Binûn

Bakara Suresi — 20. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأخرج البخاري وجماعة عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: لم يرخص صلى الله تعالى عليه وسلم في أيام التشريق أن يصمن إلا لمتمتع لم يجد هديا،

Buhârî ve bir grup [muhaddis] Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kurban bulamayan temettu' hacısı dışında hiç kimseye teşrik günlerinde oruç tutması için ruhsat vermedi.'

وبذلك أخذ الإمام مالك ولعل ساداتنا الحنفية عولوا على أحاديث النهي وقالوا: إذا فاته الصوم حتى أتى يوم النحر لم يجزه إلا الدم ولا يقضيه بعد أيام التشريق كما ذهب إليه الشافعية لأنه بدل والأبدال لا تنصب إلا شرعا والنص خصه بوقت الحج وجواز الدم على الأصل وعن عمر رضي الله تعالى عنه أنه أمر في مثله بذبح الشاة..

İmam Mâlik de bu görüşü benimsemiştir. Hanefî efendilerimiz ise muhtemelen nehiy hadislerine dayanmış ve şöyle demişlerdir: 'Kişi orucu kurban bayramı gününe kadar kaçırırsa artık kurban kesmekten başka bir şey ona kafi gelmez ve Şâfiîlerin benimsediği gibi teşrik günlerinden sonra onu kaza edemez. Çünkü o bir bedeldir ve bedeller ancak şeriatla sabit olur. Nass ise bunu hac vaktine tahsis etmiştir; kurbanın geçerliliği ise asıl hükme göredir.' Ömer radıyallâhu anh'tan da benzer bir durumda koyun kesilmesini emrettiği rivayet edilmiştir.

وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ أي فرغتم ونفرتم من أعماله، فذكر الرجوع وأريد سببه، أو المعنى إذا رجعتم من مني، وقال الشافعي رضي الله تعالى عنه- على ما هو الأصح عند معظم أصحابه: إذا رجعتم إلى أهليكم، ويؤيده ما أخرجه البخاري عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه «إذا رجعتم إلى أمصاركم» وأن لفظ الرجوع أظهر في هذا المعنى، وحكم ناوي الإقامة بمكة توطنا حكم الراجع إلى وطنه لأن الشرع أقام موضع الإقامة مقام الوطن، وفي البحر المراد بالرجوع إلى الأهل الشروع فيه- عند بعض- والفراغ بالوصول إليهم- عند آخرين- وفي الكلام التفات، وحمل على معنى بعد الحمل على لفظه في إفراده وغيبته وقرىء «سبعة» بالنصب عطفا على محل ثَلاثَةِ أَيَّامٍ لأنه مفعول اتساعا، ومن لم يجوزه قدر- وصوموا- وعليه أبو حيان.

{ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “ve döndüğünüzde yedi [gündür]”; yani hac amellerini bitirip [Mina'dan] ayrıldığınızda. Burada rücu (dönüş) zikredilmiş, sebebi kastedilmiştir; yahut mana, 'Mina'dan döndüğünüzde' şeklindedir. Şâfiî radıyallâhu anh —ashabının çoğunluğuna göre en sahih olan görüşe göre— şöyle demiştir: 'Ailenizin yanına döndüğünüzde.' Buhârî'nin İbn Abbas radıyallâhu anh'tan tahric ettiği «Şehirlerinize döndüğünüzde» rivayeti ile rücu lafzının bu manada daha zahir olması da bunu destekler. Mekke'de yerleşmek üzere ikamete niyet eden kimsenin hükmü, vatanına dönen kimsenin hükmü gibidir; zira şeriat, ikamet yerini vatan makamına kaim kılmıştır. el-Bahr'da [belirtildiğine göre], aileye rücudan murat, kimine göre dönüşe başlamak, kimine göre ise onların yanına ulaşarak yolculuğu tamamlamaktır. Sözde iltifat sanatı vardır; [muhatap zamiri olan «döndüğünüzde» ifadesi], müfret ve gaip olan lafza hamledildikten sonra manaya hamledilmiştir. «Seb'aten» (سَبْعَةً) nasb ile de okunmuştur; bu, tevsî' yoluyla meful olduğu için { ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } kelimesinin mahalline atıftır. Buna cevaz vermeyen kimse ise 've صُومُوا (oruç tutunuz)' şeklinde takdir etmiştir; Ebû Hayyân da bu görüştedir.

تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ الإشارة إلى- الثلاثة، والسبعة- ومميز العدد محذوف أي «أيام» وإثبات- التاء- في العدد مع حذف المميز أحسن الاستعمالين، وفائدة الفذلكة أن لا يتوهم أن- الواو- بمعنى أو التخييرية، وقد نص السيرافي في شرح الكتاب على مجيئها لذلك، وليس تقدم الأمر الصريح شرطا فيه بل الخبر الذي هو بمعنى الأمر

{ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “İşte bunlar, tam on [gündür]”; buradaki işaret üç ve yedi [günedir]. Sayılanın temyizi mahzuftur; yani “günler”dir. Temyiz hazfedildiğinde sayıda tâ harfinin (ة) sabit kalması iki kullanımdan daha güzel olanıdır. Bu fezlekenin (toplamın belirtilmesinin) faydası, [ayetteki] vâv harfinin muhayyerlik bildiren “ev (veya / yahut)” anlamında olduğunun zannedilmemesidir. Nitekim es-Sîrâfî, Şerhu'l-Kitâb'da vâv harfinin bu anlama gelebileceğini açıkça belirtmiştir. Bunda açık bir emrin önceden geçmiş olması da şart değildir; bilakis emir anlamında olan haber [cümlesi] de

كذلك، وأن يندفع التوهم البعيد الذي أشرنا إليه في مقدمة إعجاز القرآن، وأن يعلم العدد جملة- كما علم تفصيلا- فيحاط به من وجهين فيتأكد العلم، ومن أمثالهم- علمان خير من علم- لا سيما وأكثر العرب لا يحسن الحساب، فاللائق بالخطاب العامي الذي يفهم به الخاص والعام الذين هم من أهل الطبع، لا أهل الارتياض بالعلم أن يكون بتكرار الكلام وزيادة الافهام والإيذان بأن المراد- بالسبعة- العدد دون الكثرة فإنها تستعمل بهذين المعنيين، فإن قلت: ما الحكمة في كونها كذلك حتى يحتاج إلى تفريقها المستدعي لما ذكر؟ أجيب بأنها لما كانت بدلا عن الْهَدْيِ والبدل يكون في محل المبدل منه غالبا جعل الثلاثة بدلا عنه في زمن الحج وزيد عليها السبعة علاوة لتعادله من غير نقص في الثواب لأن الفدية مبنية على التيسير، ولم يجعل- السبعة- فيه لمشقة الصوم في الحج، وللإشارة إلى هذا التعادل وصفت- العشرة- بأنها كامِلَةٌ فكأنه قيل: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ في وقوعها بدلا من الْهَدْيِ وقيل:

böyledir. Bir diğer faydası, İ'câzü'l-Kur'ân'ın mukaddimesinde işaret ettiğimiz uzak vehmin giderilmesi ve sayının ayrıntılı olarak bilindiği gibi topluca da bilinmesidir; böylece ona iki yönden ihata edilir ve bilgi pekişir. Nitekim darb-ı mesellerinde 'İki bilgi bir bilgiden hayırlıdır' denilmiştir. Özellikle de Arapların çoğu hesaptan anlamaz; dolayısıyla ilimle meşgul olan havas değil de fıtrat ehli olan avam ve havasın kendisiyle anladığı umumi hitaba uygun olan; sözün tekrar edilmesi, anlatımın pekiştirilmesi ve 'yedi' ile kastedilenin çokluk değil bizzat sayı olduğunun bildirilmesidir; çünkü bu kelime her iki manada da kullanılır. Eğer dersen ki: 'Bunun bu şekilde olmasındaki ve zikredilen hususları gerektirecek tarzda ayrılmasındaki hikmet nedir?' Buna şöyle cevap verilir: Bu oruç kurbanın bedeli olduğunda ve bedel de çoğunlukla مبدل منه (yerine geçtiği asıl şeyin) mahallinde bulunduğunda; hac zamanında üç gün onun bedeli kılınmış, sevapta bir eksilme olmaksızın kurbanla denkleşmesi için de üzerine yedi gün fazlalık olarak eklenmiştir. Çünkü fidye kolaylaştırma esasına dayanır. Hac esnasında oruç tutmanın meşakkati sebebiyle o yedi gün hac içinde kılınmamıştır. Bu denkleşmeye işaret etmek için de on sayısı { كامِلَةٌ } “tam” olarak vasfedilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar, kurbanın yerine bedel olma hususunda tam on [gündür]”. Şöyle de denilmiştir:

إنها صفة مؤكدة تفيد زيادة التوصية بصيامها وأن لا يتهاون بها ولا ينقص من عددها كأنه قيل تلك عشرة كاملة فراعوا كمالها ولا تنقصوها، وقيل: إنها صفة مبينة كمال العشرة فإنها عدد كمل فيه خواص الأعداد، فإن الواحدة مبتدأ العدد، والاثنين أول العدد، والثلاثة أول عدد فرد، والأربعة أول عدد مجذور، والخمسة أول عدد دائر، والستة أول عدد تام، والسبعة عدد أول، والثمانية أول عدد زوج الزوج، والتسعة أول عدد مثلث، والعشرة نفسها ينتهي إليها العدد فإن كل عدد بعدها مركب منها ومما قبلها قاله بعض المحققين.

O, tutulmasını daha fazla tavsiye etmeyi, hafife alınmamasını ve sayısının eksiltilmemesini ifade eden pekiştirici bir sıfattır; sanki şöyle denilmiştir: 'Bunlar tam on gündür, öyleyse kemalini gözetin ve onları eksiltmeyin.' Şöyle de denilmiştir: O, on sayısının kemalini açıklayan bir sıfattır; zira o, kendisinde sayıların özelliklerinin kemale erdiği bir sayıdır. Nitekim bir sayının başlangıcıdır; iki sayının evvelidir; üç ilk tek sayıdır; dört ilk karekökü olan (kare) sayıdır; beş ilk devirli sayıdır; altı ilk tam sayıdır; yedi asal sayıdır; sekiz ilk çiftin çifti sayıdır; dokuz ilk üçgensel sayıdır; on ise sayının kendisinde nihayete erdiği sayıdır, çünkü ondan sonraki her sayı ondan ve ondan öncekilerden mürekkeptir. Bunu bazı muhakkikler söylemiştir.

وذكر الإمام لهذه الفذلكة مع الوصف عشرة أوجه- لكنها عشرة غير كاملة- ولولا مزيد التطويل لذكرتها بما لها وعليها ذلِكَ إشارة إلى التمتع المفهوم من قوله سبحانه: فَمَنْ تَمَتَّعَ عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه إذ لا متعة ولا قران لحاضري المسجد لأن شرعهما للترفه بإسقاط أحد السفرتين وهذا في حق الآفاقي لا في حق أهل مكة ومن في حكمهم، وقال الشافعي رضي الله تعالى عنه: إنها إشارة إلى الأقرب وهو الحكم المذكور أعني لزوم الهدي أو بدله على المتمتع وإنما يلزم ذلك إذا كان المتمتع آفاقيا لأن الواجب أن يحرم عن الحج من الميقات فلما أحرم من الميقات عن العمرة ثم أحرم عن الحج لا من الميقات فقد حصل هناك الخلل فجعل مجبورا بالدم، والمكي لا يجب إحرامه من الميقات فإقدامه على التمتع لا يوقع خللا في حجه فلا يجب عليه الهدي ولا بدله، ويرده أنه لو كانت الإشارة للهدي والصوم لأتى- بعلى- دون اللام في قوله سبحانه:

İmam [Râzî], sıfatla birlikte bu fezleke için on vecih zikretmiştir —ancak bu tam olmayan bir ondur—. Sözü daha fazla uzatmak olmasaydı, lehindeki ve aleyhindeki yönleriyle onları zikrederdim. { ذلِكَ } “Bu”; Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre Cenâb-ı Hakk'ın { فَمَنْ تَمَتَّعَ } “Kim temettu' yaparsa” kavlinden anlaşılan temettua işarettir. Zira Mescid-i Haram civarında oturanlar için temettu' ve kıran yoktur; çünkü bunların meşruiyeti iki yolculuktan birini düşürerek rahatlık sağlamak içindir, bu da Mekkeliler ve onların hükmünde olanlar için değil, âfâkî (dışarıdan gelen) kimse hakkındadır. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: 'O en yakın olana, yani zikredilen hükme, yani temettu' yapan kimseye kurbanın yahut bedelinin gerekmesine işarettir. Bu da ancak temettu' yapan kimse âfâkî olduğunda gerekir. Çünkü vacip olan, hac için mikattan ihrama girmektir; mikattan umre için ihrama girip sonra hac için mikat dışından ihrama girdiğinde orada bir kusur meydana gelmiş olur ve bu kusur kurban ile telafi edilir. Mekkeliye ise mikattan ihrama girmek vacip değildir; dolayısıyla onun temettua girişmesi haccında bir kusur meydana getirmez, bu yüzden ona kurban da bedeli de vacip olmaz.' Ancak bu görüş, şayet işaret kurbana ve oruca yönelik olsaydı Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde lâm (لِ) yerine alâ (عَلَى) harf-i cerinin gelmesi gerekirdi denilerek reddedilmiştir:

لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ لأن الهدي وبدله واجب على المتمتع والواجب يستعمل بعلى- لا باللام، وكون اللام واقعة موقع على كما قيل به في «اشترطي لهم الولاء» خلاف الظاهر، والمراد بالموصول من كان من الحرم على مسافة القصر عند الشافعي رضي الله تعالى عنه، ومن كان مسكنه وراء الميقات عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وأهل الحل عند طاوس، وغير أهل مكة عند مالك رضي الله تعالى عنه، والحاضر على الوجه الأول ضد المسافر، وعلى الوجوه الأخر بمعنى الشاهد الغير الغائب، والمراد من حضور الأهل حضور المحرم، وعبر به لأن الغالب على الرجل كما قيل: أن يسكن حيث أهله ساكنون، وللمسجد الحرام إطلاقان، أحدهما نفس المسجد، والثاني الحرم كله، ومنه قوله سبحانه: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الإسراء: ١] بناء على أنه صلى الله تعالى عليه وسلم إنما أسري به من الحرم لا من المسجد، وعلى إرادة المعنى الأخير في الآية هنا أكثر أئمة الدين وَاتَّقُوا اللَّهَ في كل ما يأمركم به وينهاكم عنه كما يستفاد من ترك المفعول ويدخل فيه الحج دخولا أوليا وبه يتم الانتظام وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ لمن لم يتقه أي استحضروا ذلك لتمتنعوا عن العصيان، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لتربية المهابة وإدخال الروعة وإضافة شديد من إضافة الصفة

{ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ailesi Mescid-i Haram'da oturmayan kimseler içindir”. Çünkü kurban ve bedeli temettu' yapan kimseye vaciptir ve vacip olan şey lâm ile değil alâ ile kullanılır. «İşteritî lehumü'l-velâ» hadisinde söylendiği gibi lâm'ın alâ yerine geçmiş olması ise zahire aykırıdır. İsmi mevsulden murat; Şâfiî radıyallâhu anh'a göre Harem'den sefer mesafesi uzaklıkta olan kimsedir; Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre meskeni mikatın ötesinde olan kimsedir; Tâvûs'a göre hil ehli; Mâlik radıyallâhu anh'a göre ise Mekke ehli dışındakilerdir. İlk veche göre hâzır, müsâfirin zıddıdır; diğer vecihlere göre ise gayb olmayan, bizzat hazır bulunan anlamındadır. Ailenin hazır bulunmasından murat, ihrama giren kimsenin hazır bulunmasıdır. Böyle ifade edilmesinin sebebi, denildiği üzere, kişinin galip olarak ailesinin ikamet ettiği yerde ikamet etmesidir. Mescid-i Haram iki anlama gelir: Birincisi mescidin bizzat kendisidir; ikincisi ise Harem bölgesinin tamamıdır. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bundandır: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [İsrâ: 1] “Kulunu geceleyin Mescid-i Haram'dan yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir”; bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidden değil bizzat Harem'den yürütüldüğü esasına dayanır. Din imamlarının çoğu buradaki ayette son mananın murat edildiği görüşündedir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan korkun”; mefulün hazfedilmesinden anlaşıldığı üzere, size emrettiği ve yasakladığı her hususta [Allah'tan korkun]. Hac ibadeti buna evleviyetle dahildir ve nizam bununla tamamlanır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Ve bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır”; O'ndan sakınmayan kimse için; yani isyandan kaçınmak için bunu hatırınızda tutun. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi heybet aşılamak ve korku vermek içindir. Şedîd kelimesinin izafeti, sıfat-ı

المشبهة إلى مرفوعها الْحَجُّ أَشْهُرٌ أي وقته ذلك وبه يصح الحمل، وقيل: ذو أشهر أو حج أشهر، وقيل: لا تقدير، ويجعل الحج الذي هو فعل من الأفعال عين الزمان مبالغة، ولا يخفى أن المقصد بيان وقت الحج كما يدل عليه ما بعد فالتنصيص عليه أولى، ومعنى قوله ﷾: مَعْلُوماتٌ معروفات عند الناس وهي شوال وذو القعدة.

müşebbehenin merfusuna izafetidir. { الْحَجُّ أَشْهُرٌ } “Hac, aylardır”; yani onun vakti o [aylar]dır ve حمل (yüklem yapma) bununla sahih olur. 'Zû eşhur' (aylar sahibidir) veya 'haccu eşhur' (ayların haccıdır) şeklinde [hazif olduğu] da söylenmiştir. Bir takdir bulunmadığı, fiillerden bir fiil olan haccın mübalağa kastıyla bizzat zamanın kendisi kılındığı da söylenmiştir. Gizli değildir ki maksat, sonrasının da delalet ettiği üzere haccın vaktini beyan etmektir; dolayısıyla bunu açıkça belirtmek daha evladır. Cenâb-ı Zülcelâl'in { مَعْلُوماتٌ } “bilinen” kavlinin manası ise insanlarca bilinen [aylar]dır ki onlar da Şevval ve Zilkade'dir.

وعشر من ذي الحجة عندنا، وهو المروي عن ابن عباس وابن مسعود وابن الزبير وابن عمر والحسن رضي الله تعالى عنهم، وأيد بأن يوم النحر وقت لركن من أركان الحج- وهو طواف الزيارة- وبأنه فسر يوم الحج الأكبر بيوم النحر، وعند مالك الشهران الأولان وذو الحجة كله عملا بظاهر لفظ الأشهر، ولأنّ أيام النحر يفعل فيها بعض أعمال الحج من طواف الزيارة، والحلق، ورمي الجمار، والمرأة إذا حاضت تؤخر الطواف الذي لا بد منه إلى انقضاء أيامه بعد العشرة، ولأنه يجوز- كما قيل- تأخير طواف الزيارة إلى آخر الشهر، على ما روي عن عروة بن الزبير- ولأن ظواهر الأخبار ناطقة بذلك،

Ve bizce Zilhicce'den de on gündür; İbn Abbas, İbn Mes'ûd, İbnü'z-Zübeyr, İbn Ömer ve Hasan'dan radıyallâhu anhüm rivayet edilen görüş de budur. Bu görüş, kurban bayramı gününün haccın rükünlerinden bir rükün —ki o da ziyaret tavafıdır— için vakit olmasıyla ve Hacc-ı Ekber gününün kurban bayramı günü olarak tefsir edilmesiyle desteklenmiştir. Mâlik'e göre ise aylar lafzının zahiriyle amel edilerek ilk iki ay ile Zilhicce'nin tamamıdır; ayrıca kurban bayramı günlerinde ziyaret tavafı, tıraş olma ve taş atma gibi bazı hac amelleri yapılmaktadır; kadın hayız olduğunda yapılması gereken tavafı on günden sonra bu günlerin bitimine kadar tehir eder; Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre ziyaret tavafını ayın sonuna kadar tehir etmenin —denildiği gibi— caiz olması sebebiyle ve haberlerin zahirleri bunu açıkça ifade ettiği içindir.

فقد أخرج الطبراني والخطيب وغيرهما بطرق مختلفة أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عد «الثلاثة أشهر الحج»

Nitekim Taberânî, Hatîb ve başkaları muhtelif tarıklarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Üç ayı hac ayları» olarak saydığını rivayet etmişlerdir.

وأخرج سعيد بن منصور وابن المنذر عن عمر رضي الله تعالى عنه مثل ذلك. وعند الشافعي رضي الله تعالى عنه الشهران الأولان وتسع ذي الحجة بليلة النحر لأن الحج يفوت بطلوع الفجر من يوم النحر، والعبادة لا تكون فائتة مع بقاء وقتها، قاله الرازي، وفيه أن فوته بفوت ركنه الأعظم- وهو الوقوف- لا بفوت وقته مطلقا، ومدار الخلاف أنّ المراد بوقته وقت مناسكه وأعماله من غير كراهة وما لا يحسن فيه غيره من المناسك مطلقا- أو وقت إحرامه- والشافعي رضي الله تعالى عنه- على الأخير- والإحرام لا يصح بعد طلوع فجر يوم النحر لعدم إمكان الأداء، وإن جاز أداء بعض أعمال الحج في أيام النحر، ومالك على الثاني فإنه- على ما قيل- كره الاعتمار في بقية ذي الحجة، لما روي أنّ عمر رضي الله تعالى عنه كان يخوّف الناس بالدرّة وينهاهم عن ذلك فيهن، وإنّ ابنه رضي الله تعالى عنه قال لرجل: إن أطعتني انتظرت حتى إذا هلّ المحرم خرجت إلى ذات عرق فأهللت منها بعمرة.

Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir de Ömer radıyallâhu anh'tan benzerini tahric etmişlerdir. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre ise ilk iki ay ile Zilhicce'nin kurban bayramı gecesini de içine alan dokuz günüdür; çünkü hac, kurban bayramı günü fecrin doğmasıyla fevt olur; vakti baki kaldığı sürece ibadet fevt olmuş sayılmaz. Bunu Râzî söylemiştir. Ancak buna karşı, haccın fevt olmasının mutlak olarak vaktinin çıkmasıyla değil, en büyük rüknünün —ki o da vakfedir— fevt olmasıyla gerçekleştiği söylenmiştir. İhtilafın mihveri şudur: Haccın vaktinden murat; kerahet olmaksızın menasikinin ve amellerinin vakti ve mutlak olarak içinde diğer menasikin uygun düşmediği vakit midir, yoksa onun ihram vakti midir? Şâfiî radıyallâhu anh sonuncusu üzeredir; kurban bayramı gününün fecri doğduktan sonra edanın imkansızlığı sebebiyle ihrama girmek sahih olmaz; her ne kadar kurban bayramı günlerinde bazı hac amellerinin edası caiz olsa da. Mâlik ise ikinci görüş üzeredir; zira —denildiğine göre— o, Zilhicce'nin geri kalanında umre yapmayı mekruh görmüştür; çünkü Ömer radıyallâhu anh'ın insanları kamçıyla korkutup o günlerde bundan nehyettiği ve oğlu [İbn Ömer] radıyallâhu anh'ın bir adama: 'Bana uyarsan Muharrem ayı hilali doğuncaya kadar beklersin, sonra Zât-ı Irk'a çıkıp oradan umre için ihrama girersin' dediği rivayet edilmiştir.

والإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه على الأول لكون العاشر وقتا لأداء الرمي، والحلق وغيرهما، وغيرها من بقية أيام النحر- وإن كان وقتا لذلك أيضا- إلا أنه خصص بالعشر اقتضاء لما روي في الآثار من ذكر العشر، ولعل وجهه أنّ المراد الوقت الذي يتمكن فيه المكلف من الفراغ عن مناسكه بحيث يحل له كل شيء وهو اليوم العاشر وما سواه من بقية أيام النحر، فللتيسير في أداء الطواف، ولتكميل الرمي، و «الأشهر» مستعمل في حقيقته إلا أنه تجوز في بعض أفراده، فإن أقل الجمع ثلاثة أفراد عند الجمهور فجعل بعض من فرد فردا ثم جمع، وقيل: إنه مجاز فيما فوق الواحد بعلاقة الاجتماع، وليس من الجمع حقيقة بناء على المذهب المرجوح فيه لأنه إنما يصح إطلاقه على اثنين فقط، أو ثلاثة- لا على اثنين- وبعض ثالث، والقول- بأن المراد به اثنان والثالث في حكم العدم- وقيل: المراد ثلاثة، ولا تجوز في بعض الأفراد لأن أسماء الظروف تطلق على بعضها حقيقة لأنها على معنى- في- فيقال: رأيته في سنة كذا. أو شهر كذا أو يوم كذا. وأنت قد رأيته في ساعة من ذلك- ولعله قريب إلى الحق- وصيغة جمع المذكر في غير العقلاء تجيء- بالألف والتاء فَمَنْ فَرَضَ أي ألزم نفسه فِيهِنَّ الْحَجَّ بالإحرام، ويصير محرما- بمجرد النية- عند الشافعي لكون الإحرام التزام الكف عن المحظورات فيصير شارعا فيه بمجردها كالصوم، وعندنا- لا- بل لا بد من مقارنة التلبية لأنه عقد على الأداء فلا بد من ذكر كما في تحريمه الصلاة، ولما كان باب الحج أوسع من باب الصلاة كفى ذكر يقصد به التعظيم سوى التلبية- فارسيا كان أو عربيا- وفعل كذلك من سوق الْهَدْيِ أو تقليده، واستدل بالآية على أنه لا يجوز الإحرام بالحج إلا في تلك الأشهر، كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنه وعطاء وغيرهما. إذ لو جاز في غيرها- كما ذهب إليه الحنفية- لما كان لقوله سبحانه: فِيهِنَّ فائدة، وأجيب بأن فائدة

İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise birinci görüş üzeredir; zira onuncu gün taş atma, tıraş olma ve diğer amellerin eda vaktidir. Kurban bayramının geri kalan diğer günleri de her ne kadar bunun için vakit olsa da, rivayetlerde on günün zikredilmesinin gereği olarak on gün ile tahsis edilmiştir. Bunun izahı muhtemelen şudur: Murat, mükellefin kendisine her şeyin helal olacağı şekilde menasikinden çıkmaya güç yetirdiği vakittir ki o da onuncu gündür; kurban bayramının geri kalan günleri ise tavafın edasında kolaylık sağlamak ve taş atmayı tamamlamak içindir. «el-Eşhur» (aylar) lafzı hakikatinde kullanılmıştır, ancak fertlerinin bazısında mecaza gidilmiştir. Zira cumhura göre çoğulun en azı üç ferttir; böylece bir ferdin bir kısmı fert kabul edilmiş, sonra da çoğul yapılmıştır. Bir görüşe göre ise birliktelik alakasıyla birden fazlası hakkında mecazdır; bu husustaki mercuh mezhebe dayalı olarak hakikatte çoğul değildir, çünkü çoğul lafzının ancak sadece ikiye yahut üçe ıtlakı sahihtir; ikiye ve üçüncünün bir kısmına değil. Bir görüşe göre ise murat ikidir, üçüncüsü ise yok hükmündedir. Bir diğer görüşe göre murat üçtür ve fertlerinin bazısında mecaz yoktur; çünkü zarf isimleri hakikat olarak parçalarına ıtlak olunur; zira onlar «fî» (içinde) manasındadır. Nitekim 'Onu falan senede, falan ayda yahut falan günde gördüm' denir; halbuki sen onu o sürenin bir anında görmüşsündür —bu görüş muhtemelen hakikate yakındır—. Gayr-ı âkilde müzekker çoğul sığası elif ve te ile gelir. { فَمَنْ فَرَضَ } “Kim farz kılarsa”; yani nefsine ilzam ederse, { فِيهِنَّ الْحَجَّ } “onlarda haccı” ihrama girmek suretiyle. İhram, yasaklardan kaçınmayı taahhüt etmek olduğundan Şâfiî'ye göre sadece niyet ile ihrama girmiş olur; dolayısıyla oruçta olduğu gibi sadece niyetle ona başlamış sayılır. Bizde ise hayır; aksine telbiyenin bitişik olması zorunludur; çünkü o eda üzerine yapılan bir akittir, tıpkı namazın tahrîmesinde olduğu gibi bir zikrin bulunması şarttır. Hac bahsi namaz bahsinden daha geniş olduğu için, Farsça veya Arapça olsun telbiye dışında tazim kastedilen herhangi bir zikir kafi gelir; kurbanlığı sevk etmek veya kurbanlığa gerdanlık takmak gibi bir fiil de böyledir. İbn Abbas radıyallâhu anh, Atâ ve başkalarının dediği gibi, haccın ancak o aylarda ihrama girilebileceğine bu ayet delil getirilmiştir. Çünkü eğer Hanefîlerin benimsediği gibi o ayların dışında da caiz olsaydı, Cenâb-ı Hakk'ın { فِيهِنَّ } “onlarda” kavlinin bir faydası olmazdı. Buna şöyle cevap verilmiştir:

ذكر فِيهِنَّ كونها وقتا لأعماله من غير كراهية فلا يستفاد منه عدم جواز الإحرام قبله، فلو قدّم الإحرام انعقد حجا مع الكراهة، وعند الشافعي رضي الله تعالى عنه يصير محرما بالعمرة، ومدار الخلاف أنه ركن عنده- وشرط عندنا- فأشبه الطهارة في جواز التقديم على الوقت، والكراهة جاءت للشبهة،

{ فِيهِنَّ } “onlarda” ifadesinin zikredilmesinin faydası, o ayların kerahet olmaksızın haccın amelleri için vakit olmasıdır; dolayısıyla bundan, o aylardan önce ihrama girmenin caiz olmadığı anlamı çıkarılamaz. Eğer ihram öne alınırsa, kerahetle birlikte hac olarak münakit olur. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre ise umre için ihrama girmiş sayılır. İhtilafın mihveri şudur: İhram onun katında bir rükündür, bizim katımızda ise bir şarttır; dolayısıyla vaktinden önce yapılabilmesi hususunda taharete (abdeste) benzemiştir; kerahet ise şüpheden dolayı gelmiştir.

فعن جابر عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «لا ينبغي لأحد أن يحرم بالحج إلا في أشهر الحج»

Nitekim Câbir'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiç kimsenin hac ayları dışında hac için ihrama girmesi uygun olmaz.»

فَلا رَفَثَ أي لا جماع، أو لا فحش من الكلام وَلا فُسُوقَ ولا خروج عن حدود الشرع بارتكاب المحظورات، وقيل: بالسباب والتنابز بالألقاب وَلا جِدالَ ولا خصام مع الخدم والرفقة.

{ فَلا رَفَثَ } “artık ne cinsel ilişki”; yani cinsi münasebet yoktur yahut çirkin söz yoktur, { وَلا فُسُوقَ } “ne günah işlemek”; yasakları irtikâp ederek şeriat sınırlarının dışına çıkmak yoktur, sövüşmek ve kötü lakaplar takışmak [yoktur] da denilmiştir, { وَلا جِدالَ } “ne de kavga etmek vardır”; hizmetçiler ve yol arkadaşlarıyla çekişmek yoktur.

فِي الْحَجِّ أي في أيامه، والإظهار في مقام الإضمار لإظهار كمال الاعتناء بشأنه والإشعار بعلة الحكم فإن زيارة البيت المعظم والتقرّب بها إلى الله تعالى من موجبات ترك الأمور المذكورة المدنسة لمن قصد السير والسلوك إلى ملك الملوك، وإيثار النفي للمبالغة في النهي والدلالة على أنها حقيقة بأن لا تكون، فإن ما كان منكرا مستقبحا في نفسه منهيا عنه مطلقا فهو للمحرم بأشرف العبادات وأشقها أنكر وأقبح كلبس الحرير في الصلاة وتحسين الصوت بحيث تخرج الحروف عن هيئاتها في القرآن، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو الأولين بالرفع حملا لهما على معنى النهي أي لا يكونن رَفَثَ وَلا فُسُوقَ والثالث- بالفتح- على معنى الإخبار بانتفاء الخلاف في الحج، وذلك أن قريشا كانت تقف بالمشعر الحرام وسائر العرب يقفون بعرفة، وبعد ما أمر الكل بالوقوف في عرفة ارتفع الخلاف فأخبر به، وقرىء بالرفع فِيهِنَّ ووجهه لا يخفى.

{ فِي الْحَجِّ } “hacda”; yani onun günlerinde. Zamir makamında açık ismin getirilmesi, onun şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak ve hükmün illetini hissettirmek içindir. Zira Yüce Beyt'i ziyaret etmek ve onunla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak; mülklerin Melik'ine doğru seyrüsülûk kasteden kimse için zikredilen kirletici şeyleri terk etmeyi gerektirir. Nehyin nefy sığasıyla tercih edilmesi, nehiyde mübalağa yapmak ve bunların asla bulunmaması gereken şeyler olduğuna delalet etmek içindir. Çünkü bizzat kendisi çirkin ve münker olup mutlak olarak yasaklanan bir şey, ibadetlerin en şereflisi ve en meşakkatlisi içinde ihramlı olan kimse için namazda ipek giymek ve Kur'an'da harfleri mahreç ve sıfatlarından çıkaracak şekilde sesi süslemek gibi çok daha münker ve pek çirkindir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, ilk iki kelimeyi nehiy manasına hamlederek merfu okumuşlardır; yani 'kesinlikle ne refes ne de fısk olmasın'. Üçüncüyü ise hacdaki ihtilafın ortadan kalktığını haber verme manasında fetha ile okumuşlardır. Şöyle ki: Kureyş Meş'ar-i Haram'da durur, diğer Araplar ise Arafat'ta dururlardı; herkese Arafat'ta durması emredilince ihtilaf kalktı ve bu durum haber verildi. { فِيهِنَّ } şeklinde merfu da okunmuştur ve bunun vechi gizli değildir.

وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ بتأويل الأمر معطوف على فَلا رَفَثَ أي لا ترفثوا وافعلوا الخيرات- وفيه التفات- وحث على- الخير- عقيب النهي عن الشر ليستبدل به، ولهذا خص متعلق العلم مع أنه تعالى عالم بجميع ما يفعلونه من خير أو شر، والمراد من- العلم- إما ظاهره فيقدر بعد الفعل فيثيب عليه، وإما المجازاة مجازا وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى أخرج البخاري وأبو داود والنسائي وابن المنذر وابن حبان والبيهقي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كان أهل اليمن يحجون ولا يتزوّدون ويقولون: نحن متوكلون، وثم يقدمون فيسألون الناس فنزلت- فالتزوّد- بمعناه الحقيقي- وهو اتخاذ الطعام للسفر- والتَّقْوى بالمعنى اللغوي- وهو الاتقاء من السؤال- وقيل: معنى الآية اتخذوا التَّقْوى زادكم لمعادكم فإنها خير زاد، فمفعول تَزَوَّدُوا محذوف بقرينة خبر إن- وهو التقوى بالمعنى الشرعي- وكان مقتضى الظاهر أن يحمل خَيْرَ الزَّادِ على التَّقْوى فإن المسند إليه والمسند إذا كانا معرفتين يجعل ما هو مطلوب الإثبات مسندا، والمطلوب هنا إثبات خَيْرَ الزَّادِ للتقوى لكونه دليلا على تزوّدها إلا أنه أخرج الكلام على خلاف مقتضى الظاهر للمبالغة لأنه حينئذ يكون المعنى إن الشيء الذي بلغكم أنه خَيْرَ الزَّادِ وأنتم تطلبون نعته هو التَّقْوى فيفيد اتحاد خَيْرَ الزَّادِ بها وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ أي أخلصوا لي التقوى فإن مقتضى العقل الخالص عن الشوائب ذلك وليس فيه- على هذا- شائبة تكرار مع سابقه لأنه حث على الإخلاص بعد الحث على التقوى.

{ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Ne hayır işlerseniz, Allah onu bilir”; emir teviliyle { فَلا رَفَثَ } kavline matuftur; yani 'kötülük işlemeyin, hayırları yapın'. Bunda iltifat sanatı vardır ve şerden nehyedildikten hemen sonra onun yerine geçmesi için hayra teşvik bulunmaktadır. Bu sebeple, Allah Teâlâ hayır veya şer işledikleri her şeyi bildiği halde ilmin taalluk ettiği şey tahsis edilmiştir. İlimden murat; ya zahiridir ve fiilden sonra takdir edilir, böylece ona karşılık mükafat verir; yahut mecaz yoluyla cezalandırma ve karşılık vermedir. { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Ve azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır”. Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân ve Beyhakî'nin İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Yemen halkı hacceder ve yanlarına azık almazlardı ve «Biz tevekkül edenleriz» derlerdi; sonra [Mekke'ye] varınca insanlardan dilenirlerdi; bunun üzerine bu ayet indi.' Buradaki azıklanma hakiki manasındadır —o da yolculuk için yiyecek edinmektir—; takva ise lügat manasındadır —o da dilenmekten sakınmaktır—. Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası 'Ahiretiniz için takvayı kendinize azık edinin, zira o en hayırlı azıktır' şeklindedir. Dolayısıyla { تَزَوَّدُوا } fiilinin mefulü, inne'nin haberi —ki o da şer'î manadaki takvadır— karinesiyle mahzuftur. Zahirin gereği { خَيْرَ الزَّادِ } ifadesinin { التَّقْوى } üzerine hamledilmesiydi; çünkü müsnedün ileyh ve müsned her ikisi de marife olduğunda, ispatı talep edilen şey müsned kılınır. Burada talep edilen ise, takvanın azık edinilmesine bir delil olması hasebiyle takva için en hayırlı azık olduğunun ispatıdır; ancak kelam, mübalağa kastıyla zahirin gereğinin hilafına getirilmiştir. Zira bu durumda mana şöyle olur: Şüphesiz size azığın en hayırlısı olduğu ulaşan ve niteliğini aradığınız şey takvanın ta kendisidir; böylece en hayırlı azığın bizzat takva ile birleştiğini ifade eder. { وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri, Bana karşı takvalı olun”; yani takvanızı Bana has kılın; zira şaibelerden arınmış aklın gereği budur. Buna göre bu ifadede kendisinden öncekiyle hiçbir tekrar şaibesi yoktur; çünkü takvaya teşvikten sonra ihlasa teşvik yer almaktadır.

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أي حرج في أَنْ تَبْتَغُوا أي تطلبوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ أي رزقا منه تعالى بالربح بالتجارة في مواسم الحج،

{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “Size hiçbir günah yoktur”; yani hiçbir sakınca yoktur, { أَنْ تَبْتَغُوا } “talep etmenizde”; yani aramanızda, { فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf”; yani hac mevsimlerinde ticaret yaparak kazanmak suretiyle O Teâlâ'dan bir rızık [aramanızda].

أخرج البخاري وغيره- عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه- قال: كانت عكاظ ومجنة وذو المجاز أسواقا في الجاهلية فتأثموا أن يتجروا في الموسم فسألوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن ذلك فنزلت،

Buhârî ve başkalarının İbn Abbas radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz Cahiliye döneminde kurulan pazarlardı; hac mevsiminde ticaret yapmaktan günah sayarak çekindiler ve bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular; bunun üzerine bu ayet indi.'

واستدل بها على إباحة التجارة والإجارة وسائر أنواع المكاسب في الحج وإن ذلك لا يحبط أجرا ولا ينقص ثوابا، ووجه الارتباط أنه تعالى لما نهى عن الجدال في الحج كان مظنة للنهي عن التجارة فيه أيضا لكونها مفضية في

Bu ayetle hac esnasında ticaretin, icarenin ve diğer kazanç türlerinin mübah olduğuna ve bunun ecri yok etmeyeceğine, sevabı eksiltmeyeceğine delil getirilmiştir. Ayetler arasındaki irtibatın vechi şudur: Allah Teâlâ hacda cidali nehyedince, bu durum ticaretin de hacda yasaklandığı zannını doğurdu; çünkü ticaret çoğunlukla

الأغلب إلى النزاع في قلة القيمة وكثرتها فعقب ذلك بذكر حكمها، وذهب أبو مسلم إلى المنع عنها في الحج، وحمل الآية على ما بعد الحج، وقال: المراد واتقون في كل أفعال الحج ثم بعد ذلك ليس عليكم جناح إلخ كقوله تعالى: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [الجمعة: ١٠] وزيف بأن حمل الآية على محل الشبهة أولى من حملها على ما لا شبهة فيه ومحل الاشتباه هو التجارة زمان الحج. وأما بعد الفراغ فنفي الجناح معلوم وقياس الحج على الصلاة فاسد فإن الصلاة أعمالها متصلة فلا يحل في أثنائها التشاغل بغيرها، وأعمال الحج متفرقة تحتمل التجارة في أثنائها، وأيضا الآثار لا تساعد ما قاله فقد سمعت ما أخرجه البخاري،

fiyatın azlığı ve çokluğu konusunda çekişmeye yol açar; bu sebeple hemen ardından ticaretin hükmü zikredilmiştir. Ebû Müslim ise hacda ticaretten menedilme görüşüne varmış ve ayeti hacdan sonrasına hamletmiştir. O şöyle demiştir: 'Murat; bütün hac fiillerinde Bana karşı takvalı olun, sonra bundan sonra üzerinize bir günah yoktur... şeklindedir; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } [Cum'a: 10] “Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan arayın”.' Ancak bu görüş; ayeti şüphe mahalline hamletmenin şüphe bulunmayan yere hamletmekten daha evla olması sebebiyle çürütülmüştür; şüphe mahalli ise bizzat hac zamanındaki ticarettir. Hac bittikten sonra ise günahın bulunmadığı zaten bilinmektedir. Haccın namaza kıyas edilmesi de batıldır; zira namazın amelleri peş peşedir, namaz esnasında başkasıyla meşgul olmak helal olmaz; haccın amelleri ise aralıklıdır ve aralarında ticareti kaldırabilir. Ayrıca rivayetler de onun dediğini desteklememektedir; nitekim Buhârî'nin rivayet ettiğini işittin.

وقد أخرج أحمد وغيره عن أبي أمامة التيمي قال سألت ابن عمر فقلت: إنا قوم نكري في هذا الوجه وإن قوما يزعمون أنه لا حج لنا قال: ألستم تلبون ألستم تطوفون بين الصفا والمروة ألستم ألستم؟؟ قلت: بلى قال: إن رجلا سأل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عما سألت عنه فلم يدر ما يرد عليه حتى نزلت لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ الآية فدعاه فتلا عليه حين نزلت وقال:

Nitekim Ahmed ve başkaları Ebû Ümâme et-Teymî'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer'e sordum ve dedim ki: 'Biz bu yolda [deve] kiralayan bir topluluğuz; birtakım kimseler bizim haccımızın olmadığını iddia ediyorlar.' Dedi ki: 'Siz telbiye getirmiyor musunuz? Safâ ile Merve arasında tavaf (sa'y) etmiyor musunuz? Siz şöyle şöyle yapmıyor musunuz?' Ben: 'Evet' dedim. Dedi ki: 'Bir adam senin sorduğun şeyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştu; { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } ayeti ininceye kadar ona ne cevap vereceğini bilemedi. Ayet indiğinde onu çağırdı, ona bunu okudu ve şöyle buyurdu:

«أنتم الحجاج»

«Sizler hacılarsınız.»'

وكان ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقرأ فيما أخرجه البخاري وعبد بن حميد وابن جرير وغيرهم عنه لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ في مواسم الحج، وكذلك روي عن ابن مسعود، وأيضا- الفاء- في قوله تعالى: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ ظاهرة في أن هذه الإفاضة حصلت عقيب ابتغاء الفضل وذلك مؤذن بأن المراد وقوع التجارة في زمان الحج، نعم قال بعضهم: إذا كان الداعي للخروج إلى الحج هو التجارة أو كانت جزء العلة أضر ذلك بالحج لأنه ينافي الإخلاص لله تعالى به- وليس بالبعيد- وأَفَضْتُمْ من الإفاضة من فاض الماء إذا سال منصبا، وأفضته أسلته والهمزة فيه للتعدية، ومفعوله مما التزم حذفه للعلم به، وأصله أفيضتم فنقلت حركة- الياء- إلى- الفاء- قبلها فتحركت- الياء- في الأصل وانفتح ما قبلها الآن فقلبت الفا ثم حذفت، والمعنى هنا فإذا دفعتم أنفسكم بكثرة من عرفات ومِنْ لابتداء الغاية وعَرَفاتٍ موضع بمنى وهي اسم في لفظ الجمع فلا تجمع قال الفراء: ولا واحد له بصحة، وقول الناس: نزلنا عرفة شبيه بمولد- وليس بعربي محض- واعترض عليه

Buhârî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve başkalarının kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ayeti şöyle okurdu: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden bir lütuf aramanızda bir günah yoktur” [ifadesine] «fî mevâsimi'l-hacc» (hac mevsimlerinde) [ziyadesiyle]. İbn Mes'ûd'dan da benzer şekilde rivayet edilmiştir. Ayrıca Cenâb-ı Hakk'ın { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan aktığınızda” kavlindeki fa (فَ) harfi, bu akmanın lütuf aramanın hemen ardından vaki olduğunu göstermektedir ki bu da ticaretin hac zamanında vuku bulduğunun murat edildiğini bildirir. Evet, bazısı demiştir ki: Hacca çıkmanın asıl sebebi ticaret olursa veya illetin bir cüzünü teşkil ederse bu durum hacca zarar verir; çünkü hacda Allah Teâlâ için ihlaslı olmaya aykırıdır —bu da uzak bir görüş değildir—. { أَفَضْتُمْ } kelimesi ifâza (إفاضة) kökünden gelir; su dökülüp aktığında kullanılan «fâda'l-mâü» (فاض الماء) tabirindendir; «efadtühû» (أفضته) ise onu akıttım demektir; buradaki hemze ta'diye (geçişlilik) içindir. Mefulü, bilinmesi sebebiyle hazfi iltizam edilen kelimelerdendir. Aslı «efyadtem» (أَفْيَضْتُمْ) şeklindedir; yâ (ي) harfinin harekesi kendisinden önceki fâ (ف) harfine nakledilmiş, yâ asılda harekeli olup şu anda kendisinden önceki de fethalı olduğu için elife çevrilmiş, sonra da hazfedilmiştir. Buradaki mana ise: 'Arafat'tan kalabalıklar halinde kendinizi sevk edip aktığınızda' şeklindedir. { مِنْ } gaye başlangıcı içindir. { عَرَفاتٍ } ise Mina'da bir mevkinin adıdır ve çoğul lafzında bir isimdir, dolayısıyla çoğulu yapılmaz. Ferrâ dedi ki: 'Onun sahih bir tekili yoktur. İnsanların «Arafe'ye indik» demesi muvelled (sonradan dile girmiş) kelimeye benzer; halis Arapça değildir.' Buna,

بخبر «الحج عرفة»

«Hac Arafat'tır» hadisiyle itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن عرفة فيه اسم لليوم التاسع من ذي الحجة كما صرح به الراغب والبغوي والكرماني، والذي أنكره استعماله في المكان، فالاعتراض ناشىء من عدم فهم المراد ومن هنا قيل: إنه جمع عرفة وعليه صاحب شمس العلوم، والتعدد حينئذ باعتبار تسمية كل جزء من ذلك المكان عرفة كقولهم: جب مذاكيره فلا يرد ما قاله العلامة: من أنه لو سلم كون عرفة عربيا محصنا فعرفة وعرفات مدلولهما واحد، وليس ثمة أماكن متعددة كل منها عرفة لتجمع على عرفات، وإنما نون وكسر مع أن فيه العلمية والتأنيث لأن تنوين جمع المؤنث في مقابلة نون جمع المذكر فإن النون في جمع المذكر قائم مقام التنوين الذي في الواحد في المعنى الجامع لأقسام التنوين وهو كونه علامة تمام الاسم فقط، وليس في النون شيء من معاني الأقسام للتنوين فكذا التنوين في جمع المؤنث علامة لتمام الاسم فقط، وليس فيها أيضا شيء من تلك المعاني سوى المقابلة وليس الممنوع من غير المنصرف هذا التنوين بل تنوين التمكين لأنه الدال على عدم مشابهة الاسم بالفعل وأن ذهاب الكسرة على المذهب المرضي تبع لذهاب التنوين من غير عوض لعدم الصرف، وهنا ليس كذلك- قاله الجمهور- وقال الزمخشري: إنما نون وكسر لأنه منصرف لعدم الفرعيتين المعتبرتين إذ التأنيث المعتبر مع العلمية في منع الصرف إما أن يكون بالتاء المذكورة وهي ليست تاء تأنيث بل علامة الجمع، وإما أن يكون بتاء مقدرة كما في زينب، واختصاص هذه التاء بجمع المؤنث يأبى تقدير تاء لكونه بمنزلة الجمع بين علامتي تأنيث فهذه التاء كتاء بنت ليست للتأنيث بل عوض عن الواو المحذوفة، واختصت بالمؤنث فمنعت تقدير التاء فعلى هذا لو سمي بمسلمات، وبنت مؤنث كان منصرفا، وقول ابن الحاجب: إن هذا يقتضي أنه إذا سمي بذلك منع صرفه ليس بشيء إذ الاقتضاء غير مسلم، وكذا ما قاله عصام الدين من أن التأنيث لمنع الصرف لا يستدعي قوة ألا

Buna şöyle cevap verilmiştir: Râgıb, Begavî ve Kirmânî'nin açıkça belirttiği gibi hadisteki Arafe, Zilhicce'nin dokuzuncu gününün adıdır. [Ferrâ'nın] inkar ettiği şey ise onun mekan için kullanılmasıdır; dolayısıyla itiraz maksadı anlamamaktan kaynaklanmıştır. Buradan hareketle onun Arafe'nin çoğulu olduğu söylenmiştir; Şemsü'l-Ulûm sahibinin benimsediği görüş de budur. Bu durumda çokluk, o mekanın her bir parçasının Arafe olarak isimlendirilmesi itibarıyladır; tıpkı 'cünbün müzâkîrihî' demeleri gibi. Dolayısıyla allamenin söylediği şu söz varit olmaz: 'Arafe'nin halis Arapça olduğu kabul edilse bile Arafe ile Arafat'ın medlulü birdir; orada Arafat diye çoğul yapılacak her biri Arafe olan birden çok mekan yoktur.' Kendisinde âlemiyyet ve te'nis bulunmasına rağmen tenvinlenip kesre alması; cem-i müennes tenvininin cem-i müzekker nûnu karşılığında olmasındandır. Zira cem-i müzekkerdeki nûn, tenvinin kısımlarını toplayan müşterek manada —ki o da sadece ismin tamlığının alameti olmasıdır— tekildeki tenvinin yerine kaimdir; nûnda tenvinin kısımlarına dair hiçbir mana yoktur. Cem-i müennesteki tenvin de böyledir; sadece ismin tamamlandığının alametidir ve onda da mukabele dışında bu manalardan hiçbiri yoktur. Gayr-ı munsarıfta memnu olan tenvin bu tenvin değil, tenvîn-i temkîndir; zira ismin fiile benzemediğine delalet eden odur. Makbul mezhebe göre kesrenin gitmesi, gayr-ı munsarıf sebebiyle bir ivaz olmaksızın tenvinin gitmesine tabidir. Burada ise durum böyle değildir —bunu cumhur söylemiştir—. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Tenvin alıp kesreli olmasının sebebi, muteber iki fer'iyyet bulunmadığı için munsarıf olmasıdır. Zira gayr-ı munsarıfta âlemiyyetle birlikte muteber olan te'nis; ya zikredilen te ile olur ki o te'nis tesi değil cemi alametidir, ya da Zeyneb'de olduğu gibi mukadder bir te ile olur. Bu tenin cem-i müennese has olması ise iki te'nis alametini bir araya getirme konumunda olacağından bir te takdir edilmesine engeldir. Dolayısıyla bu te, bint kelimesinin tesi gibi te'nis için değil, hazfedilen vâv'ın ivazıdır; müennese has kılınmış ve te takdirini engellemiştir. Buna göre bir kimseye Müslimât veya Bint tesmiye edilse müennes olup munsarıf olurdu.' İbnü'l-Hâcib'in: 'Bu durum, bunlarla tesmiye edildiğinde gayr-ı munsarıf olmasını iktiza eder' sözü bir şey değildir; zira bu iktiza kabul edilmiş değildir. Aynı şekilde İsâmüddîn'in gayr-ı munsarıf için te'nisin kuvvet gerektirmediğine dair söylediği söz de böyledir; görmez

يرى أن طلحة يعتبر تأنيثه لمنع الصرف ولا يعتبر لتأنيث ضمير يرجع إليه لأن بناء الاستدلال ليس على اعتبار القوة والضعف بل على عدم تحقق التأنيث، نعم يرد ما أورده الرضي من أنه لو لم يكن فيه تأنيث لما التزم تأنيث الضمير الراجع إليه، ويجاب بأن اختصاص هذا الوزن بالمؤنث يكفي لإرجاع الضمير ولا يلزم فيه وجود التاء لفظا أو تقديرا

misin ki Talha kelimesinin te'nisi gayr-ı munsarıf için muteber sayılırken ona dönen bir zamirin müennes kılınması için muteber sayılmaz; zira istidlalin temeli kuvvet ve zaafın dikkate alınmasına değil, te'nisin gerçekleşmemesine dayanır. Evet, Radî'nin getirdiği şu itiraz varit olur: Eğer onda te'nis olmasaydı, ona dönen zamirin müennes kılınması iltizam edilmezdi. Buna şöyle cevap verilir: Bu veznin müennese has olması zamirin döndürülmesi için kafidir; lafzan veya takdiren tenin bulunması gerekmez.

وإنما سمي هذا المكان المخصوص بلفظ ينبىء عن المعرفة لأنه نعت لإبراهيم ﵊ فعرفه، وروي ذلك عن علي كرم الله تعالى وجهه

Bu özel mekanın marifete (bilmeye/tanımaya) delalet eden bir lafızla isimlendirilmesinin sebebi; İbrâhim aleyhisselâm'a nitelenip onun da orayı bilip tanımasıdır. Bu rivayet Ali kerremallâhu vecheh

وابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو لأن جبريل كان يدور به في المشاعر فلما رآه قال: قد عرفت، وروي عن عطاء أو لأن آدم وحواء اجتمعا فيه فتعارفا، وروي عن الضحاك والسدي أو لأن جبريل ﵇ قال لآدم فيه: اعترف بذنبك واعرف مناسكك قاله بعضهم، وقيل: سمي بذلك لعلوه وارتفاعه، ومنه عرف الديك، واختير الجمع للتسمية مبالغة فيما ذكر من وجوهها كأنه عرفات متعددة وهي من الأسماء المرتجلة قطعا عند المحققين، وعرفة يحتمل أن تكون منها وأن تكون منقولة من جمع عارف ولا جزم بالنقل إذ لا دليل على جعلها جمع عارف والأصل عدم النقل فَاذْكُرُوا اللَّهَ بالتلبية والتهليل والدعاء، وقيل: بصلاة العشاءين لأن ظاهر الأمر للوجوب ولا ذكر واجب عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ إلا الصلاة، والمشهور أن المشعر مزدلفة كلها، فقد أخرج وكيع وسفيان وابن جرير والبيهقي وجماعة عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه سئل عن المشعر الحرام فسكت حتى إذا هبطت أيدي الرواحل بالمزدلفة قال: هذا الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وأيد بأن الفاء تدل على أن الذكر عِنْدَ الْمَشْعَرِ يحصل عقيب الإفاضة من عرفات وما ذاك إلا بالبيتوتة بالمزدلفة، وذهب كثير إلى أنه جبل يقف عليه الإمام في المزدلفة ويسمى قزح. وخص الله تعالى الذكر عنده مع أنه مأمور به في جميع «المزدلفة» لأنها كلها موقف إلا وادي محسر كما دلت عليه الآثار الصحيحة لمزيد فضله وشرفه وعن سعيد بن جبير- ما بين جبلي مزدلفة فهو الْمَشْعَرِ الْحَرامِ ومثله عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وإنما سمي- مشعرا- لأنه معلم العبادة، ووصف- بالحرام- لحرمته، والظرف متعلق باذكروا أو بمحذوف حال من فاعله وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ أي كما علمكم المناسك والتشبيه لبيان الحال وإفادة التقييد أي اذكروه على ذلك النحو ولا تعدلوا عنه، ويحتمل أن يراد مطلق الهداية ومفاد التشبيه التسوية في الحسن والكمال أي اذْكُرُوهُ ذكرا حسنا كما هداكم هداية حسنة إلى المناسك وغيرها.

ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakledilmiştir. Yahut Cibrîl'in onu meşâirde gezdirmesi ve orayı görünce 'Bildim/tanıdım' demesidir; bu da Atâ'dan rivayet edilmiştir. Yahut Âdem ve Havvâ'nın orada buluşup tanışmalarıdır; bu da Dahhâk ve Süddî'den rivayet edilmiştir. Yahut bazılarının dediği gibi Cibrîl aleyhisselâm'ın orada Âdem'e: 'Günahını itiraf et ve ibadet yerlerini tanı' demesidir. Yüksekliği ve irtifası sebebiyle böyle isimlendirildiği de söylenmiştir; horozun ibiğine «urf» denilmesi de bundandır. İsimlendirmede çoğul sığasının seçilmesi, zikredilen vecihlerde mübalağa kastıyladır; sanki orası birden çok Arafat gibidir. Muhakkiklerin katında o kesinlikle mürtecel (başlangıçtan beri özel) isimlerdendir. Arafe kelimesinin de bunlardan olması yahut «ârif»in çoğulundan menkul olması muhtemeldir; ancak nakil kesin değildir, zira onu ârifin çoğulu kılmaya bir delil yoktur ve asıl olan naklin bulunmamasıdır. { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın”; telbiye, tehlil ve dua ile. İki yatsı (akşam ve yatsı) namazıyla da denilmiştir; çünkü emrin zahiri vücub ifade eder ve { عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Haram yanında” namazdan başka vacip bir zikir yoktur. Meşhur olan, Meş'ar'ın Müzdelife'nin tamamı olduğudur. Nitekim Vekî', Süfyân, İbn Cerîr, Beyhakî ve bir grup [muhaddis] İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ona Meş'ar-i Haram sorulduğunda binitlerin ön ayakları Müzdelife'ye ininceye kadar sustu, sonra şöyle dedi: 'İşte Meş'ar-i Haram burasıdır.' Bu görüş, fa (ف) harfinin Meş'ar yanındaki zikrin Arafat'tan akmanın hemen ardından meydana geldiğine delalet etmesiyle de desteklenmiştir ki bu da ancak Müzdelife'de gecelemekle olur. Pek çok alim ise onun Müzdelife'de imamın üzerinde vakfe yaptığı ve Kuzah adı verilen bir dağ olduğu görüşüne gitmiştir. Bütün Müzdelife'de zikir emredildiği halde Allah Teâlâ'nın onun yanında zikri tahsis etmesi —sahih rivayetlerin delalet ettiği üzere Vâdî-i Muhassir müstesna oranın tamamı vakfe yeridir— onun fazilet ve şerefinin ziyadeliğindendir. Saîd b. Cübeyr'den: 'Müzdelife'nin iki dağı arası Meş'ar-i Haram'dır' rivayeti gelmiştir; aynısı İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan da nakledilmiştir. «Meş'ar» olarak isimlendirilmesi ibadet alameti olduğu içindir; hürmetinden ötürü de «Haram» olarak vasfedilmiştir. Zarf, { اذكروا } kelimesine yahut failinden mahzuf bir hale taalluk eder. { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi anın”; yani size menasiki öğrettiği gibi. Teşbih halin beyanı ve takyid ifade etmek içindir; yani O'nu o şekilde anın ve ondan sapmayın. Mutlak hidayetin murat edilmiş olması da muhtemeldir; teşbihin ifade ettiği mana ise güzellik ve kemalde denk kılmaktır; yani O'nu, menasike ve diğer şeylere güzel bir şekilde hidayet ettiği gibi güzel bir zikirle anın.

وما- على المعنيين تحتمل أن تكون مصدرية فمحل كَما هَداكُمْ النصب على المصدرية بحذف الموصوف أي ذكرا مماثلا لهدايتكم، وتحتمل أن تكون كافة فلا محل لها من الإعراب، والمقصود من الكاف مجرد تشبيه مضمون الجملة بالجملة، ولذا لا تطلب عاملا تفضي بمعناه إلى مدخولها. وذهب بعضهم إلى أن- الكاف- للتعليل. وأنها متعلقة بما عندها وما- مصدرية لا غير أي اذْكُرُوهُ وعظموه لأجل هدايته السابقة منه تعالى لكم وَإِنْ كُنْتُمْ أي وإنكم كُنْتُمْ فخففت أَنْ وحذف الاسم وأهملت عن العمل ولزم اللام فيما بعدها، وقيل: إن أَنْ نافية، واللام بمعنى إلا مِنْ قَبْلِهِ أي- الهدي- والجار متعلق بمحذوف يدل عليه لَمِنَ الضَّالِّينَ ولم يعلقوه به لأن ما بعد- ال- الموصولة لا يعمل فيما قبلها وفيه تأمل، والمراد من الضلال الجهل بالإيمان ومراسم الطاعات، والجملة تذييل لما قبلها كأنه قيل: اذْكُرُوهُ الآن إذ لا يعتبر ذكركم السابق المخالف لما هَداكُمْ لأنه من الضلالة، وحمله على الحال توهم بعيد عن المرام ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ أي من عرفة لا من- المزدلفة- والخطاب عام، والمقصود إبطال ما كان عليه الحمس من الوقوف بجمع، فقد أخرج البخاري ومسلم عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: كانت قريش ومن دان دينها يقفون بالمزدلفة وكانوا يسمون الحمس وكانت سائر العرب يقفون بعرفات فلما جاء الإسلام أمر الله تعالى نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم أن يأتي عرفات ثم يقف بها ثم

Her iki manaya göre de mâ (ما) harfinin mastariyye olması muhtemeldir; bu durumda { كَما هَداكُمْ } ifadesinin mahalli, mevsufun hazfiyle mastar olarak nasbtır; yani 'hidayetine benzer bir zikirle [anın]'. Kâffe (engelleyici) olması da muhtemeldir ki bu durumda iraptan mahalli yoktur; kâf (ك) harfinden maksat ise cümlenin mazmununu salt diğer cümleye benzetmektir. Bu sebeple manasını dahil olduğu lafza ulaştıracağı bir amil aramaz. Bazıları kâf harfinin ta'lil (gerekçe) için olduğu ve yanındakine taalluk ettiği, mâ'nın ise sadece mastariyye olduğu görüşüne varmışlardır; yani 'Allah'ın size daha önce geçen hidayeti sebebiyle O'nu anın ve yüceltin'. { وَإِنْ كُنْتُمْ } “Gerçi siz idiniz”; yani «ve inneküm küntüm» takdirindedir; «en» (أَنْ) hafifletilmiş, ismi hazfedilmiş, amelden düşürülmüş ve kendisinden sonrakinde lâm (ل) harfi zorunlu kılınmıştır. İn (إِنْ) harfinin nâfiye, lâm harfinin ise illâ (إلا) manasında olduğu da söylenmiştir. { مِنْ قَبْلِهِ } “ondan önce”; yani [hidayetten] önce. Câr ve mecrûr, { لَمِنَ الضَّالِّينَ } “elbette sapıklardan” ifadesinin delalet ettiği mahzufa taalluk eder; harf-i tarifli sıla ismi mevsulünden sonrakinin öncekinde amel edemeyeceği gerekçesiyle onu buna taalluk ettirmemişlerdir, bunda ise incelik vardır. Dalaletten murat, imanı ve taatlerin merasimlerini bilmemektir. Cümle, kendisinden öncesi için bir fezlekedir; sanki şöyle denilmiştir: 'O'nu şimdi anın; zira O'nun size hidayet ettiğine muhalif olan önceki zikriniz dalaletten olduğu için muteber değildir.' Onu hal kılmak ise maksattan uzak bir vehimdir. { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların aktığı yerden siz de akın”; yani Müzdelife'den değil Arafat'tan [akın]. Hitap umumidir; maksat ise Hums'un (Kureyş ve müttefiklerinin) Müzdelife'de vakfe yapma adetlerini iptal etmektir. Nitekim Buhârî ve Müslim'in Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kureyş ve onların dinine tabi olanlar Müzdelife'de vakfe yaparlardı ve onlara Hums denilirdi; diğer Araplar ise Arafat'ta vakfe yaparlardı. İslam gelince Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Arafat'a gelmesini, sonra orada vakfe yapmasını, sonra da

يفيض منها فذلك قوله سبحانه: ثُمَّ أَفِيضُوا الآية ومعناها ثُمَّ أَفِيضُوا أيها الحجاج من مكان أفاض جنس الناس منه قديما وحديثا، وهو عرفة لا من مزدلفة، وجعل الضمير عبارة عن الحمس يلزم منه بتر النظم إذ الضمائر السابقة واللاحقة كلها عامة والجملة معطوفة على قوله تعالى: فَإِذا أَفَضْتُمْ ولما كان المقصود من هذه التعريض كانت في قوة ثم لا تفيضوا من المزدلفة وأتى- بثم- إيذانا بالتفاوت بين الإفاضتين في الرتبة بأن إحداهما صواب، والأخرى خطأ، ولا يقدح في ذلك أن التفاوت إنما يعتبر بين المتعاطفين لا بين المعطوف عليه وما دخله حرف النفي من المعطوف لأن الحصر ممنوع، وكذا لا يضر انفهام التفاوت من كون أحدهما مأمورا به، والآخر منهيا عنه كيفما كان العطف لأن المراد أن كلمة ثُمَّ تؤذن بذلك مع قطع النظر عن تعلق الأمر والنهي، وجوز أن يكون العطف على- فاذكروا- ويعتبر التفاوت بين الإفاضتين أيضا كما في السابق بلا تفاوت، وبعضهم جعله معطوفا على محذوف أي أفيضوا إلى منى ثُمَّ أَفِيضُوا إلخ وليس بشيء كالقول بأن في الآية تقديما وتأخيرا، والتقدير «ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم- ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واستغفروا» وإذا أريد بالمفاض منه المزدلفة وبالمفاض إليه منى- كما قال الجبائي- بقيت كلمة ثُمَّ على ظاهرها لأن الإفاضة إلى منى بعيدة عن الإفاضة من- عرفات- لأن الحاج إذا أفاضوا منها عند غروب الشمس يوم عرفة يجيئون إلى المزدلفة ليلة النحر ويبيتون بها فإذا طلع الفجر وصلوا بغلس ذهبوا إلى قزح فيرقون فوقه أو يقفون بالقرب منه ثم يذهبون إلى وادي محسر ثم منه إلى منى، والخطاب على هذا عام بلا شبهة، والمراد من الناس الجنس كما هو الظاهر- أي من حيث أفاض الناس كلهم قديما وحديثا، وقيل: المراد بهم إبراهيم ﵇ وسمي ناسا لأنه كان إماما للناس، وقيل: المراد هو وبنوه، وقرىء- «الناس» - بالكسر أي الناسي والمراد به آدم ﵇ لقوله تعالى في حقه:

oradan akmasını emretti; işte Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ أَفِيضُوا } ayeti budur.' Manası: 'Ey hacılar! İnsan cinsinin öteden beri aktığı yerden —ki orası Müzdelife değil Arafat'tır— siz de akın.' Zamiri Hums'a raci kılmak nazmın kesilmesini iktiza eder; zira önceki ve sonraki zamirlerin tamamı umumidir. Cümle, Cenâb-ı Hakk'ın { فَإِذا أَفَضْتُمْ } kavline matuftur. Bundan maksat tariz (dokundurma) olduğu için 'sonra Müzdelife'den akmayın' kuvvetindedir. Sümme (ثُمَّ) harfinin getirilmesi, iki ifaza arasındaki mertebe farkını —birinin doğru, diğerinin ise yanlış olduğunu— bildirmek içindir. Mertebe farkının ancak atfedilen iki unsur arasında muteber olup matufun aleyh ile matufun nefy harfi girmiş hali arasında muteber olmaması buna halel getirmez; zira böyle bir hasr merduttur. Aynı şekilde atıf nasıl olursa olsun mertebe farkının birinin emredilen diğerinin ise nehyedilen olmasından anlaşılması da zarar vermez; çünkü murat, sümme kelimesinin emir ve nehiy taallukundan sarf-ı nazarla buna delalet etmesidir. Atfın { فَاذْكُرُوا } üzerine olması ve önceki gibi farksız olarak iki ifaza arasındaki mertebe farkının muteber sayılması da caiz görülmüştür. Bazıları bunu mahzufa matuf kılmıştır; yani 'Mina'ya akın, sonra insanların aktığı yerden akın...' demişlerdir; fakat ayette takdim ve tehir olduğu, takdirin de 'Size Rabbinizden bir lütuf aramanızda bir günah yoktur; sonra insanların aktığı yerden siz de akın; Arafat'tan aktığınızda Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı anın ve bağışlanma dileyin' şeklinde olduğu sözü gibi bu da bir şey değildir. Cübbâî'nin dediği gibi, kendisinden akılan yer Müzdelife, kendisine akılan yer de Mina olarak kabul edildiğinde sümme kelimesi zahiri üzere kalır; çünkü Mina'ya akmak Arafat'tan akmaktan uzaktır. Zira hacılar Arefe günü güneş batarken oradan aktıklarında kurban bayramı gecesi Müzdelife'ye gelirler ve orada gecelerler; fecir doğup sabah namazını alacakaranlıkta kıldıklarında Kuzah'a gider, üzerine çıkar veya yakınında vakfe yaparlar, sonra Vâdî-i Muhassir'e, oradan da Mina'ya giderler. Buna göre hitap şüphesiz umumidir. İnsanlardan murat zahir olduğu üzere cinstir; yani öteden beri bütün insanların aktığı yerdir. Onlardan muradın İbrâhim aleyhisselâm olduğu ve insanlara imam olduğu için kendisine «nâs» dendiği de söylenmiştir; kendisi ve oğulları olduğu da söylenmiştir. «en-Nâsi» (النَّاسِ) esre ile de okunmuştur; yani unutan anlamındadır ve Cenâb-ı Hakk'ın onun hakkındaki şu kavli sebebiyle bununla Âdem aleyhisselâm kastedilmiştir:

فَنَسِيَ [طه: ١١٥] وكلمة- ثم- على هذه القراءة للإشارة إلى بعد ما بين الإفاضة من عرفات والمخالفة عنها بناء على أن معنى ثم أفيضوا عليها ثم لا تخالفوا عنها لكونها شرعا قديما كذا قيل فليتدبر وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ من جاهليتكم في تغيير المناسك ونحوه إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ للمستغفرين رَحِيمٌ بهم منعم عليهم فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ أي أديتم عباداتكم الحجية وفرغتم منها فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أي كما كنتم تذكرونهم عند فراغ حجكم بالمفاخر، روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: كان أهل الجاهلية يجلسون بعد الحج فيذكرون أيام آبائهم وما يعدون من أنسابهم يومهم أجمع فأنزل الله تعالى ذلك أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً إما مجرور معطوف على الذكر بجعل الذكر ذاكرا على المجاز والمعنى- واذكروا الله ذكرا كذكركم آباءكم أو كذكر أشد منه وأبلغ- أو على ما أضيف إليه بناء على مذهب الكوفيين المجوزين للعطف على الضمير المجرور بدون إعادة الخافض في السعة بمعنى- أو كذكر قوم أشد منكم ذكرا- وإما منصوب بالعطف على آباءَكُمْ وذِكْراً من فعل المبني للمفعول بمعنى أو كذكركم أشد مذكورية من آبائكم، أو بمضمر دل عليه المعنى أي ليكن ذكركم الله تعالى أشد من ذكركم آباءكم أو كونوا أشد ذكرا لله تعالى منكم لآبائكم كذا قيل، واختار في البحر أن يكون أَشَدَّ نصب على الحال من ذكرا المنصوب- باذكروا- إذ لو تأخر عنه لكان صفة لو وحسن تأخر ذِكْراً لأنه كالفاصلة ولزوال قلق التكرار إذ لو قدم لكان التركيب فاذكروا الله كذكركم آباءكم، أو اذكروا ذكرا أشد، وفيه أن الظاهر على هذا الوجه أن يقال أو أشد بدون ذِكْراً بأن يكون معطوفا على كذكركم صفة للذكر المقدر وأن المطلوب الذكر الموصوف بالأشدية لا طلبه حال الأشدية فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ جملة معترضة بين الأمرين المتعاطفين للحث والإكثار من ذكر الله تعالى وطلب ما عنده، وفيها تفصيل للذاكرين مطلقا حجاجا أو غيرهم كما هو الظاهر إلى مقل لا يطلب بذكر الله تعالى إلا الدنيا ومكثر يطلب خير الدارين، وما نقل عن بعض المتصوفة من قولهم إن عبادتنا لذاته تعالى فارغة من

{ فَنَسِيَ } [Tâhâ: 115] “fakat o unuttu”. Bu kıraate göre sümme kelimesi, Arafat'tan akmak ile ona muhalefet etmek arasındaki uzaklığa işaret içindir; bu da 'sonra akın' ifadesinin manasının kadim bir şeriat olması hasebiyle 'sonra ona muhalefet etmeyin' şeklinde olmasına dayanır; böyle denilmiştir, üzerinde düşünülsün. { وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan bağışlanma dileyin”; menasiki değiştirmek ve benzeri hususlardaki cahiliye adetlerinizden ötürü. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; bağışlanma dileyenleri, { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; onlara merhamet eden, nimet verendir. { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde”; yani hac ibadetlerinizi eda edip onlardan çıktığınızda, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın”; yani haccınızı bitirdiğinizde övünç vesilesi kılarak onları andığınız gibi. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Cahiliye ehli hacdan sonra oturur, bütün gün atalarının günlerini ve saydıkları neseplerini anarlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.' { أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “yahut daha kuvvetli bir anışla”; zikrin mecaz yoluyla zâkir (anan) kılınmasıyla zikr kelimesine matuf olarak mecrurdur; mana: 'Allah'ı, atalarınızı andığınız gibi yahut ondan daha şiddetli ve daha beliğ bir zikirle anın' şeklindedir. Yahut mecrur zamire harf-i cer tekrar edilmeksizin genişlik halinde atfı caiz gören Kûfelilerin mezhebine dayalı olarak muzafun ileyhe matuftur; mana: 'yahut sizden zikri daha şiddetli bir kavmin anması gibi' demektir. Yahut { آباءَكُمْ } üzerine atıfla mansubdur ve { ذِكْراً } meful-i mutlak olarak meçhul fiildendir; mana: 'yahut atalarınızdan daha çok anılmaya layık olanı anmanız gibi' demektir. Yahut mananın delalet ettiği muzmer bir amille [mansubdur]; yani 'Allah Teâlâ'yı zikriniz atalarınızı zikrinizden daha şiddetli olsun' veya 'Siz atalarınıza nispetle Allah Teâlâ'yı daha şiddetli ananlar olun' demektir; böyle denilmiştir. el-Bahr'da, { أَشَدَّ } kelimesinin { اذكروا } fiilinin mansub kıldığı { ذِكْراً } kelimesinden hal olarak mansub olması tercih edilmiştir; zira ondan sonra gelseydi onun sıfatı olurdu; { ذِكْراً } kelimesinin tehir edilmesi fasıla gibi olması ve tekrar sıkıntısının kalkması için güzel düşmüştür, zira öne alınsaydı terkip 'Allah'ı atalarınızı andığınız gibi anın yahut daha şiddetli bir anışla anın' şeklinde olurdu. Buna karşı şöyle denilmiştir: Bu veche göre zahir olan, takdir edilen zikrin sıfatı olarak «kezikriküm»e matuf kılınmak suretiyle { ذِكْراً } kelimesi olmaksızın «ev eşedde» denilmesidir ve talep edilen şey en şiddetlilik hali değil, bizzat en şiddetlilikle vasfedilen zikirdir. { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki der”; Allah Teâlâ'yı çokça zikretmeye ve O'nun katındakileri istemeye teşvik etmek amacıyla birbirine matuf iki emir arasına girmiş itiraziye bir cümledir. Onda, zahir olduğu üzere hacı olsun başkası olsun zikredenlerin; Allah Teâlâ'yı zikretmekle sadece dünyayı talep eden aza kanaat edici ile her iki yurdun hayrını talep eden çok talep edici şeklinde mutlak olarak tafsilatı vardır. Bazı mutasavvıflardan nakledilen 'Bizim ibadetimiz O Teâlâ'nın bizzat Zâtı içindir; her türlü',

الأغراض والاعراض جهل عظيم ربما يجر إلى الكفر كما قاله حجة الإسلام قدس سره لأن عدم التعليل في الأفعال مختص بذاته تعالى على أن البعض قائل بأن أفعاله سبحانه أيضا معللة بما تقتضيه الحكمة، نعم إن عبادته تعالى قد تكون لطلب الرضا لا لخوف مكروه أو لنيل محبوب لكن ذا من أجل حسنات الأخرى يطلبه خلص عباده قال تعالى:

gayeden ve arazdan uzaktır' şeklindeki sözleri, Hüccetü'l-İslâm [Gazzâlî] kaddesallâhu sırrahû'nun da dediği gibi bazen küfre kadar sürükleyen büyük bir cehalettir. Çünkü fiillerde illetin bulunmaması sadece Cenâb-ı Hakk'ın Zâtına mahsustur; kaldı ki bazıları O Subhânehu'nun fiillerinin de hikmetin iktiza ettiği şeylerle muallel olduğunu söylemektedir. Evet, Allah Teâlâ'ya ibadet bazen hoşlanılmayan bir şeyin korkusundan veya sevilen bir şeye ulaşmaktan ötürü değil, rızayı talep etmek için olabilir; ancak bu da ahiret hasenatının en yücesidir ve O'nun halis kulları bunu talep eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التوبة: ٧٢] وقرن سبحانه الذكر بالدعاء للإشارة إلى أن المعتبر من الذكر ما يكون عن قلب حاضر وتوجه باطن كما هو حال الداعي حين طلب حاجة لا مجرد التفوه والنطق به، وذهب الإمام وأبو حيان إلى أن التفصيل للداعين المأمورين بالذكر بعد الفراغ من المناسك، وبدأ ﷾ بالذكر لكونه مفتاحا للإجابة ثم بين جل شأنه أنهم ينقسمون في سؤال الله تعالى إلى من يغلب عليه حب الدنيا فلا يدعو إلا بها ومن يدعو بصلاح حاله في الدنيا والآخرة، وفي الآية التفات من الخطاب إلى الغيبة حطا لطالب الدنيا عن ساحة عن الحضور، ولا يخفى أن الأول هو المناسب لإبقاء الناس على عمومه والمطابق لما سيأتي من قوله سبحانه: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ إلخ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نعم سبب النزول- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- طائفة من الأعراب يجيئون إلى الموقف فيطلبون الدنيا، وطائفة من المؤمنين يجيئونه فيطلبون الدنيا والآخرة وهذا لا يقتضي التخصيص رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا أي اجعل كل إيتائنا ومنحتنا فيها فالمفعول الثاني متروك ونزل الفعل بالقياس منزلة اللازم ذهابا إلى عموم الفعل للإشارة إلى أن همته مقصورة على مطالب الدنيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ إخبار منه تعالى ببيان حال هذا النصف في الآخرة يعني أنه لا نصيب له فيها ولا حظ، والخلاق- من خلق به إذا لاق، أو من الخلق كأنه الأمر الذي خلق له وقدر، وقيل: الجملة بيان لحال ذلك في الدنيا فهي تصريح بما علم ضمنا من سابقه تقريرا له وتأكيدا أي ليس له في الدنيا طلب خلاق في الآخرة، وليس المراد أنه ليس له طلب في الآخرة للخلاق ليقال: إن هذا حكم كل أحد إذ لا طلب في الآخرة وإنما فيها الحظ والحرمان، ويجاب بمنع عدم الطلب إذ المؤمنون يطلبون زيادة الدرجات والكافرون الخلاص من شدة العذاب، ومَنْ صلة، وله- خبر مقدم والجار والمجرور بعده متعلق بما تعلق به أو حال مما بعده وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً يعني العافية والكفاف قاله قتادة، أو

{ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } [Tevbe: 72] “Allah'ın rızası ise en büyüktür”. Allah Teâlâ'nın zikri dua ile birlikte zikretmesi, muteber olan zikrin kuru bir telaffuz ve sözden ibaret olmayıp tıpkı bir ihtiyacı isterken dua edenin halinde olduğu gibi uyanık bir kalpten ve batıni bir yönelişten kaynaklanan zikir olduğuna işaret etmek içindir. İmam [Râzî] ve Ebû Hayyân, bu tafsilatın menasikten çıktıktan sonra zikirle emrolunan dua ediciler hakkında olduğu görüşüne varmışlardır. Cenâb-ı Zülcelâl icabete bir anahtar olması hasebiyle zikirle başlamış, sonra da şanı yüce olan Allah, kulların O'ndan isteme hususunda; kendisine dünya sevgisi galip gelip sadece dünyayı isteyenler ile dünya ve ahirette halinin salahını isteyenler olmak üzere ikiye ayrıldığını beyan buyurmuştur. Ayette, dünyayı talep edeni huzur meydanından düşürmek gayesiyle hitaptan gaybete iltifat sanatı vardır. Gizli değildir ki birinci görüş, insanların umumiliği üzere bırakılmasına daha uygun ve ileride gelecek olan Cenâb-ı Hakk'ın { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ } ve { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي } kavillerine daha mutabıktır. Evet, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre nüzul sebebi şudur: Bedevilerden bir grup vakfe yerine gelir ve sadece dünyayı isterlerdi; müminlerden bir grup da oraya gelir, dünya ve ahireti isterlerdi. Bu durum ayetin tahsis edilmesini gerektirmez. { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } “Ey Rabbimiz! Bize dünyada ver”; yani bütün vermeni ve ihsanını dünyada kıl. İkinci meful terk edilmiş ve himmetinin dünya taleplerine hasredildiğine işaret etmek amacıyla fiilin umumuna gidilerek fiil kıyasa göre lazım konumuna indirilmiştir. { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Onun ahirette hiçbir nasibi yoktur”; Allah Teâlâ'dan bu grubun ahiretteki halini bildiren bir haberdir; yani ahirette onun için hiçbir pay ve hiçbir nasip yoktur. Halâk (خَلاق) kelimesi, layık oldu anlamındaki «haluka bihî»den veya sanki kendisi için yaratılıp takdir edilen iş gibi «halk» kökündendir. Şöyle de denilmiştir: Bu cümle onun dünyadaki halinin beyanıdır; dolayısıyla takrir ve tekit kabilinden kendisinden önce zımnen bilineni açıkça ifade etmektir; yani dünyada onun ahirete dair bir nasip talebi yoktur. Yoksa ahirette nasip talebi yoktur manasında değildir ki 'Ahirette talep bulunmayıp sadece pay ve mahrumiyet olduğu için bu durum herkesin hükmüdür' denilsin. Buna, talebin bulunmadığının inkar edilmesiyle cevap verilir; zira müminler derecelerin artırılmasını, kafirler ise şiddetli azaptan kurtulmayı talep ederler. «Min» (مِنْ) sıladır (zaittir); «lehu» (لَهُ) mukaddem haberdir; ondan sonraki câr ve mecrûr ise haberin taalluk ettiği şeye taalluk eder yahut sonrakinden haldir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Ey Rabbimiz! Bize dünyada bir iyilik ver' der”; Katâde bunun afiyet ve yetecek kadar rızık olduğunu söylemiştir; yahut

المرأة الصالحة قاله علي كرم الله تعالى وجهه،

Ali kerremallâhu vecheh'in dediği gibi saliha kadındır;

أو العلم والعبادة قاله الحسن، أو المال الصالح قاله السدي، أو الأولاد الأبرار، أو ثناء الخلق قاله ابن عمر، أو الصحة والكفاية والنصرة على الأعداء والفهم في كتاب الله تعالى، أو صحبة الصالحين قاله جعفر، والظاهر أن الحسنة وإن كانت نكرة في الإثبات وهي لا تعم إلا أنها مطلقة فتنصرف إلى الكامل والحسنة الكاملة في الدنيا ما يشمل جميع حسناتها وهو توفيق الخير وبيانها بشيء مخصوص ليس من باب تعيين المراد إذ لا دلالة للمطلق على المقيد أصلا وإنما هو من باب التمثيل وكذا الكلام في قوله تعالى: وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً فقد قيل هي الجنة، وقيل: السلامة من هول الموقف وسوء الحساب،

yahut Hasan'ın dediği gibi ilim ve ibadettir; yahut Süddî'nin dediği gibi helal maldır; yahut İbn Ömer'in dediği gibi hayırlı evlatlar veya insanların övgüsüdür; yahut Ca'fer'in dediği gibi sıhhat, kifayet miktarı rızık, düşmanlara karşı zafer, Allah Teâlâ'nın kitabını anlamak veya salihlerin sohbetidir. Zahir olan şudur ki hasene kelimesi olumlu cümlede nekre olup umum ifade etmese de mutlaktır ve kamil olana hamledilir. Dünyadaki kamil hasene ise bütün hasenatını içine alan şeydir ki o da hayra muvaffak kılınmaktır. Onun özel bir şeyle açıklanması muradın tayini kabilinden değildir, çünkü mutlakın mukayyede hiçbir delaleti yoktur; bu sadece bir örneklendirmedir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “ve ahirette de bir iyilik [ver]” kavlinde de durum böyledir; nitekim onun cennet olduğu söylenmiştir, mahşer yerinin dehşetinden ve kötü hesaptan kurtuluş olduğu söylenmiştir,

وقيل: الحور العين وهو مروي عن علي كرم الله تعالى وجهه،

hûri-i iyn (iri gözlü huriler) olduğu söylenmiştir ki bu Ali kerremallâhu vecheh'ten rivayet edilmiştir,

وقيل: لذة الرؤية (وقيل، وقيل..) والظاهر الإطلاق وإرادة الكامل وهو الرحمة والإحسان وَقِنا عَذابَ النَّارِ أي احفظنا منه بالعفو والمغفرة واجعلنا ممن يدخل الجنة من غير عذاب، وقال الحسن: احفظنا من الشهوات والذنوب المؤدية إلى عذاب النار،

[Cemâlullah'ı] görme lezzeti olduğu söylenmiştir (daha başka şeyler de söylenmiştir..). Zahir olan ise mutlak bırakılması ve kamil olanın, yani rahmet ve ihsanın kastedilmesidir. { وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Ve bizi cehennem azabından koru”; yani af ve mağfiretle bizi ondan muhafaza eyle ve bizi azapsız cennete girenlerden kıl. Hasan dedi ki: 'Bizi cehennem azabına sürükleyen şehvetlerden ve günahlardan koru.'

وقال علي كرم الله تعالى وجهه: عذاب النار الامرأة السوء

Ali kerremallâhu vecheh ise şöyle demiştir: 'Cehennem azabı kötü kadındır;

أعاذنا الله تعالى منها وهو على نحو ما تقدم وقد كان ﷺ أكثر دعوة يدعو بها هذه الدعوة كما

Allah Teâlâ bizi ondan korusun.' Bu da daha önce geçen kabildendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en çok yaptığı dua bu dua idi; nitekim

رواه البخاري ومسلم عن أنس رضي الله تعالى عنه وأخرجا عنه أيضا أنه قال: «إن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم دعا رجلا من المسلمين قد صار مثل الفرخ المنتوف فقال له ﷺ: هل كنت تدعو الله تعالى بشيء؟ قال: نعم كنت أقول اللهم ما كنت معاقبي به في الآخرة فعجله لي في الدنيا فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: سبحان الله إذا لا تطيق ذلك ولا تستطيعه فهلا قلت ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النار ودعا له فشفاه» الله تعالى

Buhârî ve Müslim Enes radıyallâhu anh'tan bunu rivayet etmişlerdir. Yine ikisi ondan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslümanlardan tüyleri yolunmuş kuşa dönmüş bir adamı ziyaret etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Allah Teâlâ'ya bir şeyle dua ediyor muydun?' diye sordu. Adam: 'Evet, 'Allahım! Ahirette beni ne ile cezalandıracaksan onu dünyada bana peşin ver' diyordum' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sübhânallâh! Senin buna gücün yetmez ve bunu kaldıramazsın. 'Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru' deseydin ya!' buyurdu ve onun için dua etti, Allah Teâlâ da ona şifa verdi.»

أُولئِكَ إشارة إلى الفريق الثاني والجملة في مقابلة وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ والتعبير باسم الإشارة للدلالة على أن اتصافهم بما سبق علة للحكم المذكور ولذا ترك العطف هاهنا لكونه كالنتيجة لما قبله، قيل: وما فيه من معنى البعد للإشارة إلى علو درجتهم وبعد منزلتهم في الفضل، وجوز أن تكون الإشارة إلى كلا الفريقين المتقدمين فالتنوين في قوله تعالى: لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا على الأول للتفخيم وعلى الثاني للتنويع أي لكل منهم نصيب من جنس ما كسبوا، أو من أجله، أو مما دعوا به نعطيهم منه ما قدرناه، ومن- إما للتبعيض أو للابتداء، والمبدئية على تقدير الأجلية على وجه التعليل، وفي الآية على الاحتمال الثالث وضع الظاهر موضع المضمر بغير لفظ السابق لأن المفهوم من رَبَّنا آتِنا الدعاء لا الكسب إلا أنه يسمى كسبا لأنه من الأعمال وقرىء- مما اكتسبوا- وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ يحاسب العباد على كثرتهم في قدر نصف نهار من أيام الدنيا، وروي بمقدار فواق ناقة، وروي بمقدار لمحة البصر أو يوشك أن يقيم القيامة ويحاسب الناس فبادروا إلى الطاعات واكتساب الحسنات، والجملة تذييل لقوله تعالى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ إلخ والمحاسبة إما على حقيقتها كما هو قول أهل الحق من أن النصوص على ظاهرها ما لم يصرف عنها صارف أو مجاز عن خلق علم ضروري فيهم بأعمالهم وجزائها كما وكيفا، أو مجازاتهم عليها هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» ولَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا بيوت قلوبكم من طرف حواسكم ولو ماتكم البدنية المأخوذة من المشاعر فإنها ظهور القلوب التي تلي البدن وَلكِنَّ البر من اتقى شواغل الحواس وهواجس الخيال ووساوس النفس الأمارة وأتوا هاتيك البيوت مِنْ أَبْوابِها التي تلي الروح، ويدخل منها الحق واتقوا الله عن رؤية تقواكم لعلكم تفوزون به وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ من قوى نفوسكم ودواعي بشريتكم فإن ذلك هو الجهاد الأكبر وَلا تَعْتَدُوا بإهمالها والوقوف مع حظوظها أو لا تتجاوزوا في القتال إلى أن تضعفوا البدن عن القيام بمراسم الطاعة ووظائف العبودية فرب مخمصة شر من التخم. إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ الواقفين مع نفوسهم أو المتجاوزين ظل الوحدة وهو العدالة وَاقْتُلُوهُمْ حيث وجدتموهم أي امنعوا هاتيك القوى عن شم لذائذ الشهوات والهوى حيث كانوا وَأَخْرِجُوهُمْ عن مكة الصدر كما أخرجوكم عنها واستنزلوكم إلى بقعة النفس وحالوا بينكم وبين مقر القلب وفتنتهم التي هي عبادة الهوى والسجود لأصنام اللذات أشد من الإماتة بالكلية أو بلاؤكم عند استيلاء النفس أشد عليكم من القتل الذي هو محو الاستعداد وطمس الغرائز لما يترتب على ذلك من ألم الفراق عن حضرة القدس الذي لا يتناهى وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وهو مقام القلب إذا وافقوكم في توجهكم حتى ينازعوكم في مطالبكم ويجروكم عن دين الحق ويدعوكم إلى عبادة عجل النظر إلى الأغيار فإن نازعوكم فَاقْتُلُوهُمْ بسيف الصدق واقطعوا مادة تلك الدواعي كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ الساترين للحق فَإِنِ انْتَهَوْا عن نزاعهم فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَقاتِلُوهُمْ على دوام الرعاية وصدق العبودية حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ولا يحصل التفات إلى السوي وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ بتوجه الجمع إلى الجناب الأقدس والذات المقدس فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إلا على المجاوزين للحدود الشَّهْرُ الْحَرامُ الذي قامت به النفس لحقوقها بِالشَّهْرِ الْحَرامِ الذي هو وقت حضوركم ومراقبتكم وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فلا تبالوا بهتك حرمتها وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ما معكم من العلوم بالعمل به والإرشاد- ولا تلقوا بأيديكم إلى تهلكة التفريط وأحسنوا- بأن تكونوا مشاهدين ربكم في سائر أعمالكم إن الله يحب المشاهدين له،- وأتموا حج- توحيد الذات وعمرة توحيد الصفات لله بإتمام جميع المقامات والأحوال فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ بمنع أعداء النفوس أو مرض الفتور فجاهدوا في الله بسوق هدي النفس وذبحها بفناء كعبة القلب، ولاختلاف النفوس في الاستعداد قال: ما استيسر ولا تحلقوا رؤوسكم ولا تزيلوا آثار الطبيعة وتختاروا فراغ الخاطر حتى يبلغ هدي النفس محله فحينئذ تأمنون من التشويش وتكدر الصفاء فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً ضعيف

{ أُولئِكَ } “İşte onlar”; ikinci fırkaya işarettir. Cümle, { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } ifadesinin mukabilindedir. İşaret ismiyle tabir edilmesi, önceden geçen vasıflarla nitelenmelerinin zikredilen hükmün illeti olduğuna delalet etmek içindir; bu sebeple kendisinden öncesinin bir neticesi gibi olduğundan burada atıf terk edilmiştir. Denildi ki: Bundaki uzaklık manası, derecelerinin yüceliğine ve faziletteki menzillerinin yüksekliğine işaret içindir. İşaretin daha önce geçen her iki fırkaya yönelik olması da caiz görülmüştür; buna göre Allah Teâlâ'nın { لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “onlara kazandıklarından bir pay vardır” kavlindeki tenvin, birinci ihtimale göre tazim için, ikinciye göre ise nevilendirme içindir; yani onların her biri için kazandıkları cinsten yahut onun sebebiyle bir pay vardır yahut dua ettikleri şeyden kendilerine takdir ettiğimiz kadarını veririz. «Min» (مِنْ) ya teb'îz (kısmilik) ya da ibtidâ (başlangıç) içindir; başlangıç bildirmesi, sebebiyet takdiri üzerine ta'lil yoluyladır. Üçüncü ihtimale göre ayette zahir isim, önceki lafızdan farklı olarak zamir makamına konulmuştur; çünkü { رَبَّنا آتِنا } ifadesinden anlaşılan kazanç değil duadır; ancak amellerden olduğu için kazanç olarak isimlendirilmiştir. «Mimmektesebû» şeklinde de okunmuştur. { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Ve Allah hesabı pek çabuk görendir”; çokluklarına rağmen kulları dünya günlerinden yarım gün kadar bir sürede hesaba çeker. Bir devenin sağılma süresi kadar veya göz açıp kapayıncaya kadar bir sürede hesaba çekeceği de rivayet edilmiştir; yahut kıyameti koparması ve insanları hesaba çekmesi pek yakındır, öyleyse taatlere ve hasenat kazanmaya koşun. Cümle, Cenâb-ı Hakk'ın { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } kavli için bir fezlekedir. Hesaba çekme; ya hakiki manasındadır —nassları başka tarafa çeviren bir mani olmadıkça zahirine hamletmek ehl-i hakkın kavli olduğu üzere— yahut amellerini, kemiyet ve keyfiyet olarak karşılıklarını onlarda zaruri bir ilim yaratmaktan mecazdır veya onlara amellerinin karşılığını vermektir. Bu husus [burada tamamlandı]. «Ayetlerdeki işari manalardan»: { ولَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا } “İyilik, gelmeniz değildir”; kalplerinizin evlerine, duyularınız ve meşâirden alınan bedeni melekeleriniz yönünden [gelmeniz değildir]; zira onlar kalplerin bedene bakan arka taraflarıdır. { وَلكِنَّ البر من اتقى } “Fakat asıl iyilik, sakınan kimsedir”; duyuların meşguliyetlerinden, hayalin kuruntularından ve emmâre nefsin vesveselerinden sakınan ve { وأتوا } “gelen [kimsedir]”; o evlere { مِنْ أَبْوابِها } “kapılarından”; ruha bakan ve Hakk'ın kendisinden girdiği kapılarından [gelen kimsedir]. Kendi takvanızı görmekten ötürü Allah'tan sakının ki O'na ermekle kurtuluşa eresiniz. { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın”; nefislerinizin kuvvetlerinden ve beşeriyetinizin gereklerinden sizinle savaşanlarla; zira en büyük cihat budur. { وَلا تَعْتَدُوا } “Ve haddi aşmayın”; onları ihmal edip hazlarıyla baş başa bırakmakla [haddi aşmayın] yahut savaşta bedeni taat merasimlerini ve kulluk vazifelerini yerine getiremeyecek derecede zayıflatacak kadar aşırı gitmeyin; zira nice açlık tıka basa doymaktan daha şerlidir. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez”; nefisleriyle baş başa kalanları yahut adaletten ibaret olan vahdet gölgesini aşanları [sevmez]. { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları nerede yakalarsanız öldürün”; yani nerede olurlarsa olsunlar o kuvvetleri şehvet ve hevanın lezzetlerini tatmaktan menedin. { وَأَخْرِجُوهُمْ } “Ve onları çıkarın”; صدر (göğüs) Mekke'sinden [çıkarın]; nasıl ki onlar sizi oradan çıkarmışlar, nefis beldesine indirmişler ve sizinle kalp karargahı arasına girmişlerdi. Onların heva putuna tapmak ve lezzet heykellerine secde etmekten ibaret olan fitneleri, büsbütün öldürülmekten daha şiddetlidir; yahut nefsin istilası anında uğradığınız bela, istidadın silinmesi ve fıtratın körelmesinden ibaret olan öldürülmeden sizin için daha şiddetlidir; çünkü bunun sonucunda kudsiyet hazretlerinden nihayetsiz bir ayrılık acısı doğar. { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın”; yönelişinizde size uydukları sürece —ki o kalp makamıdır— taleplerinizde sizinle çekişip sizi hak dinden uzaklaştırıncaya ve masivaya bakma buzağısına tapmaya çağırıncaya kadar [onlarla savaşmayın]. Şayet sizinle çekişirlerse { فَاقْتُلُوهُمْ } “onları öldürün”; sıdk kılıcıyla [öldürün] ve bu dürtülerin maddesini kesin. { كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ } “Kafirlerin cezası işte böyledir”; hakkı örtenlerin [cezası böyledir]. { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse”; çekişmelerinden [vazgeçerlerse], { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. { وَقاتِلُوهُمْ } “Ve onlarla savaşın”; gözetimin devamı ve kulluğun sıdkı üzere [onlarla savaşın], { حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “ta ki hiçbir fitne kalmayıncaya”; masivaya hiçbir iltifat kalmayıncaya { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar”; cemin Akdes olan Cenâb-ı Hakk'a ve Mukaddes Zât'a yönelmesiyle [din Allah'ın oluncaya kadar]. { فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “Eğer vazgeçerlerse artık haddi aşanlardan başkasına düşmanlık yoktur”. { الشَّهْرُ الْحَرامُ } “Haram ay”; nefsin hakları için kaim olduğu ay, { بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “haram aya [karşılıktır]”; o da sizin huzur ve murakabe vaktinizdir. { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler karşılıklıdır”; artık onun hürmetini çiğnemekten çekinmeyin. { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve Allah yolunda infak edin”; yanınızdaki ilimleri amel etmek ve irşat yoluyla infak edin; { ولا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın”; tefrit tehlikesine [atmayın] ve { وأحسنوا } “ihsanda bulunun”; bütün amellerinizde Rabbinizi müşahede edenler olmak suretiyle; şüphesiz Allah Kendisini müşahede edenleri sever. Bütün makamları ve halleri tamamlamak suretiyle Zât tevhidi haccını ve sıfatlar tevhidi umresini Allah için tamamlayın. { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer engellenirseniz”; nefis düşmanlarının engellemesi veya fetret hastalığıyla engellenirseniz, nefis kurbanlığını sevk edip onu kalp Kâbe'sinin avlusunda kesmek suretiyle Allah yolunda cihat edin. Nefislerin istidat bakımından farklılığı sebebiyle: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayınıza gelen kurbanlığı [kesin]” buyurmuştur. { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ } “Başlarınızı tıraş etmeyin”; tabiatın izlerini gidermeyin ve nefis kurbanı mahalline ulaşıncaya kadar gönül ferahlığını seçmeyin; işte o zaman teşvişten ve saflığın bulanmasından emin olursunuz. { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa”; istidadı zayıf olan,

الاستعداد أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ أي مبتلى بالتعلقات ولم يتيسر له السلوك على ما ينبغي فعليه فدية من إمساك عن بعض لذاته وشواغله أو فعل بر أو رياضة تقمع بعض القوى فَإِذا أَمِنْتُمْ من المانع المحصر فمن تمتع بذوق تجلي الصفات متوسلا

{ أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “yahut başında bir eziyet bulunursa”; yani [dünyevi] bağlarla müptela olup gerektiği gibi seyrüsülûk ona kolaylaşmazsa; { فَفِدْيَةٌ } “ona bir fidye gerekir”; bazı lezzetlerinden ve meşguliyetlerinden geri durmak, bir iyilik işlemek veya bazı kuvvetleri bastıracak bir riyazet yapmak suretiyle [fidye gerekir]. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Emin olduğunuzda”; engelleyen engelden [emin olduğunuzda], kim sıfatların tecellisinin zevkiyle temettu' edip

به إلى حج تجلي الذات فيجب عليه ما أمكن من الهدي بحسب حاله فَمَنْ لَمْ يَجِدْ لضعف نفسه وانقهارها فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أي فعليه الإمساك عن أفعال القوى التي هي الأصول القوية في وقت التجلي والاستغراق في الجمع والفناء، وهي العقل والوهم والمتخيلة وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ إلى مقام التفصيل والكثرة، وهي الحواس الخمسة الظاهرة والغضب والشهوة لتكون عند الاستقامة في الأشياء بالله ﷿ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ موجبة لأفاعيل عجيبة مشتملة على أسرار غريبة ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ

bunu Zât tecellisi haccına vesile kılarsa, onun kendi haline göre kurbanlıktan mümkün olanı kesmesi vacip olur. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de bulamazsa”; nefsinin zayıflığı ve mağlubiyeti sebebiyle [bulamazsa], { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “ona hacda üç gün oruç tutmak gerekir”; yani tecelli ile cem ve fena halinde istiğrak esnasında kuvvetli asıllar olan kuvvetlerin —ki onlar akıl, vehim ve muhayyiledir— fiillerinden kendini tutması gerekir. { وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “Ve döndüğünüzde yedi [gündür]”; tafsil ve kesret makamına döndüğünüzde [yedi gündür] ki onlar da beş zahiri duyu ile öfke ve şehvettir; ta ki eşyada istikamet halinde Allah Teâlâ ile bulunasınız. { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar tam on [gündür]”; acayip fiilleri gerektiren, garip sırları ihtiva eden [on gündür]. { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram'da oturmayan kimseler içindir”;

من الكاملين الحاضرين مقام الوحدة لأن أولئك لا يخاطبون ولا يعاتبون ومن وصل فقد استراح الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ وهي مدة الحياة الفانية أو من وقت بلوغ الحلم إلى الأربعين كما قال في البقرة لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [البقرة: ٦٨] .

vahdet makamında hazır bulunan kamil kimselerden [olmayanlar içindir]; zira onlar muhatap alınmaz ve kınanmazlar, vuslata eren kimse ise rahata ermiştir. { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac, bilinen aylardır”; o da fani hayatın süresidir yahut büluğ çağından kırk yaşına kadar olan süredir; nitekim Bakara'da şöyle buyurmuştur: { لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } [Bakara: 68] “O ne yaşlı ne de pek gençtir, ikisi arası dinç bir sığırdır”.

ومن هنا قيل: الصوفي بعد الأربعين بارد نعم العمش خير من العمى والقليل خير من الحرمان فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ على نفسه بالعزيمة فَلا رَفَثَ أي فلا يمل إلى الدنيا وزينتها وَلا فُسُوقَ ولا يخرج القوة الغضبية عن طاعة القلب بل لا يخرج عن الوقت ولا يدخل فيما يورث المقت وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ أي ولا ينازع أحدا في مقام التوجه إليه تعالى إذ الكل منه وإليه ومن نازعه في شيء ينبغي أن يسلمه إليه ويسلم عليه وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الفرقان: ٦٣] وما تفعلوا من فضيلة في ترك شيء من هذه الأمور يعلمه الله ويثيبكم عليه، وتزودوا من الفضائل التي يلزمها الاجتناب عن الرذائل فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وتمامها بنفي السوي وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ فإن قضية العقل الخالص عن شوب الوهم وقشر المادة اتقاء الله تعالى ليس عليكم حرج عند الرجوع إلى الكثرة أن تطلبوا رفقا لأنفسكم على مقتضى ما حده المظهر الأعظم صلى الله تعالى عليه وسلم فإذا دفعتم أنفسكم من عرفات المعرفة فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ أي شاهدوا جماله سبحانه عند السر الروحي المسمى بالخفي وسمي مشعرا لأنه محل الشعور بالجمال، ووصف بالحرام لأنه محرم أن يصل إليه الغير وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ إلى ذكره في المراتب وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ الوصول إلى عرفات المعرفة والوقوف بها لَمِنَ الضَّالِّينَ عن هذه الأذكار في طلب الدنيا ثُمَّ أَفِيضُوا إلى ظواهر العبادات مِنْ حَيْثُ أَفاضَ سائر الناس إليها وكونوا كأحدهم فإن النهاية الرجوع إلى البداية.

Bundan dolayı 'Kırkından sonraki sufi soğuktur' denilmiştir. Evet, az görmek körlükten hayırlıdır, az da mahrumiyetten evladır. { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim onlarda haccı farz kılarsa”; azimle nefsine [farz kılarsa], { فَلا رَفَثَ } “artık cinsel ilişki yoktur”; yani dünyaya ve ziynetine meyletmesin, { وَلا فُسُوقَ } “günah işlemek yoktur”; öfke kuvvetini kalbin itaatinden çıkarmasın, bilakis vaktin dışına çıkmasın ve gazabı celbedecek şeylere girmesin, { وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “hacda kavga etmek de yoktur”; yani Allah Teâlâ'ya yöneliş makamında hiç kimseyle çekişmesin; zira her şey O'ndandır ve O'nadır; bir kimse onunla bir şey hakkında çekişirse onu ona teslim etmeli ve ona selam vermelidir: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } [Furkan: 63] “Cahiller kendilerine laf attığında 'Selam' derler”. Bu şeylerden birini terk etme hususunda ne fazilet işlerseniz Allah onu bilir ve size mükafatını verir. Kötülüklerden kaçınmayı gerektiren faziletlerle azıklanın; { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır”; onun kemali ise masivanın nefyedilmesiyledir. { وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri, Bana karşı takvalı olun”; zira vehim şaibesinden ve maddenin kabuğundan arınmış saf aklın gereği Allah Teâlâ'dan sakınmaktır. Kesrete döndüğünüzde, en büyük mazhar olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sınırlandırdığı çizgiye uygun olarak nefisleriniz için bir kolaylık talep etmenizde size bir günah yoktur. Kendinizi marifet Arafat'ından sevk edip aktığınızda, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı anın”; yani «hafî» diye isimlendirilen ruhi sır yanında O Subhânehu'nun cemalini müşahede edin. Ona Meş'ar denilmesi cemali hissetme yeri olduğu içindir; Haram olarak vasfedilmesi ise başkasının oraya ulaşmasının haram kılınmış olmasındandır. { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi anın”; mertebelerde O'nu zikretmeye [hidayet ettiği gibi]. { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ } “Gerçi siz ondan önce”; marifet Arafat'ına ulaşıp orada vakfe yapmaktan önce, { لَمِنَ الضَّالِّينَ } “elbette sapıklardandınız”; dünya talebi içinde bu zikirlerden gafil olanlardandınız. { ثُمَّ أَفِيضُوا } “Sonra akın”; ibadetlerin zahirine [akın], { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “diğer insanların aktığı yerden”; ve onlardan biri gibi olun; zira nihayet bidayete dönüştür.

أو أفيضوا من حيث أفاض الأنبياء ﵈ لأجل أداء الحقوق والشفقة على عباد الله تعالى بالإرشاد والتعليم وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ فقد كان الشارع الأعظم صلى الله تعالى عليه وسلم يغان على قلبه ويستغفر الله تعالى في اليوم سبعين مرة، ومن أنت يا مسكين بعده إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ وفرغتم من الحج فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ قبل السلوك أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً لأنه المبدأ الحقيقي فكونوا مشغولين به حسبما تقتضيه ذاته سبحانه فمن الناس من لا يطلب إلا الدنيا ولا يعبد إلا لأجلها وما له في مقام الفناء من نصيب لقصور همته واكتسابه الظلمة المنافية للنور ومنهم من يطلب خير الدارين ويحترز عن الاحتجاب بالظلمة والتعذيب بنيران الطبيعة أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا من حظوظ الآخرة والأنوار الباهرة واللذات الباقية والمراتب العالية والله سريع الحساب وَاذْكُرُوا اللَّهَ أي كبروه إدبار الصلوات وعند ذبح القرابين، ورمي الجمار وغيرها.

Yahut irşat ve talim yoluyla Allah Teâlâ'nın kullarına şefkat göstermek ve hakları eda etmek için peygamberlerin aleyhimüsselâm aktığı yerden akın. { وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan bağışlanma dileyin”; nitekim en büyük Şâri' sallallâhu aleyhi ve sellem'in bile kalbi perdelenir ve günde yetmiş defa Allah Teâlâ'dan bağışlanma dilerdi; ey zavallı, ondan sonra sen kimsin ki? { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde”; ve hacdan çıktığınızda, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın”; seyrüsülûktan önceki [anışınız gibi], { أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “yahut daha kuvvetli bir anışla”; çünkü O hakiki başlangıçtır; öyleyse O Subhânehu'nun Zâtının iktiza ettiği şekilde O'nunla meşgul olun. İnsanlardan öylesi vardır ki sadece dünyayı ister ve ancak onun için ibadet eder; himmetinin kısalığı, nura aykırı olan zulmeti kesbetmesi sebebiyle fena makamında onun hiçbir nasibi yoktur. Onlardan öylesi de vardır ki iki yurdun hayrını talep eder; zulmetle perdelenmekten ve tabiat ateşleriyle azap görmekten sakınır. { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlara kazandıklarından bir pay vardır”; ahiret nasiplerinden, parlak nurlardan, baki lezzetlerden ve yüce mertebelerden. Allah hesabı pek çabuk görendir. { وَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın”; yani namazların ardından, kurbanları keserken, cemreleri taşlarken ve diğer yerlerde O'nu tekbir edin,

فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ

{ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “sayılı günlerde”.

وهي ثلاثة أيام التشريق وهو المروي في المشهور عن عمر وعلي

Bunlar üç teşrik günüdür; Ömer ve Ali'den meşhur olarak rivayet edilen görüş de budur.

وابن عباس رضي الله

ve İbn Abbâs radıyallâhu

تعالى عنهم، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها أربعة أيام بضم يوم النحر إليها، واستدل بعضهم للتخصيص بأن هذه الجملة معطوفة على قوله سبحانه فَاذْكُرُوا اللَّهَ إلخ فكأنه قيل فإذا قضيتم مناسككم فاذكروا الله في أيام معدودات، والفاء للتعقيب فاقتضى ذلك إخراج يوم النحر من الأيام، ومن اعتبر العطف والتعقيب وجعل بعض يوم يوما استدل بالآية على ابتداء التكبير خلف الصلاة من ظهر يوم النحر، واستدل بعمومها من قال: يكبر خلف النوافل واستشكل وصف أيام بمعدودات لأن أياما جمع يوم وهو مذكر، ومَعْدُوداتٍ واحدها معدودة وهو مؤنث فكيف تقع صفة له فالظاهر معدودة ووصف جمع ما لا يعقل بالمفرد المؤنث جائز، وأجيب بأن معدودات جمع معدود لا معدودة، وكثيرا ما يجمع المذكر جمع المؤنث كحمامات وسجلات، وقيل: إنه قدر اليوم مؤنثا باعتبار ساعاته، وقيل: إن المعنى أنها في كل سنة معدودة، وفي السنين معدودات فهي جمع معدودة حقيقة ولا يخفى ما فيه فَمَنْ تَعَجَّلَ أي عجل في النفر أو استعجل النفر من منى، وقد ذكر غير واحد أن عجل واستعجل يجيئان مطلوعين بمعنى عجل يقال: تعجل في الأمر واستعجل، ومتعديين يقال: تعجل الذهاب، والمطاوعة عند الزمخشري أوفق لقوله تعالى: وَمَنْ تَأَخَّرَ كما هي كذلك في قوله:

teâlâ anhüm'den [rivayet edilmiştir]. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ise kurban bayramı günü de bunlara eklenerek dört gündür. Bazıları [bu günlerin teşrik günlerine] tahsis edilmesine, bu cümlenin Subhânehu'nun { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın” ... kavline matuf olmasını delil getirmiştir; sanki 'Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde sayılı günlerde Allah'ı anın' denilmiş gibidir. 'Fâ' harfi ta'kîb (ardışıklık) bildirir; dolayısıyla bu, kurban gününün bu günlerden çıkarılmasını gerektirir. Atıf ve ta'kîbi dikkate alıp günün bir kısmını tam bir gün sayan kimse ise bu ayeti, namazların ardından tekbire kurban bayramı gününün öğlesinden itibaren başlanacağına delil getirmiştir. Ayetin umumunu delil getiren kimse ise 'Nafilelerin ardından da tekbir getirilir' demiştir. Eyyâm kelimesinin ma'dûdât ile nitelenmesi müşkül görülmüştür; çünkü eyyâm, yevm kelimesinin çoğuludur ve müzekkerdir, ma'dûdât'ın tekili ise ma'dûde olup müennestir. Öyleyse nasıl ona sıfat olabilmiştir? Oysa zahir olan ma'dûde [denilmesidir]; zira gayriakil çoğulların tekil müennes ile nitelenmesi caizdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ma'dûdât, ma'dûde'nin değil ma'dûd'un çoğuludur; nitekim hammâmât ve sicillât kelimelerinde olduğu gibi müzekker lafızlar da çokça müennes çoğul yapılır. Bir görüşe göre, saatleri dikkate alınarak gün müennes takdir edilmiştir. Başka bir görüşe göre ise manası: Her bir yılda sayılı (ma'dûde), yıllar içinde ise sayılardır (ma'dûdât); dolayısıyla hakikatte ma'dûde'nin çoğuludur; fakat bu görüşteki zayıflık ortadadır. { فَمَنْ تَعَجَّلَ } “Artık kim acele ederse”; yani Mina'dan ayrılmakta acele eder yahut erkenden ayrılmak isterse. Pek çok kimse, 'acele' ve 'iste'cele' fiillerinin 'acele etti' manasında lâzım olarak -nitekim işte acele etti (teaccele fi'l-emr ve'ste'cele) denir- ve 'gitmekte acele etti' (teaccele'z-zehâb) şeklinde müteaddî olarak geldiğini zikretmiştir. Zemahşerî'ye göre mutâvaat (dönüşlülük), Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ تَأَخَّرَ } “ve kim geri kalırsa” kavline daha uygundur; nitekim şu beyitte de böyledir:

قد يدرك المتأني بعض حاجته ... وقد يكون من «المستعجل» الزلل

Ağırbaşlı davranan kimse ihtiyacının bir kısmına kavuşabilir... Acele edenden ise yanılgı sadır olabilir.

لأجل المتأني، وذهب بعض أرباب التحقيق إلى ترجيح التعدي لأن المراد بيان أمور- العجل- لا التعجل مطلقا، وقيل: لأن اللازم يستدعي تقدير فِي فيلزم تعلق حرفي جر أحدهما المقدر والثاني فِي يَوْمَيْنِ بالفعل وذا لا يجوز- واليومان- يوم القر. ويوم الرؤوس. واليوم الذي بعده. والمراد فمن نفر في ثاني أيام التشريق قبل الغروب- وبعد رمي الجمار عند الشافعية- وقبل طلوع الفجر من اليوم الثالث إذا فرغ من رمي الجمار عندنا- والنفر في أول يوم منها لا يجوز- فظرفية «اليومين» له على التوسع باعتبار أن الاستعداد له في اليوم الأول، والقول بأن التقدير في أحد يَوْمَيْنِ إلا أنه مجمل فسر باليوم الثاني، أو في آخر يَوْمَيْنِ خروج عن مذاق النظر فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ باستعجاله وَمَنْ تَأَخَّرَ في النفر حتى رمى في اليوم الثالث قبل الزوال أو بعده عندنا، وعند الشافعي بعده فقط فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ بما صنع من التأخر، والمراد التخيير بين- التعجل والتأخر- ولا يقدح فيه أفضلية الثاني خلافا لصاحب- الإنصاف- وإنما ورد- بنفي الإثم- تصريحا بالرد على أهل الجاهلية حيث كانوا مختلفين فيه، فمن مؤثم للمعجل، ومؤثم للمتأخر لِمَنِ اتَّقى خبر لمحذوف- واللام- إما للتعليل أو للاختصاص، أي ذلك التخيير المذكور بقرينة القرب لأجل- المتقي- لئلا يتضرر بترك ما يقصده من- التعجيل والتأخر- لأنه حذر متحرز عما يريبه، أو ذلك المذكور من أحكام الحج مطلقا نظرا إلى عدم المخصص القطعي، وإن كانت عامة لجميع المؤمنين مختصة- بالمتقي- لأنه الحاج على الحقيقة، والمنتفع بها، والمراد من- التقوى- على التقديرين التجنب عما يؤثم من- فعل أو ترك- ولا يجوز حملها على التجنب عن الشرك لأن الخطاب في جميع ما سبق للمؤمنين، واستدل بعضهم بالآية على أن الحاج إذا اتقى في أداء حدود الحج وفرائضه غفرت له ذنوبه كلها، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وأخرج ابن جرير عنه أنه فسر الآية بذلك ثم قال: إن الناس يتأولونها على غير تأويلها، وهو من الغرابة بمكان.

[Buradaki mutavaat tercihi] 'el-müteennî' (ağırbaşlı davranan) kelimesinden dolayıdır. Bazı tahkik ehli ise müteaddîliği tercih etmişlerdir; çünkü maksat mutlak anlamda acele etmek değil, ayrılma (nefr) işlerini öne almayı beyan etmektir. Bir görüşe göre de şundan dolayıdır: Lazım (geçişsiz) kabul edildiğinde fî (فِي) harf-i cerrinin takdir edilmesi gerekir; bu takdirde biri mukadder olan, ikincisi ise { فِي يَوْمَيْنِ } “iki gün içinde” lafzındaki fî olmak üzere iki harf-i cerrin aynı fiile taalluk etmesi gerekir ki bu caiz değildir. 'İki gün'den maksat: Yevmü'l-Kar (yerleşme günü), Yevmü'r-Ruûs (başlar günü) ve ondan sonraki gündür. Kastedilen anlam şudur: Kim teşrik günlerinin ikincisinde güneş batmadan önce -Şâfiîlere göre cemreleri taşladıktan sonra-, bize göre ise cemreleri taşlamayı bitirdiği takdirde üçüncü günün fecri doğmadan önce Minâ'dan ayrılırsa -ki bu günlerin ilkinde ayrılmak caiz değildir- 'iki gün' ifadesinin zarfiyeti, hazırlığın birinci günde başlamış olması hasebiyle tevsî' (genişletme) yoluyladır. Buradaki takdirin 'iki günden birinde' olduğunu, ancak mücmel olup ikinci gün ile tefsir edildiğini ya da 'iki günün sonuncusunda' olduğunu söylemek nazar zevkinden (ilmi usulden) çıkmaktır. { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona hiçbir günah yoktur”; acele etmesinden ötürü. { وَمَنْ تَأَخَّرَ } “Kim de geri kalırsa”; bize göre üçüncü gün zevalden önce veya sonra, Şâfiî'ye göre ise sadece zevalden sonra taş atıncaya kadar ayrılışını ertelerse, { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona da hiçbir günah yoktur”; yaptığı bu geciktirmeden dolayı. Kastedilen, acele etmek ile geciktirmek arasında muhayyer kılmaktır; ikincisinin daha faziletli olması -el-İnsâf sahibinin aksine- bu muhayyerliğe halel getirmez. Günahın nefyedilmesi şeklinde gelmesi ise, bu hususta ihtilaf eden Cahiliye ehline açık bir reddir; zira onlardan kimi acele edeni günahkâr sayıyor, kimi de geciktireni günahkâr sayıyordu. { لِمَنِ اتَّقى } “[Bu,] sakınan kimse içindir”; mahzuf bir mübtedanın haberidir; lâm (اللام) harfi ya ta'lil (gerekçe) ya da ihtisas içindir. Yani yakınlık karinesiyle zikredilen bu muhayyerlik, takva sahibi kimse içindir; ta ki acele etmekten veya geciktirmekten kastettiği şeyi terk etmekle zarar görmesin; çünkü o, kendisini şüpheye düşüren şeyden sakınan ve çekinen kimsedir. Yahut zikredilen bu hükümler, kat'î bir tahsis edici bulunmadığından mutlak olarak hac ahkâmındandır; her ne kadar bütün müminlere genel olsa da takva sahibine hastır; zira hakiki anlamda hacı olan ve bu hükümlerden istifade eden odur. Her iki takdire göre takvadan maksat, fiil veya terk olarak günaha sokan şeylerden kaçınmaktır; bunu şirkten kaçınmaya hamletmek caiz değildir, çünkü daha önceki hitapların tamamı müminleredir. Bazıları bu ayeti, hacının haccın hudutlarını ve farzlarını eda etmede takva üzere davrandığı takdirde bütün günahlarının bağışlanacağına delil getirmişlerdir; bu husus İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. İbn Cerîr onun bu ayeti böyle tefsir edip ardından: 'İnsanlar bunu tevilinden başka şekilde tevil ediyorlar' dediğini tahric etmiştir ki bu son derece gariptir.

وَاتَّقُوا اللَّهَ في جميع أموركم التي يتعلق بها العزم لتنتظموا في سلك المغتنمين بالأحكام المذكورة، أو احذروا الإخلال بما ذكر من أمور الحج وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ للجزاء على أعمالكم بعد الإحياء والبعث، وأصل- الحشر- الجمع وضم المفرق وهو تأكيد للأمر بالتقوى وموجب للامتثال به، فإن من علم بالحشر والمحاسبة والجزاء كان ذلك من أقوى الدواعي له إلى ملازمة التقوى، وقدم إليه للاعتناء بمن يكون الحشر إليه ولتواخي الفواصل

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; azmin taalluk ettiği bütün işlerinizde [sakının] ki zikredilen hükümlerle ganimete erenlerin safına giresiniz, yahut hac işlerinden zikredilen hususları ihlal etmekten sakının. { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve bilin ki siz mutlaka O'nun huzurunda toplanacaksınız”; diriltilme ve ba'sten sonra amellerinizin karşılığı için. Haşr (الحشر) kelimesinin aslı, toplamak ve dağınık olanı bir araya getirmektir. Bu, takva emrinin bir teyidi ve ona imtisal etmenin bir gereğidir. Zira haşrı, hesabı ve cezayı bilen kimse için bu durum, takvaya sarılmanın en kuvvetli saiklerinden biri olur. Kendisine haşrolunacak Zât'a ihtimam göstermek ve ayet sonlarındaki uyumu (fasılaları) gözetmek için 'ileyhi' (إِلَيْهِ) öne alınmıştır.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ عطف على قوله تعالى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ والجامع أنه سبحانه لما ساق بيان أحكام الحج إلى بيان انقسام الناس في الذكر والدعاء في تلك المناسك إلى الكافر، والمؤمن تممه سبحانه ببيان قسمين آخرين- المنافق والمخلص- وأصل- التعجب- حيرة تعرض للإنسان لجهله بسبب المتعجب منه، وهو هنا مجاز عما يلزمه من الروق والعظمة فإن الأمر الغريب المجهول يستطيبه الطبع ويعظم وقعه في القلوب، وليس على حقيقته لعدم الجهل بالسبب أعني الفصاحة والحلاوة، فالمعنى ومنهم من يروقك ويعظم في نفسك ما يقوله: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أي في أمور الدنيا وأسباب المعاش- سواء كانت عائدة إليه أم لا- فالمراد من الْحَياةِ ما به الحياة والتعيش، أو في معنى الدُّنْيا فإنها مرادة من ادعاء المحبة وإظهار الإيمان- فالحياة الدنيا- على معناها، وجعله ظرفا للقول من قبيل قولهم في عنوان المباحث الفصل الأول في كذا والكلام في كذا أي المقصود منه ذلك ولا حذف في شيء من التقديرين على ما وهم وتكون الظرفية حينئذ تقديرية كما في

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki sözü senin hoşuna gider”; Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki ... der” kavline matuftur. Ortak payda şudur: Subhânehu Teâlâ hac ahkâmını beyan etmeyi, bu ibadetlerde zikir ve dua hususunda insanların kâfir ve mümin diye kısımlara ayrıldığını beyana vardırdığında, bunu diğer iki kısmı -münafık ve ihlaslı kimseyi- beyan ederek tamamlamıştır. Taaccüb (التعجب) kelimesinin aslı, insanın hayran olunan şeyin sebebini bilmemesinden dolayı başına gelen bir hayret halidir; burada ise onun gerektirdiği beğenilme ve azamet hissinden mecazdır. Zira garip ve meçhul olan şeyi tabiat hoş karşılar ve onun kalplerdeki tesiri büyük olur. Sebebin -yani fesahat ve tatlılığın- bilinmemesi söz konusu olmadığından hakikat anlamında değildir. Anlam şudur: Onlardan öyle kimse vardır ki söylediği söz hoşuna gider ve nefsinde büyür; { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında”; yani dünya işlerinde ve geçim sebeplerinde -ister kendisine dönsün ister dönmesin-. Hayat kelimesinden maksat, kendisiyle hayat sürülen ve geçinilen şeylerdir; yahut dünya manasındadır; zira sevgi iddiasından ve iman izharından kastedilen odur; dolayısıyla dünya hayatı kendi hakiki manasındadır. Bunun söz (kavl) için zarf kılınması, ilim ehlinin bahis başlıklarında 'falan husustaki birinci fasıl' ve 'falan husustaki kelam' demeleri kabilindendir; yani bundan maksat odur. Vehmedildiğinin aksine, bu iki takdirin hiçbirinde bir hazif yoktur ve o takdirde zarfiyet takdirî olur; nitekim

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «في النفس المؤمنة مائة من الإبل»

Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Mümin bir canda yüz deve vardır» kavlinde olduğu gibi.

أي في قتلها فالسبب الذي هو القتل متضمن للدية تضمن الظرف للمظروف وهذه هي التي يقال لها إنها سببية كذا في الرضي قاله بعض المحققين، وجوز تعلق المجرور بالفعل قبله أي يعجبك في الدنيا قوله لفصاحته وطراوة ألفاظه ولا يعجبك في الآخرة لما يعتريه من الدهشة واللكنة أو لأنه لا يؤذن له في الكلام فلا يتكلم حتى يعجبك، والآية كما

Yani onun öldürülmesinde [yüz deve vardır]; sebep olan öldürme fiili, zarfın mazrûfu içermesi gibi diyeti içermektedir ve işte buna sebebiyet bildiren [zarf] denir; Radî'de böyle geçmektedir, bunu bazı muhakkikler söylemiştir. Mecrurun kendisinden önceki fiile taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani fesahati ve lafızlarının parlaklığı sebebiyle dünyada onun sözü hoşuna gider, ahirette ise başına gelecek dehşet ve kekemelikten ötürü yahut konuşmasına izin verilmeyeceği için senin hoşuna gidecek şekilde konuşamayacağından hoşuna gitmez. Bu ayet,

قال السدي: نزلت في الأخنس بن شريق الثقفي حليف بني زهرة «أقبل إلى النبي ﷺ في المدينة فأظهر له الإسلام وأعجب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ذلك منه وقال: إنما جئت أريد الإسلام والله تعالى يعلم إني لصادق ثم خرج من عند رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فمر بزرع من المسلمين وحمر فأحرق الزرع وعقر الحمر»

Süddî'nin dediği gibi, Benî Zühre'nin müttefiki Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında inmiştir: «Medine'de Nebi ﷺ'e geldi, ona Müslüman olduğunu gösterdi, bu durum Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in hoşuna gitti. Ahnes: 'Ben sadece İslâm'ı isteyerek geldim, Allah Teâlâ da biliyor ki ben kesinlikle doğru söylüyorum' dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yanından çıktı; Müslümanlara ait bir ekine ve eşeklere rastladı; ekini yaktı ve eşekleri boğazladı.»

وقيل: في المنافقين كافة وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ أي بحسب ادعائه حيث يقول الله يعلم أن ما في قلبي موافق لما في لساني وهو معطوف على يُعْجِبُكَ وفي مصحف أبيّ ويستشهد الله، وقرىء ويشهد الله بالرفع، فالمراد بما في قلبه ما فيه حقيقة، ويؤيده قراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والله يشهد على ما في قلبه على أن كلمة على لكون المشهود به مضرا له، والجملة حينئذ اعتراضية.

Bir görüşe göre bütün münafıklar hakkında inmiştir. { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ } “ve kalbinde olana Allah'ı şahit tutar”; yani kendi iddiasına göre 'Kalbimdeki şeyin dilimdekiyle uyuştuğunu Allah bilir' der. Bu, { يُعْجِبُكَ } fiiline matuftur. Übeyy'in mushafında 've yesteşhidullâhe' (ويستشهد الله) şeklindedir. 'Ve yeşhedullâhu' (ويشهد الله) şeklinde [lâfza-i celâlin] ref'i ile de okunmuştur; bu takdirde kalbindekinden maksat, onda hakikatte bulunan şeydir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın: 'Ve'llâhu yeşhedü alâ mâ fî kalbihî' (والله يشهد على ما في قلبه) şeklindeki kıraati de bunu destekler; şu kadar var ki alâ (عَلى) kelimesi, hakkında şahitlik edilen şeyin onun aleyhine ve zararına olması içindir; bu durumda cümle itiraziyye (ara cümle) olur.

وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ أي شديد المخاصمة في الباطل كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما واستشهد عليه بقول مهلهل.

{ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } “oysa o, hasımların en yamanıdır”; yani İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın dediği gibi batıl hususunda düşmanlığı pek şiddetli olandır. Buna Mühelhil'in şu beyti delil getirilmiştir:

إن تحت الحجار حزما وجورا ... وخصيما ألد ذا مقلاق

Şüphesiz taşların altında azim, haksızlık ve çok huzursuz, pek yaman bir hasım vardır.

فألد صفة كأحمر بدليل جمعه على لد ومجيء مؤنثه لداء لا أفعل تفضيل والإضافة من إضافة الصفة إلى فاعلها كحسن الوجه على الإسناد المجازي وجعلها بعضهم بمعنى في على الظرفية التقديرية أي شديد في المخاصمة ونقل أبو حيان عن الخليل أن ألد أفعل تفضيل فلا بد من تقدير، وخصامه ألد الخصام أو ألد ذوي الخصام، أو يجعل وهو راجع إلى الخصام المفهوم من الكلام على بعد، أو يقال الخصام جمع خصم كبحر وبحار وصعب وصعاب، فالمعنى أشد الخصوم خصومة، والإضافة فيه للاختصاص كما في أحسن الناس وجها، وفي الآية إشارة إلى أن شدة المخاصمة مذمومة،

Eledd (أَلَدُّ) kelimesi, çoğulunun lüdd (لد) gelmesi ve müennesinin leddâ (لداء) olması deliliyle ahmer (أحمر) gibi bir sıfattır, ismi tafdil değildir. İzafet ise mecazi isnad üzere hasenü'l-vech (حسن الوجه) terkibinde olduğu gibi sıfatın failine izafetidir. Bazıları bu kelimeyi takdirî zarfiyet üzere fî (في) anlamında kılmıştır; yani 'düşmanlıkta pek şiddetlidir'. Ebû Hayyân, Halîl'den eledd kelimesinin ismi tafdil olduğunu nakletmiştir; bu durumda 've hısâmühû eleddü'l-hısâm' (düşmanlığı düşmanlıkların en yamanıdır) yahut 'eleddü zevi'l-hısâm' (hasımlık sahiplerinin en yamanıdır) şeklinde bir takdir zorunludur; yahut 'o' (وهو) zamiri uzak bir ihtimalle sözden anlaşılan düşmanlığa (hısâm) raci kılınır. Yahut hısâm (الخصام) kelimesinin bahr-bihâr ve sa'b-sı'âb gibi hasım (خصم) kelimesinin çoğulu olduğu söylenir; bu takdirde mana 'hasımların husumeti en şiddetli olanı' demektir ve buradaki izafet ahsenü'n-nâsi vechen (أحسن الناس وجها) terkibinde olduğu gibi ihtisas içindir. Ayette, hasımlıkta ve tartışmada aşırı gitmenin yerildiğine işaret vardır.

وقد أخرج البخاري ومسلم عن عائشة رضي الله تعالى عنها عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «أبغض الرجال إلى الله تعالى الألد الخصم»

Nitekim Buhârî ve Müslim, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Allah Teâlâ katında insanların en sevimsizi, haksızlıkta direnen yaman hasımdır (el-eleddü'l-hasım).»

وأخرج أحمد عن أبي الدرداء «كفى بك إثما أن لا تزال مماريا وكفى بك ظالما أن لا تزال مخاصما وكفى بك كاذبا أن لا تزال محدثا إلا حديث في ذات الله ﷿» وشدة الخصومة من صفات

Ahmed [b. Hanbel], Ebû’d-Derdâ’dan [şu rivayeti] tahric etmiştir: « كفى بك إثما أن لا تزال مماريا وكفى بك ظالما أن لا تزال مخاصما وكفى بك كاذبا أن لا تزال محدثا إلا حديث في ذات الله ﷿ » «Sürekli münakaşa edip durman sana günah olarak yeter; sürekli husumet gütmen sana zalimlik olarak yeter; -Azîz ve Celîl olan Allah hakkında olanı müstesna- sürekli konuşup durman da sana yalan olarak yeter.» Husumette aşırı gitmek ise [...] sıfatlarındandır

المنافقين لأنهم يحبون الدنيا فيكثرون الخصام عليها وَإِذا تَوَلَّى أي أدبر وأعرض قاله الحسن، أو إذا غلب وصار واليا- قاله الضحاك- سَعى أي أسرع في المشي أو عمل فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها ما أمكنه وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ كما فعله الأخنس، أو كما يفعله ولاة السوء بالقتل والإتلاف، أو بالظلم الذي يمنع الله تعالى بشؤمه القطر، والْحَرْثَ الزرع وَالنَّسْلَ كل ذات روح يقال نسل ينسل نسولا إذا خرج فسقط، ومنه نسل وبر البعير أو ريش الطائر، وسمي العقب من الولد نسلا لخروجه من ظهر أبيه وبطن أمه، وذكر الأزهري أن الْحَرْثَ هنا النساء وَالنَّسْلَ الأولاد،

münafıkların sıfatlarındandır; çünkü onlar dünyayı severler ve onun için çokça husumet çıkarırlar. { وَإِذا تَوَلَّى } “Dönüp gittiğinde”; yani Hasan'ın dediğine göre arkasını dönüp gittiğinde, yahut Dahhâk'ın dediğine göre galip gelip vali (yönetici) olduğunda, { سَعى } “çaba gösterir”; yani yürüyüşünü hızlandırır veya çalışır, { فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “yeryüzünde orada bozgunculuk çıkarmak için”; gücünün yettiği kadar [fesat çıkarmak], { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “ve ekini ve nesli helak etmek için”; nitekim Ahnes'in yaptığı gibi yahut kötü yöneticilerin öldürme ve telef etme yoluyla veya uğursuzluğu sebebiyle Allah Teâlâ'nın yağmuru kestiği zulüm ile yaptıkları gibi. Hars (الْحَرْثَ) ekin, nesil (النَّسْلَ) ise her canlı varlıktır; nitekim bir şey çıkıp düştüğünde 'nesele yensülü nüsûlen' (نسل ينسل نسولا) denir, devenin yününün veya kuşun tüyünün dökülmesine de nesl denmesi bundandır. Çocuğa, babasının sırtından ve annesinin karnından çıktığı için nesil adı verilmiştir. Ezherî, burada harsın kadınlar, neslin ise çocuklar olduğunu zikretmiştir.

وعن الصادق أن الحرث في هذا الموضع الدين والنسل الناس،

Sâdık'tan ise bu makamda harsın din, neslin de insanlar olduğu [rivayet edilmiştir].

وقرىء ويهلك الحرث، والنسل على أن الفعل للحرث والنسل، والرفع للعطف على سَعى وقرأ الحسن بفتح اللام وهي لغة- أبى يأبى- وروي عنه ويهلك على البناء للمفعول وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ لا يرضى به فاحذروا غضبه عليه، والجملة اعتراض للوعيد واكتفى فيها على الفساد لانطوائه على الثاني لكونه من عطف العام على الخاص، ولا يرد أن الله تعالى مفسد للأشياء قبل الإفساد، فكيف حكم سبحانه بأنه لا يحب الفساد، لأنه يقال: الإفساد- كما قيل في الحقيقة- إخراج الشيء عن حالة محمودة- لا لغرض صحيح- وذلك غير موجود في فعله تعالى ولا هو آمر به، وما نراه من فعله جل وعلا إفسادا فهو بالإضافة إلينا، وأما بالنظر إليه تعالى فكله صلاح، وأما أمره بإهلاك الحيوان مثلا لأكله فلإصلاح الإنسان الذي هو زبدة هذا العالم، وأما إماتته فأحد أسباب حياته الأبدية ورجوعه إلى وطنه الأصلي، وقد تقدم ما عسى أن تحتاجه هنا.

Fiilin hars ve nesle ait olmasıyla ve ref'in { سَعى } fiiline atfedilmesiyle 've yehlikü'l-harsü ve'n-neslü' şeklinde de okunmuştur. Hasan ise eba-ye'ba (أبى يأبى) lügatine göre lâmın fethasıyla [ve yehlekü şeklinde] okumuştur; ondan meçhul bina ile 've yühlekü' şeklinde de rivayet edilmiştir. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Ve Allah bozgunculuğu sevmez”; ondan razı olmaz, öyleyse O'nun bunun üzerindeki gazabından sakının. Cümle, tehdit bildiren bir itiraziyyedir (ara cümledir) ve umumun hususa atfedilmesi kabilinden ikincisini de içerdiği için burada yalnız fesat ile yetinilmiştir. 'Allah Teâlâ ifsat edilmeden önce de eşyayı ifsat edendir (bozandır), öyleyse Subhânehu Teâlâ'nın fesadı sevmediğine nasıl hükmedilmiştir?' şeklinde bir itiraz ileri sürülemez; zira şöyle denilir: İfsat -hakikatte denildiği gibi- bir şeyi meşru ve sahih bir gaye olmaksızın övgüye layık durumundan çıkarmaktır. Bu ise Teâlâ'nın fiilinde mevcut olmadığı gibi O bunu emretmiş de değildir. O Celle ve Alâ'nın fiilinden fesat olarak gördüğümüz şeyler ise bize nispetledir; Teâlâ'ya nispetle bakıldığında ise hepsi salahtır. Mesela hayvanın yenmek üzere öldürülmesini emretmesi, bu âlemin özü olan insanın ıslahı içindir; onu vefat ettirmesi ise ebedî hayatının ve asıl vatanına dönüşünün sebeplerinden biridir. Burada ihtiyaç duyabileceğin açıklamalar daha önce geçmişti.

وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ في فعلك أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ أي احتوت عليه وأحاطت به، وصار كالمأخوذ بها، والْعِزَّةُ في الأصل خلاف الذل وأريد بها الأنفة والحمية مجازا. بِالْإِثْمِ أي مصحوبا أو مصحوبة به أو بسبب إثمه السابق، ويجوز أن يكون- أخذ- من الأخذ بمعنى الأسر، ومنه الأخيذ للأسير، أي جعلته الْعِزَّةُ وحمية الجاهلية أسيرا بقيد الإثم لا يتخلص منه فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ مبتدأ وخبر أي كافيه جَهَنَّمُ وقيل: جَهَنَّمُ فاعل لحسبه ساد مسد خبره، وهو مصدر بمعنى الفاعل وقوي لاعتماده على- الفاء- الرابطة للجملة بما قبلها، وقيل:

{ وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ } “Ona 'Allah'tan sakın' denildiği zaman”; fiilinde [sakın denildiğinde], { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ } “onu kibri yakalar”; yani onu kuşatır, çepeçevre sarar ve o kibre kapılmış gibi olur. İzzet (الْعِزَّةُ) aslen zilletin zıddıdır; burada ise mecaz yoluyla büyüklük taslama ve taassup kastedilmiştir. { بِالْإِثْمِ } “günah ile”; yani günahla birlikte veya günah sebebiyle yahut geçmiş günahı sebebiyle [onu yakalar]. Ahz (أخذ) kelimesinin esir almak anlamındaki ahzden olması da caizdir; nitekim esire ehîz (الأخيذ) denmesi bundandır; yani izzet ve cahiliye taassubu onu kurtulamayacağı günah bağıyla esir etmiştir. { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } “artık ona cehennem yeter”; mübteda ve haberdir, yani cehennem ona kafidir. Bir görüşe göre ise Cehennem, 'hasbühû' lafzının failidir ve haberinin yerine geçmiştir; 'hasb' ise fail anlamında bir mastardır ve cümlenin kendisinden öncekine rabtını sağlayan fâ (ف) harfine dayanmasıyla kuvvet kazanmıştır. Bir görüşe göre de

«حسب» اسم فعل ماض بمعنى كفى- وفيه نظر- وجَهَنَّمُ علم لدار العقاب أو لطبقة من طبقاتها ممنوعة من الصرف للعلمية والتأنيث، وهي من الملحق بالخماسي بزيادة الحرف الثالث ووزن فعنلل، وفي البحر إنها مشتقة من قولها: ركية جهنام- إذا كانت بعيدة القعر- وكلاهما من الجهم، وهي الكراهية، والغلظ، ووزنها فعنل. ولا يلتفت لمن قال: وزنها فنعلل كعرندس، وأن فعنلا مفقود لوجود فعنل نحو دونك وخفنك وغيرهما، وقيل: إنها فارسي وأصلها كهنام فعربت- بإبدال الكاف جيما وإسقاط الألف- والمنع من الصرف حينئذ للعلمية والعجمة وَلَبِئْسَ الْمِهادُ جواب قسم مقدر والمخصوص بالذم محذوف لظهوره وتعينه، والْمِهادُ الفراش، وقيل: ما يوطىء للجنب- والتعبير به للتهكم- وفي الآية ذم لمن يغضب إذا قيل له: اتَّقِ اللَّهَ ولهذا قال العلماء: إذا قال الخصم للقاضي:

«hasb» kefa (yetti) anlamında mazi fiil soylu bir isimdir -bunda nazar vardır-. Cehennem (جَهَنَّمُ) azap yurdunun veya onun tabakalarından bir tabakanın özel ismidir; alem olması ve müennesliği sebebiyle gayr-ı munsarıftır. Üçüncü harfin ziyadesiyle humasiye (beş harfli kalıba) mülhaktır ve vezni fi'anlel (فعنلل) kalıbıdır. el-Bahr'da şöyle denilmektedir: 'Bu kelime, dibi derin olduğu zaman kullanılan 'rekiyyetün cehnâm' (derin kuyu) sözünden türemiştir; her ikisi de çirkinlik ve katılık demek olan cehm (الجهم) kökündendir ve vezni fa'nel (فعنل) kalıbıdır.' Onun vezninin 'arandes' gibi fen'alel (فنعلل) olduğunu ve fe'nel (فعنل) kalıbının mevcut bulunmadığını söyleyen kimseye itibar edilmez; zira devnek (دونك) ve hafennek (خفنك) gibi kelimelerin varlığı sebebiyle fe'nel kalıbı mevcuttur. Bir görüşe göre Cehennem Farsçadır ve aslı kehnam'dır; kef harfinin cime dönüştürülmesi ve elifin düşürülmesiyle Arapçalaştırılmıştır; bu takdirde gayr-ı munsarıf oluşu alem ve ucme (yabancı dilden oluş) sebebiyledir. { وَلَبِئْسَ الْمِهادُ } “ve o ne kötü bir döşektir”; takdirî bir yeminin cevabıdır; açık ve muayyen olmasından ötürü zemme mahsus olan kelime (mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir. Mihâd (الْمِهادُ) yataktır; bir görüşe göre de yan taraf için serilen şeydir; bu lafızla ifade edilmesi ise istihza (alay) içindir. Ayette, kendisine 'Allah'tan sakın' denildiğinde öfkelenen kimse için bir yergi vardır. Bundan dolayı âlimler şöyle demiştir: Hasım, hâkime:

اعدل ونحوه له أن يعزره، وإذا قال له: اتَّقِ اللَّهَ لا يعزره. وأخرج ابن المنذر عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه «إنّ من أكبر الذنب أن يقول الرجل لأخيه: اتق الله تعالى فيقول: عليك بنفسك عليك بنفسك» وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ أي يبيعها ببذلها في الجهاد على ما روي عن ابن عباس والضحاك رضي الله تعالى عنهما أن الآية نزلت في سرية الرجيع، أو في الأمر بالمعروف، والنهي عن المنكر على ما أخرج ابن جرير عن أبي الخليل قال: سمع عمر رضي الله تعالى عنه إنسانا يقرأ هذه الآية فاسترجع وقال: قام رجل يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر فقتل ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ أي طلبا لرضاه، ف ابْتِغاءَ مفعول له، ومَرْضاتِ مصدر بني- كما في البحر- على التاء كمدعاة، والقياس تجريده منها، وكتب في المصحف- بالتاء- ووقف عليه- بالتاء والهاء- وأكثر الروايات أن الآية نزلت في

'Adil ol' ve benzeri bir söz söylediğinde hâkim onu tazir edebilir (cezalandırabilir); fakat ona 'Allah'tan sakın' dediğinde onu tazir edemez. İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle tahric etmiştir: «En büyük günahlardan biri, kişinin din kardeşine: 'Allah Teâlâ'dan sakın' demesi, onun da: 'Sen kendine bak, sen kendine bak!' diye karşılık vermesidir.» { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki canını satar”; yani İbn Abbâs ve Dahhâk radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ayetin Recî' seriyyesi hakkında indiğine dair rivayet edilen görüşe göre cihatta onu feda ederek satar; yahut İbn Cerîr'in Ebü'l-Halîl'den tahric ettiğine göre emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker hususunda satar: Ömer radıyallâhu teâlâ anh bir kimsenin bu ayeti okuduğunu işitince istircâ etti (İnnâ lillâh dedi) ve: 'Bir adam emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker yapmak için ayağa kalktı ve öldürüldü' buyurdu. { ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını aramak için”; yani O'nun rızasını talep ederek; { ابْتِغاءَ } mef'ûlün leh'tir; { مَرْضاتِ } ise el-Bahr'da geçtiği üzere med'ât (مدعاة) gibi tâ (ت) üzerine bina edilmiş bir mastardır, kıyas ise ondan tecrit edilmesidir. Mushafta açık tâ ile yazılmış ve duruşta da tâ ve he ile durulmuştur. Rivayetlerin çoğuna göre bu ayet,

صهيب الرومي رضي الله تعالى عنه، فقد أخرج جماعة أنّ صهيبا أقبل مهاجرا نحو النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فاتبعه نفر من المشركين فنزل عن راحلته ونثر ما في كنانته وأخذ قوسه ثم قال: يا معشر قريش، لقد علمتم أني من أرماكم رجلا وايم الله لا تصلون إليّ حتى أرمي بما في كنانتي ثم أضرب بسيفي ما بقي في يدي منه شيء، ثم افعلوا ما شئتم. فقالوا: دلنا على بيتك ومالك بمكة ونخلي عنك، وعاهدوه إن دلهم أن يدعوه ففعل، فلما قدم على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «أبا يحيى ربح البيع ربح البيع» وتلا له الآية. وعلى هذا يكون الشراء على ظاهره بمعنى الاشتراء.

Suheyb er-Rûmî radıyallâhu teâlâ anh hakkında inmiştir. Nitekim bir cemaat tahric etmiştir ki: Suheyb, Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e doğru hicret ederek yöneldiğinde müşriklerden bir grup onun peşine düştü. O da bineğinden indi, sadağındakileri döktü, yayını eline aldı ve şöyle dedi: 'Ey Kureyş topluluğu! Çok iyi bilirsiniz ki ben sizin en iyi ok atanınızım. Allah'a yemin olsun ki sadağımdaki okları fırlatmadıkça, sonra da elimde kılıcımdan bir parça kaldığı sürece kılıcımla vurmadıkça bana ulaşamazsınız. Ondan sonra dilediğinizi yapın!' Onlar da: 'Mekke'deki evini ve malını bize göster, senin yolunu açalım' dediler ve gösterdiği takdirde onu bırakacaklarına dair söz verdiler. O da bunu yaptı. Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in huzuruna vardığında Efendimiz: «Ey Ebû Yahyâ! Alışveriş kâr etti, alışveriş kâr etti!» buyurdu ve ona bu ayeti tilavet etti. Buna göre şirâ (satın alma) zahiri üzere 'satın almak' anlamında olur.

وفي الكواشي أنها نزلت في الزبير بن العوام وصاحبه المقداد بن الأسود لما

el-Kevâşî'de ise bu ayetin Zübeyr b. el-Avvâm ve arkadaşı Mikdâd b. el-Esved hakkında indiği belirtilmektedir; zira

قال ﵊: «من ينزل خبيبا عن خشبته فله الجنة»

[Nebi] aleyhisselâm: «Hubeyb'i asıldığı ağaçtan kim indirirse cennet onundur» buyurmuş,

فقال: أنا وصاحبي المقداد- وكان خبيب قد صلبه أهل مكة- وقال الإمامية وبعض منا: إنها نزلت في على كرم الله تعالى وجهه حين استخلفه النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على فراشه بمكة لما خرج إلى الغار، وعلى هذا يرتكب في السراء مثل ما ارتكب أولا وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ أي المؤمنين حيث أرشدهم لما فيه رضاه، وجعل النعيم الدائم جزاء العمل المنقطع وأثاب على شراء ملكه بملكه.

O da: 'Ben ve arkadaşım Mikdâd' demiştir -Hubeyb'i ise Mekke ehli asmıştı-. İmamiyye ve bizden bazıları da bu ayetin, Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem mağaraya çıktığı zaman Mekke'de yatağına yerine bıraktığında Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indiğini söylemişlerdir. Buna göre şirâ hususunda evvelki tevil gibi bir yol tutulur. { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Ve Allah kullara çok şefkatlidir”; yani razı olduğu şeye onları irşat etmesi, sonlu amelin mükâfatı olarak ebedî nimeti kılması ve Kendi mülkünü Kendi mülküyle satın almaya sevap bahşetmesi hasebiyle müminlere [çok şefkatlidir].

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } “Ey iman edenler! Hep birden barışa / İslâm'a girin”.

أخرج غير واحد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في عبد الله بن سلام وأصحابه، وذلك أنهم حين آمنوا بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم وآمنوا بشرائعه وشرائع موسى ﵇ فعظموا السبت وكرهوا لحمان الإبل وألبانها بعد ما أسلموا، فأنكر ذلك عليهم المسلمون، فقالوا:

Birden fazla âlim İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan bu ayetin Abdullah b. Selâm ve arkadaşları hakkında indiğini tahric etmiştir; şöyle ki onlar Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e, onun şeriatına ve Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatına iman ettiklerinde, Müslüman olduktan sonra cumartesi gününü yüceltip deve etini ve sütünü hoş görmediler. Müslümanlar bu durumu ayıplayınca onlar:

إنا نقوى على هذا وهذا، وقالوا للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم: إن التوراة كتاب الله تعالى فدعنا فلنعمل بها، فأنزل الله تعالى هذه الآية،

'Biz hem ona hem buna güç yetiririz' dediler ve Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: 'Tevrat Allah Teâlâ'nın Kitabıdır; bizi bırak da onunla amel edelim' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

فالخطاب لمؤمني أهل الكتاب، والسِّلْمِ بمعنى الإسلام، وكَافَّةً في الأصل صفة من كف بمعنى منع، استعمل بمعنى الجملة بعلاقة أنها مانعة للأجزاء عن التفرق- والتاء- فيه للتأنيث أو للنقل من الوصفية إلى الاسمية كعامة وخاصة وقاطبة أو للمبالغة. واختار الطيبي الأول مدعيا أن القول بالأخيرين خروج عن الأصل من غير ضرورة، والشمول المستفاد منه شمول الكل للأجزاء لا الكلي لجزئياته ولا الأعم منهما، ولا يختص بمن يعقل، ولا بكونه حالا ولا نكرة خلافا لابن هشام- وليس له في ذلك ثبت- وهو هنا حال من الضمير في ادْخُلُوا والمعنى ادخلوا في الإسلام بكليتكم ولا تدعوا شيئا من ظاهركم وباطنكم إلا والإسلام يستوعبه بحيث لا يبقى مكان لغيره من شريعة موسى ﵇، وقيل: الخطاب للمنافقين، والسِّلْمِ بمعنى الاستسلام والطاعة على ما هو الأصل فيه، وكَافَّةً حال من الضمير أيضا، أي استسلموا لله تعالى وأطيعوه جملة واتركوا النفاق وآمنوا ظاهرا وباطنا، وقيل:

Buna göre hitap Ehl-i Kitabın müminlerinedir; es-Silm (السِّلْمِ) İslâm manasındadır. Kâffeten (كَافَّةً) lafzı ise aslen menetti anlamındaki keff (كف) kökünden bir sıfattır; parçaların dağılmasına engel olması alakasıyla 'bütün, tamam' anlamında kullanılmıştır; oradaki tâ (ت) harfi ise müenneslik içindir yahut âmme, hâssa ve kātıbe kelimelerinde olduğu gibi vasıflıktan isimliğe nakil içindir veya mübalağa içindir. Tîbî, son iki görüşün bir zaruret olmaksızın asıldan çıkış olduğunu iddia ederek birinciyi tercih etmiştir. Ondan anlaşılan şümul, parçaların bütün tarafından kuşatılmasıdır; küllînin cüzlerini veya bu ikisinden daha umumi olanı kuşatması değildir; akıl sahiplerine has olmadığı gibi İbn Hişâm'ın aksine hâl veya nekre olmaya da münhasır değildir -onun bu hususta bir dayanağı yoktur-. Bu lafız burada { ادْخُلُوا } fiilindeki zamirden hâldir; mana ise şöyledir: Bütün varlığınızla İslâm'a girin; zahirinizden ve batınınızdan İslâm'ın kuşatmadığı hiçbir şey bırakmayın; öyle ki Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatından başka hiçbir şeye yer kalmasın. Bir görüşe göre hitap münafıklaradır; es-Silm kelimesi kök anlamına uygun olarak teslimiyet ve itaat demektir; kâffeten de yine zamirden hâldir; yani Allah Teâlâ'ya topluca teslim olun, O'na bütünüyle itaat edin, nifakı bırakın, zahiren ve bâtınen iman edin. Bir diğer görüşe göre ise:

الخطاب لكفار أهل الكتاب الذين زعموا الإيمان بشريعتهم، والمراد من السِّلْمِ جميع الشرائع بذكر الخاص وإرادة العام بناء على القول بأن الإسلام شريعة نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم، وحمل- اللام- على الاستغراق، وكَافَّةً حال من السِّلْمِ والمعنى ادخلوا أيها المؤمنون بشريعة واحدة في الشرائع كلها ولا تفرقوا بينها، وقيل: الخطاب للمسلمين الخلص، والمراد من السِّلْمِ شعب الإسلام، وكَافَّةً حال منه، والمعنى ادْخُلُوا أيها المسلمون المؤمنون بمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم فِي شعب الإيمان كلها ولا تخلوا بشيء من أحكامه، وقال الزجاج في هذا الوجه: المراد من السِّلْمِ الإسلام، والمقصود أمر المؤمنين بالثبات عليه، وفيه أن التعبير عن الثبات على الإسلام بالدخول فيه بعيد غاية البعد، وهذا ما اختاره بعض المحققين من ستة عشر احتمالا في الآية حاصلة من ضرب احتمالي السِّلْمِ في احتمالي كَافَّةً وضرب المجموع في احتمالات الخطاب، ومبنى ذلك على أمرين، أحدهما أن كَافَّةً لإحاطة الأجزاء، والثاني أن محط الفائدة في الكلام القيد كما هو المقرر عند البلغاء، ونص عليه

Hitap, kendi şeriatlarına iman ettiklerini iddia eden Ehl-i Kitap kâfirlerinedir. es-Silm kelimesinden maksat, İslâm'ın Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şeriatı olduğu görüşüne ve lâm takısının istiğrak (bütünlüğü kapsama) için hamledilmesine dayanılarak, hassın zikredilip ammın kastedilmesi yoluyla bütün şeriatlerdir. Kâffeten ise es-Silm kelimesinden hâldir; mana şöyledir: Ey tek bir şeriata inananlar, şeriatlerin tamamına girin ve onların arasını ayırmayın. Bir görüşe göre de hitap hâlis Müslümanlaradır; es-Silm kelimesinden maksat İslâm'ın şubeleridir, kâffeten ise ondan hâldir; mana şöyledir: Ey Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e iman eden Müslümanlar, imanın bütün şubelerine girin ve onun ahkâmından hiçbir şeyi ihmal etmeyin. Zeccâc bu vecihte şöyle demiştir: es-Silm kelimesinden maksat İslâm'dır; gaye ise müminlere onda sebat etmelerini emretmektir. Ancak bunda, İslâm'da sebattan 'ona girmek' diye tabir edilmesinin son derece uzak olması kusuru vardır. es-Silm kelimesinin iki ihtimali ile kâffeten kelimesinin iki ihtimalinin çarpılmasından ve toplamın da hitap ihtimalleriyle çarpılmasından elde edilen ayetteki on altı ihtimal arasından bazı muhakkiklerin tercih ettiği husus budur. Bunun dayanağı iki esastır: Birincisi, kâffeten lafzının cüzleri ihata etmek için olması; ikincisi ise belagat ehlince mukarrer olduğu üzere kelamda faydanın odak noktasının kayıt olmasıdır; nitekim bunu

الشيخ في دلائل الإعجاز، وإذا اعتبرت احتمال الحالية من الضمير والظاهر معا كما في قوله:

Şeyh [Abdülkāhir el-Cürcânî], Delâilü'l-İ'câz'da açıkça belirtmiştir. Şairin şu sözünde olduğu gibi hem zamirden hem de zahir isimden aynı anda hâl olma ihtimalini dikkate aldığında:

خرجت بها نمشي تجر وراءنا ... على أثرينا ذيل مرط مرحل

Onunla birlikte yürüyerek çıktım; arkamızdan izlerimizin üzerine süslü bir örtünün eteğini çekiyordu.

بلغت الاحتمالات أربعة وعشرين، ولا يخفى ما هو الأوفق منها بسبب النزول. وقرأ ابن كثير ونافع والكسائي «السلم» بفتح السين والباقون- بكسرها- وهما لغتان مشهورتان فيه، وقرأ الأعمش بفتح السين واللام وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ بمخالفة ما أمرتم به، أو بالتفرق في جملتكم، أو بالتفريق بالشرائع أو الشعب إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ظاهر العداوة أو مظهر لها، وهو تعليل للنهي والانتهاء.

ihtimaller yirmi dörde ulaşır. Bunlardan nüzul sebebine en uygun olanı ise gizli değildir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Kisâî «es-Selm» kelimesini sîn harfinin fethasıyla, diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır ki bunlar bu kelimede meşhur iki lügattir. A'meş ise sîn ve lâmın fethasıyla okumuştur. { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; emrolunduğunuz şeylere muhalefet ederek yahut aranızda tefrikaya düşerek veya şeriatleri yahut şubeleri birbirinden ayırarak. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; düşmanlığı aşikâr olan veya düşmanlığını açığa vurandır. Bu, nehiy ve günahtan vazgeçme emrinin gerekçesidir.

فَإِنْ زَلَلْتُمْ أي ملتم عن الدخول فِي السِّلْمِ وتنحيتم، وأصله السقوط وأريد به ما ذكر مجازا.

{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ } “Eğer kayarsanız”; yani es-Silm'e girmekten sapar ve kenara çekilirseniz. Kelimenin aslı düşmektir; burada ise mecazen zikredilen mana kastedilmiştir.

مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ أي الحجج الظاهرة الدالة على أنه الحق، أو آيات الكتاب الناطقة بذلك الموجبة للدخول فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب على أمره لا يعجزه شيء من الانتقام منكم حَكِيمٌ لا يترك ما تقتضيه الحكمة من مؤاخذة المجرمين هَلْ يَنْظُرُونَ استفهام في معنى النفي، والضمير للموصول السابق إن أريد به المنافقون أو أهل الكتاب، أو إلى مَنْ يُعْجِبُكَ إن أريد به مؤمنو أهل الكتاب أو المسلمون. إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بالمعنى اللائق به جل شؤونه منزها عن مشابهة المحدثات والتقيد بصفات الممكنات. فِي ظُلَلٍ جمع ظلة كقلة وكقلل وهي ما أظلك، وقرىء ظلال كقلال مِنَ الْغَمامِ أي السحاب أو الأبيض منه وَالْمَلائِكَةُ يأتون، وقرىء «والملائكة» بالجر عطف على ظلل أو الغمام والمراد مع الْمَلائِكَةُ أخرج ابن مردويه عن ابن مسعود عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «يجمع الله تعالى الأولين والآخرين لميقات يوم معلوم قياما شاخصة أبصارهم إلى السماء ينظرون فصل القضاء وينزل الله تعالى في ظلل من الغمام من العرش إلى الكرسي، وأخرج ابن جرير وغيره عن عبد الله بن عمر في هذه الآية قال: يهبط حين يهبط وبينه وبين خاتمه سبعون ألف حجاب منها النور والظلمة والماء فيصوت الماء في تلك العظمة صوتا تنخلع له القلوب، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن من الغمام ظللا يأتي الله تعالى فيها محفوفات بالملائكة، وقرأ أبيّ «إلا أن يأتيهم الله والملائكة في ظلل» ومن الناس من قدر في أمثال هذه المتشابهات محذوفا فقال: في الآية الإسناد مجازي، والمراد يأتيهم أمر الله تعالى وبأسه أو حقيقي، والمفعول محذوف أي يأتيهم الله تعالى ببأسه، وحذف المأتي به للدلالة عليه بقوله سبحانه: أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فإن العزة.

{ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } “size apaçık deliller geldikten sonra”; yani onun hak olduğuna delalet eden zahir hüccetler yahut bunu açıkça söyleyip girmeyi zorunlu kılan Kitap ayetleri [geldikten sonra]. { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “bilin ki şüphesiz Allah Azîz'dir”; emrinde mutlak galiptir, sizden intikam alma hususunda hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz; { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; suçluları muaheze etme hususunda hikmetin iktiza ettiği şeyi asla terk etmez. { هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar sadece şunu mu bekliyorlar?”; nefy manasında bir istifhamdır. Zamir, münafıklar yahut Ehl-i Kitap kastedilirse daha önceki ism-i mevsûle racidir; Ehl-i Kitabın müminleri yahut Müslümanlar kastedilirse 'men yu'cibüke' lafzına racidir. { إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine gelmesini”; yaratılmışlara benzemekten ve mümkün varlıkların sıfatlarıyla kayıtlanmaktan münezzeh olarak O Celle Şe'nuhû'ya yakışan manada [gelmesini]. { فِي ظُلَلٍ } “gölgeler içinde”; kılle-kılel gibi zulle'nin çoğuludur ve seni gölgeleyen şeydir; kılâl gibi 'zılâl' (ظلال) şeklinde de okunmuştur; { مِنَ الْغَمامِ } “buluttan”; yani beyaz buluttan; { وَالْمَلائِكَةُ } “ve meleklerin [gelmesini]”; melekler de gelirler. 'Ve'l-melâiketi' şeklinde cerr ile zullel veya gamâm üzerine atıfla da okunmuştur; kastedilen meleklerle beraber [gelmesidir]. İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan, Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «Allah Teâlâ gelmiş ve gelecek herkesi belirli bir günün vaktinde toplayacak; onlar ayakta, gözleri göğe dikilmiş vaziyette hükmün ayrılmasını bekleyecekler; Allah Teâlâ da buluttan gölgeler içinde Arş'tan Kürsî'ye inecektir.» İbn Cerîr ve başkaları Abdullah b. Ömer'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: 'İneceği vakit iner; O'nunla mührü arasında nur, zulmet ve sudan yetmiş bin perde vardır; o azamet içinde su öyle bir ses çıkarır ki dehşetten kalpler yerinden oynar.' İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: Buluttan öyle gölgeler vardır ki Allah Teâlâ meleklerle kuşatılmış olarak onların içinde gelir. Übeyy ise: 'İllâ en ye'tiyehumullâhu ve'l-melâiketü fî zulelin' şeklinde okumuştur. İnsanlardan bazıları bu kabil müteşabihlerde bir hazif takdir ederek şöyle demişlerdir: Ayette isnad mecazidir; kastedilen Allah Teâlâ'nın emrinin ve azabının onlara gelmesidir; yahut isnad hakikidir ve mef'ul hazfedilmiştir; yani Allah Teâlâ onlara azabıyla gelir. Kendisiyle gelinen şey ise Subhânehu'nun: { أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğunun delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; zira izzet

والحكمة تدل على الانتقام بحق، وهو البأس والعذاب، وذكر الملائكة لأنهم الواسطة في إتيان أمره أو الآتون على الحقيقة، ويكون ذكر الله تعالى حينئذ تمهيدا لذكرهم كما في قوله سبحانه: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا [البقرة: ٩] على وجه وخص الغمام بمحلية العذاب لأنه مظنة الرحمة فإذا جاء منه العذاب كان أفظع لأن الشر إذا جاء من حيث لا يحتسب كان أصعب فكيف إذا جاء من حيث يحتسب الخير، ولا يخفى أن من علم أن الله تعالى أن يظهر بما شاء وكيف شاء ومتى شاء وأنه في حال ظهوره باق على إطلاقه حتى عن قيد الإطلاق منزه عن التقيد مبرأ عن التعدد كما ذهب إليه سلف الأمة وأرباب القلوب من ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم لم يحتج إلى هذه الكلفات، ولم يحم حول هذه التأويلات وَقُضِيَ الْأَمْرُ أي أتم أمر العباد وحسابهم فأثيب الطائع وعوقب العاصي وأتم أمر إهلاكهم وفرغ منه وهو عطف على هَلْ يَنْظُرُونَ لأنه خبر معنى ووضع الماضي موضع المستقبل لدنو وتيقن وقوعه. وقرأ معاذ بن جبل وقضاء الأمر عطفا على الملائكة وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ تذييل للتأكيد كأنه قيل: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ التي من جملتها الحساب أو الإهلاك، وعلى قراءة معاذ عطف على هَلْ يَنْظُرُونَ أي لا ينظرون إلا الإتيان وأمر ذلك إلى الله تعالى، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم- ترجع- على البناء للمفعول على أنه من الرجع، وقرأ

ve hikmet, hak ile intikam almaya delalet eder ki o da şiddet ve azaptır. Meleklerin zikredilmesi ise O'nun emrinin gelmesinde vasıta oldukları yahut hakikatte gelenlerin onlar olduğu içindir; bu durumda Allah Teâlâ'nın zikredilmesi, Subhânehu'nun: { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } [el-Bakara: 9] “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” kavlinde bir veçhe göre olduğu gibi meleklerin zikrine bir zemin hazırlamak olur. Gamâm (bulut) azabın mahalli kılınmıştır; çünkü o rahmet zannolunan yerdir; oradan azap geldiğinde çok daha korkunç olur; zira kötülük hiç beklenmeyen yerden geldiğinde daha zor olur, hele hele hayır beklenen yerden gelirse nasıl olur! Gizli değildir ki, Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde, dilediği keyfiyette ve dilediği zamanda tecelli edeceğini, tecelli halinde bile mutlaklığı üzere baki olup mutlaklık kaydından dahi münezzeh bulunduğunu, kayıtlanmaktan tenzih ve taaddütten (çokluktan) beri olduğunu bilen kimse -ki ümmetin selefinin ve tasavvuf büyüklerimiz olan kalp ehlinin -Allah Teâlâ sırlarını kudsî kılsın- gittiği yol budur- bu zahmetli yorumlara ihtiyaç duymaz ve bu tevillere yaklaşmaz. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitirilmiştir”; yani kulların işi ve hesabı tamamlanmış, itaat edene mükâfat verilip isyankâr cezalandırılmış ve onların helak edilme işi bitip tamamlanmıştır. Mana bakımından haber olduğu için { هَلْ يَنْظُرُونَ } fiiline matuftur; vukuunun yakınlığı ve kesinliği sebebiyle mazi fiil müstakbelin yerine konmuştur. Muâz b. Cebel melekler üzerine atıfla 've kadâu'l-emri' şeklinde okumuştur. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “ve bütün işler Allah'a döndürülür”; tekit için bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür); sanki şöyle denilmiştir: Aralarında hesabın yahut helakin de bulunduğu bütün işler Allah'a döndürülür. Muâz'ın kıraatine göre ise { هَلْ يَنْظُرُونَ } fiiline matuftur; yani onlar ancak [azabın] gelmesini beklerler, bu işin sonu ise Allah Teâlâ'ya aittir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, 'rec' (döndürmek) fiilinden meçhul bina ile 'türca'u' (تُرْجَعُ) şeklinde okumuşlardır. Okuyan

الباقون على البناء للفاعل بالتأنيث غير يعقوب على أنه من الرجوع، وقرىء أيضا بالتذكير وبناء المفعول سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ أمر للرسول ﷺ كما هو الأصل في الخطاب أو لكل واحد ممن يصح منه السؤال، والمراد بهذا السؤال تقريعهم وتوبيخهم على طغيانهم وجحودهم الحق بعد وضوح الآيات لا أن يجيبوا فيعلم من جوابهم كما إذا أراد واحد منا توبيخ أحد يقول لمن حضر سله كم أنعمت عليه، وربط الآية بما قبلها على ما قيل: إن الضمير في هَلْ يَنْظُرُونَ إن كان لأهل الكتاب فهي كالدليل عليه وإن كان لمن يُعْجِبُكَ فهي بيان لحال المعاندين من أهل الكتاب بعد بيان حال المنافقين من أهل الشرك كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ أي علامة ظاهرة وهي المعجزات الدالة على صدق رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كما قال الحسن، ومجاهد، وتخصيص إيتاء المعجزات بأهل الكتاب مع عمومه للكل لأنهم أعلم من غيرهم بالمعجزات وكيفية دلالتها على الصدق لعلمهم بمعجزات الأنبياء السابقة وقد يراد بالآية معناها المتعارف وهو طائفة من القرآن وغيره، وبينة من بان المتعدي، فالسؤال على إيتاء الآيات المتضمنة لنعت الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وتحقيق نبوته والتصديق بما جاء به. وكَمْ إما خبرية والمسئول عنه محذوف، والجملة ابتدائية لا محل لها من الإعراب مبينة لاستحقاقهم التقريع كأنه قيل: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ عن طغيانهم وجحودهم للحق بعد وضوحه فقد- آتيناهم آيات كثيرة بينة- وزعم لزوم انقطاع الجملة على هذا التقدير- وهم كما ترى، وإما استفهامية والجملة في موضع المفعول الثاني ل سَلْ وقيل: في موضع المصدر أي سلهم هذا السؤال، وقيل: في موضع الحال أي سلهم قائلا- كم آتيناهم- والاستفهام للتقرير بمعنى حمل المخاطب على الإقرار، وقيل: بمعنى التحقيق والتثبيت، واعترض بأن معنى التقريع الاستنكار والاستبعاد وهو لا يجامع التحقيق، وأجيب بأن التقريع إنما هو على جحودهم الحق وإنكاره المجامع لإيتاء الآيات لا على الإيتاء حتى يفارقه، ومحلها النصب على أنها مفعول ثان- لآتينا- وليس من الاشتغال كما وهم أو الرفع بالابتداء على حذف العائد، والتقدير- آتيناهموها- أو آتيناهم إياها، وهو ضعيف عند سيبويه، وآيَةٍ تمييز، ومِنْ صلة أتي بها للفصل بين كون آيَةٍ مفعولا- لآتينا- وكونها مميزة ل كَمْ ويجب الإتيان بها في مثل هذا الموضع فقد قال الرضي: وإذا كان الفصل بين- كم- الخبرية ومميزها بفعل متعد وجب الإتيان بمن لئلا يلتبس المميز بمفعول ذلك المتعدي نحو كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ [الدخان: ٢٥] وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ [الحجر: ٤] وحال- كم- الاستفهامية المجرور مميزها مع الفصل كحال- كم الخبرية في جميع ما ذكرنا انتهى. وحكي عنه أنه أنكر زيادة من في مميز الاستفهامية وهو محمول على الزيادة بلا فصل

diğer kıraat imamları ise Ya'kūb hariç rücû' (dönmek) fiilinden müennes malum bina ile okumuşlardır. Müzekker meçhul bina ile [yürca'u şeklinde] de okunmuştur. { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarına sor”; hitaptaki asıl kural gereği Resûl ﷺ'e yahut kendisinden soru sadır olması sahih olan herkese yönelik bir emirdir. Bu sorudan maksat, onların cevap verip de cevaptan bilgi edinilmesi değil, apaçık ayetlerden sonraki taşkınlıkları ve hakkı inkârları sebebiyle onları azarlamak ve kınamaktır; nitekim bizden biri birini azarlamak istediğinde orada bulunan kimseye: 'Ona sor bakalım, kendisine ne kadar iyilik etmişim?' der. Ayetin öncekiyle irtibatı ise şöyle ifade edilmiştir: Şayet { هَلْ يَنْظُرُونَ } ayetindeki zamir Ehl-i Kitaba ait ise bu ayet onun bir delili gibidir; şayet 'men yu'cibüke'deki kimseye ait ise bu ayet, şirk ehlinden olan münafıkların halinin beyanından sonra Ehl-i Kitabın inatçılarının halini beyandır. { كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } “onlara nice apaçık ayetler verdik”; yani Hasan ve Mücâhid'in dediği gibi Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delalet eden açık alametler ve mucizeler verdik. Mucizelerin verilmesi herkese şamil olmakla birlikte Ehl-i Kitaba tahsis edilmesi, geçmiş peygamberlerin mucizelerini bildiklerinden ötürü mucizeleri ve onların sıdka delalet keyfiyetini başkalarından daha iyi bilmelerindendir. Bazen ayetten onun örfte bilinen manası yani Kur'ân'dan ve diğerlerinden bir parça kastedilir; beyyine ise geçişli olan bâne fiilindendir. Dolayısıyla soru, Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in vasfını, peygamberliğinin tahakkukunu ve getirdiği şeylerin tasdikini içeren ayetlerin verilmesi üzerinedir. Kem (كَمْ) ya haberiye olup hakkında soru sorulan şey mahzuftur ve cümle onların azarlanmayı hak ettiklerini beyan eden lafzî iraptan mahalli olmayan ibtidaiye cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: İsrailoğullarına hak apaçık ortaya çıktıktan sonraki taşkınlıklarını ve inkârlarını sor; zira biz onlara nice apaçık ayetler verdik. Bu takdirde cümlenin kopuk kalacağını iddia etmek gördüğün gibi bir vehimdir. Ya da istifhamiyedir ve cümle { سَلْ } fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır. Bir görüşe göre masdar makamındadır; yani 'onlara bu soruyu sor' demektir. Bir görüşe göre de hâl makamındadır; yani 'onlara nice ayetler verdiğimizi söyleyerek sor' demektir. İstifham ise muhatabı ikrara mecbur etmek anlamında takrir içindir; bir görüşe göre de tahkik ve teyit içindir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Azarlamanın anlamı inkâr ve istib'addır (uzak görmektir), bu ise tahkik ile bağdaşmaz. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Azarlama, mucizelerin verilmesine değil -ki böyle olsaydı tahkikten ayrılırdı-, mucizelerin verilmesiyle bir arada bulunan onların hakkı inkâr edip reddetmelerinedir. Mahalli ise 'âteynâ' fiilinin ikinci mef'ûlü olarak nasbtır; vehmedildiği gibi iştigalden değildir; yahut âid zamirinin hazfiyle mübteda olarak ref'tir; takdiri ise 'âteynâhümûhâ' veya 'âteynâhüm iyyâhâ' şeklindedir ki bu Sîbeveyh katında zayıftır. Âyetin (آيَةٍ) kelimesi temyizdir; min (مِنْ) ise âyet kelimesinin 'âteynâ' fiilinin mef'ûlü olması ile kem lafzının temyizi olması arasını ayırmak için getirilmiş bir sıladır (zâittir) ve böyle bir yerde getirilmesi vaciptir. Nitekim Radî şöyle demiştir: 'Haberî kem ile temyizi arasını müteaddî bir fiil ayırdığında, temyizin o müteaddî fiilin mef'ûlü ile karışmaması için min getirilmesi vacip olur; { كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ } [ed-Duhân: 25] “Nice bahçeler bıraktılar” ve { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ } [el-Hicr: 4] “Ve nice şehri helak ettik” ayetlerinde olduğu gibi. Temyizi mecrur olan istifhamî kem lafzının fasıla ile durumu da zikrettiğimiz bütün hususlarda haberî kem gibidir' (İktibas sonu). Ondan, istifhamî kem'in temyizinde min harfinin zâid olarak gelmesini inkâr ettiği nakledilmiştir; bu ise mutlak olarak değil, fasılasız zâid olmasına hamledilir; dolayısıyla iki sözü arasında çelişki yoktur.

لا مطلقا فلا تنافي بين كلاميه وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ أي آياته فإنها سبب الهدي الذي هو أجل النعم، وفيه وضع المظهر موضع المضمر بغير لفظه السابق لتعظيم الآيات، وتبديلها تحريفها وتأويلها الزائغ، أو جعلها سببا للضلالة وازدياد الرجس، وعلى التقديرين لا حذف في الآية، وقال أبو حيان حذف حرف الجر من نِعْمَةَ والمفعول الثاني ل يُبَدِّلْ والتقدير ومن يبدل بنعمة الله كفرا، ودل على ذلك ترتيب جواب الشرط عليه وفيه ما لا يخفى، وقرىء- ومن يبدل- بالتخفيف مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ أي وصلته وتمكن من معرفتها، وفائدة هذه الزيادة- وإن كان تبديل الآيات مطلقا مذموما- التعريض بأنهم بدلوها بعد ما عقلوها، وفيه تقبيح عظيم لهم ونعي على شناعة حالهم واستدلال على استحقاقهم العذاب الشديد حيث بدلوا بعد المعرفة وبهذا يندفع ما يتراءى من أن التبديل لا يكون إلا بعد المجيء فما الفائدة في ذكره فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ تعليل للجواب أقيم مقامه والتقدير ومن يبدل نعمة الله عاقبه أشد عقوبة لأنه شديد العقاب، ويحتمل أن يكون هو الجواب بتقدير الضمير أي شديد العقاب له وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة وإدخال الروعة زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا أي أوجدت حسنة وجعلت محبوبة في قلوبهم فتهافتوا عليها تهافت الفراش على النار وأعرضوا عما سواها ولذا أعرض أهل الكتاب عن الآيات

kesinlikle çelişki yoktur. { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse”; yani O'nun ayetlerini [değiştirirse]; çünkü onlar en yüce nimet olan hidayetin sebebidir. Burada ayetleri tazim etmek için önceki lafzından farklı bir lafızla zahir isim zamirin yerine konulmuştur. Onları değiştirmek ise tahrif etmek ve eğri tevillere tabi tutmak yahut onları sapıklığın ve murdarlığın artmasının sebebi kılmaktır. Her iki takdire göre de ayette bir hazif yoktur. Ebû Hayyân ise ni'met kelimesinden harf-i cerrin ve yübeddil fiilinin ikinci mef'ûlünün hazfedildiğini söylemiştir; takdir şöyledir: 'Kim Allah'ın nimetini küfürle değiştirirse'. Şartın cevabının buna terettüp etmesi de buna delalet etmiştir; ancak bu görüşteki zorlama gizli değildir. 'Ve men yebdel' şeklinde şeddesiz de okunmuştur. { مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ } “kendisine geldikten sonra”; yani kendisine ulaşıp onu bilmeye imkân bulduktan sonra. Ayetleri değiştirmek mutlak olarak yerilmiş olsa bile bu fazlalığın faydası, onların ayetleri aklettikten sonra değiştirdiklerini ima etmektir. Bunda onlar için büyük bir çirkinleştirme, hallerinin kötülüğünü ilan etme ve bilip tanıdıktan sonra değiştirdikleri için şiddetli azabı hak ettiklerine bir delil getirme vardır. Böylece 'Değiştirme ancak geldikten sonra olur, öyleyse bunu zikretmenin faydası nedir?' şeklindeki vehim de bertaraf edilmiş olur. { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “şüphesiz Allah cezası pek çetin olandır”; cevabın yerine konulmuş bir ta'lildir (gerekçedir); takdiri ise şöyledir: Kim Allah'ın nimetini değiştirirse Allah onu en şiddetli cezayla cezalandırır; zira O'nun cezası pek çetindir. Bir zamir takdiriyle bizzat cevabın kendisi olması da muhtemeldir; yani 'O'nun cezası ona karşı pek çetindir'. Lafza-i celâlin zahir olarak getirilmesi ise heybet hissini pekiştirmek ve kalbe ürperti salmak içindir. { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi”; yani güzel olarak var edildi ve kalplerine sevdirildi; böylece pervanelerin ateşe üşüştüğü gibi onun üzerine üşüştüler ve onun dışındakilerden yüz çevirdiler. Ehl-i Kitabın ayetlerden yüz çevirmesi

وبدلوها، وفاعل التزيين بهذا المعنى حقيقة هو الله تعالى وإن فسر بالتحسين بالقول ونحوه من الوسوسة كما في قوله تعالى: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ [الحجر: ٣٩] كان فاعل ذلك هو الشيطان والآية محتملة لمعنيين، والتزيين حقيقة فيهما على ما يقتضيه ظاهر كلام الراغب وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا الموصول للعهد، والمراد به فقراء المؤمنين كصهيب وبلال وعمار أي يستهزئون بهم على رفضهم الدنيا. وإقبالهم على العقبى، ومِنَ للتعدية وتفيد معنى الابتداء كأنهم جعلوا لفقرهم ورثاثة حالهم منشأ للسخرية وقد يعدى السخر بالباء إلا أنه لغة رديئة، والعطف على زين وإيثار صيغة الاستقبال للدلالة على الاستمرار، وجوز أن تكون الواو للحال ويسخرون خبر لمحذوف أي وهم يسخرون، والآية نزلت في أبي جهل وأضرابه من رؤساء قريش بسطت لهم الدنيا وكانوا يسخرون من فقراء المؤمنين ويقولون لو كان محمد صلى الله تعالى عليه وسلم نبيا لاتبعه أشرافنا، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه، وقيل: نزلت في ابن سلول، وقيل: في رؤساء اليهود، ومن بني قريظة، والنضير وقينقاع سخروا من فقراء المهاجرين وعن عطاء لا مانع من نزولها في جميعهم وَالَّذِينَ اتَّقَوْا هم الذين آمنوا بعينهم وآثر التعبير به مدحا لهم بالتقوى وإشعارا بعلة الحكم، ويجوز أن يراد العموم ويدخل هؤلاء فيهم دخولا أوليا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ مكانا لأنهم في عليين وأولئك في أسفل السافلين، أو مكانة لأنهم في أوج الكرامة وهم في حضيض الذل والمهانة، أو لأنهم يتطاولون عليهم في الآخرة فيسخرون منهم كما سخروا منهم في الدنيا، والجملة معطوفة على ما قبلها، وإيثار الاسمية للدلالة على دوام مضمونها، وفي ذلك من تسلية المؤمنين ما لا يخفى وَاللَّهُ يَرْزُقُ في الآخرة مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ أي بلا نهاية لما يعطيه، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنه: هذا الرزق في الدنيا، وفيه إشارة إلى تملك المؤمنين المستهزأ بهم أموال بني قريظة والنضير، ويجوز أن يراد في الدارين فيكون تذييلا لكلا الحكمين كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً متفقين على التوحيد مقرين بالعبودية حين أخذ الله تعالى عليهم العهد، وهو المروي عن أبيّ بن كعب، أو بين آدم وإدريس ﵉ بناء على ما في روضة الأحباب أن الناس في زمان آدم كانوا موحدين متمسكين بدينه بحيث يصافحون الملائكة إلا قليل من قابيل ومتابعيه إلى زمن رفع إدريس، أو بين آدم ونوح ﵉ على ما روى البزار وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان بينهما عشرة قرون على شريعة من الحق، أو بعد الطوفان إذ لم يبق بعده سوى ثمانين رجلا وامرأة ثم ماتوا إلا نوحا وبنيه حام وسام ويافث وأزواجهم وكانوا كلهم على دين نوح ﵊ فالاستغراق على الأول والأخير حقيقي، وعلى الثاني والثالث

ve onları değiştirmesi de bu yüzdendir. Bu manadaki süsleme (tezyin) fiilinin hakiki faili Allah Teâlâ'dır. Şayet sözle güzelleştirme ve Teâlâ'nın: { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ } [el-Hicr: 39] “Yeryüzünde onlara mutlaka [kötülükleri] süsleyeceğim ve onları mutlaka azdıracağım” kavlinde olduğu gibi vesvese kabilinden şeylerle tefsir edilirse, o takdirde bunun faili şeytandır. Ayet her iki manaya da muhtemeldir ve Râgıb'ın sözünün zahirinin iktiza ettiğine göre tezyin her ikisinde de hakikattir. { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenlerle alay ederler”; ism-i mevsûl ahd içindir; bundan maksat Suheyb, Bilâl ve Ammâr gibi fakir müminlerdir; yani dünyayı terk edip ahirete yönelmeleri sebebiyle onlarla eğlenirler. Min (مِنَ) harfi ta'diye (geçişlilik) içindir ve ibtida (başlangıç) manası ifade eder; sanki onların fakirliğini ve durumlarının perişanlığını alayın menşei kılmışlardır. Sehara (سخر) fiili bâ (ب) ile de geçişli kılınabilir; ancak bu zayıf bir lügattir. 'Züyyine'ye atıf yapılması ve istikbal (geniş/şimdiki zaman) sigasının tercih edilmesi devamlılık bildirmek içindir. Vâv harfinin hâl için olması ve 'yesharûn' fiilinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür; yani 've onlar alay eder vaziyettedirler'. Bu ayet Ebû Cehil ve Kureyş'in ileri gelenlerinden benzerleri hakkında inmiştir; dünya kendilerine bolca verilmişti ve fakir müminlerle alay edip: 'Eğer Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir peygamber olsaydı, bizim eşrafımız ona uyardı' diyorlardı; bu husus İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre İbn Selûl hakkında, bir diğer görüşe göre de Benî Kurayza, Nadîr ve Kaynukā'ın fakir Muhacirlerle alay eden Yahudi reisleri hakkında inmiştir. Atâ'dan ise ayetin hepsinin hakkında inmesine bir engel bulunmadığı rivayet edilmiştir. { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sakınanlar ise”; bizzat iman edenlerin ta kendileridir; takva ile övmek ve hükmün illetini hissettirmek için bu ifade tercih edilmiştir. Umumi bir mananın kastedilmesi ve bu zikredilenlerin öncelikli olarak onların içine girmesi de caizdir. { فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde onların üstündedirler”; mekân bakımındandır, çünkü müminler İlliyyîn'dedir, kâfirler ise Siccîn'de en aşağılardadır; yahut makam ve mevki bakımındandır, çünkü müminler kerametin zirvesindedir, kâfirler ise zillet ve alçaklığın çukurundadır; yahut ahirette müminler onlara üstün gelip onların dünyada kendileriyle alay ettiği gibi onlarla alay edecekleri içindir. Cümle önceki cümleye matuftur; isim cümlesinin tercih edilmesi ise içeriğinin devamlılığını bildirmek içindir. Bunda müminler için olan teselli ise gizli değildir. { وَاللَّهُ يَرْزُقُ } “Ve Allah rızık verir”; ahirette, { مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “dilediğine hesapsız [rızık verir]”; yani bahşettiği şeylerin bir sonu olmaksızın. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh: 'Bu rızık dünyadadır' demiştir; bunda alay edilen müminlerin Benî Kurayza ve Nadîr'in mallarına malik olacaklarına bir işaret vardır. Her iki yurtta da olmasının kastedilmesi caizdir; bu takdirde her iki hüküm için bir fezleke olur. { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi”; Allah Teâlâ kendilerinden misak (ahit) aldığı vakit tevhid üzere ittifak etmiş, kulluğu ikrar etmiş kimselerdi; bu, Übeyy b. Ka'b'dan rivayet edilen görüştür. Yahut Ravzatü'l-Ahbâr'da geçtiği üzere Âdem zamanında insanların, Kâbil ve İdris'in göğe kaldırılışına kadar ona uyan az bir kesim hariç, meleklerle musafaha edecek derecede muvahhid ve onun dinine sarılmış olduklarına dayanılarak Âdem ile İdris aleyhimesselâm arasındaydı. Yahut Bezzâr ve başkalarının İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre -ki aralarında hak üzere bir şeriat üzere on asır bulunmaktaydı- Âdem ile Nûh aleyhimesselâm arasındaydı. Yahut Tufan'dan sonraydı; zira Tufan'dan sonra seksen erkek ve kadından başkası kalmamıştı; sonra Nûh, oğulları Hâm, Sâm, Yâfes ve onların eşleri hariç hepsi öldüler ve hepsi de Nûh aleyhisselâm'ın dini üzere idiler. Birinci ve sonuncu görüşe göre istiğrak (bütünlüğü kapsama) hakikidir; ikinci ve üçüncü görüşe göre ise

ادعائي بجعل القليل في حكم العدم، وقيل: متفقين على الجهالة والكفر بناء على ما أخرجه ابن أبي حاتم من طريق العوفي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم كانوا كفارا وذلك بعد رفع إدريس ﵊ إلى أن بعث نوح أو بعد موت نوح ﵊ إلى أن بعث هود ﵊ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ أي فاختلفوا فبعث إلخ وهي قراءة ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، وإنما حذف تعويلا على ما يذكر عقبه مُبَشِّرِينَ من آمن بالثواب وَمُنْذِرِينَ من كفر بالعذاب وهم كثيرون،

az olanı yok hükmünde sayarak iddiaîdir (itibarîdir). Bir görüşe göre de İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan onların kâfir olduklarına dair tahric ettiği rivayete dayanılarak cehalet ve küfür üzere ittifak etmişlerdi; bu da İdris aleyhisselâm'ın ref'inden Nûh'un gönderilmesine kadar yahut Nûh aleyhisselâm'ın vefatından Hûd aleyhisselâm'ın gönderilmesine kadar olan dönemdi. { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “Bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi”; yani anlaşmazlığa düştüler, O da gönderdi demektir; bu İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatidir. Akabinde zikredilecek olana güvenilerek [ihtilaf kısmı] hazfedilmiştir. { مُبَشِّرِينَ } “müjdeleyiciler olarak”; iman edenleri sevapla [müjdeleyen], { وَمُنْذِرِينَ } “ve uyarıcılar olarak”; inkâr edenleri azapla [uyaran]. Onlar pek çokturlar;

فقد أخرج أحمد وابن حبان عن أبي ذر أنه سئل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كم الأنبياء؟

Nitekim Ahmed ve İbn Hibbân Ebû Zerr'den tahric etmişlerdir ki; Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: 'Peygamberler kaç kişidir?' diye soruldu;

قال: «مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا قلت: يا رسول الله كم الرسل؟ قال: ثلاثمائة وثلاثة عشر جم غفير»

Efendimiz: «Yüz yirmi dört bindir» buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, resuller kaç kişidir?' dedim. «Üç yüz on üç kişilik büyük bir kalabalıktır» buyurdu.

ولا يعارض هذا قوله تعالى: وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ [النساء: ١٦٤] الآية لما سيأتي إن شاء الله تعالى، والجمعان منصوبان على الحال من النبيين، والظاهر أنها حال مقدرة، والقول بأنها حال مقارنة خلاف الظاهر.

İnşâallâhu Teâlâ ileride geleceği üzere, bu durum Teâlâ'nın: { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ } [en-Nisâ: 164] “Ve sana daha önce anlattığımız peygamberler” ayetiyle çelişmez. İki cem' sigası (mübeşşirîne ve münzirîne), nebilerden hâl olarak mansubdur; zahir olan bunun mukadder bir hâl olmasıdır; mukarin (beraberinde bulunan) bir hâl olduğunu söylemek ise zahire aykırıdır.

وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ اللام للجنس ومعهم حال مقدرة من الكتاب فيتعلق بمحذوف، وليس منصوبا بأنزل والمعنى أنزل جنس الكتاب مقدرا مقارنته ومصاحبته للنبيين حيث كان كل واحد منهم يأخذ الأحكام إما من كتاب

{ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ } “Ve onlarla birlikte Kitab'ı indirdi”; el- (ال) takısı cins içindir; 'onlarla birlikte' (معهم) ifadesi ise Kitap'tan mukadder bir hâldir ve mahzufa taalluk eder; 'enzele' fiiliyle mansub değildir. Mana şudur: Her biri hükümleri ya

يخصه أو من كتاب من قبله، والكتب المنزلة مائة وأربعة في المشهور وأنزل على آدم عشر صحائف وعلى شيث ثلاثون وعلى إدريس خمسون وعلى موسى قبل التوراة عشرة والتوراة والإنجيل والزبور والفرقان وجوز كون اللام للعهد وضمير معهم للنبيين باعتبار البعض أي أنزل مع كل واحد من بعض النبيين كتابه ولا يخفى ما فيه من الركة بِالْحَقِّ متعلق ب أَنْزَلَ أو حال من الْكِتابَ أي متلبسا شاهدا به لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ علة للإنزال المذكور أوله وللبعث، وهذا البعث المعلل هو المتأخر عن الاختلاف فلا يضر تقدم بعثة آدم وشيث وإدريس عليهم الصلاة والسلام بناء على بعض الوجوه السابقة والحكم بمعنى الفصل بقرينة تعلق بين به ولو كان بمعنى القضاء لتعدى بعلى والضمير المستتر راجع إلى الله سبحانه ويؤيده قراءة الجحدري فيما رواه عنه مكي لنحكم بنون العظمة أو إلى النبي وأفرد الفعل لأن الحاكم كل واحد من النبيين، وجوز رجوعه إلى الكتاب والإسناد حينئذ مجازي باعتبار تضمنه ما به الفصل، وزعم بعضهم أنه الأظهر إذ لا بد في عوده إلى الله تعالى من تكلف في المعنى أي يظهر حكمه وإلى النبي من تكلف في اللفظ حيث لم يقل ليحكموا، ومما ذكرنا يعلم ما فيه من الضعف، والمراد من الناس المذكورون والإظهار في موضع الإضمار لزيادة التعيين.

kendisine has bir kitaptan yahut kendisinden öncekilerin kitabından aldığı için Kitap cinsini peygamberlerle mukareneti ve beraberliği takdir edilmiş olarak indirdi. İndirilen kitaplar meşhur görüşe göre yüz dörttür: Âdem'e on sahife, Şît'e otuz, İdris'e elli, Mûsâ'ya Tevrat'tan önce on sahife indirilmiş; ayrıca Tevrat, İncil, Zebûr ve Furkān indirilmiştir. Lâm takısının ahd için olması ve 'onlarla birlikte' zamirinin bir kısmı itibarıyla peygamberlere ait olması da caiz görülmüştür; yani 'peygamberlerin bazısından her biriyle birlikte kitabını indirdi' demektir; ancak bundaki zayıflık gizli değildir. { بِالْحَقِّ } “hak ile”; 'enzele' fiiline mütealliktir yahut { الْكِتابَ } lafzından hâldir; yani hakka bürünmüş ve ona şahitlik eder olarak indirdi. { لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ } “insanlar arasında hükmetsin diye”; zikredilen indirmenin yahut hem onun hem de gönderilmenin illetidir. Bu illet kılınan gönderme, ihtilaftan sonra olandır; dolayısıyla önceki bazı vecihlere dayanılarak Âdem, Şît ve İdris aleyhimüssalâtü vesselâm'ın peygamber olarak gönderilişlerinin önde olması buna zarar vermez. Hüküm, 'beyne' lafzının ona taalluk etmesi karinesiyle fasletmek (ayırmak) manasındadır; şayet kaza (hüküm vermek) manasında olsaydı alâ (على) ile müteaddî olurdu. Müstetir (gizli) zamir Allah Subhânehu'ya racidir; Cahderî'nin Mekkî'nin kendisinden rivayet ettiği 'linahküme' (لنحكم) şeklindeki azamet nûnu ile olan kıraati de bunu destekler. Yahut zamir peygambere racidir; hüküm veren peygamberlerin her biri olduğu için fiil müfret getirilmiştir. Zamirin Kitab'a raci olması da caiz görülmüştür; bu takdirde isnad, kendisiyle hüküm verilen şeyi içermesi hasebiyle mecazidir. Bazıları en zahir olanın bu olduğunu iddia etmişlerdir; zira zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesinde manada bir tekellüf -yani 'O'nun hükmü zahir olsun diye'-, peygambere dönmesinde ise 'hükmetsinler' (liyahkümü) demediği için lafızda bir tekellüf gerekir. Zikrettiğimiz hususlardan bu iddianın zayıflığı anlaşılır. İnsanlardan maksat ise zikredilen kimselerdir; zamir makamında zahir ismin getirilmesi ise tayini ziyadeleştirmek içindir.

فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ أي في الحق الذي اختلفوا فيه بناء على أن وحدة الأمة بالاتفاق على الحق وإذا فسرت الوحدة بالاتفاق على الجهالة والكفر يكون الاختلاف مجازا عن الالتباس والاشتباه اللازم له والمعنى فيما التبس عليهم وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ أي في الحق بأن أنكروه وعاندوه أو في الكتاب المنزل متلبسا به بأن حرفوه وأولوه بتأويلات زائغة والواو حالية إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ أي الكتاب المنزل لإزالة الاختلاف وإزاحة الشقاق أي عكسوا الأمر حيث جعلوا ما أنزل مزيحا للاختلاف سببا لرسوخه واستحكامه، وبهذا يندفع السؤال بأنه لما لم يكن الاختلاف إلا من الذين أوتوه- فالاختلاف لا يكون سابقا على البعثة- وحاصله أن المراد هاهنا استحكام الاختلاف واشتداده، وعبر عن- الإنزال بالإيتاء- للتنبيه من أول الأمر على كمال تمكنهم من الوقوف على ما فيه من الحق فإن- الإنزال- لا يفيد ذلك، وقيل:

{ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “anlaşmazlığa düştükleri şeyler hakkında”; yani ümmetin birliğinin hak üzere ittifak ile olmasına dayanılarak hakkında ihtilaf ettikleri hak hususunda [hükmetsin diye]. Birlik cehalet ve küfür üzere ittifak ile tefsir edilirse, ihtilaf onun gereği olan iltibas ve şüpheden mecaz olur; mana ise 'kendilerine karışık gelen hususlarda' demek olur. { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ } “onda anlaşmazlığa düşmedi”; yani onu inkâr ve inat ederek hak hususunda yahut onu tahrif edip eğri tevillere tabi tutarak hakka bürünmüş olarak indirilen Kitap hususunda [ihtilaf etmedi]. Vâv harfi hâliyedir; { إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } “ancak kendilerine o [kitap] verilmiş olanlar”; yani ihtilafı gidermek ve tefrikayı bertaraf etmek için indirilen Kitap kendilerine verilenler [ihtilaf etti]. Yani işi tersine çevirdiler; zira ihtilafı gidermek için indirilmiş olan şeyi onun kökleşmesinin ve pekişmesinin sebebi kıldılar. Böylece, 'İhtilaf ancak kendilerine kitap verilenlerden sadır olduğuna göre, ihtilaf peygamberlerin gönderilmesinden önce olamaz' şeklindeki soru da bertaraf edilmiş olur. Bunun özeti şudur: Burada kastedilen, ihtilafın kökleşmesi ve şiddetlenmesidir. İnzal yerine 'îtâ' (verme) tabirinin kullanılması, daha ilk baştan o Kitap'taki hakka muttali olma hususunda onların tam bir imkâna sahip olduklarını tenbih etmek içindir; zira 'inzal' lafzı bunu ifade etmez. Bir görüşe göre de

عبر به ليختص الموصول بأرباب العلم والدراسة من أولئك المختلفين، وخصهم بالذكر لمزيد شناعة فعلهم ولأن غيرهم تبع لهم مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ أي رسخت في عقولهم الحجج الظاهرة الدالة على الحق، ومِنْ متعلقة ب اخْتَلَفُوا محذوفا، والحصر على تسليم أن يكون مقصودا مستفاد من المقام أو من حذف الفعل، ووقوع الظرف بعد حرف الاستثناء لفظا، أو من تقدير المحذوف مؤخرا- وفي الدر المصون تجويز تعلقه بما اختلف قبله- ولا يمنع منه إلا كما قاله أبو البقاء، وللنحاة في هذا المقام كلام محصله أنّ استثناء شيئين بأداة واحدة بلا عطف غير جائز مطلقا عند الأكثرين، لا على وجه البدل ولا غيره- ويجوز عند جماعة مطلقا- وفصل بعضهم إن كان المستثنى منه مذكورا مع كل من المستثنيين وهما بدلان جاز- وإلا فلا- واستدل من أجاز مطلقا بقوله تعالى: وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وأجاب من لم يجوّز بأن النصب بفعل مقدر أي «اتبعوا» وبأن الظرف يكفيه رائحة الفعل فيجوز فيه ما لا يجوز في غيره- قاله الرضيّ- وهو مبنى الاختلاف في الآية، وقوله تعالى: بَغْياً بَيْنَهُمْ متعلق بما تعلق به مِنْ والبغي- الظلم أو الحسد، وبَيْنَهُمْ متعلق بمحذوف صفة بَغْياً وفيه إشارة- على ما أرى- إلى أن هذا- البغي- قد باض وفرخ عندهم، فهو يحوم عليهم ويدور بينهم لا طمع له في غيرهم، ولا ملجأ له سواهم، وفيه إيذان بتمكنهم في ذلك وبلوغهم الغاية القصوى فيه- وهو فائدة التوصيف بالظرف- وقيل: أشار بذلك إلى أن البغي أمر مشترك بينهم وأنّ كلهم سفل، ومنشأ ذلك مزيد حرصهم في الدنيا وتكالبهم عليها فَهَدَى اللَّهُ

İsm-i mevsûlün o ihtilaf edenler içinden ilim ve dirayet sahiplerine has olması için bu tabir kullanılmıştır; fiillerinin çirkinliğinin büyüklüğünden ve başkaları onlara tabi olduğundan ötürü özellikle onlar zikredilmiştir. { مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; yani hakka delalet eden açık deliller akıllarında yerleştikten sonra. Min (مِنْ) harfi mahzuf olan 'ihtelefû' fiiline taalluk eder. Kastedildiği kabul edildiği takdirde hasr (sınırlama), makamdan yahut fiilin hazfedilmesinden ve zarfın lafzen istisna edatından sonra gelmesinden veya mahzufun sonra takdir edilmesinden anlaşılır. -ed-Dürrü'l-Masûn'da kendisinden önceki 'mâ-hteleqe' fiiline taallukunun caiz olduğu zikredilmiştir-. Ebü'l-Bekā'nın dediği gibi buna bir engel yoktur. Nahivcilerin bu makamda bir kelamı vardır ki özeti şudur: İki şeyin tek bir edatla atıfsız olarak istisna edilmesi, bedel yoluyla olsun veya olmasın, cumhura göre mutlak olarak caiz değildir; bir cemaate göre ise mutlak olarak caizdir. Bazıları ise şöyle detaylandırmıştır: Şayet müstesnâ minh iki müstesnânın her biriyle birlikte zikredilmişse ve ikisi de bedel ise caizdir, aksi takdirde caiz değildir. Mutlak olarak caiz görenler Teâlâ'nın: { وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “Sana sadece basit görüşle en aşağılıklarımızın uyduğunu görüyoruz” kavlini delil getirmişlerdir. Caiz görmeyenler ise nasbın mukadder bir fiille -yani 'ittebe'û' takdiriyle- olduğunu ve zarfa fiil kokusunun yeteceğini, bu yüzden başkasında caiz olmayan şeyin onda caiz olacağını söyleyerek cevap vermişlerdir -bunu Radî söylemiştir-; ayetteki ihtilafın dayanağı da budur. Teâlâ'nın: { بَغْياً بَيْنَهُمْ } “aralarındaki kıskançlık ve azgınlıktan ötürü” kavli ise min harfinin taalluk ettiği şeye mütealliktir. Bağy (البغي), zulüm yahut hasettir. 'Beynehüm' (بَيْنَهُمْ) ifadesi ise 'bağyen' kelimesinin mahzuf sıfatına taalluk eder. Bana göre bunda, bu bağyin onların nezdinde yuva yapıp yumurtladığına, başkasına tamah etmeyip onların üzerinde dolaştığına ve aralarında dönüp durduğuna, onlar dışında hiçbir sığınağı olmadığına bir işaret vardır; bunda onların bu hususta kökleştiklerine ve onda son noktaya ulaştıklarına dair bir bildirim vardır -zarf ile sıfatlamanın faydası da budur-. Bir görüşe göre, bununla bağyin aralarında müşterek bir husus olduğuna ve hepsinin aşağılık kimseler olduğuna işaret edilmiştir; bunun menşei ise dünyaya olan aşırı hırsları ve onun üzerine üşüşmeleridir. { فَهَدَى اللَّهُ }

الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ

{ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ } “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, hakkında ayrılığa düştükleri gerçeğe Kendi izniyle iletti”.

أي بأمره أو بتوفيقه وتيسيره، ومِنْ بيان لِمَا والمراد للحق الذي اختلف الناس فيه- فالضمير عام شامل للمختلفين السابقين واللاحقين- وليس راجعا إلى الذين أوتوه كالضمائر السابقة، والقرينة على ذلك عموم الهداية للمؤمنين السابقين على اختلاف أهل الكتاب واللاحقين بعد اختلافهم، وقيل: المراد من الَّذِينَ آمَنُوا أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم، والضمير في اخْتَلَفُوا للذين أوتوه أي الكتاب، ويؤيده ما أخرجه ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم قال: اخْتَلَفُوا في يوم الجمعة، فأخذ اليهود يوم السبت والنصارى يوم الأحد فَهَدَى اللَّهُ تعالى أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم ليوم الجمعة، واخْتَلَفُوا في القبلة، فاستقبلت النصارى المشرق، واليهود بيت المقدس وهدي الله تعالى أمّة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم للقبلة. واخْتَلَفُوا في الصلاة فمنهم من يركع ولا يسجد، ومنهم من يسجد ولا يركع، ومنهم من يصلي وهو يتكلم، ومنهم من يصلي وهو يمشي، فهدي الله تعالى أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم للحق من ذلك واخْتَلَفُوا في الصيام، فمنهم من يصوم النهار والليل، ومنهم من يصوم عن بعض الطعام، فهدي الله أمّة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم للحق من ذلك. واخْتَلَفُوا في إبراهيم ﵊، فقالت اليهود: كان يهوديا، وقالت النصارى: كان نصرانيا، وجعله الله تعالى: حَنِيفاً مُسْلِماً [آل عمران: ٦٧] فهدي الله تعالى أمّة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم للحق من ذلك. وَاخْتَلَفُوا في عيسى ﵊، فكذبت به اليهود وقالوا لأمّه بهتانا عظيما، وجعلته النصارى إلها وولدا، وجعله الله تعالى روحه وكلمته، فهدي الله تعالى أمّة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم للحق من ذلك وقراءة أبيّ بن كعب «فهدي الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق بإذنه ليكونوا شهداء على الناس» .

Yani O'nun emriyle yahut tevfiki ve kolaylaştırmasıyla [iletti]. Min (مِنْ) edatı 'mâ' için beyandır; kastedilen ise insanların hakkında ihtilaf ettiği haktır. Dolayısıyla zamir, önceki ve sonraki ihtilaf edenleri içine alan genel bir zamirdir; önceki zamirler gibi sadece kendilerine kitap verilenlere raci değildir. Buna karine ise hidayetin Ehl-i Kitabın ihtilafından önceki ve ihtilaflarından sonraki müminlere şamil olmasıdır. Bir görüşe göre { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden maksat Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetidir; { اخْتَلَفُوا } fiilindeki zamir ise kendilerine o kitap verilenlere racidir. İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den tahric ettiği şu rivayet de bunu destekler: 'Cuma günü hakkında ihtilaf ettiler; Yahudiler cumartesi gününü, Hristiyanlar pazar gününü aldılar; Allah Teâlâ da Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetini cuma gününe iletti. Kıble hususunda ihtilaf ettiler; Hristiyanlar doğuya, Yahudiler Beyt-i Makdis'e yöneldiler; Allah Teâlâ da Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetini kıbleye iletti. Namaz hususunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi rükû edip secde etmiyor, kimi secde edip rükû etmiyor, kimi konuşarak namaz kılıyor, kimi de yürüyerek namaz kılıyordu; Allah Teâlâ da Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetini bu husustaki hakka iletti. Oruç hususunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi gündüzü ve geceyi oruçlu geçiriyor, kimi bazı yiyeceklerden perhiz ediyordu; Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetini bu husustaki hakka iletti. İbrâhim aleyhisselâm hususunda ihtilaf ettiler; Yahudiler: 'O bir Yahudiydi' dediler, Hristiyanlar: 'O bir Hristiyandı' dediler; Allah Teâlâ ise onu: { حَنِيفاً مُسْلِماً } [Âl-i İmrân: 67] “hanîf bir müslüman” kıldı; Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetini bu husustaki hakka iletti. Îsâ aleyhisselâm hususunda ihtilaf ettiler; Yahudiler onu yalanladılar ve annesine büyük bir iftirada bulundular; Hristiyanlar ise onu ilah ve oğul edindiler; Allah Teâlâ ise onu Kendi ruhu ve kelimesi kıldı; Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetini bu husustaki hakka iletti.' Übeyy b. Ka'b'ın kıraati ise şöyledir: 'Fe-hedallâhu'llezîne âmenû li-me'htelefû fîhi mine'l-hakkı bi-iznihî li-yekûnû şühedâe ale'n-nâs.'

وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو طريق الحق الذي لا يضل سالكه، والجملة مقررّة لمضمون ما قبلها.

{ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir”; o da yolcusunun asla sapmayacağı hak yoludur. Cümle, kendisinden önce geçen hususların içeriğini pekiştirmektedir.