Binûn

Bakara Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويأوي إلى نسوة عطل ... وشعثا مراضيع مثل السعالى

Ve süssüz kadınlara sığınır... / Ve gulyabaniler gibi saçı başı dağınık emzikli kadınlara.

والبأساء- البؤس والفقر، والضراء- السقم والوجع وهما مصدران بنيا على فعلاء وليس لهما أفعل لأن أفعل وفعلاء في الصفات والنعوت ولم يأتيا في الأسماء التي ليست بنعوت وقرىء والصابرون كما قرىء والموفين.

el-Be'sâ (البأساء); sıkıntı ve fakirlik, ed-darrâ (الضراء) ise hastalık ve acıdır. İkisi de fa‘lâ (فَعْلَاء) vezninde bina edilmiş masdarlardır ve ef‘al (أَفْعَل) vezinleri yoktur; zira ef‘al ve fa‘lâ sıfatlarda ve nitelemelerde [birlikte] yer alır, niteleme olmayan isimlerde ise gelmemiştir. [Bir kıraatte] 'ves-sâbirûne' şeklinde okunduğu gibi, 've'l-mûfîne' şeklinde de okunmuştur.

وَحِينَ الْبَأْسِ أي وقت القتال وجهاد العدو وهذا من باب الترقي في الصبر من الشديد إلى الأشد لأن الصبر على المرض فوق الصبر على الفقر والصبر على القتال فوق الصبر على المرض، وعدي الصبر على الأولين بفي لأنه لا يعد الإنسان من الممدوحين إذا صبر على شيء من ذلك إلا إذا صار الفقر والمرض كالظرف له وأما إذا أصاباه وقتا ما وصبر فليس فيه مدح كثير إذ أكثر الناس كذلك وأتى- بحين- في الأخير لأن القتال حالة لا تكاد تدوم في أغلب الأوقات أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا في إيمانهم أو طلب البر.

{ وَحِينَ الْبَأْسِ } “Ve savaş zamanında [sabredenler]”; yani savaş ve düşmanla cihat vaktinde demektir. Bu, sabır konusunda şiddetliden daha şiddetliye doğru bir terakki (derece derece yükselme) kabilindendir. Çünkü hastalığa sabretmek fakirliğe sabretmenin üstündedir, savaşa sabretmek ise hastalığa sabretmenin üstündedir. İlk ikisinde sabır 'fî' (فِي) ile geçişli kılınmıştır; zira bir kimse fakirlik ve hastalık kendisine bir zarf (içinde bulunulan durum) gibi olmadıkça bunlardan birine sabrettiğinde övülenlerden sayılmaz. Şayet bunlar kendisine muayyen bir vakitte isabet eder de sabrederse bunda fazla bir övgü yoktur; zira insanların çoğu böyledir. Sonuncusunda ise 'hîn' (حِينَ) lafzı getirilmiştir; zira savaş, vakitlerin çoğunda pek devam etmeyen bir durumdur. { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte onlar, sadık olanlardır”; imanlarında yahut iyilik arayışlarında [doğru çıkanlardır].

وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ عذاب الله تعالى بتجنب معاصيه وامتثال أوامره، وأتى بخبر- أولئك- الأولى موصولا بفعل ماض إيذانا بتحقق اتصافهم به وإن ذلك قد وقع منهم واستقر، وغاير في خبر الثانية ليدل على أن ذلك ليس بمتجدد بل صار كالسجية لهم، وأيضا لو أتى به على طبق سابقه لما حسن وقوعه فاصلة، هذا والآية كما ترى مشتملة على خمس عشرة خصلة وترجع إلى ثلاثة أقسام، فالخمسة الأولى منها تتعلق بالكمالات الإنسانية التي هي من قبيل صحة الاعتقاد، وآخرها قوله: وَالنَّبِيِّينَ وافتتحها بالإيمان بالله واليوم الآخر لأنهما إشارة إلى المبدأ والمعاد اللذين هما المشرق والمغرب في الحقيقة فيلتئم مع ما نفاه أو لا غاية الالتئام، والستة التي بعدها تتعلق بالكمالات النفسية التي هي من قبيل حسن معاشرة العباد وأولها وَآتَى الْمالَ وآخرها وَفِي الرِّقابِ والأربعة الأخيرة تتعلق بالكمالات الإنسانية التي هي من قبيل تهذيب النفس وأولها وَأَقامَ الصلاة وآخرها وَحِينَ الْبَأْسِ ولعمري من عمل بهذه الآية فقد استكمل الإيمان ونال أقصى مراتب الإيقان «ومن باب التأويل» لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ مشرق عالم الأرواح ومغرب عالم الأجساد فإن ذلك تقيد واحتجاب وَلكِنَّ الْبِرَّ بر الموحد الذي آمن بالله والمعاد في مقام الجمع وشاهد الجمع في تفاصيل الكثرة ولم يحتجب بالجمع عن التفصيل الذي هو باطن عالم الملائكة وظاهر عالم النبيين والكتاب الجامع بين الظاهر والباطن وَآتَى العلم الذي هو مال القلب مع كونه محبوبا ذوي قربى القوى الروحانية القريبة منه، ويتامى القوى النفسانية المنقطعة عن الأب الحقيقي وهو نور الروح، ومساكين القوى الطبيعية التي لم تزل دائمة السكون إلى تراب البدن، وأبناء السبيل السالكين إلى منازل الحق، والسائلين الطالبين بلسان استعدادهم ما يكون غذاء لأرواحهم، وفي فك رقاب عبدة الدنيا وأسراء الشهوات بالوعظ والإرشاد، وأقام صلاة الحضور، وآتى ما يزكي نفسه بنفي الخواطر ومحو الصفات، والموفون بعهد الأزل بترك المعارضة في العبودية والإعراض عما سوى الحق في مقام المعرفة، والصابرين في بأساء الافتقار إلى الله تعالى دائما، وضراء كسر النفس، وحين بأس محاربة العدو الأعظم أولئك الذين صدقوا الله تعالى في السير إليه وبذل الوجود وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ عن الشرك المنزهون عن سائر الرذائل يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شروع في بيان بعض الأحكام الشرعية على وجه التلافي لما فرط من المخلين بما تقدم من قواعد الدين التي يبنى عليها أمر المعاش والمعاد كُتِبَ عَلَيْكُمُ أي فرض وألزم عند مطالبة صاحب الحق فلا يضر فيه قدرة الولي على العفو فإن الوجوب إنما اعتبر بالنسبة إلى الحكام أو القاتلين، وأصل الكتابة الخط ثم كني به عن الإلزام، وكلمة- على- صريحة في ذلك الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى أي بسببهم على حد «إن امرأة دخلت النار في هرة ربطتها» وقيل: عدي القصاص بفي لتضمنه معنى المساواة إذ معناه أن يفعل

{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Ve işte onlar, sakınanların ta kendileridir”; günahlarından kaçınarak ve emirlerine uyarak Allah Teâlâ'nın azabından [sakınanlardır]. Birinci { أُولئِكَ }'nin haberini, bu vasıfla nitelenmelerinin gerçekleştiğini, bunun kendilerinden sadır olup istikrar kazandığını bildirmek üzere geçmiş zaman fiiliyle sıla yapılmış olarak getirdi; ikincisinin haberini ise bunun sonradan ortaya çıkan geçici bir durum olmayıp kendileri için adeta bir fıtrat/seciye haline geldiğine delalet etmesi için farklı kıldı. Ayrıca şayet onu da öncekinin vezninde getirmiş olsaydı fasıla (ayet sonu uyumu) olarak düşmesi güzel olmazdı. Gördüğün üzere bu ayet on beş hasleti içermekte olup bunlar üç kısma racidir: Bunlardan ilk beşi inanç sıhhati kabilinden olan insani kemalatla ilgilidir ki sonuncusu { وَالنَّبِيِّينَ } “Ve peygamberlere” kavlidir. Bunlara Allah'a ve ahiret gününe iman ile başlamıştır; zira bu ikisi hakikatte maşrık ve mağrip olan mebde (başlangıç) ve meada (dönüş yeri) işarettir. Böylece daha önce nefyettiği husus ile tam bir uyum sağlar. Bundan sonraki altı haslet, kullarla güzel muamele kabilinden olan nefsi kemalatla ilgilidir ki ilki { وَآتَى الْمالَ } “Ve malı veren”, sonuncusu { وَفِي الرِّقابِ } “Ve köleler uğrunda” kavlidir. Son dört haslet ise nefsi tezkiye kabilinden olan insani kemalatla ilgilidir ki ilki { وَأَقامَ الصَّلاةَ } “Ve namazı kılan”, sonuncusu { وَحِينَ الْبَأْسِ } “Ve savaş zamanında” kavlidir. Ömrüme andolsun ki bu ayetle amel eden kimse imanı kemale erdirmiş ve yakin mertebelerinin en sonuncusuna ulaşmıştır. «İşari tevil kabilinden olarak»: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ } “İyilik, yüzlerinizi ... tarafına çevirmeniz değildir” ruhlar âleminin doğusuna ve bedenler âleminin batısına [çevirmeniz değildir]; zira bu kayıtlanma ve perdelenmedir. { وَلكِنَّ الْبِرَّ } “Lakin iyilik”, cem makamında Allah'a ve meada iman eden, kesretin ayrıntılarında cem'i müşahede eden, melekler âleminin batını, peygamberler âleminin zahiri ve zahir ile batını cemeden Kitap olan tafsilden cem sebebiyle perdelenmeyen; kalbin malı olan ilmi, sevilmesine rağmen kendisine yakın olan ruhani kuvvetlerin akrabalarına, hakiki baba olan ruhun nurundan kopmuş nefsi kuvvetlerin yetimlerine, bedenin toprağında daimi sükunet üzere kalmış tabii kuvvetlerin miskinlerine, Hakk'ın menzillerine süluk eden yol oğullarına (yolculara), istidat lisanıyla ruhlarına gıda olacak şeyleri isteyen sailere (isteyenlere) veren, vaaz ve irşat ile dünya kullarının ve şehvet esirlerinin boyunlarını kurtarma yolunda harcayan, huzur namazını ikame eden, havâtırı (kalbe gelen düşünceleri) nefyedip sıfatları mahvetmek suretiyle nefsini tezkiye eden şeyi veren, kullukta itirazı terk ederek ve marifet makamında Hak'tan gayrısından yüz çevirerek ezel ahdini yerine getiren, daima Allah Teâlâ'ya muhtaç olma darlığına (be'sâ), nefsi kırmanın zorluğuna (darrâ) ve en büyük düşmanla savaş zamanına sabreden muvahhidin iyiliğidir. { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte onlar, sadık olanlardır”; O'na seyrüsülukta ve varlıklarını feda etmede Allah Teâlâ'ya sadık olan kimselerdir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Ve işte onlar, sakınanların ta kendileridir”; şirkten korunan, diğer bütün rezilliklerden arınmış kimselerdir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; daha önce geçen, dünya ve ahiret işlerinin üzerine bina edildiği din kurallarını ihlal edenlerin kusurlarını telafi etme sadedinde bazı şer‘i hükümleri beyana giriştir. { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } “Size farz kılındı”; hak sahibinin talep etmesi halinde farz ve lazım kılındı; dolayısıyla velinin affetme gücüne sahip olması buna zarar vermez, zira vücup ancak hâkimlere veya katillere nispetle muteberdir. Kitabetin aslı çizgidir (yazmaktır), sonra bağlayıcılıktan kinaye kılınmıştır; 'alâ' (عَلَى) kelimesi de bunda açıktır. { الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında kısas”; yani onlar sebebiyle [kısas farz kılındı], nitekim «Bir kadın bağladığı bir kedi sebebiyle (fî hirretin) cehenneme girdi» ifadesinde olduğu gibidir. Şöyle de denildi: Kısas, eşitlik manasını içerdiği için 'fî' ile geçişli kılınmıştır; çünkü bunun manası, bir insana kendisinin yaptığı fiilin aynısının yapılmasıdır.

بالإنسان مثل ما فعل، ومنه سمي المقص مقصا لتعادل جانبيه، والقصة قصة لأن الحكاية تساوي المحكي، والقصاص قصاصا لأنه يذكر مثل أخبار الناس، والْقَتْلى جمع قتيل كجريح وجرحى، وقرىء- كتب- على البناء للفاعل، والْقِصاصُ بالنصب وليس في إضمار المتعين المتقرر قبل ذكره إضمار قبل الذكر الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى جملة مبينة لما قبلها أي الحر يقتص بالحر، وقيل: مأخوذ به

Nitekim iki tarafının denkliğinden ötürü makasa 'mıkass' denilmiştir; hikaye aktarılan olaya denk olduğu için kıssaya 'kıssa' denilmiştir; insanların haberlerinin bir benzeri zikredildiği için de kısasa 'kısas' denilmiştir. 'el-Katlâ' (الْقَتْلى); cerîh ve cerhâ gibi katîlin çoğuludur. [Bir kıraatte] 'kütibe' etken fiil (mebniyyün li'l-fâil) olarak, 'el-kısâsu' da mansub olarak okunmuştur; zikredilmesinden önce kesinleşmiş ve tayin edilmiş olan şeyin zamir olarak getirilmesinde zikirden önce zamir getirme (izmâr kable'z-zikr) mahzuru yoktur. { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Hüre hür, köleye köle ve dişiye dişi [kısas edilir]”; kendisinden öncesini açıklayan bir cümledir, yani hür olan hür karşılığında kısas olunur demektir. Şöyle de denildi: Onunla cezalandırılır/alınır.

روي أنه كان في الجاهلية بين حيين من أحياء العرب دماء وكان لأحدهما طول على الآخر فأقسموا لنقتلن الحر منهم بالعبد والذكر بالأنثى فلما جاء الإسلام تحاكموا إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فنزلت فأمرهم أن يتباؤوا،

Rivayet edildiğine göre Cahiliye devrinde Arap kabilelerinden iki kabile arasında kan davaları vardı ve birinin diğeri üzerinde üstünlüğü bulunuyordu. Bu yüzden: 'Biz onların kölesine karşılık mutlaka hürlerini, dişisine karşılık erkeğini öldüreceğiz' diye yemin etmişlerdi. İslam gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldular. Bunun üzerine bu ayet indi ve onlara birbirlerine eşit davranmalarını emretti.

فالآية كما تدل على أن لا يقتل العبد بالحر والأنثى بالذكر لأن مفهوم المخالفة إنما يعتبر إذا لم يعلم نفيه بمفهوم الموافقة وقد علم من قتل العبد بالعبد وقتل الأنثى بالأنثى أنه يقتل العبد بالحر والأنثى بالذكر بطريق الأولى كذلك لا تدل على أن لا يقتل الحر بالعبد والذكر بالأنثى لأن مفهوم المخالفة كما هو مشروط بذلك الشرط مشروط بأن لا يكون للتخصيص فائدة أخرى، والحديث بين الفائدة وهو المنع من التعدي وإثبات المساواة بين حر وحر وعبد وعبد فمنع الشافعي ومالك قتل الحر بالعبد سواء كان عبده أو عبد غيره ليس للآية بل للسنة والإجماع والقياس، أما الأول

Ayet kölenin hüre, dişinin de erkeğe karşılık öldürülmeyeceğine delalet etmediği gibi —çünkü mefhum-ı muhalefet ancak nefyedilmesi mefhum-ı muvafakat ile bilinmediği zaman muteberdir; oysa kölenin köleyle, dişinin de dişiyle öldürülmesinden, kölenin hür karşılığında ve dişinin erkek karşılığında evleviyet yoluyla öldürüleceği anlaşılmıştır— aynı şekilde hürün köleye, erkeğin de dişiye karşılık öldürülmeyeceğine de delalet etmez. Zira mefhum-ı muhalefet bu şarta bağlı olduğu gibi, tahsisin başka bir faydası olmamasına da bağlıdır. Hadis ise bu faydayı açıklamıştır ki o da tecavüzün engellenmesi ve hür ile hür, köle ile köle arasındaki eşitliğin tesis edilmesidir. Bu sebeple Şâfiî ve Mâlik'in, ister kendi kölesi olsun ister başkasının kölesi olsun, hürün köleye karşılık öldürülmesini men etmeleri ayetten ötürü değil; sünnet, icma ve kıyas sebebiyledir. Birincisine gelince:

فقد أخرج ابن أبي شيبة عن علي رضي الله تعالى عنه «أن رجلا قتل عبده فجلده الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم ونفاه سنة ولم يقده به»

İbn Ebî Şeybe, Ali radıyallâhu anh'tan şunu rivayet etmiştir: «Bir adam kölesini öldürdü; bunun üzerine Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ona kırbaç vurdu ve bir yıl sürgün etti, kölesi karşılığında onu kısas etmedi.»

وأخرج أيضا أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال «من السنة أن لا يقتل مسلم بذي عهد ولا حر بعبد»

Yine o, sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Müslümanın zimmî karşılığında, hürün de köle karşılığında öldürülmemesi sünnettendir.»

وأما الثاني فقد روي أن أبا بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما كانا لا يقتلان الحر بالعبد بين أظهر الصحابة ولم ينكر عليهما أحد منهم وهم الذين لم تأخذهم في الله تعالى لومة لائم. وأما الثالث فلأنه لا قصاص في الأطراف بين الحر والعبد بالاتفاق فيقاس القتل عليه، وعند إمامنا الأعظم رضي الله تعالى عنه يقتل الحر بالعبد

İkincisine gelince: Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'nın, sahabenin huzurunda hürü köleye karşılık öldürmedikleri ve Allah Teâlâ yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan sahabeden hiçbirinin onlara itiraz etmediği rivayet edilmiştir. Üçüncüsüne gelince: İttifakla hür ile köle arasında organlarda kısas yoktur; dolayısıyla cana kıyma da buna kıyas edilir. İmam-ı Azam radıyallâhu anh'a göre ise hür köleye karşılık öldürülür;

لقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «المسلمون تتكافأ دماؤهم»

Zira sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müslümanların kanları birbirine denktir.»

ولأن القصاص يعتمد المساواة في العصمة وهي بالدين أو بالدار وهما سيان فيهما، والتفاضل في الأنفس غير معتبر بدليل أن الجماعة لو قتلوا واحدا قتلوا به ولقوله تعالى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [المائدة: ٤٥] وشريعة من قبلنا إذا قصت علينا من غير دلالة على نسخها فالعمل بها واجب على أنها شريعة لنا، ومن الناس من قال: إن الآية دالة على ما ذهب إليه المخالف لأن الْحُرُّ بِالْحُرِّ بيان وتفسير لقوله تعالى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى فدل على أن رعاية التسوية في- الحرية والعبدية- معتبرة، وإيجاب الْقِصاصُ على- الحر- بقتل الْعَبْدُ إهمال لرعاية التسوية في ذلك المعنى، ومقتضى هذا أن لا يقتل الْعَبْدُ إلا بِالْعَبْدِ ولا تقتل الْأُنْثى إلا بِالْأُنْثى إلا أن المخالف لم يذهب إليه، وخالف الظاهر للقياس والإجماع، ومن سلم هذا منا ادعى نسخ الآية بقوله تعالى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ لأنه لعمومه نسخ اشتراط المساواة في الحرية والذكورة المستفادة منها، وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وسعيد بن المسيب والشعبي والنخعي والثوري وأورد عليه أن الآية حكاية ما في التوراة وحجية حكاية شرع من قبلنا مشروطة بأن لا يظهر ناسخه كما صرحوا به، وهو يتوقف على أن لا يوجد في القرآن ما يخالف المحكي إذ لو وجد ذلك كان ناسخا له لتأخره عنه فتكون الحكاية حكاية المنسوخ، ولا تكون حجة فضلا عن أن تكون ناسخا، وبعد تسليم الدلالة يوجد الناسخ كما لا يخفى هذا، وذهب ساداتنا الحنفية والمالكية وجماعة إلى أنه ليس للولي إلا

Ayrıca kısas, dokunulmazlıkta (ısmet) eşitliğe dayanır; dokunulmazlık ise din veya dâr (yurt/vatandaşlık) ile [sabit] olur. Her ikisi de bu iki hususta eşittir. Canlar arasındaki [şeref ve üstünlük] dereceleri ise muteber değildir; nitekim bir topluluk tek bir kişiyi öldürse [bile] ona karşılık [hepsi] öldürülür. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can [kısas edilir]” [el-Mâide 5/45] buyruğu da buna delildir. Bizden öncekilerin şeriatı, neshedildiğine dair bir delil olmaksızın bize aktarıldığında, bizim için de şeriat sayılarak onunla amel edilmesi vaciptir. İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Ayet, muhalifin benimsediği görüşe delalet etmektedir; zira { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } “Hüre hür” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyruğunun bir beyanı ve tefsiridir. Dolayısıyla hürlük ve kölelik hususunda eşitliğin gözetilmesinin muteber olduğuna delalet etmiştir. Köleyi öldürmesinden dolayı hüre kısas uygulanmasını vacip kılmak ise bu manadaki eşitliğin gözetilmesini ihmal etmektir. Bunun gereği kölenin ancak köleye karşılık, kadının da ancak kadına karşılık öldürülmesidir; ne var ki muhalif bu görüşe gitmemiş, kıyas ve icma sebebiyle [lafzın] zahirine muhalefet etmiştir. Bizden [Hanefîlerden] bunu kabul edenler ise ayetin { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” buyruğu ile neshedildiğini ileri sürmüşlerdir; zira bu [ayet], umumîliği sebebiyle [hürlük ve kölelikte] eşitlik şartı ile erkeklik şartını neshetmiştir. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Saîd b. el-Müseyyeb, Şa‘bî, Nehaî ve Sevrî'den rivayet edilmiştir. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu ayet Tevrat'ta olanın hikaye edilmesidir; [usulcülerce] açıkça belirtildiği üzere bizden öncekilerin şeriatına dair aktarımın hüccet olması, onun nâsihinin ortaya çıkmamış olması şartına bağlıdır. Bu ise Kur’an'da aktarılan hükme aykırı bir şeyin bulunmamasına bağlıdır; zira şayet böyle bir aykırılık bulunsaydı, daha sonra indiği için onu neshedici olurdu; böylece o aktarım mensuhun hikayesi hükmünde kalır ve neshedici olmak bir yana delil bile olamazdı. [Ayetin] delaleti teslim edildikten sonra ise neshedicinin var olduğu açıktır. Hanefî üstatlarımız, Mâlikîler ve bir topluluk, [maktulün] velisinin sadece...

القصاص ولا يأخذ الدية إلا برضا القاتل لأن الله تعالى ذكر في الخطأ الدية فتعين أن يكون القصاص فيما هو ضد الخطأ وهو العمد ولما تعين بالعمد لا يعدل عنه لئلا يلزم الزيادة على النص بالرأي، واعترض بأن منطوق النص وجوب رعاية المساواة في القود وهو لا يقتضي وجوب أصل القود، وأجيب بأن القصاص وهو القود بطريق المساواة يقتضي وجوبهما فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ أي ما يسمى شيئا من العفو والتجاوز ولو أقل قليل فالمصدر المبهم في حكم الموصوف فيجوز نيابته عن الفاعل وله مفعول به، ومِنْ أَخِيهِ يجوز أن يتعلق بالفعل ويجوز أن يكون حالا من شيء، وفي إقامة شيء مقام الفاعل على إشعار بأن بعض العفو كأن يعفى عن بعض الدم أو يعفو عنه بعض الورثة كالعفو التام في إسقاط القصاص لأنه لا يتجزأ، والمراد بالأخ وليّ الدم سماه أخا استعطافا بتذكير إخوة البشرية والدين، وقيل: المراد به المقتول، والكلام على حذف مضاف أي من دم أخيه، وسماه أخا القاتل للإشارة إلى أن أخوة الإسلام بينهما لا تنقطع بالقتل، وعُفِيَ تعدى إلى الجاني وإلى الجناية بعن يقال: عفوت عن زيد وعن ذنبه- وإذا عديت إلى الذنب مرادا سواء كان مذكورا أولا كما في الآية عدي إلى الجاني «باللام» لأن التجاوز عن الأول والنفع للثاني فالقصد هنا إلى التجاوز عن الجناية إلا أنه ترك ذكرها لأن الاهتمام بشأن الجاني، وقدر بعضهم- عن- هذه داخلة على شيء لكن لما حذفت ارتفع لوقوعه موقع الفاعل، وهو من باب الحذف والإيصال المقصور على السماع، ومن الناس من فسر عُفِيَ بترك فهو حينئذ متعد أقيم مفعوله مقام فاعله، واعترض بأنه لم يثبت- عفا- الشيء بمعنى تركه، وإنما الثابت أعفاه، ورد بأنه ورد، ونقله أئمة اللغة المعول عليهم في هذا الشأن وهو وإن لم يشتهر إلا أن إسناد المبني للمجهول إلى المفعول الذي هو الأصل يرجح اعتباره ويجعله أولى من المشهور لما أن فيه إسناد المجهول للمصدر وهو خلاف الأصل، والقول بأن شَيْءٌ مرفوع- بترك- محذوفا يدل عليه عُفِيَ ليس بشيء لأنه بعد اعتبار معنى العفو لا حاجة إلى معنى الترك بل هو ركيك كما لا يخفى فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ أي فليكن- اتباع- أو فالأمر- اتباع- والمراد وصية العافي بأن لا يشدد في طلب الدية على المعفو له وينظره إن كان معسرا ولا يطالبه بالزيادة عليها والمعفو بأن لا يمطل العافي فيها ولا يبخس منها ويدفعها عند الإمكان، وإلى هذا ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنه والحسن وقتادة ومجاهد، وقيل: المراد فعلى المعفو له الاتباع والأداء، والجملة خبر مِنْ على تقدير موصوليتها، وجواب الشرط على تقدير شرطيتها، وربما يستدل بالآية على أن مقتضى العمد القصاص وحده حيث رتب الأمر بأداء الدية على العفو المرتب على وجوب القصاص، واستدل بها بعضهم على أن الدية أحد مقتضى العمد وإلا لما رتب الأمر بأداء الدية على مطلق العفو الشامل للعفو عن كل الدم وبعضه بل يشترط رضا القاتل وتقييده بالبعض، واعترض بأنه إنما يتم لو كان التنوين في شيء للإبهام أي شيء من العفو أي شيء كان ككله أو بعضه أما لو كان للتقليل فلا إذ يكون الأمر بالأداء مرتبا على بعض العفو ولا شك أنه إذا تحقق عن الدم يصير الباقي مالا وإن لم يرض القاتل، وأيضا الآية نزلت في الصلح وهو الموافق للأم فإن عفا إذا استعملت بها كان معناها البدل أي فمن أعطى له من جهة أخيه المقتول شيء من المال بطريق الصلح فلمن أعطى وهو الولي مطالبة البدل عن مجاملة وحسن معاملة إلا أن يقال: إنها نزلت في- العفو- كما هو ظاهر اللفظ، وبه قال أكثر المفسرين.

kısas hakkı olduğuna, katilin rızası olmaksızın diyet alamayacağına hükmetmişlerdir; zira Allah Teâlâ hataen öldürmede diyeti zikretmiştir, dolayısıyla kısasın hatanın zıddı olan kasten öldürmede olması kesinleşir. Kasıtta kısas kesinleştiğinde, reyle nass üzerine ziyade yapma mecburiyeti doğmasın diye ondan vazgeçilmez. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Nassın mantuku kısasta eşitliğin gözetilmesinin vacip oluşudur, bu ise kısasın aslının vacip olmasını gerektirmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Eşitlik yoluyla kısas uygulamak her ikisinin de vacip olmasını gerektirir. { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa”; yani affetme ve vazgeçme kabilinden azıcık da olsa bir şey bağışlanırsa demektir. Müphem masdar mevsuf (sıfat almış) hükmünde olduğu için fâil yerine geçmesi caizdir ve 'lehu' da mef'ûlün bih olur. 'Min ahîhi' ifadesinin fiile taalluk etmesi caiz olduğu gibi 'şey'' kelimesinden hâl olması da caizdir. 'Şey'' lafzının fâil makamına geçirilmesinde, affın bir kısmı —mesela kanın bir kısmının affedilmesi yahut varislerden bazısının affetmesi gibi— kısasın bölünemez olmasından ötürü onu düşürmede tam bir af gibi olduğuna dair bir işaret vardır. Kardeşten murat kan velisidir; beşeriyet ve din kardeşliğini hatırlatarak merhamete getirmek için ona kardeş demiştir. Şöyle de denildi: Ondan murat maktuldür; söz ise muzâfın hazfedilmesi üzeredir, yani 'kardeşinin kanından' demektir. Aralarındaki İslam kardeşliğinin öldürme ile kopmayacağına işaret etmek için onu katilin kardeşi olarak isimlendirmiştir. 'Ufiye' fiili 'an' (عَنْ) ile hem faile hem de fiile geçişli olur; 'afevtü an zeydin ve an zenbihî' (Zeyd'i ve günahını affettim) denir. Eğer ayette olduğu gibi zikredilsin veya edilmesin kastedilen günaha geçişli kılınırsa faile 'lâm' ile geçişli kılınır; çünkü vazgeçmek birincisinden, menfaat ise ikincisinedir. Burada maksat cürümden vazgeçmektir; ancak katilin durumuna ehemmiyet verildiği için onun zikri terk edilmiştir. Bazıları buradaki 'an' edatının 'şey'' kelimesinin başına geldiğini takdir etmiş, ancak hazfedilince fâil makamına geçtiği için merfû olduğunu söylemiştir; bu da sadece işitmeye bağlı olan hazif ve isal kabilindendir. İnsanlardan bazıları 'ufiye' fiilini 'terk edildi' şeklinde tefsir etmiştir; bu durumda müteaddi olur ve mefulü fail makamına geçirilmiş olur. Buna, 'afâ eş-şey'e' ifadesinin 'onu terk etti' anlamında sübut bulmadığı, bilakis sabit olanın 'a'fâhu' olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Buna ise bunun var olduğu, bu hususta kendisine itimat edilen dil imamları tarafından nakledildiği cevabı verilmiştir. Her ne kadar bu meşhur olmasa da meçhul fiilin asıl olan mefule isnadı onun kabulünü tercih ettirir ve onu meşhur olandan daha evla kılar; zira meşhur olan görüşte meçhulün masdara isnadı vardır ki bu asla muhaliftir. 'Şey'' kelimesinin 'ufiye'nin delalet ettiği mahzuf bir 'tür运用/türke' ile merfû olduğu sözü bir hiçtir; zira af manası kabul edildikten sonra terk manasına ihtiyaç kalmaz, bilakis gizli olmadığı üzere bu tutarsızdır. { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “Artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin] ona güzellikle ödemesi gerekir”; yani 'artık örfe uymak gerekir' yahut 'iş örfe uymaktır' demektir. Murad edilen, affeden kimseye diyet talebinde affedilen kişiye karşı katı davranmamasını, darlık içindeyse ona mühlet vermesini ve belirlenenin üzerinde bir şey talep etmemesini; affedilen kimseye de affedeni oyalamamasını, haktan kısmamasını ve imkân dâhilinde derhal ödemesini vasiyet etmektir. İbn Abbas radıyallâhu anh, Hasan, Katâde ve Mücâhid bu görüşe gitmişlerdir. Şöyle de denildi: Murad, 'affedilen kimsenin örfe uyması ve güzellikle ödemesi gerekir' demektir. Cümle, mevsul olduğu takdirde 'men' edatının haberi; şart olduğu takdirde ise şartın cevabıdır. Ayetten kasten öldürmenin gereğinin sadece kısas olduğuna delil getirilebilir; zira diyetin ödenmesi emri, kısasın vacip olmasına bağlı olan affın akabinde sıralanmıştır. Bazıları ise ayetten diyetin kasten öldürmenin muktezalarından biri olduğuna delil getirmişlerdir; aksi takdirde diyetin ödenmesi emri, kanın tamamını ve bir kısmını affetmeyi içeren mutlak affa bağlanmaz, bilakis katilin rızası ve affın bir kısmıyla kayıtlanması şart koşulurdu. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak 'şey'' kelimesindeki tenvin ibham için olduğunda geçerli olur; yani tam veya kısmi olsun her türlü af manasına gelirse. Azlık için olduğunda ise böyle olmaz; zira ödeme emri affın bir kısmına tertip edilmiş olur ve şüphe yok ki kandan vazgeçme gerçekleştiğinde katil razı olmasa bile geri kalan mala dönüşür. Ayrıca ayet sulh hakkında inmiştir ki bu da el-Ümm kitabına uygundur; zira 'afâ' fiili 'bâ' ile kullanıldığında bedel manasına gelir. Yani öldürülen kardeşinin tarafından kendisine sulh yoluyla bir mal verilen kimse için, bu malı veren velinin nezaket ve güzel muamele ile bedeli talep etme hakkı vardır. Ancak lafzın zahirinde olduğu gibi 'af' hakkında indiği söylenirse bu müstesnadır; müfessirlerin çoğu da bu görüşü benimsemiştir.

ذلِكَ أي الحكم المذكور في ضمن بيان العفو والدية تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ لما في شرعية العفو تسهيل على القاتل، وفي شرعية- الدية- نفع لأولياء المقتول، وعن مقاتل أنه كُتِبَ على اليهود الْقِصاصُ وحده، وعلى النصارى- العفو- مطلقا وخير هذه الأمة بين الثلاث تيسيرا عليهم وتنزيلا للحكم على حسب المنازل وعلى هذا يكون فَمَنْ تَصَدَّقَ بيانا لحكم هذه الشريعة بعد حكاية حكم كان في التوراة، وليس داخلا تحت

{ ذلِكَ } “Bu”; yani af ve diyetin beyanı zımnında zikredilen hüküm; { تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir”. Zira affın meşru kılınmasında katile bir kolaylık, diyetin meşru kılınmasında ise maktulün velilerine bir menfaat vardır. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Yahudilere sadece kısas, Hristiyanlara ise mutlak af farz kılınmıştı; bu ümmet ise kendilerine kolaylık olması ve hükmün makamlarına göre indirilmesi için üçü arasında muhayyer bırakılmıştır. Buna göre { فَمَنْ تَصَدَّقَ } kavli, Tevrat'ta bulunan bir hükmün aktarılmasından sonra bu şeriatın hükmünün bir beyanı olur ve

الحكاية فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ أي تجاوز ما شرع بأن قتل غير القاتل بعد ورود هذا الحكم، أو قتل القاتل بعد- العفو- وأخذ الدية فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ أي نوع من العذاب مؤلم، والمتبادر أنه في الآخرة، والمروي عن الحسن وابن جبير أنه في الدنيا بأن يقتل لا محالة ولا يقبل منه دية لما

aktarımın kapsamına girmez. { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ } “Bundan sonra kim haddi aşarsa”; yani bu hükmün gelmesinden sonra katilden başkasını öldürerek yahut affedip diyeti aldıktan sonra katili öldürerek meşru kılınanı aşarsa; { فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onun için acı verici bir azap vardır”; yani elem verici bir azap türü vardır. İlk akla gelen bunun ahirette olduğudur. Hasan ve İbn Cübeyr'den rivayet edildiğine göre ise dünyadadır; şöyle ki kaçınılmaz olarak öldürülür ve kendisinden diyet kabul edilmez;

أخرجه أبو داود من حديث سمرة مرفوعا «لا أعافي أحدا قتل بعد أخذ الدية» .

Nitekim Ebû Dâvûd'un Semüre'den merfû olarak rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Diyeti aldıktan sonra öldüren hiç kimseden [kısası] affetmem.»

وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ عطف على قوله تعالى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ والمقصود منه توطين النفس على الانقياد لحكم الْقِصاصِ لكونه شاقا للنفس- وهو كلام في غاية البلاغة- وكان أوجز كلام عندهم في هذا المعنى- القتل أنفى للقتل- وفضل هذا الكلام عليه من وجوه «الأول» قلة الحروف، فإن الملفوظ هنا عشرة أحرف- إذا لم يعتبر التنوين حرفا على حدة- وهناك أربعة عشر حرفا «الثاني» الإطراد، إذ في كل- قصاص حياة- وليس كل قتل أنفى للقتل- فإن للقتل ظلما أدعى للقتل «الثالث» ما في تنوين حَياةٌ من النوعية أو التعظيم.

{ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır”; Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } kavli üzerine matuftur. Bundan maksat, nefse ağır gelmesi sebebiyle nefsi kısas hükmüne boyun eğmeye alıştırmaktır. Bu, son derece beliğ bir kelamdır. Onların nezdinde bu manadaki en veciz söz 'el-Katlü enfâ li'l-katl' (Öldürmek, öldürmeyi en çok engelleyen şeydir) idi. Bu ayetin o söze olan üstünlüğü pek çok yöndendir: Birincisi: Harflerin azlığıdır; zira tenvin müstakil bir harf sayılmazsa buradaki telaffuz edilen harfler on tanedir, orada ise on dört harftir. İkincisi: Süreklilik ve genel geçerliktir; zira her kısasta hayat vardır, ancak her öldürme öldürmeyi engelleyici değildir; nitekim zulmen öldürmek öldürmeye daha çok sevk eder. Üçüncüsü: { حَياةٌ } kelimesindeki tenvinin tür bildirmesi veya tazim (büyüklük) ifade etmesidir.

«الرابع» صنعة الطباق بين- القصاص والحياة- فإن الْقِصاصِ تفويت- الحياة- فهو مقابلها.

Dördüncüsü: Kısas ile hayat arasındaki tıbâk (tezat) sanatıdır; zira kısas hayatı yok etmektir, dolayısıyla onun zıddıdır.

«الخامس» النص على ما هو المطلوب بالذات- أعني الحياة- فإن نفي- القتل- إنما يطلب لها لا لذاته.

Beşincisi: Bizzat talep edilen şeye —yani hayata— nass olarak yer verilmesidir; zira öldürmenin nefyedilmesi kendi zatı için değil ancak hayat için istenir.

«السادس» الغرابة من حيث جعل الشيء فيه حاصلا في ضده، ومن جهة أن المظروف إذا حواه الظرف صانه عن التفرق، فكان الْقِصاصِ فيما نحن فيه يحمي الحياة من الآفات «السابع» الخلو عن التكرار مع التقارب، فإنه لا يخلو عن استبشاع، ولا يعد رد العجز على الصدر حتى يكون محسنا «الثامن» عذوبة اللفظ وسلاسته حيث لم يكن فيه ما في قولهم من توالي الأسباب الخفيفة إذ ليس في قولهم: حرفان متحركان على التوالي إلا في موضع واحد، ولا شك أنه ينقص من سلاسة اللفظ وجريانه على اللسان، وأيضا الخروج من- الفاء إلى اللام- أعدل من الخروج من- اللام إلى الهمزة لبعد الهمزة من اللام- وكذلك الخروج من- الصاد إلى الحاء- أعدل من الخروج من- الألف إلى اللام- «التاسع» عدم الاحتياج إلى الحيثية، وقولهم: يحتاج إليها.

Altıncısı: Bir şeyin kendi zıddı içinde hâsıl kılınması bakımından ve zarfın içine aldığı şeyi dağılmaktan koruması hasebiyle taşıdığı garipliktir; böylece konumuzda kısas, hayatı afetlerden korumaktadır. Yedincisi: Birbirine yakın olmakla birlikte tekrardan uzak olmasıdır; zira tekrarda çirkinlikten hali kalınmaz ve bu ifade bediî bir güzellik sayılacak şekilde reddü'l-acüz ale's-sadr (sözün sonunu başına bağlama) da kabul edilmez. Sekizincisi: Lafzın tatlılığı ve akıcılığıdır; zira onlarda olduğu gibi hafif sebeplerin peş peşe gelmesi burada yoktur, çünkü onların sözünde tek bir yer dışında peş peşe iki harekeli harf bulunmamaktadır. Şüphe yok ki bu durum lafzın akıcılığını ve dile kolay gelmesini azaltır. Ayrıca fâ'dan lâm'a geçmek, lâm'dan hemzeye geçmekten daha dengelidir; çünkü hemze lâm'dan uzaktır. Aynı şekilde sâd'dan hâ'ya geçmek, elif'ten lâm'a geçmekten daha mutedildir. Dokuzuncusu: Herhangi bir kayıt ve haysiyete ihtiyaç duyulmamasıdır; onların sözü ise buna muhtaçtır.

«العاشر» تعريف الْقِصاصِ بلام الجنس الدالة على حقيقة هذا الحكم المشتملة على- الضرب والجرح والقتل- وغير ذلك، وقولهم: لا يشمله «الحادي عشر» خلوه من أفعل الموهم أن في الترك نفيا للقتل أيضا.

Onuncusu: Kısasın, dövme, yaralama, öldürme ve benzerlerini kapsayan bu hükmün hakikatine delalet eden cins lâm'ı ile marife yapılmasıdır; onların sözü ise bunu kapsamaz. On birincisi: Kısası terk etmede de öldürmenin nefyi olduğu vehmini veren 'ef‘al' (ism-i tafdil) kalıbından uzak olmasıdır.

«الثاني عشر» اشتماله على ما يصلح للقتال وهو- الحياة- بخلاف قولهم، فإنه يشتمل على نفي اكتنفه قتلان، وإنه لمما يليق بهم «الثالث عشر» خلوه عما يوهمه ظاهر قولهم من كون الشيء سببا لانتفاء نفسه- وهو محال إلى غير ذلك- فسبحان من علت كلمته، وبهرت آيته، ثم المراد ب حَياةٌ اما الدنيوية- وهو الظاهر- لأن في شرع الْقِصاصِ والعلم به يروع القاتل عن القتل، فيكون سبب حَياةٌ نفسين في هذه النشأة، ولأنهم كانوا يقتلون غير القاتل، والجماعة بالواحد، فتثور الفتنة بينهم، وتقوم حرب البسوس على ساق، فإذا اقتص من القاتل سلم الباقون- ويصير ذلك سببا لحياتهم- ويلزم على الأول الإضمار، وعلى الثاني التخصيص، وأما الحياة الأخروية بناء على أن القاتل إذا اقتص منه في الدنيا لم يؤاخذ بحق المقتول في الآخرة، وعلى هذا يكون الخطاب خاصا بالقاتلين، والظاهر أنه عام والظرفان إما خبران ل حَياةٌ أو أحدهما خبر والآخر صلة له، أو حال من المستكن فيه. وقرأ أبو الجوزاء «في القصص» وهو مصدر بمعنى المفعول، والمراد من المقصوص هذا الحكم بخصوصه- أو القرآن مطلقا- وحينئذ يراد- بالحياة- حياة القلوب لا حياة الأجساد، وجوز كون «القصص» مصدرا بمعنى الْقِصاصِ فتبقى- الحياة- على حالها يا أُولِي الْأَلْبابِ يا ذوي العقول الخالصة عن شوب الهوى، وإنما خصهم بالنداء مع أن الخطاب السابق عام

On ikincisi: Savaş için elverişli olan şeyi —yani hayatı— içermesidir; onların sözü ise aksine iki öldürmenin kuşattığı bir nefiy içermektedir ki bu da onlara yakışan bir durumdur. On üçüncüsü: Bir şeyin kendi kendisinin yokluğuna sebep olması şeklindeki —ki bu muhaldir— onların sözünün zahirinin verdiği vehimden uzak olmasıdır, vesair hususlar... Kelamı yüce ve ayeti apaçık olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Sonra { حَياةٌ } “hayat” ile kastedilen ya dünyevi hayattır —ki zahir olan da budur; zira kısasın meşru kılınmasında ve bunun bilinmesinde katili öldürmekten caydırma vardır, böylece bu dünyada iki canın hayat bulmasına vesile olur. Ayrıca onlar katilden başkasını ve tek bir kişiye karşılık bir topluluğu öldürüyorlardı; bu yüzden aralarında fitne kopuyor ve Besûs savaşı olanca şiddetiyle başlıyordu. Katilden kısas alındığında ise geride kalanlar kurtulur ve bu da onların hayatına sebep olur. Birinci ihtimale göre izmâr (gizli kelime takdiri), ikinciye göre ise tahsis gerekir— ya da katil dünyada kısas edildiğinde ahirette maktulün hakkından dolayı hesaba çekilmeyeceği esasına dayalı olarak uhrevi hayattır. Buna göre hitap katillere mahsus olur; zahir olan ise umumi olmasıdır. İki zarf ya { حَياةٌ } kelimesinin haberidir yahut biri haber diğeri onun sılasıdır veya onda müstetir olan zamirden hâldir. Ebü'l-Cevzâ 'fi'l-kısası' şeklinde okumuştur; bu mef'ul anlamında bir masdardır. Anlatılan şeyden (el-maksûs) murat hususi olarak bu hükümdür yahut mutlak manada Kur'an'dır; bu takdirde hayat ile bedenlerin hayatı değil, kalplerin hayatı murat edilir. 'el-Kasas' kelimesinin kısas manasında bir masdar olması da caiz görülmüştür ki bu durumda hayat kendi manasında kalır. { يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri!”; hevanın şaibesinden arınmış halis akıl sahipleri! Önceki hitap genel olduğu halde özellikle onları nida ile tahsis etmesi,

لأنهم أهل التأمل في حكمة الْقِصاصِ من استبقاء الأرواح وحفظ النفوس، وقيل: للإشارة إلى أن الحكم مخصوص بالبالغين دون الصبيان لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ربكم باجتناب معاصيه المفضية إلى العذاب أو القتل بالخوف من الْقِصاصِ وهو المروي عن ابن عباس والحسن وزيد رضي الله تعالى عنهم، والجملة متعلقة بأول الكلام.

ruhların bekası ve nefislerin korunması gibi kısasın hikmeti üzerinde düşünecek kimseler olmaları sebebiyledir. Şöyle de denildi: Hükmün çocuklara değil bülûğa erenlere mahsus olduğuna işaret etmek içindir. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız”; azaba götüren günahlarından kaçınarak Rabbinizden [sakınırsınız] yahut kısas korkusuyla öldürmekten sakınırsınız. Bu, İbn Abbas, Hasan ve Zeyd radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir; cümle ise kelamın başına taalluk etmektedir.

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ بيان حكم آخر من الأحكام المذكورة، وفصله عما سبق للدلالة على كونه حكما مستقلا- كما فصل اللاحق لذلك- ولم يصدره بيا أيها الذين آمنوا لقرب العهد بالتنبيه مع ملابسته بالسابق في كون كل منهما متعلقا بالأموات، أو لأنه لما لم يكن شاقا لم يصدره كما صدر الشاق تنشيطا لفعله، والمراد من- حضور الموت- حضور أسبابه، وظهور أماراته من العلل والأمراض المخوفة أو حضوره نفسه ودنوه، وتقديم المفعول لإفادة كمال تمكن الفاعل عند النفس وقت وروده عليها.

