عن ذكرها مع كونه أعم منها نفعا لما فيه من مزيد تفضيل، وقيل: المقصود من الأول الاستدلال ب الْبَحْرِ وأحواله لا ب الْفُلْكِ الجاري فيه لأن الاستدلال بذلك إما بصنعته على وجه يجري في الماء، أو العلم بكيفية اجرائه، أو- بتسخير الريح والبحر- لذلك، أو توسله إلى بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وشيء منها ليس من حاله في نفس، ولأن الاستدلال- بالفلك الجاري في البحر- استدلال بحال من أحوال الْبَحْرِ بخلاف ما لو استدل ب الْبَحْرِ وجميع أحواله فإنه أعم وأليق بالمقام، إلا أنه خص الْفُلْكِ بالذكر مع أن مقتضى المقام حينئذ أن يقال: والعجائب التي في البحر- لأنه سبب الإطلاع على أحواله وعجائبه- فكان ذكره ذكرا لجميع أحواله، وطريقا إلى العلم بوجوه دلالته، ولذلك قدم على ذكر- المطر والسحاب- لأن منشأهما البحر في غالب الأمر، وإلا فالمناسب بعد ذكر اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ الذي هو من الآيات العلوية ذكر- المطر والسحاب- اللذين هما من كائنات الجو وعدم نظم الْفُلْكِ في البين لكونها من الآيات السفلية. وعندي أن هذا خلاف الظاهر جدا- وإن جل قائله- إذ يؤول المعنى إلى- والبحر الذي تجري فيه الفلك بما ينفع الناس- وهو قلب للنظم الكريم بغير داع إليه ولا دليل يعول عليه، وأي مانع من كون الاستدلال باختلاف الفلك وذهابها مرة كذا ومرة كذا على حسب ما تحركها المقادير الإلهية، أو بالفلك الجارية في البحر من حيث إنها جارية فيه موقرة مقبلة ومدبرة، متعلقة بحبال الهواء على لطفه، وكثافتها لا ترسب إلى قاع البحر مع تلاطم أمواجه واضطراب لججه، وكون شيء من ذلك ليس حالا لها في نفسها غير مسلم، ووجه الترتيب- على ما أرى- أنه سبحانه ذكر أولا خلق أمرين علوي وسفلي، واختلاف شيئين بمدخلية أمرين سماوي وأرضي «ثانيا» إذ تعاقب الليل والنهار أو اختلافهما ازديادا وانتقاصا أو ظلمة ونورا إنما هو بمدخلية سير الفلك وحيلولة جرم الأرض على كيفيتين مخصوصتين، ثم عقب ذلك بما يشبه آيتي الليل والنهار السابح كل منهما في لجة بحر فلكه الدوار المسخر بالجريان فيه ذهابا وإيابا بِما يَنْفَعُ النَّاسَ في أمر معاشهم وانتظام أحوالهم، وهو الْفُلْكِ التي تجري على كبد الْبَحْرِ بذلك، ويختلف جريانها شرقا وغربا على حسب تسليك المقادير الإلهية لها في هاتيك المسالك، فالآية حينئذ على حد قوله تعالى: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ. وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ. لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ. وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ [يس: ٣٧- ٤١] إلا أن الفرق بين الآيتين أن الآيتين في الثانية ذكرتا متوسطتين صريحا بين حديث الفلك وشأن الليل والنهار، وفي الأولى تقدم ما يشعر بهما ويشير إليهما، ثم عقب ذلك بما يشترك فيه العالم العلوي والعالم السفلي، وله مناسبة لذكر الْبَحْرِ بل ولذكر الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فيه بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وهو إنزال الماء من السماء ونشر ما كان دفينا في الأرض بالإحياء، وفي ذلك النفع التام والفضل العام. ومِنَ الأولى ابتدائية والثانية بيانية، وجوّز أن

{ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } “insanlara fayda veren şeylerle...”; ‘mâ’ ya masdariyyedir —yani ‘onlara fayda vermesiyle’— ya da ism-i mevsuldür —yani ‘onlara fayda veren şeyle’—. Birinci ihtimale göre fail zamiri, —denildiği üzere lafzı müzekker manası müennes olduğu için— ya gemiye, ya akıp gitmeye (cereyân) ya da denize aittir. ‘Mâ’nın sıfat tamlaması (mevsûfe) olması ihtimali ise istidlal makamına uygun düşmez. { وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ } “ve Allah'ın gökten indirdiği suda...”; { الْفُلْكِ } kelimesine matuftur. Denildi ki: Faydası ondan daha umumi olmasına rağmen geminin zikrinden sonraya bırakılması, onda daha fazla tafsilat bulunmasındandır. Bir görüşe göre: Birincisinden maksat, denizde yüzen gemi ile değil bizzat deniz ve halleri ile istidlal etmektir; çünkü gemi ile istidlal ya suda yüzecek şekildeki yapısıyla, ya onu yüzdürme keyfiyetinin bilinmesiyle, ya bunun için rüzgârın ve denizin boyun eğdirilmesiyle ya da insanlara fayda veren şeylere ulaştırmasıyladır ve bunların hiçbiri onun zatının bir hali değildir. Ayrıca denizde yüzen gemi ile istidlal, denizin hallerinden bir hal ile istidlaldir; oysa deniz ve bütün halleri ile istidlal edilseydi daha umumi ve makama daha layık olurdu. Ancak o sırada makamın gereği: ‘ve denizde bulunan acayiplikler’ denilmesi iken bizzat gemiyi zikretmiştir; çünkü gemi, denizin hallerine ve acayipliklerine muttali olmanın sebebidir; dolayısıyla onun zikri bütün hallerinin zikri ve delalet vecihlerini bilmeye bir yoldur. Bu sebeple yağmur ve bulutun zikrinden öne alınmıştır; çünkü bunların meydana gelişi çoğunlukla denizdendir. Aksi takdirde, ulvî ayetlerden olan gece ve gündüzün ihtilafının zikrinden sonra uygun olan, havadaki oluşumlardan (kâinât-ı cevviyye) olan yağmur ve bulutun zikredilmesi ve süflî ayetlerden olması sebebiyle araya geminin katılmamasıydı. Bana göre bu —söyleyeni ne kadar yüce olursa olsun— zahirin oldukça hilafınadır; zira bu durumda mana: ‘ve insanların faydasına olan şeylerle gemilerin içinde aktığı deniz’ şekline dönüşür ki bu da gerektirici bir sebep ve güvenilir bir delil olmaksızın yüce nazmı tersyüz etmektir. İlahi takdirlerin hareket ettirmesine göre gemilerin farklı farklı ve bir öyle bir böyle gitmesiyle veya gemilerin denizde yüklü olarak, ileri ve geri giderek, havanın letafetine rağmen onun iplerine tutunarak, yoğunluğuna rağmen dalgalarının çarpışması ve derinliklerinin çalkalanması esnasında denizin dibine batmaksızın yüzmesi yönüyle istidlal edilmesine ne engel vardır? Bunlardan herhangi birinin onun zatına ait bir hal olmadığını söylemek kabul edilemez. Kanaatime göre tertip veçhi şöyledir: Yüce Allah önce biri ulvî diğeri süflî iki şeyin yaratılışını zikretmiş; ikinci olarak, semavi ve arzi iki unsurun dahliyle iki şeyin ihtilafını zikretmiştir; zira gece ve gündüzün ardı ardına gelmesi veya uzayıp kısalma yahut karanlık ve aydınlık bakımından farklılaşması ancak feleğin dönüşü ve yer küresinin belirli iki keyfiyetle araya girmesinin dahliyledir. Sonra bunun peşinden, insanların maişet işlerinde ve hallerinin intizamında kendilerine fayda veren şeylerle, dönen feleğinin denizinde gidiş gelişle akıp giden ve emre amade kılınan gece ve gündüz ayetlerine benzeyen şeyi getirmiştir ki bu da aynı maksatla denizin bağrında akıp giden ve o yollarda ilahi takdirlerin onu sevk etmesine göre akışı doğuya ve batıya değişen gemidir. O halde bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilindendir: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ. وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ. لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ. وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } [Yâsîn: 37-41] “Gece de onlar için bir delildir; ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de birden karanlıkta kalıverirler. Güneş de kendine mahsus bir karargâha doğru akıp gider; bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir. Ay için de konaklar takdir ettik; nihayet kurumuş eski hurma dalı gibi oluverir. Ne güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir; hepsi bir yörüngede yüzmektedir. Onların soylarını o dolu gemide taşımamız da onlar için bir delildir”. Ancak iki ayet grubu arasındaki fark şudur: İkincisinde iki ayet, feleğin bahsi ile gece ve gündüzün durumu arasında açıkça vasıta kılınarak zikredilmiştir; birincisinde ise bu ikisini hissettiren ve onlara işaret eden husus öne geçmiştir. Ardından bunun peşine ulvî âlem ile süflî âlemin ortak olduğu ve denizin zikrine, hatta insanların faydasına olan şeylerle onda akıp giden geminin zikrine uygun düşen şeyi getirmiştir ki o da gökten suyun indirilmesi ve diriltme yoluyla yerde gizli kalmış olan şeylerin yayılmasıdır; bunda tam bir fayda ve umumi bir lütuf vardır. İlk { مِنْ } ibtidâiyye, ikincisi beyâniyyedir. İkincisinin teb‘îziyye olması veya birincisinden bedel olması da caiz görülmüştür. { السَّماواتِ } kelimesinden maksat yücelik cihetidir; bunun tahkiki daha önce geçmişti.

تكون تبعيضية وأن تكون بدلا من الأولى، والمراد من السَّماءِ جهة العلو، وقد تقدم تحقيق ذلك فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بتهييج قواها النامية، وإظهار ما أودع فيها من أنواع النبات والأزهار والأشجار بَعْدَ مَوْتِها وعدم ظهور ذلك فيها لاستيلاء اليبوسة عليها حسبما تقتضيه طبيعتها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ عطف إما على أَنْزَلَ والجامع كون كل منهما آية مستقلة لوحدانيته تعالى وهو الغرض المسوق له الكلام مع الاشتراك في الفاعل، وفَأَحْيا من تتمة الأول كان الاستدلال بالإنزال المسبب عنه الإحياء فلا يكون الفصل به مانعا للعطف، إما على «أحيا» فيدخل تحت فاء السببية، وسببية إنزال «الماء»

{ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ } “onunla yeri dirilttiğinde...”; büyüyüp gelişme kuvvetlerini harekete geçirerek, içinde saklı bulunan bitki, çiçek ve ağaç çeşitlerini açığa çıkararak; { بَعْدَ مَوْتِها } “ölümünden sonra...”; tabiatının gerektirdiği üzere kuruluğun ona galip gelmesi sebebiyle bu sayılanların onda görünmemesinden sonra. { وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } “ve orada her türlü canlıyı yaymasında...”; bu ya { أَنْزَلَ } fiiline matuftur; iki fiili birleştiren ortak nokta (câmi‘), her birinin Teâlâ'nın vahdaniyeti için müstakil bir delil olmasıdır ki faildeki ortaklıkla beraber kelamın sevk ediliş gayesi de budur. { فَأَحْيا } ise birincinin tamamlayıcısıdır; zira istidlal, diriltmeye sebep olan indirme iledir, dolayısıyla onunla araya girilmesi atfa mani olmaz. Ya da { أَحْيا } fiiline matuftur, böylece sebep bildiren ‘fâ’ harfinin altına girer; suyun indirilmesinin canlıların yayılmasına sebep olması ise,

للبث باعتبار أن الماء سبب حياة المواشي والدواب- والبث- فرع الحياة، ولا يحتاج إلى تقدير الضمير للربط لا غناء فاء السببية عنه في المشهور، وقيل: يحتاج إلى تقدير به- أي بالماء- ليشعر بارتباطه ب أَنْزَلَ استقلالا كأحيا وفاء السببية لا تكفي في ذلك إذ يجوز أن يكون السبب مجموعهما، وحديث أن المجرور إنما يحذف إن جر الموصول بمثله أكثري لا كلي، و «من» بيانية على التقدير الأول على الصحيح، والمراد مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ كل نوع من الدواب، ومعنى- بثها- تكثيرها بالتوالد والتولد، فالاستدلال بتكثير كل نوع مما يدب على الأرض وعدم انحصاره في البعض، وقيل: تبعيضية لأن الله تعالى لم يبث إلا بعض الأفراد بالنسبة إلى ما في قدرته، على أنه أثبت الزمخشري دواب في السماء أيضا في سورة «حمعسق» ، وفيه أن بث كل نوع مما يدب على الأرض لا ينافي كون بعض أفراده مقدرا ولا وجوده في السماء، على أن مدلول التبعيضية كون شيء جزءا من مدخولها لا فردا منه، وزائدة على التقدير الثاني لعدم تقدم المبين، وعدم صحة التبعيض، وهي زيادة في الإثبات لم يجوزها سوى الأخفش وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ أي تقليب الله تعالى لها جنوبا وشمالا وقبولا ودبورا، حارة. وباردة. وعاصفة. ولينة. وعقيما. ولواقح، وتارة بالرحمة ومرة بالعذاب، وقرأ حمزة والكسائي الريح على الإفراد وأريد به الجنس، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- الرياح- للرحمة والريح للعذاب،

suyun davarların ve hayvanların hayat sebebi olması ve yayılmanın da hayatın bir fer'i (sonucu) olması itibarıyladır. Meşhur görüşe göre sebep bildiren ‘fâ’ harfi bağlayıcı zamirden müstağni kıldığı için irtibat sağlayacak bir zamir takdirine ihtiyaç yoktur. Bir görüşe göre: { أَنْزَلَ } fiili ile tıpkı ‘ahyâ’ gibi müstakil bir irtibatı hissettirmesi için ‘bihî’ —yani su ile— takdirine ihtiyaç vardır; zira sebep bildiren ‘fâ’ bunda tek başına yeterli olmaz, çünkü sebep her ikisinin toplamı da olabilir. İsm-i mevsul harf-i cer ile mecrur kılındığında mecrurun ancak benzeriyle cer edilmesi halinde hazfedileceği kuralı ise küllî değil ekserîdir. ‘Min’ birinci takdire göre sahih olan görüşe göre beyâniyyedir. { مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } ifadesinden maksat, canlıların her bir türüdür. Onların yayılmasının (bess) manası ise döl alma ve üreme yoluyla çoğaltılmasıdır; dolayısıyla istidlal, yeryüzünde debelenen her türün çoğaltılması ve bunun bazısına hasredilmemesi iledir. Bir görüşe göre teb‘îziyyedir; çünkü Allah Teâlâ O'nun kudretinde olanlara nispetle ancak bazı fertleri yaymıştır; nitekim Zemahşerî Şûrâ sûresinde semada da canlılar olduğunu ispat etmiştir. Ancak buna şöyle cevap verilir: Yeryüzünde debelenen her türün yayılması, fertlerinden bazısının mukadder olmasına veya semada bulunmasına aykırı değildir; kaldı ki teb‘îziyyenin medlûlü bir şeyin dâhil olduğu lafzın bir cüzü olmasıdır, ferdi olması değil. İkinci takdire göre ise mübeyyinin (açıklananın) öne geçmemesi ve teb‘îzin sahih olmaması sebebiyle zâidedir; bu da Ahfeş dışındakilerin caiz görmediği olumlu cümledeki ziyadeliktir. { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } “ve rüzgârları sevk etmesinde...”; yani Allah Teâlâ'nın onları güneye, kuzeye, doğuya (kabûl) ve batıya (debûr); sıcak, soğuk, fırtınalı, yumuşak, kısır ve aşılayıcı olarak; bazen rahmetle bazen de azapla evirip çevirmesinde. Hamza ve Kisâî cins kastederek tekil olarak { الريح } şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre çoğul olan ‘riyâh’ rahmet için, tekil olan ‘rîh’ ise azap içindir.

وروي أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كان إذا هبت ريح «قال: اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا»

Rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr estiğinde: «Allahım, onu rahmet rüzgârları (riyâh) kıl, azap rüzgârı (rîh) kılma» derdi.

ولعله قصد بالأول، والثاني قوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ [الروم: ٤٦] وقوله تعالى:

O [sallallâhu aleyhi ve sellem] birinci ve ikinci ile muhtemelen Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } [Rûm: 46] “O'nun delillerinden biri de rüzgârları müjdeci olarak göndermesidir” buyruğunu ve Allah Teâlâ'nın:

وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ [الذاريات: ٤١] وعقب إحياء الأرض بالمطر، وبث كل دابة فيها بتصريف الرياح لأن في ذلك تربية النبات وبقاء حياة الحيوانات التي تدب على وجه الأرض ولو أمسك الله تعالى الريح ساعة لأنتن ما بين السماء والأرض كما نطق به بعض الآثار وَالسَّحابِ عطف على ما قبله، وهو اسم جنس واحده سحابة سمي بذلك لانسحابه في الجو أو لجر الرياح له الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ صفة- للسحاب- باعتبار لفظه، وقد يعتبر معناه فيوصف بالجمع ك سَحاباً ثِقالًا [الأعراف: ٥٧] و «بين» ظرف لغو متعلق بالمسخر ومعنى تسخيره أنه لا ينزل ولا يزول مع أن الطبع يقتضي صعوده إن كان لطيفا وهبوطه إن كان كثيفا، وقيل: الظرف مستقر وقع حالا من ضمير المسخر ومتعلقه محذوف أي المسخر للرياح حيث تقلبه في الجو بمشيئة الله تعالى، وتوقيت تصريف الرياح بالسحاب لأنه كالمعلول للرياح كما يشير إليه قوله تعالى: اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [الروم: ٤٨، فاطر:

{ وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } [Zâriyât: 41] “Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani onların üzerine kasıp kavuran o kısır rüzgârı göndermiştik” buyruğunu kastetmiştir. Yerin yağmurla diriltilmesinin ve her türlü canlının orada yayılmasının hemen ardından rüzgârların evirip çevrilmesini zikretmiştir; çünkü bunda bitkilerin yetişmesi ve yeryüzünde debelenen canlıların hayatının devamı vardır; şayet Allah Teâlâ rüzgârı bir an tutsaydı bazı rivayetlerde ifade edildiği gibi yer ile gök arası kokuşurdu. { وَالسَّحابِ } “ve bulutta...”; öncesine matuftur. O cins ismidir, tekili ‘sehâbe’dir; gökte çekilip sürüklendiği (insihâb) veya rüzgârlar onu sevk ettiği için bu ismi almıştır. { الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “yer ile gök arasında emre boyun eğdirilmiş...”; lafzı itibarıyla { السَّحابِ } kelimesinin sıfatıdır; manası itibara alınıp { سَحاباً ثِقالًا } [A‘râf: 57] “ağır bulutlar” buyruğunda olduğu gibi çoğul olarak da nitelenebilir. { بَيْنَ } kelimesi { الْمُسَخَّرِ } sıfatına müteallık lâğv bir zarftır. Onun boyun eğdirilmesinin manası; tabiatı gereği latif ise yukarı çıkması, kesif ise aşağı inmesi gerekirken ne yere inmesi ne de yok olup gitmesidir. Bir görüşe göre: Zarf müstakardır, { الْمُسَخَّرِ } kelimesindeki zamirden hâl olmuştur ve müteallakı mahzûftur; yani Allah Teâlâ'nın dilemesiyle gökte onu evirip çevirdiği için rüzgârlara boyun eğdirilmiş demektir. Rüzgârların evirip çevrilmesinin bulutla vakitlendirilmesi, Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } [Rûm: 48, Fâtır: 9] “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırır” buyruğunun işaret ettiği üzere bulutun rüzgârların bir neticesi (ma‘lûlü) gibi olması sebebiyledir.

٩] ولأن في جعله ختم المتعاطفات مراعاة في الجملة لما بدىء به منها لأنه أرضي سماوي فينتظم بدء الكلام وختمه، وبما ذكرنا علم وجه الترتيب في الآية، وقال بعض الفضلاء: لعل تأخير تصريف الرياح وتسخير السحاب في الذكر عن جريان الفلك وإنزال الماء مع انعكاس الترتيب الخارجي للإشعار باستقلال كل من الأمور المعدودة في كونها آية ولو روعي الترتيب الخارجي لربما توهم كون المجموع المرتب بعضه على بعض آية واحدة، ولا يخفى أنه يبعد هذا التوهم ظاهر قوله تعالى: لَآياتٍ اسم «إن» دخلته- اللام- لتأخره عن خبرها والتنكير للتفخيم كما وكيفا أي آيات عظيمة كثيرة دالة على القدرة القاهرة والحكمة الباهرة والرحمة الواسعة المقتضية لاختصاص الإلهية به سبحانه لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أي يتفكرون، فالعقل مجاز عن التفكر الذي هو ثمرته،

Ve matufların sonuncusu kılınmasında, kendisiyle başlanan şeye ana hatlarıyla bir riayet vardır; çünkü o hem arzi hem semavidir, böylece sözün başı ile sonu intizam kazanmış olur. Zikrettiğimiz hususlarla ayetteki tertip veçhi anlaşılmış oldu. Bazı faziletli âlimler şöyle demiştir: Rüzgârların sevk edilmesi ile bulutun boyun eğdirilmesinin zikrinin, harici tertibin tersine olarak geminin akıp gitmesinden ve suyun indirilmesinden sonraya bırakılması; sayılan hususların her birinin bir delil (ayet) olmada müstakil olduğunu hissettirmek içindir. Eğer harici tertibe riayet edilseydi, birbirine terettüp eden bu mecmuanın tek bir delil olduğu vehmedilebilirdi. Allah Teâlâ'nın zahir olan: { لَآياتٍ } “elbette nice deliller vardır” buyruğunun bu vehmi uzaklaştırdığı gizli değildir. Bu, ‘inne’nin ismidir; haberinden sonraya kaldığı için başına ‘lâm’ harfi dâhil olmuştur. Nekre gelişi nicelik ve nitelik bakımından tazim içindir; yani uluhiyetin O'na [Subhânehu] mahsus olmasını gerektiren ezici kudrete, göz kamaştırıcı hikmete ve geniş rahmete delalet eden pek çok büyük deliller vardır. { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için”; yani derin derin düşünenler için. Dolayısıyla akıl, onun semeresi olan tefekkürden kinayedir.

أخرج ابن أبي الدنيا وابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لما قرأ هذه الآية قال: «ويل لمن قرأها ولم يتفكر فيها»

İbn Ebî ed-Dünyâ ve İbn Merdûye Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda şöyle buyurdu: «Onu okuyup da üzerinde derin derin düşünmeyene yazıklar olsun!»

وفيها تعريض بجعل المشركين الذين اقترحوا على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم آية تصدقه وتسجيل عليهم بسخافة العقول، وإلا فمن تأمل في تلك الآيات وجد كلا منها مشتملا على وجوه كثيرة من الدلالة على وجوده تعالى ووحدانيته وسائر صفاته الكمالية الموجبة لتخصيص العبادة به تعالى واستغنى عن سائرها، ومجمل القول في ذلك أن كل واحد من هذه الأمور المعدودة قد وجد على وجه خاص من الوجوه الممكنة دون ما عداه مستتبعا لآثار معينة،

Ayette, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendisini doğrulayacak bir mucize getirmesini teklif eden müşriklerin cehaletine bir tariz ve akıllarının kıtlığına dair bir tescil vardır. Aksi takdirde, bu deliller üzerinde düşünen kimse, her birinin Teâlâ'nın varlığına, vahdaniyetine ve ibadetin Teâlâ'ya has kılınmasını gerektiren diğer bütün kemal sıfatlarına delalet eden pek çok ciheti içerdiğini görür ve diğerlerine ihtiyaç duymazdı. Bu husustaki sözün özeti şudur: Sayılan bu hususların her biri, zatı varlığını gerektirmeksizin —kaldı ki böyle özel bir tarzda varlığını hiç gerektirmez—, mümkün olan vecihlerden belirli bir vecih üzere var olmuş, muayyen eserleri peşinden getirmiştir;

وأحكام مخصوصة من غير أن تقتضي ذاته وجوده فضلا عن وجوده على النمط الكذائي فإذا لا بد له من موجد لامتناع وجود الممكن بلا موجد، قادر إن شاء فعل وإن لم يشأ لم يفعل، حكيم عالم بحقائق الأشياء وما فيها من المفاسد والمصالح يوجده حسبما يستدعيه علمه بما فيه من المصلحة وتقتضيه مشيئته، متعال عن مقابلة غيره إذ لو كان معه واجب يقدر على ما يقدر الحق تعالى عليه فإن وافقت إرادة كل منهما إيجاده على وجه مخصوص أراده الآخر فالتأثير إن كان لكل منهما لزم اجتماع فاعلين على أثر واحد وهو يستلزم اجتماع العلتين التامتين، وإن كان الفعل لأحدهما لزم ترجيح الفاعل من غير مرجح لاستوائهما في إرادة إيجاده على الاستقلال، وعجز الآخر لما أن الفاعل سد عليه إيقاع ما أراده، وإن اختلفت الإرادتان بأن أراد أحدهما وجوده على نحو، وأراد الآخر وجوده على نحو آخر لزم التمانع والتطارد لعدم المرجح فيلزم عجزهما والعجز مناف للألوهية بديهة، وفي الآية إثبات الاستدلال بالحجج العقلية وتنبيه على شرف علم الكلام وفضل أهله وربما أشارت إلى شرف علم الهيئة.

ve mümkinin bir var edici olmaksızın var olması imkânsız olduğundan, onun mutlaka bir var edicisinin bulunması gerekir; O, dilerse yapan dilemezse yapmayan kadir bir zâttır; eşyanın hakikatlerini, onlardaki mefsedet ve maslahatları bilen hakîm bir zâttır; onu, içindeki maslahata dair ilminin gerektirdiği ve meşietinin iktiza ettiği şekilde var eder; başkasının O'na denk olmasından münezzehtir; zira O'nunla beraber Hakk Teâlâ'nın kadir olduğuna kadir olan zorunlu bir varlık (vâcibü'l-vücûd) bulunsaydı, eğer her ikisinin iradesi onun diğerinin irade ettiği özel bir tarzda var edilmesine muvafık düşseydi; tesir şayet her ikisine ait olursa tek bir eser üzerinde iki failin toplanması gerekir ki bu iki tam illetin toplanmasını gerektirir; şayet fiil sadece birine ait olursa, müstakil olarak var etme iradesinde eşit olmaları sebebiyle mureccihsiz tercih gerekir ve fail olan diğeri onun irade ettiğini meydana getirmesini engellediği için diğerinin acziyeti doğar. Şayet iki irade farklılaşıp biri onun bir tarzda var olmasını, diğeri ise başka bir tarzda var olmasını dileseydi; mureccih bulunmadığından karşılıklı engelleme (temânu‘) ve çatışma gerekirdi, bu da her ikisinin âciz kalmasını iktiza ederdi; oysa acziyet bedaheten uluhiyete aykırıdır. Bu ayette aklî delillerle istidlal etmenin ispatı, kelam ilminin şerefine ve ehlinin faziletine bir tenbih vardır; ayrıca hey'et (astronomi) ilminin şerefine de işaret etmektedir.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً بيان لحال المشركين بعد بيان الدلائل الدالة على توحيده تعالى، و «من» دون الله حال من ضمير «يتخذ» والأنداد- الأمثال والمراد بها الأصنام كما هو الشائع في القرآن، والمروي عن قتادة ومجاهد وأكثر المفسرين، وقيل:

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir”; Teâlâ'nın tevhidini gösteren delillerin beyanından sonra müşriklerin halini beyandır. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi { يَتَّخِذُ } fiilindeki zamirden hâldir. { أَنْداداً } ise ‘emsâl’ (ortaklar/benzerler) demektir; bundan maksat, Kur'an'da yaygın olduğu ve Katâde, Mücâhid ve müfessirlerin çoğundan rivayet edildiği üzere putlardır. Bir görüşe göre:

الرؤساء الذين يطيعونهم طاعة الأرباب من الرجال، وروي عن السدي- ونسب إلى الصادق رضي الله تعالى عنه-

İnsanlardan rablerin itaati gibi itaat ettikleri reislerdir; bu es-Süddî'den rivayet edilmiş ve [İmam Ca‘fer] es-Sâdık radıyallâhu anh'a nispet edilmiştir.

وقيل: المراد أعم منهما وهو ما يشغل عن الله تعالى والمعنى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ متجاوزين الإله الواحد الذي ذكرت شؤونه الجليلة أمثالا فلا يقصرون الطاعة عليه سبحانه بل يشاركونهم إياه، وإيثار الاسم الجليل لتعيينه تعالى بالذات غبّ تعيينه بالصفات يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ إما جملة مستأنفة أو صفة الأنداد، أو صفة- لمن- إذا جعلتها نكرة موصوفة مسوقة لبيان وجه الاتخاذ، والمحبة- ميل القلب من الحب واحد الحبوب استعير لحبة القلب وسويدائه ثم اشتق منه الحب لأنه يؤثر في صميم القلب ويرسخ فيه، ومحبة العباد لله تعالى عند جمهور المتكلمين نوع من الإرادة سواء قلنا إنها نفس الميل التابع لاعتقاد النفع كما هو رأي المعتزلة، أو صفة مرجحة مغايرة له كما هو مذهب أهل السنة فلا تتعلق إلا بالجائزات ولا يمكن تعلقها بذاته تعالى فمحبة العبد له سبحانه إرادة طاعته وتحصيل مراضيه وهذا مبني على انحصار المطلوب بالذات في اللذة ورفع الألم، والعارفون بالله سبحانه قالوا: إن الكمال أيضا محبوب لذاته فالعبد يحب الله تعالى لذاته لأنه الكامل المطلق الذي لا يداني كماله كمال، وأما محبة خدمته وثوابه فمرتبة نازلة، ومحبة الله تعالى للعباد صفة له عز شأنه لا تتكيف ولا يحوم طائر الفكر حول حماها، وقيل: إرادة إكرامه واستعماله في الطاعة وصونه عن المعاصي، والمراد بالمحبة هنا التعظيم والطاعة أي أنهم يسوون بين الله تعالى وبين الأنداد المتخذة فيعظمونهم ويطيعونهم كما يعظمون الله تعالى ويميلون إلى طاعته، وضمير الجمع المنصوب راجع إلى الأنداد فإن أريد بها الرؤساء فواضح وإلا فالتعبير عنها بضمير العقلاء باعتبار ذلك الزعم الباطل أنهم أنداد الله تعالى والمصدر المضاف من المبني للفاعل وفاعله ضميرهم بقرينة سبق الذكر وإن المشركين يعترفون به تعالى ويلجأون إليه في الشدائد وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ

Bir görüşe göre ise: Maksat her ikisinden daha genel olup Allah Teâlâ'dan alıkoyan her şeydir. Mana şöyledir: İnsanlardan öyleleri vardır ki yüce şanları zikredilen tek İlah'ı bırakıp benzerler edinirler; dolayısıyla itaati sadece O'na [Subhânehu] has kılmazlar, bilakis onları O'na ortak koşarlar. Sıfatlarla tayin edildikten sonra bizzat Zât'ını tayin etmek için yüce lafzatullah tercih edilmiştir. { يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } “onları Allah'ı sever gibi severler”; ya müstakil bir cümledir (istînâfiyye), ya { أَنْداداً } kelimesinin sıfatıdır veya mevsufe bir nekre kılındığı takdirde ortak edinmenin vechini beyan etmek üzere sevk edilmiş olarak { مَنْ } kelimesinin sıfatıdır. Sevgi (muhabbet); kalbin meylidir, tohum tanesi (habbe) manasındaki ‘hubb’ kelimesindendir; kalbin habbesine (merkezine) ve kara noktasına (süveydâ) istiare edilmiş, sonra kalbin derinliğine işleyip orada kökleştiği için bundan ‘hubb’ türetilmiştir. Kelamcıların cumhuruna göre kulların Allah Teâlâ'ya olan muhabbeti bir tür iradedir; ister Mutezile'nin görüşü olduğu üzere fayda inancına bağlı meyil olsun, ister Ehl-i Sünnet'in mezhebi olduğu üzere ondan farklı tercih edici bir sıfat olsun; dolayısıyla caiz olan şeylerden başkasına taalluk etmez ve Teâlâ'nın zatına taalluk etmesi mümkün değildir. Kulun O'na [Subhânehu] olan sevgisi, O'na itaat etmeyi ve rızasını kazanmayı irade etmesidir; bu da bizzat talep edilen şeyin lezzette ve acının kaldırılmasında münhasır olduğu esasına dayanır. Ârif-i billâh olanlar ise şöyle demişlerdir: Kemal de bizzat sevilendir; kul Allah Teâlâ'yı zatı için sever, zira O, kemaline hiçbir kemalin yaklaşamayacağı Mutlak Kâmil'dir. O'na hizmet etmeyi ve sevabını sevmeye gelince, bu daha alt bir mertebedir. Allah Teâlâ'nın kullara olan muhabbeti ise, şanı yüce olan Zât'ının keyfiyeti bilinemeyen ve düşünce kuşunun etrafında uçamayacağı bir sıfatıdır. Bir görüşe göre: Onu aziz kılmayı, itaatte istihdam etmeyi ve günahlardan korumayı irade etmesidir. Buradaki sevgiden maksat ta‘zîm ve itaattir; yani edindikleri ortaklar ile Allah Teâlâ'yı bir tutarlar; dolayısıyla Allah Teâlâ'yı tazim ettikleri ve O'na itaate meylettikleri gibi onları da tazim eder ve onlara itaat ederler. Mensûb olan cemi zamiri ortaklara racidir; şayet onlardan maksat reisler ise bu açıktır, aksi takdirde akılsız varlıklar hakkında akıllılar zamirinin kullanılması, onların Allah'ın ortakları olduğuna dair o batıl zanna göredir. Muzâf olan masdar failine muzaftır; faili ise önceden zikredilmiş olmasının karinesiyle onların zamiridir ve zira müşrikler O'nu [Teâlâ] ikrar etmekte ve zorluk anlarında O'na sığınmaktadırlar: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ }

[لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [العنكبوت: ٦٥] ، وقيل وهو الخلاف الظاهر وعدول عما يقتضيه كون جملة- يحبونهم بيانا لوجه الاتخاذ إنه مصدر المبني للمفعول واستغني عن ذكر من يحب لأنه غير ملبس، والمعنى على تشبيه محبوبية الأنداد من جهة المشركين بمحبوبيته تعالى من جهة المؤمنين، ولا ينافي ذلك قوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ لأن التشبيه إنما وقع بين المحبوبيتين وذلك يقتضي أن يكون محبوبية الأصنام مماثلا لمحبوبيته تعالى، والترجيح بين المحبتين لكن باعتبار رسوخ إحداهما دون الأخرى فإن المراد

[Lokmân: 25, Zümer: 38] “Andolsun onlara gökleri ve yeri kim yarattı diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler”; { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } [Ankebût: 65] “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”. Bir görüşe göre —ki bu zahire aykırıdır ve ‘onları severler’ cümlesinin ittihazın vechini beyan edişinin gerektirdiğinden bir sapmadır— o mef‘ûlüne muzaf bir masdardır; iltibasa mahal bırakmadığı için seven kimsenin zikrinden müstağni kalınmıştır. Mana ise müşrikler cihetinden ortakların sevilmesini, müminler cihetinden Teâlâ'nın sevilmesine benzetmek üzerinedir. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” buyruğu buna aykırı değildir; çünkü benzetme iki sevilen olma hali arasında gerçekleşmiştir ve bu da putların sevilmesinin Teâlâ'nın sevilmesine benzer olmasını gerektirir; iki sevgi arasındaki üstünlük ise birinin diğerine nispetle köklülüğü itibarıyladır; zira maksat

بشدة محبة المؤمنين شدتها في المحل وهو رسوخها فيهم وعدم زوالها عنهم بحال لا كمحبة المشركين لآلهتهم حيث يعدلون عنها إلى الله تعالى عند الشدائد ويتبرؤون منها عند معاينة الأهوال ويعبدون الصنم زمانا ثم يرفضونه إلى غيره وربما أكلوه- كما يحكى: أن باهلة كانت لهم أصنام من حيس فجاعوا في قحط أصابهم فأكلوها- ولله أبوهم فإنه لم ينتفع مشرك بآلهته كانتفاع هؤلاء بها فإنهم ذاقوا حلاوة الكفر، وليس المراد من شدة المحبة شدتها. وقوتها في نفسها ليرد أنا نرى الكفار يأتون بطاعات شاقة لا يأتي بشيء منها أكثر المؤمنين فكيف يقال: إن محبتهم أشد من محبتهم ومن هذا ظهر وجه اختيار- أشد حبا- على أحب إذ ليس المراد الزيادة في أصل الفعل بل الرسوخ والثبات وهو ملاك الأمر ولهذا نزل فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ [هود: ١١٢] وكان أحب الأعمال إليه صلى الله تعالى عليه وسلم أدومها، وقال العلامة: عدل عن أحب إلى أشد- لأنه شاع في الأشد محبوبية- فعدل عنه احترازا عن اللبس، وقيل: إن أحب أكثر من حب، فلو صيغ منه أفعل لتوهم أنه من المزيد.

müminlerin sevgisinin şiddetli oluşundan maksat, onun mahalde şiddetli olmasıdır ki bu da onlarda kökleşmesi ve hiçbir halde onlardan zail olmamasıdır; yoksa müşriklerin ilahlarına olan sevgisi gibi değildir; zira onlar zorluk anlarında ilahlarından vazgeçip Allah Teâlâ'ya dönerler, dehşetli halleri gördüklerinde onlardan teberrî ederler (uzaklaşırlar); puta bir süre tapar, sonra onu bırakıp başkasına geçerler, hatta bazen onu yerler —anlatıldığına göre: Bâhile kabilesinin hurma ezmesinden yapılmış putları vardı, başlarına gelen bir kıtlıkta acıktılar ve onları yediler—. Babaları hayrolasıca, hiçbir müşrik ilahlarından bunların faydalandığı gibi faydalanmamıştır; zira onlar küfrün tadına varmışlardır! Sevginin şiddetinden maksat, bizzat kendisindeki şiddet ve kuvveti değildir; aksi takdirde: “Biz kâfirlerin müminlerin çoğunun yapmadığı meşakkatli taatleri yerine getirdiklerini görüyoruz, nasıl olur da müminlerin sevgisinin onların sevgisinden daha şiddetli olduğu söylenebilir?” itirazı gelirdi. Buradan, ‘ehabbe’ (daha çok seven) yerine { أَشَدُّ حُبًّا } ifadesinin tercih edilme vechi ortaya çıkmış oldu; zira maksat fiilin aslında ziyadelik değil, işin esası olan sebat ve kökleşmedir; nitekim bu sebeple: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } [Hûd: 112] “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” ayeti nazil olmuş ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e amellerin en sevimlisi en devamlı olanı idi. Allâme demiştir ki: ‘Ehabbe’ lafzından { أَشَدُّ } lafzına dönülmesi, ‘ehabbe’ kelimesinin ‘daha çok sevilen’ anlamında meşhur olması sebebiyledir; dolayısıyla iltibastan sakınmak için ondan vazgeçilmiştir. Bir görüşe göre: ‘Ehabbe’ kelimesi ‘habbe’den daha çok kullanılır; şayet ondan efgale vezni yapılsaydı mezîd fiilden yapıldığı vehmedilirdi.

وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أي لو يعلم هؤلاء الَّذِينَ ظَلَمُوا بالاتخاذ المذكور، ووضع الظاهر موضع المضمر للدلالة على أن ذلك- الاتخاذ- ظلم عظيم، وأن اتصاف المتخذين به أمر معلوم مشهور حيث عبر عنه بمطلق الظلم، والموصول والصلة للاشعار بسبب- رؤيتهم العذاب- المفهومة من قوله سبحانه:

{ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler bir bilselerdi...”; yani mezkûr ortak edinme fiiliyle zulmetmiş olan bu kimseler bir bilselerdi! Zamir yerine zahir ismin getirilmesi, bu ortak edinmenin büyük bir zulüm olduğuna ve ortak edinenlerin bu vasıfla nitelenmiş olmalarının —mutlak zulümle ifade edilecek derecede— bilinen ve meşhur bir husus olduğuna delalet etmek içindir. İsm-i mevsul ve sılası, Subhânehu'nun şu buyruğundan anlaşılan azabı görmelerinin sebebini hissettirmek içindir:

إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أي عاينوا الْعَذابَ المعد لهم وأبصروه يوم القيامة، وأورد صيغة المستقبل بعد لَوْ وإِذْ المختصين بالماضي لتحقق مدلوله فيكون ماضيا تأويلا مستقبلا تحقيقا فروعي الجهتان.

{ إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } “Azabı gördükleri zaman...”; yani kendileri için hazırlanan azabı kıyamet gününde bizzat müşahede edip gördükleri zaman. Geçmiş zamana mahsus olan { لَوْ } ve { إِذْ } edatlarından sonra gelecek zaman kipinin getirilmesi, ifade ettiği mananın kesinlikle gerçekleşecek olması sebebiyledir; böylece tevil bakımından geçmiş, tahakkuk bakımından gelecek zaman olur ve her iki cihet de gözetilmiş olur.

أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً ساد مسد مفعولي يرى، وجواب لَوْ محذوف للإيذان بخروجه عن دائرة البيان، أي لوقعوا من الحسرة والندامة فيما لا يكاد يوصف، وقيل: هو متعلق الجواب- والمفعولان محذوفان- والتقدير وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أندادهم لا تنفع لعلموا أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً لا ينفع ولا يضر غيره. وقرأ ابن عامر ونافع ويعقوب «ترى» على أن الخطاب له صلى الله تعالى عليه وسلم، أو لكل أحد ممن يصلح للخطاب، فالجواب حينئذ- لرأيت أمرا لا يوصف من الهول والفظاعة- وابن عامر «إذ يرون» بالبناء للمفعول، ويعقوب «إن» بالكسر، وكذا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ على الاستئناف أو إضمار القول- أي قائلين ذلك- وفائدة هذه الجملة المبالغة في تهويل الخطب وتفظيع الأمر، فإن اختصاص الْقُوَّةَ به تعالى لا يوجب شدة «العذاب» لجواز تركه عفوا مع القدرة عليه إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا بدل من إِذْ يَرَوْنَ مطلقا وجاز الفصل بين البدل والمبدل منه بالجواب ومتعلقة لطول البدل، وجوّز أن يكون ظرفا ل شَدِيدُ الْعَذابِ أو مفعولا- لاذكروا- وزعم بعضهم أنه بدل من مفعول «ترى» على قراءة الخطاب، كما أن إِذْ يَرَوْنَ بدل منه أيضا أَنَّ الْقُوَّةَ في موضع بدل الاشتمال من الْعَذابَ ولا يخفى أن هذا يقتضي جواز تعدد البدل ولم يعثر عليه في شيء من كتب النحو، وأيضا يرد عليه أن المبدل منه في بدل الاشتمال يجب أن يكون متقاضيا للبدل دالا عليه إجمالا، وأن يكون البدل مشتملا على ضمير المبدل منه- وكلاهما مفقودان- والمعنى «إذ تبرأ» الرؤساء المتبعون مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا أي المرءوسين بقولهم: تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ [القصص: ٦٣] وقرأ مجاهد «الأول» على البناء للفاعل «والثاني» على البناء للمفعول، أي تبرأ الأتباع وانفصلوا عن متبوعيهم، وندموا على عبادتهم وَرَأَوُا الْعَذابَ حال من- الأتباع والمتبوعين- كما في لقيته راكبين- أي رائين له- فالواو- للحال، وقد مضمرة، وقيل: عطف على تَبَرَّأَ وفيه أنه يؤدي إلى إبدال وَرَأَوُا الْعَذابَ من إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ وليس فيه كثير فائدة لأن فاعل الفعلين- وإن كانا متغايرين- إلا أن تهويل الوقت باعتبار ما وقع فيه- وهو رؤية العذاب- ولأن الحقيق بالاستفظاع- هو تبرؤهم حال رؤية العذاب- لا هو نفسه،

{ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu...”; ‘yerâ’ fiilinin iki mef‘ûlü makamına kaim olmuştur. Beyan dairesinin dışına çıktığını bildirmek için { لَوْ } edatının cevabı hazfedilmiştir; yani ‘tarif edilemeyecek derecede büyük bir hasret ve pişmanlığa düşerlerdi’ demektir. Bir görüşe göre o, cevabın müteallakıdır —iki mef‘ûl ise hazfedilmiştir—; takdiri şöyledir: O zulmedenler ortaklarının hiçbir fayda vermediğini bir görselerdi, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu, O'ndan başkasının ne fayda ne de zarar verebileceğini anlarlardı. İbn Âmir, Nâfi‘ ve Ya‘kûb, hitabın O'na [sallallâhu aleyhi ve sellem] veya hitaba ehil olan herkese yönelik olması esasına binaen { ترى } şeklinde okumuşlardır; bu takdirde cevap: ‘Korku ve dehşetten tarif edilemeyecek bir şey görürdün’ şeklinde olur. İbn Âmir { إذ يُرَون } şeklinde meçhul sigasıyla, Ya‘kûb ise { إنَّ } şeklinde kesre ile okumuştur; aynı şekilde { وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ } “ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu...” kısmı da istînâfiyye veya ‘kāilîne zâlik’ (bunu söyleyerek) takdiriyle mahzûf kavle binaen [okunmuştur]. Bu cümlenin faydası, meselenin dehşetini ve vehametini mübalağalı kılmaktır; zira kuvvetin sadece Teâlâ'ya ait olması azabın şiddetli olmasını gerektirmez, çünkü güç yetirmekle beraber affederek onu terk etmesi de mümkündür. { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا } “O vakit kendilerine uyulanlar teberrî edip uzaklaşmıştır...”; mutlak olarak { إِذْ يَرَوْنَ } ifadesinden bedeldir; bedelin uzunluğundan dolayı bedel ile mübdelün minh arasının cevap ve onun müteallakı ile ayrılması caiz görülmüştür. { شَدِيدُ الْعَذابِ } için zarf olması veya ‘izkürû’ (hatırlayın) takdiriyle mef‘ûl olması da caizdir. Bazıları muhatap kıraatine göre ‘terâ’nın mef‘ûlünden bedel olduğunu ileri sürmüştür; nitekim { إِذْ يَرَوْنَ } de ondan bedeldir; { أَنَّ الْقُوَّةَ } ise { الْعَذابَ } kelimesinden bedel-i iştimal konumundadır. Ancak bunun bedelin taaddüdünü (birden fazla olmasını) caiz görmeyi gerektirdiği gizli değildir ve nahiv kitaplarının hiçbirinde buna rastlanmamıştır. Ayrıca buna şu itiraz da edilir: Bedel-i iştimalde mübdelün minhin bedeli gerektirmesi ve ona icmâlen delalet etmesi ve bedelin de mübdelün minhin zamirini içermesi şarttır; oysa burada her ikisi de yoktur. Mana: Uyulan reislerin { مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “kendilerine uyanlardan...”; yani emri altındakilerden: { تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } [Kasas: 63] “Sana teberrî ettik (uzaklaştık); onlar aslında bize tapmıyorlardı” sözleriyle uzaklaştıkları vakittir. Mücâhid birinciyi malum, ikinciyi ise meçhul sigasıyla okumuştur; yani uyanlar kendilerine uyulanlardan teberrî edip ayrılmışlar ve onlara tapmış olduklarına pişman olmuşlardır. { وَرَأَوُا الْعَذابَ } “ve azabı görmüşlerdir...”; tıpkı ‘onu binekli olarak gördüm’ cümlesinde olduğu gibi hem uyanlardan hem uyulanlardan bir hâldir —yani onu görürlerken—; buradaki ‘vâv’ hâl içindir ve ‘kad’ harfi mukadderdir. Bir görüşe göre { تَبَرَّأَ } fiiline matuftur; ancak bu yaklaşım { وَرَأَوُا الْعَذابَ } ifadesinin { إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } ifadesinden bedel kılınmasına yol açar ki bunda pek bir fayda yoktur; zira her iki fiilin faili farklı olsa da vaktin dehşeti onda vuku bulan şey —ki o da azabı görmektir— itibarıyladır ve dehşete düşürülmeye layık olan şey bizzat kendisi değil, azabı görme anındaki teberrîleridir;

وأجيب أن البدل الوقت المضاف إلى الأمرين، والمبدل منه الوقت المضاف إلى واحد- وهو الرؤية فقط- وفيه أن هذا أيضا لا يخرج ذلك عن الركاكة إِذْ بعد تهويل الوقت بإضافته إلى- رؤية العذاب- لا حاجة إلى جمعها مع التبري بخلاف ما إذا جعل حالا، فإن البدل هو التبرؤ الواقع في حال رؤية العذاب.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bedel olan vakit iki şeye birden muzaftır, mübdelün minh olan vakit ise tek bir şeye —ki o da sadece görmektir— muzaftır. Ancak bunda da durumun tutarsızlıktan kurtulamayacağı ortadadır; zira azabı görmeye izafe edilmek suretiyle vaktin dehşeti ortaya konduktan sonra, onu teberrî ile birleştirmeye ihtiyaç yoktur; hâl kılınması durumunda ise durum böyle değildir, çünkü bedel olan şey azabı görme anında vuku bulan teberrîdir.

وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ إما عطف على تَبَرَّأَ أو رَأَوُا أو حال، ورجح الأول لأن الأصل في- الواو- العطف، وفي الجملة الاستقلال ولإفادته تكثير أسباب التهويل والاستفظاع مع عدم الاحتياج إلى تقدير قد والباء من بِهِمُ للسببية، أي تَقَطَّعَتْ بسبب كفرهم الْأَسْبابُ التي كانوا يرجون منها النجاة، وقيل: للملابسة أي- تقطعت الأسباب- موصولة بِهِمُ كقولك: خرج زيد بثيابه، وقيل: بمعنى عن، وقيل: للتعدية، أي- قطعتهم الأسباب- كما تقول: تفرقت بهم الطريق، ومنه قوله تعالى: فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ [الإنعام: ١٥٣] وأصل- السبب- الحبل مطلقا، أو الحبل الذي يتوصل به إلى الماء، أو الحبل الذي أحد طرفيه متعلق بالسقف، أو الحبل الذي يرتقي به النخل. والمراد ب الْأَسْبابُ هنا الوصل التي كانت بين- الأتباع والمتبوعين- في الدنيا من الأنساب والمحاب، والاتفاق على الدين، والاتباع والاستتباع، وقرىء تَقَطَّعَتْ بالبناء للمفعول- وتقطع- جاء لازما ومتعديا وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً أي لو ثبت لنا عودة ورجوع إلى الدنيا.

{ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır”; ya { تَبَرَّأَ } fiiline ya { رَأَوُا } fiiline matuftur yahut hâldir. Birincisi tercih edilmiştir; zira ‘vâv’da asıl olan atıf, cümlede asıl olan ise istiklaldir (bağımsızlık) ve ‘kad’ takdirine ihtiyaç duymaksızın korku ve dehşet sebeplerini çoğaltmayı ifade eder. { بِهِمُ } kelimesindeki ‘bâ’ harfi sebebiyyet içindir; yani küfürleri sebebiyle kurtuluş umdukları bağlar kopup parçalanmıştır. Bir görüşe göre mülâbese (birliktelik) içindir; yani tıpkı: ‘Zeyd elbiseleriyle çıktı’ sözünde olduğu gibi onlara bağlı olan bağlar kopmuştur. Bir görüşe göre ‘an’ manasındadır. Bir görüşe göre ise ta‘diye (geçişlilik) içindir; yani tıpkı: ‘Yol onları ayırdı’ sözünde olduğu ve Allah Teâlâ'nın: { فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } [En‘âm: 153] “Sizi O'nun yolundan ayırır” buyruğunda geçtiği gibi bağlar onları parçalayıp ayırmıştır. ‘Sebeb’ kelimesinin aslı mutlak olarak iptir; yahut kendisine su ile ulaşılan ip, bir ucu tavana bağlı olan ip veya hurma ağacına tırmanılan iptir. Buradaki { الْأَسْبابُ } kelimesinden maksat ise dünyada uyanlar ile uyulanlar arasında bulunan nesep, sevgi, dinde ittifak, uyma ve peşinden sürükleme bağlarıdır. { تَقَطَّعَتْ } meçhul sigasıyla da okunmuştur; ‘takatta‘a’ fiili hem lâzım hem müteaddî olarak gelmiştir. { وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً } “Uyanlar dediler ki: ‘Keşke bizim için bir dönüş olsaydı...’”; yani keşke bizim için dünyaya bir kere daha dönüş sabit olsaydı da,

فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ أي من المتبوعين كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا تمنوا الرجوع إلى الدنيا حتى يطيعوا الله تعالى فيتبرؤوا من متبوعيهم في الآخرة إذا حشروا جميعا مثل تبري المتبوعين منهم مجازاة لهم بمثل صنيعهم، أي كما جعلوا بالتبري غائظين متحيرين على متابعتهم نجعلهم أيضا بالتبري غائظين متحيرين على ما حصل لنا بترك متابعتهم، ولذا لم يتبرؤوا منهم قبل تمني الرجوع لأنه لا يغيظ المتبوعين حيث تبرؤوا من الأتباع أو لا، ومن هنا يظهر وجه القراءة على البناء للفاعل لأن تبرؤ الأتباع من المتبوعين بالآخرة بالانفصال عنهم بعد ما تبين لهم عدم نفعهم، وذلك لا يغيظ المتبوعين لاشتغال كل منهم بما يقاسيه، فلذا تمنوا الرجوع إلى الدنيا ليتبرؤوا منهم تبرؤا يغيظهم. وأما قوله سبحانه: كَما تَبَرَّؤُا فلا يقتضي إلا وقوع التبرؤ من المتبوعين- وهو منصوص في آية أخرى- ولا يقتضي أن يكون مذكورا فيما سبق، وقيل: إن الأتباع بعد أن- تبرؤوا- من المتبوعين يوم القيامة تمنوا الكرة إلى الدنيا مع متبوعيهم ليتبرؤوا منهم فيها ويخذلوهم- فيجتمع لهم ذل الدنيا والآخرة- ويحتاج هذا التوجيه إلى اعتبار التغليب في لَنا أي لنا ولهم، إذ التبرؤ في الدنيا إنما يتصور إذا رجع كلتا الطائفتين.

{ فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ } “biz de onlardan uzaklaşsaydık”; yani uyulanlardan, { كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا } “onların bizden uzaklaştıkları gibi”. Dünyaya dönmeyi temenni ettiler ki Allah Teâlâ'ya itaat etsinler ve ahirette hepsi birlikte haşrolunduklarında, yaptıklarının aynıyla onlara karşılık vermek üzere uyulanların kendilerinden teberrî ettiği gibi onlar da uyulanlarından teberrî etsinler. Yani onlar teberrî etmekle bizi kendilerine uymaktan ötürü nasıl öfkeli ve şaşkın bıraktılarsa, biz de teberrî ederek onları kendilerine uymayı terk etmemizle elde ettiğimiz şeyden ötürü öyle öfkeli ve şaşkın bırakalım. İşte bu yüzden dönüş temennisinden önce onlardan teberrî etmediler; çünkü uyulanlar uyanlardan zaten teberrî etmiş oldukları için —ister teberrî etsinler ister etmesinler— bu onları öfkelendirmezdi. Buradan, malum sigasıyla yapılan kıraatin vechi ortaya çıkar; çünkü uyanların ahirette uyulanlardan teberrî etmesi, faydasızlıkları kendilerine aşikâr olduktan sonra onlardan ayrılmaları iledir; bu ise her biri çektiği azapla meşgul olduğu için uyulanları öfkelendirmez. Bu sebeple onları öfkelendirecek bir teberrî ile teberrî etmek için dünyaya dönmeyi temenni ettiler. Subhânehu'nun: { كَما تَبَرَّؤُا } buyruğuna gelince; bu ancak uyulanlardan teberrînin vuku bulmasını iktiza eder —ki bu başka bir ayette açıkça belirtilmiştir—, yoksa önceki kısımda mutlaka zikredilmiş olmasını gerektirmez. Bir görüşe göre: Uyanlar kıyamet gününde uyulanlardan teberrî ettikten sonra, onlarla birlikte dünyaya bir dönüş temenni ettiler ki orada da onlardan teberrî edip onları yüzüstü bıraksınlar ve böylece dünya ve ahiret zilleti onlar için bir araya gelsin. Bu tevil, { لَنا } ifadesinde tağlîb itibar edilmesini —yani bizim ve onların— gerektirir; zira dünyada teberrî ancak her iki fırkanın da dönmesi halinde tasavvur edilebilir.

كَذلِكَ في موضع المفعول المطلق لما بعده، والمشار إليه الإراء المفهوم من إِذْ يَرَوْنَ أي كإراء العذاب المتلبس بظهور أن الْقُوَّةَ لِلَّهِ والتبري، وتقطع الأسباب، وتمني الرجعة.

{ كَذلِكَ } sonrasının mef‘ûl-i mutlakı makamındadır; işaret edilen şey ise { إِذْ يَرَوْنَ } ifadesinden anlaşılan göstermedir (irâe); yani kuvvetin Allah'a ait olduğunun ortaya çıkması, teberrî, bağların kopması ve dönüş temennisi ile iç içe geçmiş azabın gösterilmesi gibi,

يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وجوّز أن يكون المشار إليه المصدر المفهوم مما بعد- والكاف- مقحمة لتأكيد ما أفاده اسم الإشارة من الفخامة ومحله النصب على المصدرية أيضا، أي ذلك الإراء الفظيع يريهم على حد ما قيل في قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] والجملة تذييل لتأكيد الوعيد، وبيان حال المشركين في الآخرة وخلود عذابهم، ويجوز أن تكون استئنافا كأنه لما بولغ في وعيدهم وتفظيع عذابهم كان محل أن يتردد السامع ويسأل هل لهم سوى ذلك من العذاب أم تم؟ فأجيب بما ترى، وحَسَراتٍ أي ندمات وهو مفعول ثالث ليرى إن كانت الرؤية قلبية، وحال من أَعْمالَهُمْ إن كانت بصرية، ومعنى رؤية هؤلاء المشركين أَعْمالَهُمْ السيئة يوم القيامة حَسَراتٍ رؤيتها مسطورة في كتاب لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الكهف: ٤٩] وتيقن الجزاء عليها، فعند ذلك يندمون على ما فرطوا في جنب الله تعالى، وعَلَيْهِمْ صفة حَسَراتٍ وجوّز

{ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ } “Allah onlara amellerini üzerlerine çöken pişmanlıklar olarak gösterir”. İşaret edilenin sonradan anlaşılan masdar olması da caiz görülmüştür; ‘kâf’ harfi ise işaret isminin ifade ettiği tazimi tekit etmek için zâidedir ve mahalli yine masdariyet üzere nasbtır; yani Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyruğunda söylendiği gibi ‘o korkunç gösterme ile gösterir’ demektir. Cümle, tehdidi pekiştirmek, müşriklerin ahiretteki halini ve azaplarının ebedîliğini beyan etmek için bir fezlekedir (tezyîl). İstînâfiyye olması da caizdir; sanki tehditlerinde ve azaplarının dehşetinde mübalağa yapılınca, dinleyicinin tereddüt edip: ‘Onlar için bundan başka bir azap var mı yoksa tamamlandı mı?’ diye sorma yeri olmuş, buna da gördüğün gibi cevap verilmiştir. { حَسَراتٍ } yani nedametlerdir; eğer rü'yet kalbî ise ‘yürî’ fiilinin üçüncü mef‘ûlüdür, eğer rü'yet basarî ise { أَعْمالَهُمْ } kelimesinden hâldir. Bu müşriklerin kıyamet gününde kötü amellerini hasretler olarak görmelerinin manası; amellerini { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } [Kehf: 49] “Küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp döken” bir kitapta yazılmış olarak görmeleri ve karşılığını kesin olarak anlamalarıdır; işte o vakit Allah Teâlâ'nın katında kusur ettiklerine pişman olurlar. { عَلَيْهِمْ } ifadesi { حَسَراتٍ } kelimesinin sıfatıdır;

تعلقه بها على حذف المضاف أي تفريطهم لأن- حسر- يتعدى- بعلى- واستدل بالآية من ذهب إلى أن الكفار مخاطبون بالفروع وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ المتبادر في أمثاله حصر النفي في المسند إليه نحو وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا [هود: ٢٩] وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ [هود: ٩١] ففيه إشارة إلى عدم خلود عصاة المؤمنين الداخلين في قوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ في النار، وإذا أريد من الَّذِينَ ظَلَمُوا الكفار مطلقا دون المشركين فقط كان الحصر حقيقيا، ويكون المقصود منه المبالغة في الوعيد بأنه لا يشاركهم في الخلود غيرهم، فإن الشركة تهوّن العقوبات، وقيل: إن المقصود نفي أصل الفعل لأنه اللائق بمقام الوعيد- لا حصر النفي- إذ ليس المقام مقام تردد ونزاع في أن الخارج هم أو غيرهم على الشركة أو الانفراد وإن كان صحيحا بالنظر إلى العصاة إلا أنه غير إلى ما ترى إفادة للمبالغة في الخلود، والإقناط عن الخلاص، والرجوع إلى الدنيا، وزيادة- الباء- وإخراج ذواتهم من عداد الخارجين لتأكيد النفي، وأنت تعلم أنه إذا لم يعتبر في الحصر حال المخاطب لم يبق فيه ما يقال سوى أن ظواهر بعض الآيات تقتضي عدم إرادة الحصر، ومن ذلك قوله تعالى: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها [المائدة: ٣٧] فليس القول بعدم الحصر نصا في الاعتزال كما وهم.

muzâfın hazfiyle —yani kusurları üzerine— ona müteallık olması da caiz görülmüştür, çünkü ‘hasira’ fiili ‘alâ’ ile geçişli olur. Kâfirlerin fürûât ile muhatap olduğu görüşüne varanlar bu ayetle istidlal etmişlerdir. { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Onlar o ateşten çıkacak da değillerdir”; bunun benzerlerinde ilk akla gelen nefiyin (olumsuzluğun) müsnedün ileyhe hasredilmesidir; { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } [Hûd: 29] “Ben iman edenleri kovacak değilim” ve { وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ } [Hûd: 91] “Sen bize karşı üstün değilsin” buyruklarında olduğu gibi. Bunda, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” buyruğunun kapsamına giren müminlerin günahkârlarının ateşte ebedî kalmayacağına bir işaret vardır. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinden sadece müşrikler değil de mutlak olarak kâfirler kastedildiğinde hasr hakiki olur ve bundan maksat, ebedîlikte başkalarının onlara ortak olmayacağı şeklinde tehditte mübalağa yapmak olur; zira ortaklık cezaları hafifletir. Bir görüşe göre: Maksat fiilin aslını nefyetmektir —hasr yapmak değil—, çünkü tehdit makamına layık olan budur; zira makam, çıkanların ortaklık veya tek başınalık üzere onlar mı yoksa başkaları mı olduğu konusunda bir tereddüt ve münazaa makamı değildir; günahkârlar açısından sahih olsa bile, ebedîlikte mübalağa yapmak, kurtuluştan ve dünyaya dönüşten ümidi kesmek için gördüğün şekle çevrilmiştir. Nefyi tekit etmek için ‘bâ’ harfi zâide kılınmış ve zatları çıkanların arasından çıkarılmıştır. Bilirsin ki hasırda muhatabın hali dikkate alınmadığında, söylenecek tek şey bazı ayetlerin zahirinin hasrın kastedilmediğini iktiza etmesidir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bundandır: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } [Mâide: 37] “Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir”. Dolayısıyla hasrın olmadığını söylemek, zannedildiği gibi Mutezile mezhebine kesin bir delil değildir.

«ومن باب الإشارة في الآيات» إِنَّ الصَّفا أي الروح الصافية عن دون المخالفات وَالْمَرْوَةَ أي النفس القائمة بخدمة مولاها من إعلام دين الله ومناسكه القلبية والقالبية، فمن بلغ مقام الوحدة الذاتية، ودخل بيت الحضرة الإلهية بالفناء عن السوي أوزار الحضرة بتوحيد الصفات واتزر بأنوار الجلال والجمال فلا حرج عليه حينئذ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما ويرجع إلى مقامهما بالوجود الموهوب بعد التمكين المطلوب وَمَنْ تبرع خَيْراً بالتعليم والنصيحة وإرشاد المسترشدين فإن الله يشكر عمله ويعلم جزاءه إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أفضنا عليهم من أنوار المعارف وهدى الأحوال مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي كتاب عقولهم المنورة بنور المتابعة أُولئِكَ يبعدهم الله تعالى ويحجبهم عنه وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ من الملأ الأعلى فلا يمدونهم، ومن المستعدين فلا يصحبونهم إِلَّا الَّذِينَ رجعوا إلى الله تعالى وعلموا أن ما هم فيه ابتلاء منه ﷿، وأصلحوا أحوالهم بالرياضة، وأظهروا ما احتجب عنهم بصدق المعاملة فَأُولئِكَ أقبل توبتهم وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ. إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا واحتجبوا عن الحق، وبقوا على احتجابهم حتى زال استعدادهم وانطفأ نور فطرتهم أُولئِكَ استحقوا الطرد والبعد عن الحق وعالم الملكوت، خالِدِينَ في ذلك لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ لرسوخ الأمور الموجبة له فيهم وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ للزوم تلك الهيئات المظلمة إياهم وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ بالذات لا شيء في الوجود غيره فأنى يعبد سواه، وهو العدم البحت إن في إيجاد سماوات الأرواح وأرض النفوس، واختلاف النور والظلمة بينهما، وفلك البدن التي تجري في بحر الاستعداد بما ينفع الناس في كسب كمالاتهم، وتكميل نشأتهم، وما أنزل الله من سماء الأرواح من ماء العلم فأحيا به أرض النفوس بعد موتها بالجهل وبث فيها القوى الحيوانية، وفرق في أفلاكها سيارات عالم الملكوت، وتصريف رياح النفحات المحركة لأغصان أشجار الشوق في رياض القلوب وسحاب التجليات المسخر بين سماء الروح وأرض النفس ليمطر قطرات الخطاب على نيران الألباب لتسكن ساعة من الاحتراق بالتهاب نار الوجد لآيات ودلائل لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ بالعقل المنور بالأنوار القدسية المجرد عن شوائب الوهم، ومن الناس من يعبد من دون الله أشياء منعته عن خدمة سيده، والتوجه إليه يحبونهم ويميلون إليهم كحبهم لله ويسوون بينهم وبينه سبحانه لأنهم لم يذوقوا لذة محبته ولم يروا نور مشاهدته وحقائق وصله وقربه وَالَّذِينَ آمَنُوا الإيمان الكامل أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ لأنهم مستغرقون بمشاهدته هائمون بلذيذ خطابه من عهد أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ لا يلتفتون إلى سواه طرفة عين فهيهات أن يزول حبهم أو يميل إلى

«Ayetlerdeki işarî tefsir kabilinden:» { إِنَّ الصَّفا } muhalefet tortularından arınmış saf ruh; { وَالْمَرْوَةَ } Mevlâsına hizmette bulunan nefs; bunlar Allah'ın dininin nişanelerinden, kalbî ve kalıbî menâsikindendir. Kim zâtî vahdet makamına ulaşır ve masivadan fani olmak suretiyle ilahi huzur beytine girerse, sıfatların tevhidi ile huzurun yükünü yüklenir, celal ve cemal nurlarına bürünürse; o vakit { أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “ikisini tavaf etmesinde” ve talep edilen temkinden sonra bahşedilen varlıkla onların makamına dönmesinde ona bir günah yoktur. { وَمَنْ } kim öğretmekle, nasihatle ve doğru yolu arayanları irşat etmekle { تَطَوَّعَ خَيْراً } “gönüllü olarak bir hayır yaparsa”, şüphesiz Allah onun amelinin karşılığını verir ve mükâfatını bilir. { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } Tâbi olma nuruyla aydınlanmış akıllarının kitabında { مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ } “insanlara açıkladıktan sonra”, kendilerine akıttığımız marifet nurlarını ve hallerin hidayetini gizleyenler var ya; { أُولئِكَ } işte Allah Teâlâ onları uzaklaştırır ve kendisinden perdeler; { وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } Mele-i a‘lâ'dan olanlar da onlara lanet eder ve yardım etmezler, istidat sahipleri de onlarla arkadaşlık etmez. { إِلَّا الَّذِينَ } Ancak Allah Teâlâ'ya dönen, içinde bulundukları durumun O'ndan [Azze ve Celle] bir imtihan olduğunu bilen, riyazetle hallerini ıslah eden ve samimi muamele ile kendilerinden perdelenmiş olanı açığa vuranlar müstesnadır; { فَأُولئِكَ } işte Ben onların tövbelerini kabul ederim; { وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ }. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } İnkâr edip Hakk'tan perdelenen, istidatları yok olup fıtrat nurları sönünceye kadar perdeli kalanlar var ya; { أُولئِكَ } işte onlar kovulmayı, Hakk'tan ve melekût âleminden uzaklaşmayı hak etmişlerdir; { خالِدِينَ } bunda ebedî kalıcıdırlar; { لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ } kendilerinde onu gerektiren hususların kökleşmesinden ötürü azap hafifletilmez; { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } bu karanlık suretlerin kendilerinden ayrılmaması sebebiyle yüzlerine bakılmaz. { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } Zâtı bakımından tektir; varlıkta O'ndan başka hiçbir şey yoktur, O'nun gayrısı sırf yokluk iken başkasına nasıl ibadet edilir? Ruhların semalarının ve nefislerin yerinin yaratılmasında, ikisi arasındaki nur ve karanlığın ihtilafında, insanların kemalatlarını kazanmalarında ve yaratılışlarını tamamlamalarında kendilerine fayda veren şeylerle istidat denizinde akıp giden beden gemisinde, Allah'ın ruhlar semasından indirdiği ilim suyu ile cehaletle ölümünün ardından nefisler yerini diriltmesinde ve oraya hayvani kuvvetleri yaymasında, feleklerinde melekût âleminin seyyarelerini dağıtmasında, kalp bahçelerindeki şevk ağaçlarının dallarını hareket ettiren feyiz rüzgârlarının sevk edilmesinde ve vecd ateşinin alevlenmesiyle yanmaktan bir an olsun sükûnet bulsunlar diye akılların ateşleri üzerine hitap damlalarını yağdırmak üzere ruh seması ile nefis yeri arasında boyun eğdirilmiş tecelliler bulutunda; vehim şaibelerinden arınmış kudsî nurlarla aydınlanmış aklı ile { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için” elbette nice ayetler ve deliller vardır. İnsanlardan kimi de Allah'tan başka öyle şeylere tapar ki bunlar onu Efendisine hizmetten ve O'na yönelmekten alıkoymuştur; O'nun sevgisinin lezzetini tatmadıkları, müşahedesinin nurunu, vuslat ve kurbunun hakikatlerini görmedikleri için Allah'ı sever gibi onları sever, onlara meyleder ve O'nunla [Subhânehu] onlar arasını bir tutarlar. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } Kâmil imanla iman edenlerin ise { أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “Allah'a olan sevgileri çok daha kuvvetlidir”; çünkü onlar { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” ahdinden beri O'nun müşahedesine dalmış, leziz hitabıyla kendinden geçmişlerdir; göz açıp kapayıncaya kadar bile O'ndan başkasına iltifat etmezler; dolayısıyla sevgilerinin zail olması veya

الأغيار لبهم وهم أحبوه بحبه وصارت قلوبهم عرش تجلياته وقربه وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا وأشركوا من هو في الحقيقة لا شيء ولا حي ولا لي في وقت رؤيتهم عذاب الاحتجاب عن رب الأرباب، وإن القدرة لله جميعا، وليس لآلهتهم التي ألهتهم عنه منها شيء لندموا وتحسروا حيث لم يقصدوا وجه الله تعالى ولم يطلبوه، وعند ذلك يتبرأ الأتباع من المتبوعين وقد رَأَوُا عذاب الحرمان وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الوصل التي كانت بينهم في الدنيا وتمنوا ما لا يمكن بحال وبقوا بحسرة وعذاب. وكذا يكون حال القوى الروحانية الصافية للقوى النفسانية التابعة لها في تحصيل لذاتها، وطوبى للمتحابين في الله تعالى عز شأنه.

akıllarının ağyara meyletmesi ne mümkün! Onlar O'nu O'nun sevgisiyle sevmişlerdir ve kalpleri O'nun tecellilerinin ve kurbiyetinin arşı olmuştur. { وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } Zulmeden ve hakikatte hiçbir şey olmayan, diri ve kendine yeten olmayan şeyleri ortak koşanlar, rablerin Rabbinden perdelenme azabını gördükleri vakit, bütün kudretin Allah'a ait olduğunu ve kendilerini O'ndan alıkoyan ilahlarının bundan hiçbir payı olmadığını görselerdi; Allah Teâlâ'nın rızasını kastetmedikleri ve O'nu talep etmedikleri için elbette pişman olur ve hasret çekerlerdi. İşte o vakit uyanlar uyulanlardan teberrî eder; mahrumiyet azabını { رَأَوُا } “görmüşlerdir”, dünyada aralarında bulunan bağlar { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ } “kopup parçalanmıştır”; asla mümkün olmayacak şeyi temenni etmişler, hasret ve azap içinde kalmışlardır. Kendi lezzetlerini elde etmede nefsinî kuvvetlere tâbi olan saf ruhanî kuvvetlerin hali de böyledir. Şanı yüce olan Allah uğrunda birbirini sevenlere ne mutlu!

يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا نزلت في المشركين الذين حرموا على أنفسهم البحيرة والسائبة والوصيلة والحام- كما ذكره ابن جرير وابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وقيل: في عبد الله بن سلام وأضرابه حيث حرموا على أنفسهم لحم الإبل لما كان حراما في دين اليهود، وقيل: في قوم من ثقيف وبني عامر بن صعصعة وخزاعة وبني مدلج حيث حرموا التمر والأقط على أنفسهم، وحَلالًا إما مفعول كُلُوا أو حال من الموصول- أي كلوه حال كونه حلالا- أو صفة لمصدر مؤكد أي أكلا حلالا، ومن على التقديرين الأخيرين للتبعيض ليكون مفعولا به- لكلوا- وعلى التقدير الأول يجوز أن تكون ابتدائية متعلقة- بكلوا- أو حالا من حَلالًا وقدم عليه لتنكيره، وأن تكون ابتدائية بل هي متعينة كما في الكشف على مذهب من جعل الأصل في الأشياء الإباحة، وأن تكون تبعيضية بناء على ما ارتضاه الرضي من أن التبعيضية في الأصل ابتدائية إلا أنه يكون هناك شيء ظاهر أو مقدر هو بعض المجرور- بمن- ولا يلزم صحة إقامة لفظ البعض مقامها، والعلامة التفتازاني منع كونها تبعيضية على هذا التقدير لأنها في موضع المفعول به حينئذ، والفعل لا ينصب مفعولين وهو مبني- على ما في التسهيل وغيره- أن التبعيض معنى حقيقي- لمن- وعلامته صحة إقامة لفظ البعض مقامها، والأمر للوجوب فيما إذا كان الأكل لقوام البنية وللندب كما إذا كان لمؤانسة الضيف وللإباحة فيما عدا ذلك «ومناسبة الآية لما قبلها» أنه سبحانه لما بين التوحيد ودلائله وما للتائبين والعاصين أتبع ذلك بذكر إنعامه وشمول رحمته ليدل على أن الكفر لا يؤثر في قطع الانعام وقوله تعالى طَيِّباً صفة حَلالًا ومعناه كما قال الإمام مالك ما يجده فم الشرع لذيذا لا يعافه ولا يكرهه، أو تراه عينه طاهرا عن دنس الشبهة، وفائدة وصف الحلال به تعميم الحكم كما في قوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ [الإنعام: ٣٨، هود:

{ يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan şeylerden helal olarak yiyin”; İbn Cerîr ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın zikrettiği üzere bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı kendilerine haram kılan müşrikler hakkında nazil olmuştur. Bir görüşe göre: Yahudi dininde haram olduğu için deve etini kendilerine haram kılan Abdullah b. Selâm ve benzerleri hakkında nazil olmuştur. Bir görüşe göre de: Hurma ve keş peynirini (akıt) kendilerine haram kılan Sakîf, Benî Âmir b. Sa‘saa, Huzâa ve Benî Müdlic'den bir topluluk hakkında nazil olmuştur. { حَلالًا } kelimesi ya { كُلُوا } fiilinin mef‘ûlüdür, ya mevsulden hâldir —yani helal olduğu halde onu yiyin— yahut müekkid bir masdarın sıfatıdır —yani helal bir yiyişle yiyin—. Son iki takdire göre ‘min’ teb‘îz içindir ki ‘külû’ fiiline mef‘ûlün bih olsun. İlk takdire göre ise ‘külû’ fiiline müteallık ibtidâiyye olması ya da { حَلالًا } kelimesinden hâl olup nekreliğinden ötürü onun önüne geçmiş olması caizdir; eşyada aslolanın ibâha olduğu görüşünü benimseyenlerin mezhebine göre el-Keşşâf'ta geçtiği üzere ibtidâiyye olması caiz, hatta متعينdir (kesindir); er-Radî'nin benimsediği üzere —ki ona göre teb‘îziyye aslında ibtidâiyyedir, ancak orada ‘min’ ile mecrur olanın bir kısmı olan açık veya mukadder bir şey bulunur ve ‘ba‘z’ lafzının onun yerine konmasının sahih olması gerekmez— teb‘îziyye olması da caizdir. Allâme et-Teftâzânî bu takdirde onun teb‘îziyye olmasını menederek demiştir ki: Çünkü o takdirde mef‘ûlün bih konumundadır ve fiil iki mef‘ûlü nasbetmez. Bu görüş —et-Teshîl ve diğerlerinde geçtiği üzere— teb‘îzin ‘min’ harfinin hakiki manası olduğu ve alametinin de ‘ba‘z’ lafzının onun yerine konulabilmesi olduğu esasına dayanır. Emir; bedenin kıvamını korumak için olduğunda vücûb, misafiri ağırlamak için olduğunda mendub, bunların dışındaki durumlarda ise ibâha bildirir. «Ayetin öncesiyle münasebeti:» Subhânehu tevhid ve delillerini, tövbe edenlerin ve isyankârların durumunu beyan edince; küfrün nimetin kesilmesinde bir tesiri olmadığını göstermek üzere bunun peşinden ihsanını ve rahmetinin kuşatıcılığını zikretmiştir. Teâlâ'nın: { طَيِّباً } buyruğu { حَلالًا } kelimesinin sıfatıdır; manası İmam Mâlik'in dediği gibi şeriatın ağzının lezzetli bulduğu, iğrenmediği ve hoşnutsuzluk duymadığı şeydir; yahut şeriatın gözünün şüphe pisliğinden temiz gördüğü şeydir. Helalin bununla nitelenmesinin faydası, Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ } [En‘âm: 38, Hûd: 6] “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki...” buyruğunda olduğu gibi hükmü genelleştirmektir;

٦] ليحصل الرد على من حرم بعض الحلالات، فإن النكرة الموصوفة بصفة عامة تعم بخلاف غير الموصوفة، وقال الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه: المراد به ما تستطيبه الشهوة المستقيمة الناشئة من المزاج الصحيح، ورد بأن ما لا تستطيبه إما حلال لا شبهة فيه فلا منع وإلا خرج بقيد الحلال، وأجيب بأن المراد بالحلال ما نص الشارع على حله- وبهذا ما لم يرد فيه نص- ولكنه مما يستلذ ويشتهيه الطبع المستقيم، ولم يكن في الشرع ما يدل على حرمته كإسكار وضرر، والأولى نظرا للمقام أن يقال: إن التقييد ليس للاحتراز عما تستطيبه الشهوة الفاسدة بل لكونه معتبرا في مفهومه إذ لا يقال الطيب واللذيذ إلا على ما تستلذه الشهوة المستقيمة وتكون فائدة التوصيف حينئذ التنصيص على إباحة ما حرموه، والقول بأن في الآية على هذا التفسير إشارة إلى النهي عن الأكل على امتلاء المعدة والشهوة الكاذبة لأن ذلك لا يستطاب لأن الطعام اللذيذ المأكول كذلك مما تستطيبه الشهوة إلا أنه ليس مأكولا بالشهوة المستقيمة، وبين المعنيين بعد بعيد كما قاله بعض المحققين- واستدل بعضهم بالآية على أن من حرم طعاما مثلا فهو لاغ ولا يحرم عليه، وفيه خفاء لا يخفى وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ أي آثاره- كما حكي عن الخليل- أو أعماله- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه- أو خطاياه- كما نقل عن مجاهد- وحاصل المعنى لا تعتقدوا به وتستنوا بسنته

tâ ki helallerin bir kısmını haram kılanlara reddiye hâsıl olsun; zira genel bir sıfatla nitelenmiş nekre umumi mana ifade eder, nitelenmemiş olan ise böyle değildir. İmam Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ondan maksat, sıhhatli mizaçtan neşet eden istikametli şehvetin lezzetli ve hoş bulduğu şeydir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onun hoş bulmadığı şey ya içinde şüphe olmayan bir helaldir ki menedilmez, ya da helal kaydıyla zaten kapsam dışı kalmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Helalden maksat Şâri‘in helal kıldığını açıkça belirttiği şeylerdir; bununla kastedilen ise hakkında nass bulunmayan, ancak müstakim tabiatın lezzetli bulup arzuladığı ve şeriatta sarhoş edicilik ve zarar gibi haramlığına delalet eden bir husus bulunmayan şeylerdir. Makama nazarla evla olan şöyle denilmesidir: Kayıt fasit şehvetin hoş bulduğu şeylerden sakınmak için değildir, bilakis onun mefhumunda muteber olduğu içindir; zira tayyib ve lezzetli ancak istikametli şehvetin lezzet aldığı şeye denir; bu takdirde sıfatlandırmanın faydası onların haram kıldıklarının mübah olduğunu açıkça belirtmek olur. Bu tefsire göre ayette midenin doluluğu ve yalancı iştah üzerine yemekten nehyedilmeye bir işaret olduğu sözü —çünkü bu durumda hoşlanılmaz; zira bu şekilde yenen lezzetli yiyecek şehvetin hoşlandığı bir şey olsa da müstakim şehvetle yenmiş değildir ve bazı muhakkiklerin dediği gibi iki mana arasında dağlar kadar fark vardır— zikredilmiştir. Bazıları bu ayetle, örneğin bir yiyeceği haram kılan kimsenin bu sözünün lağv olduğuna ve ona haram olmayacağına istidlal etmişlerdir; bunda ise gizli olmayan bir kapalılık vardır. { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; yani Halîl'den rivayet edildiği gibi onun izlerine, İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği gibi onun amellerine yahut Mücâhid'den nakledildiği gibi onun hatalarına uymayın. Mananın özeti: Ona inanıp onun yolunu tutarak

فتحرموا الحلال وتحللوا الحرام،

helali haram, haramı helal kılmayın demektir.

وعن الصادق من خطوات الشيطان الحلف بالطلاق والنذور في المعاصي وكل يمين بغير الله تعالى،

[İmam] es-Sâdık'tan rivayet edildiğine göre; talak üzerine yemin etmek, günah olan şeylerde adakta bulunmak ve Allah Teâlâ'dan başkası adına yapılan her yemin şeytanın adımlarındandır.

وقرأ نافع وأبو عمرو وحمزة بتسكين الطاء وهما لغتان في جمع خطوة وهي ما بين قدمي الماشي، وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه بضمتين وهمزة، وفي توجيهها وجهان، الأول ما قيل: إن الهمزة أصلية من الخطأ بمعنى الخطيئة، والثاني إن الواو قلبت همزة لأن الواو المضمومة تقلب لها نحو- أجوه- وهذه لما جاورت الضمة جعلت كأنها عليها قال الزجاج: وهذا جائز في العربية، وعن أبي السمال أنه قرأ بفتحتين على أنه جمع خطوة وهي المرة من الخطو.

Nâfi‘, Ebû Amr ve Hamza ‘tâ’ harfinin sükûnu ile [hutvât] okumuşlardır; bunlar yürüyenin iki ayağının arası demek olan ‘hatve’ kelimesinin çoğulunda iki ayrı lehçedir. Ali kerremallâhu vecheh iki damme ve hemze ile [hutuv'ât] okumuştur. Bunun izahında iki vecih vardır: Birincisi, günah manasındaki ‘el-hata’ kökünden hemzenin asıl olduğu görüşüdür; ikincisi, dammeli ‘vâv’ hemzeye dönüştüğü için —‘ücüh’ gibi— ‘vâv’ın hemzeye dönüştürüldüğü görüşüdür; bu ‘vâv’ dammeye komşu olunca sanki onun üzerindeymiş gibi kılınmıştır. ez-Zeccâc: “Bu Arapçada caizdir” demiştir. Ebü's-Semmâl'den ise iki fetha ile [hatavât] okuduğu rivayet edilmiştir ki bu da ‘hatv’ kökünden bir defa adım atmak manasına gelen ‘hatve’nin çoğuludur.

إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ تعليل للنهي، ومُبِينٌ من أبان بمعنى بان وظهر أي ظاهر- العداوة- عند ذوي البصيرة وإن كان يظهر الولاية لمن يغويه ولذلك سمي وليا في قوله تعالى: أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ [البقرة: ٢٥٧] ويحتمل أن يكون ذلك من باب تحيتهم السيف، وقيل:- أبان- بمعنى أظهر أي مظهر- العداوة- والأول أليق بمقام التعليل إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ استئناف لبيان كيفية عداوته وتفصيل لفنون شره وإفساده وانحصار معاملته معهم في ذلك، أو علة للعلة بضم، وكل من هذا شأنه فهو- عدو مبين- أو علة للأصل بضم، وكل من هذا شأنه لا يتبع فيكون الحكم معللا بعلتين- العداوة- والأمر بما ذكر وليس الأمر على حقيقته لا لأن قوله تعالى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ٤٢، الإسراء: ٦٥] ينافي ذلك لكونه مبينا على أن المعتبر في الأمر العلو- كما هو مذهب المعتزلة- وإلا فمجرد الاستعلاء لا ينافي أن يكون له سلطان، وعلى أن يكون- عبادي- لعموم الكل بدليل الاستثناء، وعلى أن الخطاب في يَأْمُرُكُمْ لجميع الناس لا للمتبعين فقط، ولا منافاة أيضا بل لأنا نجد من أنفسنا أنه لا طلب منه للفعل منا وليس إلا التزيين والبعث فهو استعارة تبعية لذلك ويتبعها الرمز إلى أن المخاطبين بمنزلة المأمورين المنقادين له، وفيه تسفيه رأيهم وتحقير شأنهم، ولا يرد أنه إذا كان الأمر بمعنى التزيين فلا بد أن يقال: يأمر لكم، وإن كان بمعنى البعث فلا بد أن يقال: يأمركم على السوء أو للسوء إذ المذكور لفظ الأمر فلا بد من رعاية طريق استعماله- والسوء- في الأصل مصدر ساءه يسوءه سوءا أو مساءة إذا أحزنه، ثم أطلق على جميع المعاصي سواء كانت قولا أو فعلا أو عقدا لاشتراك كلها في أنها تسوء صاحبها، والْفَحْشاءِ أقبح أنواعها وأعظمها مساءة، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن السوء ما لا حد فيه، والْفَحْشاءِ ما فيه حد، وقيل: هما بمعنى وهو ما أنكره العقل وحكم بأنه ليس فيه مصلحة وعاقبة حميدة واستقبحه الشرع، والعطف حينئذ لتنزيل تغاير الوصفين منزلة تغاير الحقيقتين فإن ذلك سوء لاغتمام العاقل، وفحشاء باستقباحه إياه، ولعل الداعي إلى هذا القول أنه سبحانه سمى جميع المعاصي والفواحش سيئة في قوله جل شأنه: مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً [البقرة: ٨١] وإِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هود:

{ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır”; nehyin gerekçesidir (ta‘lîl). { مُبِينٌ }, ‘bâne’ (açık oldu) manasındaki ‘ebâne’ fiilindendir; yani saptırdığı kimseye dostluk gösterse bile basiret sahipleri nezdinde düşmanlığı zahir olandır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } [Bakara: 257] “Onların dostları ise tağuttur” buyruğunda velî diye isimlendirilmesi de bundandır; bunun ‘onların selamı kılıçtır’ kabilinden olması da muhtemeldir. Bir görüşe göre: ‘Ebâne’ izhar etti (açığa vurdu) manasındadır; yani düşmanlığını açığa vurandır. Birincisi gerekçelendirme makamına daha uygundur. { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ } “O size ancak kötülüğü ve fuhşiyatı (hayasızlığı) emreder”; onun düşmanlığının keyfiyetini beyan eden, şerrinin ve ifsâdının çeşitlerini tafsil eden ve onlarla muamelesinin bunda münhasır olduğunu bildiren bir istînâfiyye cümlesidir; yahut: ‘Hali bu olan herkes apaçık bir düşmandır’ öncülü eklenerek illetin illeti kılınmıştır; veya: ‘Hali bu olan kimseye uyulmaz’ öncülü eklenerek asıl hükmün illeti kılınmıştır; böylece hüküm iki illetle —düşmanlık ve mezkûr şeyleri emretmesiyle— gerekçelendirilmiş olur. Buradaki emir hakiki manasında değildir; bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr: 42, İsrâ: 65] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğunun buna aykırı olmasından ötürü değildir —zira bu Mutezile mezhebinde olduğu üzere emirde üstünlüğün (ulüvv) muteber olduğu esasına dayanır; aksi takdirde sırf kendini üstün görme hali (isti‘lâ) onun bir hâkimiyeti olmasına engel teşkil etmez; ayrıca istisna deliliyle ‘kullarım’ lafzının bütün herkesi kapsaması ve { يَأْمُرُكُمْ } hitabının sadece uyanlara değil bütün insanlara yönelik olması esasına dayanır; burada da bir zıtlık yoktur—; bilakis bizzat kendimizden bildiğimiz üzere, onun bizden fiili bir talep etmesi söz konusu olmayıp sadece süslü göstermesi ve kışkırtmasıdır; dolayısıyla bu, onun için yapılmış tebaî bir istiaredir; muhatapların ona boyun eğmiş memurlar konumunda olduğuna işaret edilmesi de buna tâbidir. Bunda onların görüşlerini beyinsizlik sayma ve hallerini küçümseme vardır. Emir süslü gösterme manasında olduğunda: ‘ye'muru leküm’ denilmesi gerektiği, şayet kışkırtma manasında olursa: ‘ye'murukum ales-sûi’ veya ‘lis-sûi’ denilmesi gerektiği itirazı ileri sürülemez; zira zikredilen lafız emir lafzıdır, dolayısıyla onun kullanım tarzına riayet etmek zorunludur. ‘es-Sû’ asılda ‘sâehû yesûuhû sev'en ve mesâeten’ masdarıdır, onu üzdüğü zaman kullanılır; sonra ister söz, ister fiil, ister inanç olsun bütün günahlara ıtlak edilmiştir, çünkü hepsi de sahibini üzecek olmada müşterektir. { الْفَحْشاءِ } ise onun en çirkin ve en büyük üzüntü veren türüdür. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre ‘es-sû’ had cezası gerektirmeyen günahlar, { الْفَحْشاءِ } ise had cezası gerektiren günahlardır. Bir görüşe göre ikisi aynı manadadır; o da aklın inkâr ettiği, onda hiçbir maslahat ve güzel akıbet bulunmadığına hükmettiği ve şeriatın da çirkin gördüğü şeydir. Bu takdirde atıf, iki vasfın farklılığını iki hakikatin farklılığı makamına indirmek içindir; zira o akıllının kederlenmesi bakımından bir ‘sû’ (kötülük), onu çirkin görmesi bakımından ise bir ‘fahşâ’dır. Muhtemelen bu görüşe sevk eden sebep; Subhânehu'nun şanı yüce buyruklarında bütün günah ve fahşaları seyyie olarak isimlendirip: { مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } [Bakara: 81] “Kim bir kötülük kazanırsa...”, { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } [Hûd: 114] “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”

١١٤] وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] وسمى جميع المعاصي بالفواحش فقال تعالى: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ [الأعراف: ٣٣] ويمكن أن يقال: سلمنا ولكن السيئة والفاحشة إذا اجتمعا افترقا وإذا افترقا اجتمعا فلا يتم الاستدلال وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ عطف على سابقه أي- ويأمركم الشيطان بأن تفتروا على الله الكذب بأنه حرم هذا- وأحل هذا أو بذلك وبأنه أمر باتخاذ الأنداد ورضي بما أنتم عليه من الإفساد، والتنصيص على الأمر بالتقول مع دخوله فيما سبق للاهتمام بشأنه، ومفعول العلم محذوف أي- ما لا تعلمون- الإذن فيه منه تعالى، والتحذير عن ذلك مستلزم للتحذير عن التقول عليه سبحانه بما يعلمون عدم الإذن فيه كما هو حال كثير من المشركين استلزاما ظاهرا، وظاهر الآية المنع من اتباع الظن رأسا لأن الظن مقابل للعلم لغة وعرفا، ويشكل عليه أن المجتهد يعمل بمقتضى ظنه الحاصل عنده من النصوص فكيف يسوغ اتباعه للمقلد؟! وأجيب بأن الحكم

ve { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” buyurması; bütün günahları da fevâhiş olarak isimlendirip: { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } [A‘râf: 33] “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli fuhşiyatı haram kılmıştır” buyurmuş olmasıdır. Şöyle denilebilir: Kabul ettik, fakat seyyie ile fâhişe bir arada zikredildiklerinde farklı manalara gelirler, ayrı ayrı zikredildiklerinde ise birbirlerinin manasını kapsarlar; dolayısıyla istidlal tam olmaz. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]”; öncesine matuftur; yani şeytan size Allah'ın şunu haram kıldığını, bunu helal kıldığını iftira etmenizi yahut bununla beraber O'nun ortaklar edinilmesini emrettiğini ve içinde bulunduğunuz ifsattan razı olduğunu söyleyerek Allah'a yalan uydurmanızı emreder. Öncekilerin kapsamına girmesine rağmen uydurma söz söyleme emrinin açıkça zikredilmesi onun şanına verilen ehemmiyetten ötürüdür. İlim fiilinin mef‘ûlü mahzûftur; yani Teâlâ'dan buna dair bir izin olduğunu bilmediğiniz şeyleri demektir. Bundan sakındırmak, birçok müşrikin durumunda olduğu gibi Teâlâ hakkında izin verilmediğini bildikleri şeyleri uydurmaktan sakındırmayı da açık bir şekilde gerektirir. Ayetin zahiri, zanna uymayı kökten meneder; zira zan hem lügatte hem örfte ilmin zıddıdır. Ancak buna şöyle bir işkâl getirilir: Müctehid nasslardan elde ettiği zannının gereğiyle amel etmektedir, o halde mukallidin ona uyması nasıl caiz olur?! Buna şöyle cevap verilmiştir: Müctehid için

المظنون للمجتهد يجب العمل به للدليل القاطع وهو الإجماع، وكل حكم يجب العمل به قطعا علم قطعا بأنه حكم الله تعالى: وإلا لم يجب العمل به قطعا، وكل ما علم قطعا أنه حكم الله تعالى فهو معلوم قطعا، فالحكم المظنون للمجتهد معلوم قطعا وخلاصته أن الظن كاف في طريق تحصيله ثم بواسطة الإجماع على وجوب العمل صار المظنون معلوما وانقلب الظن علما، فتقليد المجتهد ليس من اتباع الظن في شيء، وزعم ذلك من اتباع الظن وتحقيقه في الأصول وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ الضمير للناس والعدول عن الخطاب إلى الغيبة للتنبيه على أنهم لفرط جهلهم وحمقهم ليسوا أهلا للخطاب بل ينبغي أن يصرف عنهم إلى من يعقله، وفيه من النداء لكل أحد من العقلاء على ضلالتهم ما ليس إذا خوطبوا بذلك، وقيل: الضمير لليهود وإن لم يذكروا بناء على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن الآية نزلت فيهم لما دعاهم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى الإسلام، وقيل: إنه راجع إلى من يتخذ أو إلى المفهوم من أن الذين يكتمون، والجملة مستأنفة بناء على ما روي أنها نزلت في المشركين، وأنت تعلم أن النزول في حق اليهود أو المشركين لا يقتضي تخصيص الضمير بهم، وقد شاع أن عموم المرجع لا يقتضي عموم الضمير كما في قوله تعالى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ [البقرة: ٢٢٨] وقوله تعالى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ [البقرة: ٢٢٨] على أن نظم القرآن الكريم يأبى هذا القيل، والموصول إما عام لسائر الأحكام الحقة المنزلة من الله تعالى، وإما خاص بما يقتضيه المقام قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أي وجدناهم عليه، والظرف إما حال من- آبائنا، وألفينا- متعد إلى واحد، وإما مفعول ثان له مقدم على الأول.

zannî olan hükümle amel etmek kat‘î delil olan icmâ sebebiyle vaciptir; kat‘î olarak kendisiyle amel edilmesi vacip olan her hükmün kat‘î olarak Allah Teâlâ'nın hükmü olduğu bilinmiştir, aksi takdirde onunla amel etmek kat‘iyen vacip olmazdı; kat‘î olarak Allah Teâlâ'nın hükmü olduğu bilinen her şey ise kat‘î olarak malumdur. Dolayısıyla müctehid için zannî olan hüküm kat‘î olarak malumdur. Bunun özeti şudur: Zan onun elde ediliş yolunda yeterlidir; sonra amelin vücûbuna dair icmâ vasıtasıyla o zannî olan şey malum hale gelmiş ve zan ilme dönüşmüştür. Dolayısıyla müctehidi taklit etmek hiçbir şekilde zanna uymak kabilinden değildir; bunun zanna uymak olduğunu iddia etmek asıl zanna uymaktır ve bunun tahkiki usûl-i fıkıhtadır. { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman...”; zamir insanlara aittir. Hitaptan gayba dönülmesi (iltifat), aşırı cehalet ve ahmaklıklarından ötürü onların hitaba layık olmadıklarına, bilakis hitabın onlardan alınıp onu akledecek kimselere yöneltilmesi gerektiğine tenbih içindir. Bunda akıl sahiplerinden her birine onların sapıklığını ilan etme manası vardır ki bizzat kendilerine hitap edildiğinde bu mana hâsıl olmaz. Bir görüşe göre: İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları İslâm'a davet ettiğinde ayetin onlar hakkında indiği esasına binaen, zikredilmemiş olsalar da zamir Yahudilere aittir. Bir görüşe göre: { مَنْ يَتَّخِذُ } ifadesine veya { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } buyruğundan anlaşılan manaya racidir. Cümle, müşrikler hakkında indiği rivayetine binaen istînâfiyyedir. Bilirsin ki Yahudiler veya müşrikler hakkında inmiş olması, zamirin onlara tahsis edilmesini gerektirmez. Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar beklerler” ve { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } [Bakara: 228] “Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” buyruklarında olduğu gibi merciin umumiliğinin zamirin umumiliğini gerektirmediği kuralı şayi olmuştur. Kaldı ki Kur'ân-ı Kerîm'in nazmı bu görüşü kabul etmez. İsm-i mevsul ya Allah Teâlâ'dan indirilen diğer bütün hak hükümleri kapsar ya da makamın iktiza ettiği hususa mahsustur. { قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız’ dediler”; yani onları üzerinde bulduğumuz şeye. Zarf ya { آباءَنا } kelimesinden hâldir ve ‘elfeynâ’ tek mef‘ûle geçişlidir; ya da onun birinci mef‘ûlün önüne geçmiş ikinci mef‘ûlüdür.

أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ جواب الشرط محذوف أي- لو كان آباؤهم جهلة لا يتفكرون في أمر الدين ولا يهتدون إلى الحق لاتبعوهم- والواو للحال أو للعطف، والجملة الشرطية إما حال عن ضمير قالُوا أو معطوفة عليه، والهمزة لإنكار مضمون تلك الجملة وهو التزامهم الاتباع على تقدير ينافيه وهو كونهم غير عاقلين ولا مهتدين المستلزم لالتزامهم الاتباع على أي حال كانوا من غير تمييز، وعلم بكونهم محقين أو مبطلين وهو التقليد المذموم- ويتولد من ذلك الإنكار التعجيب- وجوز أن تكون الجملة حالا عن ضمير جملة محذوفة أي أيتبعونهم في حال فرضهم غير عاقلين ولا مهتدين- وأن تكون معطوفة على شرط مقدر أي- يتبعونهم لو لم يكونوا غير عاقلين، ولو كانوا غير عاقلين، وإلى الأول ذهب الزمخشري، وإلى الثاني الجرمي، ولا يخفى أنه على تقدير حذف الجملة المتقدمة لا يحتاج إلى القول بحذف الجزاء، ولعل ما ذكر أولا أولى لما فيه من التحرز عن كثرة الحذف وإبقاء لَوْ على معناها المشهور، والهمزة الاستفهامية على أصلها- وهو إيلاء المسئول عنه- وكون المعنى يدور على العطف على المحذوف في أمثال ذلك في سائر اللغات غير مسلم، واختار الرضي أن- الواو- الداخلة على كلمة الشرط في مثل هذا اعتراضية، وعنى بالجملة الاعتراضية ما يتوسط بين أجزاء الكلام، أو يجيء آخره متعلقا به معنى مستأنفا لفظا، قيل: وفي الآية دليل على المنع من التقليد لمن قدر على النظر، وأما اتباع الغير في الدين بعد العلم بدليل ما أنه محق فاتباع في الحقيقة لما أنزل الله تعالى- وليس من التقليد المذموم في شيء- وقد قال سبحانه: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ [النحل: ٤٣] .

{ أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Ya ataları hiçbir şey akledemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?”; şartın cevabı mahzûftur; yani ‘Ataları din işinde hiçbir şey düşünmeyen ve hakka hidayet bulamayan cahiller olsalar da yine onlara uyacaklar mıydı?’ demektir. ‘Vâv’ harfi hâl veya atıf içindir. Şart cümlesi ya { قالُوا } fiilindeki zamirden hâldir ya da ona matuftur. Hemze ise bu cümlenin mazmununu inkâr içindir; o da onların haklı veya batıl olduklarını ayırt etmeksizin ve bilmeksizin her halükârda onlara uymayı iltizam etmelerini gerektiren ve buna zıt olan bir takdirde —yani akledemeyen ve hidayete eremeyen kimseler olmaları durumunda bile— uymayı iltizam etmeleridir ki bu yerilmiş taklittir; bu inkârdan da taaccüp (hayret bildirme) manası doğar. Cümlenin mahzûf bir cümlenin zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür; yani ‘Onların akledemeyen ve hidayet bulamayan kimseler oldukları faraziyesinde bile onlara uyacaklar mı?’ demektir. Mukadder bir şarta matuf olması da caizdir; yani ‘Akılsız olmasalar da uyacaklar, akılsız olsalar da mı uyacaklar?’ demektir. Birinci görüşe Zemahşerî, ikinciye ise el-Cermî gitmiştir. Önceden geçen cümlenin hazfedildiği takdirde cezanın hazfedildiğini söylemeye gerek kalmayacağı gizli değildir. İlk zikredilen görüş, hazfin çokluğundan sakınmayı sağladığı, { لَوْ } edatını meşhur manasında bıraktığı, istifham hemzesini aslı üzere —yani hakkında soru sorulan şeyin hemen önüne gelmesi— kıldığı ve diğer dillerde bunun benzerlerinde mananın mahzûfa atıf üzerine döndüğü kabul edilmediği için muhtemelen daha evladır. er-Radî, böyle yerlerde şart edatının başına gelen ‘vâv’ın itirâziyye olduğunu tercih etmiş ve itiraz cümlesiyle de kelamın cüzleri arasına giren veya lafzen müstakil olup manen sonuna bağlı olarak gelen cümleyi kastetmiştir. Denildi ki: Bu ayette inceleme ve araştırmaya (nazar) gücü yeten kimse için taklidin yasak olduğuna delil vardır. Dinde bir delille onun hak üzere olduğunu bildikten sonra başkasına uymaya gelince; bu hakikatte Allah Teâlâ'nın indirdiğine uymaktır —ve asla yerilmiş taklitten değildir—; nitekim Subhânehu: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } [Nahl: 43] “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” buyurmuştur.

وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً جملة ابتدائية واردة لتقرير ما قبلها أو معطوفة عليه، والجامع أن الأولى لبيان حال الكفار وهذه تمثيل لها وفيها مضاف محذوف إما من جانب المشبه أو المشبه به- أي مثل داعي الذين كفروا كمثل الذي ينعق- أو مثل الذين كفروا- كمثل بهائم الذي ينعق- ووضع المظهر- وهو الموصول- موضع المضمر- وهو البهائم- ليتمكن من إجراء الصفة التي هي وجه الشبه عليه، وحاصل

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً } “İnkâr edenlerin durumu, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan şeylere haykıran kimsenin durumu gibidir”; öncesini pekiştirmek için gelmiş bir mübteda cümlesidir (istînâfiyye) veya ona matuftur. İkisini birleştiren nokta, birincisinin kâfirlerin halini beyan etmek için olması, bunun ise o hale bir temsil getirmesidir. Ayette ya müşebbeh tarafında ya da müşebbehün bih tarafında mahzûf bir muzâf vardır; yani ‘İnkâr edenleri çağıranın durumu, haykıran kimsenin durumu gibidir’ yahut ‘İnkâr edenlerin durumu, haykıran kimsenin hayvanlarının durumu gibidir’. Muzmarın (zamirin) —ki o hayvanlardır— yerine muzharın —ki o ism-i mevsuldür— konulması, teşbih vechi olan sıfatın onun üzerinde icra edilmesini mümkün kılmak içindir. Sözün özü

المعنى على التقديرين أن الكفرة لانهماكهم في التقليد وإخلادهم إلى ما هم عليه من الضلالة لا يلقون أذهانهم إلى ما يتلى عليهم ولا يتأملون فيما يقرر معهم فهم في ذلك كالبهائم التي ينعق عليها وهي لا تسمع إلا جرس النغمة ودويّ الصوت، وقيل: المراد تمثيلهم في اتباع آبائهم على ظاهر حالهم جاهلين بحقيقتها بالبهائم التي تسمع الصوت ولا تفهم ما تحته، أو تمثيلهم في دعائهم الأصنام بالناعق في نعقه وهذا يغني عن الإضمار لكن لا يساعده قوله تعالى: إِلَّا دُعاءً وَنِداءً لأن الأصنام بمعزل عن ذلك فلا دخل للاستثناء في التشبيه إلا أن يجعل من التشبيه المركب ويلتزم كون مجموع لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً كناية عن عدم الفهم والاستجابة، والنعيق التتابع في التصويت على البهائم للزجر، ويقال: نعق الغراب نعاقا ونعيقا إذا صوت من غير أن يمد عنقه ويحركها، ونغق بالغين بمعناه فإذا مد عنقه وحركها ثم صاح قيل: نعب بالباء، والدعاء والنداء بمعنى، وقيل: إن الدعاء ما يسمع، والنداء قد يسمع وقد لا يسمع، وقيل: إن الدعاء للقريب والنداء للبعيد صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ رفع على الذم إذ فيه معنى الوصف مع مانع لفظي من الوصف به فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ أي لا يدركون شيئا لفقدان الحواس الثلاثة وقد قيل: من فقد حسا فقد فقد علما، وليس المراد نفي العقل الغريزي باعتبار انتفاء ثمرته- كما قيل به- لعدم صحة ترتبه بالفاء على ما قبله يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ أي مستلذاته أو من حلاله، والآية إما أمر للمؤمنين بما يليق بشأنهم من طلب الطيبات وعدم التوسع في تناول ما رزقوا من الحلال وذا لم يستفد من الأمر السابق، وإما أمر لهم على طبق ما تقدم إلا أن فائدة تخصيصهم بعد التعميم تشريفهم بالخطاب وتمهيد لطلب الشكر، وكُلُوا لعموم جميع وجوه الانتفاع دلالة وعبارة وَاشْكُرُوا لِلَّهِ على ما أنعم به عليكم والالتفات لتربية المهابة إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ بمنزلة التعليل لطلب الشكر كأنه قيل:

Her iki takdire göre de mananın özü şudur: Kâfirler taklide aşırı dalmaları ve içinde bulundukları sapıklığa saplanıp kalmaları sebebiyle kendilerine okunan şeylere kulak vermezler ve kendilerine açıklanan hususlar üzerinde etraflıca düşünmezler. Bu bakımdan onlar, kendilerine haykırılan ve sesin tınısı ile gürültüsünden başka bir şey duymayan hayvanlar gibidirler. Şöyle de denildi: Maksat, hakikatinden habersiz olarak atalarının peşinden gidişlerinin, sesi işiten ancak altındaki anlamı kavramayan hayvanlara benzetilmesidir; yahut putlara dua edip yalvarışlarının, seslenenin haykırışına benzetilmesidir. Bu sonuncu yorum gizli bir takdiri (izmarı) gereksiz kılar; ancak Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا دُعاءً وَنِداءً } “Sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını...” buyruğu buna yardımcı olmaz; zira putlar bundan tamamen uzaktır, dolayısıyla teşbihte istisnanın bir dahli kalmaz. Meğerki mürekkep teşbih kabul edilip { لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً } ifadesinin tamamının anlamama ve icabet etmemekten kinaye olduğu kabul edilsin. en-Neîk (النعيق), hayvanları menetmek/gütmek için peş peşe ses çıkarmaktır. Boynunu uzatıp hareket ettirmeksizin öttüğünde 'karga gakladı' anlamında ‘neaka’l-ğurâbu neâkan ve neîkan’ denir; ‘gayn’ harfi ile ‘nağaqa’ da aynı manadadır. Boynunu uzatıp hareket ettirerek öttüğünde ise ‘bâ’ harfi ile ‘ne‘abe’ denir. ed-Duâ ve en-nidâ aynı manadadır. Şöyle de denildi: ed-Duâ duyulan şeydir; en-nidâ ise bazen duyulur, bazen duyulmaz. Bir diğer görüşe göre; ed-duâ yakındakine, en-nidâ ise uzaktakine seslenmektir. { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler”; yerme (zem) kastıyla merfû kılınmıştır; zira kendisiyle sıfatlanmaya lafzî bir engel bulunmakla birlikte sıfat manası taşımaktadır. { فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Bu yüzden onlar akıl erdirmezler”; yani bu üç duyunun yokluğu sebebiyle hiçbir şeyi idrak edemezler. Nitekim: ‘Bir duyuyu yitiren, bir ilmi yitirmiş olur’ denilmiştir. Burada kast edilen —iddia edildiği gibi— semeresinin yokluğu hasebiyle fıtrî aklın nefyedilmesi değildir; zira fa (ف) edatı ile öncesine bağlanması sahih olmaz. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz/helal olanlarından yiyin”; yani lezzetli olanlarından yahut helalinden [yiyin]. Bu ayet ya müminlere şanlarına yaraşır şekilde temiz olanları talep etmelerini ve rızıklandırıldıkları helal şeyleri tüketmede aşırıya kaçmamalarını emretmektedir —ki bu mana önceki emirden çıkarılmamıştı—; yahut önceki hükme uygun bir emirdir, ancak genel hitaptan sonra onların tahsis edilmesinin faydası hitapla taltif edilmeleri ve şükür talebine bir zemin hazırlamaktır. { كُلُوا } “Yiyin” lafzı, delalet ve ibare bakımından bütün faydalanma biçimlerini kapsamaktadır. { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ } “Ve Allah’a şükredin”; size bahşettiği nimetlere karşılık [şükredin]. İltifat sanatı saygı ve heybet hissi uyandırmak içindir. { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnızca O’na kulluk ediyorsanız”; şükür talebinin gerekçesi (ta‘lîl) mesabesindedir, sanki şöyle denilmiştir:

واشكروا له لأنكم تخصونه بالعبادة وتخصيصكم إياه بالعبادة يدل على أنكم تريدون عبادة كاملة تليق بكبريائه وهي لا تتم إلا بالشكر لأنه من أجل العبادات- ولذا جعل نصف الإيمان-

O'na şükredin; çünkü siz ibadeti yalnızca O'na has kılmaktasınız. İbadeti O'na has kılmanız ise O'nun büyüklüğüne ve kibriyasına yaraşır kâmil bir ibadet dilediğinizi gösterir; bu da ancak şükürle tamamlanır, zira şükür ibadetlerin en yücelerindendir —bu sebeple imanın yarısı kılınmıştır—.

وورد من حديث أبي الدرداء مرفوعا يقول الله تعالى «إني والإنس والجن في نبأ عظيم أخلق ويعبد غيري وأرزق ويشكر غيري»

Ebu'd-Derdâ'dan merfû olarak rivayet edilen hadiste Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «Ben, insanlar ve cinler büyük bir haberin içindeyiz: Ben yaratıyorum, benden başkasına tapılıyor; ben rızık veriyorum, benden başkasına şükrediliyor.»

والقول بأن المراد إن كنتم تعرفونه أو إن أردتم عبادته منحط من القول إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ أي أكلها والانتفاع بها وأضاف الحرمة إلى العين- مع أن الحرمة من الأحكام الشرعية التي هي من صفات فعل المكلف، وليست مما تتعلق بالأعيان- إشارة إلى حرمة التصرف في الميتة، وهي التي ماتت من غير ذكاة شرعية من جميع الوجوه بأخصر طريق وأوكده حيث جعل العين غير قابلة لتعلق فعل المكلف بها إلا ما خصه الدليل كالتصرف بالمدبوغ وألحق ب الْمَيْتَةَ ما أبين من حي للحديث الذي

Buradaki mananın 'Eğer O'nu tanıyorsanız' yahut 'Eğer O'na ibadet etmek istiyorsanız' olduğunu söylemek düşük bir sözdür. { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “O, size ancak leşi haram kıldı”; yani onu yemeyi ve ondan faydalanmayı [haram kıldı]. Haramlık mükellefin fiilinin sıfatlarından olan şer'î hükümlerden olup zatlarla (a'yân) doğrudan ilgili olmamasına rağmen, haramlığı bizzat ayn'a (nesnenin kendisine) nispet etmesi; şer'î tezkiye (usulüne uygun kesim) olmaksızın ölen şey olan meytenin üzerinde her türlü tasarrufta bulunmanın haramlığına en veciz ve en kesin yolla bir işarettir. Zira delilin tahsis ettiği tabaklanmış deride tasarruf gibi durumlar müstesna, o zatı mükellefin fiilinin taallukuna elverişsiz kılmıştır. { الْمَيْتَةَ } lafzına, canlıdan koparılan parça da şu hadis sebebiyle dahil edilmiştir:

أخرجه أبو داود والترمذي وحسنه عن أبي واقد الليثي قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ما قطع من البهيمة، وهي حية فهي ميتة»

Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiği, Ebû Vâkıd el-Leysî'den gelen hadiste: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Hayvandan o canlı iken kesilip koparılan her parça leştir” buyurmuştur.»

وخرج عنها السمك والجراد للحديث الذي

Balık ve çekirge ise şu hadis sebebiyle bu hükümden hariç tutulmuştur:

أخرجه ابن ماجة والحاكم من حديث ابن عمر رضي الله تعالى عنهما مرفوعا «أحلت لنا ميتتان ودمان السمك والجراد والكبد والطحال»

İbn Mâce ve Hâkim'in İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan merfû olarak rivayet ettikleri hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı: Balık ile çekirge ve karaciğer ile dalak.»

وللعرف أيضا فإنه إذا قال القائل: أكل فلان الميتة لم يسبق الوهم إليهما، نعم حرم بعضهم ميتة السمك الطافي وما مات من الجراد بغير سبب، وعليه أكثر المالكية، واستدل بعموم الآية على تحريم الأجنة، وتحريم ما لا نفس له سائلة خلافا لمن أباحه من المالكية، وقرأ أبو جعفر: الميتة مشددة وَالدَّمَ قيد في سورة الإنعام بالمسفوح وسيأتي، واستدل بعمومه على تحريم نجاسة دم الحوت، وما لا نفس له تسيل وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ خص اللحم بالذكر مع أن بقية أجزائه أيضا حرام خلافا للظاهرية لأنه معظم ما يؤكل من الحيوان وسائر أجزائه كالتابع له، وقيل: خص اللحم ليدل على تحريم عينه ذكي أو لم يذك، وفيه ما لا يخفى، ولعل السر في إقحام لفظ اللحم هنا إظهار حرمة ما استطيبوه وفضلوه على سائر اللحوم واستعظموا وقوع تحريمه، واستدل أصحابنا بعموم الخنزير على حرمة خنزير البخر، وقال الشافعي رضي الله تعالى عنه:

Örf bakımından da böyledir; zira biri 'Falanca leş yedi' dediğinde akla bu ikisi gelmez. Evet, bazı âlimler su yüzüne çıkan (tâfî) ölü balığı ve sebepsiz yere ölen çekirgeyi haram kılmıştır ki Malikîlerin çoğunun görüşü budur. Ayetin umumi ifadesinden hareketle anne karnındaki ceninlerin ve Malikîlerden buna cevaz verenlerin aksine akıcı kanı olmayan canlıların haram olduğuna delil getirilmiştir. Ebû Ca'fer { الْمَيْتَةَ } kelimesini şeddeli okumuştur. { وَالدَّمَ } “Kanı”; En'âm suresinde akıtılmış kan (mesfûh) olarak kayıtlanmıştır ve ileride gelecektir. Lafzın umumundan hareketle balık kanının ve akıcı kanı olmayan canlıların necis olduğuna hükmedilmiştir. { وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “Domuz etini”; Zahirîlerin aksine diğer kısımları da haram olduğu halde bizzat etin zikredilmesi, hayvandan yenen asıl kısmın et olması ve diğer uzuvların ona tabi sayılması sebebiyledir. Şöyle de denildi: Kesilmiş olsun veya olmasın bizzat onun zatının haram olduğuna delalet etsin diye 'et' tahsis edilmiştir, bunda ise gizli olmayan bir kapalılık vardır. Burada 'et' lafzının açıkça zikredilmesindeki incelik, muhtemelen onların lezzetli buldukları, diğer etlere üstün tuttukları ve haram kılınmasını büyük bir mesele addettikleri şeyin haramlığını ortaya koymaktır. Ashabımız (Hanefîler) hınzır (domuz) lafzının umumundan hareketle deniz domuzunun da haram olduğuna hükmetmişlerdir. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise:

لا بأس به، وروي عن الإمام مالك أنه قال له شخص: ما تقول في خنزير البحر؟ فقال: حرام ثم جاء آخر فقال له: ما

«Bunda bir sakınca yoktur» demiştir. İmam Mâlik'ten rivayet edildiğine göre, bir şahıs kendisine: «Deniz domuzu hakkında ne dersin?» diye sormuş, o da: «Haramdır» demiştir. Sonra bir başkası gelip ona: «Denizde yaşayan domuz suretindeki hayvan hakkında ne dersin?» diye sormuş,

تقول في حيوان في البحر على صورة الخنزير؟ فقال حلال- فقيل له- في ذلك فقال: إن الله تعالى حرم الخنزير ولم يحرم ما هو على صورته، والسؤال مختلف في الصورتين.

o da: «Helaldir» demiştir. Bunun üzerine ona bu husus sorulunca şöyle demiştir: «Allah Teâlâ domuzu haram kılmıştır, onun suretinde olanı haram kılmamıştır.» Bu iki durumda soru birbirinden farklıdır.

وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ أي ما وقع متلبسا به أي بذبحه الصوت لغير الله تعالى، وأصل الإهلال عند كثير من أهل اللغة رؤية الهلال لكن لما جرت العادة أن يرفع الصوت بالتكبير إذا رئي سمي بذلك إهلالا، ثم قيل لرفع الصوت وإن كان بغيره، والمراد- بغير الله- تعالى الصنم وغيره كما هو الظاهر، وذهب عطاء ومكحول والشعبي والحسن وسعيد بن المسيب إلى تخصيص الغير بالأول وأباحوا ذبيحة النصراني إذا سمى عليها باسم المسيح، وهذا خلاف ما اتفق عليه الأئمة من التحريم وإنما قدم به هنا لأنه أمس بالفعل وأخر في مواضع أخر نظرا للمقصود فيها من ذكر المستنكر وهو الذبح لغير الله عز شأنه فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ بالاستتار على مضطر آخر بأن ينفرد بتناوله فيهلك الآخر وَلا عادٍ أي متجاوز ما يسد الرمق والجوع وهو ظاهر في تحريم الشبع وهو مذهب الأكثرين فعن الإمام أبي حنيفة والشافعي رضي الله تعالى عنهما لا يأكل المضطر من الميتة إلا قدر ما يمسك رمقه لأن الإباحة للاضطرار، وقد اندفع به، وقال عبد الله بن الحسن العبري: يأكل منها قدر ما يسد جوعته، وخالف في ذلك الإمام مالك فقال: يأكل منها حتى يشبع ويتزود فإن وجد غني عنها طرحها، ونقل عن الشافعي أن المراد غَيْرَ باغٍ على الوالي وَلا عادٍ بقطع الطريق وجعل من ذلك السفر في معصية فالعاصي في سفره لا يباح له الأكل من هذه المحرمات- وهو المروي عن الإمام أحمد أيضا- وهو خلاف مذهبنا، ويحتاج حكم الرخصة على هذا إلى التقييد بأن لا يكون زائدا على قدر الضرورة من خارج، واستدل بعموم الآية على جواز أكل المضطر ميتة الخنزير والآدمي خلافا لمن منع ذلك، وقرأ أهل الحجاز والشام والكسائي فَمَنِ اضْطُرَّ بضم النون وأبو جعفر منهم بكسر الطاء من اضطر فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ أي في تناوله بل ربما يأثم بترك التناول إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فلذا أسقط الحرمة في تناوله ورخص، وقيل: الحرمة باقية إلا أنه سقط الإثم عن المضطر وغفر له لاضطراره كما هو من تقييد الإثم بعليه، واستدل للأول بقوله تعالى: إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ [الإنعام: ١١٩] حيث استثني من الحرمة، ثم أعلم أنه ليس المراد من الآية قصر الحرمة على ما ذكر مطلقا كما هو الظاهر حتى يرد منع الحصر بحرمة أشياء لم تذكر بل مقيد بما اعتقدوه حلالا بقرينة أنهم كانوا يستحلون ما ذكر فكأنه قيل: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ما ذكر من جهة ما استحللتموه لأشياء أخر، والمقصود من قصر الحرمة على ما ذكر رد اعتقادهم حليته بأبلغ وجه وآكده فيكون قصر قلب إلا أن الجزء الثاني ليس لرد اعتقاد الحرمة إذ لم يعتقدوا حرمة شيء مما استحلوه بل تأكيد الجزء الأول، والخطاب للناس باعتبار دخول المشركين فيهم فيكون مفاد الآية الزجر عن تحليل المحرمات كما أن يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا زجر عن تحريم الحلالات أو المراد قصر حرمة ما ذكر على حال الاختيار، كأنه قيل: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ هذه الأشياء ما لم تضطروا إليها، والأنسب حينئذ أن يكون الخطاب للمؤمنين ليكون محط الفائدة هو القيد حيث كانوا معتقدين لحرمة هذه الأمور، وفائدة الحكم الترخيص بعد التضييق عليهم بطلب الحلال الطيب، أو تشريفهم بالامتنان بهذا الترخيص بعد الامتنان عليهم بإباحة المستلذات، واختار بعضهم أن المراد من الحصر رد المشركين في تحريمهم ما أحله الله تعالى- من البحيرة والوصيلة والحام- وأمثالها لأكلهم من هذه المحرمات المذكورة في الآية، فكأنهم قالوا: تلك حرمت علينا ولكن هذه أحلت لنا، فقيل: ما حرمت إلا هذه- فهو إذا إضافي- وذهب آخرون إلى أنه قصر إفراد بالنسبة إلى ما حرمه المؤمنون مع المذكورات من المستلذات، وفيه أن المؤمنين لم يعتقدوا حرمة المستلذات بل حرموها على أنفسهم لما سمعوا من شدائد المحاسبة والسؤال عن النعم، قاله بعض المحققين فليتدبر.

{ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Ve Allah’tan başkası adına kesilenleri”; yani kesimi esnasında Allah Teâlâ'dan başkasının adı anılarak ses yükseltilenleri [haram kıldı]. Dil ehlinin çoğuna göre ihlâl (الإهلال) kelimesinin aslı hilali görmektir; ancak hilal görüldüğünde tekbir getirerek ses yükseltmek adet haline geldiği için buna ihlâl denilmiş, daha sonra başka şeyler için olsa bile sesi yükseltmeye bu ad verilmiştir. Zahir olduğu üzere 'Allah Teâlâ'dan başkası'ndan murat, put ve diğerleridir. Atâ, Mekhûl, Şa'bî, Hasan[-ı Basrî] ve Saîd b. el-Müseyyeb, bu başkasını sadece putlara tahsis etme yoluna gitmişler ve üzerine Mesih'in adını anarak kestiğinde Hristiyanın kestiğini helal saymışlardır. Bu ise imamların haramlığı konusundaki icmaına aykırıdır. Bu ayette { بِهِ } lafzının öne alınması fiile daha bitişik olmasındandır; başka yerlerde ise hoş karşılanmayan hususun, yani aziz olan Allah'tan başkası adına kesimin zikredilmesine yönelik maksat gözetilerek sona bırakılmıştır. { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Kim mecbur kalırsa”; { غَيْرَ باغٍ } başka bir darda kalmış kimseye karşı gizlenerek, yani onu tek başına yiyip diğerinin helak olmasına yol açmayarak; { وَلا عادٍ } “Haddi aşmayarak”; yani canını kurtaracak ve açlığını giderecek miktarı aşmayarak [yerse]. Bu ifade doymanın haram olduğu hususunda açıktır ki çoğunluğun mezhebi budur. İmam Ebû Hanîfe ve Şâfiî radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledildiğine göre darda kalan kimse, meyteden sadece canını koruyacak miktar kadar yer; çünkü mubahlık zaruret sebebiyledir ve zaruret bu kadarıyla defolur. Abdullah b. el-Hasan el-Anberî: «Açlığını giderecek kadar yer» demiştir. İmam Mâlik buna muhalefet ederek şöyle demiştir: «Doyuncaya kadar yer ve yanına azık alır; şayet buna ihtiyaç duymayacak bir şey bulursa onu atar.» Şâfiî'den, { غَيْرَ باغٍ } ifadesinin yöneticiye karşı isyan etmeksizin, { وَلا عادٍ } ifadesinin ise yol kesmeksizin manasında olduğu nakledilmiştir; masiyet için yapılan yolculuk da bu kabilden sayılmıştır; dolayısıyla yolculuğunda asi olan kimseye bu haramlardan yemek mubah olmaz —bu aynı zamanda İmam Ahmed'den de rivayet edilmiştir—; bu ise mezhebimize aykırıdır. Bu yoruma göre ruhsat hükmünün, haricen zaruret miktarını aşmaması şartıyla kayıtlanması gerekir. Ayetin umumundan hareketle, buna engel olanların aksine, darda kalan kimsenin domuz ve insan ölüsünü yiyebileceğine delil getirilmiştir. Hicaz ehli, Şam ehli ve Kisâî { فَمَنِ اضْطُرَّ } lafzını nûn harfini dammeli okumuş; onlardan Ebû Ca'fer ise 'ıdturra' şeklinde tâ harfini kesreli okumuştur. { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur”; yani onu tüketmesinde [günah yoktur], bilakis terk etmesi durumunda günaha girebilir. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; bu sebeple onun tüketilmesindeki haramlığı kaldırmış ve ruhsat tanımıştır. Bir görüşe göre haramlık bakidir; ancak günahın ‘aleyhi’ (onun üzerine) şeklinde kayıtlanmasından anlaşılacağı üzere darda kalandan günah kaldırılmış ve mecburiyeti sebebiyle bağışlanmıştır. Birinci görüş için Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } [En'âm: 119] “Mecbur kaldıklarınız müstesna” ayetinde haramlıktan istisna edilmiş olması delil gösterilmiştir. Şunu bil ki: Zikredilmeyen bazı şeylerin haramlığı gerekçe gösterilerek hasrın (sınırlamanın) reddedilmesi itirazı gelmesin diye, ayetteki maksat haramlığı zahirde göründüğü gibi mutlak surette bu zikredilenlere hasretmek değildir; bilakis onların bunları helal saymaları karinesiyle, helal kabul ettikleri şeylerle kayıtlıdır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Size ancak, başka şeylerin aksine helal saydığınız yönüyle bu zikredilenler haram kılınmıştır.' Haramlığın zikredilenlere hasredilmesinden maksat, onların bunu helal sayma inançlarını en beliğ ve en kesin biçimde reddetmektir; bu durumda 'kasr-ı kalb' olur. Ancak ikinci kısım haramlık inancını reddetmek için değildir; zira onlar helal saydıkları hiçbir şeyin haram olduğuna inanmıyorlardı; bilakis birinci kısmı pekiştirmek içindir. Hitap, müşriklerin de dahil olması hasebiyle bütün insanadır; dolayısıyla bu ayetin ifade ettiği anlam haramları helal kılmaktan menetmektir; nitekim { يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا } ayeti de helalleri haram kılmaktan menetmektedir. Yahut murat, zikredilenlerin haramlığını ihtiyar (serbestlik) haline hasretmektir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bu şeyler size ancak darda kalmadığınız sürece haram kılınmıştır.' Bu takdirde, asıl maksat olan kaydın anlaşılması için hitabın müminlere olması daha uygundur; zira onlar bu hususların haramlığına inanıyorlardı. Hükmün faydası ise helal ve temiz olanı talep konusunda üzerlerindeki daraltmadan sonra bir kolaylık getirmek veya lezzetli şeylerin mubah kılınmasıyla kendilerine lütufta bulunulduktan sonra bu ruhsat ile lütufta bulunarak onları taltif etmektir. Bazı müfessirler hasırdan maksadın, müşriklerin ayette zikredilen bu haramlardan yemeleri karşılığında Allah Teâlâ'nın helal kıldığı bahîra, vasîle, hâm ve benzerlerini haram kılmalarını reddetmek olduğunu tercih etmişlerdir. Sanki onlar: 'Şunlar bize haram kılındı ama bunlar bize helal kılındı' demişler; buna karşılık da: 'Sadece bunlar haram kılındı' denilmiştir; dolayısıyla bu izafî bir hasırdır. Diğer bazıları ise bunun, müminlerin zikredilenlerle birlikte haram saydıkları lezzetli şeylere nispetle 'kasr-ı efrâd' olduğu görüşüne varmışlardır. Ancak buna karşı, müminlerin lezzetli şeylerin haram olduğuna inanmadıkları, bilakis amellerin hesabının ve nimetlerden sorgulanmanın şiddetini işittiklerinde bunları kendi nefislerine haram kıldıkları söylenmiştir. Bunu bazı muhakkik âlimler söylemiştir, etraflıca düşünülmelidir.

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ المشتمل على فنون الأحكام التي من جملتها أحكام المحللات والمحرمات، والآية نزلت- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه- في علماء اليهود كانوا يصيبون من سفلتهم هدايا، وكانوا يرجون أن يكون النبي المبعوث منهم، فلما بعث من غيرهم كتموا وغيروا صفته صلى الله تعالى عليه وسلم حتى لا يتبع فتزول رئاستهم وتنقطع هداياهم وَيَشْتَرُونَ بِهِ أي يأخذون بدله في نفس الأمر، والضمير- للكتاب

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } “Allah’ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler”; ki o kitap helaller ve haramlar hükmünün de dahil olduğu çeşitli hükümleri içermektedir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre ayet, Yahudi din adamları hakkında inmiştir. Onlar avam halktan hediyeler alıyorlardı ve gönderilecek peygamberin kendilerinden olmasını umuyorlardı. Peygamber başkalarından gönderilince, peşinden gidilip de reislikleri zail olmasın ve hediyeleri kesilmesin diye onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem vasfını gizlediler ve değiştirdiler. { وَيَشْتَرُونَ بِهِ } “Ve onun karşılığında satın alanlar”; yani işin hakikatinde onun bedelini alanlar. Zamir Kitab'a,

- أو لما أنزل أو للكتمان ثَمَناً قَلِيلًا أي عوضا حقيرا. أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ إما في الحال- كما هو أصل المضارع- لأنهم أكلوا ما يتلبس ب النَّارَ وهو- الرشا- لكونها عقوبة لها فيكون في الآية استعارة تمثيلية بأن شبه الهيئة الحاصلة من أكلهم ما يتلبس بالنار بالهيئة المنتزعة من- أكلهم النار- من حيث إنه يترتب على- أكل- كل منهما من تقطع الأمعاء والألم ما يترتب على الآخر، فاستعمل لفظ المشبه به في المشبه، وإما في المآل، أي لا يأكلون يوم القيامة إِلَّا النَّارَ فالنار في الاحتمالين مستعمل في معناه الحقيقي، وقيل:

yahut indirilene veya gizlemeye (kitmân) racidir. { ثَمَناً قَلِيلًا } “Az bir paha”; yani değersiz bir karşılık [satın alanlar]. { أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ } “İşte onlar, karınlarına ateşten başka bir şey doldurmazlar/yemezler”; muzari fiilin asıl manası gereği ya hâlihazırda [yemezler], çünkü onlar ateşe yol açan şeyi —ki o da cezası ateş olan rüşvettir— yemişlerdir; bu durumda ayette temsîlî istiâre bulunur; zira ateşe yol açan şeyi yemelerinden hâsıl olan heyet, her ikisinin yenmesinden bağırsakların parçalanması ve elem hasıl olması bakımından ateşi yemekten intiza edilen heyete benzetilmiş ve müşebbehün bih lafzı müşebbeh hakkında kullanılmıştır. Yahut gelecekte (meâl) [yemezler]; yani kıyamet gününde ateşten başkasını yemeyeceklerdir. Ateş her iki ihtimalde de hakiki anlamında kullanılmıştır. Şöyle de denildi:

إنها مجاز عن- الرشا- إذا أريد الحال، والعلاقة السببية والمسببية وحقيقة إذا أريد المآل، ولا يخفى أن الأول هو الأليق بمقام الوعيد، والجار والمجرور حال مقدرة، أي ما يَأْكُلُونَ شيئا حاصلا فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ إذ الحصول في- البطن- ليس مقارنا للأكل، وبهذا التقدير يندفع ضعف تقديم الحال على الاستثناء، ولا يحتاج إلى القول بأنه متعلق ب يَأْكُلُونَ والمراد في طريق بُطُونِهِمْ كما اختاره أبو البقاء، والتقييد- بالبطون- لإفادة- الملء- لا للتأكيد- كما قيل به- والظرفية بلفظة فِي وإن لم تقتض استيعاب المظروف الظرف، لكنه شاع استعمال ظرفية- البطن- في الاستيعاب كما شاع ظرفية بعضه في عدمه كقوله:

Şayet şimdiki hal kastediliyorsa sebep-müsebbep alakasıyla rüşvetten mecazdır; istikbal kastediliyorsa hakikattir. Tehdit ve vaîd makamına en uygun olanın birinci görüş olduğu gizli değildir. Car ve mecrûr mukadder bir haldir; yani: Onlar karınlarında yerleşen ateşten başka bir şey yemezler; zira karında yerleşme (husûl) yeme eylemiyle eşzamanlı değildir. Bu takdirle hâlin istisnadan önce gelmesinin zayıflığı ortadan kalkar ve Ebu'l-Bekâ'nın tercih ettiği gibi { يَأْكُلُونَ } fiiline müteallik olup 'karınları yolunda' anlamına geldiğini söylemeye gerek kalmaz. 'Karınlar' kaydı tekit için değil —iddia edildiği gibi— 'tamamen doldurma' manasını ifade etmek içindir. { فِي } lafzıyla zarfiyet, zarfın mazrûfu tamamen kuşatmasını gerektirmese de, karnın bir kısmının zarfiyeti kuşatmama anlamında yaygın olduğu gibi, karnın zarfiyetinin kuşatma (doldurma) anlamında kullanımı da yaygınlaşmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:

كلوا- في بعض- بطنكم- تعفوا ... فإن زمانكم زمن خميص

«Karnınızın bir kısmıyla yiyin ki iffetli kalasınız... Şüphesiz sizin zamanınız açlık/kıtlık zamanıdır.»

وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أي كلام رحمة- كما قال الحسن- فلا ينافي سؤاله سبحانه إياهم، وقيل:

{ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Allah kıyamet günü onlarla konuşmayacaktır”; Hasan[-ı Basrî]'nin dediği gibi rahmet kelamıyla [konuşmayacaktır]; dolayısıyla bu, Subhânehu'nun onları hesaba çekip sorgulamasına aykırı değildir. Şöyle de denildi:

«لا يكلمهم» أصلا لمزيد غضبه ﷻ عليهم، والسؤال بواسطة الملائكة.

Celle Celâluhû'nun onlara karşı gazabının şiddetinden ötürü onlarla asla 'konuşmaz', soru sorma ise melekler vasıtasıyla olur.

وَلا يُزَكِّيهِمْ أي لا يطهرهم من دنس الذنوب، أو لا يثني عليهم.

{ وَلا يُزَكِّيهِمْ } “Ve onları arındırmayacaktır”; yani onları günahların kirinden temizlemeyecektir yahut onları övmeyecektir.

وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي مؤلم، وقد جاءت هذه الأخبار مرتبة بحسب المعنى، لأنه لما ذكر سبحانه اشتراءهم بذلك- الثمن القليل- وكان كناية عن مطاعمهم الخبيثة الفانية بدأ أولا في الخبر بقوله تعالى: ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ ثم قابل- كتمانهم الحق- وعدم التكلم به بقوله تعالى: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ تعالى، وابتنى على- كتمانهم واشترائهم بما أنزل الله تعالى ثمنا قليلا- أنهم شهود زور وأحبار سوء آذوا بهذه الشهادة الباطلة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وآلموه فقوبلوا بقوله سبحانه: وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وبدأ أولا بما يقابل فردا فردا، وثانيا بما يقابل المجموع أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا بسبب كتمانهم الحق للمطامع الدنية، والأغراض الدنيوية الضَّلالَةَ بِالْهُدى في الدنيا وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ في الآخرة، والجملة إما مستأنفة فإنه لما عظم وعيد الكاتمين كان مظنة أن يسأل عن سبب عظم وعيدهم، فقيل: إنهم بسبب الكتمان خسروا الدنيا والآخرة، وإما خبر بعد خبر لأن، والجملة الأولى لبيان شدة وعيدهم، وهذه لبيان شناعة كتمانهم.

{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”; yani elem verici [bir azap vardır]. Bu haberler mana bakımından tertipli bir şekilde gelmiştir; zira Subhânehu ve Teâlâ onların o 'az bir paha'yı satın almalarını zikredince —ki bu onların fani ve habis yiyeceklerinden kinayedir— haber vermeye ilk olarak Teâlâ'nın: { ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ } buyruğu ile başladı. Sonra onların hakkı gizlemelerini ve onu konuşmamalarını Teâlâ'nın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } buyruğu ile karşıladı. Onların Allah Teâlâ'nın indirdiğini gizlemeleri ve onu az bir pahaya satmalarının neticesi olarak onların yalancı şahitler ve bu batıl şahitlikle Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e eziyet edip onu inciten kötü din adamları oldukları ortaya çıkınca, Subhânehu'nun: { وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } buyruğu ile karşılık buldular. Böylece önce tek tek fertleri karşılayan şeylerle, ikinci olarak da bütünü karşılayan şeyle başladı. { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } “İşte onlar, satın alan kimselerdir”; aşağılık tamahlar ve dünyevi gayeler uğruna hakkı gizlemeleri sebebiyle [satın alanlardır]; dünyada { الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “Hidayete karşılık sapıklığı”, ahirette ise { وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ } “Ve bağışlanmaya karşılık azabı” [satın alanlardır]. Cümle ya istînâfiyyedir; zira hakkı gizleyenlerin tehdidi büyütülünce tehditlerinin büyüklüğünün sebebinin sorulması muhtemel hale gelmiş ve: 'Onlar gizlemeleri sebebiyle dünyayı da ahireti de kaybettiler' denilmiştir. Yahut ‘inne’nin haberinden sonra gelen ikinci haberdir; ilk cümle tehditlerinin şiddetini beyan etmek, bu cümle ise gizlemelerinin çirkinliğini beyan etmek içindir.

فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ أي ما أشد صبرهم، وهو تعجيب للمؤمنين من ارتكابهم موجباتها من غير مبالاة وإلا فأي صبر لهم، وما في مثل هذا التركيب قيل: نكرة تامة- وعليه الجمهور- وقيل: استفهامية ضمنت معنى التعجب- وإليه ذهب الفراء- وقيل: موصولة- وإليه ذهب الأخفش- وحكي عنه أيضا أنها نكرة موصوفة- وهي على هذه الأقوال- في محل رفع على الابتداء، والجملة خبرها، أو خبرها محذوف إن كانت صفة أو صلة، وتمام الكلام

{ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!”; yani sabırları ne kadar da çetindir! Bu, müminlerin, onların ateşi gerektiren amelleri pervasızca işlemelerine hayret etmelerini sağlamak içindir; yoksa onların nerede sabrı olacak! Bu tür terkiplerdeki 'mâ' lafzının tam nekire olduğu söylenmiştir ki cumhurun görüşü budur. Bir görüşe göre taaccüp manası içeren bir istifham edatıdır —Ferrâ bu görüşe gitmiştir—. Bir diğer görüşe göre ism-i mevsuldür —Ahfeş bu görüşe gitmiştir—. Ondan bunun sıfatlanmış bir nekire (nekire-i mevsûfe) olduğu da rivayet edilmiştir. Bu görüşlere göre 'mâ', mübteda olarak mahallen merfûdur, cümle ise onun haberidir; yahut sıfat veya sıla olması durumunda haberi mahzûftur. Sözün tamamı

في كتب النحو. ذلِكَ أي مجموع ما ذكر من أكل النار، وعدم التكليم، والتزكية والعذاب المرتب على الكتمان بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ أي بسبب أن الله تعالى نَزَّلَ القرآن، أو التوراة متلبسا بالحق ليس فيه شائبة البطلان أصلا فرفضوه- بالتكذيب أو الكتمان.

nahiv kitaplarındadır. { ذلِكَ } “Bu”; yani ateşi yemek, konuşulmamak, arındırılmamak ve gizlemeye terettüp eden azap olarak zikredilenlerin tamamı, { بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Allah’ın kitabı hak ile indirmiş olmasındandır”; yani Allah Teâlâ'nın Kur'an'ı veya Tevrat'ı, içinde asla batıl şüphesi bulunmayan hak ile muttasıf olarak indirmiş olması ve onların da yalanlama veya gizleme yoluyla onu reddetmiş olmaları sebebiyledir.

وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ أي في جنسه- بأن آمنوا ببعض كتب الله تعالى وكفروا ببعض- أو في التوراة، ومعنى اخْتَلَفُوا تخلفوا عن سلوك طريق الحق فيها، أو جعلوا ما بدلوه خلفا عما فيها- أو في القرآن- واختلافهم فيه قول بعضهم: إنه سحر، وبعضهم إنه شعر، وبعضهم إنه أساطير الأولين.

{ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ } “Kitap konusunda anlaşmazlığa düşenler ise”; yani Allah Teâlâ'nın kitaplarının bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederek onun cinsinde [ihtilaf edenler]; yahut Tevrat konusunda [ihtilaf edenler] ki { اخْتَلَفُوا } lafzının manası, oradaki hak yolu izlemekten geri durdular yahut değiştirdikleri şeyleri onun içindekilerin ardılı kıldılar demektir; yahut Kur'an konusunda [ihtilaf edenler] ki onların Kur'an hakkındaki ihtilafları bazısının 'Bu bir sihirdir', bazısının 'Bu bir şiirdir', bazısının da 'Bu öncekilerin masallarıdır' demesidir.

لَفِي شِقاقٍ أي خلاف بَعِيدٍ عن الحق موجب لأشد العذاب، وهذه الجملة تذييل لما تقدم معطوفة عليه. ومن الناس من جعل- الواو- للحال والسببية المتقدمة راجعة إليها والتذييل أدخل في الذم كما لا يخفى لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ الْبِرَّ اسم جامع لأنواع الخير والطاعات المقربة إلى الله تعالى- والخطاب لأهل الكتابين- والمراد من قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ السمتان المعينان، فإن اليهود تصلي- قبل المغرب- إلى بيت المقدس من أفق مكة، والنصارى- قبل المشرق- والآية نزلت ردا عليهم حيث أكثروا الخوض في أمر القبلة وادعى كل طائفة حصر- البر- على قبلته ردا على الآخر فرد الله تعالى عليهم جميعا بنفي جنس الْبِرَّ عن قبلتهم لأنها منسوخة، فتعريفه للجنس لإفادة عموم النفي- لا للقصر- إذ ليس المقصود نفي القصر أو قصر النفي.

{ لَفِي شِقاقٍ } “Elbette derin bir ayrılık içindedirler”; yani haktan { بَعِيدٍ } “Uzak”, en şiddetli azabı gerektiren bir ihtilaf içindedirler. Bu cümle öncesine matuf olup onu pekiştiren bir tezyîldir. İnsanlardan bazıları 'vâv'ı hâliyye yapmış ve önceki sebebiyeti ona döndürmüştür; tezyîl ise gizli olmadığı üzere yermeye daha uygundur. { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik (birr) değildir”; el-birr (الْبِرَّ), hayır türlerini ve Allah Teâlâ'ya yaklaştıran itaatleri toplayan kapsamlı bir isimdir. Hitap iki kitap ehline yöneliktir. { قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } ifadesinden maksat, belirlenmiş iki yöndür; zira Yahudiler Mekke ufkundan Beyt-i Makdis'e doğru —batı tarafına—, Hristiyanlar ise —doğu tarafına— yönelerek namaz kılarlar. Ayet, kıble meselesine fazlaca daldıkları ve her bir taife diğerini reddetmek amacıyla 'birr'i (iyiliği) sadece kendi kıblesine hasrettiği için onlara bir reddiye olarak inmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, mensuh olduğu için kıblelerinden 'birr' cinsini nefyederek hepsine birden cevap vermiştir. Dolayısıyla lafzın marife (el-takılı) olması, nefyin umumunu ifade etmek içindir —kasr (sınırlama) için değildir—; zira maksat kasrın nefyi veya nefyin kasrı değildir.

ويحتمل أن يكون الخطاب عاما لهم وللمسلمين- فيكون عودا على بدء- فإن الكلام في أمر القبلة وطعنهم في النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بذلك كان أساس الكلام إلى هذا القطع، فجعل خاتمة كلية أجمل فيها ما فصل. والمراد من ذكر الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ التعميم- لا تعيين السمتين- وتعريف الْبِرَّ حينئذ إما للجنس فيفيد القصر، والمقصود نفي اختصاص الْبِرَّ بشأن القبلة مطلقا على ما يقتضيه الحال من كثرة الاشتغال والاهتمام بذلك والذهول عما سواه، وإما للعهد أي ليس الْبِرَّ العظيم الذي أكثرتم الخوض فيه وذهلتم عما سواه ذلك، وقدم المشرق على المغرب مع تأخر زمان الملة النصرانية رعاية لما بينهما من الترتيب المتفرع على ترتيب الشروق والغروب، وقرأ حمزة وحفص- البر- بالنصب والباقون بالرفع. ووجه الأولى أن يكون خبرا مقدما كما في قوله:

Hitabın hem onlara hem de Müslümanlara umumi olması da muhtemeldir; böylece başa dönülmüş olur. Çünkü kıble meselesi hakkındaki konuşmalar ve onların bu vesileyle Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e dil uzatmaları, bu kesite kadar olan kelamın esasını oluşturuyordu; bu sebeple daha önce ayrıntılı olarak anlatılan hususların özetlendiği küllî bir hatime kılındı. { الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } lafızlarının zikredilmesinden murat iki yönün tayini değil, genellemedir. Bu durumda { الْبِرَّ } kelimesinin marife oluşu ya cins içindir ve kasr ifade eder; maksat da hâlin gerektirdiği aşırı meşguliyet, ihtimam ve bunun dışındakileri unutma tavrına karşılık 'birr'in mutlak surette kıble meselesine tahsisini nefyetmektir; yahut ahd içindir, yani 'Hakkında çokça lafa daldığınız ve bunun dışındakileri unuttuğunuz o büyük iyilik bu değildir' demektir. Hristiyanlık dininin zaman bakımından daha sonra olmasına rağmen doğunun batıdan önce zikredilmesi, aralarındaki doğuş ve batış tertibinden kaynaklanan sıralamayı gözetmek içindir. Hamza ve Hafs { الْبِرَّ } lafzını mansub, diğerleri ise merfû okumuştur. Birinci kıraatin gerekçesi, şairin şu sözünde olduğu gibi mukaddem haber olmasıdır:

سلي إن جهلت الناس عنا وعنهم ... فليس «سواء» عالم وجهول

«İnsanları bilmiyorsan bizi de onları da sor... Zira âlim ile cahil 'bir' değildir.»

وحسن ذلك أن المصدر المؤول أعرف من المحلى باللام لأنه يشبه الضمير من حيث إنه لا يوصف ولا يوصف به والأعرف أحق بالاسمية ولأن في الاسم طولا فلو روعي الترتيب المعهود لفات تجاوب أطراف النظم الكريم، ووجه الثانية أن كل فريق يدعي أن البر هذا فيجب أن يكون الرد موافقا لدعواهم وما ذلك إلا بكون البر اسما كما يفصح عنه جعله مخبرا عنه في الاستدراك، وقرأ ابن مسعود رضي الله تعالى عنه لَيْسَ الْبِرَّ بالنصب بأن تولوا- بالباء- وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ تحقيق للحق بعد بيان بطلان الباطل، وأل- في الْبِرَّ إما للجنس فيكون القصر ادعائيا لكمال ذلك الجنس في هذا الفرد، وإما للعهد أي ما ينبغي أن يهتم به ويعتني بشأنه ويجد في تحصيله، والكلام على حذف مضاف أي- برّ من آمن- إذ لا يخبر بالجثة عن المعنى ويجوز أن لا يرتكب الحذف ويجعل المصدر بمعنى اسم الفاعل أو يقال بإطلاق الْبِرَّ على البار مبالغة، والأول أوفق لقوله: لَيْسَ الْبِرَّ وأحسن في نفسه لأنه كنزع الخف عند الوصول إلى الماء ولأن المقصود من كون ذي البر من آمن إفادة أن البر إيمانه فيؤول إلى الأول، والمراد بهذا الإيمان إيمان خال عن شائبة الإشراك لا كإيمان اليهود والنصارى القائلين- عزير ابن الله والمسيح ابن الله- وقرأ نافع وابن عامر- «ولكن» - بالتخفيف، وقرأ بعضهم «البار» بصيغة اسم الفاعل.

Bunun güzel görülme sebebi, müevvel masdarın lam ile marife olandan daha marife olmasıdır; çünkü ne sıfatlanması ne de kendisiyle sıfatlanılması bakımından zamire benzer ve marife olan isim olmaya daha layıktır; ayrıca isimde bir uzunluk vardır, şayet alışılmış tertip gözetilseydi yüce nazmın tarafları arasındaki uyum kaçardı. İkinci kıraatin gerekçesi ise her fırkanın iyiliğin bu olduğunu iddia etmesidir; dolayısıyla reddiyenin onların iddiasına uygun olması gerekir ve bu da ancak 'el-birr'in isim olmasıyla mümkündür; nitekim istidrakte onun kendisinden haber verilen (mübteda) kılınması bunu açıkça göstermektedir. İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh { لَيْسَ الْبِرَّ } ifadesini mansub olarak, 'en tevvellev' yerine 'bi-en tevvellev' —bâ harfi ile— okumuştur. { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Asıl iyilik, Allah’a iman eden kimsenin tutumudur”; batılın batıllığı beyan edildikten sonra hakkın tescil edilmesidir. { الْبِرَّ } kelimesindeki 'el-', ya cins içindir ve o cinsin bu fertte kemale ermesi sebebiyle kasr iddiâî olur; yahut ahd içindir, yani 'İhtimam gösterilmesi, şanına önem verilmesi ve elde edilmesine gayret edilmesi gereken asıl şey' demektir. İbarede mahzûf bir muzâf takdiri vardır; yani: 'İman edenin iyiliğidir'; zira şahıs (cüsse) mana ile haber verilmez. Hazfe gitmeyip masdarı ism-i fail manasında kılmak yahut mübalağa kastıyla el-birr lafzının el-bârr (iyilik yapan) yerine ıtlak edildiğini söylemek de caizdir. Birinci görüş { لَيْسَ الْبِرَّ } ifadesine daha uygundur ve kendi içinde daha güzeldir; zira suya varıldığında mesti çıkarmak gibidir ve iyilik sahibinin iman eden kişi olmasından maksat, iyiliğin onun imanı olduğunu ifade etmek olduğu için neticede birinciye döner. Bu imandan murat, 'Üzeyir Allah'ın oğludur' ve 'Mesih Allah'ın oğludur' diyen Yahudi ve Hristiyanların imanı gibi değil, şirk şaibesinden arınmış bir imandır. Nâfi ve İbn Âmir { ولكن } kelimesini şeddesiz (tahfif ile) okumuş, bazıları da ism-i fail sîgasıyla 'el-Bârre' şeklinde okumuştur.

وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أي المعاد الذي يقول به المسلمون وما يتبعه عندهم وَالْمَلائِكَةِ أي وآمن بهم وصدق بأنهم عباد مكرمون لا يوصفون بذكورة ولا أنوثة ومنهم المتوسطون بينه تعالى وبين أنبيائه عليهم الصلاة والسلام بإلقاء الوحي وإنزال الكتب وَالْكِتابِ أي جنسه فيشمل جميع- الكتب- الإلهية لأن البر الإيمان بجميعها وهو الظاهر الموافق لقرينه، ولما

{ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Ve ahiret gününe”; yani Müslümanların kabul ettiği ahiret gününe ve onların nezdinde ona tabi olan şeylere [iman eden kimsedir]. { وَالْمَلائِكَةِ } “Ve meleklere”; yani onlara iman eden ve onların erkeklik veya dişilikle nitelenemeyecek şerefli kullar olduklarını, içlerinden vahiy getirip kitaplar indirmek suretiyle Allah Teâlâ ile peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm arasında vasıta olanlar bulunduğunu tasdik eden [kimsedir]. { وَالْكِتابِ } “Ve Kitab’a”; yani cinsine [iman eden kimsedir] ki bütün ilahi kitapları kapsar; zira asıl iyilik hepsine birden iman etmektir. Zahir olan ve lafzi paraleline uyan görüş de budur; nitekim

ورد في الحديث «أن تؤمن بالله وملائكته وكتبه ورسله»

hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etmendir.»

أو القرآن لأنه المقصود بالدعوة والكامل الذي يستأهل أن يسمى كتابا والإيمان به الإيمان بجميع الكتب لكونه مصدقا لما بين يديه، وقيل: التوراة ويبعده عدم ظهور القرينة المخصصة لها وأن الإيمان بها لا يستلزم الإيمان بالجميع إلا باعتبار استلزامه الإيمان بالقرآن، والإيمان بالكتب أن يؤمن بأنها كلام الرب جل شأنه منزهة عن الحدوث منزلة على ذويها ظاهرة لديهم حسبما اقتضته الحكمة من اللغات وَالنَّبِيِّينَ أي جميعهم من غير تفرقة بين أحد منهم كما فعل أهل الكتابين والإيمان بهم أن يصدق بأنهم معصومون مطهرون وأنهم أشرف الناس حسبا ونسبا وأن ليس فيهم وصمة ولا عيب منفر ويعتقد أن سيدهم وخاتمهم محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وأن شريعته ناسخة لجميع الشرائع والتمسك بها لازم لجميع المكلفين إلى يوم القيامة.

Yahut maksat Kur'an'dır; zira davetin asıl hedefi odur, kitap olarak adlandırılmaya layık kâmil olan odur ve önceki kitapları tasdik edici olması hasebiyle ona iman etmek bütün kitaplara iman etmektir. Maksadın Tevrat olduğu da söylenmiştir; ancak onu tahsis eden bir karinenin bulunmaması ve Kur'an'a imanı gerektirmesi ciheti hariç tutulursa ona imanın hepsine imanı gerektirmeyeceği gerekçesiyle bu görüş uzak görülmüştür. Kitaplara iman; onların Rab Teâlâ'nın kelamı olduğuna, sonradan yaratılmışlıktan (hudûs) münezzeh bulunduğuna, ehline indirildiğine ve hikmetin gerektirdiği diller üzere onların nezdinde zahir olduğuna inanmaktır. { وَالنَّبِيِّينَ } “Ve peygamberlere”; yani iki kitap ehlinin yaptığı gibi hiçbirinin arasını ayırt etmeksizin hepsine [iman eden kimsedir]. Peygamberlere iman ise; onların masum ve tertemiz olduklarını, soy ve nesep bakımından insanların en şereflisi bulunduklarını, kendilerinde nefret uyandırıcı hiçbir leke ve ayıp olmadığını tasdik etmek; efendilerinin ve sonuncularının Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem olduğuna, onun şeriatının bütün şeriatları neshettiğine ve ona sarılmanın kıyamet gününe kadar bütün mükelleflere farz olduğuna inanmaktır.

وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ حال من ضمير آتى، والضمير المجرور للمال- أي أعطى المال كائنا على حب المال- والتقييد لبيان أفضل أنواع الصدقة

{ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } “Ve mala olan sevgisine rağmen onu veren”; { آتى } fiilinin fail zamirinden hâldir. Mecrûr zamir mala aittir; yani 'malı seve seve, mala olan düşkünlüğüne rağmen verdi' demektir. Bu kayıt, sadakanın en faziletli türünü beyan etmek içindir.

فقد أخرج البخاري ومسلم وغيرهما عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال:

Nitekim Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir:

قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «أفضل الصدقة أن تصدق وأنت صحيح تأمل البقاء وتخشى الفقر ولا تمهل حتى إذا بلغت الحلقوم [الواقعة: ٨٣] قلت لفلان كذا لفلان كذا إلا وقد كان لفلان»

Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sadakanın en faziletlisi; sağlıklı olduğun, yaşamayı umduğun ve fakirlikten korktuğun halde verdiğin sadakadır. Yoksa can boğaza gelip de [Vâkıa: 83] 'Falancaya şu kadar, filancaya bu kadar' deyinceye kadar erteleme; oysa o mal zaten artık falancanın olmuştur.»

وفي هذا إيذان بأن درجات الثواب تتفاوت حسب تفاوت المراتب في الحب حتى أن صدقة الفقير والبخيل أفضل من صدقة الغني والكريم إلا أن يكونا أحب للمال منهما، ويؤيد ذلك

Bunda, sevap derecelerinin mal sevgisindeki mertebelerin farklılığına göre değiştiğine bir işaret vardır; öyle ki fakirin ve cimrinin verdiği sadaka, zengin ve cömerdin sadakasından daha faziletlidir; meğerki bu ikisi mala diğerlerinden daha düşkün olsun. Bunu şu da desteklemektedir:

قوله ﵊: «أفضل الأعمال أحمزها»

Aleyhisselâm'ın: «Amellerin en faziletlisi, en meşakkatli olanıdır» buyruğu.

وجوز رجوع الضمير لله تعالى أو للمصدر المفهوم من الفعل والتقييد حينئذ للتكميل، وبيان اعتبار الإخلاص أو طيب النفس في الصدقة ودفع كون إيتاء المال مطلقا برا، والأول هو المأثور عن السلف الصالح، ولعله المروي عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ذَوِي الْقُرْبى مفعول أول ل آتَى قدم عليه مفعوله «الثاني» للاهتمام أو لأن فيه مع «ما» عطف عليه طولا لو روعي الترتيب لفات تجاوب الأطراف، وهو الذي اقتضى تقديم الحال أيضا، وقيل: هو المفعول الثاني، والمراد ب ذَوِي الْقُرْبى - ذوو قرابة- المعطي لكن المحاويج منهم لا مطلقا لدلالة سوق الكلام، وعد مصارف الزكاة على أن المراد الخير والصدقة- وإيتاء- الأغنياء هبة لا صدقة، وقدم هذا الصنف لأن- إيتاءهم- أهم فقد صح

Zamirin Allah Teâlâ'ya yahut fiilden anlaşılan masdara raci olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde kayıt, manayı kemale erdirmek, sadakada ihlasın veya gönül hoşluğunun gözetildiğini beyan etmek ve mutlak olarak mal vermenin iyilik (birr) sayılmasını defetmek içindir. Birinci görüş Selef-i Sâlihîn'den nakledilendir ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den rivayet edilen de muhtemelen odur. { ذَوِي الْقُرْبى } “Akrabalara”; { آتى } fiilinin birinci mefulüdür. İkinci mefulü, önemine binaen veya üzerine atfedilenlerle birlikte onda bir uzunluk bulunup alışılmış tertip gözetilseydi taraflar arasındaki uyum kaçacağı için öne geçirilmiştir; hâlin öne geçirilmesini gerektiren de budur. Bunun ikinci meful olduğu da söylenmiştir. { ذَوِي الْقُرْبى } ifadesinden maksat, verenin akrabalarıdır; ancak mutlak olarak değil, onların muhtaç olanlarıdır. Zira sözün akışı ve zekâtın sarf yerlerinin sayılması, maksadın hayır ve sadaka olduğuna delalet eder; zenginlere vermek ise sadaka değil hediyedir. Bu sınıf diğerlerinden öne geçirilmiştir; çünkü onlara vermek daha mühimdir. Nitekim sahih olarak

عن أم كلثوم بنت عقبة قالت: سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: «أفضل الصدقة على ذي الرحم الكاشح»

Ümmü Külsûm bnt. Ukbe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Sadakanın en faziletlisi, içinde düşmanlık gizleyen akrabaya verilendir.»

وأخرج أحمد والترمذي وغيرهما عن سلمان بن عامر قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «الصدقة على المسكين صدقة وعلى ذي الرحم اثنتان صدقة وصلة» .

Ahmed, Tirmizî ve diğerlerinin Selmân b. Âmir'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yoksula verilen sadaka bir sadakadır; akrabaya verilen ise iki şeydir: Hem sadaka hem de sıla-i rahimdir.»

وَالْيَتامى عطف على ذَوِي الْقُرْبى وقيل على الْقُرْبى إذ لا يصح إيصال المال إلى من لا يعقل فالمعطي حينئذ كافلهم لأجلهم، فيه ما لا يخفى وَالْمَساكِينَ جمع- مسكين- وهو الدائم السكون لما أن الحاجة أسكنته بحيث لا حراك به أو دائم السكون، والالتجاء إلى الناس، وتخصيصه بمن لا شيء له أو بمن لا يملك ما يقع موقعا من حاجته خارج عن مفهومه وَابْنَ السَّبِيلِ أي المسافر- كما قاله مجاهد- وسمي بذلك لملازمته الطريق في السفر أو لأن الطريق تبرزه فكأنها ولدته وكأن إفراده لانفراده عن أحبابه ووطنه وأصحابه فهو أبدا يتوق إلى الجمع، ويشتاق إلى الربع، والكريم يحن إلى وطنه حنين الشارف إلى عطنه، أو لأنه لما لم يكن بين أبناء السبيل، والمعطي تعارف غالبا يهون أمر الإعطاء ويرغب فيه أفردهم ليهون أمر إعطائهم

{ وَالْيَتامى } “Yetimlere”; { ذَوِي الْقُرْبى } üzerine matuftur. { الْقُرْبى } lafzına matuf olduğu da söylenmiştir; zira aklı ermeyene malı doğrudan teslim etmek sahih olmaz, bu durumda veren kimse onların menfaati için onların kefili konumundadır; bunda ise gizli olmayan bir kapalılık vardır. { وَالْمَساكِينَ } “Yoksullara”; miskinin çoğuludur. O, ihtiyacın kendisini hareketsiz kılacak derecede sakinleştirdiği yahut sürekli sükûn halinde bulunup insanlara sığınan kimsedir. Onu hiçbir şeyi olmayan kimseye yahut ihtiyacını karşılayacak miktara sahip olmayan kimseye tahsis etmek kelimenin kavramsal kapsamının dışındadır. { وَابْنَ السَّبِيلِ } “Ve yolda kalmışa”; Mücâhid'in dediği gibi yolcuya [verendir]. Yolculukta yolu terk etmediği için yahut yol onu ortaya çıkardığı ve sanki yol onu doğurmuş gibi olduğu için böyle isimlendirilmiştir. Tekil olarak zikredilmesi sanki sevdiklerinden, vatanından ve arkadaşlarından ayrı kalmasından ötürüdür; o daima topluluğa özlem duyar ve yurdunu arzular; cömert kimse ise yaşlı devenin ağılına özlem duyması gibi vatanına özlem duyar. Yahut yolda kalanlar ile veren kimse arasında çoğunlukla bir tanışıklık bulunmadığından ve verme işini kolaylaştırıp teşvik etmek maksadıyla onları tekil zikretmiştir ki onlara vermek kolaylaşsın

وليشير إلى أنهم وإن كانوا جمعا ينبغي أن يعتبروا كنفس واحدة فلا يضجر من إعطائهم لعدم معرفتهم وبعد منفعتهم فليفهم، وروي عن ابن عباس وقتادة وابن جبير أنه الضيف الذي ينزل بالمسلمين وَالسَّائِلِينَ أي الطالبين للطعام سواء كانوا أغنياء إلا أن ما عندهم لا يكفي لحاجتهم أو فقراء كما يدل عليه ظاهر ما

ve çok olsalar bile tek bir can gibi kabul edilmeleri gerektiğine işaret etsin; böylece onları tanımamaktan ve faydalarının uzak olmasından ötürü vermekten usanç duyulmasın, iyi anlaşılsın. İbn Abbas, Katâde ve İbn Cübeyr'den, onun Müslümanlara konuk olan misafir olduğu rivayet edilmiştir. { وَالسَّائِلِينَ } “Ve isteyenlere”; yani yanlarındakiler ihtiyaçlarına yetmeyen zenginler olsun yahut fakirler olsun yiyecek talep eden kimselere [verendir]. Nitekim şu rivayetin zahiri de buna delalet eder:

أخرجه الإمام أحمد وأبو داود وابن أبي حاتم عن الحسين بن علي رضي الله تعالى عنهما قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «للسائل حق وإن جاء على فرس»

İmam Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Ebî Hâtim'in Hüseyin b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «At üzerinde gelse bile isteyene bir hak vardır» buyurmuştur.

فإن الجائي على فرس يكون في الغالب غنيا، وقيل: أراد الْمَساكِينَ الذين يسألون فتعرف حالهم بسؤالهم، وَالْمَساكِينَ السابق ذكرهم الذين لا يسألون وتعرف حاجتهم بحالهم وإن كان ظاهرهم الغنى وعليه يكون التقييد في الحديث لتأكيد رعاية حق السائل وتحقيق أن السؤال سبب للاستحقاق، وإن فرض وجوده من الغنى كالقرابة واليتم.

Zira at üzerinde gelen kimse çoğunlukla zengin olur. Şöyle de denildi: Bununla, dilenen ve durumları istemeleriyle bilinen yoksullar kastedilmiştir; daha önce zikredilen { الْمَساكِينَ } ise istemeyen, dış görünüşleri zengin gibi dursa da hallerinden ihtiyaçları anlaşılan kimselerdir. Buna göre hadisteki kayıt, isteyenin hakkını gözetmeyi pekiştirmek ve akrabalık ile yetimlikte olduğu gibi zenginlik hali farz edilse bile istemenin müstahak oluşa bir sebep olduğunu tescil etmek içindir.

وَفِي الرِّقابِ متعلق ب آتَى أي آتى المال في تخليص الرقاب وفكاكها بمعاونة المكاتبين، أو فك الأسارى، أو ابتياع الرقاب لعتقها، والرقبة- مجاز عن الشخص وإيراد كلمة- في للإيذان بأن ما يعطى لهؤلاء مصروف في تخليصهم لا يملكونه كما في المصارف الأخر وَأَقامَ الصَّلاةَ عطف على صلة مَنْ والمراد بالصلاة المفروضة كالزكاة في وَآتَى الزَّكاةَ بناء على أن المراد بما مر من إيتاء المال نوافل الصدقات وقدمت على الفريضة مبالغة في الحث عليها، أو حقوق كانت في المال غير مقدرة سوى الزكاة،

{ وَفِي الرِّقابِ } “Ve köleleri azat etmeye/boyunduruk altındakilere”; { آتى } fiiline mütealliktir; yani mükâtep kölelere yardım ederek, esirleri kurtararak yahut azat etmek için köle satın alarak boyunları kölelikten kurtarmak ve azat etmek uğrunda malı verdi [demektir]. 'Boyun' (er-rakabe), şahıstan mecazdır. { فِي } cer edatının getirilmesi, bunlara verilen malın diğer sarf yerlerinde olduğu gibi onların mülkiyetine geçmeyip bizzat kurtarılmalarına harcandığını bildirmek içindir. { وَأَقامَ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılan”; { مَنْ } isminin sılasına matuftur. Buradaki namazdan murat, { وَآتَى الزَّكاةَ } “Ve zekâtı veren” ifadesindeki zekât gibi farz olandır. Bu da daha önce geçen mal vermekten kastın nafile sadakalar olduğu görüşüne dayanır; teşvikte mübalağa için farzdan öne geçirilmiştir; yahut zekât haricinde malda bulunan belirli kılınmamış haklardır.

أخرج الترمذي والدارقطني وجماعة عن فاطمة بنت قيس قالت: «قال رسول الله ﷺ: في المال حق سوى الزكاة ثم قرأ الآية» وأخرج البخاري في تاريخه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه نحو ذلك،

Tirmizî, Dârekutnî ve bir cemaatin Fâtıma bnt. Kays'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ: “Şüphesiz malda zekâttan başka da bir hak vardır” buyurdu ve ardından bu ayeti okudu.» Buhârî de Tarih'inde Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan buna benzer bir rivayette bulunmuştur.

واختلف هل بقي هذا الحق أم لا؟ فذهب قوم إلى الثاني واستدلوا بما

Bu hakkın baki kalıp kalmadığı hususunda ihtilaf edildi. Bir topluluk kalmadığı görüşüne vardı ve şu rivayeti delil getirdi:

روي عن علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا- نسخ الأضحى كل ذبح، ورمضان كل صوم وغسل الجنابة كل غسل، والزكاة كل صدقة-

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Kurban her kurbanı, Ramazan her orucu, cünüplük guslü her guslü ve zekât da her sadakayı neshetmiştir.»

وقال جماعة بالأول لقوله تعالى: وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [الذاريات:

Bir cemaat ise Allah Teâlâ'nın: { وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } [Zâriyât: 19] “Onların mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır”

١٩]

buyruğu sebebiyle birinci görüşe vardı.

ولقوله ﵊: «لا يؤمن بالله واليوم الآخر من بات شبعا وجاره طاو إلى جنبه»

Ve Aleyhisselâm'ın: «Komşusu yanı başında aç iken kendisi tok sabahlayan kimse Allah'a ve ahiret gününe tam iman etmiş olmaz» buyruğu sebebiyle [birinci görüşe vardı].

وللإجماع على أنه إذا انتهت الحاجة إلى الضرورة وجب على الناس أن يعطوا مقدار دفع الضرورة وإن لم تكن الزكاة واجبة عليهم ولو امتنعوا عن الأداء جاز الأخذ منهم وأجابوا عن الحديث بأنه غريب معارض، وفي إسناده المسيب بن شريك- وهو ليس بالقوي عندهم- وبأن المراد أن الزكاة نسخت كل صدقة مقدرة، وجوز أن يكون المراد بما مر الزكاة المفروضة أيضا ولا تكرار لأن الغرض مما تقدم بيان مصارفها، ومن هذا بيان أدائها والحث عليها وترك ذكر بعض المصارف لأن المقصود هاهنا بيان أبواب الخير دون الحصر، وقدم بيان المصرف اهتماما بشأنه فإن الصدقة إنما تعتبر إذا كانت في مصرفها ومحلها كما يدل عليه قوله تعالى: قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [البقرة: ٢١٥] وعلى هذا يتعين أن يراد بالسائلين الفقراء وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا عطف على مَنْ آمَنَ ولم يقل وأوفى كما قبله إشارة إلى وجوب استقرار الوفاء، وقيل: رمزا إلى أنه أمر مقصود بالذات، وقيل: إيذانا بمغايرته لما سبق فإنه من حقوق الله تعالى والسابق من حقوق الناس، وعلى هذا فالمراد بالعهد ما لا يحلل حراما ولا يحرم حلالا من العهود الجارية فيما بين الناس، والظاهر حمل العهد على ما يشمل حقوق الحق وحقوق الخلق، وحذف المعمول يؤذن بذلك، والتقييد بالظرف للإشارة إلى أنه لا يتأخر إيفاؤهم بالعهد عن وقت المعاهدة، وقيل: للإشارة إلى عدم كون العهد من ضروريات الدين وليس للتأكيد كما قيل: به وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ نصب على المدح بتقدير- أخص أو أمدح- وغير سبكه عما قبله تنبيها على فضيلة الصبر ومزيته على سائر الأعمال حتى كأنه ليس من جنس الأول، ومجيء القطع في العطف مما أثبته الأئمة الأعلام ووقع في الكتاب أيضا واستحسنه الأجلة وجعلوه أبلغ من الاتباع

Ve ayrıca ihtiyaç zaruret derecesine ulaştığında, kendilerine zekât farz olmasa bile insanların zarureti giderecek miktarı vermelerinin vacip olduğu; şayet ödemekten kaçınırlarsa bunun onlardan zorla alınabileceği hususundaki icma sebebiyle [birinci görüşe vardı]. Bu hadise, garip ve muarızı olan bir hadis olduğu, senedinde Müseyyeb b. Şerîk bulunduğu —ki o muhaddisler nezdinde kuvvetli değildir— ve muradın zekâtın miktarı belirlenmiş her sadakayı neshettiği olduğu şeklinde cevap verdiler. Daha önce geçenden kastın da farz zekât olması caizdir; bir tekrar da söz konusu olmaz, zira öncekinden maksat onun sarf yerlerini beyan etmek, bundan maksat ise onun edasını beyan edip teşvik etmektir; bazı sarf yerlerinin terk edilmesi ise buradaki amacın sınırlandırmak değil hayır kapılarını açıklamak olmasındandır. Sarf yerinin beyanı, onun önemine binaen öne geçirilmiştir; zira sadaka ancak yerine ve mahalline verildiğinde muteberdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } [Bakara: 215] “De ki: Hayır olarak infak ettiğiniz şey, ana-baba ve yakınlar içindir” buyruğu da buna delalet eder. Buna göre isteyenlerden muradın fakirler olması gerekir. { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } “Ve sözleştikleri zaman sözlerini yerine getirenler”; { مَنْ آمَنَ } üzerine matuftur. Öncesinde olduğu gibi 've evfâ' demeyip [isim kalıbında getirmesi], ahde vefanın istikrarının gerekliliğine işarettir. Şöyle de denildi: Onun bizzat kastedilen bir emir olduğuna işarettir. Bir diğer görüşe göre: Öncesinden farklı olduğunu bildirmek içindir; zira bu Allah Teâlâ'nın haklarındandır, öncesi ise insanların haklarındandır. Buna göre ahitten maksat, insanlar arasında cereyan eden, haramı helal veya helali haram kılmayan ahitlerdir. Zahir olan ise ahdin, hem Hakk'ın haklarını hem de halkın haklarını kapsayan şeye hamledilmesidir; mefulün hazfedilmesi de buna işaret etmektedir. Zarf ile kayıtlanması, onların ahdi yerine getirmelerinin sözleşme vaktinden geriye kalmadığına işaret etmek içindir. Şöyle de denildi: Ahdin dinin zaruriyatından olmadığına işaret etmek içindir; iddia edildiği gibi tekit için değildir. { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “Zorluk ve darlıkta sabredenler”; 'ahsü' (özellikle belirtirim) veya 'emdahü' (överim) takdiriyle medih üzere mansub kılınmıştır. Sabrın faziletine ve diğer amellere olan üstünlüğüne, sanki öncekinin cinsinden değilmişçesine dikkat çekmek için önceki sevk tarzından farklı bir tarzda getirilmiştir. Atıf esnasında irabın kesilerek mansub veya merfû yapılması (kat‘), önde gelen imamların kabul ettiği, Kitap'ta da vaki olan, büyük âlimlerin güzel görüp atfa tabi kılmaktan daha beliğ kabul ettikleri bir kuraldır.

وقد جاء في النكرة أيضا كقول الهذلي:

Nitekim Hüzeylî'nin şu sözünde olduğu gibi nekirede de gelmiştir: