الأول لإزالة التحريم وهذا لغفران الخطيئة فَالْآنَ مرتب على قوله ﷾ أُحِلَّ لَكُمْ نظرا إلى ما هو المقصود من الإحلال وهو إزالة التحريم أي حين نسخ عنكم تحريم القربان وهو ليلة الصيام كما يدل عليه الغاية الآتية فإنها غاية للأوامر الأربعة التي هذا ظرفها، والحضور المفهوم منه بالنظر إلى فعل نسخ التحريم وليس حاضرا بالنظر إلى الخطاب بقوله تعالى: بَاشِرُوهُنَّ، وقيل: إنه وإن كان حقيقة في الوقت الحاضر إلا أنه قد يطلق على المستقبل القريب تنزيلا له منزلة الحاضر وهو المراد هنا أو أنه مستعمل في حقيقته والتقدير قد أبحنا لكم مباشرتهن، وأصل المباشرة إلزاق البشرة بالبشرة وأطلقت على الجماع للزومها لها.
Birincisi haramlığın kaldırılması, ikincisi ise günahın bağışlanması içindir. { فَالْآنَ } “artık şimdi”; helal kılmaktan maksat olan haramlığın kaldırılmasına bakılarak Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ } sözüne terettüp etmiştir; yani yaklaşma haramlığı sizden neshedildiği vakit [ki bu], gelecek olan gayenin de delalet ettiği üzere oruç gecesidir. Zira bu gaye, bu vaktin kendilerine zarf olduğu dört emrin gayesidir. Ondan anlaşılan 'huzur' (şimdiki zaman), haramlığın neshi fiiline nispetledir; yoksa Teâlâ'nın: { بَاشِرُوهُنَّ } sözüyle olan hitaba nispetle şimdiki zaman değildir. Şöyle de denilmiştir: Bu kelime her ne kadar hakikat olarak şimdiki zaman için olsa da, hazır menzilesine indirilerek yakın gelecek için de kullanılabilir; burada kastedilen de budur. Yahut hakikat anlamında kullanılmıştır ve takdiri de şöyledir: Onlarla mübaşerette bulunmanızı size mubah kıldık. Mübaşeretin aslı, tenin tene değmesidir; ayrılmaz bir parçası olduğu için cinsel ilişki hakkında kullanılmıştır.
وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ أي اطلبوا ما قدره اللَّهُ تعالى لَكُمْ في اللوح من الولد، وهو المروي عن ابن عباس والضحاك ومجاهد رضي الله تعالى عنهم وغيرهم. والمراد الدعاء بطلب ذلك بأن يقولوا: اللهم ارزقنا ما كتبت لنا، وهذا لا يتوقف على أن يعلم كل واحد أنه قدر له ولد، وقيل: المراد ما قدره لجنسكم والتعبير ب ما نظرا إلى الوصف كما في قوله تعالى: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشمس: ٥] وفي الآية دلالة على أن المباشر ينبغي أن يتحرى بالنكاح حفظ النسل- لا قضاء الشهوة فقط- لأنه ﷾ جعل لنا شهوة الجماع لبقاء نوعنا إلى غاية كما جعل لنا شهوة الطعام لبقاء أشخاصنا إلى غاية، ومجرد قضاء الشهوة لا ينبغي أن يكون إلا للبهائم، وجعل بعضهم هذا الطلب كناية عن النهي عن العزل، أو عن إتيان المحاش، وبعض فسر من أول مرة ما كتب بما سن وشرع من صب الماء في محله، أي اطلبوا ذلك دون العزل والإتيان المذكورين- والمشهور حرمتهما- أما الأول فالمذكور في الكتب فيه أنه لا يعزل الرجل عن الحرة بغير رضاها، وعن الأمة المنكوحة بغير رضاها أو رضا سيدها على الاختلاف بين الإمام وصاحبيه، ولا بأس بالعزل عن أمته بغير رضاها إذ لا حق لها.
{ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın”; yani Allah Teâlâ'nın Levh-i Mahfuz'da sizin için takdir ettiği çocuğu isteyin. Bu, İbn Abbas, Dahhâk, Mücâhid radıyallâhu teâlâ anhum ve başkalarından rivayet edilmiştir. Bundan murat, "Allah'ım! Bize yazdığını rızık olarak ver" diyerek dua ile bunu talep etmektir. Bu, herkesin kendisine bir çocuk takdir edildiğini bilmesine bağlı değildir. Şöyle de denilmiştir: Murat, cinsiniz için takdir ettiği şeydir; buradaki 'mâ' (ما) ile ifade edilmesi, Teâlâ'nın: { وَالسَّماءِ وَما بَناها } [Şems: 5] kavlinde olduğu gibi vasfa bakılaraktır. Ayette, mübaşerette bulunan kimsenin nikahla sadece şehveti tatmin etmeyi değil, neslin korunmasını gözetmesi gerektiğine delalet vardır; çünkü O celle celâlühû, şahıslarımızın belirli bir gayeye kadar bekası için bize yeme şehvetini verdiği gibi, türümüzün belirli bir gayeye kadar bekası için de bize cima şehvetini vermiştir. Sadece şehveti tatmin etmek ise ancak hayvanlara yakışır. Bazıları bu talebi azlin yasaklanmasından veya dübürden yaklaşmaktan kinaye kılmışlardır. Bazıları ise { ما كَتَبَ } ifadesini baştan itibaren meninin mahalline dökülmesine dair konulan sünnet ve şeriat olarak tefsir etmişlerdir; yani mezkur azil ve dübürden yaklaşma olmaksızın bunu arayın demektir —ki bu ikisinin haram olduğu meşhurdur—. Birincisine gelince, kitaplarda zikredilen husus şudur: Erkek hür kadından onun rızası olmadan, nikahlı cariyeden ise İmam ile iki talebesi arasındaki ihtilafa binaen kadının yahut efendisinin rızası olmadan azil yapamaz. Kendi cariyesinden ise rızası olmadan azil yapmasında bir beis yoktur; zira onun bir hakkı bulunmamaktadır.
وأما الثاني فسيأتي بسط الكلام فيه على أتم وجه إن شاء الله تعالى. وروي عن أنس رضي الله تعالى عنه تفسير ذلك بليلة القدر. وحكي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أيضا وعن قتادة أن المراد ابْتَغُوا الرخصة الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ تعالى لَكُمْ فإن الله تعالى يحب أن تؤتى رخصه كما يحب أن تؤتى عزائمه، وعليه تكون الجملة كالتأكيد لما قبلها، وعن عطاء أنه سأل ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كيف تقرأ هذه الآية ابْتَغُوا أو «اتبعوا» ؟ فقال: أيهما شئت، وعليك بالقراءة الأولى وَكُلُوا وَاشْرَبُوا الليل كله حَتَّى يَتَبَيَّنَ
İkincisine gelince, Allah Teâlâ dilerse bu konudaki sözün tafsilatı en mükemmel şekilde gelecektir. Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan bunun Kadir Gecesi olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan ve Katâde'den, muradın: «Allah Teâlâ'nın sizin için yazdığı ruhsatı arayın; çünkü Allah Teâlâ azimetlerinin yerine getirilmesini sevdiği gibi ruhsatlarının yerine getirilmesini de sever» şeklinde olduğu nakledilmiştir. Buna göre bu cümle, öncesi için bir pekiştirme gibi olur. Atâ'dan rivayet edildiğine göre o, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya bu ayetin { ابْتَغُوا } şeklinde mi yoksa «اتبعوا» (ittibâ edin) şeklinde mi okunduğunu sormuş; o da: "Hangisini dilersen [oku], fakat birinci kıraati tercih et" demiştir. { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin için”; bütün gece boyunca, { حَتَّى يَتَبَيَّنَ }
أي يظهر لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ وهو أول ما يبدو من الفجر الصادق المعترض في الأفق قبل انتشاره، وحمله على الفجر الكاذب المستطيل الممتد كذنب السرحان وهم مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ وهو ما يمتد مع بياض الفجر من ظلمة آخر الليل مِنَ الْفَجْرِ بيان لأول الخيطين- ومنه يتبين الثاني- وخصه بالبيان لأنه المقصود وقيل: بيان لهما بناء على أن الْفَجْرِ عبارة عن مجموعهما لقول الطائي: وأزرق الفجر يبدو قبل أبيضه فهو على وزان قولك: حتى يتبين العالم من الجاهل من القوم، وبهذا البيان خرج الخيطان عن الاستعارة إلى التشبيه لأن شرطها عندهم تناسيه بالكلية، وادعاء أن المشبه هو المشبه به لولا القرينة والبيان ينادي على أن المراد- مثل هذا الخيط وهذا الخيط- إذ هما لا يحتاجان إليه، وجوّز أن
yani belirinceye kadar; { لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ } “sizin için beyaz iplik”; bu, yayılmadan önce ufukta enlemesine beliren sadık fecrin ilk zuhur eden kısmıdır. Bunu, kurt kuyruğu gibi dikine uzayan kâzib fecre hamletmek bir vehimdir. { مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } “siyah iplikten”; bu da gecenin son karanlığından fecrin beyazlığıyla birlikte uzayıp giden kısımdır. { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden”; iki iplikten birincisinin beyanıdır —ki ikincisi de bundan tebeyyün eder—. Maksat o olduğu için hususi olarak onu beyan etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Tâî'nin: "Fecrin mavisi beyazından önce belirir" sözünden dolayı fecir ikisinin toplamından ibarettir esasına dayanılarak ikisinin beyanıdır; nitekim bu, senin: "Tâ ki topluluktan âlim olan câhil olandan ayırt edilsin" demen gibidir. Bu beyan ile iki iplik istiareden teşbihe çıkmıştır; zira onlara göre istiarenin şartı, karine olmasaydı müşebbehin müşebbehün bih olduğunun iddia edilmesi ve aradaki farkın tamamen unutulmasıdır. Beyan ise maksadın "bu iplik ve bu iplik gibi" olduğunu ilan etmektedir; zira o ikisi [hakiki iplikler] buna muhtaç değildir. Şöyle olması da caiz görülmüştür:
تكون مِنَ تبعيضية لأن ما يبدو جزء من «الفجر» كما أنه فجر بناء على أنه اسم للقدر المشترك بين الكل والجزء، ومِنَ الأولى قيل: لابتداء للغاية، وفيه أن الفعل المتعدي بها يكون ممتدا أو أصلا للشيء الممتد، وعلامتها أن يحسن في مقابلتها إِلى أو ما يفيد مفادها- وما هنا ليس كذلك- فالظاهر أنها متعلقة ب يَتَبَيَّنَ بتضمين معنى التميز، والمعنى حتى يتضح «لكم الفجر» متميزا عن غبش الليل، فالغاية إباحة ما تقدم حَتَّى يَتَبَيَّنَ أحدهما من الآخر ويميز بينهما، ومن هذا وجه عدم الاكتفاء ب حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الفجر، أو «يتبين لكم الخيط الأبيض من الفجر» لأن تبين الفجر له مراتب كثيرة، فيصير الحكم مجملا محتاجا إلى البيان، وما أخرج البخاري ومسلم وغيرهما عن سهل بن سعد رضي الله تعالى عنهما قال: أنزلت وَكُلُوا وَاشْرَبُوا إلخ ولم ينزل مِنَ الْفَجْرِ فكان رجال إذا أرادوا الصوم ربط أحدهم في رجليه الخيط الأبيض والخيط الأسود فلا يزال يأكل ويشرب حتى يتبين له رؤيتهما فأنزل الله تعالى بعد «من الفجر» فعلموا إنما يعني الليل والنهار، فليس فيه نص على أن الآية قبل محتاجة إلى البيان بحيث لا يفهم منها المقصود إلا به وأن تأخير البيان عن وقت الحاجة جائز لجواز أن يكون الخيطان مشتهرين في المراد منهما، إلا أنه صرح بالبيان لما التبس على بعضهم، ويؤيد ذلك أنه ﷺ وصف من لم يفهم المقصود من الآية قبل التصريح- بالبلادة- ولو كان الأمر موقوفا على البيان لاستوى فيه الذكي والبليد،
{ مِنَ } teb'îz (kısmîlik) için olabilir; çünkü beliren şey 'fecir'in bir parçasıdır, nitekim bütün ile parça arasındaki ortak kadre verilen bir isim olmasına dayanılarak kendisi de fecirdir. Birinci { مِنَ } için ise gayenin başlangıcı içindir denilmiştir; ancak buna karşı, onunla müteaddi olan fiilin uzayıp giden veya uzayıp giden bir şeyin aslı olması gerektiği itirazı vardır. Bunun alameti de karşısına 'ilâ' (إِلَى) veya onun anlamını veren bir edatın getirilmesinin uygun düşmesidir —buradaki durum ise böyle değildir—. Zahir olan, temyiz manası tazmin ettirilerek { يَتَبَيَّنَ } fiiline müteallık olmasıdır. Mana şöyledir: Tâ ki fecir, gecenin alacakaranlığından ayırt edilmiş olarak size apaçık belirsin. Gaye, bu ikisi birbirinden tebeyyün edip ayrılıncaya kadar { حَتَّى يَتَبَيَّنَ } önceden geçen şeylerin mubah kılınmasıdır. Sadece { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الفجر } yahut «يتبين لكم الخيط الأبيض من الفجر» denilmesiyle yetinilmeyişinin sebebi de budur; zira fecrin tebeyyün etmesinin birçok mertebesi vardır, bu durumda hüküm mücmel kalır ve beyana muhtaç olurdu. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Sehl b. Sa'd radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettikleri: "{ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } ilah. indirildi ve { مِنَ الْفَجْرِ } indirilmedi. Oruç tutmak isteyen bazı kimseler ayaklarına beyaz bir iplik ve siyah bir iplik bağlar, ikisinin görüntüsü kendisine belirinceye kadar yemeye ve içmeye devam ederdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ daha sonra «من الفجر» kısmını indirdi de bununla gece ve gündüzün kastedildiğini anladılar" şeklindeki rivayette ise, ayetin öncesinde maksat ancak kendisiyle anlaşılacak derecede bir beyana muhtaç olduğuna ve beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmesinin caiz olduğuna dair bir nass yoktur. Zira iki iplikten muradın ne olduğu meşhur olabilir; ancak bazılarında iltibas vaki olunca açıkça beyan edilmiştir. Bunu, açık beyandan önce ayetten maksadı anlamayan kimseyi sallallâhu aleyhi ve sellem'in anlayışsızlıkla nitelemesi de teyit eder. Eğer mesele beyana mevkuf olsaydı, bunda zeki olan ile anlayışsız olan eşit olurdu.
فقد أخرج سفيان بن عيينة وأحمد والبخاري.
Nitekim Süfyân b. Uyeyne, Ahmed ve Buhârî rivayet etmişlerdir.
ومسلم وأبو داود والترمذي وجماعة عن عدي بن حاتم رضي الله تعالى عنه قال: لما أنزلت هذه الآية وَكُلُوا وَاشْرَبُوا إلخ عمدت إلى عقالين أحدهما أسود والآخر أبيض فجعلتهما تحت وسادتي فجعلت أنظر إليهما فلا يتبين لي الأبيض من الأسود فلما أصبحت غدوت على رسول الله ﷺ فأخبرته بالذي صنعت فقال: «إن وسادك إذا لعريض إنما ذاك بياض النهار من سواد الليل» وفي رواية «إنك لعريض القفا»
Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve bir topluluk Adiy b. Hâtim radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Bu { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } ilah. ayeti inince, biri siyah diğeri beyaz iki bağ aldım ve bunları yastığımın altına koydum. Onlara bakmaya başladım ama beyazı siyahtan ayırt edemiyordum. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım ve yaptığımı ona haber verdim. Bunun üzerine: «Öyleyse senin yastığın pek genişmiş! O ancak gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığıdır» buyurdu. Bir rivayette ise: «Sen gerçekten kalın enseliymişsin» buyurmuştur.
وقيل: إن نزول الآية كان قبل دخول رمضان- وهي مبهمة- والبيان ضروري إلا أنه تأخر عن وقت الخطاب لا عن وقت الحاجة وهو لا يضر- ولا يخفى ما فيه- وقال أبو حيان: إن هذا من باب النسخ، ألا ترى أن الصحابة عملوا بظاهر ما دل عليه اللفظ ثم صار مجازا بالبيان ويرده على ما فيه أن النسخ يكون بكلام مستقل ولم يعهد نسخ هكذا وفي هذه الأوامر دليل على جواز نسخ السنة بالكتاب بل على وقوعه بناء على القول بأن الحكم المنسوخ من حرمة الوقاع والأكل والشرب كانت ثابتة بالسنة، وليس في القرآن ما يدل عليها، وأُحِلَّ أيضا يدل على ذلك إلا أنه نسخ بلا بدل وهو مختلف فيه، واستدل بالآية على صحة صوم الجنب لأنه يلزم من إباحة المباشرة إلى تبين الفجر إباحتها في آخر جزء من أجزاء الليل متصل بالصبح فإذا وقعت كذلك أصبح الشخص جنبا فإن لم يصح صومه لما جازت المباشرة لأن الجنابة لازمة لها ومنافي اللازم مناف للملزوم، ولا يرد خروج المني بعد الصبح بالجماع الحاصل قبله لأنه إنما يفسد الصوم لكونه مكمل الجماع فهو جماع واقع في الصبح، وليس بلازم للجماع كالجنابة، وخالف في ذلك بعضهم ومنع الصحة زاعما أن الغاية متعلقة بما عندها، واحتج بآثار صح لدى المحدثين خلافها.
Şöyle de denilmiştir: Ayetin nüzulü Ramazan girmeden önceydi —ve kendisi mübhemdi—; beyan ise zaruridir ancak ihtiyaç vaktinden sonraya değil, hitap vaktinden sonraya tehir edilmiştir ki bunun bir zararı yoktur —bunun içindeki zaaf ise gizli değildir—. Ebû Hayyân demiştir ki: Bu nesh kabilindendir; görmez misin ki sahabe lafzın delalet ettiği zahir ile amel etti, sonra beyan ile mecaz oldu. İçindeki zayıflıkla beraber bu görüşü şu husus reddeder: Nesh müstakil bir kelam ile olur; bu şekilde bir nesh ise bilinmemektedir. Bu emirlerde, sünnetin Kitap ile neshinin caiz olduğuna, hatta vaki olduğuna delil vardır; bu da cima, yeme ve içmenin haramlığı şeklindeki mensuh hükmün sünnetle sabit olduğu ve Kur'an'da buna delalet eden bir şey bulunmadığı görüşüne dayanır. { أُحِلَّ } lafzı da buna delalet eder; ancak bu bedelsiz bir neshtir ve bu konuda ihtilaf edilmiştir. Ayetle cünüp kimsenin orucunun sahih olduğuna istidlal edilmiştir; zira fecrin tebeyyün etmesine kadar mübaşeretin mubah kılınmasından, gecenin sabaha bitişik olan son cüzünde de mubah kılınması lazım gelir. Bu şekilde vaki olduğunda kişi sabah vaktine cünüp olarak girer. Şayet orucu sahih olmasaydı mübaşeret caiz olmazdı; çünkü cünüplük onun lazımıdır ve lazımı nefyeden şey melzumu da nefyeder. Önceden gerçekleşen cima sebebiyle meninin sabahtan sonra çıkması buna itiraz olarak getirilemez; çünkü orucu bozması cimanın tamamlayıcısı olmasından ötürüdür, dolayısıyla sabahta vaki olmuş bir cimadır; cünüplük gibi cimanın ayrılmaz bir lazımı değildir. Bazıları bu konuda muhalefet etmiş ve gayenin kendi yanındaki şeye taalluk ettiğini iddia ederek sıhhati menetmiş, muhaddisler nezdinde aksi sahih olan bazı rivayetleri delil getirmişlerdir.
واستدل بها أيضا على جواز الأكل مثلا لمن شك في طلوع الفجر لأنه تعالى أباح ما أباح مغيّى بتبينه ولا تبين مع الشك خلافا لمالك. ومجاهد بها على عدم القضاء والحال هذه إذا بان أنه أكل بعد الفجر لأنه أكل في وقت اذن له فيه، وعن سعيد بن منصور مثله- وليس بالمنصور- والأئمة الأربعة رضي الله تعالى عنهم على أن أول النهار الشرعي طلوع الفجر فلا يجوز فعل شيء من المحظورات بعده وخالف في ذلك الأعمش ولا يتبعه إلا الأعمى، فزعم أن أوله طلوع الشمس كالنهار العرفي وجوز فعل المحظورات بعد طلوع الفجر، وكذا الإمامية وحمل مِنَ الْفَجْرِ على التبعيض وإرادة الجزء الأخير منه والذي دعاه لذلك خبر صلاة النهار عجماء وصلاة الفجر ليست بها فهي في الليل،
Yine bu ayetle, fecrin doğuşunda şüphe eden kimsenin —mesela— yemesinin caiz olduğuna istidlal edilmiştir; çünkü Teâlâ mubah kıldığı şeyi tebeyyün etmesi gayesiyle sınırlandırmıştır ve şüphe ile birlikte tebeyyün olmaz; Mâlik ise buna muhaliftir. Mücâhid bu ayetle, bu durumdayken fecirden sonra yediği ortaya çıksa dahi kaza gerekmediğine istidlal etmiştir; çünkü kendisine izin verilen bir vakitte yemiştir. Saîd b. Mansûr'dan da benzeri rivayet edilmiştir —fakat bu görüş isabetli (mansûr) değildir—. Dört imam radıyallâhu teâlâ anhum'a göre ise şer'î gündüzün başlangıcı fecrin doğuşudur; dolayısıyla ondan sonra yasaklanan şeylerden hiçbirini yapmak caiz değildir. A'meş bu konuda muhalefet etmiştir —ona da ancak basiretsiz (a'mâ) kimse uyar—; o, örfî gündüz gibi gündüzün başlangıcının güneşin doğuşu olduğunu iddia etmiş ve fecrin doğuşundan sonra yasaklanan fiillerin yapılmasını caiz görmüştür; İmâmiyye de böyledir ve { مِنَ الْفَجْرِ } ifadesini teb'îze ve onun son cüzünün murat edildiğine hamletmişlerdir. Onları buna sevk eden ise "Gündüz namazı sessizdir" hadisidir; fecir namazı sessiz olmadığına göre gecedendir.
وأيده بعضهم بأن شوب الظلمة بالضياء كما أنه لم يمنع من الليلية بعد غروب الشمس ينبغي أن لا يمنع منها قبل طلوعها وتساوي طرفي الشيء مما يستحسن في الحكمة وإلى البدء يكون العود، وفيه أن النهار في الخبر بعد تسليم صحته يحتمل أن يكون بالمعنى العرفي ولو أراده ﷾ في هذا الحكم لقال: وكلوا واشربوا إلى النهار ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ مع أنه أخصر وأوفق مما عدل إليه فحيث لم يفعل فهم أن الأمر مربوط بالفجر لا بطلوع الشمس سواء عد ذلك نهارا أم لا، وما ذكر من استحسان تساوي طرفي الشيء مع كونه- مما لا يسمن ولا يغني من جوع- في هذا الباب يمكن معارضته بأن جعل أول النهار كأول الليل وهما متقابلان مما يدل على عظم قدرة الصانع الحكيم وإلى الانتهاء غاية الإتمام، ويجوز أن يكون حالا من الصيام فيتعلق بمحذوف ولا يجوز جعله غاية للإيجاب لعدم امتداده، وعلى التقديرين تدل الآية على نفي كون الليل محل الصوم وأن يكون صوم اليومين صومة واحدة، وقد استنبط النبي صلى الله تعالى عليه وسلم منها حرمة الوصال كما قيل،
Bazıları bunu şu şekilde desteklemiştir: Aydınlıkla karışık karanlık, güneşin batışından sonra gece olmaya engel olmadığı gibi, güneşin doğuşundan önce de ona engel olmamalıdır; bir şeyin iki tarafının eşit olması hikmet açısından güzel karşılanan bir durumdur ve dönüş başlangıca doğrudur. Buna karşı şöyle denir: Hadisteki gündüz lafzı, sıhhati kabul edilse dahi örfî manada olabilir. Eğer O celle celâlühû bu hükümde onu kastetseydi, daha veciz ve tercih edilen üsluba daha uygun olmasına rağmen: "Gündüze kadar yiyin için, sonra orucu geceye kadar tamamlayın" derdi. Böyle yapmadığına göre, bu durum gündüz sayılsın veya sayılmasın, meselenin güneşin doğuşuna değil fecre bağlı olduğu anlaşılır. Bir şeyin iki tarafının eşit olmasının güzel görülmesi şeklinde zikredilen husus ise —bu babda ne semirtir ne de açlığı giderir cinsten olmakla birlikte— şununla çürütülebilir: Birbirine mukabil olan gündüzün başlangıcı ile gecenin başlangıcının kılınması, Hakîm olan Sanatkâr'ın kudretinin büyüklüğünü gösteren şeylerdendir ve sona ermeye doğru [olan sınır] tamamlamanın gayesidir. { إِلَى اللَّيْلِ } lafzının { الصِّيامَ } kelimesinden hal olması caizdir ve mahzuf bir kelimeye taalluk eder; uzayıp gitmediği için vücubun gayesi kılınması caiz değildir. Her iki takdire göre de ayet, gecenin oruç mahalli olmadığını ve iki günün orucunun tek bir oruç yapılmasını nefyettiğine delalet eder. Nitekim denildiği gibi Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de bundan visal orucunun haramlığını istinbat etmiştir.
فقد روى أحمد من طريق ليلى امرأة بشير بن الخصاصية قالت: أردت أن أصوم يومين مواصلة فمنعني بشير وقال: إن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم نهى عنه، وقال: يفعل ذلك النصارى ولكن صوموا كما أمركم الله تعالى،
Nitekim Ahmed, Beşîr b. el-Hasâsiyye'nin hanımı Leylâ tarikiyle rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "İki gün peş peşe visal orucu tutmak istedim; Beşîr beni engelledi ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bunu yasakladı ve buyurdu ki: 'Bunu Hristiyanlar yapar; lakin siz Allah Teâlâ'nın size emrettiği gibi oruç tutun;'
وأَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ فإذا كان الليل فافطروا، ولا تدل الآية على أنه لا يجوز الصوم حتى يتخلل الإفطار خلافا لزاعمه، نعم استدل بها على صحة نية رمضان في النهار، وتقرير ذلك أن قوله تعالى: ثُمَّ أَتِمُّوا إلخ معطوف على قوله: بَاشِرُوهُنَّ إلى قوله سبحانه:
{ وأَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } ‘ve orucu geceye kadar tamamlayın’. Gece olunca da iftar edin." Ayet, iddia edenin aksine, iftar araya girmedikçe orucun caiz olmadığına delalet etmez. Evet, bununla Ramazan niyetinin gündüzleyin de sahih olduğuna istidlal edilmiştir. Bunun takriri şöyledir: Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا } ilah. kavli, { بَاشِرُوهُنَّ } sözünden Sübhânehu'nun:
حَتَّى يَتَبَيَّنَ وكلمة ثُمَّ للتراخي والتعقيب بمهلة- واللام- في الصِّيامِ للعهد على ما هو الأصل، فيكون مفاد ثُمَّ أَتِمُّوا إلخ الأمر- بإتمام الصيام- المعهود أي الإمساك المدلول عليه بالغاية سواء فسر بإتيانه تاما، أو بتصييره كذلك متراخيا عن الأمور المذكورة المنقضية بطلوع الفجر تحقيقا لمعنى ثُمَّ فصارت نية الصوم بعد مضي جزء من الفجر لأن قصد الفعل إنما يلزمنا حين توجه الخطاب، وتوجهه- بالإتمام- بعد الفجر لأنه بعد الجزء الذي هو غاية لإنقضاء الليل تحقيقا لمعنى التراخي، والليل لا ينقضي إلا متصلا بجزء من الفجر، فتكون النية بعد مضي جزء الفجر الذي به انقطع الليل، وحصل فيه الإمساك المدلول عليه بالغاية، فإن قيل: لو كان كذلك وجب وجوب النية بعد المضي، أجيب بأن ترك ذلك بالإجماع، وبأن إعمال الدليلين- ولو بوجه- أولى من إهمال أحدهما، فلو قلنا بوجوب النية كذلك عملا بالآية بطل العمل
{ حَتَّى يَتَبَيَّنَ } sözüne kadar olan kısma matuftur. { ثُمَّ } kelimesi terâhî (gecikme) ve bir mühletle ta'kîb içindir; { الصِّيامِ } kelimesindeki harf-i tarif ise asıl olduğu üzere ahd içindir. Dolayısıyla { ثُمَّ أَتِمُّوا } ilah. ifadesinin anlamı, { ثُمَّ } edatının manasını gerçekleştirmek üzere, fecrin doğuşuyla sona eren mezkur işlerden gecikmeli olarak, bilinen orucun —yani gaye ile delalet edilen imsakın— ister tam olarak yerine getirilmesiyle ister o hale getirilmesiyle emredilmesidir. Böylece oruç niyeti fecrin bir cüzü geçtikten sonraya kaldı; çünkü fiili kastetmek üzerimize ancak hitap yöneldiği anda lazım gelir; tamamlamaya yönelik hitap ise fecirden sonradır. Zira terâhî manasını tahakkuk ettirmek için bu, gecenin sona ermesinin gayesi olan cüzden sonradır; gece ise ancak fecrin bir cüzüne bitişik olarak sona erer. Dolayısıyla niyet, kendisiyle gecenin kesildiği ve gayenin delalet ettiği imsakın hâsıl olduğu fecir cüzünün geçmesinden sonra olur. Eğer: "Durum böyle olsaydı, [o cüzün] geçmesinden sonra niyetin vacip olması gerekirdi" denilirse; buna, bunun terk edilmesinin icma ile olduğuna ve iki delille birden —bir yönden de olsa— amel etmenin, birini ihmal etmekten daha evla olduğuna dayanılarak cevap verilir. Şayet ayet ile amel ederek niyetin bu şekilde vacip olduğunu söyleseydik,
بخبر «لا صيام لمن لم ينو الصيام من الليل»
«Geceden niyet etmeyenin orucu yoktur» hadisiyle amel batıl olurdu.
ولو قلنا باشتراط النية قبله عملا بالخبر بطل العمل بالآية، فقلنا بالجواز عملا بهما، فإن قيل: مقتضى الآية- على ما ذكر- الوجوب وخبر الواحد لا يعارضها، أجيب بأنها متروكة الظاهر بالإجماع فلم تبق قاطعة- فيجوز أن يكون الخبر بيانا لها- ولبعض الأصحاب تقرير الاستدلال بوجه آخر، ولعل ما ذكرناه أقل مؤنة فتدبر. وزعم بعض الشافعية أن الآية تدل على وجوب التبييت، لأن معنى «ثم أتموا» صيروه تاما بعد الانفجار، وهو يقتضي الشروع فيه قبله- وما ذاك إلا بالنية- إذ لا وجوب للإمساك قبل، ولا يخفي ما فيه وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ أي معتكفون فيها- والاعتكاف- في اللغة الاحتباس واللزوم مطلقا، ومنه قوله:
Hadisle amel ederek ondan önce niyetin şart olduğunu söyleseydik, ayetle amel batıl olurdu; biz de ikisiyle birden amel ederek cevaza hükmettik. Eğer: "Zikredilene göre ayetin gereği vücuptur ve âhâd haber ona muarız olamaz" denilirse; buna, ayetin icma ile zahiri üzere bırakılmadığı, dolayısıyla kat'î kalmadığı ve hadisin ona bir beyan olmasının caiz olduğu şeklinde cevap verilir. Bazı Hanefî âlimlerin istidlali başka bir şekilde takriri de vardır; ancak zikrettiğimiz izah külfeti daha az olandır, iyi düşün! Şâfiîlerden bazıları ise ayetin geceden niyetlenmenin (tebyît) vücubuna delalet ettiğini iddia etmişlerdir; zira «ثم أتموا» ifadesinin manası, fecrin doğuşundan sonra onu tam hale getirin demektir; bu da ondan önce oruca başlamayı gerektirir —bu da ancak niyetle olur—; zira daha önce imsak vacip değildir. Bunun içindeki zaaf ise gizli değildir. { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta iken onlara yaklaşmayın”; yani oralarda itikafa çekilmiş halde iken. İtikaf lügatte mutlak olarak alıkoymak ve ayrılmamaktır; şairin şu sözü bundandır:
فباتت بنات الليل حولي- عكفا ... عكوف- بواك حولهن صريع
Gecenin kızları etrafımda sabahladı itikaf halinde... / Ağlayan kadınların, aralarındaki ölü etrafında duruşu gibi.
وفي الشرع لبث مخصوص، والنهي عطف على أول الأوامر- والمباشرة فيه كالمباشرة فيه- وقد تقدم أن المراد بها الجماع، إلا أنه لزم من إباحة الجماع إباحة اللمس والقبلة وغيرهما بخلاف النهي فإنه- لا يستلزم النهي عن الجماع- النهي عنهما، فهما إما مباحان اتفاقا بأن يكونا بغير شهوة، وإما حرامان بأن يكونا بها «يبطل الاعتكاف ما لم ينزل» وصحح معظم أصحاب الشافعي البطلان- وقيل: المراد من- المباشرة- ملاقاة البشرتين ففي الآية منع عن
Şeriatta ise hususi bir şekilde ikamet etmektir. Nehiy, emirlerin birincisine matuftur; oradaki mübaşeret ne ise buradaki de öyledir. Daha önce onunla cimanın kastedildiği geçmişti; ancak cimanın mubah kılınmasından dokunmanın, öpmenin ve diğerlerinin mubah olması lazım gelirken, nehiyde durum böyle değildir; zira cimadan nehyedilmesi bunlardan nehyedilmesini gerektirmez. Dolayısıyla bu ikisi ya şehvetsiz olmaları halinde ittifakla mubahtır yahut şehvetle olmaları halinde haramdır. «İnzal olmadıkça itikaf bozulmaz»; Şâfiî'nin ashabının çoğu ise bozulacağını sahih kabul etmiştir. Mübaşeretten muradın tenlerin birbirine değmesi olduğu, dolayısıyla ayette
مطلق المباشرة- وليس بشيء- فقد كانت عائشة رضي الله تعالى عنها ترجل رأس النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وهو معتكف، وفي تقييد- الاعتكاف بالمساجد- دليل على أنه لا يصح إلا في المسجد إذ لو جاز شرعا في غيره لجاز في البيت- وهو باطل بالإجماع- ويختص بالمسجد الجامع عند الزهري، وروي عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه مختص بمسجد له إمام ومؤذن راتب، وقال حذيفة رضي الله تعالى عنه: يختص بالمساجد الثلاثة،
mutlak mübaşerete men bulunduğu da söylenmiştir; ancak bu bir şey değildir. Nitekim Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem itikafta iken onun saçını tarardı. İtikafın mescitlerle kayıtlanmasında, onun ancak mescitte sahih olacağına delil vardır; zira şer'an başka bir yerde caiz olsaydı evde de caiz olurdu —ki bu icma ile batıldır—. Zührî'ye göre bu Cami Mescidi'ne (Cuma kılınan mescide) mahsustur. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'tan ise imamı ve müezzini tayin edilmiş mescide mahsus olduğu rivayet edilmiştir. Huzeyfe radıyallâhu teâlâ anh ise: "Üç mescide mahsustur" demiştir.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه لا يجوز إلا في المسجد الحرام،
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten ise: "Ancak Mescid-i Haram'da caizdir" rivayeti gelmiştir.
وعن ابن المسيب لا يجوز إلا فيه أو في المسجد النبوي، ومذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه أنه يصح في جميع المساجد مطلقا بناء على عموم اللفظ وعدم اعتبار أن المطلق ينصرف إلى الكامل، واستدل بالآية على صحة اعتكاف المرأة في غير المسجد بناء على أنها لا تدخل في خطاب الرجال، وعلى اشتراط الصوم في الاعتكاف لأنه قصر الخطاب على الصائمين، فلو لم يكن الصوم من شرطه لم يكن لذلك معنى، وهو المروي عن نافع مولى ابن عمر، وعائشة رضي الله تعالى عنهم، وعلى أنه لا يكفي فيه أقل من يوم- كما أن الصوم لا يكون كذلك- والشافعي رضي الله تعالى عنه لا يشترط يوما ولا صوما، لما
İbnü'l-Müseyyeb'den ise ancak orada veya Mescid-i Nebevî'de caiz olacağı nakledilmiştir. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın mezhebi ise lafzın umumiliğine ve mutlakın kamile hamledilmesine itibar edilmeyişine binaen, mutlak olarak bütün mescitlerde sahih olduğudur. Kadının erkeklerin hitabına dahil olmadığı esasına dayanılarak, kadının mescit dışındaki itikafının sıhhatine bu ayetle istidlal edilmiştir. Yine itikafta orucun şart olduğuna da bununla istidlal edilmiştir; zira hitap oruç tutanlara has kılınmıştır; şayet oruç onun şartı olmasaydı bunun bir manası olmazdı. Bu, İbn Ömer'in azatlısı Nâfi'den ve Âişe radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilendir. Yine oruçta olduğu gibi, itikafta da bir günden azının kafi gelmeyeceğine istidlal edilmiştir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise bir günü de orucu da şart koşmaz; zira
أخرج الدارقطني والحاكم وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «ليس على المعتكف صيام إلا أن يجعله على نفسه» ومثله عن ابن مسعود،
Dârekutnî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anh'tan Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kendi üzerine adamadıkça itikaf yapan kimseye oruç vacip değildir.» Benzeri İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه روايتان أخرجهما ابن أبي شيبة من طريقين إحداهما الاشتراط، وثانيتهما عدمه، وعلى أن المعتكف إذا خرج من المسجد فباشر خارجا جاز لأنه حصر المنع من المباشرة حال كونه فيه، وأجيب بأن المعنى لا تُبَاشِرُوهُنَّ حال ما يقال لكم: إنكم عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ ومن خرج من المسجد لقضاء الحاجة فاعتكافه باق، ويؤيده ما روي عن قتادة كان الرجل يعتكف فيخرج إلى امرأته فيباشرها ثم يرجع- فنهوا عن ذلك- واستدل بها أيضا على أن الوطء يفسد الاعتكاف لأن النهي للتحريم، وهو في العبادات يوجب الفساد، وفيه أن المنهي عنه هنا- المباشرة حال الاعتكاف- وهو ليس من العبادات لا يقال:
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten ise İbn Ebî Şeybe'nin iki tarik ile tahric ettiği iki rivayet vardır: Birincisi şart koşulması, ikincisi ise şart koşulmamasıdır. Ayetten, itikafta olan kimsenin mescitten çıkıp dışarıda mübaşerette bulunması halinde bunun caiz olduğuna da istidlal edilmiştir; zira mübaşeret yasağı mescitte bulunduğu hal ile sınırlandırılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Mana, "Mescitlerde itikafta olduğunuz söylendiği halde onlara yaklaşmayın" demektir; ihtiyacını gidermek için mescitten çıkan kimsenin itikafı ise devam etmektedir. Bunu Katâde'den rivayet edilen şu söz de teyit eder: Kişi itikafa girer, sonra hanımının yanına çıkıp onunla mübaşerette bulunur ve geri dönerdi; bunun üzerine bundan menedildiler. Yine bu ayetle cinsel ilişkinin itikafı bozduğuna da istidlal edilmiştir; çünkü nehiy tahrîm içindir ve ibadetlerde tahrîm fesadı gerektirir. Buna karşı, burada nehyedilen şeyin itikaf halinde mübaşeret olduğu ve bunun da ibadetlerden olmadığı söylenerek şöyle bir itiraz yapılamaz:
إذا وقع أمر منهي عنه في العبادة- كالجماع في الاعتكاف- كانت تلك العبادة منهية باعتبار اشتمالها على المنهي ومقارنتها إياه إذ يقال: فرق بين كون الشيء منهيا عنه باعتباره ما يقارنه، وبين كون المقارن منهيا في ذلك الشيء والكلام في الأول، وما نحن فيه من قبيل الثاني تِلْكَ أي الأحكام الستة المذكورة المشتملة على إيجاب وتحريم وإباحة حُدُودُ اللَّهِ أي حاجزة بين الحق والباطل فَلا تَقْرَبُوها كيلا يداني الباطل والنهي عن القرب من- تلك الحدود- التي هي الأحكام كناية عن النهي عن قرب الباطل لكون الأول لازما للثاني وهو أبلغ من فَلا تَعْتَدُوها [البقرة: ٢٢٩] لأنه نهي عن قرب الباطل بطريق الكناية التي هي أبلغ من الصريح، وذلك نهي عن الوقوع في الباطل بطريق الصريح، وعلى هذا لا يشكل «لا تقربوها» في تلك الأحكام مع اشتمالها على ما سمعت، ولا وقوع «فلا تعتدوها» وفي آية أخرى إذ قد حصل الجمع وصح «لا تقربوها» في الكل، وقيل: يجوز أن يراد ب حُدُودُ اللَّهِ تعالى محارمه ومناهيه إما لأن الأوامر السابقة تستلزم النواهي لكونها مغياة بالغاية، وإما لأن المشار إليه قوله سبحانه: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وأمثاله، وقال أبو مسلم: معنى «لا تقربوها» لا تتعرضوا لها بالتغيير كقوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
"İbadetin içinde nehyedilen bir iş vaki olduğunda —itikafta cima gibi— o ibadet, nehyedilen şeyi içermesi ve onunla beraber bulunması bakımından nehyedilmiş olur"; zira bir şeyin beraberinde bulunana nispetle nehyedilmiş olması ile beraber bulunanın o şey içinde nehyedilmiş olması arasında fark vardır; buradaki söz ise birincisi hakkındadır, bizim bahsimiz ise ikinci türdendir. { تِلْكَ } “Bunlar”; yani vacip kılma, haram kılma ve mubah kılmayı içeren mezkur altı hüküm, { حُدُودُ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarıdır”; yani hak ile batıl arasında engeldir. { فَلا تَقْرَبُوها } “onlara yaklaşmayın”; tâ ki batıla yaklaşmış olmayasınız. Hükümlerden ibaret olan bu sınırlara yaklaşmaktan nehiy, batıla yaklaşmaktan nehiy için kinayedir; zira birincisi ikincisinin lazımıdır ve bu, { فَلا تَعْتَدُوها } [Bakara: 229] ifadesinden daha beliğdir; çünkü bu, sarihten daha beliğ olan kinaye yoluyla batıla yaklaşmaktan nehiydir, diğeri ise sarih yolla batıla düşmekten nehiydir. Buna göre, işittiğin hususları içermesine rağmen o hükümler hakkında «onlara yaklaşmayın» denilmesi müşkül olmadığı gibi, diğer ayette «onları aşmayın» buyrulması da müşkül değildir; zira cem hâsıl olmuş ve hepsinde «onlara yaklaşmayın» ifadesi sahih olmuştur. Şöyle de denilmiştir: { حُدُودُ اللَّهِ } Teâlâ ifadesiyle O'nun haramları ve yasaklarının murat edilmesi caizdir; bu da ya önceki emirlerin bir gaye ile sınırlandırılmış olmalarından dolayı nehiyleri tazmin etmesindendir yahut işaret edilen şeyin Sübhânehu'nun: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ } ve benzeri sözleri olmasındandır. Ebû Müslim demiştir ki: «Onlara yaklaşmayın» ifadesinin manası, Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ }
[الإنعام: ١٥٢، الإسراء: ٣٤] فيشمل جميع الأحكام- ولا يخفى ما في الوجهين من التكليف- والقول- بأن تلك إشارة إلى الأحكام- والحد- إما بمعنى المنع أو بمعنى الحاجز بين الشيئين، فعلى الأول يكون المعنى تلك الأحكام ممنوعات الله تعالى عن الغير ليس لغيره أن يحكم بشيء فَلا تَقْرَبُوها أي لا تحكموا على أنفسكم أو على عباده من عند أنفسكم بشيء- فإن الحكم لله تعالى عز شأنه- وعلى الثاني يريد أن تلك الأحكام حدود حاجزة بين الألوهية والعبودية، فالإله يحكم والعباد تنقاد، فلا تقربوا الأحكام لئلا تكونوا مشركين بالله تعالى- لا يكاد يعرض على ذي لب فيرتضيه، وهو بعيد بمراحل عن المقصود كما لا يخفى.
[En'âm: 152, İsrâ: 34] kavlinde olduğu gibi, onları değiştirmeye kalkışmayın demektir; dolayısıyla bütün hükümleri kapsar —her iki vecihteki zorlama ise gizli değildir—. { تِلْكَ } lafzının hükümlere işaret olduğu; 'el-Hadd' kelimesinin ise ya men manasında yahut iki şey arasındaki engel manasında olduğu görüşüne gelince: Birincisine göre mana, "Bu hükümler Allah Teâlâ'nın başkalarına yasakladığı şeylerdir, başkasının bir hüküm vermeye hakkı yoktur, { فَلا تَقْرَبُوها } yani kendinizden nefislerinize veya O'nun kullarına bir hüküm vermeyin; çünkü hüküm şânı yüce olan Allah Teâlâ'ya aittir" şeklinde olur. İkincisine göre ise bu hükümlerin uluhiyet ile ubudiyet arasında engel olan sınırlar olduğunu kastetmektedir; yani İlah hükmeder, kullar ise boyun eğer; dolayısıyla Allah Teâlâ'ya ortak koşmamanız için hükümlere yaklaşmayın demektir. Bu görüşler akıl sahibi birine arz edildiğinde pek kabul görmez ve gizli olmadığı üzere maksattan fersah fersah uzaktır.
كَذلِكَ أي مثل ذلك التبيين الواقع في أحكام الصوم يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ إما مطلقا أو الآيات الدالة على سائر الأحكام التي شرعها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ مخالفة أوامره ونواهيه، والجملة اعتراض بين المعطوف والمعطوف عليه لتقرير الأحكام السابقة والترغيب إلى امتثالها بأنها شرعت لأجل تقواكم، ولما ذكر سبحانه الصيام وما فيه عقبه بالنهي عن الأكل الحرام المفضي إلى عدم قبول عبادته من صيامه واعتكافه فقال:
{ كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani oruç hükümlerinde vaki olan bu beyan gibi, { يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ } “Allah ayetlerini açıklar”; ya mutlak olarak yahut meşru kıldığı diğer bütün hükümlere delalet eden ayetleri açıklar, { لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “insanlara, umulur ki sakınırlar”; O'nun emirlerine ve yasaklarına muhalefet etmekten. Bu cümle, önceki hükümleri pekiştirmek ve onların sizin takvanız için meşru kılındığını belirterek uygulanmalarına teşvik etmek amacıyla matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir ara cümledir. Sübhânehu orucu ve içindekileri zikredince, hemen ardından oruç ve itikafından ibaret olan ibadetinin kabul olunmamasına yol açacak olan haram yemeyi nehyederek şöyle buyurdu:
وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ والمراد من- الأكل- ما يعم الأخذ والاستيلاء، وعبر به لأنه أهم الحوائج- وبه يحصل إتلاف المال غالبا- والمعنى لا يأكل بعضكم مال بعض، فهو على حد وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] وليس من تقسيم الجمع على الجمع، كما في- ركبوا دوابهم- حتى يكون معناه لا يأكل كل واحد منكم مال نفسه، بدليل قوله سبحانه: بَيْنَكُمْ فإنه- بمعنى الواسطة- يقتضي أن يكون ما يضاف إليه منقسما إلى طرفين بكون الأكل والمال حال الأكل متوسطا بينهما- وذلك ظاهر على المعنى المذكور- والظرف متعلق ب تَأْكُلُوا كالجار والمجرور بعده، أو بمحذوف حال من «الأموال» - والباء- للسببية والمراد من بِالْباطِلِ الحرام، كالسرقة، والغصب، وكل ما لم يأذن بأخذه الشرع.
{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin”; 'yeme'den maksat, almayı ve istila etmeyi de kapsayan genel anlamdır; ihtiyaçların en önemlisi olduğu ve genellikle malın telef edilmesi onunla hâsıl olduğu için bu lafızla ifade edilmiştir. Mana: Birbirinizin malını yemeyin demektir; dolayısıyla bu, { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [Hucurât: 11] ayeti kabîlindendir. Yoksa "Binitlerine bindiler" sözünde olduğu gibi, her birinizin kendi malını yememesi manasına gelecek şekilde çoğulun çoğula taksimi türünden değildir. Zira Sübhânehu'nun: { بَيْنَكُمْ } buyruğu buna delildir; çünkü 'vasıta' anlamında olan bu lafız, kendisine izafe edilen şeyin iki tarafa ayrılmasını, yemenin ve malın yeme anında ikisinin arasında vasıta olmasını gerektirir —bu da zikredilen manaya göre açıktır—. Bu zarf, sonrasındaki car-mecrur gibi { تَأْكُلُوا } fiiline müteallıktır yahut «el-emvâl» lafzından mahzuf bir haldir. 'Bâ' (بِ) harfi sebebiyet içindir; { بِالْباطِلِ } ifadesinden murat ise hırsızlık, gasp ve şeriatın alınmasına izin vermediği her şey gibi haram olan yollardır.
وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ عطف على تأكلوا فهو منهي عنه مثله مجزوم بما جزم به وجوز نصبه بأن مضمرة ومثل هذا التركيب وإن كان للنهي عن الجمع إلا أنه لا ينافي أن يكون كل من الأمرين منهيا عنه والإدلاء في الأصل إرسال الحبل في البئر ثم استعير للتوصل إلى الشيء أو الإلقاء- والباء- صلة الإدلاء وجوز أن تكون سببية والضمير المجرور «للأموال» أي لا تتوصلوا، أو لا تلقوا بحكومتها والخصومة فيها إلى- الحكام- وقيل: لا تلقوا بعضها إلى حكام السوء على وجه الرشوة، وقرأ أبيّ «ولا تدلوا» لِتَأْكُلُوا بالتحاكم والرفع إليهم.
{ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ } “ve onları hakimlere aktarmayın”; { تَأْكُلُوا } fiiline matuftur; dolayısıyla onun gibi nehyedilmiştir ve onun mezmûm kılındığı şeyle meczûmdur. Gizli bir 'en' (أن) ile mensub olması da caiz görülmüştür. Bu tür bir terkip iki fiilin birlikte yapılmasını nehyetmek için olsa da, iki işin her birinin ayrı ayrı nehyedilmiş olmasına mani değildir. 'el-İdlâ' lafzının aslı, kuyunun içine kovayı salmaktır; daha sonra bir şeye ulaşmak veya atmak anlamında istiare edilmiştir. 'Bâ' (بِ) harfi idlânın sılasıdır; sebebiyet için olması da caiz görülmüştür. Mecrur zamir «mallara» aittir; yani o malların hükmünü ve davasını hakimlere intikal ettirmeyin yahut sunmayın demektir. Şöyle de denilmiştir: Rüşvet yoluyla onların bir kısmını kötü hakimlere vermeyin. Übeyy ise «ولا تدلوا» şeklinde okumuştur; { لِتَأْكُلُوا } “yemeniz için”; muhakemeleşerek ve onlara intikal ettirerek,
فَرِيقاً قطعة وجملة مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ أي بسبب ما يوجب إثما كشهادة الزور واليمين الفاجرة، ويحتمل أن تكون- الباء- للمصاحبة أي متلبسين- بالإثم. والجار والمجرور على الأول متعلق «بتأكلوا» وعلى الثاني حال من فاعله وكذلك وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ومفعول العلم محذوف أي- تعلمون- أنكم مبطلون، وفيه دلالة على أن من لا يعلم أنه مبطل، وحكم له الحاكم بأخذ مال فإنه يجوز له أخذه،
{ فَرِيقاً } “bir kısmını”; bir parçasını ve miktarını, { مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ } “insanların mallarından günah ile”; yani yalan şahitlik ve yalan yemin gibi günahı gerektiren bir sebeple. 'Bâ' (بِ) harfinin musahabet için olması da muhtemeldir; yani günaha batmış/bulaşmış olarak. Car ve mecrur birinci ihtimale göre «yiyesiniz diye» fiiline müteallıktır, ikinciye göre ise failinden haldir; aynı şekilde { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “ve siz bildiğiniz halde” cümlesi de öyledir; ilmin mef'ûlü mahzuftur; yani haksız olduğunuzu bile bile demektir. Bunda, haksız olduğunu bilmeyen ve hakimin bir malı alması için lehine hükmettiği kimsenin o malı almasının caiz olduğuna delalet vardır.
أخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير مرسلا أن عبدان بن أشوع الحضرمي، وامرؤ القيس بن عابس اختصما في أرض ولم تكن بينة فحكم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بأن يحلف امرؤ القيس فهم به فقرأ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا [آل عمران: ٧٧] فارتدع عن اليمين وسلم الأرض فنزلت.
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den mürsel olarak tahric etmiştir ki: Abdân b. Eşva' el-Hadramî ile İmrüülkays b. Âbis bir arazi hakkında davalaştılar ve delil yoktu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem İmrüülkays'ın yemin etmesine hükmetti; o da yemin etmeye niyetlendi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } [Âl-i İmrân: 77] ayetini okudu; bunun üzerine o yemin etmekten vazgeçti ve araziyi teslim etti; bu ayet de [bu sebeple] nazil oldu.
واستدل بها على أن حكم القاضي لا ينفذ باطنا فلا يحل به الأخذ في الواقع، وإلى ذلك ذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه وأبو يوسف ومحمد ويؤيده ما
Ayetle, hakimin hükmünün batında nafiz olmadığına, dolayısıyla onunla hakikatte malı almanın helal olmayacağına istidlal edilmiştir; Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh, Ebû Yûsuf ve Muhammed de bu görüşe gitmişlerdir. Bunu şu da teyit etmektedir:
أخرجه البخاري ومسلم عن أم سلمة زوج النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «إنما أنا بشر وإنكم تختصمون إلي ولعل بعضكم أن يكون ألحن بحجته من بعض فأقضي له على نحو ما أسمع منه فمن قضيت له بشيء من حق أخيه فلا يأخذنه فإنما أقطع له قطعة من النار» .
Buhârî ve Müslim'in Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Seleme'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ancak bir beşerim; sizler bana davalaşmaya geliyorsunuz. Olabilir ki biriniz hüccetini diğerinden daha güzel dile getirir, ben de kendisinden işittiğime göre onun lehine hükmederim. Dolayısıyla kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem sakın onu almasın; zira ben ona ateşten bir parça kesip vermiş olurum.»
وذهب الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه إلى أن الحاكم إذا حكم ببينة بعقد أو فسخ عقد مما يصح أن يبتدأ فهو نافذ ظاهرا وباطنا ويكون كعقد عقداه بينهما، وإن كان الشهود زورا كما
İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh ise hakimin yeniden başlatılması sahih olan bir akit veya akdin feshi hususunda bir delille hükmetmesi halinde, şahitler yalancı dahi olsalar bunun zahiren ve batınen nafiz olacağı ve aralarında akdettikleri bir akit gibi olacağı görüşüne gitmiştir; nitekim
روي أن رجلا خطب امرأة هو دونها فأبت فادعى عند علي كرم الله تعالى وجهه أنه تزوجها وأقام شاهدين فقالت المرأة: لم أتزوجه وطلبت عقد النكاح فقال علي كرم الله تعالى وجهه: قد زوجك الشاهدان،
rivayet edildiğine göre bir adam, dengi olmayan bir kadına talip oldu, kadın ise kabul etmedi. Bunun üzerine adam Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in huzurunda onunla evlendiğini iddia etti ve iki şahit getirdi. Kadın: "Onunla evlenmedim" dedi ve nikah akdinin feshini istedi. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ise: "İki şahit seni evlendirmiştir" dedi.
وذهب فيمن ادعى حقا في يدي رجل وأقام بينة تقتضي أنه له
Bir adamın elinde bulunan bir hak iddia edip onun kendisine ait olduğunu gerektiren bir delil getiren kimse hakkında ise,
وحكم بذلك الحاكم أنه لا يباح له أخذه وأن حكم الحاكم لا يبيح له ما كان قبل محظورا عليه وحمل الحديث على ذلك، والآية ليست نصا في مدعى مخالفيه لأنهم إن أرادوا أنها دليل على عدم النفوذ مطلقا فممنوع وإن أرادوا أنها دليل على عدم النفوذ في الجملة فمسلم ولا نزاع فيه لأن الإمام الأعظم رضي الله تعالى عنه يقول بذلك، ولكن فيما سمعت والمسألة معروفة في الفروع والأصول، ولها تفصيل في أدب القاضي فارجع إليه.
hakim buna hükmetse dahi onu almasının kendisine helal olmayacağı ve hakimin hükmünün önceden kendisine yasak olan bir şeyi ona mubah kılmayacağı görüşüne gitmiş ve hadisi bu manaya hamletmiştir. Ayet ise ona muhalif olanların iddialarında açık bir nass değildir; zira şayet hükmün mutlak olarak nafiz olmadığına delil olduğunu kastetmişlerse bu menedilir; eğer kısmen/bazı durumlarda nafiz olmadığına delil olduğunu kastetmişlerse bu kabul edilir ve bunda bir ihtilaf yoktur; çünkü İmam-ı Âzam radıyallâhu teâlâ anh da bunu söylemektedir, fakat işittiğin hususlardadır. Mesele furûda ve usûlde bilinmektedir, Edebü'l-Kādî kitaplarında tafsilatı vardır, oraya müracaat edilsin.
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar”;
أخرج ابن عساكر بسند ضعيف- أن معاذ بن جبل وثعلبة بن غنم، قالا: يا رسول الله ما بال الهلال يبدو ويطلع دقيقا مثل الخيط ثم يزيد حتى يعظم ويستوي ويستدير ثم لا يزال ينقص ويدق حتى يعود كما كان لا يكون على حال واحد؟ فنزلت، وفي رواية أن معاذا قال: يا رسول الله إن اليهود يكثرون مسألتنا عن الأهلة فأنزل الله تعالى هذه الآية،
İbn Asâkir zayıf bir senetle tahric etmiştir ki: Muâz b. Cebel ve Sa'lebe b. Ganem: "Ey Allah'ın Resûlü! Hilale ne oluyor ki iplik gibi incecik doğup beliriyor, sonra büyüyüp düzelinceye ve yuvarlaklaşıncaya kadar artıyor; sonra da eksilip incelmeye devam ederek nihayet eski haline dönüyor ve tek bir hal üzere kalmıyor?" dediler. Bunun üzerine ayet indi. Bir rivayette ise Muâz'ın: "Ey Allah'ın Resûlü! Yahudiler bize hilaller hakkında çokça soru soruyorlar" dediği, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın bu ayeti indirdiği nakledilmiştir.
فيراد بالجمع على الرواية الأولى ما فوق الواحد أو ينزل الحاضرون المترقبون للجواب منزلة السائل وظاهره المتبادر على الرواية الثانية بناء على أن سؤال اليهود من بعض أصحابه بمنزلة السؤال منه ﷺ إذ هو طريق علمهم ومستمد فيضهم، والْأَهِلَّةِ جمع هلال واشتقاقه من استهل الصبي إذا بكى وصاح حين يولد ومنه أهل القوم بالحج إذا رفعوا أصواتهم بالتلبية، وسمي به القمر في ليلتين من أول الشهر أو في ثلاث أو حتى يحجر وتحجيره أن يستدير بخط دقيق- وإليه ذهب الأصمعي- أو حتى يبهر ضوءه سواد الليل، وغيا ذلك بعضهم بسبع ليال- وسمي بذلك لأنه حين يرى يهل الناس بذكره- أو بالتكبير ولهذا يقال أهلّ الهلال واستهل ولا يقال هلّ، والسؤال يحتمل أن يكون عن الغاية والحكمة وأن يكون عن السبب والعلة، ولا نص في الآية والخبر على أحدهما أما الملفوظ من الآية فظاهر، وأما المحذوف فيحتمل أن يقدر ما سبب اختلافها وأن يقدر ما حكمته، وهي وإن كانت في الظاهر سؤالا عن التعدد إلا أنها في الحقيقة متضمنة للسؤال عن اختلاف التشكلات النورية لأن التعدد يتبع اختلافها إذ لو كان الهلال على شكل واحد لا يحصل التعدد كما لا يخفى، وأما الخبر فلأن ما فيه يسأل بها عن الجنس وحقيقته فالمسؤول حينئذ حقيقة أمر الهلال وشأنه حال اختلاف تشكلاته النورية، ثم عوده إلى ما كان عليه وذلك الأمر المسئول عن حقيقته يحتمل ذينك الأمرين بلا ريب فعلى الأول يكون الجواب بقوله تعالى: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ مطابقا مبينا للحكمة الظاهرة اللائقة بشأن التبليغ العام المذكرة لنعمة الله تعالى ومزيد رأفته سبحانه وهي أن يكون معالم للناس يوقتون بها أمورهم الدنيوية ويعلمون أوقات زروعهم ومتاجرهم ومعالم للعبادات الموقتة يعرف بها أوقاتها كالصيام والإفطار وخصوصا الحج، فإن الوقت مراعى فيه أداء وقضاء ولو كان الهلال مدورا كالشمس أو ملازما حالة واحدة لم يكد يتيسر التوقيت به، ولم يذكر صلى الله تعالى عليه وسلم الحكمة الباطنة لذلك مثل كون اختلاف تشكلاته سببا عاديا أو جعليا لاختلاف أحوال المواليد العنصرية كما بين في محله لأنه مما لم يطلع عليه كل أحد، وعلى الثاني يكون من الأسلوب الحكيم، ويسمى القول بالموجب وهو تلقي السائل بغير ما يتطلب بتنزيل سؤاله منزلة غيره تنبيها على أنه الأولى بحاله- واختاره السكاكي. وجماعة- فيكون في هذا الجواب إشارة إلى أن الأولى على تقدير وقوع السؤال أن يسألوا عن الحكمة لا عن السبب لأنه لا يتعلق به صلاح معاشهم ومعادهم، والنبي إنما بعث لبيان ذلك لا لأن الصحابة رضي الله تعالى عنهم ليسوا ممن يطلع على دقائق علم الهيئة الموقوفة على الإرصاد والأدلة الفلسفية كما وهم لأن ذلك على فرض تسليمه في حق أولئك المشائين في ركاب النبوة، والمرتاضين في رواق الفتوة، والفائزين بإشراق الأنوار، والمطلعين بأرصاد قلوبهم على دقائق الأسرار، وإن لم يكن نقصا من قدرهم إلا أنه يدل على أن سبب الاختلاف ما بين في علم الهيئة من بعد القمر عن الشمس وقربه إليها وهو باطل عند أهل الشريعة فإنه مبني على أمور لم يثبت جزما شيء منها غاية الأمر أن الفلاسفة الأول تخيلوها موافقة لما أبدعه الحكيم المطلق
Birinci rivayete göre çoğul ile birden fazlası kastedilir yahut cevabı bekleyen hazır kimseler soran menzilesine indirilir. İkinci rivayete göre ise ilk akla gelen zahir manasıdır; zira Yahudilerin ashabından bazılarına sorması, sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormak gibidir; çünkü o, onların ilim yolu ve feyiz menbaıdır. 'el-Ehille' (الْأَهِلَّةِ), hilal kelimesinin çoğuludur; türeyişi ise, çocuk doğduğunda ağlayıp ses çıkardığı zaman söylenen «استهل الصبي» ifadesindendir; telbiye ile seslerini yükselttiklerinde kavim için söylenen «أهل القوم بالحج» ifadesi de bundandır. Ayın, ayın başındaki iki gecesinde veya üç gecesinde yahut halkalanıncaya kadar olan haline hilal denilmiştir; halkalanması ise ince bir hatla yuvarlaklaşmasıdır —Asmaî bu görüşe gitmiştir—; yahut ışığı gecenin karanlığına baskın gelinceye kadarki halidir. Bazıları bunu yedi geceyle sınırlandırmıştır. Hilal olarak isimlendirilmesi, görüldüğü vakit insanların onu anarak yahut tekbir getirerek seslerini yükseltmelerindendir (ihlâl); bundan dolayı «أهلّ الهلال» ve «استهل» denilir de «هلّ» denilmez. Soru, gaye ve hikmet hakkında olabileceği gibi, sebep ve illet hakkında da olabilir. Ayette ve rivayette bu ikisinden birine dair açık bir nass yoktur. Ayetin lafzına gelince bu açıktır; mahzuf kısma gelince, "farklı olmasının sebebi nedir" şeklinde takdir edilebileceği gibi, "hikmeti nedir" şeklinde de takdir edilebilir. Her ne kadar zahirde çokluk hakkında bir soru olsa da, hakikatte nuranî şekil değişiklikleri hakkındaki soruyu içermektedir; çünkü çokluk şekil değişikliklerine tabidir; nitekim gizli olmadığı üzere hilal tek bir şekilde kalsaydı çokluk hâsıl olmazdı. Rivayete gelince, oradaki soru edatı ile cins ve hakikati sorulmaktadır; dolayısıyla sorulan şey o vakit hilalin nuranî şekil değişiklikleri ve ardından eski haline dönmesi sırasındaki hakikati ve durumudur; hakikati sorulan bu durum ise şüphesiz mezkur iki ihtimale de müsaittir. Birinci ihtimale göre Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” kavliyle verilen cevap, umumi tebliğ şanına layık olan, Allah Teâlâ'nın nimetini ve Sübhânehu'nun fazlasıyla olan şefkatini hatırlatan zahirî hikmeti beyan eden mutabık bir cevap olur. Bu da, insanların dünyevî işlerini kendisiyle vakitlendirecekleri, ekin ve ticaret vakitlerini bilecekleri ölçüler olması; oruç, iftar ve özellikle de hac gibi vakti tayin edilmiş ibadetlerin vakitlerinin kendisiyle bilineceği ölçüler olmasıdır. Zira hacda vakit eda ve kaza bakımından gözetilmektedir; eğer hilal güneş gibi yuvarlak veya tek bir hal üzere devam eden bir yapıda olsaydı onunla vakit belirlemek neredeyse mümkün olmazdı. sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, şekillerinin farklılaşmasının anasır-ı erbaa ürünlerinin hallerinin farklılaşmasına adî yahut vaz'î bir sebep olması gibi bâtınî hikmetini yerinde beyan edildiği üzere zikretmemiştir; çünkü bu herkesin muttali olabileceği bir şey değildir. İkinci ihtimale göre ise bu 'üslûb-ı hakîm' kabilinden olur; buna 'kavl bi'l-mûceb' de denir ki o da, haline daha layık olduğuna dikkat çekmek amacıyla soranın sorusunu başka bir soru yerine koyarak beklediğinden farklı bir şekilde karşılamaktır —Sekkâkî ve bir topluluk bunu tercih etmiştir—. Dolayısıyla bu cevapta, sorunun vaki olması takdirinde onlar için evla olanın sebepten değil hikmetten sormak olduğuna bir işaret vardır; çünkü maişet ve ahiretlerinin ıslahı sebebe bağlı değildir ve Peygamber de ancak bunu beyan için gönderilmiştir; yoksa vehmedildiği gibi sahabe radıyallâhu teâlâ anhum'ın rasatlara ve felsefî delillere dayalı heyet (astronomi) ilminin inceliklerine vakıf olabilecek kimseler olmadıklarından ötürü değildir. Çünkü peygamberliğin maiyetinde yürüyen, fütüvvet revakında riyazet çeken, nurların parıldayışına nail olan ve kalplerinin rasatlarıyla sırların inceliklerine muttali olan o yüce zatlar hakkında bu durum farz-ı muhal kabul edilse dahi onların kadrine bir noksanlık getirmez; ancak bu durum, şekil farklılığının sebebinin heyet ilminde açıklandığı üzere ayın güneşe olan uzaklığı ve yakınlığı olduğuna delalet eder ki bu şeriat ehline göre batıldır. Zira bu, hiçbir kısmı kesin olarak sabit olmamış esaslara dayanır; en fazla söylenebilecek olan, ilk felsefecilerin bunu Mutlak Hakîm'in yarattığı nizama uygun olarak tahayyül etmiş olmalarıdır;
كما يشير إليه كلام مولانا الشيخ الأكبر قدس سره في فتوحاته، ومما ينادى على أن ما ذهبوا إليه مجرد تخيل لا تأباه الحكمة وليس مطابقا لما في نفس الأمران المتأخرين مما انتظم في سلك الفلاسفة كهرشل الحكيم وأتباعه أصحاب الرصد والزيج الجديد تخيلوا خلاف ما ذهب إليه الأولون في أمر الهيئة، وقالوا: بأن الشمس مركز والأرض وكذا النجوم دائرة حولها وبنوا حكم الكسوف والخسوف ونحوه على ذلك وبرهنوا عليه وردوا مخالفيه ولم يتخلف شيء من أحكامهم في هذا الباب بل يقع حسبما يقع ما يقوله الأولون مبنيا على زعمهم فحيث اتفقت الأحكام مع اختلاف المبنيين وتضاد المشائين، ورد أحد الزعمين بالآخر ارتفع الوثوق بكلا المذهبين ووجب الرجوع إلى العلم المقتبس من مشكاة الرسالة والمنقدح من أنوار شمس السيادة والبسالة، والاعتماد على ما قاله الشارع الأعظم ﷺ بعد إمعان النظر فيه وحمله على أحسن معانيه وإذا أمكن الجمع بين ما يقوله الفلاسفة كيف كانوا مما يقبله العقل
Nitekim Mevlânâ Şeyh-i Ekber'in [İbnü'l-Arabî] kuddise sırruh Fütûhât'ındaki sözü de buna işaret etmektedir. Onların benimsedikleri görüşün hikmetin reddetmediği kuru bir tahayyülden ibaret olduğuna ve işin hakikatine uygun olmadığına delalet eden hususlardan biri de şudur: Filozoflar zümresine dahil olan Herschel el-Hakîm ve rasat ile yeni zîc sahibi tabileri gibi son dönem astronomları, gökbilim konusunda öncekilerin benimsediği görüşün aksini tahayyül etmişler; güneşin merkez olduğunu, yerin ve yıldızların onun etrafında döndüğünü söylemişler, ay ve güneş tutulması gibi hükümleri buna dayandırmışlar, bunu delillendirmişler ve muhaliflerini reddetmişlerdir. Bu konudaki hükümlerinden hiçbir şey şaşmamış, bilakis öncekilerin kendi zanlarına binaen söyledikleri şeylerin vaki olduğu gibi vaki olmuştur. İki dayanak noktasının farklılığına ve Meşşâîlerin zıtlığına, bir zannın diğeriyle reddedilmesine rağmen hükümler uyuştuğuna göre, her iki mezhebe de olan güven ortadan kalkmış; risalet kandilinden iktibas edilen, efendilik ve cesaret güneşinin nurlarından parıldayan ilme dönmek, Yüce Şâri' sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği şeye iyice tefekkür ettikten ve onu en güzel manalarına hamlettikten sonra itimat etmek vacip olmuştur. Hangi türden olursa olsun felsefecilerin söyledikleri akla uygun hususlar ile
وبين ما يقوله سيد الحكماء ونور أهل الأرض والسماء فلا بأس به بل هو الأليق الأحرى في دفع الشكوك التي كثيرا ما تعرض لضعفاء المؤمنين وإذا لم يمكن ذلك فعليك بما دارت عليه أفلاك الشرع وتنزلت به أملاك الحق.
hakimlerin efendisi, yer ve gök ehlinin nurunun söylediği arasında bir uzlaşma sağlamak mümkün olduğunda bunda bir beis yoktur; bilakis müminlerin zayıf olanlarına çokça arız olan şüpheleri defetmede en layık ve en uygun olanıdır. Bu mümkün olmadığında ise şeriat feleklerinin etrafında döndüğü ve Hak meleklerinin kendisiyle indiği şeylere sarılmalısın.
إذا قالت حذام فصدقوها ... فإن القول ما قالت حذام
Hizâm bir söz söylediğinde onu tasdik edin... / Çünkü asıl söz Hizâm'ın söylediği sözdür.
وسيأتي تتمة لهذا المبحث إن شاء الله تعالى، و «المواقيت» جمع ميقات صيغة آلة أي ما يعرف به الوقت، والفرق بينه وبين المدة والزمان- على ما يفهم من كلام الراغب- أن المدة المطلقة امتداد حركة الفلك في الظاهر من مبدئها إلى منتهاها، والزمان مدة مقسومة إلى السنين والشهور والأيام والساعات، والوقت الزمان المقدر والمعين، وقرىء بإدغام نون عَنِ في الْأَهِلَّةِ بعد النقل والحذف، واستدل بالآية على جواز الإحرام بالحج في كل السنة، وفيه بعد بل ربما يستدل بها على خلاف ذلك لأنه لو صح لم يحتج إلى الهلال في الحج، وإنما احتيج إليه لكونه خاصا بأشهر معلومة محتاجة في تمييزها عن غيرها إليه، وإلى هذا ذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه، ومناسبة الآية لما قبلها ظاهرة لأنه في بيان حكم الصيام، وذكر شهر رمضان وبحث الْأَهِلَّةِ يلائم ذلك لأن الصوم مقرون برؤية الهلال وكذا الإفطار، ولهذا
Allah Teâlâ dilerse bu bahsin devamı gelecektir. 'Mevâkît', mîkāt kelimesinin çoğuludur; alet veznindedir, yani kendisiyle vaktin bilindiği şey demektir. Râgıb'ın sözünden anlaşıldığına göre bununla müddet ve zaman arasındaki fark şudur: Mutlak müddet, feleğin hareketinin zahirde başlangıcından sonuna kadar uzayıp gitmesidir; zaman, senelere, aylara, günlere ve saatlere bölünmüş müddettir; vakit ise takdir edilmiş ve tayin edilmiş zamandır. { عَنِ } edatının nûn'unun nakil ve haziften sonra { الْأَهِلَّةِ } lafzına idğamıyla da okunmuştur. Ayetle bütün sene boyunca hac için ihrama girmenin caiz olduğuna istidlal edilmiştir; ancak bunda bir uzaklık vardır, hatta belki de bunun aksine delil teşkil eder; zira şayet bu sahih olsaydı hacda hilale ihtiyaç duyulmazdı, ona ancak başkalarından ayırt edilmesinde hilale ihtiyaç duyulan malum aylara has olduğu için ihtiyaç duyulmuştur; Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh da bu görüşe gitmiştir. Ayetin öncesiyle olan münasebeti açıktır; zira oruç hükmünün beyanındadır, Ramazan ayının zikredilmesi ve hilaller bahsi buna uygundur; çünkü oruç hilalin görülmesine bağlı olduğu gibi iftar da böyledir. Bundan dolayı
قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «صوموا لرؤيته وأفطروا لرؤيته»
sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Onu gördüğünüzde oruç tutun ve onu gördüğünüzde iftar edin» buyurmuştur.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» أنه سبحانه ذكر قوانين جليلة من قوانين العدالة، فمنها القصاص الذي فرض لإزالة عدوان القوة السبعية، وهو ظل من ظلال عدله فإذا تصرف في عبده بإفنائه وقتله بسيف حبه عوضه عن حر روحه روحا، وعن عبد قلبه قلبا، وعن أنثى نفسه نفسا فإنّه كما كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ في قتلاكم- كتب على نفسه الرحمة في قتلاه- ففي بعض الآثار من طرق القوم أنه سبحانه يقول: من أحبني قتلته ومن قتلته فأنا ديته ولكم في مقاصة الله تعالى إياكم بما ذكر حياة عظيمة لا موت بعدها يا أولي العقول الخالصة عن قشر الأوهام وغواشي التعينات والإجرام لكي تتقوا تركه أو شرك وجودكم، ومنها الوصية التي هي قانون آخر فرض لإزالة نقصان القوة الملكية وقصورها عما تقتضي الحكمة من التصرفات ووصية أهل الله تعالى قدس الله تعالى أسرارهم المحافظة على عهد الأزل بترك ما سوى الحق، ومنها الصيام، وهو قانون فرض لإزالة تسلط القوى البهيمية، وهو عند أهل الحقيقة الإمساك عن كل قول وفعل وحركة ليس بالحق للحق والأيام المعدودة هي أيام الدنيا التي ستنقرض عن قريب فاجعلها كلها أيام صومك واجعل فطرك في عيد لقاء الله تعالى، وشهر رمضان هو وقت احتراق النفس واضمحلالها بأنوار تجليات القرب الذي أنزل فيه القرآن، وهو العلم الإجمالي الجامع هداية للناس إلى الوحدة باعتبار الجمع، ودلائل مفصلة من الجمع، والفرق- فمن حضر منكم ذلك الوقت وبلغ مقام الشهود فليمسك عن كل شيء إلا له، وبه، وفيه، ومنه، وإليه، ومن كان مبتلى بأمراض القلب والحجب النفسانية المانعة عن الشهود أو على سفر وتوجه إلى ذلك المقام فعليه مراتب أخر يقطعها حتى يصل إليه
İşte bu, «ayetlerdeki işârî yorumlar kabîlindendir»: Sübhânehu adalet kanunlarından yüce kanunlar zikretmiştir; bunlardan biri yırtıcı/gazabî kuvvetin saldırganlığını gidermek için farz kılınan kısastır; bu da O'nun adaletinin gölgelerinden bir gölgedir. Kulunda onu fenaya ulaştırıp muhabbet kılıcıyla öldürmek suretiyle tasarrufta bulunduğunda, hür olan ruhuna bedel bir ruh, köle olan kalbine bedel bir kalp ve dişi olan nefsine bedel bir nefis verir; nitekim öldürülenleriniz hakkında { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } buyrulduğu gibi, Kendi öldürdükleri hakkında da rahmeti Kendi üzerine yazmıştır. Tasavvuf ehlinin rivayet yollarından gelen bazı eserlerde Sübhânehu'nun şöyle buyurduğu yer alır: "Beni seveni öldürürüm, kimi öldürürsem onun diyeti Ben olurum." Ey vehimlerin kabuğundan, taayyün ve cisimlerin örtülerinden arınmış halis akıl sahipleri! Onu terk etmekten veya varlığınızın şirkinden sakınasınız diye, Allah Teâlâ'nın mezkur şeylerle sizinle kısaslaşmasında sizin için ölümün ardından gelmeyeceği büyük bir hayat vardır. Bu kanunlardan biri de melekiyet kuvvetinin noksanlığını ve hikmetin gerektirdiği tasarruflardan geri kalışını gidermek için farz kılınan başka bir kanun olan vasiyettir; Allah ehlinin —Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin— vasiyeti ise Hak'tan gayrısını terk ederek ezel ahdini muhafaza etmektir. Bunlardan biri de behîmî kuvvetlerin tahakkümünü gidermek için farz kılınan bir kanun olan oruçtur; bu da hakikat ehli nezdinde Hak ile olmayan ve Hak için yapılmayan her türlü söz, fiil ve hareketten imsaktır. Sayılı günler ise pek yakında sona erecek olan dünya günleridir; öyleyse onların tamamını oruç günlerin kıl ve iftarını Allah Teâlâ'ya kavuşma bayramında yap. Ramazan ayı ise, içinde Kur'an'ın indirildiği yakınlık tecellilerinin nurlarıyla nefsin yanıp yok olduğu vakittir; bu Kur'an da cem itibarıyla insanları vahdete ulaştıran küllî ilim, cem ve farktan ibaret tafsilatlı delillerdir. Sizden kim o vakte yetişir ve şühûd makamına ulaşırsa, her şeyden ancak O'nun için, O'nunla, O'nda, O'ndan ve O'na doğru imsak etsin/alıkoysun. Kim de kalp hastalıklarına, şühûdu engelleyen nefsanî perdelere müptela olur yahut bir yolculukta bulunup o makama yönelirse, ona ulaşıncaya kadar katetmesi gereken başka mertebeler vardır.
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ والوصول إلى مقام التوحيد، والاقتدار بقدرته وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وتكلف الأفعال بالنفس الضعيفة وَلِتُكْمِلُوا عدة المراتب ولتعظموا الله تعالى على هدايته لكم إلى مقام الجمع وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ بالاستقامة وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي المختصون بي المنقطعون إلى عن معرفتي فَإِنِّي قَرِيبٌ منهم بلا أين ولا بين ولا إجماع ولا افتراق أُجِيبُ من يدعوني بلسان الحال، والاستعداد بإعطائه ما اقتضى حاله، واستعداده فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي بتصفية استعدادهم وليشاهدوني عند التصفية حين أتجلى في مرايا قلوبهم لكي يستقيموا في مقام الطمأنينة وحقائق التمكين.
{ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister”; yani tevhîd makamına ulaşmayı ve O'nun kudretiyle muktedir olmayı diler. { وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “ve sizin için zorluk istemez”; zayıf nefisle fiillere tekellüf etmenizi istemez. { وَلِتُكْمِلُوا } “ve tamamlamanız için”; mertebelerin sayısını [tamamlamanız için], { الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ } “ve sizi cem makamına hidayet etmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için”, { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve umulur ki şükredersiniz”; istikamet ile. { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي } “Kullarım sana sorduğu zaman”; Bana mahsus olup Bana yönelen kullarım Beni bilmeyi sordukları zaman, { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım”; mekansız, aralıksız, birleşme ve ayrılma olmaksızın onlara yakınım. { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ } “Bana dua ettiği zaman dua edenin çağrısına icabet ederim”; hal ve istidat diliyle Bana dua edene, halinin ve istidadının gerektirdiği şeyi vererek icabet ederim. { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “O halde Bana icabet etsinler”; istidatlarını arındırarak [icabet etsinler], { وَلْيُؤْمِنُوا بِي } “ve Bana inansınlar”; arınma anında kalplerinin aynalarında tecelli ettiğimde Beni müşahede etsinler; { لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “umulur ki doğru yolu bulurlar”; itminan makamında ve temkin hakikatlerinde istikamet üzere olsunlar.
ولما كان للإنسان تلونات بحسب اختلاف الأسماء فتارة يكون بحكم غلبات الصفات الروحانية في نهار الواردات الربانية وحينئذ يصوم عن الحظوظ الإنسانية، وتارة يكون بحكم الدواعي والحاجات البشرية مردودا بمقتضى الحكمة إلى ظلمات الصفات الحيوانية وهذا وقت الغفلة الذي يتخلل ذلك الإمساك أباح له التنزل بعض الأحايين إلى مقارنة النفوس وهو الرفث إلى النساء وعلله بقوله سبحانه: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ أي لا صبر لكم عنها بمقتضى الطبيعة لكونها تلابسكم وكونكم تلابسونهن بالتعلق الضروري عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ وتنقصونها حظوظها الباقية باستراق تلك الحظوظ الفانية في أزمنة السلوك والرياضة فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ أي وقت الاستقامة والتمكين حال البقاء بعد الفناء بَاشِرُوهُنَّ بقدر الحاجة الضرورية وَابْتَغُوا بقوة هذه المباشرة ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ من التقوى والتمكن على توفير حقوق الاستقامة والوصول إلى المقامات العقلية وَكُلُوا وَاشْرَبُوا في ليالي الصحو حتى يظهر لكم بوادر الحضور ولوامعه وتغلب آثاره وأنواره على سواد الغفلة وظلمتها ثم كونوا على الإمساك الحقيقي بالحضور مع الحق حتى يأتي زمان الغفلة الأخرى فإن لكل حاضر سهما منها ولولا ذلك لتعطلت مصالح المعاش، وإليه الإشارة
İnsan isimlerin farklılaşmasına göre türlü hallere büründüğü için, bazen Rabbânî vâridâtın gündüzünde ruhaniyet sıfatlarının galebesi hükmünde olur ve bu durumda insanî hazlardan oruç tutar; bazen de beşerî dürtülerin ve ihtiyaçların hükmüyle, hikmetin gereği olarak hayvanî sıfatların karanlıklarına döndürülür ki bu da o imsakın arasına giren gaflet vaktidir; işte bu sebeple bazı vakitlerde nefislerin yakınlaşmasına —ki bu kadınlara yaklaşmaktır— inmesine izin vermiş ve bunu Sübhânehu'nun şu kavliyle gerekçelendirmiştir: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz”; yani fıtratın gereği olarak onlara karşı sabrınız yoktur; zira onlar sizi bürümekte, siz de zaruri bir taallukla onları bürümektesiniz. { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi”; sülûk ve riyazet zamanlarında o fani hazları gizlice alarak nefislerinizin baki hazlarını eksilttiğinizi [bildi]. { فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ } “Bu yüzden tövbenizi kabul etti ve sizi bağışladı”. { فَالْآنَ } “artık şimdi”; yani fenadan sonraki beka halinde istikamet ve temkin vaktinde, { بَاشِرُوهُنَّ } “onlara yaklaşın”; zaruri ihtiyaç miktarınca, { وَابْتَغُوا } “ve arayın”; bu mübaşeretin kuvvetiyle, { ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığını”; takvayı, istikamet haklarını eksiksiz yerine getirme ve aklî makamlara ulaşma konusundaki temkini [arayın]. { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin için”; sahv (uyanıklık) gecelerinde, tâ ki huzurun ilk işaretleri ve parıltıları size belirinceye, onun eserleri ve nurları gafletin siyahlığına ve karanlığına galebe çalıncaya kadar; sonra Hak ile huzur halinde hakiki imsak üzere olun, tâ ki diğer gaflet zamanı gelinceye kadar. Zira her huzur ehlinin ondan bir payı vardır; eğer böyle olmasaydı maişet maslahatları atıl kalırdı. Nitekim şu
بخبر «لي مع الله وقت لا يسعني فيه ملك مقرب ولا نبي مرسل، ولي وقت مع حفصة وزينب» ،
haberde buna işaret edilmiştir: «Benim Allah ile öyle bir vaktim olur ki oraya ne mukarreb bir melek ne de mürsel bir peygamber sığabilir; bir de Hafsa ve Zeyneb ile olan vaktim vardır.»
ولا تقاربوهن حال اعتكافكم وحضوركم في مقامات القربة والأنس ومساجد القلوب وَلا تَأْكُلُوا أموال معارفكم بَيْنَكُمْ بباطل شهوات النفس، وترسلوا بها إلى حكام النفوس الأمارة بالسوء لِتَأْكُلُوا الطائفة مِنْ أَمْوالِ القوى الروحانية بالظلم لصرفكم إياها في ملاذ القوى النفسانية وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أن ذلك إثم ووضع للشيء في غير موضعه يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ وهي الطوالع القلبية عند إشراق نور الروح عليها قُلْ هِيَ مَواقِيتُ للسالكين يعرف بها أوقات وجوب المعاملة في سبيل الله وعزيمة السلوك وطواف بيت القلب، والوقوف في عرفة العرفان، والسعي من صفوة الصفا ومروة المروة، وقيل: الْأَهِلَّةِ للزاهدين مواقيت أورادهم.
Yakınlık ve üns makamlarında ve kalplerin mescitlerinde itikaf ve huzur halinde iken onlara yaklaşmayın. { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ } “mallarınızı yemeyin”; marifetlerinizin mallarını, { بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “aranızda haksızlıkla”; nefsin batıl şehvetleriyle [yemeyin] ve { وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ } “onları hakimlere aktarmayın”; kötülüğü emreden nefislerin hakimlerine göndermeyin, { لِتَأْكُلُوا } “yemeniz için”; bir kısmını, { فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ } “mallarından”; ruhanî kuvvetlerin mallarından bir taifeyi, { النَّاسِ بِالْإِثْمِ } “insanların, günah ile”; onları nefsanî kuvvetlerin lezzetlerine sarf ederek zulümle [yemeniz için], { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “ve siz bildiğiniz halde”; bunun günah olduğunu ve bir şeyi yerine koymamak olduğunu [bildiğiniz halde]. { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar”; onlar, ruhun nuru üzerlerine doğduğu vakit kalbî doğuşlardır. { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ } “De ki: Onlar vakit ölçüleridir”; salikler için, Allah yolunda muamelenin vücub vakitleri, sülûk azimeti, kalp evini tavaf, irfan Arafat'ında vakfe, safvet Safâ'sı ile mürüvvet Merve'si arasındaki sa'y kendisiyle bilinir. Şöyle de denilmiştir: Hilaller zahitlerin evrad vakitleridir;
وللصديقين مواقيت مراقباتهم، والغالب على الأولين القيام بظواهر الشريعة، وعلى الآخرين القيام بأحكام الحقيقة، فإن تجلى عليهم بوصف الجلال طاشوا، وإن تجلى عليهم بوصف الجمال عاشوا، فهم بين جلال وجمال وخضوع ودلال نفعنا الله تعالى بهم، وأفاض علينا من بركاتهم وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها أخرج ابن جرير والبخاري. عن البراء قال: كانوا إذا أحرموا في الجاهلية أتوا البيت من ظهره فأنزل الله وَلَيْسَ الْبِرُّ الآية، وكأنهم كانوا يتحرجون من الدخول من الباب من أجل سقف الباب أن يحول بينهم وبين السماء كما صرح به الزهري في رواية ابن جرير عنه- ويعدون فعلهم ذلك برا- فبين لهم أنه ليس ببر وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى أي- بر من اتقى- المحارم والشهوات، أو لكن ذا الْبِرُّ أو البار مَنِ اتَّقى والظاهر أن جملة النفي معطوفة على مقول- قل- فلا بد من الجامع بينهما فإما أن يقال: إنهم سألوا عن الأمرين كيف ما اتفق، فجمع بينهما في الجواب بناء على الاجتماع الاتفاقي في السؤال، والأمر الثاني مقدر إلا أنه ترك ذكره إيجازا واكتفاء بدلالة الجواب عليه، وإيذانا بأن هذا الأمر مما لا ينبغي أن يقع فيحتاج إلى السؤال عنه، أو يقال: إن السؤال واقع عَنِ الْأَهِلَّةِ فقط وهذا مستعمل إما على الحقيقة
sıddîkların ise murakabe vakitleridir. Birincilere şeriatın zahirini yerine getirmek, ikincilere ise hakikatin hükümlerini yerine getirmek galiptir. Eğer onlara celâl vasfıyla tecelli ederse kendilerinden geçerler; eğer cemâl vasfıyla tecelli ederse hayat bulurlar. Onlar celâl ile cemâl, boyun büküş ile naz arasındadırlar; Allah Teâlâ bizi onlarla faydalandırsın ve bereketlerini üzerimize yağdırsın! { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir”; İbn Cerîr ve Buhârî, Berâ'dan şöyle tahric etmiştir: Cahiliye döneminde ihrama girdikleri zaman eve arkasından gelirlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَيْسَ الْبِرُّ } ayetini indirdi. Sanki kapının tavanının kendileriyle sema arasına girmesinden dolayı kapıdan girmekten çekiniyorlardı —nitekim İbn Cerîr'in kendisinden rivayetinde Zührî bunu açıkça belirtmiştir— ve bu yaptıklarını bir iyilik sayıyorlardı. Bunun üzerine bunun bir iyilik olmadığı kendilerine beyan edildi: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى } “fakat asıl iyilik, sakınan kimsenin tutumudur”; yani haramlardan ve şehvetlerden sakınanın iyiliğidir yahut iyilik sahibi veya iyi kimse sakınan kimsedir. Zahir olan, nefyin «De ki» sözünün mekulüne matuf olmasıdır; dolayısıyla ikisi arasında bir cem edici bağ gereklidir: Ya durum nasıl denk geldiyse iki hususu sordukları, sorudaki tesadüfî birlikteliğe binaen cevapta da ikisinin bir araya getirildiği söylenir; ikinci husus takdir edilmiştir ancak vecizlik olsun diye ve cevabın ona delalet etmesiyle yetinilerek, ayrıca bu işin sorulmaya muhtaç olacak şekilde vaki olmaması gereken bir şey olduğunu bildirmek için zikri terk edilmiştir. Yahut sorunun sadece hilaller hakkında vaki olduğu söylenir ve bu ya hakikat anlamında kullanılmıştır;
مذكور للاستطراد حيث ذكر- مواقيت الحج- والمذكور أيضا من أفعالهم فيه إلا الخمس، أو للتنبيه على أن اللائق بحالهم أن يسألوا عن أمثال هذا الأمر، ولا يتعرضوا بما لا يهمهم عن أمر الْأَهِلَّةِ وإما على سبيل الاستعارة التمثيلية بأن يكون قد شبه حالهم في سؤالهم عما لا يهم، وترك المهم بحال من ترك الباب وأتى من غير الطريق للتنبيه على تعكيسهم الأمر في هذا السؤال، فالمعنى وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تعكسوا مسائلكم وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى ذلك ولم يجبر على مثله، وجوز أن يكون العطف على قوله سبحانه: يَسْئَلُونَكَ والجامع بينهما أن الأول قول لا ينبغي، والثاني فعل لا ينبغي وقعا من الأنصار على ما تحكيه بعض الروايات.
hac vakitleri zikredilince istidrad (konu dışına geçiş) kabilinden zikredilmiştir —zikredilen husus da Humus kabilesi hariç onların hacdaki fiillerindendir—; yahut durumlarına layık olanın bu tür şeyleri sormak olduğuna, hilaller meselesinde kendilerini ilgilendirmeyen şeylere girişmemeleri gerektiğine dikkat çekmek içindir. Yahut kendilerini ilgilendirmeyen şeyi sorup mühim olanı terk etmelerindeki halleri, kapıyı bırakıp yol dışından gelen kimsenin haline benzetilerek, bu soruda meseleyi ters yüz ettiklerine dikkat çekmek üzere temsîlî istiare yoluyladır. Buna göre mana: "İyilik, meselelerinizi tersine çevirmeniz değildir; fakat asıl iyilik bundan sakınan ve benzerine zorlanmayan kimsenin tutumudur" şeklinde olur. Sübhânehu'nun: { يَسْئَلُونَكَ } sözüne matuf olması da caiz görülmüştür; ikisi arasındaki cem edici bağ ise, bazı rivayetlerin anlattığı üzere birincisinin Ensar'dan sadır olan uygunsuz bir söz, ikincisinin ise uygunsuz bir fiil olmasıdır.
وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها إذ ليس في العدول برا وباشروا الأمور عن وجوهها، والجملة عطف على وَلَيْسَ الْبِرُّ إما لأنه في تأويل- ولا تأتوا البيوت من ظهورها- أو لكونه مقول القول، وعطف الإنشاء على الإخبار جائز فيما له محل من الإعراب سيما بعد القول، وقرأ ابن كثير وكثير بكسر باء الْبُيُوتَ حيثما وقع وَاتَّقُوا اللَّهَ في تغيير أحكامه- كإتيان البيوت من أبوابها- والسؤال عما لا يعني، ومن الحكم والمصالح المودعة في مصنوعاته تعالى بعد العلم بأنه أتقن كل شيء، أو في جميع أموركم.
{ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } “Evlere kapılarından girin”; zira [asıl yoldan] sapmada bir iyilik yoktur; işlere de usulünce girişin. Bu cümle { وَلَيْسَ الْبِرُّ } ifadesine matuftur; ya [o cümlenin] “Evlere arkalarından girmeyin” tevilinde olması sebebiyle yahut sözün mevkulü (söylenen söz) olması sebebiyledir. İrabdan mahalli olan yerde inşaî cümlenin ihbârî cümleye atfedilmesi caizdir; bilhassa “kavl”den (sözden) sonra. İbn Kesir ve Kesir, nerede geçerse geçsin { الْبُيُوتَ } kelimesinin bâ harfini kesre ile [«el-Büyût» yerine «el-Biyût» şeklinde] okumuştur. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; evlere kapılarından girmek gibi O'nun hükümlerini değiştirmekten, gereksiz şeyleri sormaktan, O'nun her şeyi sapasağlam yarattığını bildikten sonra yarattıklarına yerleştirdiği hikmet ve maslahatlardan [şüphe etmekten] veya bütün işlerinizde [Allah'tan sakının].
لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي لكي تفوزوا بالمطلوب من الهدى والبر، فإن مَنِ اتَّقى الله تعالى تفجرت ينابيع الحكمة من قلبه وانكشفت له دقائق الأسرار حسب تقواه وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي جاهدوا لإعزاز دين الله تعالى وإعلاء كلمته- فالسبيل- بمعنى الطريق مستعار لدين الله تعالى وكلمته لأنه يتوصل المؤمن به إلى مرضاته تعالى، والظرفية التي هي مدلولة في ترشيح للاستعارة الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ أي يناجزونكم القتال من الكفار، وكان هذا- على ما روي عن أبي العالية- قبل أن أمروا بقتال المشركين كافة- المناجزين والمحاجزين- فيكون ذلك حينئذ تعميما بعد التخصيص المستفاد من هذا الأمر مقررا لمنطوقه ناسخا لمفهومه- أي لا تقاتلوا المحاجزين- وكذا المنطوق في النهي الآتي فإنّه على هذا الوجه مشتمل على النهي عن قتالهم أيضا، وقيل: معناه الذين يناصبونكم القتال، ويتوقع منهم ذلك دون غيرهم من المشايخ، والصبيان والنساء والرهبان فتكون الآية مخصصة لعموم ذلك الأمر مخرجة لمن لم يتوقع منهم وقيل: المراد ما يعم سائر الكفار فإنهم بصدد قتال المسلمين وقصده فهم في حكم المقاتلة قاتلوا أو لم يقاتلوا، ويؤيد الأول ما
{ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz”; yani hidayet ve iyilikten istenen şeye kavuşmanız için. Zira kim Allah Teâlâ'dan sakınırsa, takvası nispetinde kalbinden hikmet pınarları fışkırır ve ona ince sırlar açılır. { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın”; yani Allah Teâlâ'nın dinini aziz kılmak ve O'nun kelimesini yüceltmek için cihad edin. Yol anlamına gelen «es-sebîl», Allah Teâlâ'nın dini ve kelimesi için müstear kılınmıştır; çünkü mümin onunla Allah Teâlâ'nın rızasına ulaşır. Zarflık bildiren «fî» edatı ise istiareye terşihtir (pekiştirmedir). { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla”; yani kafirlerden sizinle fiilen savaşa tutuşanlarla. Bu —Ebû'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre— müşriklerin tamamıyla, yani gerek fiilen savaşan gerekse savaşmayıp geri duranlarla savaşmaları emredilmeden önceydi. Dolayısıyla bu durum, bu emirden anlaşılan tahsisten (özel kılmadan) sonra bir tamim (genelleme) olur; onun mantukunu teyit eder, mefhumunu ise —yani 'savaşmayanlarla savaşmayın' hükmünü— nesheder. Gelecek olan nehiydeki mantuk da böyledir; zira bu veçhe göre o da onlarla savaşma yasağını ihtiva etmektedir. Bir görüşe göre anlamı: Yaşlılar, çocuklar, kadınlar ve rahipler gibi kimseler dışında sizinle savaşa girişen ve kendilerinden bu beklenen kimselerdir. Buna göre bu ayet, o emrin umumunu tahsis eder ve kendilerinden savaş beklenmeyen kimseleri kapsam dışı bırakır. Bir diğer görüşe göre ise: Müslümanlarla savaşma ve bunu kastetme niyetinde oldukları için bütün diğer kafirleri kapsayan kimsedir; dolayısıyla onlar fiilen savaşsalar da savaşmasalar da savaşan hükmündedirler. Birinci görüşü şu rivayet desteklemektedir:
أخرجه أبو صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المشركين صدوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن البيت عام الحديبية وصالحوه على أن يرجع عامه القابل ويخلوا له مكة ثلاثة أيام فيطوف بالبيت ويفعل ما شاء فلما كان العام المقبل تجهز رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه لعمرة القضاء وخافوا أن لا تفي لهم قريش بذلك وأن يصدوهم عن المسجد الحرام ويقاتلوهم وكره أصحابه قتالهم في الشهر الحرام في الحرم فأنزل الله تعالى الآية،
Ebû Sâlih'in İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre: Müşrikler Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Beyt'ten alıkoydular ve gelecek sene dönüp gelmesi, kendilerinin de üç gün Mekke'yi ona boşaltmaları, onun da Beyt'i tavaf edip dilediğini yapması üzere onunla sulh yaptılar. Ertesi sene olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Umretü'l-Kazâ için hazırlandılar; fakat Kureyş'in bu sözü yerine getirmemesinden, kendilerini Mescid-i Haram'dan alıkoymalarından ve kendileriyle savaşmalarından korktular. Ashabı ise Haram ayda ve Harem bölgesinde onlarla savaşmayı hoş görmedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وجعل ما يفهم من الأثر- وجها رابعا في المراد بالموصول بأن يقال المراد به من يتصدى من المشركين للقتال في الحرم وفي الشهر الحرام كما فعل البعض- بعيد لأنه تخصيص من غير دليل وخصوص السبب لا يقتضي خصوص الحكم وَلا تَعْتَدُوا أي لا تقتلوا النساء والصبيان والشيخ الكبير ولا من ألقى إليكم السلم وكف يده فإن فعلتم فقد اعتديتم رواه ابن أبي حاتم عن ابن عباس- أو لا تعتدوا- بوجه من الوجوه كابتداء القتال أو قتال المعاهد أو المفاجأة به من غير دعوة أو قتل من نهيتم عن قتله قاله بعضهم، وأيد بأن الفعل المنفي يفيد العموم إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ أي المتجاوزين ما حد لهم وهو كالتعليل لما قبله ومحبته تعالى لعباده في المشهور عبارة عن إرادة الخير والثواب لهم ولا واسطة بين المحبة والبغض بالنسبة إليه عز شأنه وذلك بخلاف محبة الإنسان وبغضه فإن بينهما واسطة وهي عدمهما.
Bu rivayetten anlaşılan hususun, bazılarının yaptığı gibi 'İsmi mevsulden kastedilen, Harem'de ve haram ayda savaşa yeltenen müşriklerdir' denilerek mevsulün muradı hususunda dördüncü bir vecih kılınması uzaktır; çünkü bu delilsiz bir tahsistir ve sebebin hususiliği hükmün hususiliğini gerektirmez. { وَلا تَعْتَدُوا } “Aşırı gitmeyin”; yani kadınları, çocukları, yaşlı pir-i fânileri, size barış teklif edip elini çekeni öldürmeyin; şayet bunu yaparsanız aşırı gitmiş olursunuz —bunu İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan rivayet etmiştir—. Yahut savaşı ilk başlatan olmak, muahedeli (antlaşmalı) olanla savaşmak, davet etmeksizin baskın yapmak veya öldürülmesi yasaklanan kimseyi öldürmek gibi hiçbir surette haddi aşmayın, diye bazısı söylemiştir; menfi (olumsuz) fiilin umum ifade etmesi de bunu destekler. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez”; yani kendilerine çizilen sınırları aşanları [sevmez]. Bu, kendisinden önceki ifadenin gerekçesi gibidir. Allah Teâlâ'nın kullarını sevmesi, meşhur görüşe göre onlar için hayır ve sevap irade etmesinden ibarettir; O'nun —şânı yücedir— hakkında sevgi ile buğuz arasında bir vasıta (orta hâl) yoktur. Bu, insanın sevgisi ve buğzunun aksinedir; zira ikisi arasında ikisinin de bulunmaması hali gibi bir vasıta vardır.
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ أي وجدتموهم كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما حين سأله نافع بن الأزرق، وأنشد عليه قول حسان رضي الله تعالى عنه:
{ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları nerede yakalarsanız öldürün”; yani nerede bulursanız; nitekim Nâfi‘ b. el-Ezrak kendisine sorduğunda İbn Abbas radıyallâhu anhümâ böyle söylemiş ve buna delil olarak Hassan radıyallâhu anh'ın şu beytini okumuştur:
فإمّا «يثقفن» بني لويّ ... جذيمة إن قتلهم دواء
«Şayet Cüzeyme Luveyy oğullarını kıstırıp yakalarsa / Şüphesiz onları öldürmek [gönüllere] bir şifadır.»
وأصل الثقف الحذق في إدراك الشيء عملا كان أو علما ويستعمل كثيرا في مطلق الإدراك، والفعل منه ثقف ككرم وفرح وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ أي مكة وقد فعل بهم ذلك عام الفتح وهذا الأمر معطوف على سابقه، والمراد افعلوا كل ما يتيسر لكم من هذين الأمرين في حق المشركين فاندفع ما قيل: إن الأمر بالإخراج لا يجامع الأمر بالقتل فإن القتل والإخراج لا يجتمعان، ولا حاجة إلى ما تكلف من أن المراد إخراج من دخل في الأمان أو وجدوه بالأمان كما لا يخفى وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ أي شركهم في الحرم أشد قبحا فلا تبالوا بقتالهم فيه لأنه ارتكاب القبيح لدفع الأقبح فهو مرخص لكم ويكفر عنكم، أو المحنة التي يفتتن بها الإنسان كالإخراج من الوطن المحبب للطباع السليمة أصعب من القتل لدوام تعبها وتألم النفس بها، ومن هنا قيل:
«Sakf» (ثَقْف) kelimesinin aslı, gerek amelde gerekse ilimde bir şeyi idrak etmede maharetli ve çevik olmaktır; çoğunlukla da mutlak idrak manasında kullanılır. Fiili «kerume» ve «ferihe» bâbından «sekife» şeklinde gelir. { وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } “Onların sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın”; yani Mekke'den. Nitekim Fetih yılında onlara bu yapılmıştır. Bu emir kendisinden öncekine matuftur; murat ise 'Müşrikler hakkında bu iki husustan sizin için kolay olan hangisi ise onu yapın' demektir. Böylece, 'Çıkarma emri öldürme emriyle bir arada bulunamaz, zira öldürme ile çıkarma birleşmez' şeklindeki itiraz da defedilmiş olur. Gizli olmadığı üzere, 'Bundan murat amana gireni veya eman ile buldukları kimseyi çıkarmaktır' şeklindeki tekellüflü yoruma da ihtiyaç yoktur. { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne ise öldürmekten daha beterdir”; yani onların Harem'deki şirki çirkinlik bakımından daha büyüktür. Dolayısıyla orada onlarla savaşmaktan çekinmeyin; çünkü bu, daha çirkin olanı defetmek için çirkin olanı irtikap etmektir; bu sebeple size ruhsat verilmiş ve sizden [günahı] bağışlanmıştır. Yahut selim tabiatların sevdiği vatandan çıkarılmak gibi insanın maruz bırakıldığı mihnet ve imtihan, sıkıntısının sürekliliği ve nefsin onunla elem çekmesi sebebiyle öldürülmekten daha zordur. Nitekim bundan dolayı şöyle denilmiştir:
لقتل بحد سيف أهون موقعا ... على النفس من قتل «بحد فراق»
«Kılıcın keskinliğiyle öldürülmek / Ayrılığın keskinliğiyle öldürülmekten nefse daha hafiftir.»
والجملة على الأول من باب التكمل والاحتراس لقوله تعالى: وَاقْتُلُوهُمْ إلخ عن توهم أن القتال في الحرم قبيح فكيف يؤمر به، وعلى الثاني تذييل لقوله سبحانه: وَأَخْرِجُوهُمْ إلخ لبيان حال الإخراج والترغيب فيه، وأصل- الفتنة- عرض الذهب على النار لاستخلاصه من الغش ثم استعمل في الابتلاء والعذاب والصد عن دين الله والشرك به، وبالأخير فسرها أبو العالية في الآية وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ نهي للمؤمنين أن يبدؤوا القتال في ذلك الموطن الشريف حتى يكون هم الذين يبدؤون، فالنهي عن المقاتلة التي هي فعل اثنين باعتبار نهيهم عن الابتداء بها الذي يكون سببا لحصولها، وكذا كونها غاية باعتبار المفاتحة لئلا يلزم كون الشيء غاية لنفسه.
Bu cümle, birinci yaklaşıma göre Allah Teâlâ'nın: { وَاقْتُلُوهُمْ } vd. sözü için 'Harem'de savaşmak çirkindir, o halde nasıl emredilir?' şeklindeki vehmi defetmek üzere tekmile ve ihtiras (sakındırma) kabilindendir. İkinci yaklaşıma göre ise Sübhânehu'nun: { وَأَخْرِجُوهُمْ } vd. sözü için çıkarılmanın durumunu açıklamak ve ona teşvik etmek üzere tezyîl (pekiştirici fezleke) kabilindendir. Fitne kelimesinin aslı, sahteliğinden arındırmak için altını ateşe sunmaktır; daha sonra imtihan, azap, Allah'ın yolundan alıkoyma ve O'na şirk koşma anlamlarında kullanılmıştır. Nitekim Ebû'l-Âliye bu ayette fitneyi sonuncu anlamla (şirk ile) tefsir etmiştir. { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar orada sizinle savaşmadıkça siz de Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın”; müminlere, onlar savaşı başlatanlar olmadıkça o şerefli mekanda savaşı başlatmamaları yönünde bir nehiydir. İki tarafın fiili olan mukatele (karşılıklı savaşma) yasağı, onun meydana gelmesine sebep olacak şekilde onu başlatmaktan nehiy itibariyledir. Keza bunun gaye (nihayet) olması da bir şeyin bizzat kendisinin gayesi olması lazım gelmesin diye savaşı ilk başlatan olma itibariyledir.
فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ نفي للحرج عن القتال في الحرم الذي خاف منه المسلمون وكرهوه أي إن قاتلوكم هناك فلا تبالوا بقتالهم لأنهم الذين هتكوا الحرمة وأنتم في قتالهم دافعون القتل عن أنفسكم وكان الظاهر الإتيان بأمر المفاعلة إلا أنه عدل عنه إلى أمر فعل بشارة للمؤمنين بالغلبة عليهم أي هم من الخذلان وعدم النصر بحيث أمرتم بقتلهم، وقرأ حمزة والكسائي- ولا تقتلوهم حتى يقتلوكم فإن قتلوكم فاقتلوهم- واعترض الأعمش على حمزة في هذه القراءة فقال له: أرأيت قراءتك إذا صار الرجل مقتولا فبعد ذلك كيف يصير قاتلا لغيره؟ فقال حمزة: إن العرب إذا قتل منهم رجل قالوا: قتلنا، وإذا ضرب منهم الرجل قالوا: ضربنا، وحاصله أن الكلام على حذف المضاف إلى المفعول وهو لفظ بعض فلا يلزم كون المقتول قاتلا، وأما إسناد الفعل إلى الضمير فمبني على أن الفعل الواقع من البعض برضا البعض الآخر يسند إلى الكل على التجوز في الإسناد فلا حاجة فيه إلى التقدير، ولذا اكتفى الأعمش في السؤال بجانب المفعول، وكذا قوله سبحانه: وَلا تُقاتِلُوهُمْ جاز على حقيقة من غير تأويل لأن المعنى على السلب الكلي أي لا يقتل واحد منكم واحدا منهم حتى يقع منهم قتل بعضهم. ثم إن هذا التأويل مختص بهذه القراءة ولا حاجة إليه في- لا تقاتلوهم- لأن المعنى لا تفاتحوهم والمفاتحة لا تكون إلا بشروع البعض بقتال البعض قاله بعض المحققين، وقد خفي على بعض الناظرين فتدبر كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ تذييل لما قبله أي يفعل بهم مثل ما فعلوا، والْكافِرِينَ إما من وضع المظهر موضع المضمر نعيا عليهم بالكفر أو المراد منه الجنس ويدخل المذكورون فيه دخولا أوليا. والجار في المشهور خبر مقدم وما بعده مبتدأ مؤخر، واختار أبو البقاء أن الكاف بمعنى مثل مبتدأ وجزاء خبره إذ لا وجه للتقديم فَإِنِ انْتَهَوْا عن الكفر بالتوبة منه كما روي عن مجاهد وغيره، أو عنه وعن القتال كما قيل:
{ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ } “Eğer orada sizinle savaşırlarsa siz de onları öldürün”; Müslümanların korkup hoşlanmadıkları Harem'de savaşma meselesinde vebalin bulunmadığını bildirmektedir; yani 'Eğer orada sizinle savaşırlarsa onlarla savaşmaktan çekinmeyin; zira hürmeti çiğneyen onlardır, siz ise onlarla savaşırken nefislerinizden ölümü defetmektesiniz.' Zahir olan mufâale bâbından emir getirilmesi iken, müminlere onlara galip geleceklerini müjdelemek için mücerred fiilden emre («faktülûhüm»e) dönülmüştür; yani onlar öyle bir yardımsızlık ve zillete mahkûmdurlar ki adeta onları [kolayca] öldürmeniz emredilmiştir. Hamza ve Kisâî bu kısmı: «ve lâ taktülûhüm hattâ yaktülûküm fe in katelûküm faktülûhüm» şeklinde okumuştur. A'meş bu kıraatinden ötürü Hamza'ya itiraz edip: 'Kıraatine bir bakar mısın; bir adam öldürüldükten sonra başkasını nasıl öldüren olabilir?' demiştir. Hamza da: 'Araplar içlerinden bir adam öldürüldüğünde «Öldürüldük/katledildik» derler; içlerinden bir adama vurulduğunda da «Vurulduk/dövüldük» derler' diye cevap vermiştir. Bunun hülasası şudur: Kelam, mef'ûle muzaf olan «bazı» kelimesinin hazfi üzerinedir; dolayısıyla öldürülenin öldüren olması gerekmez. Fiilin zamire isnadına gelince; bu, bazısından sadır olan bir fiilin diğer bazısının rızasıyla bütüne isnad edilmesi esasına dayanır ki bu isnatta mecazdır, dolayısıyla burada bir takdire ihtiyaç yoktur. Bu sebeple A'meş sorusunda mef'ûl cihetiyle yetinmiştir. Keza Sübhânehu'nun: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ } sözü de tevilsiz bir hakikat üzere caizdir; zira mana küllî selb (genel olumsuzluk) üzeredir; yani 'Onlardan bazılarının öldürme eylemi vaki olmadıkça sizden hiç kimse onlardan birini öldürmesin' demektir. Sonra bu tevil sadece bu kıraate mahsustur; { لا تقاتلوهم } [şeklindeki diğer kıraatte] buna gerek yoktur; çünkü mana 'Onlara karşı savaşı başlatmayın' demektir ve savaşı başlatma da ancak bazısının bazısıyla savaşmaya başlamasıyla olur. Bunu bazı muhakkik âlimler söylemiştir; nitekim bazı araştırmacıların gözünden kaçmıştır, iyi düşün! { كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ } “Kafirlerin cezası işte böyledir”; kendisinden önceki ifadenin tezyilidir; yani 'Onlara yaptıklarının misli yapılır.' { الْكافِرِينَ } kelimesi, küfürlerini yüzlerine vurmak için zamir yerine zahir ismin getirilmesi kabilindendir yahut bundan murat cinstir ve zikredilen kimseler de öncelikli olarak bu cinse dahildir. Meşhur görüşe göre car-mecrur mukaddem haber, sonrasındaki ise muahhar mübtedadır. Ebû'l-Bekâ ise «misl» manasındaki kâf harfinin mübteda, «cezâ» kelimesinin de onun haberi olduğunu tercih etmiştir; zira takdim için bir gerekçe yoktur. { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse”; Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiği üzere tövbe ederek küfürden vazgeçerlerse yahut denildiği gibi:
لقرينة ذكر الأمرين فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فيغفر لهم ما قد سلف، واستدل به في البحر على قبول توبة قاتل العمد إذ كان الكفر أعظم مأثما من القتل، وقد أخبر سبحانه أنه يقبل التوبة منه وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ عطف على قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ والأول مسوق لوجوب أصل القتال، وهذا لبيان غايته، والمراد من «الفتنة» الشرك على ما هو المأثور عن قتادة والسدي وغيرهما، ويؤيده أن مشركي العرب ليس في حقهم إلا الإسلام أو السيف لقوله سبحانه تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ [الفتح: ١٦] وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ أي خالصا له كما يشعر به اللام، ولم يجىء هنا كلمة- كله- كما في آية الأنفال لأن ما هنا في مشركي العرب، وما هناك في الكفار عموما فناسب العموم هناك وتركه هنا فَإِنِ انْتَهَوْا تصريح بمفهوم الغاية فالمتعلق الشرك- والفاء- للتعقيب فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ علة للجزاء المحذوف أقيمت مقامه، والتقدير فَإِنِ انْتَهَوْا وأسلموا- فلا تعتدوا- عليهم لأن «العدوان على الظالمين» والمنتهون ليسوا بظالمين، والمراد نفي الحسن والجواز لا نفي الوقوع لأن «العدوان» واقع على غير الظالمين، والمراد من «العدوان» العقوبة بالقتل، وسمي القتل عدوانا من حيث كان عقوبة- للعدوان- وهو الظلم كما في قوله تعالى:
iki hususun zikredilmesi karinesiyle hem küfürden hem de savaştan vazgeçerlerse, { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani onların geçmiş günahlarını bağışlar. el-Bahr'da bu ayetten kasten adam öldürenin tövbesinin kabul edileceğine delil getirilmiştir; zira küfür günah bakımından adam öldürmekten daha büyüktür ve Sübhânehu ondan tövbeyi kabul ettiğini haber vermiştir. { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”; { قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } ayetine matuftur. Birincisi asıl savaşın vücubunu sevk etmek için, bu ise savaşın gayesini beyan etmek içindir. Katâde, Süddî ve başkalarından nakledildiğine göre «fitne»den murat şirktir. Arap müşrikleri hakkında Sübhânehu'nun: { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } [el-Feth: 16] “Onlarla savaşırsınız yahut Müslüman olurlar” sözü gereğince İslam'dan veya kılıçtan başka seçenek olmaması da bunu destekler. { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar”; yani lâm harfinin hissettirdiği üzere sadece O'na halis oluncaya kadar. Enfâl suresindeki ayette olduğu gibi burada «küllühû» (bütünüyle) kelimesi gelmemiştir; çünkü buradaki ayet Arap müşrikleri hakkındadır, oradaki ise genel olarak kafirler hakkındadır; dolayısıyla orada umum ifade eden lafız, burada ise onun terk edilmesi münasip düşmüştür. { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse”; gayenin mefhumunun açıkça ifadesidir; müteallakı şirktir ve «fâ» edatı ta‘kibiyedir. { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur”; hazfedilmiş cezanın yerine kaim kılınmış bir illettir. Takdiri şöyledir: 'Eğer vazgeçer ve Müslüman olurlarsa onlara düşmanlık etmeyin; zira düşmanlık zalimlere karşıdır ve vazgeçenler zalim değildirler.' Buradaki maksat düşmanlığın vuku bulmasını nefyetmek değil, meşru ve caiz olmasını nefyetmektir; çünkü düşmanlık zalim olmayanlara karşı da fiilen vaki olabilir. «Udvân»dan maksat öldürme cezasıdır; öldürmeye «udvân» denilmesi ise, onun bir udvânın —yani zulmün— cezası olması hasebiyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünde olduğu gibi:
فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] وحسن ذلك لازدواج الكلام والمزاوجة هنا معنوية ويمكن أن يقال سمي جزاء الظلم ظلما لأنه وإن كان عدلا من المجازي لكنه ظلم في حق الظالم من عند نفسه لأنه ظلم بالسبب لإلحاق هذا الجزاء به وقيل: لا حذف والمذكور هو الجزاء على معنى فلا تعتدوا على المنتهين إما بجعل فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ بمعنى- فلا عدوان على غير الظالمين- المكنى به عن المنتهين، أو جعل اختصاص العدوان بالظالمين كناية عن عدم جواز العدوان على غيرهم وهم المنتهون، واعترض بأنه على التقدير الأول يصير الحكم الثبوتي المستفاد من القصر زائدا، وعلى التقدير الثاني يصير المكنى عنه من المكنى به، وجوز أن يكون المذكور هو الجزاء ومعنى الظَّالِمِينَ المتجاوزين عن حد حكم القتال، كأنه قيل:
{ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa siz de ona misliyle saldırın” ve { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [eş-Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür”. Bunun güzel oluşu kelamdaki izdivaç (müşakele) sebebiyledir; buradaki müşakele manevîdir. Şöyle de denilebilir: Zulmün cezasına zulüm denilmiştir; çünkü bu ceza her ne kadar cezalandıran açısından adalet olsa da zalimin kendi fiili açısından onun hakkında zulümdür; zira o, bu cezanın kendisine ulaşmasına sebep olmakla [kendine] zulmetmiştir. Bir görüşe göre: Hazif yoktur ve zikredilen ibare 'Vazgeçenlere saldırmayın' manasında bizzat cezadır; bu da ya { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } sözünü vazgeçenlerden kinaye olan 'Zalim olmayanlara saldırı yoktur' manasında kılmakla yahut saldırının zalimlere tahsis edilmesini onların dışındakilere —ki onlar vazgeçenlerdir— saldırmanın caiz olmayışından kinaye kılmakla olur. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Birinci takdirde kasr üslubundan anlaşılan sübûtî hüküm zait olur; ikinci takdirde ise kinaye edilen şey kinaye vasıtası kılınmış olur. Zikredilen cümlenin bizzat ceza olması ve { الظَّالِمِينَ } kelimesinin de savaş hükmünün sınırını aşanlar manasına gelmesi de caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir:
فَإِنِ انْتَهَوْا عن الشرك فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى المتجاوزين عما حده الله تعالى للقتال وهم المتعرضون للمنتهين، ويؤول المعنى إلى أنكم إن تعرضتم للمتقين صرتم ظالمين وتنعكس الحال عليكم- وفيه من المبالغة في النهي عن قتال المنتهين ما لا يخفى- وذهب بعضهم إلى أن هذا المعنى يستدعي حذف الجزاء، وجعل المذكور علة له على معنى فَإِنِ انْتَهَوْا فلا تتعرضوهم لئلا تكونوا ظالمين فيسلط الله عليكم من يعدو عليكم لأن- العدوان- لا يكون إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ أو فَإِنِ انْتَهَوْا يسلط عليكم من يعدو عليكم على تقدير تعرضكم لهم لصيرورتكم ظالمين بذلك، وفيه من البعد ما لا يخفى فتدبر.
Eğer şirkten vazgeçerlerse, Allah Teâlâ'nın savaş için koyduğu sınırı aşanlardan —ki onlar vazgeçenlere saldıranlardır— başkasına düşmanlık yoktur. Mana şu neticeye varır: Eğer vazgeçenlere sataşırsanız zalim olursunuz ve durum sizin aleyhinize döner —bu ifadede vazgeçenlerle savaşmayı nehyetmede ne derece mübalağa bulunduğu gizli değildir—. Bazıları ise bu mananın cezanın hazfedilmesini ve zikredilenin ona illet kılınmasını gerektirdiği görüşüne gitmiştir; şu manada: 'Eğer vazgeçerlerse, zalim olmamanız için onlara sataşmayın; aksi halde Allah Teâlâ size düşmanlık edecek birini musallat eder; zira düşmanlık ancak zalimlere karşı olur.' Yahut: 'Eğer vazgeçerlerse, onlara sataşmanız takdirinde bununla zalim olacağınız için size saldıracak kimseler musallat edilir.' Bunda ne derece uzaklık bulunduğu gizli değildir, iyi düşün!
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ قاتلهم المشركون عام الحديبية في ذي القعدة قتالا خفيفا بالرمي بالسهام والحجارة، فاتفق خروجهم لعمرة القضاء فيه فكرهوا أن يقاتلوهم لحرمته. فقيل: هذا الشَّهْرُ الْحَرامُ بذلك، وهتكه بهتكه فلا تبالوا به وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ أي الأمور التي يجب أن يحافظ عليها ذوات قِصاصٌ أو مقاصة، وهو متضمن لإقامة الحجة على الحكم السابق، كأنه قيل: لا تبالوا بدخولكم عليه عنوة، وهتك حرمة هذا الشهر ابتداء بالغلبة، فإن الْحُرُماتُ يجري فيها- القصاص- فالصد قصاصه العنوة فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ فذلكة لما تقدمه، وهو أخص مفادا منه لأن الأول يشمل ما إذا هتك حرمة الإحرام والصيد والحشيش مثلا بخلاف هذا، وفيه تأكيد لقوله تعالى: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ ولا ينافي ذلك فذلكيته معطوفا- بالفاء- والأمر للإباحة- إذ العفو جائز- و «من» تحتمل الشرطية والموصولية، وعلى الثاني تكون- الفاء- صلة في الخبر- والباء- تحتمل الزيادة وعدمها، واستدل الشافعي بالآية على أن القاتل يقتل بمثل ما قتل به من محدد أو خنق أو حرق أو تجويع أو تغريق حتى لو ألقاه في ماء عذب لم يلق في ماء ملح واستدل بها أيضا على أن من غصب شيئا وأتلفه يلزمه رد مثله، ثم إن المثل قد يكون من طريق الصورة- كما في ذوات الأمثال- وقد يكون من طريق المعنى كالقيم فيما لا مثل له وَاتَّقُوا اللَّهَ في الانتصار لأنفسكم وترك الاعتداء بما لم يرخص لكم فيه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ بالنصر والعون وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ عطف على قاتلوا أي وليكن منكم إنفاق ما في سبيله وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ بترك الغزو والإنفاق فيه، فهو متعلق بمجموع المعطوف والمعطوف عليه نهيا عن ضدهما تأكيدا لهما، ويؤيد ذلك ما أخرجه غير واحد- عن أبي عمران- قال: كنا بالقسطنطينية فخرج صف عظيم من الروم فحمل رجل من المسلمين حتى دخل فيهم، فقال الناس: ألقى بيديه إلى التهلكة، فقام أبو أيوب الأنصاري فقال: أيها الناس، إنكم تؤولون هذه الآية هذا التأويل، وإنما نزلت فينا معاشر الأنصار، إنا لما أعز الله تعالى دينه وكثر ناصروه قال بعضنا لبعض سرا دون رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن أموالنا قد ضاعت، وإن الله تعالى قد أعز الإسلام، وكثر ناصروه، فلو أقمنا في أموالنا فأصلحنا ما ضاع منها، فأنزل الله تعالى على نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم ما يرد علينا ما قلنا وَأَنْفِقُوا إلخ، فكانت التَّهْلُكَةِ الإقامة في الأموال وإصلاحها، وترك الغزو. وقال الجبائي: التَّهْلُكَةِ الإسراف في الإنفاق، فالمراد بالآية النهي عنه بعد الأمر بالإنفاق تحريا للطريق الوسط بين الإفراط والتفريط فيه، وروى البيهقي في الشعب- عن الحسن- أنها البخل لأنه يؤدي إلى الهلاك المؤبد فيكون النهي مؤكدا للأمر السابق، واختار البلخي أنها اقتحام الحرب من غير مبالاة، وإيقاع النفس في الخطر والهلاك، فيكون الكلام متعلقا ب قاتِلُوا نهيا عن الإفراط والتفريط في الشجاعة، وأخرج سفيان بن عيينة.
{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır”; Hudeybiye senesinde Zilkade ayında müşrikler onlarla ok ve taş atmak suretiyle hafif bir savaşa giriştiler; kaza umresi için çıkışları da aynı aya denk geldi ve haramlığından ötürü onlarla savaşmaktan çekindiler. Bunun üzerine: 'Bu haram ay o haram aya karşılıktır; onun hürmetini çiğnemek de onun hürmetini çiğnemeye karşılıktır, dolayısıyla bundan çekinmeyin' denildi. { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler karşılıklıdır”; yani riayet edilmesi gereken hususlar kısas veya takas konusudur. Bu, önceki hükme delil getirmeyi içermektedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onların üzerine zorla girmekten ve bu ayın hürmetini üstünlük sağlayarak çiğnemeyi başlatmaktan çekinmeyin; zira hürmetlerde kısas cereyan eder; alıkoymanın kısası zorla girmektir.' { فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Eğer sizinle savaşırlarsa siz de onları öldürün. Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın”; kendisinden önce geçenlerin hülasasıdır (fezlekesidir); ifade ettiği anlam bakımından ondan daha özeldir; çünkü birincisi örneğin ihramın, avın ve otların hürmetinin çiğnenmesini de kapsar, bunun aksine. Bunda Allah Teâlâ'nın: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } sözü için bir tekid vardır; fâ harfiyle matuf olarak fezleke kılınması buna mani değildir. Emir ise mubahlık içindir; zira affetmek caizdir. «Men» lafzı şartiyye veya mevsûliyye olmaya muhtemeldir; ikinci ihtimale göre «fâ» edatı haberdeki sıladır; «bâ» edatı ise zait olmaya da olmamaya da muhtemeldir. Şâfiî bu ayetten hareketle katilin; kesici alet, boğma, yakma, aç bırakma veya suda boğma gibi ne ile öldürdüyse onun misliyle öldürüleceğine, hatta tatlı suya atmışsa tuzlu suya atılmayacağına delil getirmiştir. Keza bir şeyi gasp edip telef eden kimsenin onun mislini tazmin etmesinin gerekeceğine de bu ayetle delil getirilmiştir. Sonra misil, mislî mallarda olduğu gibi suret yoluyla olabileceği gibi, misli olmayan mallardaki kıymetler gibi mana yoluyla da olabilir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; kendi nefisleriniz için intikam alma hususunda ve size ruhsat verilmeyen şeylerle haddi aşmayı terk etme hususunda [Allah'tan sakının]. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, sakınanlarla beraberdir”; yardım ve desteğiyle. { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda harcayın”; «savaşın» emrine matuftur; yani O'nun yolunda harcama yapmanız da bulunsun. { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın”; gazayı ve cihatta infakı terk etmek suretiyle [tehlikeye atmayın]. Bu nehiy, her ikisini teyit etmek üzere hem matuf hem de matufun aleyhin mecmuuna taalluk eden zıtlarından bir nehiydir. Birçok muhaddisin Ebû İmrân'dan rivayet ettiği şu haber de bunu teyit etmektedir: 'Biz Kostantiniyye'de idik. Rumlardan büyük bir saf çıktı; Müslümanlardan bir adam da hücum edip onların arasına daldı. Bunun üzerine insanlar: «Kendi elleriyle kendini tehlikeye attı» dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb el-Ensârî kalkıp şöyle dedi: Ey insanlar! Siz bu ayeti bu şekilde tevil ediyorsunuz; halbuki o biz Ensar topluluğu hakkında indi. Allah Teâlâ dinini aziz kılıp yardımcılarını çoğaltınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizli olarak birbirimize şöyle dedik: Mallarımız zayi oldu; Allah Teâlâ da İslam'ı aziz kıldı, yardımcılarını çoğalttı; keşke mallarımızın başında dursak da onlardan zayi olanı ıslah etsek. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bizim söylediklerimizi reddeden şu ayeti indirdi: { وَأَنْفِقُوا } vd. Dolayısıyla tehlike (tehleke); malların başında durup onları ıslah etmekle meşgul olmak ve gazayı terk etmekti.' el-Cübbâî dedi ki: 'Tehleke, infakta israftır; ayetten murat ise infak emrinden sonra ifrat ile tefrit arasında orta yolu gözetmek üzere israftan nehiydir.' Beyhakî Şuab'da Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: 'Tehleke cimriliktir; çünkü o ebedî helake götürür; dolayısıyla nehiy önceki emri teyit etmektedir' demiştir. Belhî ise bunun hesapsızca savaşa dalmak ve nefsi tehlike ile helake düşürmek olduğunu tercih etmiştir; buna göre kelam cesarette ifrat ve tefritten nehiy olmak üzere { قاتِلُوا } emrine taalluk eder. Süfyân b. Uyeyne rivayet etti;
وجماعة عن البراء بن عازب أنه قيل له: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ هو الرجل يلقى العدو فيقاتل حتى يقتل، قال: لا، ولكن هو الرجل يذنب الذنب فيلقي بيديه فيقول: لا يغفر الله تعالى لي أبدا- وروي مثله عن عبيدة السلماني- وعليه يكون متعلقا بقوله سبحانه: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وهو في غاية البعد، ولم أر من صحح الخبر عن البراء رضي الله تعالى عنه سوى الحاكم- وتصحيحه لا يوثق به- وظاهر اللفظ العموم- والإلقاء- تصيير الشيء إلى جهة السفل وألقى عليه مسألة مجاز، ويقال لكل من أخذ في عمل ألقى يديه إليه وفيه، ومنه قول لبيد في الشمس:
ve bir cemaat Berâ b. Âzib'den rivayet etti ki, ona şöyle soruldu: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } ayeti, düşmanla karşılaşıp öldürülünceye kadar savaşan adam mıdır? O: 'Hayır; bilakis o, bir günah işleyip sonra elini salıvererek: «Allah Teâlâ beni asla bağışlamaz» diyen adamdır' dedi —benzeri Ubeyde es-Selmânî'den de rivayet edilmiştir—. Buna göre Sübhânehu'nun: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } sözüne taalluk eder ki bu son derece uzaktır. Hâkim dışında Berâ radıyallâhu anh'tan gelen haberi tashih eden birini görmedim —ki onun tashihi de güvenilir değildir—. Lafzın zahiri ise umumdur. «İlkâ» (إِلْقَاء), bir şeyi aşağı yöne doğru bırakmaktır; «ona bir mesele attı/sundu» denmesi mecazdır. Bir işe girişen herkes için «ellerini ona ve onun içine attı» denilir; Lebîd'in güneş hakkındaki şu sözü de bu kabildendir:
حتى إذا «ألقت» يدا في كافر ... وأجن عورات الثغور ظلامها
«Nihayet [güneş] gece karanlığına elini uzattığında / Ve sınır boylarının gediklerini onun karanlığı örttüğünde...»
وعدي- بإلى- لتضمنه معنى الإفضاء أو الإنهاء- والباء- مزيدة في المفعول لتأكيد معنى النهي، لأن- ألقى- يتعدى بنفسه كما في فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ [الشعراء: ٤٥] وزيادتها في المفعول لا تنقاس، والمراد- بالأيدي-
Ulaştırma veya sonlandırma manasını tazammun ettiği için «ilâ» edatı ile müteaddi kılınmıştır. «Bâ» harfi ise nehiy manasını tekit etmek için mef'ûlde zait kılınmıştır; zira «elkâ» fiili, { فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ } [eş-Şuarâ: 45] “Bunun üzerine Mûsâ asasını attı” ayetinde olduğu gibi bizzat geçişlidir; mef'ûlde zait kılınması ise kıyasa tabi değildir. «Eller»den murat ise
الأنفس مجازا، وعبر بها عنها لأن أكثر ظهور أفعالها بها، وقيل: يحتمل أن تكون زائدة- والأيدي- بمعناها، والمعنى لا تجعلوا التَّهْلُكَةِ آخذة بأيديكم قابضة إياها، وأن تكون غير مزيدة- والأيدي- أيضا على حقيقتها ويكون المفعول محذوفا أي لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ أنفسكم إِلَى التَّهْلُكَةِ وفائدة ذكر- الأيدي- حينئذ التصريح بالنهي عن الإلقاء إليها بالقصد والاختيار، والتَّهْلُكَةِ مصدر كالهلك والهلاك، وليس في كلام العرب مصدر على تفعلة- بضم العين- إلا هذا في المشهور، وحكى سيبويه عن العرب- تضره وتسره- أيضا بمعنى الضرر والسرور، وجوز أن يكون أصلها- تهلكة بكسر اللام- مصدر هلك مشددا كالتجربة والتبصرة فأبدلت- الكسرة ضمة- وفيه أن مجيء تفعلة- بالكسر- من فعل المشدد الصحيح الغير المهموز شاذ، والقياس تفعيل وإبدال- الكسرة بالضم من غير علة- في غاية الشذوذ، وتمثيله بالجوار- مضموم الجيم- في جوار مكسورها- ليس بشيء- إذ ليس ذلك نصا في الابدال لجواز أن يكون بناء المصدر فيه على فعال- مضموم الفاء شذوذا- يؤيده ما في الصحاح جاورته مجاورة وجوارا وجوارا- والكسر أفصح، وفرق بعضهم بين التَّهْلُكَةِ والهلاك بأن الأول ما يمكن التحرز عنه، والثاني ما لا يمكن، وقيل: الهلاك مصدر والتَّهْلُكَةِ نفس الشيء المهلك، وكلا القولين خلاف المشهور، واستدل بالآية على تحريم الإقدام على ما يخاف منه تلف النفس، وجواز الصلح مع الكفار والبغاة إذا خاف الإمام على نفسه أو على المسلمين وَأَحْسِنُوا أي بالعود على المحتاج- قاله عكرمة- وقيل: أحسنوا الظن بالله تعالى وَأَحْسِنُوا في أعمالكم بامتثال الطاعات ولعله أولى.
mecazen nefislerdir; fiillerin çoğu eller ile tezahür ettiği için nefisler onlarla ifade edilmiştir. Bir görüşe göre: «Bâ» harfinin zait, «eller»in de kendi manasında olması muhtemeldir; mana: 'Tehlikenin ellerinizi yakalayıp tutmasına meydan vermeyin' şeklinde olur. Harf-i cerrin zait olmaması, «eller»in de yine hakikat anlamında olup mef'ûlün mahzuf olması da muhtemeldir; yani: 'Ellerinizle nefislerinizi tehlikeye atmayın.' Bu takdirde ellerin zikredilmesinin faydası, tehlikeye kasıt ve ihtiyar ile atılmaktan açıkça nehyetmektir. «et-Tehleke» (التَّهْلُكَةِ), «el-helk» ve «el-helâk» gibi bir mastardır; Arap kelamında meşhur olarak «ayn» harfinin zammesiyle «tef'ule» vezninde bundan başka mastar yoktur. Sîbeveyh, Araplardan zarar ve sevinç anlamında «tedurruh» ve «tesurruh» kelimelerini de nakletmiştir. Aslının «tecrübe» ve «tebsıra» gibi şeddeli «helleke» fiilinin mastarı olarak lâm'ın kesresiyle «tehlike» olması, sonra da kesrenin zammeye tebdil edilmiş olması caiz görülmüştür. Ancak illet harfi ve hemzesi bulunmayan şeddeli sahih fiilden kesreli «tef'ile» vezninin gelmesi şâzzdır; kıyas olan «tef'îl»dir ve bir illet olmaksızın kesrenin zamme ile değiştirilmesi ise son derece şâzzdır. Bunun, cîm'in kesresiyle olan «civâr» karşısında cîm'in zammesiyle «cüvâr» kelimesiyle örneklendirilmesi bir şey ifade etmez; zira bu, tebdil için kesin bir delil değildir, çünkü oradaki mastar yapısının şâzz olarak fâ'nın zammesiyle «füâl» vezninde olması muhtemeldir; nitekim Sıhâh'ta: 'Câvertühû mücâvereten ve civâran ve cüvâran' denilip kesrenin daha fasih olduğu belirtilmesi de bunu destekler. Bazıları «tehleke» ile «helak» arasını şöyle ayırmıştır: Birincisi sakınılması mümkün olan şeydir, ikincisi ise mümkün olmayandır. Bir görüşe göre: «Helak» mastardır, «tehleke» ise helak eden şeyin bizzat kendisidir. Her iki görüş de meşhur olana aykırıdır. Bu ayetten nefsin telef olmasından korkulan şeye kalkışmanın haram olduğuna, devlet başkanı kendisi veya Müslümanlar adına korktuğunda kafirlerle ve isyancılarla sulh yapmanın caiz olduğuna delil getirilmiştir. { وَأَحْسِنُوا } “Ve iyilik edin”; yani ihtiyaç sahiplerine ihsanda bulunarak —bunu İkrime söylemiştir—. Bir görüşe göre: Allah Teâlâ hakkında hüsnüzanda bulunun. [Diğer bir görüşe göre:] İtaatleri yerine getirerek amellerinizde ihsan sahibi olun; evla olan da muhtemelen budur.
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ويثيبهم وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ أي اجعلوهما تامين إذا تصديتم لأدائهما لوجه الله تعالى فلا دلالة في الآية على أكثر من وجوب الإتمام بعد الشروع فيهما وهو متفق عليه بين الحنفية والشافعية رضي الله تعالى عنهم، فإن إفساد الحج والعمرة مطلقا يوجب المضي في بقية الأفعال والقضاء، ولا تدل على وجوب الأصل، والقول بالدلالة بناء على أن الأمر- بالإتمام- مطلقا يستلزم الأمر بالأداء لما تقرر من أن ما لا يتم الواجب المطلق إلا به فهو واجب- ليس بشيء- لأن الأمر بالإتمام يقتضي سابقية الشروع فيكون الأمر بالإتمام مقيدا بالشروع وادعاء أن المعنى ائتوا بهما حال كونهما تامين مستجمعي الشرائط والأركان، وهذا يدل على وجوبهما لأن الأمر ظاهر فيه، ويؤيده قراءة «وأقيموا الحج والعمرة» ليس بسديد. «أما أولا» فلأنه خلاف الظاهر وبتقدير قبوله في مقام الاستدلال يمكن أن يجعل الوجوب المستفاد من الأمر فيه متوجها إلى القيد- أعني تامين- لا إلى أصل الإتيان كما في
{ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever”; ve onları ödüllendirir. { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın”; yani Allah rızası için onları eda etmeye giriştiğinizde eksiksiz yapın. Dolayısıyla ayette, ikisine başladıktan sonra tamamlamanın vacip olmasından fazlasına delalet yoktur; bu husus Hanefîler ve Şâfiîler radıyallâhu anhüm arasında müttefekun aleyhtir. Zira hac ve umreyi her ne surette olursa olsun ifsat etmek, kalan fiilleri sürdürmeyi ve kazayı gerektirir; ayet ise aslının vücubuna delalet etmez. Mutlak olarak 'tamamlama' emrinin eda emrini gerektirdiği, zira 'Mutlak vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir' kuralının yerleşmiş olduğu gerekçesiyle delaleti savunmak bir şey ifade etmez; çünkü tamamlama emri önceden başlamış olmayı iktiza eder, dolayısıyla tamamlama emri başlama ile kayıtlıdır. Mananın 'Onları tam olarak, şartlarını ve rükünlerini toplamış halde yerine getirin' şeklinde olduğu ve emrin vücubda zahir olması sebebiyle bunun ikisinin de vücubuna delalet ettiği iddiası ile «Haccı ve umreyi ikame edin» şeklindeki kıraatin bunu teyit ettiği iddiası isabetli değildir. «Birincisi», çünkü bu zahire aykırıdır; istidlal makamında kabul edilse bile, emirden anlaşılan vücubun asıl yerine getirmeye değil, tıpkı şu hadiste olduğu gibi kayda —yani tam kılmaya— yönelik olması mümkündür:
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «بيعوا سواء بسواء»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Birebir eşit olarak satın» sözünde olduğu gibi.
«وأما ثانيا» فلأن الأمر في القراءة محمول على المعنى المجازي المشترك بين الواجب والمندوب- أعني طلب الفعل- والقرينة على ذلك الأحاديث الدالة على استحباب العمرة،
«İkincisi», çünkü mezkûr kıraatteki emir, vacip ile mendup arasında müşterek olan mecazi manaya —yani fiili talep etmeye— hamledilmiştir; buna karine ise umrenin müstehap olduğuna delalet eden hadislerdir.
فقد أخرج الشافعي في الأم وعبد الرزاق وابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن ماجة أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «الحج جهاد والعمرة تطوع»
Nitekim Şâfiî el-Ümm'de, Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Mâce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Hac cihaddır, umre ise nafiledir/tatavvudur.»
وأخرج الترمذي وصححه- عن جابر- أن رجلا سأل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن العمرة، أواجبة هي؟ قال: «لا، وأن تعتمروا خير لكم»
Tirmizî'nin rivayet edip sahihlediğine göre Câbir'den: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e umreden sorup 'O vacip midir?' dedi. Resûlullah: «Hayır, fakat umre yapmanız sizin için daha hayırlıdır» buyurdu.
ويؤيد ذلك أن ابن مسعود صاحب هذه القراءة قال فيما أخرجه عنه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد: «الحج فريضة والعمرة تطوع» وأخرج ابن أبي داود في المصاحف- عنه أيضا- أنه كان يقرأ ذلك ثم يقول: والله لولا التحرج أني لم أسمع فيها من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم شيئا لقلت: إن العمرة واجبة مثل الحج، وهذا يدل على أنه رضي الله تعالى عنه لم يجعل الأمر بالنسبة إليها للوجوب لأنه لم يسمع شيئا فيه- ولعله سمع ما يخالفه- ولهذا جزم في الرواية الأولى عنه بفرضية الحج واستحباب العمرة، وكأنه لذلك حمل الأمر في قراءته على القدر المشترك الذي قلناه لا غير بناء على امتناع استعمال المشترك في معنييه وعدم جواز الجمع بين الحقيقة والمجاز والميل إلى عدم تقدير فعل موافق للمذكور يراد به الندب، نعم لا يعد ما ذكر صارفا
Bunu destekleyen bir diğer husus, bu kıraatin sahibi olan İbn Mes'ûd'un —İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in kendisinden rivayet ettiği üzere—: «Hac farzdır, umre ise nafiledir» demesidir. İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te yine ondan rivayet ettiğine göre o, bu ayeti bu şekilde okur, sonra da şöyle derdi: 'Vallahi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hususta hiçbir şey işitmemiş olmamın getirdiği çekince olmasaydı, umre de tıpkı hac gibi vaciptir derdim.' Bu da gösterir ki o radıyallâhu anh bu hususta bir şey işitmediği için —belki de buna aykırı olanı işitmiştir— umre hakkındaki emri vücub için kılmamıştır. Bu sebeple kendisinden gelen birinci rivayette haccın farziyetini ve umrenin müstehaplığını kesin bir dille ifade etmiştir. Sanki o, bu sebeple kendi kıraatindeki emri, müşterek lafzın iki manasında birden kullanılmasının imkansızlığı, hakikat ile mecazın bir arada cem edilmesinin caiz olmaması ve zikredilene muvafık olup mendupluk kastedilen takdirî bir fiilin bulunmayışına meyil esasına dayanarak, sadece söylediğimiz müşterek kadere hamletmiştir. Evet, zikredilen husus sarf edici (başka manaya yönlendirici) sayılmaz,
إلا إذا ثبت كونه قبل الآية، أما إذا ثبت كونه بعدها فلا لأنه يلزم نسخ الكتاب بخبر الواحد لما أن الأمر ظاهر في الوجوب، وليس مجملا في معانيه على الصحيح حتى يحمل الخبر على تأخير البيان- على ما وهم- والقول- بأن أحاديث الندب سابقة ولا تصرف الأمر عن ظاهره بل يكون ذلك ناسخا لها- سهو ظاهر لأن الأحاديث نص في الاستحباب، والقرآن ظاهر في الوجوب فكيف يكون الظاهر ناسخا للنص، والحال أن النص مقدم على الظاهر عند التعارض. ثم إن هذا الذي ذكرناه- وإن لم يكن مبطلا لأصل التأييد إلا أنه يضعفه جدا، وادعى بعضهم أن الأحاديث الدالة على استحباب العمرة معارضة بما يدل على وجوبها منها، فقد
ancak ayetten önce olduğu sabit olursa müstesna; şayet ayetten sonra olduğu sabit olursa sarf edici olmaz, zira emir vücubda zahir olduğu ve doğru görüşe göre manalarında mücmel olmadığı için haber-i vahid ile Kitab'ın nesh edilmesi gerekir —vehmedildiği gibi haber beyanın tehirine hamledilemez—. 'Mendupluk hadisleri öncedir ve emri zahirinden çeviremez, aksine bu ayet onları neshetmiştir' şeklindeki iddia açık bir yanılgıdır; çünkü hadisler istihbap konusunda nastır, Kur'an ise vücubda zahirdir; tearuz halinde nass zahire takdim edilirken zahir nasıl nassı neshedebilir? Sonra bu zikrettiğimiz husus, teyidin aslını büsbütün iptal etmese de onu oldukça zayıflatır. Bazıları umrenin müstehaplığına delalet eden hadislerin, onun vücubuna delalet eden hadislerle tearuz ettiğini iddia etmişlerdir; bunlardan biri olarak:
أخرج الحاكم عن زيد بن ثابت قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إن الحج والعمرة فريضتان لا يضرك بأيهما بدأت»
Hâkim, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz hac ve umre iki farzdır; hangisiyle başladığın sana zarar vermez.»
وأخرج أبو داود والنسائي أن رجلا قال لعمر: إني وجدت الحج والعمرة مكتوبين عليّ أهللت بهما جميعا فقال: هديت لسنة نبيك، فإن هذا يدل على أن الإهلال بهما طريقة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لأن الاستدلال بما حكاه الصحابي من سنته ﵊ يكون استدلالا بالحديث الفعلي الذي رواه الصحابي، والقول بأن- أهللت بهما- جملة مفسرة لقوله وجدت فيجوز أن يكون الوجوب بسبب الإهلال بهما فلا يدل الحديث على الوجوب ابتداء ليس بشيء لأن الجملة مستأنفة كأنه قيل: فما فعلت؟ فقال: أهللت فيدل على أن الوجدان سبب الإهلال دون العكس لأن مقصود السائل السؤال عن صحة إهلاله بهما فكيف يقول وجدتهما مكتوبين لأني أهللت بهما فإنه إنما يصح على تقدير علمه بصحة إهلاله بهما، وجواب عمر رضي الله تعالى عنه بمعزل عن وجوب الإتمام لأن كون الشروع في الشيء موجبا لإتمامه، لا يقال فيه إنه طريقة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بل يقال في أداء المناسك والعبادات، ويؤيد ذلك ما وقع في بعض الروايات- فأهللت- بالفاء الدالة على الترتب، وما ذكر عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه معارض بما روي عنه من القول بالوجوب وبذلك
Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin rivayet ettiğine göre bir adam Ömer'e: 'Ben haccı ve umreyi üzerime yazılmış (farz kılınmış) buldum da ikisine birden ihrama girdim' dedi; bunun üzerine Ömer: 'Peygamberinin sünnetine hidayet olundun' dedi. Bu da ikisine birden ihrama girmenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolu olduğuna delalet eder; zira sahabinin onun sünnetinden aleyhisselâm naklettiği şeyle istidlal etmek, sahabinin rivayet ettiği fiilî hadisle istidlal etmek olur. '«İkisine ihrama girdim» cümlesi «buldum» sözünü açıklayan bir cümledir, dolayısıyla vücub ikisine birden ihrama girmekten ötürü olabilir; bu sebeple hadis baştan vücuba delalet etmez' denilmesi bir şey ifade etmez; çünkü bu cümle müstenedir (yeni bir cümledir), sanki 'Peki ne yaptın?' denilmiş de o da 'İhrama girdim' demiştir; dolayısıyla [farz olduğunu] bulmanın ihrama girmenin sebebi olduğuna delalet eder, aksine değil; zira soranın maksadı ikisine birden ihrama girmesinin sıhhatini sormaktır; o halde 'İkisine ihrama girdiğim için ikisini yazılmış buldum' nasıl diyebilir, zira bu ancak ikisine birden ihrama girmesinin sahih olduğunu bilmesi takdirinde doğru olur. Ömer radıyallâhu anh'ın cevabı ise itmamın (tamamlamanın) vücubundan uzaktır; zira bir şeye başlamanın onu tamamlamayı vacip kılması hususunda 'Peygamberin sünnetidir/yoludur' denilmez, bilakis bu menasik ve ibadetlerin edası hakkında söylenir. Bazı rivayetlerde tertip ifade eden fâ harfiyle 'fe-ehleltü' (bunun üzerine ihrama girdim) şeklinde gelmesi de bunu destekler. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan nakledilen husus ise kendisinden rivayet edilen vücub görüşü ile tearuz halindedir; nitekim
قال علي كرم الله تعالى وجهه وكان يقرأ: وأقيموا أيضا كما رواه عنه ابن جرير وغيره،
Ali kerremallâhu vechehû de böyle demiştir ve İbn Cerîr ve başkalarının kendisinden rivayet ettiği üzere o da «ve ekîmû» şeklinde okuyordu.
وكذا ابن عباس وابن عمر رضي الله تعالى عنهم انتهى. والإنصاف تسليم تعارض الأخبار، وقد أخذ كل من الأئمة بما صح عنده والمسألة من الفروع، والاختلاف في أمثالها رحمة وإن الحق أن الآية لا تصلح دليلا للشافعية ومن وافقهم كالإمامية علينا، وليس فيها عند التحقيق أكثر من بيان وجوب إتمام أفعالهما عند التصدي لأدائهما وإرشاد الناس إلى تدارك ما عسى يعتريهم من العوارض المخلة بذلك من الإحصار ونحوه من غير تعرض لحالهما من الوجوب وعدمه، ووجوب الحج مستفاد من قوله تعالى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [آل عمران: ٩٧] ومن ادعى من المخالفين أنها دليل له فقد ركب شططا وقال غلطا كما لا يخفى على من ألقى السمع وهو شهيد،
İbn Abbas ve İbn Ömer radıyallâhu anhüm de böyledir, [alıntı] bitti. Hakkaniyetli olan, rivayetlerin tearuzunu teslim etmektir; imamların her biri kendi katında sahih olanı almıştır ve mesele füruattandır; bu tür meselelerdeki ihtilaf ise rahmettir. Doğrusu şudur ki, bu ayet bize karşı Şâfiîler ve onlara muvafakat eden İmamiyye gibi kimseler için delil olmaya elverişli değildir. Tahkik edildiğinde ayette, hac ve umreye başlandığında onların fiillerini tamamlamanın vacip olduğunu beyan etmekten, insanların başlarına gelip bunu ihlal edebilecek ihsar ve benzeri engelleri telafi etme yollarını göstermekten başka bir şey yoktur; ikisinin baştan vacip olup olmadığı hususuna ise hiç değinilmemiştir. Haccın vücubu ise Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } [Âl-i İmrân: 97] “Oraya yol bulabilen kimseye Beyt'i haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” sözünden anlaşılmaktadır. Muhaliflerden kim bu ayetin kendisi için delil olduğunu iddia ederse, can kulağıyla dinleyip şahit olan kimse için gizli kalmayacağı üzere, aşırı gitmiş ve yanlış söylemiştir.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر والبيهقي وجماعة عن علي كرم الله تعالى وجهه إتمام الحج والعمرة لله أن تحرم بهما من دويرة أهلك، ومثله عن أبي هريرة مرفوعا إلى رسول الله ﷺ،
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Beyhakî ve bir cemaat Ali kerremallâhu vechehû'den: 'Haccı ve umreyi Allah için tamamlamak, ikisine de ailenden ayrıldığın evinden ihrama girmendir' sözünü rivayet etmişlerdir. Benzeri Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak da rivayet edilmiştir.
وأخرج عبد الرزاق وابن أبي حاتم عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما من إتمامهما أن يفرد كل واحد منهما عن الآخر وأن يعتمر في غير أشهر الحج وقيل: إتمامهما أن تكون النفقة حلالا، وقيل: أن تحدث لكل منهما سفرا، وقيل: أن تخرج قاصدا لهما لا لتجارة ونحوها، وقرىء «إلى البيت، وللبيت» والأول مروي عن ابن مسعود، والثاني عن عليّ كرم الله تعالى وجهه فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ مقابل لمحذوف أي هذا إن قدرتم على إتمامهما والإحصار والحصر كلاهما في أصل اللغة بمعنى المنع مطلقا، وليس الحصر مختصا بما يكون من العدو، والإحصار بما يكون من المرض، والخوف- كما توهم الزجاج- من كثرة استعمالهما كذلك فإنه قد يشيع استعمال اللفظ الموضوع للمعنى العام في بعض أفراده، والدليل على ذلك أنه يقال: حصره العدو وأحصره كصده وأصده فلو كانت النسبة إلى العدو معتبرة في مفهوم الحصر لكان التصريح بالإسناد إليه تكرارا ولو كانت النسبة إلى المرض ونحوه معتبرة في مفهوم الإحصار لكان إسناده إلى العدو مجازا وكلاهما خلاف الأصل، والمراد من الإحصار
Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan: 'İkisini tamamlamak, her birini diğerinden ayırmak ve hac ayları dışında umre yapmaktır' sözünü rivayet etmişlerdir. Bir görüşe göre: İkisini tamamlamak, nafakanın helal olmasıdır. Bir görüşe göre: Her biri için ayrı bir yolculuk ihdas etmendir. Bir görüşe göre: Ticaret ve benzeri için değil, sırf ikisini kastederek yola çıkmandır. «İle'l-beyti» ve «li'l-beyti» şeklinde de okunmuştur; birincisi İbn Mes'ûd'dan, ikincisi Ali kerremallâhu vechehû'den rivayet edilmiştir. { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer alıkonursanız”; mahzuf bir cümlenin mukabilidir; yani 'Bu, ikisini tamamlamaya güç yetirdiğiniz takdirdedir.' İhsar ve hasr kelimelerinin her ikisi de dilin aslında mutlak olarak engellemek manasındadır. Hasr düşmandan gelen engellemeye, ihsar ise hastalık ve korkudan gelen engellemeye mahsus değildir —nitekim Zeccâc bu ikisinin bu şekilde çok kullanılmasından dolayı böyle bir vehme kapılmıştır—; zira genel bir mana için konulmuş bir lafzın bazı fertlerinde kullanımı yaygınlaşabilir. Bunun delili şudur: «hasarahü'l-adüvvü» (düşman onu engelledi) dendiği gibi, «saddehû ve esaddehû» örneğinde olduğu üzere «ahsarahû» da denilir. Şayet düşmana nispet hasr mefhumunda muteber olsaydı, fiilin ona isnadının açıkça belirtilmesi tekrar olurdu; şayet hastalık ve benzerine nispet ihsar mefhumunda muteber olsaydı, onun düşmana isnadı mecaz olurdu; oysa her ikisi de asıl kurala aykırıdır. Buradaki ihsardan murat ise
هنا حصر العدو عند مالك والشافعي رحمهما الله تعالى لقوله تعالى: فَإِذا أَمِنْتُمْ فإن الأمن لغة في مقابلة الخوف ولنزوله عام الحديبية ولقول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لا حصر إلا حصر العدو فقيد إطلاق الآية وهو أعلم بمواقع التنزيل. وذهب الإمام أبو حنيفة إلى أن المراد به ما يعم كل منع من عدو ومرض وغيرهما، فقد أخرج أبو داود والترمذي وحسنه والنسائي وابن ماجة والحاكم من حديث الحجاج بن عمرو «من كسر أو عرج فعليه الحج من قابل» وروى الطحاوي من حديث عبد الرحمن بن زيد قال: «أهل رجل بعمرة يقال له عمر بن سعيد فلسع فبينا هو صريع في الطريق إذ طلع عليه ركب فيهم ابن مسعود فسألوه فقال: ابعثوا بالهدي واجعلوا بينكم وبينه يوم أمارة فإذا كان ذلك فليحل» وأخرج ابن أبي شيبة عن عطاء لا إحصار إلا من مرض أو عدو أو أمر حابس، وروى البخاري مثله عنه، وقال عروة: كل شيء حبس المحرم فهو إحصار، وما استدل به الخصم مجاب عنه، أما الأول فستعلم ما فيه، وأما الثاني فإنه لا عبرة بخصوص السبب، والحمل على أنه للتأييد يأبى عنه ذكره باللام استقلالا، والقول بأن- أحصرتم- ليس عاما إذ الفعل المثبت لا عموم له فلا يراد إلا ما ورد فيه وهو حبس العدو بالاتفاق ليس بشيء لأنه وإن لم يكن عاما لكنه مطلق فيجري على إطلاقه، وأما الثالث فلأنه بعد تسليم حجية قول ابن عباس رضي الله تعالى عنه في أمثال ذلك معارض بما أخرجه ابن جرير وابن المنذر عنه في تفسير الآية أنه كان يقول: «من أحرم بحج أو عمرة ثم حبس عن البيت بمرض يجهده أو عدو يحبسه فعليه ذبح ما استيسر من الهدي» فكما خصص في الرواية الأولى عمم في هذه وهو أعلم بمواقع التنزيل والقول- بأن حديث الحجاج ضعيف- ضعيف إذ له طرق مختلفة في السنن وقد روى أبو داود أن عكرمة سأل العباس وأبا هريرة رضي الله تعالى عنهما عن ذلك فقالا: صدق، وحمله على ما إذا اشترط المحرم الإحلال عند عروض المانع من المرض له وقت النية
İmam Mâlik ve Şâfiî rahimehumallâhu Teâlâ'ya göre düşmanın engellemesidir; zira Allah Teâlâ: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyurmuştur ve güven (emn), dilde korkunun mukabilidir; ayrıca bu Hudeybiye senesinde inmiştir ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ da: 'Düşman engellemesinden başka ihsar yoktur' diyerek ayetin mutlaklığını kayıtlamıştır, o ise iniş yerlerini en iyi bilendir. İmam Ebû Hanîfe ise bundan muradın düşman, hastalık ve diğer engellerden meydana gelen her türlü alıkoymayı kapsayan genel anlam olduğu görüşüne gitmiştir. Nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen kaydıyla), Nesâî, İbn Mâce ve Hâkim, Haccâc b. Amr'ın hadisinden: «Kimin [kemiği] kırılır veya topallarsa gelecek sene hac yapması gerekir» rivayetini tahric etmişlerdir. Tahâvî de Abdurrahman b. Zeyd hadisinden şöyle rivayet etmiştir: 'Ömer b. Saîd denilen bir adam umre için ihrama girdi, sonra onu bir haşere soktu. O yolda yere serilmiş haldeyken, içlerinde İbn Mes'ûd'un da bulunduğu bir kafile yanına çıkageldi. Ona durumunu sordular; o da: «Kurbanlığı (hedyi) gönderin, aranızda ve onunla [kurbanın kesileceği] bir gün kararlaştırın; o gün gelince ihramdan çıksın» dedi.' İbn Ebî Şeybe, Atâ'dan: 'Hastalık, düşman veya engelleyici bir durum dışında ihsar olmaz' rivayetini nakletmiş, Buhârî de ondan benzerini rivayet etmiştir. Urve ise: 'İhramlıyı engelleyen her şey ihsardır' demiştir. Karşı tarafın delil getirdiği hususlara ise cevap verilmiştir: Birincisine gelince, onun durumunu az sonra öğreneceksin. İkincisine gelince, sebebin hususiliğine itibar edilmez; bunun teyit için olduğuna hamletmek ise lafzın müstakil olarak lâm ile zikredilmesine manidir. '«Uhvirtüm» umumi değildir, zira olumlu fiil umum ifade etmez; dolayısıyla hakkında varit olandan başkası murat edilemez, o da ittifakla düşmanın engellemesidir' denilmesi bir şey ifade etmez; çünkü o her ne kadar umumi olmasa da mutlaktır ve ıtlakı üzere cereyan eder. Üçüncüsüne gelince: Bu gibi konularda İbn Abbas radıyallâhu anh'ın sözünün hüccet olduğu teslim edilse bile, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ayetin tefsirinde ondan tahric ettiği şu sözüyle muarızdır; o şöyle diyordu: «Kim hac veya umre için ihrama girer de sonra kendisini takatsiz bırakan bir hastalık veya onu alıkoyan bir düşman sebebiyle Beyt'ten menedilirse, kurbanlıktan kolayına geleni kesmesi gerekir.» Dolayısıyla o, birinci rivayette tahsis ettiği gibi bu rivayette tamim yapmıştır ve o iniş yerlerini en iyi bilendir. 'Haccâc hadisi zayıftır' şeklindeki iddia da zayıftır; zira Sünen'lerde onun muhtelif tariklari vardır. Nitekim Ebû Dâvûd, İkrime'nin bu meseleyi Abbas ve Ebû Hureyre radıyallâhu anhümâ'ya sorduğunu, onların da: 'Doğru söylemiş' dediklerini rivayet etmiştir. Hadisi, ihramlının niyet esnasında hastalık gibi bir engelin ortaya çıkması durumunda ihramdan çıkmayı şart koşması haline hamletmek ise,
لقوله ﷺ لضباعة: «حجي واشترطي وقولي اللهم محلي حيث حبستني»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dubâa'ya: «Hacca niyet et, şart koş ve: 'Allah'ım, beni hapsettiğin yer benim ihramdan çıkış yerimdir' de» buyurmasından dolayı,
لا يتمشى على ما تقرر في أصول الحنفية من أن المطلق يجري على إطلاقه إلا إذا اتحد الحادثة والحكم وكان الإطلاق والتقييد في الحكم إذ ما نحن فيه ليس كذلك كما لا يخفى.
Hanefî usulünde yerleşmiş olan 'Hadise ve hüküm bir olmadıkça ve ıtlak ile takyit hükümde bulunmadıkça mutlak ıtlakı üzere cereyan eder' kuralına göre yürümez; zira içinde bulunduğumuz mesele gizli kalmayacağı üzere böyle değildir.
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ أي فعليكم أو فالواجب أو فاهدوا ما استيسر أي تيسر فهو كصعب واستصعب، وليست السين للطلب، والْهَدْيِ مصدر بمعنى المفعول أي المهدي ولذلك يطلق على المفرد والجمع أو جمع هدية- كجدي وجدية- وقرىء هدي بالتشديد جمع هدية- كمطي ومطية- وهي في موضع الحال من الضمير المستكن، والمعنى أن المحرم إذا أحصر وأراد أن يتحلل تحلل بذبح هدي تيسر عليه من بدنة أو بقرة أو شاة، قال ابن عباس رضي الله تعالى عنه: وما عظم فهو أفضل، وعن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه خص الهدي ببقرة أو جزور فقيل له: أو ما يكفيه شاة؟ فقال: لا ويذبحه حيث أحصر عند الأكثر لأنه ﷺ ذبح عام الحديبية بها وهي من الحل، وعندنا يبعث من أحصر به ويجعل للمبعوث بيده يوم أمارة فإذا جاء اليوم وغلب على ظنه أنه ذبح تحلل لقوله تعالى:
{ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “o vakit kurbanlıktan kolayınıza geleni [kesin]”; yani üzerinize vaciptir yahut kolayınıza gelen kurbanlığı hediye edin/gönderin. «İsteysere», «teyessere» (kolay oldu) demektir; nitekim «sa'ube» ve «istas'abe» (zorlaştı) gibi kullanılır; buradaki sîn harfi talep için değildir. «el-Hedy» (الْهَدْيِ), mef'ûl (hediye edilen/gönderilen şey) manasında mastardır; bu sebeple hem tekile hem de çoğula ıtlak olunur; yahut «cedy-cedye» gibi «hediyye»nin çoğuludur. Şeddeli olarak «hediyy» şeklinde de okunmuştur ki bu da «matıyy-matıyye» gibi hediyyenin çoğuludur ve gizli zamirden hal konumundadır. Mana şudur: İhramlı kimse engellenip ihramdan çıkmak istediğinde, deve, sığır veya koyundan kendisine kolay gelen bir kurbanı keserek ihramdan çıkar. İbn Abbas radıyallâhu anh: 'Daha büyük olanı daha faziletlidir' demiştir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan ise kurbanlığı sığır veya deveye hasrettiği, kendisine: 'Bir koyun ona yetmez mi?' denilince 'Hayır' dediği rivayet edilmiştir. Çoğunluğa göre ihramlı kurbanı nerede engellendiyse orada keser; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye senesinde orada kesmiştir ve orası hil (Harem dışı) bölgesidir. Bizim katımızda ise engellenen kimse kurbanı [Harem'e] gönderir ve eliyle gönderdiği kimse için kararlaştırılan bir gün belirler; o gün gelip kurbanın kesildiği zannı galip olunca ihramdan çıkar; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فإن حلق الرأس كناية عن الحل الذي يحصل بالتقصير بالنسبة للنساء، والخطاب للمحصرين لأنه أقرب مذكور، والهدي الثاني عين الأول كما هو الظاهر أي لا تحلوا حتى تعلموا أن الهدي المبعوث إلى الحرم بلغ مكانه الذي يجب أن ينحر فيه وهو الحرم لقوله تعالى: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ [الحج: ٣٣] هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [المائدة: ٩٥] وما روي من ذبحه صلى الله تعالى عليه وسلم في الحديبية مسلم لكن كونه ذبح في الحل غير مسلم، والحنفية يقولون: إن محصر رسول الله ﷺ كان في طريق الحديبية أسفل مكة، والحديبية متصلة بالحرم، والذبح وقع في الطرف المتصل الذي نزله رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وبه يجمع بين ما قاله مالك وبين ما
{ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin”; zira başı tıraş etmek, kadınlar hakkında saçları kısaltmakla hasıl olan ihramdan çıkıştan kinayedir. Hitap, en yakın zikredilen oldukları için ihsara uğrayanlaradır. İkinci hedy lafzı, zahir olduğu üzere birincisinin aynısıdır; yani 'Harem'e gönderilen kurbanlığın boğazlanması gereken yerine, yani Harem'e ulaştığını bilinceye kadar ihramdan çıkmayın'; zira Allah Teâlâ: { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } [el-Hac: 33] “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” ve { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } [el-Mâide: 95] “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye'de kestiğine dair rivayet kabulümüzdür; fakat onun hil bölgesinde kestiği kabul edilmez. Hanefîler şöyle derler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in alıkonulduğu yer Mekke'nin aşağısında Hudeybiye yolundaydı; Hudeybiye ise Harem'e bitişiktir ve kurban kesimi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in konakladığı bitişik tarafta vaki olmuştur. Mâlik'in söylediği ile şu rivayet böylece cem edilir:
روى الزهري أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم نحر في الحرم
Zührî'nin rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanı Harem bölgesinde boğazlamıştır.
وكون الرواية عنه ليس
Ondan gelen rivayetin sağlam olmadığı iddiası ise
بثبت في حيز المنع، وحمل الأولون بلوغ الهدي محله على ذبحه حيث يحل ذبحه فيه حلا كان أو حرما وهو خلاف الظاهر إلا أنه لا يحتاج إلى تقدير العلم كما في السابق، واستدل باقتصاره على الهدي في مقام البيان على عدم وجوب القضاء، وعندنا يجب القضاء لقضاء رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه عمرة الحديبية التي أحصروا فيها وكانت تسمى عمرة القضاء، والمقام مقام بيان طريق خروج المحصر عن الإحرام لا مقام بيان كل ما يجب عليه ولم يعلم من الآية حكم غير المحصر عبارة كما علم حكم المحصر من عدم جواز الحل له قبل بلوغ الهدي، ويستفاد ذلك بدلالة النص وجعل الخطاب عاما للمحصر وغيره بناء على عطف وَلا تَحْلِقُوا على قوله سبحانه: وَأَتِمُّوا لا على فَمَا اسْتَيْسَرَ يقتضي بتر النظم لأن فَإِذا أَمِنْتُمْ عطف على فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ كما لا يخفى. والمحل- بالكسر من حد ضرب يطلق للمكان كما هو الظاهر في الآية، وللزمان- كما يقال- محل الدين لوقت حلوله وانقضاء أجله.
menedilmiş bir iddiadır (kabul edilemez). Önceki âlimler kurbanlığın yerine ulaşmasını, ister hil ister Harem olsun kesilmesinin helal olduğu yerde kesilmesine hamletmişlerdir; bu ise zahire aykırıdır, ancak önceki görüşte olduğu gibi 'bilme' takdirine ihtiyaç duyurmaz. Beyan makamında sadece hedy (kurban) ile yetinilmesinden kazanın vacip olmadığına delil getirilmiştir; bizim katımızda ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının alıkonuldukları Hudeybiye umresini kaza etmelerinden dolayı kaza vaciptir ki bu sebeple Umretü'l-Kazâ diye isimlendirilmiştir. Mezkûr makam ise ihsar edilmiş kimsenin ihramdan çıkış yolunu beyan makamıdır; ona vacip olan her şeyi beyan makamı değildir. Kurban yerine ulaşmadan ihramdan çıkmanın caiz olmayışından ihsar edilmiş kimsenin hükmü ibare (açık lafız) ile anlaşıldığı gibi, ihsar edilmemiş kimsenin hükmü açıkça anlaşılmamıştır; bu ise nassın delaletiyle anlaşılır. { وَلا تَحْلِقُوا } ifadesinin { فَمَا اسْتَيْسَرَ } üzerine değil de Sübhânehu'nun: { وَأَتِمُّوا } sözüne atfedilmesine binaen hitabı ihsar edilmiş olan ve olmayanlar için genel kılmak ise nazmın koparılmasını iktiza eder; zira gizli kalmayacağı üzere { فَإِذا أَمِنْتُمْ } ifadesi { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } üzerine matuftur. «Darabe» bâbından kesre ile «el-mahill» (المَحِلّ), ayette zahir olduğu üzere mekan için kullanılır; zaman için de kullanılır, nitekim borcun vadesinin gelip süresinin dolduğu vakit için «mahillü'd-deyn» denir.
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً يحتاج للحلق وهو مخصص لقوله سبحانه وَلا تَحْلِقُوا متفرع عليه.
{ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa”; tıraş olmaya ihtiyaç duyacak derecede [hasta olursa]. Bu ifade, Sübhânehu'nun: { وَلا تَحْلِقُوا } sözünü tahsis edici olup ona müteferridir.
أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ من جراحة وقمل وصداع. فَفِدْيَةٌ أي فعليه فدية إن حاق.
{ أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “yahut başında bir eziyet bulunursa”; yara, bit ve baş ağrısı gibi. { فَفِدْيَةٌ } “bir fidye gerekir”; yani tıraş olursa ona fidye vaciptir.
مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ بيان لجنس الفدية. وأما قدرها
{ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan”; fidye cinsinin beyanıdır. Miktarına gelince,
فقد أخرج في المصابيح عن كعب بن عجرة أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «مر به وهو بالحديبية قبل أن يدخل مكة وهو محرم وهو يوقد تحت قدر والقمل يتهافت على وجهه فقال: أيؤذيك هوامك؟ قال: نعم: قال: فاحلق رأسك وأطعم فرقا بين ستة مساكين- والفرق ثلاثة آصع- أو صم ثلاثة أيام أو انسك نسيكة»
el-Mesâbîh'te Kâ'b b. Ucre'den tahric edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Mekke'ye girmeden önce ihramlı iken Hudeybiye'de onun yanına uğradı; o tencerenin altında ateş yakıyordu ve bitler yüzüne dökülüyordu. Bunun üzerine: 'Haşeratın sana eziyet veriyor mu?' buyurdu. O: 'Evet' dedi. Resûlullah: 'Başını tıraş et ve altı yoksul arasında bir fark —fark üç sâ‘dır— yiyecek yedir yahut üç gün oruç tut veya bir kurban kes' buyurdu.»
وفي رواية البخاري ومسلم والنسائي وابن ماجة والترمذي «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال له: ما كنت أرى أن الجهد بلغ بك هذا أما تجد شاة؟ فقال: لا قال: صم ثلاثة أيام أو أطعم ستة مساكين لكل مسكين نصف صاع من طعام واحلق رأسك»
Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Mâce ve Tirmizî'nin rivayetinde ise şöyledir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Sıkıntının seni bu dereceye ulaştırdığını sanmıyordum; bir koyun bulabilir misin?' buyurdu. O: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine: 'Üç gün oruç tut yahut her bir yoksula yarım sâ‘ yiyecek olmak üzere altı yoksulu doyur ve başını tıraş et' buyurdu.»
وقد بين في هذه الرواية ما يطعم لكل مسكين ولم يبين محل الفدية، والظاهر العموم في المواضع كلها كما قاله ابن الفرس، وهو مذهب الإمام مالك فَإِذا أَمِنْتُمْ من الأمن ضد الخوف، أو الأمنة زواله فعلى الأول معناه فإذا كنتم في أمن وسعة ولم تكونوا خائفين، وعلى الثاني فإذا زال عنكم خوف الإحصار، ويفهم منه حكم من كان آمنا ابتداء بطريق الدلالة- والفاء- للعطف على أُحْصِرْتُمْ مفيدة للتعقيب سواء أريد حصر العدو أو كل منع في الوجود، ويقال للمريض إذا زال مرضه وبرئ: آمن كما روي ذلك عن ابن مسعود وابن عباس رضي الله تعالى عنهم من طريق إبراهيم فيضعف استدلال الشافعي ومالك بالآية على ما ذهبا إليه.
Bu rivayette her bir yoksula ne kadar yedirileceği beyan edilmiş, fidye yeri ise beyan edilmemiştir. İbnü'l-Feres'in de dediği gibi zahir olan bütün mekanlarda umumi olmasıdır; İmam Mâlik'in mezhebi de budur. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz vakit”; korkunun zıddı olan «emn»den veya korkunun zail olması manasındaki «emnet»ten türemiştir. Birinciye göre mana: 'Güven ve genişlik içinde olup korkmadığınız vakit'; ikinciye göre ise: 'İhsar korkusu sizden zail olduğu vakit' şeklinde olur. Bundan, baştan itibaren güvende olan kimsenin hükmü de delalet yoluyla anlaşılır. «Fâ» harfi, ister düşman engellemesi ister var olan her türlü mani kastedilsin, ta'kib ifade ederek { أُحْصِرْتُمْ } fiiline atıf içindir. İbrahim tarikiyle İbn Mes'ûd ve İbn Abbas radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre hastalıktan kurtulup iyileşen hasta için de «âmene» (güvene erdi/iyileşti) denilir; bu takdirde Şâfiî ve Mâlik'in gittikleri görüşe bu ayetle delil getirmeleri zayıflar.
فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ الفاء واقعة في جواب- إذا والباء وإلى- صلة التمتع، والمعنى فمن استمتع وانتفع بالتقرب إلى الله تعالى بالعمرة إلى وقت الحج أي قبل الانتفاع بالحج في أشهره، وقيل: الباء سببية ومتعلق التمتع محذوف أي بشيء من محظورات الإحرام ولم يعينه لعدم تعلق الغرض بتعيينه، والمعنى ومن استمتع بسبب أوان العمرة والتحلل منها باستباحة محظورات الإحرام إلى أن يحرم بالحج، وفيه صرف التمتع عن المعنى الشرعي إلى المعنى اللغوي، والثاني هو الانتفاع مطلقا، والأول هو أن يحرم بالعمرة في أشهر الحج ويأتي بمناسكها ثم يحرم بالحج من جوف مكة ويأتي بأعماله ويقابله القرآن وهو أن يحرم بهما معا ويأتي بمناسك الحج فيدخل فيها مناسك العمرة، والإفراد وهو أن يحرم بالحج وبعد الفراغ منه بالعمرة فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ الفاء واقعة في جواب مِنَ أي فعليه دم استيسر عليه بسبب التمتع فهو دم جبران لأن الواجب عليه أن يحرم للحج من الميقات فلما أحرم لا من الميقات أورث ذلك خللا فيه فجبر بهذا الدم، ومن ثم لا يجب على المكي ومن في حكمه، ويذبحه إذا أحرم
{ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa”; fâ harfi «izâ»nın cevabında vaki olmuştur; «bâ» ve «ilâ» harfleri ise temettu' fiilinin sılasıdır. Mana: 'Kim hac ayları içinde hac ile faydalanmadan önce, hac vaktine kadar umre ile Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaktan istifade eder ve faydalanırsa' demektir. Bir görüşe göre: «Bâ» harfi sebebiyedir ve temettu' fiilinin müteallakı mahzuftur; yani 'ihram yasaklarından herhangi biriyle faydalanırsa' demektir ve maksat onu tayin etmeye taalluk etmediği için tayin edilmemiştir. Mana ise: 'Kim umre vakti ve ondan ihramdan çıkma sebebiyle, hac için ihrama girinceye kadar ihram yasaklarının helal kılınmasıyla faydalanırsa' şeklinde olur. Bunda temettu'yu şer'î manasından lügat manasına çevirme vardır; ikincisi mutlak faydalanmadır, birincisi ise hac aylarında umre için ihrama girip onun menasikini yerine getirmek, sonra Mekke'nin içinden hac için ihrama girip onun amellerini eda etmektir. Bunun mukabili ise kırandır; o da ikisine birden ihrama girip hac menasikini eda ederken umre menasikini de onun içine dahil etmektir; ve ifraddır; o da önce hac için ihrama girmek, onu bitirdikten sonra da umre yapmaktır. { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “o vakit kurbanlıktan kolayına geleni [kesmesi gerekir]”; fâ harfi şart bildiren «men»in cevabında vaki olmuştur; yani temettu sebebiyle kendisine kolay gelen bir kurban kanı akıtması gerekir. Bu bir cebrân (telafi) kurbanıdır; çünkü onun hac için mikattan ihrama girmesi vacipti; mikat dışından ihrama girince bu durum hacda bir noksanlık doğurdu ve bu kurbanla telafi edildi. Bundan dolayı Mekkeliye ve Mekkeli hükmünde olana vacip olmaz; ve bunu hac için ihrama girdiğinde keser;
بالحج، ولا يجوز قبل الإحرام ولا يتعين له يوم النحر بل يستحب ولا يأكل منه، وهذا مذهب الشافعي وذهب الإمام أبو حنيفة إلى أنه دم نسك كدم القارن لأنه وجب عليه شكرا للجمع بين النسكين فهو كالأضحية ويذبح يوم النحر فَمَنْ لَمْ يَجِدْ أي الهدي وهو عطف على فَإِذا أَمِنْتُمْ.
ihrama girmeden önce kesmesi caiz değildir, onun için kurban bayramı günü muayyen değildir bilakis o günde kesilmesi müstehaptır ve ondan kendisi yemez. Bu Şâfiî'nin mezhebidir. İmam Ebû Hanîfe ise bunun, iki ibadeti bir arada yapmaya şükür olarak vacip kılındığı için kıran kurbanı gibi bir nusük (ibadet) kurbanı olduğu, dolayısıyla udhiyye (kurban bayramı kurbanı) gibi olup kurban bayramı günü kesileceği görüşüne gitmiştir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de bulamazsa”; yani kurbanlığı [bulamazsa]. Bu ifade { فَإِذا أَمِنْتُمْ } üzerine matuftur.
فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أي فعليه صيام وقرىء فصيام بالنصب أي فليصم، وظرف الصوم محذوف إذ يمتنع أن يكون شيء من أعمال الحج ظرفا له، فقال أبو حنيفة: المراد في وقت الحج مطلقا لكن بين الإحرامين إحرام الحج وإحرام العمرة وهو كناية عن عدم التحلل عنهما فيشمل ما إذا وقع قبل إحرام الحج سواء تحلل من العمرة أولا، وما وقع بعده بدليل أنه إذا قدر على الهدي بعد صوم الثلاثة قبل التحلل وجب عليه الذبح ولو قدر عليه بعد التحلل لا يجب عليه لحصول المقصد بالصوم وهو التحلل، وقال الشافعي: المراد وقت أداء الحج وهو أيام الاشتغال به بعد الإحرام وقبل التحلل، ولا يجوز الصوم عنده قبل إحرام الحج، والأحب أن يصوم سابع ذي الحجة وثامنه وتاسعه لأنه غاية ما يمكن في التأخير لاحتمال القدرة على الأصل وهو الهدي، ولا يجوز يوم النحر وأيام التشريق لكون الصوم منهيا فيها، وجوز بعضهم صوم الثلاثة الأخيرة احتجاجا بما
{ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “ona hacda üç gün oruç tutmak gerekir”; yani üzerine oruç vaciptir. Nasb ile «fe-sıyâme» şeklinde de okunmuştur; yani 'üç gün oruç tutsun'. Orucun zarfı mahzuftur; zira hac amellerinden herhangi birinin oruca zarf olması imkansızdır. Ebû Hanîfe dedi ki: 'Murat, mutlak olarak hac vaktindedir, ancak iki ihram —hac ihramı ile umre ihramı— arasındadır ki bu da ikisinden henüz büsbütün çıkmamış olmaktan kinayedir; dolayısıyla umreden ihramdan çıkmış olsun veya olmasın hac ihramından önce vaki olanı da, hac ihramından sonra vaki olanı da kapsar. Bunun delili şudur: Üç gün oruç tuttuktan sonra ihramdan çıkmadan önce kurbana güç yetirirse kurban kesmesi vacip olur; şayet ihramdan çıktıktan sonra kurbana güç yetirirse, oruçla kastedilen gaye yani ihramdan çıkış hasıl olduğu için kurban kesmesi vacip olmaz.' Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Murat, haccın eda vaktidir; o da ihrama girdikten sonra ve ihramdan çıkmadan önceki hac ile meşgul olunan günlerdir. Onun katında hac ihramından önce oruç tutmak caiz değildir. En sevimli olanı ise Zilhicce'nin yedinci, sekizinci ve dokuzuncu günlerinde tutmasıdır; zira asıl olan kurbana güç yetirme ihtimaline binaen tehir edilebilecek son sınırdır. Kurban bayramı gününde ve teşrik günlerinde oruç tutmak ise bu günlerde oruç yasaklandığı için caiz değildir.' Bazıları ise şu rivayeti delil getirerek son üç günde [teşrik günlerinde] oruç tutulmasını caiz görmüşlerdir:
أخرجه ابن جرير والدارقطني والبيهقي عن ابن عمر قال: رخص النبي صلى الله تعالى عليه وسلم للمتمتع إذا لم يجد الهدي ولم يصم حتى فاته أيام العشر أن يصوم أيام التشريق مكانها،
İbn Cerîr, Dârekutnî ve Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kurban bulamayan ve [Zilhicce'nin ilk] on gününü kaçırıncaya kadar da oruç tutamayan temettu' hacısı için onların yerine teşrik günlerinde oruç tutmasına ruhsat verdi.'
وأخرج مالك عن الزهري قال: «بعث رسول الله ﷺ عبد الله بن حذافة فنادى في أيام التشريق فقال: إن هذه أيام أكل وشرب وذكر الله تعالى إلا من كان عليه صوم من هدي» وأخرج الدارقطني مثله من طريق سعيد بن المسيب،
Mâlik'in Zührî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Huzâfe'yi gönderdi; o da teşrik günlerinde seslenerek şöyle dedi: Şüphesiz bu günler yeme, içme ve Allah Teâlâ'yı zikretme günleridir; ancak üzerinde hedy orucu bulunan kimse müstesna.» Dârekutnî de Saîd b. el-Müseyyeb tarikiyle benzerini tahric etmiştir.