{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Birinize ölüm geldiği zaman ... size farz kılındı”; zikredilen hükümlerden bir diğer hükmün beyanıdır. Müstakil bir hüküm olduğuna delalet etmesi için —sonraki hükmün de bu sebeple ayrıldığı gibi— öncesinden fasledilmiştir (ayrı getirilmiştir). 'Ey iman edenler' nidasıyla başlamamıştır; zira uyarıya yakın bir zamandadır ve her ikisinin de ölülerle ilgili olması bakımından öncekiyle irtibatlıdır; yahut ağır bir hüküm olmadığı için, yapılmasına teşvik etmek amacıyla ağır hükümlerde yapıldığı gibi nida ile başlamamıştır. Ölümün gelmesinden maksat, sebeplerinin gelmesi ve korkutucu hastalık ve illetler gibi alametlerinin belirmesi yahut bizzat ölümün gelip yaklaşmasıdır. Mef'ûlün öne alınması, fâilin nefse ulaştığı anda onda tam olarak yerleşmesini ifade etmek içindir.

إِنْ تَرَكَ خَيْراً أي مالا- كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنه ومجاهد- وقيده بعضهم بكونه كثيرا إذ لا يقال في العرف للمال: خَيْراً إلا إذا كان كثيرا، كما لا يقال: فلان ذو مال إلا إذا كان له مال كثير، ويؤيده ما

{ إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir hayır bırakırsa”; yani mal bırakırsa —İbn Abbas radıyallâhu anh ve Mücâhid'in dediği gibi—. Bazıları bunu çok olmasıyla kayıtlamıştır; zira örfte mala ancak çok olduğu zaman 'hayır' denir, nitekim ancak çok malı olan kimse için 'filanca mal sahibidir' denir. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه البيهقي وجماعة- عن عروة- أن عليا كرم الله تعالى وجهه دخل على مولى له في الموت وله سبعمائة درهم أو ستمائة درهم، فقال: ألا أوصي؟ قال لا إنما قال الله تعالى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً وليس لك كثير مال، فدع مالك لورثتك.

Beyhakî ve bir cemaatin Urve'den rivayet ettiğine göre: Ali kerremallâhu vecheh, ölüm döşeğinde olan ve yedi yüz veya altı yüz dirhemi bulunan bir azatlısının yanına girdi. Adam: 'Vasiyette bulunmayayım mı?' dedi. [Ali] şöyle dedi: 'Hayır, Allah Teâlâ ancak: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir hayır (çok mal) bırakırsa” buyurmuştur; senin ise çok malın yoktur, malını varislerine bırak.'

وما أخرجه ابن أبي شيبة عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن رجلا قال لها: أريد أن أوصي قالت: كم مالك؟

İbn Ebî Şeybe'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre bir adam ona: 'Vasiyet etmek istiyorum' dedi. Âişe: 'Malın ne kadar?' diye sordu.

قال: ثلاثة آلاف، قالت: كم عيالك؟ قال: أربعة، قالت: قال الله تعالى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً وهذا شيء يسير فاتركه لعيالك فهو أفضل، والظاهر من هذا أن الكثرة غير مقدرة بمقدار، بل تختلف باختلاف حال الرجل فإنه بمقدار من المال يوصف رجل بالغني ولا يوصف به غيره لكثرة العيال. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تقديرها، فقد أخرج عبد بن حميد عنه «من لم يترك ستين دينارا لم يترك خيرا» ومذهب الزهري أن الْوَصِيَّةُ مشروعة مما قل أو كثر،- فالخير- عنده المال مطلقا- وهو أحد إطلاقاته- ولعل اختياره إيذانا بأنه ينبغي أن يكون الموصى به حلالا طيبا لا خبيثا لأن الخبيث يجب رده إلى أربابه ويأثم ب الْوَصِيَّةُ فيه.

Adam: 'Üç bin [dirhem]' dedi. Âişe: 'Bakmakla yükümlü olduğun kaç kişi var?' dedi. Adam: 'Dört kişi' dedi. Âişe: 'Allah Teâlâ: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir hayır bırakırsa” buyurmuştur, bu ise az bir şeydir; binaenaleyh onu ailene bırak, bu daha faziletlidir' dedi. Buradan anlaşılan zahir mana, çokluğun muayyen bir miktarla takdir edilmediği, bilakis kişinin durumuna göre değiştiğidir; nitekim bir miktar mal ile bir adam zengin olarak nitelendirilirken, bakmakla yükümlü olduğu nüfusun çokluğu sebebiyle bir başkası onunla zengin sayılmaz. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan ise bunun takdir edildiği nakledilmiştir; nitekim Abd b. Humeyd ondan: «Altmış dinar bırakmayan kimse hayır bırakmış sayılmaz» rivayetini tahric etmiştir. Zührî'nin mezhebi ise vasiyetin az olsun çok olsun her şeyden meşru olduğudur; zira ona göre 'hayır' mutlak olarak maldır —ki bu da onun kullanımlarından biridir—. Belki de bu kelimenin seçilmesi, vasiyet edilen şeyin habîs (gayrimeşru) değil helal ve temiz olması gerektiğine bir işarettir; çünkü habîs malın sahiplerine iadesi vaciptir ve onun vasiyet edilmesiyle günaha girilir.

الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ مرفوع ب كُتِبَ وفي الرضيّ إذا كان الظاهر غير حقيقي التأنيث منفصلا فترك العلامة أحسن إظهار الفضل الحقيقي على غيره- ولهذا اختير هنا تذكير الفعل- والْوَصِيَّةُ اسم من أوصى يوصي، وفي القاموس أوصاه ووصاه توصية- عهد إليه- والاسم الوصاية والْوَصِيَّةُ وهي الموصى به أيضا والجار متعلق بها فلا بد من تأويلها بأن مع الفعل عند الجمهور، أو بالمصدر بناء على تحقيق الرضى من أن عمل المصدر لا يتوقف على تأويله، وهو الراجح ولذلك ذكر الراجع في بدله، وجوز أن يكون النائب عَلَيْكُمْ والْوَصِيَّةُ خبر مبتدأ كأنه قيل: ما المكتوب؟ فقيل هو الوصية، وجواب الشرط محذوف دل عليه كُتِبَ عَلَيْكُمْ، وقيل: مبتدأ خبره لِلْوالِدَيْنِ والجملة جواب الشرط بإضمار الفاء لأن الاسمية إذا كانت جزاء لا بد فيها منها، والجملة الشرطية مرفوعة ب كُتِبَ أو عَلَيْكُمْ وحده، والجملة استئنافية ورد بأن إضمار الفاء غير صحيح لا يجترى عليه إلا في ضرورة الشعر كما قال الخليل، والعامل في إِذا معنى كُتِبَ والظرف قيد للإيجاب من حيث الحدوث والوقوع، والمعنى توجه خطاب الله تعالى عَلَيْكُمْ ومقتضى كتابته إِذا حَضَرَ وغير إلى ما ترى لينظم إلى هذا المعنى أنه مكتوب في الأزل، وجوز أن يكون العامل الوصية، وهي وإن كانت اسما إلا أنها مؤولة بالمصدر أو بأن والفعل، والظرف مما يكفيه رائحة الفعل لأن له شأنا ليس لغيره لتنزيله من الشيء منزلة نفسه لوقوعه فيه، وعدم انفكاكه عنه، ولهذا توسع في الظروف ما لم يتوسع في غيرها، وليس كل مؤول بشيء حكمه حكم ما أوّل به، وقد كثر تقديم معمول المصدر عليه في الكلام، والتقدير تكلف، ولا يرد على التقديرين أن الوصية واجبة على- من حضره الموت-

{ الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “Ana-babaya ve akrabaya vasiyet”; { كُتِبَ } ile merfûdur. er-Radî'de şöyle denir: Zahir lafız hakiki müennes olmayıp [fiilden] ayrıldığında, hakikatin gayrısına olan üstünlüğünü ortaya koymak için alameti terk etmek daha güzeldir —bu sebeple burada fiilin müzekker kılınması tercih edilmiştir—. Vasiyet; 'evsâ yûsî' fiilinin ismidir. el-Kâmûs'ta 'evsâhu ve vassâhu tevsiyeten' ifadesinin 'ona ahdetti/ısmarladı' manasında olduğu; ismin ise 'visâyet' ve 'vasiyet' olduğu, bunun vasiyet edilen şey anlamına da geldiği belirtilmiştir. Câr-mecrûr ona taalluk etmektedir; bu sebeple cumhura göre onun 'en' ve fiil ile tevil edilmesi, er-Radî'nin masdarın amel etmesinin teviline bağlı olmadığı tahkikine göre ise masdar ile tevil edilmesi gerekir ki racih olan da budur; bundan dolayı bedelinde râci zamiri zikretmiştir. Nâib-i fâilin { عَلَيْكُمْ } olması, { الْوَصِيَّةُ } lafzının ise mübtedanın haberi olması caiz görülmüştür; sanki 'Farz kılınan nedir?' denilmiş de 'O vasiyettir' denilmiş gibidir. Şartın cevabı mahzuftur ve { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } ifadesi ona delalet etmektedir. Şöyle de denildi: { الْوَصِيَّةُ } mübtedadır, haberi { لِلْوالِدَيْنِ } lafzıdır; fâ harfinin takdiriyle bu cümle şartın cevabıdır, çünkü isim cümlesi ceza (şartın cevabı) olduğunda onda mutlaka fâ bulunmalıdır. Şart cümlesi { كُتِبَ } ile merfûdur yahut tek başına { عَلَيْكُمْ } ile merfûdur ve cümle istinafiyedir. Buna, fâ harfinin takdirinin caiz olmadığı, Halîl'in de belirttiği gibi ancak şiir zaruretinde buna cüret edilebileceği söylenerek itiraz edilmiştir. { إِذا } zarfında amel eden lafız { كُتِبَ } lafzının manasıdır ve zarf meydana gelme ve vuku bulma bakımından vücubun kaydıdır. Mana şöyledir: Ölüm geldiği zaman Allah Teâlâ'nın size hitabı ve yazmasının muktezası teveccüh eder; ezelle yazılmış olduğu manasının buna katılması için gördüğün şekilde değiştirilmiştir. Âmilin vasiyet olması da caiz görülmüştür; o her ne kadar isim olsa da masdara yahut 'en' ve fiile tevilli kılınmıştır. Zarf ise fiil kokusunun bulunmasıyla yetinen bir kelimedir; zira onun içinde vuku bulması ve ondan ayrılmaması sebebiyle bir şeyin bizzat kendisi menzilesine konulmasından ötürü başka şeylerde olmayan bir özelliği vardır. Bu sebeple başka şeylerde yapılmayan genişlik zarflarda yapılmıştır. Bir şeye tevil edilen her kelimenin hükmü tevil edildiği şeyin hükmü gibi değildir. Kelamda masdarın mamulünün onun önüne geçmesi çokça vaki olmuştur ve takdir külfetlidir. Bu iki takdire göre de vasiyetin

لا على جميع المؤمنين عند حضور أحدهم الموت لأن «أحدكم» يفيد العموم على سبيل البدل فمعنى إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ إذا حضر واحدا بعد واحد، وإنما زيد لفظ- أحد- للتنصيص على كونها فرض عين لا كفاية كما في كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى والقول بأن الوصية لم تفرض على من- حضره الموت- فقط بل عليه بأن يوصي، وعلى الغير بأن يحفظ ولا يبدل، ولهذا قال: عَلَيْكُمْ وقال أَحَدَكُمُ لأن الموت يحضر أحد المخاطبين بالافتراض عليهم ليس بشيء لأن حفظ الوصية إنما يفرض على البعض بعد الوصية لا وقت الاحتضار فكيف يصح أن يقال فرض عليكم حفظ الوصية إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ولأن إرادة الإيصاء، وحفظه من الوصية تعسف لا يخفى، واختار بعض المحققين أن إِذا شرطية وجواب الشرط كل من الشرطين محذوف، والتقدير إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ- فليوص إن ترك خيرا- فليوص فحذف جواب الشرط الأول لدلالة السياق عليه، وحذف جواب الشرط الثاني لدلالة الشرط الأول وجوابه عليه، والشرط الثاني عند صاحب التسهيل مقيد للأول كأنه قيل: إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تاركا للخير فليوص، ومجموع الشرطين معترض بين كُتِبَ وفاعله لبيان كيفية الإيصاء قبل، ولا يخفى أن هذا الوجه مع غنائه عن تكلف تصحيح الظرفية وزيادة لفظ- أحد- أنسب بالبلاغة القرآنية حيث ورد الحكم أولا مجملا ثم مفصلا ووقع الاعتراض بين الفعل وفاعله للاهتمام ببيان كيفية الوصية الواجبة انتهى. وأنت تعلم ما في ذلك من كثرة الحذف المهونة لما تقدم، ثم إن هذا الحكم كان في بدء الإسلام ثم نسخ بآية المواريث كما قاله ابن عباس وابن عمر وقتادة وشريح ومجاهد وغيرهم،

birine ölüm geldiğinde bütün müminlere değil sadece ölümü gelen kimseye vacip olduğu itirazı varid olmaz; zira 'ehadeküm' ifadesi bedel yoluyla umumilik ifade eder. Dolayısıyla { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ } ifadesinin manası, 'birbiri ardınca birinize geldiği zaman' demektir. 'Ehad' lafzı ise, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } ayetinde olduğu gibi farz-ı kifaye değil farz-ı ayn olduğunu nass ile belirtmek için ziyade kılınmıştır. Vasiyetin sadece ölümü gelen kimseye farz kılınmayıp ona vasiyet etmesi, diğerine ise bunu koruyup değiştirmemesi farz kılınmıştır; bu yüzden 'aleyküm' demiş ve 'ehadeküm' demiştir, çünkü ölüm üzerlerine farz kılınan muhataplardan birine gelir şeklindeki söz ise bir hiçtir. Zira vasiyeti korumak can çekişme anında değil ancak vasiyetten sonra bazısına farz olur; o halde 'birinize ölüm geldiğinde vasiyeti korumak üzerinize farz kılındı' denilmesi nasıl sahih olabilir? Ayrıca vasiyet kelimesinden hem vasiyet etmeyi hem de onu korumayı irade etmek gizli olmayan bir tekellüftür. Bazı muhakkikler 'izâ'nın şart edatı olduğunu ve iki şarttan her birinin cevabının mahzuf olduğunu tercih etmişlerdir. Takdir şöyledir: 'Birinize ölüm geldiğinde —vasiyet etsin, eğer bir hayır bırakırsa— vasiyet etsin.' Birinci şartın cevabı bağlamın delaletiyle hazfedilmiş, ikinci şartın cevabı ise birinci şart ve cevabının delaletiyle hazfedilmiştir. et-Teshîl sahibine göre ise ikinci şart birinciyi kayıtlamaktadır; sanki 'Birinize hayır bırakmış olarak ölüm geldiğinde vasiyet etsin' denilmiş gibidir. İki şartın mecmuu ise vasiyetin nasıl yapılacağını önceden beyan etmek için { كُتِبَ } ile faili arasına girmiş bir itiraz cümlesidir. Gizli değildir ki zarfiyeti tashih etme ve 'ehad' lafzını ziyade kılma tekellüfünden müstağni kılmasıyla birlikte bu vecih, hükmün önce mücmel sonra mufassal olarak gelmesi ve farz olan vasiyetin keyfiyetini beyana ehemmiyet vermek için fiil ile faili arasına itiraz cümlesinin girmesi bakımından Kur'an belagatına daha uygundur, [alıntı bitti]. Sen ise bunda geçenleri zayıflatan ne kadar çok hazif bulunduğunu bilirsin. Sonra bu hüküm İslam'ın başlangıcındaydı, daha sonra İbn Abbas, İbn Ömer, Katâde, Şüreyh, Mücâhid ve başkalarının dediği gibi miras ayetiyle neshedildi.

وقد أخرج أحمد وعبد بن حميد، والترمذي، وصححه والنسائي، وابن ماجة عن عمرو بن خارجة رضي الله تعالى عنهم أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم خطبهم على راحلته فقال:

Nitekim Ahmed, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, Amr b. Hârice radıyallâhu anhüm'den şunu tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devesinin üzerinde onlara hitap edip şöyle buyurdu:

«إن الله قد قسم لكل إنسان نصيبه من الميراث فلا تجوز لوارث وصية»

«Şüphesiz Allah her insana mirastan payını vermiştir; binaenaleyh varis için vasiyet caiz değildir.»

وأخرج أحمد والبيهقي في سننه عن أبي أمامة الباهلي سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في حجة الوداع في خطبته يقول: «إن الله قد أعطى كل ذي حق حقه فلا وصية لوارث» وأخرج عبد بن حميد عن الحسن نحو ذلك،

Ahmed ve Sünen'inde Beyhakî, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den şunu tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Veda Haccı'nda hutbesinde şöyle derken işittim: «Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık varise vasiyet yoktur.» Abd b. Humeyd de Hasan'dan bunun bir benzerini rivayet etmiştir.

وهذه الأحاديث لتلقي الأمة لها بالقبول انتظمت في سلك المتواتر في صحة النسخ بها عند أئمتنا قدس الله أسرارهم بل قال البعض: إنها من المتواتر وإن التواتر قد يكون بنقل من لا يتصور تواطؤهم على الكذب وقد يكون بفعلهم بأن يكونوا عملوا به من غير نكير منهم على أن النسخ في الحقيقة بآية المواريث والأحاديث مبينة لجهة نسخها، وبين فخر الإسلام ذلك بوجهين «الأول» أنها نزلت بعد آية الوصية بالاتفاق وقد قال تعالى: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ [النساء: ١١] فرتب الميراث على- وصية- منكرة- والوصية- الأولى كانت معهودة فلو كانت تلك- الوصية- باقية لوجب ترتيبه على المعهود فلما لم يترتب عليه ورتب على المطلق دل على نسخ الوصية المقيدة لأن الإطلاق بعد التقييد نسخ كما أن التقييد بعد الإطلاق كذلك لتغاير المعنيين «والثاني» أن النسخ نوعان: أحدهما ابتداء بعد انتهاء محض، والثاني بطريق الحوالة من محل إلى آخر كما في نسخ القبلة، وهذا من قبيل الثاني لأن الله تعالى فرض الإيصاء في الأقربين إلى العباد بشرط أن يراعوا الحدود، ويبينوا حق كل قريب بحسب قرابته، وإليه الإشارة بقوله تعالى:

Ümmetin bunları hüsnükabulle telakki etmesi sebebiyle bu hadisler, imamlarımız —Allah sırlarını mukaddes kılsın— nezdinde kendileriyle neshin caiz olması hususunda mütevatir çizgisine girmiştir. Hatta bazıları bunların mütevatirden olduğunu; tevatürün bazen yalan üzerinde ittifak etmeleri tasavvur olunamayacak kimselerin nakliyle olabileceği gibi, bazen de içlerinden hiçbir itiraz olmaksızın onunla amel etmeleri şeklindeki fiilleriyle olabileceğini söylemiştir. Bununla birlikte nesih hakikatte miras ayetiyledir; hadisler ise onun neshinin yönünü açıklayıcıdır. Fahru'l-İslâm bunu iki vecihle açıklamıştır: Birincisi: İttifakla miras ayeti vasiyet ayetinden sonra inmiştir. Allah Teâlâ: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } [Nisâ: 11] “Yapacağı bir vasiyetten yahut borçtan sonra” buyurarak mirası nekire olan bir vasiyete bağlamıştır; ilk vasiyet ise ma'hûd (bilinen) idi. Şayet o vasiyet baki kalsaydı mirası ma'hûd olana bağlamak vacip olurdu. Ona bağlanmayıp mutlak vasiyete bağlandığında, mukayyet vasiyetin neshedildiğine delalet etmiştir; zira iki mananın farklılığından ötürü takyitten sonraki ıtlak nesih olduğu gibi ıtlaktan sonraki takyit de öyledir. İkincisi: Nesih iki kısımdır: Biri sırf bir sona ermeden sonraki başlangıçtır; ikincisi ise kıblenin neshedilmesinde olduğu gibi bir mahalleden başka bir mahalle havale yoluyladır. Bu da ikinci kabilindendir; çünkü Allah Teâlâ sınırlara riayet etmeleri ve her akrabanın hakkını yakınlığına göre beyan etmeleri şartıyla kullara akrabalar hakkında vasiyet etmeyi farz kılmıştı. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavliyle buna işaret edilmiştir:

بِالْمَعْرُوفِ أي بالعدل، ثم لما كان الموصي قد لا يحسن التدبير في مقدار ما يوصي لكل واحد منهم وربما كان يقصد المضارة تولى بنفسه بيان ذلك الحق على وجه تيقن به أنه الصواب وأن فيه الحكمة البالغة، وقصره على حدود لازمة من السدس والثلث والنصف والثمن لا يمكن تغيرها فتحول من جهة الإيصاء إلى الميراث فقال:

{ بِالْمَعْرُوفِ } “Örfe uygun olarak”; yani adaletle. Sonra vasiyet eden kimse onlardan her birine vasiyet edeceği miktarda güzel tedbir alamayabileceği ve belki de zarar vermeyi kastedeceği için, Allah Teâlâ onun doğru olduğuna ve onda üstün bir hikmet bulunduğuna kesin kanaat getirecekleri bir şekilde o hakkı bizzat kendisi beyan etmiş; onu değiştirilmesi mümkün olmayan altıda bir, üçte bir, yarım ve sekizde bir gibi bağlayıcı sınırlara hasretmiştir. Böylece vasiyet cihetinden miras cihetine dönüştürerek şöyle buyurmuştur:

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النساء: ١١] أي الذي فوض إليكم تولي شأنه بنفسه إذ عجزتم عن مقاديره لجهلكم، ولما بين بنفسه ذلك الحق بعينه انتهى حكم تلك الوصية لحصول المقصود بأقوى الطرق كمن أمره غيره بإعتاق

{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } [Nisâ: 11] “Allah çocuklarınız hakkında size vasiyet eder (emreder)”; yani cehaletinizden ötürü miktarlarını belirlemekten aciz kaldığınızda, işini size havale ettiği hususu bizzat kendisi üstlendi. Bizzat o hakkın aynısını beyan edince, en güçlü yollarla maksat hâsıl olduğundan o vasiyetin hükmü sona erdi; tıpkı başkasına kölesini azat etmesini emreden,

عبده ثم أعتقه بنفسه فإنه بذلك انتهى حكم الوكالة، وإلى ذلك تشير الأحاديث لما أن- الفاء- تدل على سببية ما قبلها لما بعدها فما قيل: إن من أن آية المواريث لا تعارض هذا الحكم بل تحققه من حيث تدل على تقديم الوصية مطلقا، والأحاديث من الآحاد وتلقي الأمة لها بالقبول لا تلحقها بالمتواتر، ولعله احترز عن النسخ من فسر الوصية بما أوصى به الله ﷿ من توريث الوالدين والأقربين بقوله سبحانه يُوصِيكُمُ اللَّهُ أو بإيصاء المحتضر لهم بتوفير ما أوصى به الله تعالى عليهم على ما فيه بمعزل عن التحقيق وكذا ما قيل: من أن الوصية للوارث كانت واجبة بهذه الآية من غير تعيين لأنصبائهم فلما نزلت آية المواريث بيانا للأنصباء بلفظ الإيصاء فهم منها بتنبيه النبي ﷺ أن المراد منه هذه الوصية التي كانت واجبة كأنه قيل: إن الله تعالى أوصى بنفسه تلك الوصية ولم يفوضها إليكم فقام الميراث مقام الوصية فكان هذا معنى النسخ لا أن فيها دلالة على رفع ذلك الحكم لأن كون آية المواريث رافعة لذلك الحكم مبينة لانتهائه مما لا ينبغي أن يشتبه على أحد، ثم إن القائلين بالنسخ اختلفوا، فمنهم من قال: إن وجوبها صار منسوخا في حق الأقارب الذين يرثون وبقي في حق الذين لا يرثون من الوالدين والأقربين كأن يكونوا كافرين، وإليه ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنه،

sonra da bizzat kendisi azat eden kimse gibi ki bununla vekâletin hükmü sona erer. Hadisler de buna işaret etmektedir; zira fâ harfi öncesinin sonrasına sebep olduğuna delalet eder. Miras ayetinin bu hükme aykırı olmayıp mutlak manada vasiyetin takdimine delalet etmesi bakımından onu tahkik ettiği, hadislerin âhâd olduğu ve ümmetin hüsnükabulle telakkisinin onu mütevatire katmayacağı şeklindeki sözler ile vasiyeti, Allah Azze ve Celle'nin { يُوصِيكُمُ اللَّهُ } kavliyle ana-baba ve akrabayı mirasçı kılma vasiyetiyle yahut can çekişen kimsenin Allah Teâlâ'nın onlar lehine vasiyet ettiği payı tam vermelerini [vârislere] vasiyet etmesiyle tefsir edenlerin nesihten kaçınma çabaları —taşıdığı kusurlarla birlikte— tahkikten uzaktır. Aynı şekilde varis için vasiyetin, payları belirlenmeksizin bu ayetle vacip olduğu, miras ayeti vasiyet lafzıyla payları beyan etmek üzere indiğinde Peygamber ﷺ'in uyarısıyla bundan vacip olan bu vasiyetin kastedildiğinin anlaşıldığı; sanki 'Allah Teâlâ o vasiyeti bizzat kendisi yaptı, size havale etmedi' denildiği, dolayısıyla mirasın vasiyet makamına geçtiği ve bu ayette o hükmün kaldırıldığına dair bir delalet olmaksızın neshin bu manaya geldiği şeklindeki söz de böyledir. Zira miras ayetinin o hükmü kaldırıcı ve sona erdiğini beyan edici olduğu hiç kimseye kapalı olmamalıdır. Sonra neshin varlığını söyleyenler ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları, vasiyetin vacipliği mirasçı olan akrabalar hakkında mensuh olmuş, kâfir olmaları gibi mirasçı olmayan ana-baba ve akrabalar hakkında ise baki kalmıştır demişlerdir ki İbn Abbas radıyallâhu anh bu görüşe gitmiştir.

وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه من لم يوص عند موته لذوي قرابته ممن لا يرث فقد ختم عمله بمعصية،

Ali kerremallâhu vecheh'ten şöyle rivayet edilmiştir: 'Ölümü anında mirasçı olmayan akrabalarına vasiyette bulunmayan kimse amelini bir günah ile mühürlemiş olur.'

ومنهم من قال: إن الوجوب صار منسوخا في حق الكافة، وهي مستحبة في حق الذين لا يرثون وإليه ذهب الأكثرون، واستدل محمد بن الحسن بالآية على أن مطلق الأقربين لا يتناول الوالدين لعطفه عليه حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ مصدر مؤكد للحدث الذي دل عليه كُتِبَ وعامله إما كُتِبَ أو حق محذوفا أي حق ذلك حقا فهو على طرز قعدت جلوسا، ويحتمل أن يكون مؤكدا لمضمون جملة كُتِبَ عَلَيْكُمْ وإن اعتبر إنشاء فيكون على طرز- له عليّ ألف- عرفا، وجعله صفة لمصدر محذوف أي إيصاء حقا ليس بشيء وعلى التقديرين عَلَى الْمُتَّقِينَ صفة له أو متعلق بالفعل المحذوف على المختار، ويجوز أن يتعلق بالمصدر لأن المفعول المطلق يعمل نيابة عن الفعل، والمراد- بالمتقين- المؤمنون ووضع المظهر موضع المضمر للدلالة على أن المحافظة على الوصية والقيام بها من شعائر المتقين الخائفين من الله تعالى.

Bazıları ise vücubun herkes hakkında mensuh olduğunu, mirasçı olmayanlar hakkında ise müstehap olduğunu söylemişlerdir ki ekseriyetin görüşü budur. Muhammed b. el-Hasan, mutlak akraba lafzının ana-babayı kapsamayacağına ayette üzerine atfedilmesinden delil getirmiştir. { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Sakınanlar üzerine bir hak olarak”; { كُتِبَ } lafzının delalet ettiği hadesi (eylemi) tekit eden masdardır. Âmili ya { كُتِبَ } lafzıdır yahut mahzuf bir 'hakka' fiilidir; yani 'o şey hakiki bir hak oldu' demektir, dolayısıyla 'kaadtü cülûsen' (oturuşla oturdum) tarzındadır. { كُتِبَ عَلَيْكُمْ } cümlesinin mazmununu tekit edici olması da muhtemeldir; şayet inşâ kabul edilirse 'lehu aleyye elfun' (onun benim üzerimde bin dirhemi vardır) örfî tarzında olur. Mahzuf bir masdarın sıfatı kılınarak 'hakiki bir vasiyet' denilmesi ise bir hiçtir. İki takdire göre de { عَلَى الْمُتَّقِينَ } onun sıfatıdır yahut muhtar görüşe göre mahzuf fiile taalluk etmektedir. Masdara taalluk etmesi de caizdir; zira mef'ûl-i mutlak fiile niyabeten amel eder. Müttakilerden murat müminlerdir; vasiyeti gözetmenin ve onu yerine getirmenin Allah Teâlâ'dan korkan müttakilerin şiarından olduğuna delalet etmek için zamir makamına zahir isim konulmuştur.

فَمَنْ بَدَّلَهُ أي غير الإيصاء من شاهد ووصي، وتغيير كل منهما إما بإنكار الوصية من أصلها أو بالنقص فيها أو بتبديل صفتها أو غير ذلك، وجعل الشافعية من التبديل عموم وصيته من أوصى إليه بشيء خاص، فالموصي بشيء خاص لا يكون وصيا في غيره عندهم ويكون عندنا وليس ذلك من التبديل في شيء بَعْدَ ما سَمِعَهُ أي علمه وتحقق لديه، وكني بالسماع عن العلم لأنه طريق حصوله فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ أي فما إثم الإيصاء المبدل أو التبديل، والأول رعاية لجانب اللفظ، والثاني رعاية لجانب المعنى إلا على مبدليه لا على الموصي لأنهم الذين خالفوا الشرع وخانوا، ووضع الظاهر موضع المضمر للدلالة على علية التبديل للإثم، وإيثار صيغة الجمع مراعاة لمعنى من، وفيه إشعار بشمول الإثم لجميع الافراد إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فيسمع أقوال المبدلين والموصين ويعلم بنياتهم فيجازيهم على وفقها، وفي هذا وعيد للمبدلين ووعد للموصين، واستدل بالآية على أن الفرض يسقط عن الموصي بنفس الوصية ولا يلحقه ضرر إن لم يعمل بها، وعلى أن من كان عليه دين فأوصى بقضائه يسلم من تبعته في الآخرة وإن ترك الوصي والوارث قضاءه- وإلى ذلك ذهب الكيا- والذي يميل القلب إليه أن المديون لا تبعة عليه بعد الموت مطلقا ولا يحبس في قبره- كما يقوله الناس- أما إذا لم يترك شيئا ومات معسرا فظاهر لأنه لو بقي حيا لا شيء عليه بعد تحقق إعساره سوى نظرة إلى ميسرة، فمؤاخذته وحبسه في قبره بعد ذهابه إلى اللطيف الخبير مما لا يكاد يعقل، وأما إذا ترك شيئا وعلم الوارث بالدين أو برهن عليه به كان هو المطالب بأدائه والملزم بوفاته فإذا لم يؤد ولم

{ فَمَنْ بَدَّلَهُ } “Artık kim onu değiştirirse”; yani şahit ve vasîden kim vasiyeti değiştirirse demektir. Her ikisinin değiştirmesi ya vasiyeti aslından inkâr etmekle ya onda eksiltme yapmakla ya niteliğini değiştirmekle yahut başka bir şekilde olur. Şâfiîler, özel bir hususta kendisine vasiyet edilen kişinin vasiyetinin genelleştirilmesini tebdilden saymışlardır; zira onlara göre özel bir hususta vasî tayin edilen kimse başka konularda vasî olamaz, bize göre ise olur ve bu asla tebdilden sayılmaz. { بَعْدَ ما سَمِعَهُ } “Onu işittikten sonra”; yani onu bilip yanında kesinleştikten sonra. İlim elde etmenin yolu olduğu için işitmekten ilim kinaye yapılmıştır. { فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ } “Bunun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır”; yani değiştirilen vasiyetin yahut tebdilin günahı —birincisi lafız cihetini, ikincisi mana cihetini gözetmektir— vasiyet edenin değil, ancak onu değiştirenlerin üzerinedir; çünkü şeriata muhalefet eden ve hıyanet edenler onlardır. Tebdilin günaha illet olduğuna delalet etmesi için zamir makamına zahir isim konulmuştur; 'men' lafzının manasını gözeterek çoğul kalıbı tercih edilmiştir ve bunda günahın bütün fertleri kapsadığına dair bir işaret vardır. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; değiştirenlerin ve vasiyet edenlerin sözlerini işitir, niyetlerini bilir ve onlara buna uygun olarak karşılık verir. Bunda değiştirenlere bir tehdit, vasiyet edenlere ise bir vaad vardır. Ayetten, vasiyet etmekle farzın vasiyet edenin üzerinden düştüğüne, gereğince amel edilmese dahi ona bir zarar dokunmayacağına; ayrıca üzerinde borç olup da ödenmesini vasiyet eden kimsenin, vasî ve vâris ödemeyi terk etse bile ahiretteki vebalinden kurtulacağına delil getirilmiştir —el-Kiyâ bu görüşe gitmiştir—. Kalbin meylettiği görüşe göre ise borçlu öldükten sonra mutlak olarak üzerinde bir vebal kalmaz ve insanların dediği gibi kabrinde hapsedilmez. Bir şey bırakmayıp muhtaç olarak öldüğünde bu durum açıktır; zira hayatta kalsaydı darlığı tahakkuk ettikten sonra ona kolaylık zamanına kadar mühlet vermekten başka bir şey gerekmezdi; binaenaleyh Latîf ve Habîr olan Allah'a intikal ettikten sonra kabrinde hesaba çekilip hapsedilmesi aklen pek kabul edilemez. Bir şey bırakıp da vâris borcu bilir yahut borç ona karşı delille ispatlanırsa, onu ödemekle mükellef olan ve ifasıyla sorumlu tutulan vâristir; binaenaleyh ödemez ve

يف أوخذ هو لا من مات وترك ما يوفى منه دينه كلا أو بعضا فإن مؤاخذة من يقول يا رب تركت ما يفي ولم يف عني من أوجبت عليه الوفاء بعدي ولو أمهلتني لوفيت مما ينافي الحكمة ولا تقتضيه الرحمة، نعم المؤاخذة معقولة فيمن استدان لحرام وصرف المال في غير رضا الملك العلام، وما ورد في الأحاديث محمول على هذا أو نحوه وأخذ ذلك مطلقا مما لا يقبله العقل السليم والذهن المستقيم.

ifa etmezse, borcunu tamamen veya kısmen karşılayacak mal bırakarak vefat eden kimse değil, bizzat kendisi hesaba çekilir. Zira 'Ey Rabbim! Borcumu karşılayacak mal bıraktım, benden sonra ifasını farz kıldığın kimse benim adıma ödemedi; şayet bana mühlet verseydin ben öderdim' diyen bir kimsenin hesaba çekilmesi hikmete aykırıdır ve rahmetin gereği değildir. Evet, haram için borçlanan ve malı el-Melikü'l-Allâm'ın rızası dışındaki yerlere sarf eden kimsenin hesaba çekilmesi akla uygundur; hadislerde gelen rivayetler ise bu veya benzeri durumlara hamledilir, bunu mutlak olarak almak selim aklın ve müstakim zihnin kabul edeceği bir şey değildir.

فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً الجنف مصدر جنف كفرح مطلق الميل والجور، والمراد به الميل في الوصية من غير قصد بقرينة مقابلته بالإثم فإنه إنما يكون بالقصد، ومعنى خاف توقع وعلم، ومنه قوله:

{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً } “Her kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından yahut bir günaha girmesinden endişe ederse”; el-Cenef (الجنف); ferah (فَرِحَ) vezninde 'cenefe' fiilinin masdarı olup mutlak meyil ve haksızlıktır. Ondan murat, günah ile mukabele edilmesi karinesiyle vasiyette kasıtsız meyil/hatadır; zira günah ancak kasıtla olur. 'Hâfe' fiilinin manası ise bekledi/sezdi ve bildi demektir. Şu beyitteki kullanım da bu kabildendir:

إذا مت فادفني إلى جنب كرمة ... تروي عظامي بعد موتي عروقها

Öldüğüm zaman beni bir asmanın yanına gömün... / Ölümümden sonra kökleri kemiklerimi sulasın.

ولا تدفنني بالفلاة فإنني ... أخاف إذا ما مت أن لا أذوقها

Beni çölün ortasına gömmeyin; zira ben... / Öldüğüm vakit onun tadına varamamaktan korkarım.

وتحقيق ذلك أن الخوف حالة تعتري عند انقباض من شر متوقع فلتلك الملابسة استعمل في التوقع وهو قد يكون مظنون الوقوع وقد يكون معلومه فاستعمل فيهما بمرتبة ثانية ولأن الأول أكثر كان استعماله فيه أظهر، ثم أصله أن يستعمل في الظن والعلم بالمحذور، وقد يتسع في إطلاقه على المطلق وإنما حمل على المجاز هنا لأنه لا معنى للخوف من الميل والإثم بعد وقوع الإيصاء وقرأ أهل الكوفة غير حفص ويعقوب- من موص- بالتشديد والباقون بالتخفيف فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ أي بين الموصى لهم من الوالدين والأقربين بإجرائهم على نهج الشرع، وقيل المراد فعل ما فيه الصلاح بين الموصي والموصى له بأن يأمر بالعدل والرجوع عن الزيادة وكونها للأغنياء وعليه لا يراد الصلح المرتب على الشقاق فإن الموصي والموصى له لم يقع بينهما شقاق فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ في ذلك التبديل لأنه تبديل باطل إلى حق بخلاف السابق، واستدل بالآية على أنه إذا أوصى بأكثر من الثلث لا تبطل الوصية كلها خلافا لزاعمه.

Bunun hakikati şudur: Korku, beklenilen bir şerden çekinme anında arız olan bir haldir; bu münasebetle beklenti anlamında kullanılmıştır. Beklenti ise bazen vuku bulacağı zannedilen, bazen de bilinen bir durum olur; bu sebeple ikinci derecede bu ikisinde kullanılmıştır ve birincisi daha çok olduğu için onda kullanımı daha açıktır. Sonra onun aslı, sakıncalı olan şey hakkındaki zan ve ilimde kullanılmasıdır; bazen mutlak anlamda kullanımı da yaygınlaşır. Burada mecaza hamledilmesi ise vasiyet gerçekleştikten sonra meyil ve günahtan korkmanın bir manası olmamasındandır. Hafs ve Ya‘kûb dışındaki Kûfe ehli 'min mûssin' (مِنْ مُوَصٍّ) şeklinde şeddeli okumuş, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Ve aralarını düzeltirse”; yani şeriat çizgisine yönlendirerek ana-baba ve akrabalardan oluşan lehine vasiyet edilenlerin arasını bulursa demektir. Şöyle de denildi: Vasiyet eden ile lehine vasiyet edilen arasında adaletle emrederek, fazlalıktan ve zenginlere verilmesinden döndürerek maslahata uygun olanı yapmasıdır; buna göre ihtilaftan doğan bir sulh kastedilmemiştir, zira vasiyet eden ile lehine vasiyet edilen arasında bir ihtilaf vuku bulmamıştır. { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur”; bu tebdilden ötürü ona bir günah yoktur, çünkü bu batılı hakka tebdil etmektir; önceki ise bunun aksinedir. Ayetten, üçte birden fazlası vasiyet edildiğinde bunu iddia edenin aksine vasiyetin tamamının batıl olmayacağına delil getirilmiştir.

وإنما يبطل منها ما زاد عليه لأن الله تعالى لم يبطل الوصية جملة بالجور فيها بل جعل فيها الوجه الأصلح إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ تذييل أتى به للوعد بالثواب للمصلح على إصلاحه وذكر المغفرة مع أن الإصلاح من الطاعات وهي إنما تليق من فعل ما لا يجوز لتقدم ذكر الإثم الذي تتعلق به المغفرة ولذلك حسن ذكرها وفائدتها التنبيه على الأعلى بما دونه يعني أنه تعالى غفور للآثام فلأن يكون رحيما من أطاعه من باب الأولى، ويحتمل أن يكون ذكرها وعدا للمصلح بمغفرة ما يفرط منه في الإصلاح إذ ربما يحتاج فيه إلى أقوال كاذبة وأفعال تركها أولى، وقيل: المراد غفور للجنف والإثم الذي وقع من الموصي بواسطة إصلاح الوصي وصيته، أو غفور للموصي بما حدث به نفسه من الخطأ والعمل إذ رجع إلى الحق، أو غفور للمصلح بواسطة إصلاحه بأن يكون الإصلاح مكفرا لسيئاته والكل بعيد يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ بيان لحكم آخر من الأحكام الشرعية وتكرير النداء لإظهار الاعتناء مع بعد العهد، والصِّيامُ كالصوم مصدر صام وهو لغة الإمساك، ومنه يقال للصمت صوم لأنه إمساك عن الكلام، قال ابن دريد: كل شيء تمكث حركته فقد صام، ومنه قول النابغة:

Bilakis sadece ondan fazlası batıl olur; çünkü Allah Teâlâ vasiyeti haksızlık sebebiyle toptan iptal etmemiş, bilakis onda en uygun olan veçhi kılmıştır. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; ıslah edene ıslahından ötürü sevap vaat etmek üzere getirilmiş bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür). Islah bir taat olduğu ve mağfiret ancak caiz olmayan bir fiili işleyen kimseye yakıştığı halde mağfiretin zikredilmesi, mağfiretin taalluk ettiği günahın daha önce zikredilmiş olmasındandır; bu sebeple zikri güzel düşmüştür. Bunun faydası aşağı olanla yukarı olana dikkat çekmektir; yani Allah Teâlâ günahları bağışlayandır, o halde O'na itaat edene merhamet etmesi evleviyetle sabittir. Islah edenin ıslah esnasında düşebileceği kusurların bağışlanacağına dair bir vaad olması da muhtemeldir; zira bazen ıslah esnasında yalan sözlere ve terk edilmesi daha evla olan fiillere ihtiyaç duyulabilir. Şöyle de denildi: Murad, vasînin vasiyeti ıslah etmesi vasıtasıyla vasiyet edenden sadır olan haksızlık ve günahı bağışlamasıdır; yahut hakka döndüğü zaman içinden geçirdiği hata ve amelden ötürü vasiyet edeni bağışlamasıdır; veya ıslahın günahlarına kefaret olması suretiyle ıslah edeni bağışlamasıdır; ancak bunların hepsi uzaktır. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Ey iman edenler! Oruç size farz kılındı”; şer‘i hükümlerden bir başka hükmün beyanıdır. Nidanın tekrarlanması, aradan zaman geçmesiyle birlikte konuya verilen ehemmiyeti göstermek içindir. 'es-Sıyâm' (الصِّيامُ); savm gibi 'sâme' fiilinin masdarı olup lügatte kendini tutmak (imsak) demektir. Bundan dolayı susmaya da savm denir; zira sözden kendini tutmaktır. İbn Düreyd şöyle demiştir: Hareketi duran her şey savm etmiştir (oruç tutmuştur). Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

خيل «صيام» وخيل غير- صائمة ... تحت العجاج- وأخرى تعلك اللجما

Toz duman altında kimi atlar 'oruçlu' (hareketsiz), kimi oruçsuz... / Kimisi de gemlerini gevelemekte.

فصامت الريح ركدت، وصامت الشمس إذا استوت في منتصف النهار، وشرعا إمساك عن أشياء مخصوصة على وجه مخصوص في زمان مخصوص ممن هو على صفات مخصوصة كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أي الأنبياء والأمم من لدن آدم ﵊ إلى يومنا كما هو ظاهر عموم الموصول، وعن ابن عباس ومجاهد رضي الله تعالى عنهما اتهم أهل الكتاب، وعن الحسن والسدي والشعبي أنهم النصارى، وفيه تأكيد للحكم وترغيب فيه وتطييب لأنفس المخاطبين فيه، فإن الأمور الشاقة إذا عمت طابت، والمراد بالمماثلة إما المماثلة في أصل

Rüzgâr durduğunda 'sâmeti'r-rîhu', güneş gün ortasında dikildiğinde ise 'sâmeti'ş-şemsu' denir. Şeriatta ise belirli vasıflara sahip kimseden belirli bir zamanda belirli bir şekilde belirli şeylerden kendini tutmaktır. { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi”; mevsulün umumiliğinin zahirine göre Âdem aleyhisselâm'dan günümüze kadar olan peygamberler ve ümmetlere farz kılındığı gibi. İbn Abbas ve Mücâhid radıyallâhu anhümâ'dan onların Ehl-i Kitap olduğu; Hasan, Süddî ve Şa‘bî'den ise Hristiyanlar olduğu nakledilmiştir. Bunda hükmün teyidi, ona teşvik ve muhatapların nefislerini teskin etme vardır; zira meşakkatli işler genelleştiğinde hafifler. Benzerlikten murat ise ya asıl

الوجوب- وعليه أبو مسلم والجبائي- وإما في الوقت والمقدار بناء على أن أهل الكتاب فرض عليهم صوم رمضان فتركه اليهود إلى صوم يوم من السنة زعموا أنه اليوم الذي أغرق فيه فرعون، وزاد فيه النصارى يوما قبل ويوما بعد احتياطا حتى بلغوا فيه خمسين يوما فصعب عليهم في الحر فنقلوه إلى زمن نزول الشمس برج الحمل،

vücuptaki benzerliktir —Ebû Müslim ve Cübbâî bu görüştedir— ya da Ehl-i Kitaba ramazan orucu farz kılındığı esasına dayalı olarak vakit ve miktardaki benzerliktir; ancak Yahudiler onu terk edip yılda sadece Firavun'un boğulduğu gün olduğunu iddia ettikleri tek bir gün oruç tuttular; Hristiyanlar ise ihtiyat olsun diye bir gün öncesine bir gün de sonrasına eklediler, nihayet elli güne ulaştırdılar. Sıcak günlerde tutmak kendilerine zor gelince de onu güneşin Koç burcuna girdiği zamana naklettiler.

وأخرج ابن حنظلة والنحاس والطبراني عن مغفل بن حنظلة مرفوعا كان على النصارى صوم شهر رمضان فمرض ملكهم فقالوا: لئن شفاه الله تعالى لنزيدن عشرا، ثم كان آخر فأكل لحما فأوجع فوه فقالوا: لئن شفاه الله لنزيدن سبعة، ثم كان عليهم ملك آخر فقال: ما ندع من هذه الثلاثة أيام شيئا أن نتمها ونجعل صومنا في الربيع ففعل فصارت خمسين يوما،

İbn Hanzale, en-Nühâs ve Taberânî, Mugaffel b. Hanzale'den merfû olarak şunu tahric etmişlerdir: «Hristiyanlara ramazan ayı orucu farz kılınmıştı; kralları hastalanınca: 'Eğer Allah Teâlâ ona şifa verirse mutlaka [oruca] on gün ekleyeceğiz' dediler. Sonra bir başkası geldi, et yiyip ağzı ağrıyınca: 'Eğer Allah ona şifa verirse mutlaka yedi gün ekleyeceğiz' dediler. Sonra başlarına başka bir kral geçti ve: 'Bu üç günü eksik bırakmayalım, tamamlayalım ve orucumuzu bahara alalım' dedi; böyle yaptı ve elli gün oldu.»

وفي كَما خمسة أوجه. أحدها أن محله النصب على أنه نعت لمصدر محذوف أي- كتب كتبا- مثل ما كتب. الثاني أنه في محل نصب حال من المصدر المعرفة أي- كتب عليكم الصيام الكتب- مشبها بما كتب، و «ما» على الوجهين مصدرية. الثالث أن يكون نعتا لمصدر من لفظ الصيام أي صوما مماثلا للصوم المكتوب على من قبلكم.

{ كَما } ifadesinde beş vecih vardır: Birincisi; mahallen mansub olup mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani "yazıldığı gibi -bir farz kılınışla farz kıldı-" demektir. İkincisi; marife masdardan hal olarak mahallen mansub olmasıdır; yani "oruç, yazıldığı gibi size farz kılındı" demektir; her iki vecihte de "mâ" masdariyyedir. Üçüncüsü; 'es-Sıyâm' lafzından bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani "sizden öncekilere farz kılınan oruca benzer bir oruç [olarak]" demektir.

الرابع أن يكون حالا من الصيام أي حال كونه مماثلا لما كتب، و «ما» على الوجهين موصولة. الخامس أن يكون في محل رفع على أنه صفة للصيام بناء على أن المعرف- بأل- الجنسية قريب من النكرة لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أي كي تحذروا المعاصي فإن الصوم يعقم الشهوة التي هي أمها أو يكسرها.

Dördüncüsü; 'es-Sıyâm' kelimesinden hal olmasıdır; yani "farz kılınana benzer bir haldeyken" demektir; bu iki vecihte de "mâ" mevsûledir. Beşincisi; cins bildiren harf-i tarif (el-) ile marife olanın nekireye yakın olduğu esasına binaen, 'es-Sıyâm' kelimesinin sıfatı olarak mahallen merfû olmasıdır. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız”; yani günahlardan sakınasınız diye. Zira oruç, günahların anası olan şehveti kısırlaştırır veya onu kırar.

فقد أخرج البخاري ومسلم في صحيحيهما عن عبد الله رضي الله تعالى عنه قال: «قال لنا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: يا معشر الشباب من استطاع منكم الباءة فليتزوج فإنه أغض للبصر وأحصن للفرج ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء»

Nitekim Buhârî ve Müslim Sahîh'lerinde Abdullah [b. Mes'ûd] radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: "Ey gençler topluluğu! İçinizden evlenmeye gücü yeten evlensin; çünkü bu, gözü [harama bakmaktan] daha çok sakındırır, iffeti de daha çok korur. Gücü yetmeyen ise oruca sarılsın; zira oruç onun için bir kalkandır (şehveti kırıcıdır)."»

ويحتمل أن يقدر المفعول الإخلال بأدائه، وعلى الأول يكون الكلام متعلقا بقوله كُتِبَ من غير نظر إلى التشبيه، وعلى الثاني بالنظر إليه أي كتب عليكم مثل ما كتب على الأولين لكي- تتقوا- الإخلال بأدائه بعد العلم بأصالته وقدمه ولا حاجة إلى تقدير محذوف أي أعلمتكم الحكم المذكور لذلك- كما قيل به- وجوز أن يكون الفعل منزلا منزلة اللازم أي لكي تصلوا بذلك إلى رتبة التقوى.

[Fiilin] mefulünün "onun edasında kusur etmek" şeklinde takdir edilmesi de muhtemeldir. İlkine göre kelam, teşbihe bakılmaksızın { كُتِبَ } lafzına taalluk eder. İkincisine göre ise ona bakılarak taalluk eder; yani "onun asaletini ve kıdemini bildikten sonra edasında kusur etmekten sakınasınız diye, öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı" anlamına gelir. Söylendiği gibi "bunun için size mezkûr hükmü bildirdim" şeklinde mahzuf bir ifade takdir etmeye gerek yoktur. Fiilin lazım (geçişsiz) fiil makamına indirilmiş olması da caiz görülmüştür; yani "bununla takva mertebesine ulaşasınız diye" demektir.

أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ أي معينات بالعد أو قليلات لأن القليل يسهل عده فيعد والكثير يؤخذ جزافا قال مقاتل:

{ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günler”; yani sayıyla belirlenmiş yahut az [günler]; zira az olanın sayılması kolay olduğundan sayılır, çok olan ise kabataslak alınır. Mukātil şöyle demiştir:

كل مَعْدُوداتٍ في القرآن أو- معدودة- دون الأربعين ولا يقال ذلك لما زاد، والمراد بهذه الأيام إما رمضان واختار ذلك ابن عباس والحسن وأبو مسلم رضي الله تعالى عنه وأكثر المحققين- وهو أحد قولي الشافعي- فيكون الله ﷾ قد أخبر أولا أنه كتب علينا الصيام ثم بينه بقوله ﷿: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فزال بعض الإبهام ثم بينه بقوله عز من قائل: شَهْرُ رَمَضانَ توطينا للنفس عليه، واعترض بأنه لو كان المراد ذلك لكان ذكر المريض والمسافر تكرارا، وأجيب بأنه كان في الابتداء صوم رمضان واجبا على التخيير بينه وبين الفدية فحين نسخ التخيير وصار واجبا على التعيين كان مظنة أن يتوهم أن هذا الحكم يعم الكل حتى يكون المريض والمسافر فيه كالمقيم والصحيح فأعيد حكمهما تنبيها على أن رخصتهما باقية بحالها لم تتغير كما تغير حكم المقيم والصحيح وأما ما وجب صومه قبل وجوبه وهو ثلاثة أيام من كل شهر- وهي أيام البيض- على ما روي عن عطاء ونسب إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنه، أو ثلاثة من كل شهر ويوم عاشوراء على ما روي عن قتادة، واتفق أهل هذا القول على أن هذا الواجب قد نسخ بصوم رمضان، واستشكل بأن فرضيته إنما ثبتت بما في هذه الآية فإن كان قد عمل بذلك الحكم مدة مديدة- كما قيل به- فكيف يكون الناسخ متصلا وإن لم يكن عمل به لا يصح النسخ إذ لا نسخ قبل العمل، وأجيب أما على اختيار الأول فبأن الاتصال في التلاوة لا يدل على الاتصال في النزول، وأما على اختيار الثاني فبأن الأصح جواز النسخ قبل العمل فتدبر.

Kur'an'daki bütün { مَعْدُوداتٍ } veya "ma'dûdeh" (sayılı) kelimeleri kırktan azdır, bundan fazlası için bu söylenmez. Bu günlerden murat ya ramazandır —ki İbn Abbas, Hasan, Ebû Müslim radıyallâhu anh ve muhakkiklerin çoğu bunu tercih etmiştir; Şâfiî'nin iki kavlinden biri de budur—. Bu durumda Allah azze ve celle önce üzerimize orucu farz kıldığını haber vermiş, sonra azze ve celle: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günler” buyurarak onu beyan etmiş ve kapalılığın bir kısmı kalkmış, ardından nefsi ona alıştırmak için sözü yüce olan [Allah]'ın: { شَهْرُ رَمَضانَ } “Ramazan ayı” kavliyle açıklamış olur. Şayet murat bu olsaydı hasta ve yolcunun zikredilmesinin bir tekrar olacağı itirazı yapılmış; buna ise şöyle cevap verilmiştir: Başlangıçta ramazan orucu, oruç tutmak ile fidye vermek arasında muhayyer olarak vacip idi. Muhayyerlik neshedilip bizzat tayin yoluyla vacip olunca, bu hükmün hasta ve yolcunun da mukim ve sağlıklı kimse gibi olacağı şekilde herkesi kapsadığının zannedilmesi muhtemel idi. Bu sebeple, mukim ve sağlığın hükmü değiştiği gibi onların ruhsatlarının değişmediğine, aynı hali üzere kaldığına dikkat çekmek için ikisinin hükmü tekrar edildi. Farz kılınmasından önce orucu vacip olan şey ise; Atâ'dan rivayet edilip İbn Abbas radıyallâhu anh'a nispet edildiğine göre her aydan üç gün —ki onlar eyyâm-ı bîzdir— veya Katâde'den rivayet edildiğine göre her aydan üç gün ve Âşûrâ günüdür. Bu görüş sahipleri, söz konusu vacibin ramazan orucuyla neshedildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Şöyle bir müşkil ileri sürülmüştür: Bunun farziyeti ancak bu ayetteki hükümle sabit olmuştur. Eğer söylendiği gibi o hükümle uzun bir müddet amel edilmişse, nâsih nasıl bitişik olur? Eğer onunla amel edilmemişse nesh sahih olmaz; zira amelden önce nesh olmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Birincisinin tercihine göre; tilavetteki bitişiklik nüzuldeki bitişikliğe delalet etmez. İkincisinin tercihine göre ise; en sahih görüşe göre amelden önce nesh caizdir. İyi düşün!

وانتصاب أَيَّاماً ليس بالصيام كما قيل لوقوع الفصل بينهما بأجنبي بل بمضمر دل هو عليه أعني صوموا إما على الظرفية أو المفعولية اتساعا، وقيل: منصوب بفعل يستفاد من كاف التشبيه، وفيه بيان لوجه المماثلة كأنه قيل:

{ أَيَّاماً } kelimesinin nasbı, araları ecnebi bir lafızla ayrıldığı için söylendiği gibi 'es-Sıyâm' ile değildir; aksine onun delalet ettiği muzmer bir fiil iledir, yani 'sûmû' (oruç tutunuz) takdirindedir; bu da ya zarfiyet üzere veya genişletme yoluyla mefuliyyet üzeredir. Şöyle de denilmiştir: Teşbih kâfından anlaşılan bir fiil ile mansubdur ve bunda benzerliğin yönünün beyanı vardır; sanki şöyle denilmiştir:

كتب عليكم الصيام مماثلا لصيام الذين من قبلكم في كونه أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ أي المماثلة واقعة بين الصيامين من هذا الوجه وهو تعلق كل منهما بمدة غير متطاولة، فالكلام من قبيل زيد كعمرو فقها، وقيل: نصب على أنه مفعول ثان- لكتب- على الاتساع ورده في البحر بأن الاتساع مبني على جواز وقوعه ظرفا- لكتب- وذا لا يصح لأن الظرف محل الفعل، والكتابة ليست واقعة في الأيام وإنما الواقع فيها متعلقها وهو الصيام، وأجيب بأنه يكفي للظرفية ظرفية المتعلق كما في يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الحج: ٧٠، العنكبوت: ٥٢، التغابن: ٤] وبأن معنى كُتِبَ فرض، وفرضية الصيام، واقعة في الأيام وَمَنْ كانَ مَرِيضاً مرضا يعسر عليه الصوم معه كما يؤذن به قوله تعالى فيما بعد: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وعليه أكثر الفقهاء، وذهب ابن سيرين، وعطاء، والبخاري إلى أن المرخص مطلق المرض عملا بإطلاق اللفظ، وحكي أنهم دخلوا على ابن سيرين في رمضان وهو يأكل فاعتل بوجع إصبعه وهو قول للشافعية أَوْ عَلى سَفَرٍ أو راكب سفر مستعل عليه متمكن منه بأن اشتغل به قبل الفجر ففيه إيماء إلى أن من سافر في أثناء اليوم لم يفطر ولهذا المعنى أوثر على مسافرا، واستدل بإطلاق السفر على أن القصير وسفر المعصية مرخص للإفطار، وأكثر العلماء على تقييده بالمباح وما يلزمه العسر غالبا وهو السفر إلى المسافة المقدرة في الشرع فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ أي فعليه صوم عدة أيام المرض والسفر من أيام أخر إن أفطر وحذف الشرط والمضافان للعلم بهما، أما الشرط فلأن المريض والمسافر داخلان في الخطاب العام فدل على وجوب الصوم عليهما فلو لم يتقيد الحكم هنا به لزم أن يصير المرض والسفر اللذان هما من موجبات اليسر شرعا وعقلا موجبين للعسر، وأما المضاف الأول فلأن الكلام في الصوم ووجوبه، وأما الثاني فلأنه لما قيل- من كان مريضا أو مسافرا فعليه عدة- أي أيام معدودة موصوفة بأنها من أيام أخر علم أن المراد معدودة بعدد أيام المرض والسفر واستغنى عن الإضافة وهذا الإفطار مشروع على سبيل الرخصة فالمريض والمسافر إن شاءا صاما وإن شاءا أفطرا كما عليه أكثر الفقهاء إلا أن الإمام أبا حنيفة ومالكا قالا: الصوم أحب. والشافعي وأحمد والأوزاعي قالوا: الفطر أحب، ومذهب الظاهرية وجوب الإفطار وأنهما إذا صاما لا يصح صومهما لأنه قبل الوقت الذي يقتضيه ظاهر الآية، ونسب ذلك إلى ابن عباس وابن عمر وأبي هريرة وجماعة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم- وبه قال الإمامية- وأطالوا بالاستدلال على ذلك بما رووه عن أهل البيت، واستدل بالآية على جواز القضاء متتابعا ومتفرقا وأنه ليس على الفور خلافا لداود. وعلى أن من أفطر رمضان كله قضى- أياما معدودة- فلو كان تاما لم يجزه شهر ناقص أو ناقصا لم يلزمه شهر كامل خلافا لمن خالف في الصورتين، واحتج بها أيضا من قال: لا فدية مع القضاء وكذا من قال: إن المسافر إذا أقام والمريض إذا شفي أثناء النهار لم يلزمهما الإمساك بقيته لأن الله تعالى إنما أوجب عدة من أيام أخر وهما قد أفطرا فحكم الإفطار باق لهما ومن حكمه أن لا يجب أكثر من يوم ولو أمرناه بالإمساك ثم القضاء لأوجبنا بدل اليوم أكثر منه، ولا يخفى ما فيه، وقرىء- فعدة- بالنصب على أنه مفعول لمحذوف أي فليصم عدة ومن قدر الشرط هناك قدره هنا وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ أي وعلى المطيقين للصيام إن أفطروا.

Size oruç, sizden öncekilerin orucuna { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günler” olması bakımından benzer olarak farz kılındı; yani iki oruç arasındaki benzerlik bu yönden, yani her birinin pek uzun olmayan bir müddete taalluk etmesi yönünden meydana gelmiştir. Dolayısıyla söz, "Zeyd fıkıhta Amr gibidir" kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: İttisâ yoluyla { كُتِبَ } fiilinin ikinci mefulü olarak mansubdur. el-Bahr'da bu görüş şu gerekçeyle reddedilmiştir: İttisâ, onun { كُتِبَ } için zarf olarak vukuunun caiz olmasına dayanır; bu ise sahih değildir, çünkü zarf fiilin mahallidir; yazma (farz kılma) ise günlerde vaki olmamıştır, günlerde vaki olan şey ancak onun taalluku olan oruçtur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zarfiyet için, { يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanı bilir” ayetinde olduğu gibi müteallakın zarfiyeti yeterlidir; ayrıca { كُتِبَ } lafzının anlamı 'farz kılındı' demektir ve orucun farziyeti günlerde vaki olmuştur. { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً } “Kim de hasta olursa”; oruç tutması kendisine güç gelecek şekilde hasta olursa; nitekim Teâlâ'nın daha sonraki: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” kavli de buna işaret etmektedir; fakihlerin çoğunun görüşü de budur. İbn Sîrîn, Atâ ve Buhârî ise lafzın mutlaklığıyla amel ederek ruhsat veren şeyin mutlak hastalık olduğu görüşüne gitmişlerdir. Rivayet edildiğine göre ramazanda İbn Sîrîn'in yanına girdiklerinde yemek yiyordu; parmağının ağrısını mazeret gösterdi. Bu, Şâfiîlerin de bir görüşüdür. { أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Yahut yolculukta bulunursa”; veya fecirden önce yolculuğa başlamak suretiyle yolculuğa hâkim ve yerleşmiş olursa; bunda gün ortasında yolculuğa çıkan kimsenin orucunu bozmayacağına bir ima vardır; bu manadan ötürü "müsâfiren" yerine bu ifade tercih edilmiştir. Seferin mutlak oluşundan, kısa yolculuğun ve masiyet yolculuğunun da iftar için ruhsat olduğuna delil getirilmiştir. Âlimlerin çoğu ise bunu mübah ve şeriatta takdir edilen mesafe olup genellikle meşakkati gerektiren yolculukla kayıtlamıştır. { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[Oruç tutamadığı günler sayısınca] başka günlerde kaza etsin”; yani oruç açarsa, hastalık ve sefer günlerinin sayısı kadar başka günlerden oruç tutması gerekir. Bilindiği için şart ve iki muzaf hazfedilmiştir. Şarta gelince; çünkü hasta ve yolcu genel hitaba dâhildir, bu da onların üzerine orucun vücubuna delalet eder. Şayet hüküm burada onunla kayıtlanmasaydı, şer'an ve aklen kolaylık sebebi olan hastalık ve yolculuğun zorluk sebebi olması gerekirdi. Birinci muzafa gelince; çünkü kelam oruç ve onun vücubu hakkındadır. İkincisine gelince; "Kim hasta veya yolcu olursa onun üzerine bir sayı vardır" yani başka günlerden olduğu vasfedilen sayılı günler vardır denildiğinde, muradın hastalık ve sefer günleri sayısınca sayılı olduğu anlaşılmış ve izafete ihtiyaç kalmamıştır. Bu iftar ruhsat yoluyla meşru kılınmıştır; binaenaleyh hasta ve yolcu dilerlerse oruç tutarlar, dilerlerse iftar ederler; fakihlerin çoğunun görüşü böyledir. Ancak İmam Ebû Hanîfe ve Mâlik: "Oruç tutmak daha sevimlidir" demişlerdir. Şâfiî, Ahmed ve Evzâî ise: "İftar etmek daha sevimlidir" demişlerdir. Zâhirîlerin mezhebi ise iftar etmenin vacip olduğu ve oruç tutarlarsa oruçlarının sahih olmayacağı yönündedir; çünkü ayetin zahirinin gerektirdiği vakitten öncedir. Bu görüş İbn Abbas, İbn Ömer, Ebû Hüreyre ve sahâbeden radıyallâhu anhüm bir topluluğa nispet edilmiştir; İmâmiyye de bunu söylemiş ve Ehl-i Beyt'ten rivayet ettikleriyle buna dair istidlali uzatmışlardır. Ayetten kazanın peş peşe veya ayrı ayrı yapılmasının caiz olduğuna ve Dâvûd'un hilafına fevren (hemen) vacip olmadığına delil getirilmiştir. Yine ramazanın tamamında iftar eden kimsenin sayılı günleri kaza edeceğine; dolayısıyla ramazan tam ise eksik bir ayın kafi gelmeyeceğine, eksik ise tam bir ayın gerekmeyeceğine de delil getirilmiştir —bu iki surette muhalefet edenlerin hilafına—. Kazayla birlikte fidyenin olmadığını söyleyenler de bununla delil getirmişlerdir; aynı şekilde yolcu gündüzün mukim olursa ve hasta gündüzün iyileşirse günün geri kalanını tutmalarının gerekmeyeceğini söyleyenler de bununla istidlal etmişlerdir; zira Allah Teâlâ ancak başka günlerden bir sayıyı vacip kılmıştır, onlar ise iftar etmişlerdir, dolayısıyla iftar hükmü haklarında bakidir; onun hükmünden biri de bir günden fazlasının vacip olmamasıdır; şayet onlara imsak edip sonra kaza etmelerini emretseydik, bir günün bedeline ondan fazlasını vacip kılmış olurduk. Bundaki durum gizli değildir. 'Fa-iddeten' şeklinde nasb ile de okunmuştur ki mahzuf bir fiilin mefulüdür; yani "bir sayıyı oruç tutsun" demektir. Orada şartı takdir eden, burada da takdir eder. { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...”; yani oruca güç yetirenlerin üzerine, eğer iftar ederlerse;

فِدْيَةٌ أي إعطاؤها طَعامُ مِسْكِينٍ وهي قدر ما يأكله كل يوم وهي نصف صاع من بر أو صاع من غيره عند أهل العراق ومد عند أهل الحجاز لكل يوم وكان ذلك في بدء الإسلام لما أنه قد فرض عليهم الصوم وما كانوا متعودين له فاشتد عليهم فرخص لهم في الإفطار والفدية. وأخرج البخاري ومسلم وأبو داود والترمذي والنسائي

{ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ } “bir yoksul doyumu fidye [gerekir]”; yani fidyenin verilmesi gerekir. Bu da her gün yediği miktar kadardır; bu miktar Irak ehline göre her gün için buğdaydan yarım sâ' veya diğer şeylerden bir sâ'dır; Hicaz ehline göre ise her gün için bir müddür. Bu, İslam'ın başlangıcında idi; zira oruç kendilerine farz kılınmıştı ve onlar buna alışkın değillerdi, bu yüzden onlara ağır geldi; böylece iftar edip fidye vermeleri hususunda kendilerine ruhsat tanındı. Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî,

والطبراني وآخرون عن سلمة بن الأكوع رضي الله تعالى عنه قال: لما نزلت هذه الآية وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ كان من شاء منا صام ومن شاء أفطر ويفتدي فعل ذلك حتى نزلت الآية التي بعدها فنسختها فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ، وقرأ سعيد بن المسيب: «يطيقونه» بضم الياء الأولى وتشديد الياء الثانية. ومجاهد وعكرمة «يطّيقونه» بتشديد الطاء والياء الثانية وكلتا القراءتين على صيغة المبني للفاعل على أن أصلهما يطيوقونه ويتطيوقونه من فيعل وتفيعل لا من فعل وتفعل وإلا لكان بالواو دون الياء لأنه من طوق وهو واوي، وقد جعلت الواو ياء فيهما ثم أدغمت الياء في الياء ومعناهما يتكلفونه، وعائشة رضي الله تعالى عنها «يطوقونه» بصيغة المبني للمفعول من التفعيل أي يكلفونه أو يقلدونه من الطوق بمعنى الطاقة أو القلادة، ورويت الثلاث عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أيضا، وعنه «يتطوقونه» بمعنى يتكلفونه أو يتقلدونه ويطوقونه- بإدغام التاء في الطاء- وذهب إلى عدم النسخ- كما رواه البخاري وأبو داود وغيرهما- وقال: إن الآية نزلت في الشيخ الكبير الهرم، والعجوز الكبيرة الهرمة. ومن الناس من لم يقل بالنسخ أيضا على القراءة المتواترة وفسرها بيصومونه جهدهم وطاقتهم، وهو مبني على أن- الوسع- اسم للقدرة على الشيء على وجه السهولة- والطاقة- اسم للقدرة مع الشدة والمشقة، فيصير المعنى وَعَلَى الَّذِينَ يصومونه مع الشدة والمشقة فيشمل نحو الحبلى والمرضع أيضا، وعلى أنه من أطاق الفعل بلغ غاية طوقه أو فرغ طوقه فيه، وجاز أن تكون- الهمزة- للسلب كأنه سلب طاقته بأن كلف نفسه المجهود فسلب طاقته عند تمامه، ويكون مبالغة في بذل المجهود لأنه مشارف لزوال ذلك- كما في الكشف- والحق أن كلّا من القراءات يمكن حملها على ما يحتمل النسخ، وعلى ما لا يحتمله- ولكل ذهب بعض- وروي عن حفصة أنها قرأت وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ وقرأ نافع وابن عامر بإضافة فِدْيَةٌ إلى- الطعام وجمع المسكين- والإضافة حينئذ من إضافة الشيء إلى جنسه- كخاتم فضة- لأن طعام المسكين يكون فدية وغيرها، وجمع المسكين لأنه جمع في وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فقابل الجمع بالجمع، ولم يجمع فِدْيَةٌ لأنها مصدر- والتاء فيها للتأنيث لا للمرة- ولأنه لما أضافها إلى مضاف إلى الجمع فهم منها الجمع.

Taberânî ve başkaları Seleme b. el-Ekva‘ radıyallâhu anh'tan şöyle tahric etmişlerdir: «Bu { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } ayeti indiğinde, bizden dileyen oruç tutar, dileyen de iftar edip fidye verirdi; bu durum bir sonraki { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” ayeti inip onu neshedinceye kadar böyle devam etti.» Saîd b. el-Müseyyeb, birinci yâ'nın zammı ve ikinci yâ'nın teşdidiyle 'yutayyikūnehu' şeklinde okumuştur. Mücâhid ve İkrime ise tâ'nın ve ikinci yâ'nın teşdidiyle 'yettayyakūnehu' okumuşlardır. Her iki kıraat de mâlûm (etken) sîgası üzeredir; asılları 'fe'ale' ve 'tefe'ale' babından değil, 'fey'ale' ve 'tefey'ale' babından 'yutayvıkūnehu' ve 'yetetayvıkūnehu' şeklindedir; aksi halde 'tavk' kökünden ve vâvlı olduğu için yâ ile değil vâv ile olurdu. Her ikisinde de vâv yâ'ya çevrilmiş, sonra yâ yâ'ya idğam edilmiştir; anlamları ise "kendilerini zorlayarak güç yetirirler" demektir. Âişe radıyallâhu anhâ ise tef'îl babından meçhul (edilgen) sîga ile 'yutavvekūnehu' şeklinde okumuştur; yani "kendilerine yüklenir" veya takat yahut gerdanlık manasındaki 'tavk' kökünden "boyunlarına geçirilir" demektir. Bu üç kıraat İbn Abbas radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir. Ondan "kendilerini zorlarlar" veya "boyunlarına takarlar" manasında 'yetetavvekūnehu' ve tâ'nın tı'ya idğamıyla 'yettavvekūnehu' rivayet edilmiştir. O, neshedilmediği görüşüne varmıştır —Buhârî, Ebû Dâvûd ve diğerlerinin rivayet ettiği gibi— ve ayetin çok yaşlı pîrifâni erkek ile çok yaşlı pîrifâni kadın hakkında indiğini söylemiştir. İnsanlardan bir kısmı da mütevatir kıraate göre neshin olmadığını söylemiş ve bunu "güçleri ve takatleri nispetinde zorlanarak oruç tutarlar" şeklinde tefsir etmişlerdir. Bu da 'vüs'' kelimesinin bir şeye kolaylıkla güç yetirme, 'takat' kelimesinin ise şiddet ve meşakkatle güç yetirme adı olduğu esasına dayanır. Bu durumda mana: "Şiddet ve meşakkatle oruç tutanların üzerine..." şeklinde olur ve gebe ile emzikli gibi kimseleri de kapsar. Ayrıca bir kimsenin fiile güç yetirmesi, takatinin son sınırına ulaşması veya takatini onda tüketmesi anlamına gelir. 'Hemze'nin giderme (selb) için olması da caizdir; sanki nefsine aşırı meşakkat yükleyerek takatini tüketmiş, iş bittiğinde takatini gidermiş gibidir; bu da aşırı çaba sarf etmede mübalağa ifade eder, çünkü o takatin zevaline yaklaşmıştır —el-Keşşâf'ta geçtiği gibi—. Doğrusu, kıraatlerin her biri neshi muhtemel olan manaya da, neshi muhtemel olmayan manaya da hamledilebilir; her birine gidenler olmuştur. Hafsa'dan onun { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Nâfi ve İbn Âmir ise { فِدْيَةٌ } kelimesini 'taâm'a muzaf kılarak ve 'el-miskîn'i cemî yaparak [fidyetu taâmi mesâkîne] şeklinde okumuşlardır. Bu durumda izafet, gümüş yüzük örneğinde olduğu gibi bir şeyin cinsine izafe edilmesi kabilindendir; çünkü yoksulun yiyeceği fidye de olur, fidyeden başkası da olur. 'el-Miskîn' kelimesini çoğul yapmıştır; çünkü { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } kavlinde çoğul kullanılmıştır, böylece çoğulu çoğul ile karşılamıştır. { فِدْيَةٌ } kelimesini çoğul yapmamıştır; çünkü masdardır —ve oradaki tâ te'nis içindir, bir defalık için değildir— ve çoğula muzaf kılınan bir lafza muzaf kıldığı için ondan çoğul manası anlaşılmıştır.

فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً بأن زاد على القدر المذكور في- الفدية- قال مجاهد: أو زاد على عدد من يلزمه إطعامه فيطعم مسكينين فصاعدا- قاله ابن عباس- أو جمع بين الإطعام والصوم- قاله ابن شهاب.

{ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “Kim gönülden bir hayır yaparsa”; fidyede zikredilen miktarın üzerine fazlasını ekleyerek. Mücâhid: "Yahut doyurması gereken kimselerin sayısını artırıp iki veya daha fazla yoksulu doyurursa" demiştir —bunu İbn Abbas da söylemiştir—; İbn Şihâb ise: "Doyurma ile orucu bir arada cem ederse" demiştir.

فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ أي التطوع أو الخير الذي تطوعه، وجعل بعضهم الخير الأول مصدر- خرت يا رجل وأنت خائر- أي حسن، والخير الثاني اسم تفضيل- فيفيد الحمل أيضا بلا مرية- وإرجاع الضمير إلى مِنْ أي فالمتطوع خير من غيره لأجل التطوع لا يخفى بعده وَأَنْ تَصُومُوا أي أيها المطيقون المقيمون الأصحاء، أو المطوقون من الشيوخ والعجائز، أو المرخصون في الإفطار من الطائفتين، والمرضى والمسافرين، وفيه التفات من الغيبة إلى الخطاب جبرا لكلفة الصوم بلذة المخاطبة، وقرأ أبيّ والصيام خَيْرٌ لَكُمْ من الفدية أو تطوع الخير على الأولين، أو منهما ومن التأخير للقضاء على الأخير إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ما في الصوم من الفضيلة، وجواب أَنْ محذوف ثقة بظهوره- أي اخترتموه- وقيل: معناه إن كنتم من أهل العلم علمتم أن الصوم خَيْرٌ لَكُمْ من ذلك، وعليه تكون الجملة تأكيدا لخيرية الصوم، وعلى الأول تأسيسا.

{ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “bu onun için daha hayırlıdır”; yani o gönüllü ibadet veya gönülden yaptığı hayır [onun için daha hayırlıdır]. Bazıları birinci 'hayr' kelimesini "ey adam, hayırlı oldun ve sen hayırlısın" sözündeki gibi masdar kılmışlardır; yani 'güzel' demektir. İkinci 'hayr' ise ism-i tafdildir; binaenaleyh şüphesiz yükleme faydası verir. Zamirin 'men'e döndürülmesi, yani "gönüllü yapan kimse, bu gönüllülüğü sebebiyle başkasından daha hayırlıdır" denilmesi ise uzaklığı gizli olmayan bir görüştür. { وَأَنْ تَصُومُوا } “Oruç tutmanız”; yani ey güç yetiren mukim ve sağlıklı kimseler yahut yaşlı pîrifâni erkek ve kadınlardan [oruca] takat getirenler yahut iki taifeden ve hasta ile yolculardan iftar ruhsatı verilenler! Burada, muhatap olma lezzetiyle orucun külfetini telafi etmek için gaip sîgasından hitaba iltifat vardır. Übeyy 've's-sıyâmu' (oruç tutmak) şeklinde okumuştur. { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; ilk iki gruba göre fidyeden veya gönülden yapılan hayırdan daha hayırlıdır; son gruba göre ise hem bunlardan hem de kazayı geciktirmekten daha hayırlıdır. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz”; oruçtaki fazileti bilirseniz. Şartın cevabı, açık olduğundan ötürü güvenilerek hazfedilmiştir; yani "onu seçerdiniz" demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; eğer ilim ehlinden iseniz orucun sizin için bundan { خَيْرٌ لَكُمْ } “daha hayırlı” olduğunu bilirdiniz. Buna göre cümle, orucun hayırlı oluşunu tekit eder; birinciye göre ise te'sis ifade eder.

شَهْرُ رَمَضانَ مبتدأ خبره الموصول بعده، ويكون ذكر الجملة مقدمة لفرضية صومه بذكر فضله، أو فَمَنْ شَهِدَ والفاء لتضمنه معنى الشرط لكونه موصوفا بالموصول، أو خبر مبتدأ محذوف تقديره ذلكم الوقت الذي كتب عليكم الصيام فيه، أو المكتوب شهر رمضان، أو بدل من الصيام بدل كل بتقدير مضاف، أي كتب عليكم الصيام

{ شَهْرُ رَمَضانَ } “Ramazan ayı”; mübtedadır, haberi ise kendisinden sonraki mevsûldür; cümlenin zikredilmesi, faziletini zikrederek onun orucunun farziyetine bir mukaddime olur; yahut [haberi] { فَمَنْ شَهِدَ } ifadesidir ve mevsûl ile vasıflanmış olmasından ötürü şart manası içerdiği için fâ gelmiştir; yahut takdiri "Orucun üzerinize yazıldığı o vakit veya farz kılınan şey ramazan ayıdır" şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir; yahut muzaf takdiriyle 'es-Sıyâm' kelimesinden bedel-i küldür; yani "Size ramazan ayının orucu farz kılındı"

صيام شهر رمضان، وما تخلل بينهما من الفصل متعلق ب كُتِبَ لفظا أو معنى فليس بأجنبي مطلقا، وإن اعتبرته بدل اشتمال استغنيت عن التقدير، إلا أن كون الحكم السابق- وهو فرضية الصوم- مقصودا بالذات، وعدم كون ذكر المبدل منه مشوقا إلى ذكر البدل يبعد ذلك، وقرىء شهر بالنصب على أنه مفعول ل «صوموا» محذوفا وقيل إنه مفعول وَأَنْ تَصُومُوا وفيه لزوم الفصل بين أجزاء المصدرية بالخبر، وجوز أن يكون مفعول تَعْلَمُونَ بتقدير مضاف- أي شرف شهر رمضان ونحوه- وقيل: لا حاجة إلى التقدير. والمراد إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ نفس الشهر ولا تشكون فيه، وفيه إيذان بأن الصوم لا ينبغي مع الشك- وليس بشيء كما لا يخفى- والشهر المدة المعينة التي ابتداؤها رؤية الهلال، ويجمع في القلة على أشهر، وفي الكثرة على شهور، وأصله من شهر الشيء أظهره، وهو- لكونه ميقاتا للعبادات والمعاملات- صار مشهورا بين الناس، و «رمضان» مصدر رمض- بكسر العين- إذا احترق، وفي شمس العلوم من المصادر التي يشترك فيها الأفعال فعلان- بفتح الفاء والعين- وأكثر ما يجيء بمعنى المجيء والذهاب والاضطراب- كالخفقان والعسلان واللمعان- وقد جاء لغير المجيء والذهاب كما في- شنأته شنآنا إذا بغضته- فما في البحر من أن كونه مصدرا يحتاج إلى نقل- فإن فعلانا ليس مصدر فعل اللازم- فإن جاء شيء منه كان شاذا، فالأولى أن يكون مرتجلا لا منقولا ناشىء عن قلة الاطلاع، والخليل يقول: إنه من الرمض- مسكن الميم- وهو مطر يأتي قبل الخريف يطهر وجه الأرض عن الغبار، وقد جعل مجموع المضاف والمضاف إليه علما للشهر المعلوم، ولولا ذلك لم يحسن إضافة شَهْرُ إليه كما لا يحسن- إنسان زيد- وإنما تصح إضافة العام إلى الخاص إذا اشتهر كون الخاص من أفراده، ولهذا لم يسمع شهر رجب وشهر شعبان، وبالجملة فقد أطبقوا على أن العلم في ثلاثة أشهر مجموع المضاف والمضاف إليه شهر رمضان، وشهر ربيع الأول وشهر ربيع الثاني، وفي البواقي لا يضاف شهر إليه، وقد نظم ذلك بعضهم فقال:

demektir. İkisinin arasına giren fasıla lafzen veya manen { كُتِبَ } lafzına taalluk ettiği için asla ecnebi değildir. Eğer onu bedel-i iştimal kabul edersen takdirden müstağni olursun; ancak önceki hükmün —ki o orucun farziyetidir— bizzat kastedilmiş olması ve mübdelün minhin zikrinin bedelin zikrine iştiyak uyandırmamış olması bunu uzak kılmaktadır. 'Şehra' nasb ile de okunmuştur ki mahzuf 'sûmû' fiilinin mefulüdür. { وَأَنْ تَصُومُوا } fiilinin mefulü olduğu da söylenmiştir; fakat bunda masdariyye ögelerinin arasının haber ile ayrılması zorunluluğu doğar. Muzaf takdiriyle —yani ramazan ayının şerefi ve benzeri— { تَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü olması da caiz görülmüştür. Takdire gerek olmadığı da söylenmiştir; murat: { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz”; yani ayın kendisini bilir ve onda şüphe etmezseniz demektir; bunda şüphe ile orucun uygun olmayacağına bir bildirim vardır —ancak gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir—. Şehîr (ay); başlangıcı hilalin görülmesi olan muayyen müddettir; azlık çoğulunda 'eşhur', çokluk çoğulunda ise 'şuhûr' olarak gelir; aslı bir şeyi açığa çıkarmak kökündendir. İbadet ve muamelelerin vakti olması sebebiyle insanlar arasında meşhur olmuştur. 'Ramadân' ise ayn harfinin kesresiyle yandı anlamına gelen "ramida" fiilinin masdarıdır. Şemsü'l-Ulûm'da şöyle denir: Fiillerin ortak olduğu masdarlardan biri de fâ ve ayn harflerinin fethiyle "fa'lân" veznidir; en çok da çırpınma, hızlı yürüme ve parıldama gibi gelip gitme ve çalkantı manasında gelir. Buğzettiğinde söylenen "şene'tühû şeneânen" örneğinde olduğu gibi gelip gitme dışındaki manalarda da gelmiştir. Dolayısıyla el-Bahr'da yer alan, onun masdar olmasının nakle ihtiyaç duyduğu —çünkü fa'lânın lâzım fiilin masdarı olmadığı, şayet ondan bir şey gelmişse şaz olduğu, dolayısıyla menkul değil mürtcel olmasının daha evla olduğu— şeklindeki söz, malumat azlığından kaynaklanmaktadır. Halîl ise şöyle der: O, mîm'in sükûnuyla 'ramd' kökündendir; o da sonbahardan önce gelip yerin yüzünü tozdan temizleyen yağmurdur. Muzaf ve muzafun ileyhin toplamı, bilinen ay için alem kılınmıştır; şayet öyle olmasaydı "insânü Zeyd" denilmesinin güzel olmadığı gibi { شَهْرُ } kelimesinin ona izafe edilmesi de güzel olmazdı. Genel olanın özel olana izafeti ancak özel olanın onun fertlerinden olduğunun meşhur olması halinde sahih olur. Bu sebeple 'şehr-u receb' ve 'şehr-u şa'bân' işitilmemiştir. Hulasa, üç ayda alemin muzaf ile muzafun ileyhin toplamı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir: Şehru Ramadân, Şehru Rebîi'l-Evvel ve Şehru Rebîi's-Sânî; diğerlerinde ise 'şehr' ona izafe edilmez. Bazıları bunu nazma dökerek şöyle demiştir:

ولا تضف شهرا إلى اسم شهر ... إلا لما أوله- الرا- فادر

Şehir lafzını bir ay ismine izafe etme sakın... / Başı rı harfi olanlar müstesna, iyi bil bunu!

واستثن منها رجبا فيمتنع ... لأنه فيما رووه ما سمع

Onlardan Receb'i istisna et, o bundan menedilmiştir... / Çünkü rivayet ettiklerinde bu hiç işitilmemiştir.

ثم في الإضافة يعتبر في أسباب منع الصرف وامتناع- اللام- ووجوبها حال المضاف إليه فيمتنع في مثل شَهْرُ رَمَضانَ وابن داية من الصرف ودخول- اللام- وينصرف في مثل شهر ربيع الأول- وابن عباس- ويجب- اللام- في مثل- امرئ القيس- لأنه وقع جزءا حال تحليته باللام، ويجوز في مثل- ابن عباس- أما دخوله فللمح الأصل، وأما عدمه فلتجرده في الأصل، وعلى هذا فنحو من صام رمضان من حذف جزء العلم لعدم الإلباس- كذا قيل- وفيه بحث- أما أولا فلأن إضافة العام إلى الخاص مرجعها إلى الذوق، ولهذا تحسن تارة كشجر الأراك، وتقبح أخرى- كإنسان زيد- وقبحها في شَهْرُ رَمَضانَ لا يعرفه إلا من تغير ذوقه من أثر الصوم، وأما ثانيا فإن قولهم: لم يسمع شهر رجب إلخ مما سمع بين المتأخرين- ولا أصل له- ففي شرح التسهيل جواز إضافة شَهْرُ إلى جميع أسماء الشهور وهو قول أكثر النحويين- فادعاء الاطباق غير مطبق عليه، ومنشأ غلط المتأخرين ما في- أدب الكاتب- من أنه اصطلاح الكتاب، قال: لأنهم لما وضعوا التاريخ في زمن عمر رضي الله تعالى عنه وجعلوا أول السنة المحرم، فكانوا لا يكتبون في تواريخهم شهرا إلا مع رمضان والربيعين، فهو أمر اصطلاحي- لا وضعي لغوي- ووجهه في رَمَضانَ موافقة القرآن وفي ربيع الفصل عن الفصل، ولذا صحح سيبويه جواز إضافة الشهر إلى جميع أسماء الشهور، وفرق بين ذكره وعدمه بأنه حيث ذكر لم يفد العموم- وحيث حذف أفاده- وعليه يظهر الفرق بين- إنسان زيد- وشَهْرُ رَمَضانَ ولا يغم هلال ذلك. وأما ثالثا فلأن قوله: ثم في الإضافة إلخ، مما صرح النحاة بخلافه، فإن- ابن داية- سمع منه وصرفه كقوله:

Sonra izafette, gayr-i munsarıflık sebeplerinde, harf-i tarifin imtinasında ve vücubunda muzafun ileyhin hali itibar edilir; dolayısıyla { شَهْرُ رَمَضانَ } ve 'İbn Dâye' gibilerinde gayr-i munsarıflık ve lâm'ın dâhil olması imkansızlaşır; 'Şehru Rebîi'l-Evvel' ve 'İbn Abbâs' gibilerinde ise munsarıf olur. 'İmruu'l-Kays' gibi örneklerde ise lâm vacip olur, çünkü lâm ile süslendiği halde bir cüz olarak vaki olmuştur; 'İbn Abbâs' gibilerinde ise caizdir: Lâm'ın girişi aslı gözetmekten, girmeyişi ise asılda mücerret olmasındandır. Buna göre "Kim ramazanı tutarsa" gibi ifadeler, kapalılık bulunmadığı için alem cüzünün hazfedilmesindendir —böyle denilmiştir—. Fakat bunda tartışma vardır: İlki; çünkü genel olanın özel olana izafesi zevk-i selîme racidir; bu yüzden bazen 'şaCerü'l-erâk' gibi güzel olur, bazen de 'insânü Zeyd' gibi çirkin olur; { شَهْرُ رَمَضانَ } ifadesindeki çirkinliğini ise ancak orucun eserinden zevki değişen kimse bilmez. İkincisi; onların "'Receb ayı' işitilmemiştir" vs. sözleri müteahhirûn arasında duyulan şeylerdendir —ve aslı yoktur—. Şerhu't-Teshîl'de 'şehr' lafzının bütün ay isimlerine izafe edilmesinin caiz olduğu belirtilmiştir ve nahivcilerin çoğunun görüşü budur; dolayısıyla ittifak iddiası üzerinde ittifak edilmiş değildir. Müteahhirûnun hatasının kaynağı Edebü'l-Kâtib'de geçen, bunun kâtiplerin bir ıstılahı olduğu sözüdür; demiştir ki: Ömer radıyallâhu anh zamanında tarihi vaz'edip senenin başını Muharrem kıldıklarında, tarihlerinde 'şehr' kelimesini sadece Ramazan ve iki Rebî ile yazarlardı; dolayısıyla bu ıstılahî bir iştir, vaz'î ve lügavî değildir. Ramazandaki yönü Kur'an'a muvafakat, Rebî'deki ise mevsimden ayırt etmektir. Bu yüzden Sîbeveyh, ay kelimesinin bütün ay isimlerine izafesini caiz görmüş ve zikredilmesiyle edilmemesi arasını şöyle ayırmıştır: Zikredildiği yerde umum ifade etmez, hazfedildiği yerde ise umum ifade eder; buna göre 'insânü Zeyd' ile { شَهْرُ رَمَضانَ } arasındaki fark ortaya çıkar ve bunun hilali örtülü kalmaz. Üçüncüsü; onun "Sonra izafette..." vs. sözü, nahivcilerin aksini açıkça belirttikleri hususlardandır; nitekim 'İbn Dâye' ifadesi ondan işitilmiş ve şu beyitteki gibi munsarıf da yapılmıştır:

ولما رأيت النسر عز- ابن داية ... وعشش في وكريه جاش له صدري

Kartalın kargayı mağlup ettiğini / Ve onun yuvasına yuva kurduğunu gördüğümde göğsüm kabardı.

قالوا: ولكل وجه أما عدم الصرف فلصيرورة الكلمتين بالتركيب كلمة بالتسمية فكان- كطلحة- مفردا وهو غير منصرف، وأما الصرف فلأن المضاف إليه في أصله اسم جنس- والمضاف كذلك- وكل منهما بانفراده ليس بعلم، وإنما العلم مجموعهما فلا يؤثر التعريف فيه ولا يكون لمنع الصرف مدخل فليحفظ، وبالجملة المعول عليه أن رَمَضانَ وحده علم وهو علم جنس لما علمت، ومنع بعضهم أن يقال: رَمَضانَ بدون شَهْرُ لما

Şöyle demişlerdir: Her birinin bir vechi vardır; gayr-i munsarıf olmasına gelince, iki kelimenin terkipten sonra isimlendirme ile tek bir kelime haline gelmesindendir, dolayısıyla 'Talha' gibi müfred ve gayr-i munsarıf olmuştur; munsarıf olmasına gelince, muzafun ileyh aslında cins ismidir —muzaf da öyledir— ve her biri tek başına alem değildir; alem ancak ikisinin toplamıdır; dolayısıyla belirlilik ona etki etmez ve gayr-i munsarıflığın bunda bir dahli olmaz; bunu hatırda tut. Velhasıl, itimat edilen görüş şudur ki, 'Ramazan' tek başına alemdir ve bildiğin üzere cins alemidir. Bazıları şu rivayetten ötürü { شَهْرُ } lafzı olmaksızın sadece 'Ramazan' denilmesini menetmiştir:

أخرجه ابن أبي حاتم وأبو الشيخ وابن عدي والبيهقي والديلمي عن أبي هريرة مرفوعا وموقوفا «لا تقولوا: رمضان، فإن رمضان اسم من أسماء الله تعالى، ولكن قولوا: شهر رمضان»

İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Adiy, Beyhakī ve Deylemî, Ebû Hüreyre'den merfû ve mevkuf olarak şunu tahric etmişlerdir: «"Ramazan" demeyiniz; çünkü Ramazan Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir; lâkin "Ramazan ayı" deyiniz.»

وإلى ذلك ذهب مجاهد- والصحيح الجواز- فقد روي ذلك في الصحيح- والاحتياط لا يخفى-

Mücâhid de bu görüşe varmıştır. Sahih olan ise caiz olmasıdır; nitekim Sahîh'te bu rivayet edilmiştir; ihtiyat ise gizli değildir.

وإنما سمي الشهر به لأن الذنوب ترمض فيه- قاله ابن عمر- وروى ذلك أنس.

Bu aya bu ismin verilmesi, günahların onda yanıp yok olmasından ötürüdür —bunu İbn Ömer söylemiş— ve bunu Enes rivayet etmiştir.

وعائشة مرفوعا إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم،

Âişe de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak [rivayet etmiştir].

وقيل: لوقوعه أيام رمض الحر حيث نقلوا أسماء الشهور عن اللغة القديمة، وكان اسمه قبل ناتقا، ولعل ما روي عنه صلى الله تعالى عليه وسلم مبين لما ينبغي أن يكون وجه التسمية عند المسلمين، وإلا فهذا الاسم قبل فرضية الصيام بكثير على ما هو الظاهر الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ أي ابتدئ فيه إنزاله- وكان ذلك ليلة القدر- قاله ابن إسحاق، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وابن جبير والحسن أنه نزل فيه جملة إلى السماء الدنيا ثم نزل منجما إلى الأرض في ثلاث وعشرين سنة، وقيل: أنزل في شأنه القرآن، وهو قوله تعالى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ

Ay isimlerini eski dilden aktardıklarında şiddetli sıcak günlerine rastlamasından ötürü olduğu da söylenmiştir; bundan önceki ismi ise "Nâtık" idi. Belki de sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şey, Müslümanlar nezdinde isimlendirme gerekçesinin ne olması gerektiğini beyan etmektedir; aksi halde zahir olana göre bu isim orucun farz kılınmasından çok öncedir. { الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Ki onda Kur'an indirilmiştir”; yani indirilmesine onda başlanmıştır —ki bu da Kadir gecesidir—; bunu İbn İshak söylemiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, İbn Cübeyr ve Hasan'dan, Kur'an'ın onda topluca dünya semasına indirildiği, sonra yirmi üç senede parça parça yeryüzüne indirildiği rivayet edilmiştir. Onun hakkında Kur'an'ın indirildiği de söylenmiştir ki o da Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” kavlidir.

وأخرج الإمام أحمد والطبراني من حديث واثلة بن الأسقع. عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «نزلت صحف إبراهيم أول ليلة من رمضان، وأنزلت التوراة لست مضين، والإنجيل لثلاث عشرة، والقرآن لأربع وعشرين»

İmam Ahmed ve Taberânî, Vâsile b. el-Eskā'ın hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «İbrahim'in sahifeleri ramazanın ilk gecesinde indirildi; Tevrat [ramazandan] altı gece geçince, İncil on üç gece geçince, Kur'an ise yirmi dört gece geçince indirildi.»

ولما كان بين الصوم ونزول الكتب الإلهية مناسبة عظيمة كان هذا الشهر المختص بنزولها مختصا بالصوم الذي هو نوع عظيم من آيات العبودية، وسبب قوي في إزالة العلائق البشرية المانعة عن إشراق الأنوار الصمدية. هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ حالان لازمان من القرآن والعامل فيهما أنزل أي أنزل وهو هداية للناس بإعجازه المختص به كما يشعر بذلك التنكير، وآيات واضحات من جملة الكتب الإلهية الهادية إلى الحق، والفارقة بين الحق والباطل باشتمالها على المعارف الإلهية والأحكام العملية كما يشعر بذلك جعله بينات منها فهو هاد بواسطة أمرين مختص وغير مختص فالهدى ليس مكررا، وقيل: مكرر تنويها وتعظيما لأمره وتأكيدا لمعنى الهداية فيه كما تقول عالم نحرير فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ من شرطية أو موصولة- والفاء- إما جواب الشرط، أو زائدة في الخبر، ومِنْكُمُ في محل نصب على الحال من المستكن في شَهِدَ والتقييد به لإخراج الصبي والمجنون، وشَهِدَ من الشهود والتركيب يدل على الحضور إما ذاتا أو علما، وقد قيل: بكل منهما هنا، والشَّهْرَ على الأول مفعول فيه والمفعول به متروك لعدم تعلق الغرض به فتقدير البلد أو المصر ليس بشيء، وعلى الثاني مفعول به بحذف المضاف أي هلال الشهر- وأل- فيه على التقديرين للعهد ووضع المظهر موضع المضمر للتعظيم ونصب الضمير المتصل في- يصمه- على الاتساع لأن صام لازم والمعنى فمن حضر في الشهر ولم يكن مسافرا فليصم فيه أو من علم هلال الشهر وتيقن به فليصم، ومفاد الآية على هذا عدم وجوب الصوم على من شك في الهلال وإنما قدر المضاف لأن شهود الشهر بتمامه إنما يكون بعد انقضائه ولا معنى لترتب وجوب الصوم فيه بعد انقضائه وعليه يكون قوله تعالى: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مخصصا بالنظر إلى المريض والمسافر كليهما، وعلى الأول مخصص بالنظر إلى الأول دون الثاني وتكريره حينئذ لذلك التخصيص أو لئلا يتوهم نسخه كما نسخ قرينه والأول كما قيل على رأي من شرط في المخصص أن يكون متراخيا موصولا، والثاني على رأي من جوز كونه متقدما وهذا بجعل المخصص هو الآية السابقة، و «ما» هنا لمجرد دفع التوهم ورجح المعنى الأول من المعنيين بعدم

Oruç ile ilahi kitapların nüzulü arasında büyük bir münasebet bulunduğundan, kitapların inişine tahsis edilen bu ay, kulluk alametlerinin büyük bir türü ve Samedânî nurların parlamasına engel olan beşerî bağları gidermede güçlü bir sebep olan oruca da tahsis edilmiştir. { هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ } “İnsanlara bir hidayet rehberi, doğru yolun ve hak ile batılı ayıran hükümlerin apaçık delilleri olarak”; Kur'an'dan iki lazım hâldir ve bunlardaki âmil 'ünzile'dir; yani nekire kılınmasının ihsas ettiği gibi kendisine mahsus mucizeliğiyle insanlara bir hidayet olarak, ilahi maarifi ve amelî hükümleri içermesiyle hakka hidayet eden ve hak ile batılı birbirinden ayıran ilahi kitaplar cümlesinden apaçık ayetler olarak indirilmiştir —nitekim onlardan açık deliller kılınması buna işaret etmektedir—. Binaenaleyh o, hem mahsus hem de gayr-i mahsus iki şey vasıtasıyla hidayet edicidir; dolayısıyla hidayet tekrarlanmış değildir. Şanını yüceltmek, büyüklüğünü belirtmek ve onda bulunan hidayet manasını pekiştirmek için tekrar edildiği de söylenmiştir; nitekim derin ilimli âlim denilmesi gibidir. { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Öyleyse içinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun”; şartiyye veya mevsûledir; fâ ise ya şartın cevabıdır ya da haberdeki zâidedir. { مِنْكُمُ } lafzı { شَهِدَ } fiilinde müstetir olan zamirden hal olarak mahallen mansubdur; bununla kayıtlanması çocuk ve deliyi dışarıda bırakmak içindir. { شَهِدَ } fiili şuhûd kökündendir; bu terkip ya bizzat veya ilmen hazır bulunmaya delalet eder; burada her ikisi de söylenmiştir. Birinciye göre { الشَّهْرَ } mefulün fîhdir; gaye onunla taalluk etmediği için mefulün bih terkedilmiştir, dolayısıyla belde veya şehri takdir etmek bir şey değildir. İkinciye göre ise muzaf hazfiyle mefulün bihtir, yani ayın hilali demektir. Her iki takdirde de harf-i tarif ahd içindir; zamir yerine zâhir ismin konulması tazim içindir; 'yesumhu'daki bitişik zamirin nasbı ise genişletme iledir, çünkü 'sâme' lazım bir fiildir. Mana şöyledir: Kim ayda hazır bulunur ve yolcu olmazsa onda oruç tutsun yahut kim ayın hilalini bilir ve ona yakîn hasıl ederse oruç tutsun. Buna göre ayetin ifade ettiği mana, hilalde şüphe eden kimseye orucun vacip olmadığıdır. Muzafın takdir edilmesi şundandır: Çünkü ayın tamamında hazır bulunmak ancak ayın sona ermesinden sonra olur; ay bittikten sonra onda orucun vacip olmasının terettüp etmesinin ise bir anlamı yoktur. Buna göre Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Kim de hasta veya yolcu olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [kaza etsin]” kavli, hem hasta hem de yolcu nazara alındığında tahsis edici olur. Birinciye göre ise ikinciye değil birinciye nispetle tahsis edicidir; bu durumda bunun tekrarlanması o tahsis içindir yahut eşi neshedildiği gibi onun da neshedildiğinin zannedilmemesi içindir. Söylendiği üzere birincisi, tahsis edenin gecikmiş ve bitişik olmasını şart koşanların görüşüne göredir; ikincisi ise onun takaddüm etmesini caiz görenlerin görüşüne göredir; bu da tahsis edenin önceki ayet kılınmasıyladır; buradaki 'mâ' ise sırf vehmi defetmek içindir. İki manadan birincisi, takdire ihtiyaç duyulmaması sebebiyle ve şu gerekçeyle tercih edilmiştir:

الاحتياج إلى التقدير وبأن الفاء في «فمن شهد» عليه وقعت في مخرها مفصلة لما أجمل في قوله تعالى: شَهْرُ رَمَضانَ من وجوب التعظيم المستفاد مما في أثره على كل من أدركه ومدركه إما حاضر أو مسافر فمن كان حاضرا فحكمه كذا إلخ ولا يحسن أن يقال من علم الهلال فليصم وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فليقض لدخول القسم الثاني في الأول والعاطف التفصيلي يقتضي المغايرة بينهما كذا قيل، لكن ذكر المريض يقوي كونه مخصصا لدخوله فيمن شهد على الوجهين، ولذا ذهب أكثر النحويين إلى أن الشهر مفعول به- فالفاء- للسببية أو للتعقيب لا للتفصيل.

{ شَهْرُ رَمَضانَ } “Ramazan ayı” kavlinde, ona erişen herkes üzerine ardındaki ifadeden anlaşılan tazim vücubunun icmalen bildirilen kısmını 'fe-men şehide'deki fâ'nın kendi yerinde vaki olarak tafsil etmesi sebebiyle tercih edilmiştir; zira ona erişen ya mukimdir ya da yolcudur; kim mukim ise hükmü şöyledir... ilah. "Hilali bilen oruç tutsun, { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Kim de hasta yahut yolculukta olursa” kaza etsin" denilmesi ise güzel olmaz; çünkü ikinci kısım birinciye dahildir ve tafsilat bildiren atıf ikisi arasında başkalık gerektirir; böyle denilmiştir. Lakin hastanın zikredilmesi, her iki vecihte de 'men şehide'ye dahil olmasından ötürü onun muhassis olmasını güçlendirir. Bu sebeple nahivcilerin çoğu 'eş-şehr' kelimesinin mefulün bih olduğu, fâ'nın ise tafsil için değil sebebiyyet veya ta'kīb için olduğu görüşüne gitmişlerdir.

يُرِيدُ اللَّهُ بهذا الترخيص بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ لغاية رأفته وسعة رحمته، واستدل المعتزلة بالآية على أنه قد يقع من العبد ما لا يريده الله تعالى وذلك لأن المريض والمسافر إذا صاما حتى أجهدهما الصوم فقد فعلا خلاف ما أراد الله تعالى لأنه أراد التيسير ولم يقع مراده، ورد بأن الله تعالى أراد التيسير وعدم التعسير في حقهما بإباحة الفطر، وقد حصل بمجرد الأمر بقوله عز شأنه: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ من غير تخلف، وفي البحر تفسير الإرادة هنا بالطلب، وفيه أنه التزام لمذهب الاعتزال من أن إرادته تعالى لأفعال العباد عبارة عن الأمر وأنه تعالى ما طلب منا اليسر بل شرعه لنا، وتفسير اليسر بما يسر بعيد، وقرأ أبو جعفر اليسر والعسر بضمتين.

{ يُرِيدُ اللَّهُ } bu ruhsatla { بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez”; son derece şefkati ve rahmetinin genişliği sebebiyle. Mutezile bu ayetten, kuldan Allah Teâlâ'nın dilemediği şeyin vaki olabileceğine delil getirmiştir; zira hasta ve yolcu, oruç kendilerini bitkin düşürecek derecede oruç tutarlarsa, Allah Teâlâ'nın dilediğinin hilafını yapmış olurlar; çünkü O kolaylık dilemiştir ve dilediği vaki olmamıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ iftarı mübah kılarak haklarında kolaylığı ve zorluğun olmamasını dilemiştir; bu da şanı yüce olan [Allah]'ın: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “başka günlerde kaza etsin” buyruğundaki emirle hiçbir aksama olmaksızın hasıl olmuştur. el-Bahr'da buradaki irade 'talep' ile tefsir edilmiştir; bunda ise Mutezile'nin, Allah Teâlâ'nın kulların fiillerine yönelik iradesinin emirden ibaret olduğu ve Teâlâ'nın bizden kolaylığı talep etmeyip onu bizim için meşru kıldığı şeklindeki mezhebine iltizam vardır; 'el-yüsr' kelimesini 'müyesser kılınan şey' ile tefsir etmek ise uzaktır. Ebû Ca'fer 'el-yusür' ve 'el-usür' kelimelerini iki damme ile okumuştur.

وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ علل لفعل محذوف دل عليه فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ إلخ أي وشرع لكم جملة ما ذكر من أمر الشاهد بصوم الشهر المستفاد من قوله تعالى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وأمر المرخص له بالقضاء كيفما كان متواترا أو متفرقا وبمراعاة عدة ما أفطره من غير نقصان فيه المستفادين من قوله ﷾: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ومن الترخيص المستفاد من قوله ﷿: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ أو من قوله تعالى: فَعِدَّةٌ إلخ- لتكملوا- إلخ والأول علة الأمر بمراعاة عدة الشهر بالأداء في حال شهود الشهر، وبالقضاء في حال الإفطار بالعذر فيكون علة لمعللين أي أمرناكم بهذين الأمرين لتكملوا عدة الشهر بالأداء والقضاء فتحصلوا خيراته ولا يفوتكم شيء من بركاته نقصت أيامه أو كملت وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ علة الأمر بالقضاء وبيان كيفيته وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ علة الترخيص والتيسير، وتغيير الأسلوب للإشارة إلى أن هذا المطلوب بمنزلة المرجو لقوة الأسباب المتآخذة في حصوله وهو ظهور كون الترخيص نعمة، والمخاطب موقن بكمال رأفته وكرمه مع عدم فوات بركات الشهر، وهذا نوع من اللف لطيف المسلك قلما يهتدى اليه لأن مقتضى الظاهر ترك الواو لكونها عللا لما سبق ولذا قال من لم يبلغ درجة الكمال: إنها زائدة أو عاطفة على علة مقدرة ووجه اختياره أما على الأول فظاهر، وأما على الثاني فلما فيه من مزيد الاعتناء بالأحكام السابقة مع عدم التكلف لأن الفعل المقدر لكونه مشتملا على ما سبق إجمالا يكون ما سبق قرينة عليه مع بقاء التعليل بحاله ولكونه مغايرا له بالإجمال، والتفصيل يصح عطفه عليه، وفي ذكر الأحكام تفصيلا أولا، وإجمالا ثانيا وتعليلها من غير تعيين ثقة على فهم السامع بأن يلاحظها مرة بعد أخرى ويرد كل علة إلى ما يليق به ما لا يخفى من الاعتناء، وجوز أن تكون عللا لأفعال مقدرة كل فعل مع علة والتقدير- ولتكملوا العدة- أوجب عليكم عدة أيام أخر وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ علمكم كيفية القضاء وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ رخصكم في الإفطار وإن شئت جعلتها معطوفة على علة مقدرة أي ليسهل عليكم أو لتعلموا ما تعملون وَلِتُكْمِلُوا إلخ وجعلت المجموع علة للأحكام السابقة إما باعتبار أنفسها أو باعتبار الإعلام بها فقوله: ليسهل أو لتعلموا علة لما سبق باعتبار الإعلام وما بعده علة للأحكام المذكورة كما مر، ولك أن لا تقدر شيئا أصلا وتجعل العطف على اليسر أي- ويريد بكم لتكملوا- إلخ واللام زائدة مقدرة بعدها أن وزيدت كما قيل: بعد فعل الإرادة تأكيدا له لما فيها من معنى الإرادة في قولك جئتك لإكرامك، وقيل: إنها بمعنى أن كما في الرضيّ إلا أنه

{ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Sayıyı tamamlamanız, sizi doğru yola iletmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz ve şükretmeniz için”; { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ } ilah. ayetinin delalet ettiği mahzuf bir fiilin illetleridir; yani Teâlâ'nın { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavlinden anlaşılan aya erişenin oruç tutması emrinden, { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “başka günlerde [kaza etsin]” kavlinden anlaşılan ruhsat sahibine ister peş peşe ister ayrı ayrı olsun kaza etmesi emrinden ve iftar ettiği günlerin sayısını eksiksiz gözetmesi emrinden, yine { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” kavlinden veya { فَعِدَّةٌ } ilah. kavlinden anlaşılan ruhsattan ibaret zikredilenlerin tamamını sayıyı tamamlamanız vs. için size meşru kıldı demektir. Birincisi; ayda hazır bulunma halinde eda ile, mazeret sebebiyle iftar etme halinde ise kaza ile ayın sayısını gözetme emrinin illetidir; dolayısıyla iki illetlendirilmiş şeyin illetidir; yani günleri eksik de olsa tam da olsa, eda ve kaza ile ayın sayısını tamamlayasınız, böylece onun hayırlarını elde edesiniz ve bereketlerinden hiçbir şey kaçırmayasınız diye size bu iki şeyi emrettik demektir. { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } “Allah'ı yüceltmeniz için”; kaza emrinin ve onun keyfiyetinin beyanının illetidir. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve şükredesiniz diye”; ruhsatın ve kolaylaştırmanın illetidir. Üslubun değişmesi, bu talep edilen şeyin —ruhsatın nimet olduğunun açıkça görülmesi ve muhatabın ayın bereketlerini kaçırmaksızın O'nun kemal derecesindeki şefkat ve keremine yakînen inanması sebebiyle— husulüne yönelik sebeplerin kuvvetinden ötürü umulan şey menzilesinde olduğuna işaret etmek içindir. Bu, yoluna pek az kimsenin hidayet bulabildiği latif bir leff ü neşr türüdür; zira zahirin gereği, öncekilerin illetleri olmasından ötürü vâv harfinin terk edilmesidir. Bu yüzden kemal derecesine ulaşamayan kimse: "O zâidedir veya mukadder bir illete matuftur" demiştir. Tercih edilmesinin vechi ise; birinciye göre açıktır; ikinciye göre ise külfetsizlikle beraber önceki hükümlere yönelik ilginin ziyadeliğinden ötürüdür; çünkü mukadder fiil daha önce geçenleri icmalen içerdiğinden, önceki ifade illetlendirmenin hali üzere kalmasıyla birlikte ona karine olur; icmal ve tafsil bakımından ona muğayir olduğundan dolayı ona atfedilmesi sahih olur. Hükümlerin önce tafsilen, sonra icmalen zikredilmesinde ve dinleyicinin anlayışına güvenilerek —onları tekrar tekrar mülahaza edip her bir illeti kendisine layık olana döndürmesi için— belirlenmeksizin illetlendirilmesinde gizli olmayan bir ihtimam vardır. Her fiil bir illetle birlikte olmak üzere mukadder fiillerin illetleri olması da caiz görülmüştür; takdiri şöyledir: Sayıyı tamamlamanız için üzerinize başka günlerin sayısını farz kıldı, { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ } “Sizi doğru yola iletmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” size kazanın keyfiyetini öğretti, { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve şükredesiniz diye” iftarda size ruhsat verdi. Dilersen onu mukadder bir illete matuf kılarsın; yani size kolaylaşsın diye veya ne amel edeceğinizi bilesiniz diye ve sayıyı tamamlamanız için... ilah. yaparsın ve toplamını —ister bizzat kendileri itibariyle, isterse onların bildirilmesi itibariyle olsun— önceki hükümlerin illeti kılarsın. Dolayısıyla "kolaylaşsın diye" veya "bilesiniz diye" ifadesi bildirme itibariyle öncekinin illeti, sonrası ise geçtiği üzere mezkûr hükümlerin illeti olur. Hiçbir şey takdir etmeyip atfı kolaylığa yapman da mümkündür; yani "ve sayıyı tamamlamanızı sizin için ister" vs. demektir; lâm zâidedir ve sonrasında 'en' takdir edilmiştir; nitekim söylendiği gibi "Sana ikram etmek için geldim" sözündeki irade manasından ötürü onu tekit etmek üzere irade fiilinden sonra zâide kılınmıştır. er-Radî'de olduğu gibi 'en' manasında olduğu da söylenmiştir; ancak

يلزم على هذا الوجه أن يكون وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ عطفا على يُرِيدُ إذ لا معنى لقولنا يريد لعلكم تشكرون، وحينئذ يحصل التفكيك بين المتعاطفات وهو بعيد، ولاستلزام هذا الوجه ذلك وكثرة الحذف في بعض الوجوه السابقة وخفاء بعضها عدل بعضهم عن الجميع، وجعل الكلام من الميل مع المعنى لأن ما قبله علة للترخيص فكأنه قيل:

bu veche göre { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } ifadesinin { يُرِيدُ } fiiline matuf olması gerekir; zira "şükredesiniz diye diler" sözümüzün bir anlamı yoktur; bu durumda matuflar arasında kopukluk hasıl olur ki bu uzaktır. Bu vechin bunu gerektirmesinden, önceki bazı vecihlerde hazfin çokluğundan ve bazılarının kapalılığından ötürü bazısı bunların tamamından yüz çevirmiş ve sözü manaya meyil kabilinden saymıştır; zira öncesi ruhsatın illetidir; sanki şöyle denilmiştir:

رخص لكم في ذلك لإرادته بكم اليسر دون ولتكملوا إلخ، ولا يخفى عليك ما هو الأليق بشأن الكتاب العظيم، والمراد من التكبير الحمد والثناء مجازا لكونه فردا منه ولذلك عدي بعلى، واعتبار التضمين أي لتكبروا حامدين ليس بمعتبر لأن الحمد نفس التكبير ولكونه على هذا عبادة قولية ناسب أن يعلل به الأمر بالقضاء الذي هو نعمة قولية أيضا، وأخرج ابن المنذر وغيره عن زيد بن أسلم أن المراد به التكبير يوم العيد، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه التكبير عند الإهلال، وأخرج ابن جرير عنه أنه قال: حق على المسلمين إذا نظروا إلى هلال شوال أن يكبروا الله تعالى حتى يفرغوا من عيدهم لأن الله تعالى يقول: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ وعلى هذين القولين لا يلائم تعليل الأحكام السابقة، وما يحتمل أن تكون مصدرية وأن تكون موصولة أي الذي هداكموه أو هداكم إليه، والمراد من الشكر ما هو أعم من الثناء ولذا ناسب أن يجعل طلبه تعليلا للترخيص الذي هو نعمة فعلية. وقرأ أبو بكر عن عاصم وَلِتُكْمِلُوا بالتشديد وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي في تلوين الخطاب مع توجيهه لسيد ذوي الألباب ﵊، ما لا يخفى من التشريف ورفع المحل عَنِّي أي عن قربي وبعدي إذ ليس السؤال عن ذاته تعالى فَإِنِّي قَرِيبٌ أي فقل لهم ذلك بأن تخبر عن القرب بأي طريق كان، ولا بد من التقدير إذ بدونه لا يترتب على الشرط، ولم يصرح بالمقدر كما في أمثاله للإشارة إلى أنه تعالى تكفل جوابهم ولم يكلهم إلى رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم تنبيها على كمال لطفه، والقرب حقيقة في القرب المكاني المنزه عنه تعالى فهو استعارة لعلمه تعالى بأفعال العباد وأقوالهم واطلاعه على سائر أحوالهم،

Sayıyı tamamlamanız için değil, sizin hakkınızda kolaylığı dilediği için bunda size ruhsat verdi... ilah. Yüce Kitabın şanına en layık olanın ne olduğu sana gizli değildir. Tekbirden murat, onun bir ferdi olması sebebiyle mecazen hamd ve senâdır; bu yüzden 'alâ' ile müteaddi kılınmıştır. Tazmin itibar edilmesi —yani hamdederek tekbir getiresiniz— muteber değildir; çünkü hamd tekbirin kendisidir. Bunun kavlî bir ibadet olması sebebiyle, kendisi de kavlî bir nimet olan kaza emrinin onunla illetlendirilmesi münasip düşmüştür. İbnü'l-Münzir ve başkaları Zeyd b. Eslem'den, bundan muradın bayram günü tekbir getirmek olduğunu tahric etmişlerdir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan bunun hilali görme anındaki tekbir olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ondan şöyle dediğini tahric etmiştir: "Şevval hilalini gördüklerinde bayramlarından çıkıncaya kadar Allah Teâlâ'yı tekbir etmek Müslümanlar üzerine bir haktır; çünkü Allah Teâlâ: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } “Sayıyı tamamlamanız ve Allah'ı yüceltmeniz için” buyurmaktadır." Bu iki kavle göre önceki hükümlerin illetlendirilmesine uygun düşmez. 'Mâ' lafzının masdariyye olması da, mevsûle olması da muhtemeldir; yani "size hidayet ettiği şey" veya "kendisine hidayet ettiği şey" demektir. Şükürden murat ise övgüden daha genel olan şeydir; bu sebeple onun talep edilmesinin fiilî bir nimet olan ruhsata illet kılınması münasip düşmüştür. Ebû Bekr Âsım'dan 've litukemmilû'yu şedde ile okumuştur. { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي } “Kullarım sana sorduğu zaman”; hitabın akıl sahiplerinin efendisine aleyhisselâm yöneltilmesiyle birlikte bu üslup değişiminde şereflendirme ve mertebeyi yüceltme açısından gizli olmayan bir letafet vardır. { عَنِّي } “beni”; yani yakınlığımı ve uzaklığımı [sorduklarında]; zira soru Allah Teâlâ'nın zâtı hakkında değildir. { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben pek yakınım”; yani hangi yolla olursa olsun bu yakınlığı haber vererek onlara böyle de. Takdir zorunludur; çünkü o olmaksızın şarta terettüp etmez. Emsallerinde olduğu gibi takdir edilen açıkça söylenmemiştir; zira lütfunun kemaline dikkat çekmek için Allah Teâlâ onların cevabını bizzat üstlenmiş ve onları Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem havale etmemiştir. Yakınlık hakikatte Allah Teâlâ'nın münezzeh olduğu mekân yakınlığıdır; dolayısıyla bu, kulların fiillerini ve sözlerini Allah Teâlâ'nın bilmesi ve onların diğer hallerine muttali olması için bir istiaredir.

وأخرج سفيان بن عيينة، وعبد الله بن أحمد عن أبي قال: قال المسلمون يا رسول الله أقريب ربنا فنناجيه أم بعيد فنناديه؟ فأنزل الله الآية

Süfyân b. Uyeyne ve Abdullah b. Ahmed, Übeyy'den şunu tahric etmişlerdir: Müslümanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla yalvaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ دليل للقرب وتقرير له فالقطع لكمال الاتصال، وفيه وعد الداعي بالإجابة في الجملة على ما تشير إليه كلمة إِذا لا كليا فلا حاجة إلى التقييد بالمشيئة المؤذن به قوله تعالى في آية أخرى: فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ [الإنعام: ٤١] لا إلى أن القول بأن إجابة الدعوة غير قضاء الحاجة لأنها قوله ﷾ لبيك يا عبدي وهو موعود موجود لكل مؤمن يدعو ولا إلى تخصيص الدعوة بما ليس فيها إثم ولا قطيعة رحم، أو الداعي بالمطيع المخبت. نعم كونه كذلك أزجي للإجابة لا سيما في الأزمنة المخصوصة والأمكنة المعلومة، والكيفية المشهورة، ومع هذا قد تتخلف الإجابة مطلقا وقد تتخلف إلى بدل،

{ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm”; yakınlığın delili ve onun takriridir; binaenaleyh fasıl, tam bir irtibat sebebiyledir. Bunda { إِذا } “vakit” kelimesinin küllî olarak değil de icmâlen işaret ettiği üzere dua edene icabet vaadi vardır; bu sebeple Teâlâ'nın diğer ayetteki: { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “Dilerse O'na dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir” kavlinin ihsas ettiği meşiet şartıyla kayıtlamaya gerek olmadığı gibi; duaya icabetin ihtiyacın giderilmesinden farklı olduğu —çünkü icabetin yüce [Allah]'ın: "Lebbeyk ey kulum" buyurması olup bunun da dua eden her mümine vadedilmiş mevcut bir durum olduğu— sözüne de, duanın günah ve akraba bağını kesme içermeyen şeylere tahsis edilmesine de, dua edenin itaatkâr ve ihlaslı kimseye tahsis edilmesine de gerek yoktur. Evet, dua edenin böyle olması özellikle muayyen vakitlerde, bilinen mekânlarda ve meşhur keyfiyette icabete daha elverişlidir; bununla birlikte icabet mutlak olarak gecikebileceği gibi bir bedele de tehir edilebilir.

ففي الصحيح عن أبي سعيد قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ما من مسلم يدعو بدعوة ليس فيها إثم ولا قطيعة رحم إلا أعطاه الله ﵎ إحدى ثلاث إما أن يعجل له دعوته وإما أن يدخر له وإما أن يكف عنه من السوء مثلها»

Nitekim Sahîh'te Ebû Saîd'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İçinde günah veya akraba ile bağı kesme bulunmayan bir dua ile dua eden hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah celle celâlühû ona üç şeyden birini vermesin: Ya duasını hemen kabul eder ya onu kendisi için [ahirete] biriktirir ya da onun üzerinden dua ettiği miktarca kötülüğü savar."»

وسيأتي تحقيق ذلك إن شاء الله تعالى فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي أي فليطلبوا إجابتي لهم إذا دعوني أو فليجيبوا لي إذا دعوتهم للإيمان والطاعة كما أني أجيبهم إذا دعوني لحوائجهم، واستجاب وأجاب واحد ومعناه قطع مسألته بتبليغه مراده من الجواب بمعنى القطع، وهذا ما عليه أكثر المفسرين ولا يغني عنه وَلْيُؤْمِنُوا بِي لأنه أمر بالثبات والمداومة على الإيمان لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ أي يهتدون لمصالح دينهم ودنياهم، وأصل الباب إصابة الخير، وقرىء بفتح الشين وكسرها، ولما أمرهم ﷾ بصوم الشهر ومراعاة العدة وحثهم على القيام بوظائف التكبير والشكر عقبه بهذه الآية الدالة على أنه تعالى خبير بأفعالهم سميع لأقوالهم مجازيهم على أعمالهم تأكيدا له وحثا عليه، أو أنه لما نسخ الأحكام في الصوم ذكر هذه الآية الدالة على كمال علمه بحال العباد وكمال قدرته عليهم ونهاية لطفه بهم في أثناء نسخ الأحكام تمكينا لهم في الإيمان، وتقريرا لهم على الاستجابة لأن مقام النسخ من مظان الوسوسة

Bunun tahkiki inşâallahu teâlâ gelecektir. { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “O halde onlar da benim davetime icabet etsinler”; yani bana dua ettiklerinde onlara icabet etmemi istesinler yahut onlar ihtiyaçları için bana dua ettiklerinde benim onlara icabet ettiğim gibi, ben onları imana ve itaate çağırdığımda onlar da bana icabet etsinler. 'İstecâbe' ve 'ecâbe' aynı manadadır; anlamı da kesmek manasındaki cevaptan hareketle, muradını ulaştırarak talebini neticelendirmektir. Müfessirlerin çoğunun benimsediği görüş budur. { وَلْيُؤْمِنُوا بِي } “ve bana iman etsinler”; ifadesi buna ihtiyaç bırakmaz değildir; çünkü o, imanda sebat ve devamlılık emridir. { لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulurlar”; yani din ve dünyalarının maslahatlarına hidayet bulurlar. Kelimenin aslı hayra isabet etmektir. Şın harfinin fethi ve kesriyle okunmuştur. Allah Teâlâ onlara ayın orucunu ve sayıyı gözetmeyi emredip tekbir ve şükür vazifelerini yerine getirmeye teşvik edince, O'nun onların fiillerinden haberdar olduğunu, sözlerini işittiğini ve amellerine karşılık vereceğini gösteren bu ayeti, önceki hükmü tekit etmek ve ona teşvik etmek üzere peşinden getirdi; yahut oruçtaki hükümleri neshettiğinde kulların haline dair tam ilmini, onlar üzerindeki tam kudretini ve onlara olan nihai lütfunu gösteren bu ayeti hükümlerin neshi esnasında imanda onları sabit kılmak ve icabete sevk etmek için zikretti; zira nesh makamı vesvese

والتزلزل، فالجملة على التقديرين اعتراضية بين كلامين متصلين معنى، أحدهما ما تقدم، والثاني قوله ﷾:

ve sarsıntı yerlerindendir. Binaenaleyh cümle her iki takdirde de mana bakımından birbiriyle irtibatlı iki kelam arasında itiraziyyedir; bu iki kelamdan biri öncedir, ikincisi ise yüce [Allah]'ın şu kavlidir:

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ

{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı.”

أخرج أحمد وجماعة عن كعب بن مالك قال: كان الناس في رمضان إذا صام الرجل فنام حرم عليه الطعام والشراب والنساء حتى يفطر من الغد فرجع عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه من عند النبي ﷺ ذات ليلة وقد سمر عنده، فوجد امرأته قد نامت فأيقظها وأرادها فقالت: إني قد نمت فقال: ما نمت، ثم وقع بها، وصنع كعب بن مالك مثل ذلك فغدا عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فأخبره فنزلت.

Ahmed ve bir topluluk Kâ'b b. Mâlik'ten şunu tahric etmişlerdir: Ramazanda bir adam oruç tutup uyuduğunda, ertesi gün iftar edinceye kadar yeme, içme ve kadınlar ona haram kılınırdı. Bir gece Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Peygamber ﷺ'in yanından onunla sohbet ettikten sonra döndü ve hanımının uyuduğunu gördü; onu uyandırdı ve onunla birlikte olmak istedi. Hanımı: "Ben uyudum" dedi. Ömer: "Uyumadın" dedi, sonra onunla cima etti. Kâ'b b. Mâlik de benzerini yapmıştı. Sabah olunca Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu haber verdi; bunun üzerine [ayet] indi.

وفي رواية ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بينما هو نائم إذ سولت له نفسه فأتى أهله ثم أتى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال يا رسول الله إني أعتذر إلى الله تعالى وإليك من نفسي هذه الخاطئة فإنها زينت لي فواقعت أهلي هل تجد لي من رخصة؟ قال: لم تكن حقيقا بذلك يا عمر فلما بلغ بيته أرسل إليه فأنبأه بعذره في آية من القرآن وأمر الله تعالى رسوله أن يضعها في المائة الوسطى من سورة البقرة فقال:

İbn Cerîr'in İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayetinde ise şöyledir: O uyurken nefsi onu aldattı ve hanımına yaklaştı; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu hatalı nefsimden dolayı Allah Teâlâ'ya ve sana mazeret beyan ediyorum; zira o bana süslü gösterdi de hanımımla cima ettim, benim için bir ruhsat bulabilir misin?" dedi. [Resûlullah]: "Bunu yapmaya layık değildin ey Ömer!" buyurdu. Evine vardığında [Resûlullah] ona haber gönderdi ve Kur'an'dan bir ayetle mazeretini bildirdi; Allah Teâlâ Resûlüne onu Bakara suresinin ortasındaki yüz ayet içine koymasını emretti ve şöyle buyurdu:

أُحِلَّ لَكُمْ إلخ

{ أُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı...” ilah.

- وليلة الصيام- الليلة التي يصبح منها صائما فالإضافة لأدنى ملابسة، والمراد بها الجنس وناصبها- الرفث- المذكور أو المحذوف الدال هو عليه بناء على أن المصدر لا يعمل متقدما، وجوز أن يكون ظرفا- لأحل- لأن إحلال الرفث في ليلة الصيام وإحلال الرفث الذي فيها متلازمان، والرَّفَثُ من رفث في كلامه وأرفث وترفث أفحش وأفصح بما يكنى عنه، والمراد به هنا الجماع لأنه لا يكاد يخلو من الإفصاح، وما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه أنشد وهو محرم:

"Leyletü's-sıyâm" (oruç gecesi); sabahında oruçlu kalkılan gecedir; dolayısıyla izafet en ufak bir münasebet sebebiyledir. Bununla cins kastedilmiştir; onu nasbeden âmil mezkûr veya masdarın öne geçerek amel etmeyeceği esasına binaen onun delalet ettiği mahzuf { الرَّفَثُ } kelimesidir. { أُحِلَّ } için zarf olması da caiz görülmüştür; zira oruç gecesinde cimaın helal kılınması ile onda bulunan cimaın helal kılınması birbirini gerektirir. 'er-Rafas' (الرَّفَثُ); kişinin sözünde çirkinleşmesi, müstehcenleşmesi ve üstü kapalı söylenen şeyleri açıkça ifade etmesidir; burada ondan murat cimadır, zira neredeyse açıkça söylemekten hali kalmaz. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan ihramlı iken şu beyti okuduğu rivayet edilmiştir:

وهن يمشين بنا هميسا ... إن صدق الطير ننك لميسا

Onlar bizi hafif ayak sesleriyle taşırken... / Kuşların işareti doğru çıkarsa Lemîs ile cima edeceğiz.

فقيل له: أرفثت؟ فقال: إنما الرفث ما كان عند النساء، فالرفث فيه يحتمل أن يكون قولا وأن يكون فعلا، والأصل فيه أن يتعدى- بالباء- وعدي بإلى لتضمنه معنى الإفضاء ولم يجعل من أول الأمر كناية عنه لأن المقصود هو الجماع فقصرت المسافة، وإيثاره هاهنا على ما كني به عنه في جميع القرآن من التغشية والمباشرة واللمس والدخول ونحوها استقباحا لما وجد منهم قبل الإباحة، ولذا سماه اختيانا فيما بعد، والنساء جمع نسوة فهو جمع الجمع أو جمع امرأة على غير اللفظ وإضافتها إلى ضمير المخاطبين للاختصاص إذ لا يحل الإفضاء إلا لمن اختص بالمفضي إما بتزويج أو ملك، وقرأ عبد الله- الرفوث- هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ أي هن سكن لكم وأنتم سكن لهن قاله ابن عباس حين سأله نافع بن الأزرق وأنشد رضي الله تعالى عنهما لما قال له هل تعرف العرب ذلك؟ قول الذبياني:

Kendisine: "Rafes mi ettin?" denilince; o: "Rafes ancak kadınların yanında olandır" demiştir. Dolayısıyla buradaki rafesin söz olması da fiil olması da muhtemeldir. Aslında bâ harf-i cerri ile müteaddi olur; baş başa kalıp kavuşma manasını içermesi sebebiyle 'ilâ' ile müteaddi kılınmıştır; maksat cima olduğu için mesafe kısaltılarak ilk baştan itibaren onun kinayesi kılınmamıştır. Bütün Kur'an'da örtme, dokunma, temas ve girme gibi onun kinaye olarak anlatıldığı lafızlar yerine burada bu lafzın tercih edilmesi, helal kılınmadan önce onlardan sadır olan şeyi çirkin görmek içindir; bu sebeple daha sonra onu hıyanet olarak isimlendirmiştir. 'en-Nisâ' ise 'nisve'nin çoğuludur, yani çoğulun çoğuludur veya kendi lafzından olmayan 'imraeh'nin çoğuludur; muhatapların zamirine izafesi tahsis içindir; çünkü baş başa kalmak ancak nikah veya mülkiyetle kendisine has kılınan kimseye helal olur. Abdullah 'er-rufûs' şeklinde okumuştur. { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz”; yani onlar sizin için birer sükûnet, siz de onlar için birer sükûnetsiniz. Nâfi b. el-Ezrak kendisine sorduğunda İbn Abbas bunu söylemiştir; nitekim kendisine: "Araplar bunu bilir mi?" diye sorduğunda radıyallâhu anhümâ Zübyânî'nin şu sözünü okumuştur:

إذا ما الضجيع ثنى عطفه ... تثنت عليه فكانت «لباسا»

Yatak arkadaşı yanını döndürdüğünde... / Ona sarılır da bir 'elbise' olur.

ولما كان الرجل والمرأة يتعانقان ويشتمل كل منهما على صاحبه شبه كل واحد بالنظر إلى صاحبه باللباس أو لأن كل واحد منهما يستر صاحبه ويمنعه عن الفجور، وقد جاء

Erkek ile kadın birbirine sarıldığında ve her biri arkadaşını bürüdüğünde, her biri arkadaşına nispetle elbiseye benzetilmiştir yahut her biri arkadaşını örttüğü ve onu kötülükten koruduğu için böyle denilmiştir. Nitekim

في الخبر «من تزوج فقد أحرز ثلثي دينه»

haberde: «Kim evlenirse dininin üçte ikisini koruma altına almıştır» buyrulmuştur.

والجملتان مستأنفتان استئنافا نحويا والبياني يأباه الذوق، ومضمونهما بيان لسبب الحكم السابق وهو قلة الصبر عنهن كما يستفاد من الأولى، وصعوبة اجتنابهن كما تفيده الثانية- ولظهور احتياج الرجل إليهن وقلة صبره- قدم الأولى،

Bu iki cümle nahiv bakımından başlangıç cümlesidir, beyanî istinafı ise zevk-i selîm kabul etmez. İçerdikleri mana ise önceki hükmün sebebini beyandır; bu da birincisinden anlaşıldığı üzere kadınlara karşı sabrın azlığı ve ikincisinin ifade ettiği üzere onlardan uzak durmanın zorluğudur. Erkeğin onlara olan ihtiyacının ve sabrının azlığının açıklığı sebebiyle birinci cümle öne alınmıştır.

وفي الخبر «لا خير في النساء ولا صبر عنهن يغلبن كريما ويغلبهن لئيم وأحب أن أكون كريما مغلوبا ولا أحب أن أكون لئيما غالبا»

Haberde şöyle geçmektedir: «Kadınlarda hayır yoktur ama onlarsız da sabredilemez; onlar cömert/şerefli kimseye galip gelirler, alçak kimse ise onlara galip gelir. Ben mağlup bir şerefli olmayı, galip bir alçak olmaya tercih ederim.»

عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ جملة معترضة بين قوله تعالى: أُحِلَّ إلخ وبين ما يتعلق به أعني فَالْآنَ إلخ لبيان حالهم بالنسبة إلى ما فرط منهم قبل الإحلال، ومعنى عَلِمَ تعلق علمه، والاختيان- تحرك

{ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi”; helal kılınmadan önce kendilerinden sadır olan şeye nispetle onların halini beyan etmek için Teâlâ'nın: { أُحِلَّ } ilah. kavli ile ona taalluk eden { فَالْآنَ } ilah. arasına girmiş bir ara cümledir. { عَلِمَ } lafzının manası, ilminin taalluk etmesidir. 'el-İhtiyân' ise;

شهوة الإنسان لتحري الخيانة أو الخيانة البليغة فيكون المعنى تنقصون أنفسكم تنقيصا تاما بتعريضها للعقاب وتنقيص حظها من الثواب، ويؤول إلى معنى تظلمونها بذلك، والمراد الاستمرار عليه فيما مضى قبل إخبارهم بالحال كما ينبىء عنه صيغتا الماضي والمضارع وهو متعلق العلم، وما تفهمه الصيغة الأولى من تقدم كونهم على الخيانة على العلم يأبى حمله على الأزلي الذاهب إليه البعض فَتابَ عَلَيْكُمْ عطف على عَلِمَ والفاء لمجرد التعقيب، والمراد قبل توبتكم حين تبتم عن المحظور الذي ارتكبتموه وَعَفا عَنْكُمْ أي محا أثره عنكم وأزال تحريمه، وقيل:

insanın şehvetinin hıyaneti aramaya yönelmesi yahut şiddetli hıyanettir; dolayısıyla mana: "Kendinizi cezaya maruz bırakıp sevaptan nasibini azaltarak nefislerinizi tam bir noksanlığa uğratıyordunuz" şeklinde olur; bu da neticede "onlara zulmediyordunuz" manasına varır. Buradaki murat, geçmiş ve şimdiki zaman kalıplarının ihsas ettiği üzere durumları kendilerine bildirilmeden önce geçmişte bunun üzerinde devam etmeleridir; bu da ilmin müteallakıdır. Birinci kalıptan anlaşılan hıyanet üzere olmalarının ilimden önce bulunması hususu, bazılarının gittiği üzere bunun ezelî ilme hamledilmesini meneder. { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Bu yüzden tövbenizi kabul etti”; { عَلِمَ } fiiline matuftur ve fâ sırf ta'kīb içindir; murat ise işlediğiniz yasaktan tövbe ettiğinizde tövbenizi kabul etti demektir. { وَعَفا عَنْكُمْ } “ve sizi bağışladı”; yani onun eserini üzerinizden sildi ve haramlığını kaldırdı. Şöyle de denilmiştir: