أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ نزلت في غزوة الخندق حين أصاب المسلمين ما أصابهم من الجهد والشدة والخوف والبرد وسوء العيش وأنواع الأذى. حتى بلغت القلوب الحناجر، وقيل: في غزوة أحد، وقال عطاء: لما دخل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه المدينة اشتد الضر عليهم، لأنهم خرجوا بغير مال وتركوا ديارهم وأموالهم بيد المشركين، وآثروا رضا الله تعالى ورسوله ﷺ، وأظهرت اليهود العداوة لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وأسر قوم من الأغنياء النفاق فأنزل الله تطييبا لقلوبهم هذه الآية، والخطاب إما للمؤمنين خاصة، أو للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم ولهم، ونسبة- الحسبان- إليه ﵊ إما لأنه لما كان يضيق صدره الشريف من شدائد المشركين نزل منزلة من يحسب أن يدخل الجنة بدون تحمل المكاره، وإما على سبيل التغليب كما في قوله سبحانه: أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا [الأعراف: ٨٨] وأَمْ منقطعة- والهمزة المقدّرة- لإنكار ذلك الحسبان وأنه لا ينبغي أن يكون، وقيل: متصلة بتقدير معادل، وقيل: منقطعة بدون تقدير، وفي الكلام التفات إلا أنه غير صريح من الغيبة إلى الخطاب لأن قوله سبحانه: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً كلام مشتمل على ذكر الأمم السابقة والقرون الخالية، وعلى ذكر من بعث إليهم من الأنبياء وما لقوا منهم من الشدائد، وإظهار المعجزات تشجيعا للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنين على الثبات والصبر على أذى المشركين، أو للمؤمنين خاصة- فكانوا من هذا الوجه مرادين غائبين- ويؤيده فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إلخ فإذا قيل: بعد أَمْ حَسِبْتُمْ كان نقلا من الغيبة إلى الخطاب، أو لأنّ الكلام الأول تعريض للمؤمنين بعدم التثبت والصبر على أذى المشركين، فكأنه وضع موضع كان من حق المؤمنين
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” [ayeti], Hendek Gazvesi'nde müslümanların meşakkat, darlık, korku, soğuk, geçim sıkıntısı ve türlü eziyetlere maruz kaldığı, nihayet yüreklerin ağızlara geldiği zaman inmiştir. Uhud Gazvesi'nde indiği de söylenmiştir. Atâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ashabı Medine'ye girdiklerinde sıkıntıları şiddetlendi; zira mal varlıkları olmadan çıkmış, yurtlarını ve mallarını müşriklerin elinde bırakmış, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem rızasını tercih etmişlerdi. Yahudiler de Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e düşmanlık gösterdiler ve zenginlerden bir topluluk nifakı gizledi. Bunun üzerine Allah, onların kalplerini teselli etmek için bu ayeti indirdi. Hitap ya sadece müminleredir ya da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile beraber onlaradır. 'Sanma' (hısbân) fiilinin Peygamber aleyhisselâm'a nispet edilmesi; ya müşriklerin yaşattığı sıkıntılardan dolayı onun mübarek göğsü daraldığında, zorluklara katlanmaksızın cennete gireceğini sanan kimse konumuna indirilmiş olmasındandır veya Allah Teâlâ'nın: { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } [A'râf: 88] “ya da mutlaka bizim dinimize dönersiniz” buyruğunda olduğu gibi tağlîb (çoğunluğu esas alma) yoluyladır. { أَمْ } münkatiadır; takdir edilen hemze ise bu sanıyı inkâr etmek ve böyle bir şeyin olmaması gerektiğini bildirmek içindir. Bir muadil takdiriyle muttasıla olduğu da söylenmiştir; takdir olmaksızın münkâtıa olduğu da söylenmiştir. Sözde gaybden (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) açık olmayan bir iltifat vardır; çünkü Allah Subhânehu'nun: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmetti” buyruğu, önceki ümmetlerin ve geçmiş asırların zikrini, onlara gönderilen peygamberleri, onların uğradığı sıkıntıları ve Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile müminleri müşriklerin eziyetlerine karşı sebat etmeye ve sabretmeye teşvik etmek için mucizelerin gösterilmesini -yahut sadece müminleri teşvik için- içermektedir. Dolayısıyla onlar bu açıdan gaib olarak kastedilmiş kimselerdi; { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Bunun üzerine Allah iman edenleri iletti” vb. kısmı da bunu desteklemektedir. Ardından: { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı?” denildiğinde gaybden hitaba geçiş olmuştur. Yahut önceki kelam müminlere, müşriklerin eziyetlerine karşı sebat gösterip sabretmediklerine dair bir tariz (dolaylı uyarı) niteliğindedir; sanki bu ifade, müminlerin hakkı olan...
التشجيع والصبر تأسيا بمن قبلهم، كما يدل عليه ما
...kendilerinden öncekilere uyarak cesaretlenip sabretmeleri gerektiği yere konulmuştur; nitekim şu rivayet de buna delalet etmektedir:
أخرجه البخاري وأبو داود والنسائي والإمام أحمد عن خباب بن الأرت قال: شكونا إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ما لقينا من المشركين فقلنا: ألا تستنصر لنا ألا تدعو الله تعالى لنا/ فقال: «إن من كان قبلكم كان أحدهم يوضع المنشار على مفرق رأسه فتخلص إلى قدميه لا يصرفه ذلك عن دينه، ويمشط بأمشاط الحديد ما بين لحمه وعظمه لا يصرفه ذلك عن دينه» ثم قال: «والله ليتمنّ هذا الأمر حتى يسير الراكب من صنعاء إلى حضرموت لا يخاف إلا الله تعالى، والذئب على غنمه، ولكنكم تستعجلون»
Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İmam Ahmed'in Habbâb b. Eret'ten tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Müşriklerden gördüğümüz eziyetleri Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e şikâyet edip: 'Bizim için yardım dilemez misin? Bizim için Allah Teâlâ'ya dua etmez misin?' dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: '«Sizden öncekiler arasında öyle bir kişi vardı ki başının tepesine testere konur, [testere] ayaklarına kadar indirilir de bu onu dininden döndüremezdi; demir taraklarla eti ile kemiği arası taranırdı da bu onu dininden döndüremezdi.»' Sonra şöyle buyurdu: '«Allah'a yemin ederim ki bu iş (din) mutlaka tamamlanacaktır; öyle ki bir süvari San'a'dan Hadramut'a kadar gidecek de Allah Teâlâ'dan başkasından ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz.»'
وهذا هو المضرب عنه- ببل- التي تضمنتها أَمْ أي دع ذلك- أحسبوا أن يدخلوا الجنة- فترك هذا إلى الخطاب وحصل الالتفات معنى، ومما ذكر يعلم وجه ربط الآية بما قبلها، وقيل: وجه ذلك أنه سبحانه لما قال: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وكان المراد بالصراط الحق الذي يفضي اتباعه إلى دخول الجنة بين أن ذلك لا يتم إلا باحتمال الشدائد والتكليف وَلَمَّا يَأْتِكُمْ الواو للحال، والجملة بعدها نصب على الحال أي غير آتيكم وَلَمَّا جازمة- كلم- وفرق بينهما في كتب النحو، والمشهور أنها بسيطة، وقيل: مركبة من- لم وما النافية- وهي نظيرة قد في أنّ الفعل المذكور بعدها منتظر الوقوع.
{ أَمْ } edatının içerdiği 'bel' (bilakis/bırak bunu) anlamı ile vazgeçilen (mudrabun anh) husus da işte budur; yani 'Bunu bırak, onlar cennete gireceklerini mi sandılar?' demektir. Dolayısıyla bu [üçüncü şahıs] bırakılıp hitaba geçilmiş ve manen iltifat meydana gelmiştir. Zikredilenlerden hareketle bu ayetin önceki ayetle irtibat yönü anlaşılır. Bir görüşe göre bunun irtibat yönü şudur: Allah Subhânehu: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Dilediğini dosdoğru bir yola iletir” buyurduğunda ve sırat ile kastedilen, tâbi olunması cennete girmeyi sağlayan hak olduğunda; bunun ancak zorluklara ve mükellefiyetlere katlanmakla tamamlanabileceğini beyan etmiştir. { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ } “ve henüz size gelmemişken” [ifadesindeki] vâv hâl içindir; kendisinden sonraki cümle hâl olarak mahallen mansubdur; yani 'size gelmemiş olduğu halde' demektir. { لَمَّا } edatı, tıpkı { لَمْ } gibi cezmedicidir; nahiv kitaplarında ikisi arasındaki farklar açıklanmıştır. Meşhur olan görüşe göre o basit (tek parça) bir edattır; nefyeden 'lem' ve 'mâ'dan birleşmiş mürekkep bir edat olduğu da söylenmiştir. Kendisinden sonra zikredilen fiilin gerçekleşmesinin beklenir olması bakımından 'kad' edatının dengidir.
مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ أي مثل مثلهم وحالهم العجيبة، فالكلام على حذف مضاف، والَّذِينَ صفة لمحذوف أي المؤمنين، ومِنْ قَبْلِكُمْ متعلق ب خَلَوْا وهو كالتأكيد لما يفهم منه.
{ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce gelip geçenlerin durumu”; yani onların durumunun benzeri ve şaşılacak hâlleri [demektir]. Buradaki söz, muzafın hazfi üzeredir. { الَّذِينَ } lafzı hazfedilmiş bir kelimenin (yani müminlerin) sıfatıdır. { مِنْ قَبْلِكُمْ } ifadesi { خَلَوْا } fiiline mütealliktir ve ondan anlaşılan manayı pekiştirme mahiyetindedir.
مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ بيان- للمثل- على الاستئناف سواء قدّر كيف ذلك المثل أو لا، وجوّز أبو البقاء كونها حالية بتقدير قد وَزُلْزِلُوا أي أزعجوا إزعاجا شديدا بأنواع البلاء.
{ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ } “Onlara öyle darlık ve sıkıntı dokunmuştu ki”; ister 'bu durum nasıldı?' diye takdir edilsin ister edilmesin, istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla 'mesel'i beyan etmektedir. Ebu'l-Bekâ ise 'kad' takdiriyle cümlenin hâl olmasını caiz görmüştür. { وَزُلْزِلُوا } “ve sarsılmışlardı”; yani çeşitli belalarla son derece şiddetli bir şekilde sarsılıp rahatsız edilmişlerdi.
حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ أي انتهى أمرهم من البلاء إلى حيث اضطروا إلى أن يَقُولَ الرَّسُولُ وهو أعلم الناس بما يليق به تعالى، وما تقتضيه حكمته، والمؤمنون المقتدون بآثاره، المهتدون بأنواره مَتى يأتي نَصْرُ اللَّهِ طلبا وتمنيا له، واستطالة لمدة الشدة- لا شكا وارتيابا- والمراد من الرَّسُولُ الجنس لا واحد بعينه، وقيل: وهو اليسع، وقيل: شعياء، وقيل: أشعياء، وعلى التعيين يكون المراد من الَّذِينَ خَلَوْا قوما بأعيانهم- وهم أتباع هؤلاء الرسل- وقرأ نافع يَقُولَ بالرفع على أنها حكاية حال ماضية ومَعَهُ يجوز أن يكون منصوبا ب يَقُولَ أي إنهم صاحبوه في هذا القول وأن يكون منصوبا ب آمَنُوا أي وافقوه في الإيمان أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ استئناف نحوي على تقدير القول أي فقيل لهم حينئذ ذلك تطييبا لأنفسهم بإسعافهم بمرامهم وإيثار الجملة الاسمية على الفعلية المناسبة لما قبلها وتصديرها بحرف التنبيه والتأكيد من الدلالة على تحقق مضمونها وتقريره ما لا يخفى، واختيار حكاية الوعد بالنصر لما أنها في حكم إنشاء الوعد للرسول والاقتصار على حكايتها دون حكاية النصر مع تحققه للإيذان بعدم الحاجة إلى ذلك لاستحالة الخلف، وقيل: لما كان السؤال- بمتى- يشير إلى استعلام القرب تضمن الجواب القرب واكتفى به ليكون الجواب طبق السؤال، وجوز أن يكون هذا واردا من جهته تعالى عند الحكاية على نهج الاعتراض لا واردا عند وقوع المحكي، والقول بأن هذه الجملة: مقول الرسول ومَتى نَصْرُ اللَّهِ تعالى مقول من معه على طريق اللف والنشر الغير المرتب ليس بشيء، إما لفظا فلأنه لا يحسن تعاطف القائلين دون المقولين، وإما معنى فلأنه لا يحسن ذكر قول الرسول أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ في الغاية التي قصد بها بيان تناهي الأمر في الشدة، والقول- بأن ترك العطف للتنبيه على أن كلّا مقول لواحد منهما، واحتراز عن توهم كون المجموع مقول واحد وتنبيه على أن الرسول قال لهم في جوابهم وبأن منصب الرسالة يستدعي تنزيه الرسول عن التزلزل- لا
{ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Nihayet peygamber ve beraberindeki müminler diyecek noktaya gelmişlerdi”; yani beladan ötürü durumları öyle bir raddeye ulaştı ki, Allah Teâlâ'ya neyin yakışacağını ve hikmetinin neyi gerektirdiğini insanların en iyi bileni olan peygamber ve onun izinden giden, nurlarıyla hidayete eren müminler -şüphe ve tereddütten değil- [yardımı] talep ve temenni ederek ve sıkıntı süresini uzun bularak: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman gelecek?” demeye mecbur kaldılar. Burada { الرَّسُولُ } ile kastedilen muayyen bir şahıs değil, cins isimdir. [Bu peygamberin] Elyesa' olduğu da söylenmiştir; Şa'yâ olduğu da söylenmiştir; Eş'iyâ olduğu da söylenmiştir. Muayyen bir şahıs kabul edildiğinde { الَّذِينَ خَلَوْا } ile kastedilenler belirli bir kavim -yani bu peygamberlerin tâbileri- olur. Nâfi', geçmişteki durumun hikâye edilmesi (hikâye-i hâl-i mâziye) kabilinden { يَقُولُ } kelimesini ref ile okumuştur. { مَعَهُ } lafzının { يَقُولَ } fiili ile mansub olması -yani bu sözde ona eşlik ettikleri manasında- caiz olduğu gibi, { آمَنُوا } fiili ile mansub olması -yani imanda ona muvafakat ettikleri manasında- da caizdir. { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır” [cümlesi], söz takdiriyle nahiv bakımından bir istînâftır; yani muratlarına erdirilerek gönüllerini teselli etmek için o esnada kendilerine böyle denildi. Kendisinden önceki kısma uygun olan fiil cümlesi yerine isim cümlesinin tercih edilmesi ve cümlenin tenbih ve tekit harfiyle başlatılmasının, içeriğinin gerçekleştiğini ve sabitliğini göstermesi açıktır. Yardım vaadinin hikâye edilmesinin seçilmesi, bunun Peygamber'e vaat inşa etme hükmünde olmasındandır. Gerçekleşmiş olmasına rağmen bizzat yardımın değil de vaadin hikâye edilmesiyle yetinilmesi ise, vaatten dönülmesi imkânsız olduğu için buna ihtiyaç bulunmadığını bildirmek içindir. Bir görüşe göre, 'metâ' (ne zaman) ile yapılan soru yakınlığı öğrenmeye işaret ettiği için, cevap yakınlığı içermiş ve cevabın soruya tam uyması için bununla yetinilmiştir. Bunun, hikâye edilen olay vuku bulduğunda değil, hikâye esnasında itiraz (ara cümle) yoluyla Allah Teâlâ tarafından vârid olmuş olması da caiz görülmüştür. Bu cümlenin Peygamber'in sözü, { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } ifadesinin ise gayr-i müretteb leff ü neşir yoluyla beraberindekilerin sözü olduğunu söylemek tutarsızdır. Zira lafız bakımından söylenen sözler atfedilmeksizin söyleyenlerin birbirine atfedilmesi uygun düşmez; mana bakımından ise sıkıntının son raddeye ulaştığını beyan etmenin hedeflendiği gayede Peygamber'in { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } sözünün zikredilmesi uygun değildir. Atfın terk edilmesinin; her bir sözün bu iki taraftan birine ait olduğuna dikkat çekmek, hepsinin tek bir söz olduğu vehminden sakındırmak, Peygamber'in onlara cevap olarak bunu söylediğine dikkat çekmek ve peygamberlik makamının peygamberi sarsılmaktan tenzih etmeyi gerektirdiği için yapıldığını söylemek de...
ينبغي أن يلتفت إليه لأنه إذا ترك العطف لا يكون معطوفا على القول الأول فكيف التنبيه على كون كل مقولا لواحد منهما، ولا نأمن وراء منع كون منصب الرسالة يستدعي ذلك التنزيه وليس التزلزل والانزعاج أعظم من الخوف، وقد عرى الرسل صلوات الله تعالى وسلامه عليهم كما يصرح به كثير من الآيات، وفي الآية رمز إلى أن الوصول إلى الجناب الأقدس لا يتيسر إلا برفض اللذات ومكابدة المشاق كما ينبىء عنه
...itibar edilmemesi gereken bir görüştür; zira atıf terk edildiğinde birinci söze matuf olmaz, bu durumda her birinin bunlardan birine ait olduğuna nasıl dikkat çekilmiş olabilir? Ayrıca peygamberlik makamının böyle bir tenzihi gerektirdiği iddiasının menedilmesi bir yana, sarsılmak ve tedirgin olmak korkudan daha büyük bir şey değildir; nitekim birçok ayetin açıkça belirttiği üzere peygamberlerin -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerlerine olsun- başına da [korku] gelmiştir. Ayette, Cenâb-ı Kuddûs'e ulaşmanın ancak lezzetleri terk etmek ve meşakkatlere katlanmakla mümkün olacağına dair bir işaret vardır; nitekim şu...
خبر «حفت الجنة بالمكاره وحفت النار بالشهوات»
'«Cennet zorluklarla çevrilmiş, cehennem ise şehvetlerle çevrilmiştir»' haberi de bunu bildirmektedir.
وأخرج الحاكم وصححه عن أبي مالك قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إن الله تعالى ليجرب أحدكم بالبلاء وهو أعلم به كما يجرب أحدكم ذهبه بالنار فمنهم من يخرج كالذهب الإبريز فذلك الذي نجاه الله تعالى من السيئات ومنهم من يخرج كالذهب الأسود فذلك الذي قد افتتن»
Hâkim'in tahric edip sahihlediğine göre Ebû Mâlik şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ -kendisi onu en iyi bildiği halde- sizden birinizin altınını ateşle denediği gibi birinizi bela ile dener. Onlardan kimi saf som altın gibi çıkar ki işte o, Allah Teâlâ'nın günahlardan kurtardığı kimsedir; onlardan kimi de kararmış altın gibi çıkar ki işte o da fitneye kapılmış kimsedir.»'
«ومن باب الإشارة في الآيات» وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا يدعي المحبة ويتكلم في دقائق الأسرار ويظهر خصائص الأحوال وهو في مقام النفس الأمارة وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ من المعارف والإخلاص بزعمه وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ شديد الخصومة لأهل الله تعالى في نفس الأمر وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها بإلقاء الشبه على ضعفاء المريدين وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ ويحصد بمنجل تمويهاته زرع الإيمان النابت في رياض قلوب السالكين ويقطع نسل المرشدين وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ فكيف يدعي هذا الكاذب محبة الله تعالى ويرتكب ما لا يحبه وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ حملته الحمية النفسانية حمية الجاهلية على الإثم لجاجا وحبا لظهور نفسه وزعما منه أنه أعلم بالله سبحانه من ناصحه فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ أي يكفيه حبسه في سجين الطبيعة وظلماتها، وهذه صفة أكثر أرباب الرسوم الذين حجبوا عن إدراك الحقائق بما معهم من العلوم وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يبذل نفسه في سلوك سبيل الله طلبا لرضاه ولا يلتفت إلى القال والقيل ولا يغلو لديه في طلب مولاه جليل يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ وتسليم الوجود لله تعالى والخمود تحت مجاري القدرة لكم وعليكم كافة فإن زللتم عن مقام التسليم والرضا بالقضاء من بعد ما جاءتكم دلائل تجليات الأفعال والصفات، فاعلموا أن الله تعالى عزيز غالب يقهركم، حكيم لا قهر إلا على مقتضى الحكمة، هل ينظرون إلا أن يتجلى الله سبحانه في ظلل صفات قهرية من جملة تجليات الصفات وصور ملائكة القوى السماوية، وقضي الأمر بوصول كل إلى ما سبق له في الأزل وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ بالفناء كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً على الفطرة ودين الحق في عالم الإجمال ثم اختلفوا في النشأة بحسب اختلاف طبائعهم وغلبة صفات نفوسهم واحتجاب كل بمادة بدنه فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ ليدعوهم من الخلاف إلى الوفاق ومن الكثرة إلى الوحدة ومن العداوة إلى المحبة فتفرقوا وتحزبوا عليهم وتميزوا، فالسفليون ازدادوا خلافا وعنادا والعلويون هداهم الله تعالى إلى الحق وسلكوا الصراط المستقيم أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا جنة المشاهدة ومجالس الأنس بنور المكاشفة وَلَمَّا يَأْتِكُمْ حال السالكين قبلكم مستهم بأساء الفقراء وضراء المجاهدة وكسر النفس بالعبادة حتى تضجروا من طول مدة الحجاب وعيل صبرهم عن مشاهدة الجمال وطلبوا نصر الله تعالى بالتجلي، فأجيبوا: إذا بلغ السيل الزبى، وقيل: لهم أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ برفع الحجاب وظهور آثار الجمال قَرِيبٌ ممن بذل نفسه وصرف عن غير مولاه حسنه وتحمل المشاق وذبح الشهوات بسيف الأشواق:
«Ayetlerdeki İşarî Boyut»: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider”; sevgiyi iddia eder, ince sırlardan bahseder ve nefis-i emmâre makamında olduğu halde özel halleri izhar eder. { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ } “ve kalbinde olana Allah'ı şahit tutar”; kendi iddiasına göre marifet ve ihlas üzere olduğuna [Allah'ı şahit gösterir]. { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } “Oysa o düşmanların en yamanıdır”; işin aslında Allah Teâlâ'nın ehline karşı son derece düşmandır. { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “Dönüp gittiğinde ise orada bozgunculuk çıkarmak için yeryüzünde koşuşturur”; zayıf müridlere şüpheler atarak [bunu yapar]. { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ } “ve ekini helak eder”; yanıltmacalarının orağı ile sâliklerin kalplerinin bahçelerinde yeşeren iman ekinini biçer ve mürşidlerin neslini keser. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Oysa Allah fesadı sevmez”; o halde bu yalancı nasıl Allah Teâlâ'nın sevgisini iddia eder de O'nun sevmediği şeyleri işler? { وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ } “Ona: 'Allah'tan kork' denildiğinde”; inatçılık, nefsini öne çıkarma arzusu ve nasihat edenden Allah Subhânehu'yu daha iyi bildiği zannıyla nefsanî taassup -cahiliye taassubu- onu günaha sürükler. { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } “Artık ona cehennem yeter”; yani tabiatın zindanında ve karanlıklarında hapsolunması ona yeter. Bu, sahip oldukları zahirî ilimler sebebiyle hakikatleri idrak etmekten perdelenmiş çoğu şekil ehlinin (erbâb-ı rusûm) sıfatıdır. { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ } “İnsanlardan kimi de vardır ki”; rızasını arayarak Allah yolunda seyr ü sülûk etmek uğruna canını feda eder, dedikodulara kulak asmaz ve Mevlâ'sını arama yolunda hiçbir yüce fedakârlık ona fazla gelmez. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } “Ey iman edenler! Barışa (İslâm'a) girin”; varlığınızı Allah Teâlâ'ya teslim edin ve lehinize ve aleyhinize kudret akışlarının altında hepiniz tamamen sükûnet bulun. Fiil ve sıfat tecellilerinin delilleri size geldikten sonra teslimiyet ve kazaya rıza makamından kayarsanız, biliniz ki Allah Teâlâ Azîz'dir, sizi kahreden gâliptir; Hakîm'dir, ancak hikmetin gerektirdiği şekilde kahreder. Onlar ancak Allah Subhânehu'nun, sıfat tecellileri cümlesinden olan kahır sıfatlarının gölgelerinde ve semavî kuvvetlerin melekleri suretlerinde tecelli etmesini mi bekliyorlar? Herkesin ezelde kendisine takdir edilmiş olana kavuşmasıyla emir tamamlandı. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler Allah'a döndürülür”; fenâ yoluyla [O'na döner]. { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmetti”; icmâl âleminde fıtrat ve hak din üzereydiler. Sonra mizaçlarının farklılaşması, nefislerinin sıfatlarının galip gelmesi ve her birinin kendi beden maddesiyle perdelenmesi sebebiyle yaratılışta ihtilafa düştüler. { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “Bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi”; onları ihtilaftan ittifaka, çokluktan vahdete, düşmanlıktan muhabbete çağırsınlar diye [gönderdi]. Fakat fırkalara ayrıldılar, onlara karşı gruplaştılar ve ayrıştılar. Süflî olanlar ihtilaf ve inatlarını artırdılar; ulvî olanları ise Allah Teâlâ hakka iletti ve dosdoğru yola girdiler. { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا } “Yoksa siz gireceğinizi mi sandınız?”; müşahede cennetine ve mükâşefe nuruyla ünsiyet meclislerine... { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ } “henüz size gelmemişken”; sizden önceki sâliklerin hâli [size gelmeden]; fukaralık darlığı, mücahede sıkıntısı ve ibadetle nefsi kırma [hâlleri] onlara dokundu, öyle ki perdenin uzamasından usandılar, cemâli müşahedeye sabırları tükendi ve tecelli ile Allah Teâlâ'nın yardımını istediler. Su bardağı taşınca kendilerine icabet edildi ve onlara: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ } “Bilin ki Allah'ın yardımı”; perdenin kalkması ve cemâl eserlerinin zuhuruyla, { قَرِيبٌ } “yakındır”; nefsini feda eden, güzelliğini Mevlâ'sından başkasına yöneltmeyen, meşakkatlere katlanan ve şehvetleri iştiyak kılıcıyla boğazlayan kimseye pek yakındır:
ومن لم يمت في حبه لم يعش به ... ودون اجتناء النحل ما جنت النحل
Kimin O'nun sevgisinde ölümü yoksa, O'nunla bir hayatı da yoktur... Arının balını devşirmek için önce arının sokmasına katlanmak gerek.
يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ
{ يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ } “Sana ne harcayacaklarını soruyorlar”
قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في رواية أبي صالح: «كان عمرو بن الجموح شيخا كبيرا ذا مال كثير فقال: يا رسول الله بماذا نتصدق وعلى من ننفق؟ فنزلت»
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ Ebû Sâlih rivayetinde şöyle demiştir: 'Amr b. el-Cemûh çok malı olan yaşlı bir zattı. 'Ey Allah'ın Resûlü! Neyi sadaka olarak verelim ve kime harcayalım?' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.'
وفي رواية عطاء عنه لا إنها نزلت في رجل أتى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: إن لي دينارا فقال: أنفقه على نفسك فقال: إن لي دينارين فقال:
Atâ'nın ondan [İbn Abbâs'tan] gelen rivayetinde ise ayetin Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: 'Benim bir dinarım var' diyen bir adam hakkında indiği [nakledilir]. [Peygamber aleyhisselâm]: '«Onu kendine harca»' buyurdu. Adam: 'Benim iki dinarım var' deyince:
أنفقهما على أهلك فقال: إن لي ثلاثة فقال: أنفقها على خادمك فقال: إن لي أربعة فقال: أنفقها على والديك فقال: إن لي خمسة فقال: أنفقها على قرابتك فقال: إن لي ستة فقال: أنفقها في سبيل الله تعالى»
'«İkisini ailene harca»' buyurdu. Adam: 'Benim üç [dinarım] var' deyince: '«Onu hizmetçine harca»' buyurdu. Adam: 'Benim dört [dinarım] var' deyince: '«Onu anne babana harca»' buyurdu. Adam: 'Benim beş [dinarım] var' deyince: '«Onu akrabalarına harca»' buyurdu. Adam: 'Benim altı [dinarım] var' deyince: '«Onu Allah Teâlâ yolunda harca»' buyurdu.'
وعن ابن جريج قال: «سأل المؤمنون رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أين يضعون أموالهم؟» فنزلت.
İbn Cüreyc'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: '«Müminler Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e mallarını nereye sarf edeceklerini sordular.»' Bunun üzerine bu ayet indi.
قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ظاهر الآية أنه سئل عن المنفق فأجاب ببيان المصرف صريحا لأنه أهم فإن اعتداد النفقة باعتباره، وأشار إجمالا إلى بيان المنفق فإن: مِنْ خَيْرٍ يتضمن كونه حلالا إذ لا يسمى ما عداه خيرا وإنما تعرض لذلك وليس في السؤال ما يقتضيه لأن السؤال للتعلم لا للجدل، وحق المعلم فيه أن يكون كطبيب رفيق يتحرى ما فيه الشفاء طلبه المريض أم لم يطلبه، ولما كانت حاجتهم إلى من ينفق عليه كحاجتهم إلى ما ينفق بين الأمرين وهذا كمن به صفراء فاستأذن طبيبا في أكل العسل فقال: كله مع الخل، فالكلام إذا من أسلوب الحكيم، ويحتمل أن يكون في الكلام ذكر المصرف أيضا كما تدل عليه الرواية الأولى في سبب النزول إلا أنه لم يذكره في الآية للإيجاز في النظم تعويلا على الجواب فتكون الآية جوابا لأمرين مسؤول عنهما، والاقتصار في بيان المنفق على الإجمال من غير تعرض للتفصيل كما في بيان المصرف للإشارة إلى كون الثاني أهم، وهل تخرج الآية بذلك عن كونها من أسلوب الحكيم أم لا؟ قولان أشهرهما الثاني حيث أجيب عن المتروك صريحا وعن المذكور تبعا، والأكثرون على أن الآية في التطوع، وقيل: في الزكاة، واستدل بها من أباح صرفها للوالدين، وفيه أن عموم خَيْرٍ مما ينافي كونها في الزكاة لأن الفرض فيها قدر معين بالإجماع ولم يتعرض سبحانه للسائلين، والرِّقابِ إما اكتفاء بما ذكر في المواضع الأخر، وإما بناء على دخولهم تحت عموم قوله تعالى: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فإنه شامل لكل خَيْرٍ واقع في أي مصرف كان وَما شرطية مفعول به- لتفعلوا- والفعل أعم من الإنفاق وأتى بما يعم تأكيدا للخاص الواقع في الجواب.
{ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Hayırdan ne harcarsanız o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir.'” Ayetin zahiri, neyin infak edileceğinin sorulup cevabın ise açıkça infak edilecek yerlerin (masraf) beyanıyla verildiğidir; zira bu daha mühimdir, çünkü infakın muteber sayılması bu kabildendir. Ayrıca neyin infak edileceğine de icmâlen işaret etmiştir; zira { مِنْ خَيْرٍ } “hayırdan” ifadesi onun helal olmasını içerir, çünkü helalden başkasına hayır denmez. Soru bunu gerektirmediği halde buna değinilmesi, sorunun tartışma değil öğrenme amaçlı olmasındandır. Öğretenin bu husustaki vazifesi, hasta istesin ya da istemesin şifanın nerede olduğunu araştıran şefkatli bir doktor gibi olmaktır. Kime infak edileceğine olan ihtiyaçları, neyin infak edileceğine olan ihtiyaçları gibi olunca her iki hususu da beyan etmiştir. Bu durum, safrası kabarıp da bal yemek için doktordan izin isteyen ve doktorun: 'Onu sirke ile ye' demesine benzer. Dolayısıyla bu kelam üslûb-ı hakîm kabilindendir. Nüzul sebebine dair birinci rivayetin gösterdiği gibi, soruda masrafın (kime harcanacağının) da zikredilmiş olması muhtemeldir; ancak cevaba güvenilerek nazımda îcaz (özlülük) amacıyla ayette buna yer verilmemiştir. Böylece ayet, sorulan iki hususun birden cevabı olmuş olur. Harcanacak yerin tafsilatlı beyanına kıyasla neyin harcanacağının sadece icmâlen beyanıyla yetinilmesi, ikincisinin daha mühim olduğuna işaret etmek içindir. Ayet bu durumda üslûb-ı hakîm olmaktan çıkar mı çıkmaz mı? Bu konuda iki görüş vardır; en meşhuru ikincisidir, çünkü sorulmayan şeye sarih olarak, sorulana ise tâbi olarak cevap verilmiştir. Çoğunluğa göre ayet nafile infak hakkındadır; zekât hakkında olduğu da söylenmiştir ve zekâtın anne babaya verilebileceğine hükmedenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Ancak bunda, { خَيْرٍ } kelimesinin umûmî oluşunun zekât olmasına engel teşkil etmesi durumu vardır; zira zekâtta farz olan miktar icma ile muayyendir. Allah Teâlâ [burada] isteyenleri (sâilîn) ve köleleri (rikâb) zikretmemiştir; bu ya diğer yerlerde zikredilenlerle yetinildiği içindir ya da onların Allah Teâlâ'nın: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayırdan ne yaparsanız” buyruğunun umûmîliği altına girmesine binaendir; zira bu, hangi sarf yerinde olursa olsun gerçekleşen her hayrı kapsamaktadır. { وَما } şartiyedir ve { تَفْعَلُوا } fiilinin mefulü bihidir; bu fiil ise infaktan daha geneldir ve cevapta geçen hususî manayı pekiştirmek için umûmî bir fiil getirilmiştir.
فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ يعلم كنهه كما يشير به صيغة فعيل مع الجملة الاسمية المؤكدة، والجملة جواب الشرط باعتبار معناها الكنائي إذ المراد منها توفية الثواب، وقيل: إنها دليل الجواب، وليست به، ومناسبة هذه الآية لما قبلها هو أن الصبر على النفقة وبذل المال من أعظم ما تحلى به المؤمن وهو من أقوى الأسباب الموصلة إلى الجنة حتى
{ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir”; tekitli isim cümlesi ile birlikte fa'îl sîgasının işaret ettiği üzere onun künhünü bilir. Bu cümle kinaye manası itibariyle şartın cevabıdır; zira bundan maksat sevabın eksiksiz verilmesidir. Cevabın bizzat kendisi değil, delili olduğu da söylenmiştir. Bu ayetin öncekiyle münasebeti şudur: İnfaka sabretmek ve malı bezfetmek, müminin süslendiği en büyük hasletlerdendir ve cennete ulaştıran en kuvvetli sebeplerdendir; hatta...
ورد «الصدقة تطفئ غضب الرب»
'«Sadaka Rabb'in gazabını söndürür»' rivayeti vârid olmuştur.
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أي قتال الكفار وهو فرض عين إن دخلوا بلادنا، وفرض كفاية إن كانوا ببلادهم وقرىء بالبناء للفاعل وهو الله ﷿ ونصب القتال، وقرىء أيضا كتب عليكم القتل أي قتل الكفرة وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ عطف على كتب وعطف الاسمية على الفعلية جائز كما نص عليه، وقيل: الواو للحال، والجملة حال ورد بأن الحال المؤكدة لا تجيء- بالواو- والمنتقلة لا فائدة فيها «والكره» بالضم- كالكره بالفتح- وبهما قرىء «الكراهة» وقيل: المفتوح المشقة التي تنال الإنسان من خارج والمضموم ما يناله من ذاته، وقيل: المفتوح اسم بمعنى الإكراه، والمضموم بمعنى «الكراهة» وعلى كل حال فإن كان مصدرا فمؤول أو محمول على المبالغة أو هو صفة كخبز بمعنى مخبوز، وإن كان بمعنى الإكراه وحمل على الكره عليه فهو على التشبيه البليغ كأنهم أكرهوا عليه لشدته وعظم مشقته ثم كون القتل مكروها لا ينافي الإيمان لأن تلك الكراهية طبيعية لما فيه من القتل والأسر وإفناء البدن وتلف المال وهي لا تنافي الرضا بما كلف به كالمريض الشارب للدواء البشع يكرهه لما فيه من البشاعة ويرضى به من جهة أخرى.
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “Savaş üzerinize farz kılındı”; yani kâfirlerle savaşmak [farz kılındı]. Eğer memleketimize girerlerse bu farz-ı ayn, kendi memleketlerindelerse farz-ı kifâyedir. Fâil -ki o Allah Azze ve Celle'dir- üzerine meçhul değil mâlûm bina edilerek ve 'el-kıtâle' mansub yapılarak da okunmuştur. Ayrıca kâfirlerin öldürülmesi manasında 'kutibe aleykumu'l-katlu' şeklinde de okunmuştur. { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “oysa o sizin için hoş olmayan bir şeydir”; { كُتِبَ } fiiline matuftur; nitekim isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesinin caiz olduğu açıkça belirtilmiştir. Vâv harfinin hâl için olduğu ve cümlenin hâl olduğu da söylenmiştir; ancak müekkid hâlin vâv ile gelmeyeceği, müntekıl hâlin ise burada bir faydasının bulunmadığı belirtilerek bu görüş reddedilmiştir. Ötreli 'kürh' (الْكُرْهُ), fethalı 'kerh' (الْكَرْهُ) gibidir; her iki kıraatle de okunmuş olup 'kerâhet' (hoşlanmama) demektir. Fethalı olanın insana dışarıdan gelen meşakkat, ötreli olanın ise insanın kendi nefsinden kaynaklanan meşakkat olduğu da söylenmiştir. Fethalı olanın 'ikrâh' (zorlama) manasında bir isim, ötreli olanın ise 'kerâhet' manasında olduğu da söylenmiştir. Her hâlükârda, şayet masdarsa müevveldir veya mübalağaya hamledilmiştir yahut 'habz'ın pişirilmiş ekmek (mahbûz) manasında olması gibi sıfattır. Şayet ikrah manasında olup 'zorlanılan şey' manasına hamledilirse, şiddeti ve büyük meşakkati sebebiyle sanki ona zorlanmışlar gibi teşbîh-i beliğ yoluyladır. Savaşın hoşlanılmayan bir şey olması imana aykırı değildir; zira bu hoşlanmama durumu öldürülme, esir düşme, bedenin helaki ve malın ziyanı gibi şeyleri barındırmasından ötürü fıtrîdir (tabiîdir). Bu ise mükellef tutulduğu şeye rıza göstermeye engel değildir; tıpkı acı ilacı içen hastanın, ilacın tadındaki acılık sebebiyle ondan hoşlanmayıp diğer yönden [şifa için] ona rıza göstermesi gibidir.
وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وهو جميع ما كلفوا به فإن الطبع يكرهه وهو مناط صلاحهم ومنه القتال فإن فيه الظفر والغنيمة والشهادة التي هي السبب الأعظم للفوز بغاية الكرامة.
{ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur”; o da mükellef kılındıkları şeylerin bütünüdür. Zira tabiat ondan hoşlanmaz, oysa kurtuluş ve salahları ona bağlıdır. Savaş da bunlardandır; zira onda zafer, ganimet ve nihai ikrama nail olmanın en büyük sebebi olan şehadet vardır.
وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وهو جميع ما نهوا عنه فإن النفس تحبه وتهواه وهو يفضي بها إلى الردى، ومن ذلك ترك قتال الأعداء فإن فيه الذل وضعف الأمر وسبي الذراري ونهب الأموال وملك البلاد وحرمان الحظ الأوفر من النعيم الدائم، والجملتان الاسميتان حالان من النكرة وهو قليل، ونص سيبويه على جوازه كما في البحر، وجوز أبو البقاء أن يكونا صفة لها وساغ دخول الواو لما أن صورة الجملة هنا كصورتها إذا كانت حالا وَعَسى الأولى للاشفاق والثانية للترجي على ما ذهب إليه البعض، وإنما ذكر عسى الدالة على عدم القطع لأن النفس إذا ارتاضت وصفت انعكس عليها الأمر الحاصل لها قبل ذلك فيكون محبوبها مكروها ومكروهها محبوبا فلما كانت قابلة بالارتياض لمثل هذا الانعكاس لم يقطع بأنها تكره ما هو خير لها وتحب ما هو شر لها فلا حاجة إلى أن يقال: إنها هنا مستعملة في التحقيق كما في سائر القرآن ما عدا قوله تعالى: عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ [التحريم: ٥] وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما هو خير لكم وما هو شر لكم وحذف المفعول للإيجاز وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ذلك فبادروا إلى ما يأمركم به لأنه لا يأمركم إلا بما علم فيه خيرا لكم وانتهوا عما نهاكم عنه لأنه لا ينهاكم إلا عما هو شر لكم، ومناسبة هذه الآية لما قبلها ظاهرة لأن فيها الجهاد وهو بذل النفس الذي هو فوق بذل المال.
{ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } “Ve olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şer olur”; o da nehyedildikleri şeylerin bütünüdür. Zira nefis onu sever ve arzu eder, oysa bu onu helake sürükler. Düşmanlarla savaşmayı terk etmek de bunlardandır; zira onda zillet, zaaf, neslin esir düşmesi, malların yağmalanması, memleketlerin istila edilmesi ve ebedî nimetten en büyük paydan mahrum kalınması vardır. İki isim cümlesi nekreden hâldir; bu ise az görülen bir durumdur. el-Bahr'da zikredildiğine göre Sîbeveyh bunun caiz olduğunu açıkça belirtmiştir. Ebu'l-Bekâ ise bunların nekrenin sıfatı olmasını caiz görmüştür; vâv harfinin girmesi ise cümlenin buradaki suretinin hâl olduğu zamanki suretine benzemesinden ötürü caiz olmuştur. Bazılarının görüşüne göre birinci { عَسى } işfak (korku/çekinme), ikincisi ise tereccî (ümit) içindir. Kesinlik ifade etmeyen 'asâ' edatının zikredilmesi şundandır: Nefis terbiye edilip arındığında daha önce kendisinde bulunan durum tersine döner; böylece sevdiği şey hoşlanmadığı, hoşlanmadığı şey ise sevdiği şey haline gelir. Nefis riyazet ile böyle bir dönüşüme müsait olduğundan, nefsin kendisi için hayırlı olandan hoşlanmayacağı ve şer olanı seveceği kesin bir dille hükme bağlanmamıştır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ } [Tahrîm: 5] “Rabbi, eğer sizi boşarsa...” buyruğu müstesna, Kur'an'ın diğer yerlerinde olduğu gibi burada da kesinlik (tahkik) bildirmek üzere kullanıldığını söylemeye ihtiyaç yoktur. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir”; sizin için neyin hayır neyin şer olduğunu [bilir]. Îcaz (özlülük) gayesiyle meful hazfedilmiştir. { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “siz ise bilmezsiniz”; bunu [bilmezsiniz]. O halde O'nun size emrettiği şeylere koşun; zira O, ancak sizin için hayır olduğunu bildiği şeyleri emreder. Ve sizi nehyettiği şeylerden vazgeçin; zira O, ancak sizin için şer olduğunu bildiği şeylerden nehyeder. Bu ayetin öncekiyle münasebeti açıktır; zira burada cihat zikredilmektedir ki o da mal bezfetmenin üzerinde olan canı bezfetmektir.
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar”
أخرج ابن إسحاق وابن جرير وابن أبي حاتم والبيهقي من طريق زيد بن رومان عن عروة قال: بعث رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عبد الله بن جحش، وهو ابن عمة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم إلى نخلة فقال: كن بها حتى تأتينا بخبر من أخبار قريش ولم يأمره بقتال، وذلك في الشهر الحرام وكتب له كتابا قبل أن يعلمه أين يسير فقال: اخرج أنت وأصحابك حتى إذا سرت يومين فافتح كتابك، وانظر فيه فما أمرتك به فامض له ولا تستكره أحدا من أصحابك على الذهاب معك. فلما سار يومين فتح الكتاب فإذا فيه «أن امض حتى تنزل نخلة فأتنا من أخبار قريش، بما اتصل إليك منهم» فقال لأصحابه: وكانوا ثمانية حين قرأ الكتاب سمعا وطاعة من كان منكم له رغبة في الشهادة فلينطلق معي فإني ماض لأمر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ومن كره ذلك منكم فليرجع فإن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قد نهاني أن أستكره منكم أحدا فمضى معه القوم حتى إذا كانوا بنجران أضل سعد بن أبي وقاص وعتبة بن غزوان بعيرا لهما كانا يعتقبانه فتخلفا عليه يطلبانه ومضى القوم حتى نزلوا نخلة فمر بهم عمرو بن الحضرمي، والحكم بن كيسان، وعثمان بن عبد الله بن المغيرة ونوفل بن عبد الله معهم تجارة قد مروا بها من الطائف أدم وزبيب فلما رآهم القوم أشرف لهم واقد بن عبد الله، وكان قد حلق رأسه فلما رأوه حليقا قالوا: عمار ليس عليكم منهم بأس وأتمر القوم بهم أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وكان آخر يوم من جمادى فقالوا: لئن قتلتموهم إنكم لتقتلونهم في الشَّهْرِ الْحَرامِ ولئن تركتموهم ليدخلن في هذه الليلة- مكة الحرام- فليتمنعن منكم فأجمع القوم على قتلهم فرمى واقد بن عبد الله السهمي عمرو بن الحضرمي بسهم فقتله واستأسر عثمان بن عبد الله والحكم بن كيسان، وأفلت نوفل وأعجزهم واستاقوا العير فقدموا بها على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال لهم والله ما أمرتكم بقتال في الشهر الحرام فأوقف رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الأسيرين والعير فلم يأخذ منها شيئا فلما قال لهم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ما قال:
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Zeyd b. Rûmân tarikiyle Urve'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, halasının oğlu olan Abdullah b. Cahş'ı Nahle'ye gönderdi ve: 'Kureyş'in haberlerinden bize bir haber getirinceye kadar orada kal' buyurdu; ona savaş emretmedi. Bu olay haram ayda idi. Nereye gideceğini bildirmeden önce ona bir mektup yazdı ve şöyle buyurdu: '«Sen ve arkadaşların çıkın; iki gün yol aldıktan sonra mektubunu aç, içine bak ve sana emrettiğim şeyi yerine getir. Arkadaşlarından hiçbirini seninle gelmeye zorlama.»' İki gün yol aldıktan sonra mektubu açtı, içinde şöyle yazıyordu: '«Nahle'ye ininceye kadar yürü; Kureyş'in sana ulaşan haberlerini bize getir.»' Mektubu okuyunca arkadaşlarına -ki sekiz kişiydiler- şöyle dedi: 'Baş üstüne, dinledim ve itaat ettim! İçinizden kimin şehadete arzusu varsa benimle gelsin; zira ben Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in emrini yerine getirmeye gidiyorum. İçinizden kim bundan hoşlanmazsa geri dönsün; çünkü Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sizden birini zorlamamı bana yasakladı.' Bunun üzerine topluluk onunla birlikte yola devam etti. Necran'a vardıklarında Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Utbe b. Gazvân sırayla bindikleri develerini kaybettiler ve onu aramak için geride kaldılar. Geri kalan topluluk ise yola devam edip Nahle'ye indi. Yanlarında Tâif'ten getirdikleri deri ve kuru üzüm ticareti bulunan Amr b. el-Hadramî, el-Hakem b. Keysân, Osman b. Abdillâh b. el-Mugîre ve Nevfel b. Abdillâh yanlarından geçti. Topluluk onları görünce Vâkıd b. Abdillâh onlara doğru çıktı; başını tıraş etmişti. Onu tıraşlı görünce: 'Umrecilerdir, bunlardan size bir zarar gelmez' dediler. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabı olan topluluk kendi aralarında istişare ettiler; günlerden cemâziyelevvelin son günüydü. Şöyle dediler: 'Eğer onları öldürürseniz, haram ayda öldürmüş olacaksınız; şayet onları bırakırsanız bu gece Harem'e (Mekke'ye) girecekler ve sizden korunmuş olacaklar.' Bunun üzerine topluluk onları öldürmeye karar verdi. Vâkıd b. Abdillâh es-Sehmî bir ok atarak Amr b. el-Hadramî'yi öldürdü; Osman b. Abdillâh ile el-Hakem b. Keysân esir alındı; Nevfel ise kaçıp kurtuldu ve onları aciz bıraktı. Kervanı sürüp Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in huzuruna getirdiler. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara: '«Vallahi ben size haram ayda savaşmanızı emretmedim»' buyurdu. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem iki esiri ve kervanı alıkoydu, ondan hiçbir şey almadı. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara bu sözleri söyleyince...
سقط في أيديهم، وظنوا أن قد هلكوا وعنفهم إخوانهم من المسلمين، وقالت قريش: حين بلغهم أمر هؤلاء قد سفك محمد صلى الله تعالى عليه وسلم الدم الحرام وأخذ المال وأسر الرجال، واستحل الحرام فنزلت فأخذ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم العير وفدى الأسيرين، وفي سيرة ابن سيد الناس أن ذلك في رجب وأنهم لقوا أولئك في آخر يوم منه، وفي رواية الزهري عن عروة أنه لما بلغ كفار قريش تلك الفعلة ركب وفد منهم حتى قدموا على النبي
...başları öne düştü (büyük bir pişmanlığa kapıldılar), helak olduklarını sandılar ve müslüman kardeşleri onları azarladı. Kureyş ise bu kişilerin durumu kendilerine ulaşınca: 'Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem haram kanı döktü, malı aldı, adamları esir etti ve haramı helal saydı' dediler. Bunun üzerine ayet indi; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de kervanı aldı ve iki esiri fidye karşılığı serbest bıraktı. İbn Seyyidi'n-Nâs'ın siyerinde bu olayın recep ayında geçtiği ve onlarla bu ayın son gününde karşılaştıkları zikredilmektedir. Zührî'nin Urve'den rivayetinde ise, bu fiil Kureyş kâfirlerine ulaştığında onlardan bir heyetin binitlerine binip Peygamber...
صلى الله تعالى عليه وسلم فقالوا: أيحل القتال في الشهر الحرام؟ فأنزل الله تعالى الآية،
sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e geldikleri ve: 'Haram ayda savaşmak helal midir?' dedikleri, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın bu ayeti indirdiği bildirilmektedir.
ومن هنا قيل: السائلون هم المشركون، وأيد بأن ما سيأتي من ذكر الصد والكفر والإخراج أكبر شاهد صدق على ذلك ليكون تعريضا بهم موافقا لتعريضهم بالمؤمنين.
Buradan hareketle soranların müşrikler olduğu söylenmiştir. Bu görüş, ileride gelecek olan [Allah yolundan] alıkoyma, inkâr ve [yurdundan] çıkarma zikrinin buna dair en büyük doğru şahit olmasıyla da desteklenmiştir; ta ki müşriklerin müminleri kınamalarına karşılık kendilerine yönelik bir tariz olsun.
واختار أكثر المفسرين أن السائلين هم المسلمون قالوا: وأكثروا الروايات تقتضيه، وليس الشاهد مفصحا بالمقصود والمراد من الشَّهْرِ الْحَرامِ رجب أو جمادى فأل فيه للعهد، والكثير والأظهر أنها للجنس فيراد به الأشهر الحرم وهي ذو القعدة وذو الحجة والمحرّم ورجب، وسميت حرما لتحريم القتال فيها والمعنى يَسْئَلُونَكَ أي المسلمون أو الكفار عن القتال في الشهر الحرام على أن قِتالٍ فِيهِ بدل اشتمال من الشهر لما أن الأول غير واف بالمقصود مشوق إلى الثاني ملابس له بغير الكلية والجزئية، ولما كان النكرة موصوفة أو عاملة صح إبدالها من المعرفة على أن وجوب التوصيف إنما هو في بدل الكل كما نص عليه الرضي، وقرأ عبد الله عن قتال وهو أيضا بدل اشتمال إلا أنه بتكرير العامل، وقرأ عكرمة قتل فيه وكذا في قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ أي عظيم وزرا، وفيه تقرير لحرمة القتال في الشهر الحرام، وأن ما اعتقد من استحلاله ﷺ القتال فيه باطل، وما وقع من أصحابه ﵊ كان من باب الخطأ في الاجتهاد وهو معفو عنه- بل
Müfessirlerin çoğu ise soranların müslümanlar olduğunu tercih etmiştir; rivayetlerin çoğunun bunu gerektirdiğini ve [müşrikler görüşüne getirilen] şahidin maksadı açıkça ifade etmediğini söylemişlerdir. { الشَّهْرِ الْحَرامِ } ile kastedilen recep yahut cemâziyedir; dolayısıyla buradaki elif-lâm ahid içindir. Çoğunluğun benimsediği daha zahir görüşe göre ise cins içindir; böylece haram aylar kastedilmiş olur ki bunlar zilkade, zilhicce, muharrem ve receptir. İçlerinde savaş haram kılındığı için haram aylar olarak isimlendirilmişlerdir. Mana şöyledir: { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar”; yani müslümanlar yahut kâfirler haram ayda savaşmayı soruyorlar. { قِتالٍ فِيهِ } “ondaki savaştan” ifadesi, aydan bedel-i iştimaldir; zira birinci kelime maksadı tam karşılamamakta, ikinciye iştiyak duydurmakta ve küllîlik-cüz'îlik dışı bir alaka ile ona taalluk etmektedir. Nekre sıfat aldığında veya amel ettiğinde marifeden bedel yapılması caiz olduğundan [bu bedel sahihtir]; kaldı ki sıfatlanma zorunluluğu Radiy'in de belirttiği gibi sadece bedel-i külde söz konusudur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise amilin tekrarıyla 'an kıtâlin' şeklinde okumuştur ki bu da yine bedel-i iştimaldir. İkrime 'katlun fîh' şeklinde okumuştur. Keza { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: 'Onda savaşmak büyük bir günahtır'”; yani vebali büyüktür. Bunda haram ayda savaşmanın haramlığının takriri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onda savaşmayı helal saydığı inancının batıl olduğu ve ashabının radıyallâhu anhüm başına gelenin ictihad hatası kabilinden olup affedildiği -hatta...
من اجتهد وأخطأ فله أجر واحد- كما في الحديث،
...hadiste geçtiği üzere 'ictihad edip hata edene bir ecir olduğu'- yer almaktadır.
والأكثرون على أن هذا الحكم منسوخ بقوله سبحانه: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التوبة:
Çoğunluğa göre bu hüküm, Allah Subhânehu'nun şu buyruğu ile neshedilmiştir: { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } [Tevbe:
٥] فإن المراد بالأشهر الحرم أشهر معينة أبيح للمشركين السياحة فيها بقوله تعالى: فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ [التوبة: ٢] وليس المراد بها الأشهر الحرم من كل سنة فالتقييد بها يفيد أن قتلهم بعد انسلاخها مأمور به في جميع الأمكنة والأزمنة وهو نسخ الخاص بالعام، وساداتنا الحنفية يقولون به، وأما الشافعية فيقولون: إن الخاص سواء كان متقدما على العام أو متأخرا عنه مخصص له لكون العام عندهم ظنيا والظني لا يعارض القطعي، وقال الإمام: الذي عندي أن الآية لا تدل على حرمة القتال مطلقا في الشهر الحرام لأن القتال فيها نكرة في حيز مثبت فلا تعم فلا حاجة حينئذ إلى القول بالنسخ، واعترض بأنها عامة لكونها موصوفة بوصف عام أو بقرينة المقام ولو سلم فقتال المشركين مراد قطعا لأن قتال المسلمين حرام مطلقا من غير تقييد بالأشهر الحرم، وفيه أنا لا نسلم أنها موصوفة لجواز أن يكون الجار ظرفا لغوا ولو سلم فلا نسلم عموم الوصف بل هو مخصص لها بالقتال الواقع في الشهر الحرام المعين، والوصف المفيد للعموم هو الوصف المساوي عمومه عموم الجنس كما في قوله تعالى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الإنعام: ٣٨] وقول الشاعر: ولا ترى الضب بها ينجحر. وكون الأصل مطابقة الجواب للسؤال قرينة على الخصوص وكون المراد قتال المشركين على عمومه غير مسلم لأن الكلام في القتال المخصوص ولو سلم عمومها في السؤال فلا نسلم عمومها في الجواب بناء على ما ذكره الراغب أن النكرة المذكورة إذا أعيد ذكرها يعاد معرفا نحو سألتني عن رجل والرجل كذا وكذا ففي تنكيرها هنا تنبيه على أن ليس المراد كل قتال حكمه هذا فإن قتال النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لأهل مكة لم يكن هذا حكمه
5] “Haram aylar çıkınca artık o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün”. Zira [oradaki] haram aylar ile kastedilen, Allah Teâlâ'nın: { فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ } [Tevbe: 2] “Yeryüzünde dört ay serbestçe dolaşın” buyruğu ile müşriklerin serbestçe dolaşmasına izin verilen muayyen aylardır; her senenin haram ayları kastedilmemiştir. Dolayısıyla bu süreyle kayıtlanması, bu aylar çıktıktan sonra onları öldürmenin bütün mekân ve zamanlarda emredildiğini ifade eder ki bu da hassın âmm ile neshedilmesidir. Hanefî büyüklerimiz bunu kabul etmektedir. Şâfiîler ise hassın âmma ister önce ister sonra gelsin onu tahsis ettiğini söylerler; zira âmm onlara göre zannîdir, zannî olan ise kat'î olana muârız olamaz. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Bana göre ayet, haram ayda savaşmanın mutlak olarak haram olduğuna delalet etmez; çünkü buradaki savaş lafzı müspet (olumlu) siyakta gelen bir nekredir ve umûm ifade etmez. Dolayısıyla nesh olduğunu söylemeye gerek yoktur.' Buna karşı, nehrenin umûmî bir sıfatla nitelenmesi veya makamın karinesi sebebiyle âm olduğu; bu kabul edilmese bile müşriklerle savaşmanın kesinlikle kastedildiği, çünkü müslümanlarla savaşmanın haram aylarla kayıtlanmaksızın mutlak olarak haram olduğu itirazı getirilmiştir. Buna cevaben deriz ki: Biz onun sıfatlandığını kabul etmiyoruz; zira câr-mecrûrun zarf-ı lağv olması caizdir. Sıfat olduğu kabul edilse bile, sıfatın umûmiliğini kabul etmiyoruz; bilakis o, muayyen haram ayda vuku bulan savaş ile onu tahsis etmiştir. Umûm ifade eden sıfat ise Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [En'âm: 38] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” buyruğunda ve şairin: 'Orada kelerin deliğe girdiğini görmezsin' sözünde olduğu gibi umûmiliği cinsin umûmiliğine denk olan sıfattır. Aslolanın cevabın soruya mutabık olması hali hususiliğe karinedir; kastedilenin umûmu üzere müşriklerle savaşmak olduğu ise kabul edilemez, zira söz hususi bir savaş hakkındadır. Soruda umûmî olduğu kabul edilse bile, Râgıb'ın zikrettiği kurala binaen cevapta umûmî olduğunu kabul etmeyiz: Zikredilen bir nekre tekrar zikredildiğinde marife olarak tekrar edilir; nitekim 'Bana bir adamı sordun, o adam şöyledir...' dersin. Dolayısıyla buradaki nekre kılınışta, hükmü bu olan her savaşın kastedilmediğine dikkat çekilmektedir; nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Mekke ehliyle savaşının hükmü böyle değildi...
فقد قال ﵊: «أحلت لي ساعة من نهار»
...zira aleyhisselâm: '«Bana gündüzün bir saati helal kılındı»' buyurmuştur.
وحرمة قتال المسلمين مطلقا لا يخفى ما فيه لأن قتال أهل البغي يحل وهم مسلمون فالإنصاف أن القول بالنسخ ليس بضروري، نعم هو ممكن وبه قال ترجمان القرآن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما كما رواه عنه الضحاك، وأخرج ابن أبي حاتم عن سفيان الثوري أنه سئل عن هذه الآية فقال: هذا شيء منسوخ ولا بأس بالقتال في الشهر الحرام، وخالف عطاء في ذلك فقد روي عنه أنه سئل عن القتال في الشهر الحرام فحلف بالله تعالى ما يحل للناس أن يغزوا في الحرم ولا في الشهر الحرام إلا أن يقاتلوا فيه وجعل ذلك حكما مستمرا إلى يوم القيامة والأمة اليوم على خلافه في
Müslümanlarla savaşmanın mutlak haramlığı iddiasındaki tutarsızlık da açıktır; zira bâğîlerle (âsilerle) savaşmak helaldir, oysa onlar da müslümandır. İnsafla bakılırsa nesh olduğunu söylemek zorunlu değildir; evet mümkündür ve Dahhâk'in rivayet ettiği üzere Kur'an'ın tercümanı İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ da bunu söylemiştir. İbn Ebî Hâtim'in tahric ettiğine göre Süfyân es-Sevrî'ye bu ayet sorulduğunda: 'Bu neshedilmiş bir hükümdür, haram ayda savaşmakta bir beis yoktur' demiştir. Atâ ise bu hususta muhalefet etmiştir; nitekim haram ayda savaş hakkında kendisine sorulduğunda Allah Teâlâ'ya yemin ederek insanların Harem'de ve haram ayda kendilerine saldırılmadıkça savaşmalarının helal olmadığını söylemiş ve bunu kıyamete kadar sürecek bir hüküm kılmıştır. Ancak ümmet bugün...
سائر الأمصار وَصَدٌّ أي منع وصرف عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وهو الإسلام قاله مقاتل، أو الحج قاله ابن عباس والسدي، أو الهجرة كما قيل، أو سائر ما يوصل العبد إلى الله تعالى من الطاعات، فالإضافة إما للعهد أو للجنس وَكُفْرٌ بِهِ أي بالله أو بسبيله وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ اختار أبو حيان عطفه على الضمير المجرور وإن لم يعد الجار، وأجاز ذلك الكوفيون ويونس والأخفش وأبو علي وهو شائع في لسان العرب نظما ونثرا، واعترض بأنه لا معنى للكفر بالمسجد الحرام وهو لازم من العطف، وفيه بحث إذ الكفر قد ينسب إلى الأعيان باعتبار الحكم المتعلق بها كقوله تعالى: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ [البقرة: ٢٥٦] واختار القاضي تقدير مضاف معطوف على صَدٌّ أي وصد المسجد الحرام عن الطائفين والعاكفين والركع السجود، واعترض بأن حذف المضاف وإبقاء المضاف إليه بحاله مقصور على السماع ورد بمنع الإطلاق ففي التسهيل إذا كان المضاف إليه إثر عاطف متصل به أو مفصول بلا مسبوق بمضاف مثل المحذوف لفظا ومعنى جاز حذف المضاف وإبقاء المضاف إليه على انجراره قياسا نحو ما مثل زيد وأبيه يقولان ذلك- أي مثل أبيه- ونحو ما كل سوداء تمرة ولا بيضاء شحمة، وإذا انتفى واحد من الشروط كان مقصورا على السماع، وفيما نحن فيه سبق إضافة مثل ما حذف منه، واختار الزمخشري عطفه على سبيل الله تعالى، واعترض بأن عطف وَكُفْرٌ بِهِ على وَصَدٌّ مانع من ذلك إذ لا يقدم العطف على الموصول على العطف على الصلة، وذكر لصحة ذلك وجهان، أحدهما أن وَكُفْرٌ بِهِ في معنى الصد عن سبيل الله فالعطف على سبيل التفسير كأنه قيل- وصد عن سبيل الله أعني كفرا به والمسجد الحرام- والفاصل ليس بأجنبي، ثانيهما أن موضع وَكُفْرٌ بِهِ عقيب وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ إلا أنه قدم لفرط العناية كما في قوله تعالى: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ [الإخلاص: ٤] حيث كان من حق الكلام ولم يكن أحد كفوا له، ولا يخفى أن الوجه الأول أولى لأن التقديم لا يزيل محذورا الفصل ويزيد محذورا آخر، واختار السجاوندي العطف على- الشهر الحرام- وضعف بأن القوم لم يسألوا عن المسجد الحرام واختار أبو البقاء كونه متعلقا بفعل محذوف دل عليه الصد- أي ويصدون عن المسجد الحرام- كما قال سبحانه: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الفتح: ٢٥] وضعف بأن حذف حرف الجر وبقاء عمله مما لا يكاد يوجد إلا في الشعر، وقيل: إن الواو للقسم وقعت في أثناء الكلام وهو كما ترى وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ وهم النبي صلى الله تعالى عليه وسلم والمؤمنون وإنما كانوا أهله لأنهم القائمون بحقوقه، وقيل: إن ذلك باعتبار أنهم يصيرون أهله في المستقبل بعد فتح مكة أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ خبر للأشياء المعدودة من كبائر قريش، وأفعل من يستوي فيه الواحد والجمع المذكور والمؤنث. والمفضل عليه محذوف أي مما فعلته السرية خطأ في الاجتهاد، ووجود أصل الفعل في ذلك الفعل مبني على الزعم وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ تذييل لما تقدم للتأكيد عطف عليه عطف الحكم الكلي على الجزئي أي ما يفتن به المسلمون ويعذبون به ليكفروا أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ من القتل وما ذكر سابقا داخل فيه دخولا أوليا، وقيل: المراد بالفتنة الكفر، والكلام كبرى لصغرى محذوفة، وقد سيق تعليلا للحكم السابق وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ عطف على يَسْئَلُونَكَ بجامع الاتحاد في المسند إليه إن كان السائلون هم المشركون، أو معترضة إن كان السائلون غيرهم والمقصود الاخبار بدوام عداوة الكفار بطريق الكناية تحذيرا
...bütün beldelerde bunun aksinedir. { وَصَدٌّ } yani engellemek ve çevirmek; { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolundan” ki o İslâm'dır (bunu Mukâtil söylemiştir) veya hacdır (bunu İbn Abbâs ve Süddî söylemiştir) veya denildiği gibi hicrettir yahut kulu Allah Teâlâ'ya ulaştıran diğer taatlerdir. Dolayısıyla izafet ya ahid ya da cins içindir. { وَكُفْرٌ بِهِ } “ve O'nu inkâr etmek”; yani Allah'ı yahut O'nun yolunu [inkâr etmek]. { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve Mescid-i Harâm'ı”; Ebû Hayyân, harf-i cer tekrarlanmasa bile bunun mecrur zamire atfedilmesini tercih etmiştir. Kûfeliler, Yûnus, Ahfeş ve Ebû Ali bunu caiz görmüşlerdir ve bu durum Arap kelamında nazım ve nesirde yaygındır. Ancak Mescid-i Harâm'ı inkâr etmenin bir manası olmadığı, oysa atfın bunu gerektirdiği öne sürülerek itiraz edilmiştir. Bu itiraz tartışmalıdır; zira küfür, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } [Bakara: 256] “Kim tâğûtu inkâr ederse...” buyruğunda olduğu gibi kendisiyle ilgili hüküm bakımından somut varlıklara da nispet edilebilir. Kâdı ise { صَدٌّ } kelimesine matuf bir muzaf takdirini tercih etmiştir; yani 'tavaf edenleri, itikâfa girenleri, rükû ve secde edenleri Mescid-i Harâm'dan menetmek' demektir. Muzafın hazfedilip muzafun ileyhin hal üzere bırakılmasının semâa münhasır olduğu söylenerek itiraz edilmiş; ancak bunun mutlak olmadığı belirtilerek reddedilmiştir. Zira et-Teshîl'de, muzafun ileyh kendisine bitişik bir atıf harfinden veya 'lâ' ile ayrılmış olup lafzen ve manen hazfedilenin benzeri bir muzafın peşinden geldiğinde muzafın hazfedilip muzafun ileyhin cer halini korumasının kıyâsen caiz olduğu zikredilmiştir; tıpkı 'Zeyd ve babası gibi kimseler bunu söyler' -yani babasının benzeri- ve 'Her siyah hurma olmadığı gibi her beyaz da iç yağı değildir' denilmesi gibi. Şartlardan biri bulunmadığında ise semâa münhasır olur. Bizim meselemizde ise kendisinden hazfedilenin benzeri bir izafet geçmiş bulunmaktadır. Zemahşerî ise bunun Allah Teâlâ'nın yoluna matuf olmasını tercih etmiştir. { وَكُفْرٌ بِهِ } ifadesinin { وَصَدٌّ } lafzına atfedilmesinin buna mani olduğu, zira mevsûle matuf olanın sıleye matuf olandan öne geçirilemeyeceği ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Bunun sıhhati için iki vecih zikredilmiştir: Birincisi, { وَكُفْرٌ بِهِ } ifadesi Allah yolundan alıkoyma manasında olup tefsir yoluyla atfedilmiştir; sanki 'Allah yolundan alıkoymak, yani O'nu ve Mescid-i Harâm'ı inkâr etmek' denilmiş gibidir ve aradaki fasıla yabancı değildir. İkincisi, { وَكُفْرٌ بِهِ } ifadesinin yeri { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } lafzının hemen arkasıdır; ancak Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } [İhlâs: 4] “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” buyruğunda kelamın aslı 've lem yekün ehadün küfüven lehû' iken aşırı ihtimamdan ötürü öne alınması gibi burada da öne alınmıştır. Birinci vechin daha evlâ olduğu açıktır; çünkü öne alma fasıla sakıncasını gidermez, aksine başka bir sakınca ekler. Secâvendî ise { الشَّهْرِ الْحَرامِ } lafzına atfedilmesini tercih etmiştir; ancak bu, kavmin Mescid-i Harâm hakkında soru sormamış olması sebebiyle zayıf bulunmuştur. Ebu'l-Bekâ, { صَدٌّ } lafzının delalet ettiği hazfedilmiş bir fiile müteallik olmasını tercih etmiştir; yani Allah Subhânehu'nun: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [Fetih: 25] “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlardır” buyruğunda olduğu gibi 'Mescid-i Harâm'dan da alıkoyarlar' demektir. Bu da harf-i cerin hazfedilip amelinin baki kalmasının ancak şiirde bulunabileceği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Vâv harfinin kelamın ortasında yer almış kasem (yemin) için olduğu da söylenmiştir ki bu da gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür. { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } “ve halkını oradan çıkarmak ise”; onlar da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve müminlerdir. Onların halkı olmaları haklarını yerine getiren kimseler olmalarındandır. Mekke fethinden sonra gelecekte onun ehli olacakları itibariyle böyle denildiği de söylenmiştir. { أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında daha büyüktür”; Kureyş'in büyük günahlarından sayılan şeylerin haberidir. 'Ef'alü min' kalıbında tekil, çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Üstünlük sağlanan (mufaddalun aleyh) hazfedilmiştir; yani 'seriyyenin ictihad hatasıyla yaptığı şeyden daha büyüktür' demektir. O fiilde fiilin aslının bulunması ise zanna mebnîdir. { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne ise öldürmekten daha büyüktür”; küllî hükmün cüz'î hükme atfı kabilinden tekit amacıyla öncekine matuf bir fezlekedir (tezyîl). Yani müslümanların inkâr etmeleri için maruz bırakıldıkları fitne ve işkence, Allah katında öldürmekten daha büyüktür; daha önce zikredilenler de buna öncelikle dâhildir. Fitneden kastın küfür olduğu, sözün hazfedilmiş bir küçük önermenin büyük önermesi olduğu ve önceki hükme gerekçe kılınmak üzere sevk edildiği de söylenmiştir. { وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } “Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler”; şayet soranlar müşrikler ise müsnedün ileyhteki birlik dolayısıyla { يَسْئَلُونَكَ } fiiline matuftur; soranlar başkaları ise ara cümledir (itiraziyedir). Maksat, müminleri onlardan sakındırmak ve bazı hususlarda onlara uymayı önemsememe gafletinden uyandırmak için kinaye yoluyla kâfirlerin düşmanlığının devam ettiğini haber vermektir.
للمؤمنين عنهم وإيقاظا لهم إلى عدم المبالاة بموافقتهم في بعض الأمور، وحَتَّى للتعليل، والمعنى لا يزالون يعاودونكم لكي يردوكم عن دينكم، وقوله تعالى: إِنِ اسْتَطاعُوا متعلق بما عنده، والتعبير بإن لاستبعاد استطاعتهم وأنها لا تجوز إلا على سبيل الفرض كما يفرض المحال وفائدة التقييد بالشرط التنبيه على سخافة عقولهم وكون دوام عداوتهم فعلا عبثا لا يترتب عليه الغرض وليس متعلقا- بلا يزالون يقاتلونكم- إذ لا معنى لدوامهم على العداوة إن استطاعوها لكنها مستبعدة. وذهب ابن عطية إلى أن حَتَّى للغاية والتقييد بالشرط حينئذ لإفادة أن الغاية
{ حَتَّى } ta'lîl (gerekçe) içindir; mana: 'Sizi dininizden döndürmek için sizinle savaşmayı sürdürürler' demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِنِ اسْتَطاعُوا } “güçleri yeterse” buyruğu yanındaki ifadeye mütealliktir. 'İn' (şart edatı) ile ifade edilmesi güç yetirmelerini uzak görmek ve bunun ancak imkânsızın farz edilmesi gibi bir varsayım yoluyla caiz olabileceğini bildirmek içindir. Şart ile kayıtlanmanın faydası ise akıllarının kıtlığına ve düşmanlıklarının devamının gayeye ulaştırmayan beyhude bir fiil olduğuna dikkat çekmektir. Yoksa bu şart { لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ } ifadesine müteallik değildir; zira güç yetirirlerse düşmanlığı sürdürmelerinin bir manası yoktur, üstelik bu güç yetirme uzak bir ihtimaldir. İbn Atiyye ise { حَتَّى } edatının gaye (son sınır) bildirdiği, bu durumda şart ile kaydın ise gayenin...
مستبعدة الوقوع والتقييد بالغاية الممتنع وقوعها شائع كما في قوله تعالى: حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ [الأعراف: ٤٠] وفيه أن استبعاد وقوع الغاية مما يترتب عليه عدم انقطاع العداوة وقد أفاده صدر الكلام، والقول بالتأكيد غير أكيد، نعم يمكن الحمل على الغاية لو أريد من المقاتلة معناها الحقيقي ويكون الشرط متعلقا- بلا يزالون- فيفيد التقييد أن تركهم المقاتلة في بعض الأوقات لعدم استطاعتهم إلا أن المعنى حينئذ يكون مبتذلا كما لا يخفى وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ الحق بإضلالهم وإغواهم، أو الخوف من عداوتهم فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ بأن لم يرجع إلى الإسلام فَأُولئِكَ إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة من الارتداد والموت على الكفر وما فيه من البعد للإشعار ببعد منزلة من يفعل ذلك في الشر والفساد والجمع والإفراد نظرا للفظ والمعنى حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ أي صارت أعمالهم الحسنة التي عملوها في حالة الإسلام فاسدة بمنزلة ما لم تكن، قيل وأصل الحبط فساد يلحق الماشية لأكل الحباط وهو ضرب من الكلأ مضر، وفي النهاية أحبط الله تعالى عمله أبطله يقال: حبط عمله وأحبط وأحبطه غيره، وهو من قولهم: حبطت الدابة حبطا بالتحريك إذا أصابت مرعى طيبا فأفرطت في الأكل حتى تنتفخ فتموت، وقرىء- حبطت- بالفتح وهو لغة فيه، فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لبطلان ما تخيلوه وفوات ما للإسلام من الفوائد في الأولى وسقوط الثواب في الأخرى وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ كسائر الكفرة ولا يغني عنهم إيمانهم السابق على الردة شيئا، واستدل الشافعي بالآية على أن الردة لا تحبط الأعمال حتى يموت عليها وذلك بناء على أنها «لو أحبطت» مطلقا لما كان للتقييد بقوله سبحانه: فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فائدة والقول بأن فائدته أن «إحباط» جميع الأعمال حتى لا يكون له عمل أصلا موقوف على الموت على الكفر حتى لو مات مؤمنا «لا يحبط» إيمانه ولا عمل يقارنه وذلك لا ينافي إحباط الأعمال السابقة على الارتداد بمجرد الارتداد مما لا معنى له لأن المراد من الأعمال في الآية الأعمال السابقة على الارتداد إذ لا معنى لحبوط ما لم يفعل فحينئذ لا يتأتى هذا القول كما لا يخفى، وقيل: بناء على أنه جعل الموت عليها شرطا في الإحباط وعند انتفاء الشرط ينتفي المشروط، واعترض بأن الشرط النحوي والتعليقي ليس بهذا المعنى بل غايته السببية والملزومية وانتفاء السبب أو الملزوم لا يوجب انتفاء المسبب أو اللازم لجواز تعدد الأسباب ولو كان شرطا بهذا المعنى لم يتصور اختلاف القول بمفهوم الشرط، وذهب إمامنا أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه إلى أن مجرد الارتداد يوجب الإحباط لقوله تعالى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [المائدة: ٥] وما استدل به الشافعي ليس صريحا في المقصود لأنه إنما يتم إذا كانت جملة، وَأُولئِكَ إلخ تذييلا معطوفة على الجملة الشرطية، وأما لو كانت معطوفة على الجزاء وكان مجموع الإحباط والخلود في النار مرتبا على الموت على الردة فلا نسلم تماميته، ومن زعم ذلك اعترض على الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه بأن اللازم عليه حمل المطلق على المقيد عملا بالدليلين، وأجيب بأن حمل المطلق على المقيد مشروط عنده يكون الإطلاق والتقييد في الحكم واتحاد الحادثة وما هنا في السبب فلا يجوز الحمل لجواز أن يكون المطلق سببا كالمقيد، وثمرة الخلاف على ما قيل: تظهر فيمن صلى ثم ارتد ثم أسلم والوقت باق فإنه يلزمه عند الإمام قضاء الصلاة خلافا للشافعي وكذا الحج واختلف الشافعيون فيمن رجع إلى الإسلام بعد الردة هل يرجع له عمله بثوابه أم لا؟ فذهب بعض إلى الأول فيما عدا الصحبة فإنها ترجع مجردة عن الثواب، وذهب الجل إلى الثاني وأن أعماله تعود بلا ثواب ولا فرق
...vukuunun uzak olduğunu bildirmek için olduğu görüşündedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } [A'râf: 40] “deve iğne deliğinden geçinceye kadar” buyruğunda olduğu gibi vukuu imkânsız bir gaye ile kayıtlamak yaygındır. Buna karşı, gayenin vukuunun uzak görülmesinin düşmanlığın kesilmemesini netice vereceği ve bunu zaten sözün başının ifade ettiği söylenmiştir; tekit olduğunu söylemek ise sağlam değildir. Evet, eğer savaştan hakiki manası kastedilirse gaye manasına hamledilmesi mümkündür ve şart { لا يَزالُونَ } ifadesine müteallik olur; böylece bu kayıt onların bazı vakitlerde savaşmayı terk etmelerinin güç yetiremeyişlerinden kaynaklandığını ifade eder; ancak bu takdirde mananın sıradanlaşacağı açıktır. { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Sizden kim dininden döner”; onların saptırması ve aldatması yahut düşmanlıklarının korkusuyla hak dininden döner, { فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } “ve kâfir olarak ölürse”; yani İslâm'a dönmezse, { فَأُولئِكَ } “işte onlar”; sıla cümlesindeki irtidat ve küfür üzere ölme vasfı ile nitelenmesi hasebiyle ism-i mevsûle işarettir. Bundaki uzaklık [ism-i işareti], bunu yapan kimsenin şer ve fesattaki mertebesinin uzaklığına dikkat çekmek içindir; çoğul ve tekil [kullanımı] ise lafza ve manaya itibar iledir. { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “onların amelleri boşa gitmiştir”; yani müslümanlık hâlindeyken yaptıkları güzel amelleri hiç yapılmamış gibi hükümsüz kalmıştır. Habatın (حَبَط) aslının, zararlı bir ot türü olan habâtı (الحَباط) yemesi sebebiyle davarların başına gelen bir fesat olduğu söylenmiştir. en-Nihâye'de: 'Allah Teâlâ onun amelini ahbata etti, yani boşa çıkardı; habita ameluhû (ameli boşa gitti), uhbita ve ahbatahû gayruhû denir' denmektedir. Bu da Arapların, hayvan güzel bir otlağa rastlayıp da aşırı yiyerek karnı şişip öldüğünde söyledikleri 'habitatid-dâbbetü habatan' sözünden gelir. 'Habatat' şeklinde fetha ile de okunmuş olup bu bir lügattir. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada ve ahirette”; dünyada kurdukları hayallerin boşa çıkması ve İslâm'ın sağladığı faydaların kaçırılması, ahirette ise sevabın düşmesi sebebiyle [boşa gitmiştir]. { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ve onlar ateş ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır”; diğer kâfirler gibi [kalıcıdırlar] ve irtidattan önceki imanları onlara hiçbir fayda sağlamaz. Şâfiî, bu ayetten hareketle irtidat edenin amellerinin ancak küfür üzere ölmesiyle boşa çıkacağına delil getirmiştir; zira şayet mutlak olarak boşa çıkarsaydı, Allah Subhânehu'nun: { فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } “ve kâfir olarak ölürse” kaydının bir faydası kalmazdı. Bu kaydın faydasının, hiçbir ameli kalmayacak şekilde bütün amellerin boşa çıkmasının küfür üzere ölmeye bağlı olması, öyle ki mümin olarak ölürse imanı ve onunla eşleşen amelinin boşa çıkmayacağı, bunun da irtidat sebebiyle irtidattan önceki amellerin sırf irtidat anında boşa çıkmasına engel teşkil etmeyeceği iddiası ise manasızdır; çünkü ayette amellerden kastedilen irtidattan önceki amellerdir, zira işlenmemiş olanın boşa çıkmasının bir manası yoktur. Dolayısıyla açıktır ki bu söz tutarsızdır. Bir görüşe göre, küfür üzere ölmeyi boşa çıkmanın şartı kıldığı ve şart ortadan kalktığında meşrutun da ortadan kalkacağı esasına bina edilmiştir. Buna ise nahiv ve talik şartının bu manada olmadığı, onun nihai gayesinin sebebiyet ve melzûmiyet olduğu, sebeplerin birden fazla olması caiz olduğu için sebebin veya melzûmun yokluğunun müsebbebin veya lâzımın yokluğunu gerektirmeyeceği; şayet bu manada bir şart olsaydı şartın mefhumu hakkındaki görüş ayrılığının tasavvur edilemeyeceği şeklinde itiraz edilmiştir. İmamımız Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh ise Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } [Mâide: 5] “Kim imanı inkâr ederse ameli boşa gitmiştir” buyruğu sebebiyle sırf irtidat etmenin amellerin boşa çıkmasını gerektirdiği görüşüne varmıştır. Şâfiî'nin getirdiği delil maksadı açıkça ifade etmez; çünkü bu ancak { وَأُولئِكَ } cümlesinin şart cümlesine matuf bir tezyîl olması durumunda tam olur. Şayet cezaya matuf ise ve amellerin boşa çıkması ile ateşte ebedî kalmanın toplamı irtidat üzere ölmeye bağlanmışsa [bu istidlalin] tamlığını kabul etmeyiz. Bunu iddia eden kimse, iki delille de amel etmek için mutlakı mukayyede hamletmesi gerektiği gerekçesiyle İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a itiraz etmiştir. Buna ise onun nezdinde mutlakın mukayyede hamlinin hükümde ıtlak ve takyid bulunması ve hâdisenin bir olması şartına bağlı olduğu, buradakinin ise sebepte olduğu; dolayısıyla mutlakın mukayyet gibi bir sebep olması caiz olduğu için hamlin caiz olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Denildiğine göre bu ihtilafın semeresi, namaz kılıp sonra dinden dönen, ardından vakit çıkmadan tekrar müslüman olan kimsede ortaya çıkar; zira İmam'a göre bu kimsenin namazı kaza etmesi gerekir, Şâfiî ise buna muhaliftir. Hac da böyledir. Şâfiîler irtidattan sonra İslâm'a dönen kimsenin amellerinin sevabıyla birlikte geri dönüp dönmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları sahabîlik hariç -zira o sevapsız olarak geri döner- birinci görüşe meyletmiş, çoğunluk ise amellerinin sevapsız olarak döneceği ve sahabîlik ile diğer ameller arasında...
بين الصحبة وغيرها، ولعل ذلك هو المعتمد في المذهب فافهم.
...bir fark olmadığı yönündeki ikinci görüşe gitmiştir; mezhepte muteber olan da muhtemelen budur, iyi anla!
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا أخرج ابن أبي حاتم والطبراني في الكبير من حديث جندب بن عبد الله أنها نزلت في السرية لما ظن بهم أنهم إن سلموا من الإثم فليس لهم أجر وَالَّذِينَ هاجَرُوا أي فارقوا أوطانهم، وأصله من الهجر ضد
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”; İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî el-Kebîr'de Cündüb b. Abdillâh hadisinden, bu ayetin seriyye ehli hakkında -günahtan kurtulsalar bile bir ecirlerinin olmayacağı zannedildiğinde- indiğini tahric etmişlerdir. { وَالَّذِينَ هاجَرُوا } “ve hicret edenler”; yani yurtlarından ayrılanlar. Bunun aslı 'hecr'den gelmekte olup...
الوصل وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لإعلاء دينه وإنما كرر الموصول مع أن المراد بهما واحد لتفخيم شأن الهجرة والجهاد فكأنهما وإن كانا مشروطين بالإيمان في الواقع مستقلان في تحقق الرجاء، وقدم الهجرة على الجهاد لتقدمها عليه في الوقوع تقدم الإيمان عليهما أُولئِكَ المنعوتون بالنعوت الجليلة يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ أي يؤملون تعلق رحمته سبحانه بهم أو ثوابه على أعمالهم، ومنها تلك الغزاة في الشهر الحرام، واقتصر البعض عليها بناء على ما
...vuslatın (kavuşmanın) zıddıdır. { وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda cihat edenler”; O'nun dinini yüceltmek için [cihat edenler]. Her ikisiyle de kastedilen bir olduğu halde ism-i mevsûlün tekrarlanması, hicret ve cihadın şanını yüceltmek içindir; sanki bu ikisi hakikatte iman ile şart kılınmış olsalar da ümidin gerçekleşmesinde müstakil gibidirler. İmanın ikisinden önce gelmesi gibi hicret de vuku bakımından cihattan önce geldiği için cihattan öne alınmıştır. { أُولئِكَ } “işte onlar”; bu yüce sıfatlarla nitelenenler, { يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetini umarlar”; yani Allah Subhânehu'nun rahmetinin kendilerine taalluk etmesini yahut haram aydaki o gazve de dahil amellerine karşılık vereceği sevabı ümit ederler. Bazıları ise şu rivayete...
رواه الزهري أنه لما فرج الله تعالى عن أهل تلك السرية ما كانوا فيه من غم طمعوا فيما عند الله تعالى من ثوابه فقالوا: يا نبي الله أنطمع أن تكون غزوة نعطى فيها أجر المهاجرين في سبيل الله تعالى فأنزل الله تعالى هذه الآية،
...binaen ayeti sadece bu gazveye hasretmiştir: Zührî'den rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ o seriyye ehlini içinde bulundukları kederden kurtarınca onlar Allah Teâlâ katındaki sevaba ümit bağlayıp: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Bunun, içinde bize Allah Teâlâ yolundaki muhacirlerin ecrinin verileceği bir gazve olmasını ümit edebilir miyiz?' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
ولا يخفى أن العموم أعم نفعا وأثبت لهم الرجاء دون الفوز بالمرجو للإشارة إلى أن العمل غير موجب إذ لا استحقاق به ولا يدل دلالة قطعية على تحقق الثواب إذ لا علاقة عقلية بينهما وإنما هو تفضل منه تعالى سيما والعبرة بالخواتيم فلعله يحدث بعد ذلك ما يوجب الحبوط ولقد وقع ذلك والعياذ بالله تعالى كثيرا فلا ينبغي الاتكال على العمل وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ تذييل لما تقدم وتأكيد له ولم يذكر المغفرة فيما تقدم لأن رجاء الرحمة يدل عليها وقدم وصف المغفرة لأن درء المفاسد مقدم على جلب المصالح يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ
Umûmî oluşun faydasının daha kapsamlı olduğu açıktır. Umulan şeye kesin olarak nail olmayı değil de onlar için 'ümidi' (recâ) sabit kılması; amelin [sevabı] zorunlu kılıcı olmadığına, amel ile bir hak ediş bulunmadığına ve aralarında aklî bir bağ olmadığı için sevabın tahakkukuna kat'î bir delalet taşımadığına işaret etmek içindir. Bu ancak Allah Teâlâ'nın bir lütfudur; bilhassa amellerin sonuna itibar edilir, nitekim bundan sonra amelin boşa gitmesini gerektirecek bir şey meydana gelebilir ki -Allah Teâlâ'ya sığınırız- bu çokça vuku bulmuştur; binaenaleyh amele güvenmemek gerekir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ve Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir”; geçmiş ifadelere bir tezyîl ve onu tekit mahiyetindedir. Önceki kısımda mağfiret zikredilmemiştir; zira rahmet ümidi ona da delalet eder. Mağfiret sıfatının öne alınması ise mefsedetleri defetmenin maslahatları celbetmekten önce gelmesindendir. { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar”
قال الواحدي: نزلت في عمر بن الخطاب ومعاذ بن جبل ونفر من الأنصار أتوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقالوا: أفتنا في الخمر والميسر فإنهما مذهبة للعقل ومسلبة للمال فأنزل الله تعالى هذه الآية
el-Vâhidî şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Muâz b. Cebel ve Ensâr'dan bir grup hakkında inmiştir; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: 'İçki ve kumar hakkında bize fetva ver; zira onlar aklı giderici, malı yok edicidir' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وفي بعض الروايات «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قدم المدينة وهم يشربون الخمر ويأكلون الميسر فسألوه عن ذلك فأنزل الله تعالى هذه الآية فقال قوم: ما حرما علينا فكانوا يشربون الخمر إلى أن صنع عبد الرحمن بن عوف طعاما فدعا أناسا من الصحابة وأتاهم بخمر فشربوا وسكروا وحضرت صلاة المغرب فقدموا عليا كرم الله تعالى وجهه فقرأ قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ [الكافرون: ١] إلخ بحذف لا فأنزل الله تعالى: لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] فقلّ من يشربها ثم اتخذ عتبان بن مالك صنيعا ودعا رجالا من المسلمين فيهم سعد بن أبي وقاص وكان قد شوى لهم رأس بعير فأكلوا منه وشربوا الخمر حتى أخذت منهم ثم إنهم افتخروا عند ذلك وتناشدوا الأشعار فأنشد سعد ما فيه هجاء الأنصار وفخر لقومه فأخذ رجل من الأنصار لحي البعير فضرب به رأس سعد فشجه موضحة فانطلق سعد إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وشكا إليه الأنصار فقال: اللهم بين لنا رأيك في الخمر بيانا شافيا فأنزل الله تعالى إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ إلى قوله تعالى:
Bazı rivayetlerde şöyle nakledilmiştir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar içki içiyor ve kumarın [kazancını] yiyorlardı. Bunun hakkında ona sordular; Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bir topluluk: 'Bize haram kılınmadı' diyerek içki içmeye devam ettiler. Nihayet Abdurrahman b. Avf bir yemek hazırladı, ashabtan bazı kimseleri davet etti ve onlara içki getirdi. İçip sarhoş oldular; akşam namazı vakti geldiğinde Ali'yi -kerremallâhu teâlâ vecheh- öne geçirdiler. O da 'lâ' harfini atlayarak { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } [Kâfirûn: 1] “De ki: Ey kâfirler...” suresini okudu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } [Nisâ: 43] “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi ve içki içenler azaldı. Sonra Itbân b. Mâlik bir ziyafet verdi ve aralarında Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın da bulunduğu müslümanlardan bazı kimseleri davet etti. Onlar için bir deve başı kızartmıştı; ondan yediler ve kendilerinden geçinceye kadar içki içtiler. Sonra orada övünmeye ve karşılıklı şiirler okumaya başladılar. Sa'd, Ensâr'ı hicveden ve kendi kavmini öven bir şiir okudu. Bunun üzerine Ensâr'dan bir adam deve çenesini alıp Sa'd'ın başına vurdu ve başını kemiğe kadar yaraladı (mûdıha yarası açtı). Sa'd derhal Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gidip Ensâr'ı şikâyet etti. Bunun üzerine: 'Allah'ım! İçki hakkındaki hükmünü bize açık ve kesin bir şekilde beyan et' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } ayetinden Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna kadar indirdi:
فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ
“Artık vazgeçtiniz değil mi?” [buyruğuna kadar indirdi].
وذلك بعد غزوة الأحزاب بأيام فقال عمر رضي الله تعالى عنه: انتهينا يا رب.
Bu, Ahzâb Gazvesi'nden birkaç gün sonra idi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu teâlâ anh: 'Vazgeçtik ya Rabbi!' dedi.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه لو وقعت قطرة منها في بئر فبنيت في مكانها منارة لم أؤذن عليها ولو وقعت في بحر ثم جف فنبت فيه الكلأ لم أرعه دابتي.
Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- şöyle nakledilmiştir: 'Ondan [içkiden] bir kuyuya bir damla düşse, sonra o kuyunun yerine bir minare yapılsa orada ezan okumazdım. Bir denize düşse, sonra o deniz kuruyup orada ot bitse binitimi orada otlatmazdım.'
وعن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما لو أدخلت أصبعي فيها لم تتبعني- وهذا هو الإيمان والتقى حقا.
İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise: 'Parmağımı ona soksam, o parmağım bana tâbi olmazdı (onu bedenimden saymazdım)' dediği nakledilmiştir. İşte gerçek iman ve takva budur!
والخمر عند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه التي من ماء العنب إذا غلى واشتد وقذف بالزبد وسميت بذلك لأنها تخمر العقل أي تستره ومنه خمار المرأة لستره وجهها، والخامر وهو من يكتم الشهادة، وقيل: لأنها تغطى حتى تشتد، ومنه «خمروا آنيتكم» أي غطوها، وقيل: لأنها تخالط العقل وخامره داء خالطه، وقيل: لأنها تترك حتى تدرك، ومنه اختمر العجين أي بلغ إدراكه وهي أقوال متقاربة، وعليها فالخمر مصدر يراد به اسم الفاعل أو المفعول ويجوز أن يبقى على مصدريته للمبالغة. وذهب الإمامان إلى عدم اشتراط القذف ويكفي الاشتداد لأن المعنى المحرم يحصل به، وللإمام أن الغليان بداية الشدة وكمالها بقذف الزبد وسكونه إذ به يتميز الصافي من الكدر وأحكام الشرع قطعية فتناط بالنهاية كالحد وإكفار المستحل وحرمة البيع، وأخذ بعضهم بقولهما في حرمة الشرب احتياطا، ثم إطلاق
İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh nezdinde hamr (şarap/içki); üzüm suyundan olup kaynayan, sertleşen ve köpük atan şeydir. Aklı örttüğü (tahmîr ettiği) için bu isimle adlandırılmıştır; kadının yüzünü örttüğü için taktığı başörtüsüne 'hımâr' (خِمار) ve şahitliği gizleyen kimseye 'hâmir' (الخامر) denmesi de bundandır. Sertleşinceye kadar üzeri örtüldüğü için bu ismin verildiği de söylenmiştir; '«Kaplarınızın üzerini örtün (hammirû)»' hadisi de bu köktendir. Akla karıştığı için bu ismin verildiği de söylenmiştir; 'hâmarahû dâun' dendiğinde 'ona hastalık karıştı' demektir. Kıvamına gelinceye kadar bekletildiği için bu ismin verildiği de söylenmiştir; nitekim 'ihtemere'l-acîn' dendiğinde 'hamur kıvamına geldi' demektir. Bunlar birbirine yakın görüşlerdir. Bu görüşlere göre hamr, kendisiyle ism-i fâil veya ism-i mef'ûl kastedilen bir masdardır; mübalağa için masdarlığı üzere bırakılması da caizdir. İki İmam (Ebû Yûsuf ve Muhammed) ise köpük atmanın şart olmadığına, sertleşmenin yeterli olduğuna hükmetmişlerdir; zira haram kılıcı mana bununla hâsıl olur. İmam [Ebû Hanîfe]'nin delili ise şudur: Kaynama, sertliğin başlangıcıdır; kemali ise köpük atması ve durulmasıyladır, çünkü duru olan bulanık olandan bununla ayrılır. Şer'î hükümler ise kat'îdir; binaenaleyh had cezası, helal sayanın tekfiri ve satışının haramlığı gibi hükümler nihai aşamaya bağlanır. Bazı âlimler ise ihtiyat sebebiyle içilmesinin haramlığı hususunda İki İmam'ın kavlini almışlardır. Sonra...
الخمر على غير ما ذكر مجاز عندنا وهو المعروف عند أهل اللغة، ومن الناس من قال هو حقيقة في كل مسكر لما أخرج الشيخان، وأبو داود والترمذي والنسائي «كل مسكر خمر» .
...hamr lafzının zikredilenin dışındakilere ıtlak edilmesi bizce mecazdır; lügat ehli katında bilinen de budur. İnsanlardan bir kısmı ise Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin tahric ettiği: '«Her sarhoş edici şey hamrdır (içkidir)»' hadisinden dolayı her sarhoş edici şey için hakikat olduğunu söylemişlerdir.
وأخرج أبو داود نزل تحريم الخمر يوم نزل وهو من خمسة من العنب والتمر والحنطة والشعير والذرة، والْخَمْرِ ما خامر العقل، وأخرج مسلم عن أبي هريرة الْخَمْرِ من هاتين الشجرتين،- وأشار إلى الكرم والنخلة- وأخرج البخاري عن أنس «حرّمت الخمر حين حرمت» وما يتخذ من خمر الأعناب إلا قليل، وعامة خمرنا البسر والتمر، ويمكن أن يجاب أن المقصود من ذلك كله بيان الحكم، وتعليم أن ما أسكر حرام- كالخمر- وهو الذي يقتضيه منصب الإرشاد- لا تعليم اللغات العربية- سيما والمخاطبون في الغاية القصوى من معرفتها، وما يقال: إنه مشتق من مخامرة العقل، وهي موجودة في كل مسكر لا يقتضي العموم، ولا ينافي كون الاسم خاصا فيما تقدم فإن النجم مشتق من الظهور، ثم هو اسم خاص للنجم المعروف- لا لكل ما ظهر- وهذا كثير النظير، وتوسط بعضهم فقال: إن الْخَمْرِ حقيقة في لغة العرب في التي من ماء العنب إذا صار مسكرا، وإذا استعمل في غيره كان مجازا إلا أن الشارع جعله حقيقة في كل مسكر شابه موضوعه اللغوي، فهو في ذلك حقيقة شرعية كالصلاة، والصوم. والزكاة في معانيها المعروفة شرعا، والخلاف قوي ولقوّته ووقوع الإجماع على تسمية المتخذ من العنب خمرا دون المسكر من غيره، أكفروا مستحل الأول، ولم يكفروا مستحل الثاني بل قالوا: إن عين الأوّل حرام غير معلول بالسكر ولا موقوف عليه، ومن أنكر حرمة العين وقال: إن السكر منه حرام لأنه به يحصل الفساد فقد كفر لجحوده الكتاب إذ سماه رجسا فيه والرجس محرّم العين فيحرم كثيره وإن لم يسكر- وكذا قليله ولو قطرة- ويحد شاربه مطلقا،
Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre: 'İçkinin haram kılınışı indiği gün indiğinde o beş şeyden idi: Üzüm, hurma, buğday, arpa ve mısırdan. Hamr ise aklı örten şeydir.' Müslim, Ebû Hüreyre'den şunu tahric etmiştir: 'Hamr şu iki ağaçtandır' -üzüm asmasına ve hurma ağacına işaret etti-. Buhârî, Enes'ten şunu tahric etmiştir: 'İçki haram kılındığı zaman haram kılındı; o vakit üzüm şarabı pek az yapılırdı, bizim içkilerimizin geneli olgunlaşmamış ham hurma (büsr) ve kuru hurmadan idi.' Buna şöyle cevap verilebilir: Bütün bunlardan maksat hükmü açıklamak ve içki gibi sarhoş edicilerin de haram olduğunu öğretmektir. İrşad makamının gerektirdiği de budur; Arap lügatini öğretmek değildir, bilhassa muhataplar bu lügati bilmede en ileri seviyede idiler. Hamrın 'aklı örtmek'ten (muhameretü'l-akl) türediği ve bunun da her sarhoş edicide bulunduğu iddiası ise umûm ifade etmeyi gerektirmez ve ismin daha önce zikredilen şeye has olmasına da mâni değildir. Zira 'en-necm' (yıldız) kelimesi zuhûr (ortaya çıkma) kökünden türemiştir; ancak daha sonra her ortaya çıkan şey için değil, bilinen yıldıza has bir isim olmuştur. Bunun benzerleri pek çoktur. Bazıları ise orta bir yol tutarak şöyle demişlerdir: Hamr lafzı Arap dilinde üzüm suyundan olup sarhoş edici hale gelen şey için hakikattir. Bunun dışındakilerde kullanıldığında mecazdır; ancak Şâri' (kanun koyucu), lügat konusuna benzeyen her sarhoş edici şey hakkında onu hakikat kılmıştır. Dolayısıyla bu konuda şer'î manaları bilinen namaz (salât), oruç (savm) ve zekât gibi şer'î bir hakikattir. Bu ihtilaf güçlüdür. Bu ihtilafın gücünden ve üzümden yapılanın 'hamr' olarak isimlendirilmesinde icma olup diğer sarhoş edicilerde icma bulunmamasından dolayı, birincisini [üzüm şarabını] helal sayanı tekfir etmişler; ikincisini helal sayanı ise tekfir etmemişlerdir. Bilakis şöyle demişlerdir: Birincisinin bizzat kendisi (ayni) haramdır; sarhoşlukla illetli kılınmamış ve ona bağlanmamıştır. Kim bizzat kendisinin haramlığını inkâr eder de 'Ondan sarhoş olmak haramdır, çünkü fesat onunla hâsıl olur' derse, Kitab'ı inkâr ettiği için kâfir olur; zira [Allah] onda onu 'rics' (pislik) olarak adlandırmıştır ve rics ise bizzat kendisi haram olandır. Dolayısıyla sarhoş etmese bile çoğu haramdır; azı da -bir damlası dahi olsa- böyledir ve onu içene mutlak olarak had cezası uygulanır.
وفي الخبر «حرّمت الخمر لعينها» وفي رواية «بعينها قليلها وكثيرها سواء»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hamr bizzat kendi zatı için haram kılınmıştır.» Bir rivayette ise: «Bizzat kendi zatı ile haram kılınmıştır; azı da çoğu da birdir.»
والسكر من كل شراب، وقالوا: إن الطبخ لا يؤثر لأنه للمنع من ثبوت الحرمة- لا لرفعها بعد ثبوتها- إلا أنه لا يحد فيه ما لم يسكر منه بناء على أن الحد بالقليل النيء خاصة- وهذا قد طبخ- وأما غير ذلك فالعصير إذا طبخ حتى يذهب أقل من ثلثيه وهو المطبوخ أدنى طبخة- ويسمى الباذق- والمنصف وهو ما ذهب نصفه بالطبخ فحرام عندنا إذا غلى واشتدّ وقذف بالزبد أو إذا اشتد على الاختلاف، وقال الأوزاعي وأكثر المعتزلة: إنه مباح لأنه مشروب طيب- وليس بخمر- ولنا أنه رقيق ملد مطرب، ولذا يجتمع عليه الفساق فيحرم شربه رفعا للفساد المتعلق به، وأما نقيع التمر وهو السكر- وهو النيء من ماء التمر- فحرام مكروه، وقال شريك: إنه مباح للامتنان ولا يكون بالمحرم، ويرده إجماع الصحابة، والآية محمولة على الابتداء كما أجمع عليه المفسرون، وقيل: أراد بها التوبيخ أي «أتتخذون منه سكرا، وتدعون رزقا حسنا» وأمّا نقيع الزبيب- وهو النيء من ماء الزبيب- فحرام إذا اشتدّ وغلى، وفيه خلاف الأوزاعي، ونبيذ الزبيب والتمر إذا طبخ كل واحد منهما أدنى طبخة حلال، وإن اشتدّ إذا شرب منه ما يغلب على ظنه أنه لا يسكر من غير لهو ولا طرب عند أبي حنيفة وأبي يوسف وعند محمد والشافعي حرام ونبيذ العسل والتين والحنطة والذرة والشعير وعصير العنب إذا طبخ وذهب ثلثاه حلال عند الإمام الأوّل، والثاني، وعند محمد والشافعي حرام أيضا، وأفتى المتأخرون بقول محمد في سائر الأشربة، وذكر ابن وهبان أنه مروي عن الكل ونظم ذلك فقال:
Her içkiden sarhoşluk [vermesi haramdır]. Onlar dediler ki: Pişirme işlemi etki etmez; zira pişirme haramlığın sübut bulmasına engel olmak içindir, sübut bulduktan sonra onu kaldırmak için değildir. Ne var ki, az miktarda çiğ olandan dolayı had uygulanır esasına binaen, sarhoş olmadıkça bundan dolayı had vurulmaz; zira bu pişirilmiştir. Bunun dışındakilere gelince: Üzüm şırası üçte ikisinden daha azı gidecek şekilde pişirilirse -ki bu en az seviyede pişirilendir ve 'bâzık' olarak adlandırılır- ve pişirmekle yarısı giden 'münassaf' ise; kaynar, sertleşir ve köpük atarsa yahut ihtilafa göre sertleşirse bizce haramdır. Evzâî ve Mu'tezile'nin çoğu: 'Bu mubahtır, çünkü hoş bir içecektir ve hamr (şarap) değildir' demişlerdir. Bizim delilimiz ise şudur: O, akıcı, lezzetli ve neşelendiricidir; bu sebeple fasıklar onun etrafında toplanırlar. Dolayısıyla ona taalluk eden fesadı ortadan kaldırmak için içilmesi haram kılınmıştır. Kuru hurma şırası olan 'seker'e -ki bu hurma suyunun çiğ olanıdır- gelince; haram ve mekruhtur. Şerîk: 'Nimet olarak zikredildiğinden mubahtır, haram olan şey nimet olamaz' demiştir. Müfessirlerin üzerinde icma ettiği üzere bu görüşü sahabenin icması reddeder ve ayet [hükmün] başlangıcına hamledilir. Bir görüşe göre ise bununla azarlama kastedilmiştir; yani 'Ondan hem sarhoş edici bir içki çıkarıyor hem de güzel bir rızık mı ediniyorsunuz?' demektir. Kuru üzüm şırasına -ki bu üzüm suyunun çiğ olanıdır- gelince; sertleşip kaynadığında haramdır, bunda Evzâî'nin muhalefeti vardır. Kuru üzüm ve kuru hurma nebîzinin her biri en az seviyede pişirildiğinde, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a göre sertleşse bile oyun ve eğlence kastı olmaksızın sarhoş etmeyeceğine galip zannı bulunan miktarda içilmesi helaldir; Muhammed ve Şâfiî'ye göre ise haramdır. Bal, incir, buğday, mısır ve arpa nebîzi ile üçte ikisi buharlaşıncaya kadar pişirilen üzüm şırası, Birinci İmam (Ebû Hanîfe) ve İkinci İmam'a (Ebû Yûsuf) göre helaldir; Muhammed ve Şâfiî'ye göre ise bu da haramdır. Müteahhirîn âlimleri diğer içecekler hususunda İmam Muhammed'in kavliyle fetva vermişlerdir. İbn Vehbân bunun hepsinden rivayet edildiğini zikretmiş ve bunu şöyle nazmetmiştir:
وفي عصرنا فاختير حد وأوقعوا ... طلاقا لمن من مسكر الحب يسكر
Bizim asrımızda had cezası tercih edildi ve uyguladılar ... Hububat sarhoş edicisinden sarhoş olanın talakını.
وعن كلهم يروى، وأفتى محمد ... بتحريم ما قد- قلّ- وهو المحرر
Hepsinden rivayet edilir bu ve Muhammed fetva verdi ... Az olanın haramlığına, tahkik edilmiş olan da budur.
وعندي أنّ الحق الذي لا ينبغي العدول عنه أن الشراب المتخذ مما عدا العنب كيف كان وبأي اسم سمي متى كان بحيث يسكر من لم يتعوّده حرام- وقليله ككثيره- ويحدّ شاربه ويقع طلاقه ونجاسته غليظة.
Bana göre dönülmemesi gereken hak görüş şudur: Üzüm dışındaki şeylerden elde edilen içki, nasıl olursa olsun ve hangi isimle anılırsa anılsın, alışkın olmayanı sarhoş edecek durumda olduğu takdirde haramdır; azı da çoğu gibidir, onu içene had cezası uygulanır, talakı vaki olur ve necaseti de galîzadır (ağır necaset).
وفي الصحيحين أنه صلى الله تعالى عليه وسلم سئل عن النقيع- وهو نبيذ العسل- فقال: «كل شراب أسكر فهو حرام»
Sahîhayn'da rivayet edildiğine göre, sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e 'nakî'' -ki o bal nebîzidir- hakkında sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «Sarhoşluk veren her içecek haramdır.»
وروى أبو داود «نهى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن كل مسكر ومفتر»
Ebû Dâvûd rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem her sarhoş edici ve gevşetici/uyuşturucu şeyi yasakladı.»
وصح «ما أسكر كثيره فقليله حرام»
Ve şu hadis sahih olmuştur: «Çoğu sarhoş eden şeyin azı da haramdır.»
وفي حديث آخر «ما أسكر الفرق منه فملء الكف منه حرام»
Bir başka hadiste ise: «Bir farakı (büyük bir ölçeği) sarhoş eden şeyin avuç dolusu da haramdır» buyrulmuştur.
والأحاديث متظافرة على ذلك، ولعمري إنّ اجتماع الفساق في زماننا على شرب المسكرات مما عدا الْخَمْرِ ورغبتهم فيها فوق اجتماعهم عى شرب الْخَمْرِ ورغبتهم فيه بكثير، وقد وضعوا لها أسماء- كالعنبرية والإكسير- ونحوهما ظنا منهم أنّ هذه الأسماء تخرجها من الحرمة وتبيح شربها للأمة- وهيهات هيهات- الأمر وراء ما يظنون، فإنا لله وإنا إليه راجعون، نعم حرمة هذه الأشربة دون حرمة الخمر حتى لا يكفر مستحلها كما قدّمنا لأنها اجتهادية، ولو ذهب ذاهب إلى القول بالتكفير لم يبق في يده من الناس اليوم إلا قليل وَالْمَيْسِرِ مصدر ميمي من- يسر- كالموعد والمرجع يقال: يسرته إذا قمرته واشتقاقه إما من- اليسر- لأنه أخذ المال بيسر وسهولة، أو من- اليسار- لأنه سلب له، وقيل: من يسروا الشيء إذا اقتسموه، وسمي المقامر- ياسرا- لأنه بسبب ذلك الفعل يجزىء لحم الجزور، وقال الواحدي: من يسر الشيء إذا وجب، والياسر الواجب بسبب القدح، وصفته أنه كانت لهم عشرة أقداح هي الأزلام والأقلام الفذ والتوأم والرقيب والحلس والنافس والمسبل والمعلى والمنيح والسفيح والوغد لكل واحد منها نصيب معلوم من جزور ينحرونها ويجزئونها ثمانية وعشرين إلا الثلاثة: وهو المنيح والسفيح والوغد، للفذ سهم، وللتوأم سهمان، وللرقيب ثلاثة، وللحلس أربعة، وللنافس خمسة، وللمسبل ستة، وللمعلى سبعة يجعلونها في الربابة- وهي خريطة- ويضعونها على يدي عدل ثم يجلجلها ويدخل يده فيخرج باسم رجل رجل قدحا منها، فمن خرج له قدح من ذوات الأنصباء أخذ النصيب الموسوم به ذلك القدح، ومن خرج له قدح مما لا نصيب له لم يأخذ شيئا وغرم ثمن الجزور كله مع حرمانه، وكانوا يدفعون تلك الأنصباء إلى الفقراء ولا يأكلون منها، ويفتخرون بذلك ويذمون من لم يدخل فيه ويسمونه البرم، ونقل الأزهري كيفية أخرى لذلك ولم يذكر- الوغد- في الأسماء بل ذكر غيره، والذي اعتمده الزمخشري وكثيرون ما ذكرناه، وقد نظم بعضهم هذه الأسماء فقال:
Hadisler bu hususta birbirini teyit etmektedir. Ömrüme yemin olsun ki, zamanımızda fasıkların şarap dışındaki sarhoş edicileri içmek üzere toplanmaları ve onlara rağbetleri, şarap içmek üzere toplanmalarından ve ona rağbetlerinden çok daha fazladır. Üstelik bu isimlerin onları haramlıktan çıkaracağını ve ümmete içilmesini mubah kılacağını zannederek bunlara 'Anberiyye' ve 'İksir' gibi isimler koymuşlardır. Heyhat, heyhat! Mesele onların zannettiklerinin çok ötesindedir. Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz. Evet, daha önce belirttiğimiz gibi, bu içeceklerin haramlığı şarabın haramlığından aşağı seviyededir; bu sebeple bunları helal sayan tekfir edilmez, zira bu içtihadî bir meseledir. Eğer bir kimse tekfir görüşüne gidecek olsa, bugün insanların elinde pek az kişi kalırdı. 'el-Meysir' (وَالْمَيْسِرِ) kelimesine gelince; mev'id (مَوْعِد) ve merci' (مَرْجِع) gibi 'yesere' (يسر) fiilinden mîmî bir masdardır. Biriyle kumar oynayıp kazandığında 'yesertühû' (يَسَرْتُهُ) denir. Türemesi ya malı kolaylıkla ve zahmetsizce almak anlamında 'yüsr' (الْيُسْر) kökündendir; ya da onu çekip almak anlamında 'yesâr' (الْيَسَار) kökündendir. Bir şeyi paylaştıklarında kullanılan 'yeserû' (يَسَرُوا) fiilinden geldiği de söylenmiştir. Kumar oynayana 'yâsir' denmesi, bu fiil sebebiyle kesilen devenin etini taksim etmesindendir. Vâhidî şöyle demiştir: 'Yesere'ş-şey'e', o şey vacip (gerekli) olduğu zaman denir; 'yâsir' ise kumar oku sebebiyle payı vacip olan kimsedir. Bunun niteliği şöyledir: Onların 'ezlâm' ve 'aklâm' denilen on adet oku vardı: Fezz, Tev'em, Rakîb, Hıls, Nâfis, Müsbil, Muallâ, Menîh, Sefîh ve Vağd. Kestikleri ve yirmi sekiz parçaya böldükleri deveden üçü hariç bu okların her birinin belirli bir hissesi vardı. Payı olmayan üçü: Menîh, Sefîh ve Vağd'dır. Fezz için bir pay, Tev'em için iki pay, Rakîb için üç, Hıls için dört, Nâfis için beş, Müsbil için altı ve Muallâ için yedi pay vardır. Bunları 'ribâbe' denilen bir torbaya koyarlar ve adil bir kimsenin ellerine bırakırlardı; o da bunları çalkalar, elini daldırıp her adamın adına bir ok çıkarırdı. Kime pay sahibi oklardan biri çıkarsa, o okun üzerinde işaretlenen payı alırdı; kime de payı olmayan oklardan biri çıkarsa hiçbir şey alamaz ve mahrum kalmakla birlikte devenin bütün bedelini tazmin ederdi (ödemek zorunda kalırdı). Onlar bu payları fakirlere verir, kendileri ondan yemezlerdi; bununla övünür, buna katılmayanları kınar ve ona 'berem' derlerdi. Ezherî bunun için başka bir şekil nakletmiş ve isimler arasında 'Vağd'ı zikretmeyip başkasını zikretmiştir. Zemahşerî ve pek çok âlimin itimat ettiği ise bizim zikrettiğimizdir. Bazıları bu isimleri şöyle nazmetmiştir:
كل سهام الياسرين عشره ... فأودعوها صحفا منشره
Kumarbazların oklarının hepsi ondur ... Onları açılmış bir torbaya koydular.
لها فروض ولها نصيب ... الفذ والتوأم والرقيب
Onların takdir edilmiş payları ve hisseleri vardır ... Fezz, Tev'em ve Rakîb.
والحلس يتلوهن ثم النافس ... وبعده مسبلهن السادس
Ve onları takip eden Hıls, sonra Nâfis ... Ve ondan sonra altıncıları olan Müsbil.
ثم المعلى كاسمه المعلى ... صاحبه في الياسرين الأعلى
Sonra adı gibi yüce olan Muallâ ... Onun sahibi kumarbazlar içinde en üstündür.
والوغد والسفيح والمنيح ... غفل فما فيما يرى ربيح
Vağd, Sefîh ve Menîh ise ... İşaretsizdir, görünen o ki onlarda hiçbir kazanç yoktur.
وفي حكم ذلك جميع أنواع القمار من النرد والشطرنج، وغيرهما حتى أدخلوا فيه لعب الصبيان بالجوز والكعاب والقرعة في غير القسمة وجميع أنواع المخاطرة والرهان، وعن ابن سيرين- كل شيء فيه خطر فهو من الميسر- ومعنى الآية يَسْئَلُونَكَ عما في تعاطي هذين الأمرين، ودل على التقدير بقوله تعالى: قُلْ فِيهِما إذ المراد في تعاطيهما بلا ريب إِثْمٌ كَبِيرٌ من حيث إن تناولهما مؤدّ إلى ما يوجب- الإثم- وهو ترك المأمور، وفعل المحظور وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ من اللذة والفرح وهضم الطعام وتصفية اللون وتقوية الباه وتشجيع الجبان وتسخية البخيل وإعانة الضعيف. وهي باقية قبل التحريم وبعده، وسلبها بعد التحريم مما لا يعقل ولا يدل عليه دليل،
Tavla, satranç ve diğerleri dahil olmak üzere kumarın her türlüsü bu hükme girer; hatta çocukların ceviz ve aşık kemikleriyle oynamalarını, taksim dışındaki kur'ayı ve her türlü tehlike içeren iddialaşma ve bahisleri de buna dahil etmişlerdir. İbn Sîrîn'den şöyle rivayet edilmiştir: 'İçinde tehlike/risk bulunan her şey kumardandır.' Ayetin manası şudur: { يَسْئَلُونَكَ } 'Sana bu iki işi irtikâp etmenin hükmünü sorarlar.' Yüce Allah'ın { قُلْ فِيهِما } “De ki: 'O ikisinde...'” buyruğu bu takdire delalet etmektedir; zira şüphesiz maksat, o ikisini irtikâp etmektir. { إِثْمٌ كَبِيرٌ } “...büyük bir günah...” vardır; çünkü o ikisini tüketmek, emredileni terk etmek ve yasaklananı işlemek gibi günahı gerektiren şeylere yol açar. { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “...ve insanlar için yararlar vardır”; lezzet, sevinç, yemeğin hazmı, ten renginin güzelleşmesi, cinsel gücün artması, korkağın cesaretlenmesi, cimrinin cömertleşmesi ve zayıfa yardım edilmesi gibi. Bunlar haram kılınmadan önce de sonra da mevcuttur; haram kılındıktan sonra bunların ortadan kalktığını söylemek akla uygun değildir ve buna delalet eden hiçbir delil de yoktur.
وخبر «ما جعل الله تعالى شفاء أمتي فيما حرّم عليها»
«Şüphesiz Allah Teâlâ, ümmetimin şifasını onlara haram kıldığı şeylerde kılmamıştır» hadisinde ise,
لا دليل فيه عند التحقيق كما لا يخفى وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما أي المفاسد التي تنشأ منها أعظم من المنافع المتوقعة فيهما. فمن مفاسد الخمر إزالة العقل الذي هو أشرف صفات الإنسان، وإذا
gizli kalmayacağı üzere tahkik edildiğinde [bu görüşe] hiçbir delil yoktur. { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Onların günahı ise yararlarından daha büyüktür.” Yani onlardan doğan zararlar ve fesatlar, onlarda beklenen faydalardan daha büyüktür. Şarabın zararlarından biri, insanın en şerefli vasfı olan aklı gidermesidir. O,
كانت عدوة للأشرف لزم أن تكون أخس الأمور لأن العقل إنما سمي عقلا لأنه يعقل- أي يمنع صاحبه عن القبائح التي يميل إليها بطبعه- فإذا شرب زال ذلك العقل المانع عن القبائح وتمكن إلفها- وهو الطبع- فارتكبها وأكثر منها، وربما كان ضحكة للصبيان حتى يرتد إليه عقله. ذكر ابن أبي الدنيا أنه مرّ بسكران وهو يبول بيده ويغسل به وجهه كهيئة المتوضئ ويقول: الحمد لله الذي جعل الإسلام نورا والماء طهورا. وعن العباس بن مرداس أنه قيل له في الجاهلية:
en şerefli olana düşman olunca, en aşağılık şeylerden olması gerekir. Zira akla 'akıl' denilmesi, sahibini tabiatı gereği meylettiği çirkinliklerden 'aklettiği' yani men ettiği içindir. İçtiği zaman, çirkinliklerden men eden o akıl yok olur ve çirkinliklerin dostu olan tabiat hâkim olur; böylece onları işler ve çoğaltır. Hatta aklı başına gelinceye kadar çocukların maskarası haline gelir. İbn Ebi'd-Dünyâ, eline işeyip abdest alan kimse gibi onunla yüzünü yıkayan ve: 'İslam'ı nur, suyu da temizleyici kılan Allah'a hamdolsun' diyen sarhoş bir adamın yanından geçtiğini zikretmiştir. Abbâs b. Mirdâs'a Cahiliye döneminde şöyle denildiği rivayet edilmiştir:
ألا تشرب الخمر فإنها تزيد في حرارتك؟ فقال: ما أنا بآخذ جهلي بيدي فأدخله جوفي، ولا أرضي أن أصبح سيد قوم وأمسي سفيههم، ومنها صدّها عن ذكر الله تعالى وعن الصلاة وإيقاعها العداوة والبغضاء غالبا. وربما يقع القتل بين الشاربين في مجلس الشرب، ومنها أن الإنسان إذا ألفها اشتد ميله إليها وكاد يستحيل مفارقته لها وتركه إياها، وربما أورثت فيه أمراضا كانت سببا لهلاكه. وقد ذكر الأطباء لها مضار بدنية كثيرة كما لا يخفى على من راجع كتب الطب، وبالجملة لو لم يكن فيها سوى إزالة العقل والخروج عن حد الاستقامة لكفى فإنه إذا اختل العقل حصلت الخبائث بأسرها، ولذلك
'Şarap içmez misin? Zira o senin hararetini artırır.' O da şöyle demiştir: 'Kendi elimle cehaletimi alıp içime sokacak değilim; sabah bir kavmin efendisi olup akşam sefihleri haline gelmeye razı olamam.' İçkinin zararlarından biri de Allah Teâlâ'yı zikretmekten ve namazdan alıkoyması, çoğunlukla düşmanlık ve kin doğurmasıdır. Hatta içki meclisinde içenler arasında cinayet bile meydana gelebilir. Zararlarından biri de insan ona alıştığında ona olan meylinin şiddetlenmesi, ondan ayrılmasının ve onu bırakmasının neredeyse imkânsız hale gelmesidir; hatta onda helakine sebep olacak hastalıklar doğurabilmesidir. Tıp kitaplarına başvuran kimseye gizli kalmayacağı üzere tabipler onun birçok bedensel zararını zikretmişlerdir. Hasılı onda aklı gidermekten ve istikamet sınırından çıkmaktan başka bir şey olmasaydı bile bu yeterdi; zira akıl bozulduğunda bütün kötülükler hâsıl olur. Bundan dolayı,
قال صلى الله تعالى عليه وسلم: «اجتنبوا الخمر فإنها أم الخبائث»
sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şaraptan sakının, zira o bütün kötülüklerin anasıdır.»
ولم يثبت أن الأنبياء ﵈ شربوها في وقت أصلا، ومن مفاسد الْمَيْسِرِ أن فيه أكل الأموال بالباطل وأنه يدعو كثيرا من المقامرين إلى السرقة وتلف النفس وإضاعة العيال وارتكاب الأمور القبيحة والرذائل الشنيعة والعداوة الكامنة والظاهرة، وهذا أمر مشاهد لا ينكره إلا من أعماه الله تعالى وأصمه، ولدلالة الآية على أعظمية المفاسد ذهب بعض العلماء إلى أنها هي المحرمة للخمر فإن المفسدة إذا ترجحت على المصلحة اقتضت تحريم الفعل وزاد بعضهم على ذلك بأن فيها الإخبار بأن فيها الإثم الكبير، والإثم إما العقاب أو سببه، وكل منهما لا يوصف به إلا المحرم، والحق أن الآية ليست نصا في التحريم كما قال قتادة: إذ للقائل أن يقول: الإثم بمعنى المفسدة، وليس رجحان المفسدة مقتضيا لتحريم الفعل بل لرجحانه، ومن هنا شربها كبار الصحابة رضي الله تعالى عنهم بعد نزولها، وقالوا: إنما نشرب ما ينفعنا، ولم يمتنعوا حتى نزلت آية المائدة فهي المحرمة من وجوه كما سيأتي إن شاء الله تعالى، وقرىء إثم كثير بالمثلثة، وفي تقدم الإثم ووصفه بالكبر أو الكثرة وتأخير ذكر المنافع مع تخصيصها بالناس من الدلالة على غلبة الأول ما لا يخفى، وقرأ أبيّ- وإثمهما أقرب من نفعهما- وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ
Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- hiçbir vakitte asla içki içtikleri sabit olmamıştır. Kumarın zararlarından biri ise; onda malların haksız yere (bâtılla) yenilmesi bulunması ve kumarbazların çoğunu hırsızlığa, can telefine, çoluk çocuğunu zayi etmeye, çirkin işleri ve iğrenç rezillikleri işlemeye, gizli ve açık düşmanlıklara sevk etmesidir. Bu, Allah Teâlâ'nın kör ve sağır kıldığı kimseden başkasının inkâr edemeyeceği, bizzat müşahede edilen bir durumdur. Ayetin fesatların daha büyük olduğuna delalet etmesinden ötürü bazı âlimler şarabı haram kılan ayetin bu ayet olduğu görüşüne varmışlardır; zira mefsedet maslahata galebe çaldığında fiilin haram kılınmasını gerektirir. Bazıları buna ilave olarak ayette onda büyük bir günah olduğunun haber verildiğini, günahın ise ya azap ya da onun sebebi olduğunu ve bu ikisiyle ancak haram olanın vasıflanabileceğini söylemişlerdir. Hak olan ise Katâde'nin dediği gibi ayetin haramlık konusunda kesin bir nas olmadığıdır. Zira birisi şöyle diyebilir: İsim mefsedet anlamındadır ve mefsedetin baskın olması fiilin haramlığını değil, onun baskın olduğunu gerektirir. İşte bu sebeple sahabenin büyükleri -radıyallâhu teâlâ anhüm- bu ayet indikten sonra da içmişler ve 'Biz ancak bize fayda veren şeyi içeriz' demişlerdir; Mâide Suresi'ndeki ayet ininceye kadar da vazgeçmemişlerdir. İnşâallahu Teâlâ ileride geleceği üzere o [Mâide ayeti] çeşitli yönlerden haram kılıcıdır. 'İsmün kebîr' ifadesi peltek se (ث) ile 'ismün kesîr' olarak da okunmuştur. Günahın öne alınmasında, onun büyüklük veya çoklukla nitelenmesinde ve faydaların zikrinin insanlara tahsis edilerek sonraya bırakılmasında, birincisinin baskın geldiğine gizli kalmayacak bir delalet vardır. Übeyy ise 'Ve ismühümâ akrabu min nef'ihimâ' şeklinde okumuştur. { وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar.”
أخرج ابن إسحاق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن نفرا من الصحابة أمروا بالنفقة في سبيل الله تعالى أتوا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقالوا: إنا لا ندري ما هذه النفقة التي أمرنا بها في أموالنا فما ننفق منها فنزلت،
İbn İshâk, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan şunu tahric etmiştir: Sahabeden bir grup Allah Teâlâ yolunda infak etmekle emrolunduklarında Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: 'Biz mallarımızdan emrolunduğumuz bu infakın ne olduğunu bilmiyoruz, ondan neyi infak edelim?' dediler; bunun üzerine bu ayet indi.
وكان قبل ذلك ينفق الرجل ماله حتى ما يجد ما يتصدق، ولا ما يأكل حتى يتصدق عليه،
Bundan önce kişi, sadaka verecek ve yiyecek bir şey bulamayıp kendisine sadaka verilecek hale gelinceye kadar malını infak ederdi.
وأخرج ابن أبي حاتم من طريق أبان عن يحيى أنه بلغه أن معاذ بن جبل وثعلبة أتيا رسول الله ﷺ فقالا: يا رسول الله إن لنا أرقاء وأهلين فما ننفق من أموالنا فأنزل الله تعالى هذه الآية،
İbn Ebî Hâtim, Ebân vasıtasıyla Yahyâ'dan şunu tahric etmiştir: Ona ulaştığına göre Muâz b. Cebel ve Sa'lebe, Resûlullah ﷺ'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizim kölelerimiz ve aile fertlerimiz var; mallarımızdan neyi infak edelim?' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وهي معطوفة على يَسْئَلُونَكَ قبلها عطف القصة على القصة، وقيل: نزلت في عمرو بن الجموح كنظيرتها، وكأنه سئل أولا عن المنفق والمصرف ثم سئل عن كيفية الإنفاق بقرينة الجواب فالمعنى يسألونك عن صفة ما ينفقونه قُلِ الْعَفْوَ أي صفته أن يكون عفوا فكلمة «ما» للسؤال عن الوصف كما يقال ما زيد؟ فيقال كريم إلا أنه قليل في الاستعمال وأصل العفو نقيض الجهد، ولذا يقال- للأرض الممهدة السهلة الوطء- عفو، والمراد به ما لا يتبين في الأموال، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الفضل من العيال، وعن الحسن ما لا يجهد،
Bu cümle, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden önceki { يَسْئَلُونَكَ } lafzına matuftur. Bir görüşe göre ise benzeri gibi Amr b. el-Cemûh hakkında inmiştir. Sanki ona önce infak edilecek şey ve infak yeri sorulmuş, sonra da cevabın karinesine binaen infakın keyfiyeti sorulmuştur; bu durumda mana: 'Sana infak edecekleri şeyin vasfını soruyorlar' demektir. { قُلِ الْعَفْوَ } “De ki: 'İhtiyaç fazlasını (kolaylıkla verileni).'” Yani onun vasfı 'afv' olmasıdır. Buradaki 'mâ' (ما) kelimesi 'Zeyd nedir/nasıldır?' denilip 'cömerttir' cevabı verildiği gibi vasfı sormak içindir; ancak bu kullanımda azdır. 'Afv' kelimesinin aslı meşakkatin (cehd) zıddıdır; bu sebeple düz, ayak basması kolay yere 'afv' denir. Bundan murat mallarda eksikliği hissedilmeyen miktardır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen bir rivayette: 'Ailenin ihtiyacından fazla olanıdır', Hasan'dan gelen rivayette ise: 'Meşakkat vermeyen miktardır' denilmiştir.
أخرج الشيخان وأبو داود والنسائي عن أبي هريرة عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم «خير الصدقة ما كان عن ظهر غنى وابدأ بمن تعول
Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd ve Nesâî, Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten arta kalan (ihtiyaç fazlası)dır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla.»
وأخرج ابن خزيمة عنه أيضا أنه قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: خير الصدقة ما أبقت غني واليد العليا خير من اليد السفلى، وابدأ بمن تعول تقول المرأة أنفق عليّ أو طلقني، ويقول مملوكك أنفق علي أو بعني، ويقول ولدك إلى من تكلني»
İbn Huzeyme de yine ondan şunu tahric etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Sadakanın en hayırlısı geride zenginlik (ihtiyaçsızlık) bırakandır. Veren el, alan elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla; zira kadın: 'Bana nafaka ver ya da beni boşa' der; kölen: 'Bana nafaka ver ya da beni sat' der; çocuğun ise: 'Beni kime bırakıyorsun?' der.'»
وأخرج ابن سعد عن جابر قال: قدم أبو حصين السلمي بمثل بيضة الحمامة من ذهب فقال: «يا رسول الله
İbn Sa'd, Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Husayn es-Sülemî, güvercin yumurtası büyüklüğünde bir altınla gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü!
أصبت هذه من معدن فخذها فهي صدقة ما أملك غيرها فأعرض عنه رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ثم أتاه من قبل ركنه الأيمن فقال له مثل ذلك فأعرض عنه ثم أتاه من ركنه الأيسر فأعرض عنه ثم أتاه من خلفه فأخذها رسول الله ﷺ فحذفه بها فلو أصابته لأوجعته أو لعقرته فقال: يأتي أحدكم بما يملك فيقول: هذه صدقة ثم يقعد يتكفف الناس خير الصدقة ما كان عن ظهر غنى وابدأ بمن تعول» .
Bunu bir madenden elde ettim, onu al; zira o sadakadır ve bundan başka bir şeye de sahip değilim' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi. Sonra sağ tarafından geldi ve ona yine aynı şeyi söyledi, [Allah Resûlü] ondan yine yüz çevirdi. Sonra sol tarafından geldi, yine yüz çevirdi. Sonra arkasından geldi; bunun üzerine Resûlullah ﷺ onu alıp adama doğru fırlattı; öyle ki ona çarpsaydı canını yakar veya yaralardı. Sonra şöyle buyurdu: 'Biriniz sahip olduğu her şeyi getirip: 'Bu sadakadır' diyor, sonra da oturup insanlara el açıyor. Sadakanın en hayırlısı zenginlikten arta kalan (ihtiyaç fazlası)dır; bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla.'»
وقرأ أبو عمرو بالرفع بتقدير المبتدأ على أن ماذا يُنْفِقُونَ مبتدأ وخبر، والباقون بالنصب بتقدير الفعل، وماذا مفعول يُنْفِقُونَ ليطابق الجواب السؤال كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ أي مثل ما بين أن العفو أصلح من الجهد لأنه أبقى للمال وأكثر نفعا في الآخرة فالمشار إليه ما يفهم من قوله سبحانه: قُلِ الْعَفْوَ وإيراد صيغة البعيد مع قربه لكونه معنى متقدم الذكر، ويجوز أن يكون المشار إليه جميع ما ذكر من قوله سبحانه: يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ إذ لا مخصص مع كون التعميم أفيد والقرب إنما يرجح القريب على ما سواه فقط وجعل المشار إليه قوله عز شأنه: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما على ما فيه لا يخفى بعده، والكاف في موضع النصب صفة لمحذوف، واللام في الْآياتِ للجنس أي يبين لكم الآيات المشتملة على الأحكام تبيينا مثل هذا التبيين إما بإنزالها واضحة الدلالة، أو بإزالة إجمالها بآية أخرى أو ببيان من قبل الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وكان مقتضى الظاهر أن يقال- كذلكم- على طبق لَكُمُ لكنه وحد بتأويل نحو القبيلة، أو الجمع ما هو مفرد اللفظ جمع المعنى روما للتخفيف لكثرة لحوق علامة الخطاب باسم الإشارة، وقيل: إن الإفراد للإيذان بأن المراد به كل من يتلقى الكلام كما في قوله تعالى: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ [البقرة: ٥٢] وفيه أنه يلزم تعدد الخطاب في كلام واحد من غير عطف وذا لا يجوز كما نص عليه الرضي لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ أي في الآيات فتستنبطوا الأحكام منها وتفهموا المصالح والمنافع المنوطة بها وبهذا التقدير حسن كون ترجي التفكر غاية لتبيين الآيات فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أي في أمورهما فتأخذون بالأصلح منهما وتجتنبون عما يضركم ولا ينفعكم أو يضركم أكثر مما ينفعكم، والجار بعد تقدير المضاف متعلق ب تَتَفَكَّرُونَ بعد تقييده بالأول، وقيل: يجوز أن يتعلق ب يُبَيِّنُ أي يبين لكم الآيات فيما يتعلق بأمور الدنيا والآخرة لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ وقدم التفكر للاهتمام، وفيه أنه خلاف ظاهر النظم مع أن ترجي أصل التفكر ليس غاية لعموم التبيين فلا بد من عموم التفكر فيكون المراد- لعلكم تتفكرون في أمور الدنيا والآخرة- وفي التكرار ركاكة، وقيل: متعلق بمحذوف وقع حالا من الآيات أي يبينها لكم كائنة فيهما أي مبينة لأحوالكم المتعلقة بهما ولا يخفى ما فيه، ومن الناس من لم يقدر- ليتفكرون- متعلقا وجعل المذكور متعلقا بها أي بين الله لكم الآيات لتتفكروا في الدنيا وزوالها والآخرة وبقائها فتعلموا فضل الآخرة على الدنيا وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه وقتادة والحسن.
Ebû Amr, { ماذا يُنْفِقُونَ } ibaresinin mübteda ve haber olması üzere gizli bir mübteda takdiriyle merfû olarak [el-afvu şeklinde] okumuştur; diğer kıraat imamları ise fiil takdiriyle ve cevabın soruya mutabık olması için 'mâzâ'yı { يُنْفِقُونَ } fiilinin mef'ûlü kılarak mensûb [el-afve şeklinde] okumuşlardır. { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah, ayetleri size işte böyle açıklar.” Yani afvın (ihtiyaç fazlasının) meşakkatten daha uygun olduğunu açıkladığı gibi -çünkü o malı daha çok korur ve ahirette daha faydalıdır- [açıklar]. İşaret edilen mana, Sübhânehu'nun { قُلِ الْعَفْوَ } sözünden anlaşılandır. Yakın olmasına rağmen uzak işaret zamirinin getirilmesi, daha önce zikredilmiş bir mana olmasındandır. İşaret edilenin, Şânı Yüce olanın { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ } sözünden itibaren zikredilenlerin tamamı olması da caizdir; zira tahsis edici bir delil yoktur ve genelleştirmek daha faydalıdır; yakınlık ise yakını sadece başkasına tercih ettirir. Şânı Yüce olanın { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } sözünü işaret edilen kılmak ise, taşıdığı manaya rağmen uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. 'Kâf' harfi mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. { الْآياتِ } kelimesindeki 'lâm' cins içindir; yani 'hükümleri içeren ayetleri size bu açıklama gibi bir açıklamayla açıklar; ya delaleti açık olarak indirerek ya başka bir ayetle müphemliğini gidererek ya da Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in açıklamasıyla [açıklar].' Zahirin gerektirdiği, { لَكُمُ } lafzına uygun olarak 'kezâliküm' denilmesiydi; fakat işaret ismine hitap alametinin çokça bitişmesi sebebiyle tahfifi (kolaylığı) arzulayarak kabile gibi lafzı müfred, manası cemi olan bir teville veya cemi teviliyle müfred kılınmıştır. İfradın (tekil kılmanın), Tirmizî'nin ve başkalarının belirttiği gibi: { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } [el-Bakara: 52] ayetinde olduğu üzere kelamı işiten herkesin kastedildiğini bildirmek için olduğu da söylenmiştir; ancak bunda atıf olmaksızın tek bir kelamda hitabın taaddüdü (çeşitlenmesi) gerekir ki Radî'nin de belirttiği gibi bu caiz değildir. { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünürsünüz”; yani ayetler üzerinde düşünür, onlardan hükümleri istinbat eder, onlara bağlı olan maslahatları ve faydaları anlarsınız. Bu takdirle, tefekkürün umulması ayetlerin açıklanmasının gayesi olarak güzel bir mana kazanır. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünya ve ahiret hakkında”; yani o ikisinin işleri hakkında düşünür, ikisinden en faydalı olanını alır, size zarar verip fayda sağlamayan yahut faydasından çok zarar veren şeylerden sakınırsınız. Muzaf takdirinden sonra gelen bu car-mecrur, birinciye takyit edildikten sonra { تَتَفَكَّرُونَ } fiiline müteallıktır. Denildi ki: { يُبَيِّنُ } fiiline müteallık olması da caizdir; yani 'Dünya ve ahiret işlerine taalluk eden hususlarda düşünesiniz diye ayetleri size açıklıyor' demektir; tefekkür ise ehemmiyetine binaen öne alınmıştır. Ancak bu görüş nazmın zahirine aykırıdır; üstelik mutlak tefekkürü ummak, açıklamanın umumunun gayesi değildir; mutlaka tefekkürün de umumi olması gerekir. Bu durumda mana: 'Umulur ki dünya ve ahiret işleri hakkında düşünürsünüz' olur ki bu tekrarda da bir zayıflık vardır. Bir görüşe göre ise: Âyetler kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'onlara taalluk eden durumlarınızı açıklayıcı olarak o ikisinde mevcut olan ayetleri açıklar' demektir; bundaki tekellüf ise gizli değildir. İnsanlardan bazıları { تَتَفَكَّرُونَ } fiiline bir taalluk takdir etmemiş ve zikredileni ona müteallık kılmışlardır; yani 'Allah, dünya ve onun zevali, ahiret ve onun bekası hakkında düşünesiniz ve ahiretin dünyaya olan üstünlüğünü bilesiniz diye ayetleri size açıkladı' demektir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh, Katâde ve Hasan'dan rivayet edilen de budur.
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى عطف على ما قبله من نظيره،
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri de soruyorlar.” Kendisinden önceki benzerine matuftur.
أخرج أبو داود والنسائي وابن جرير وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال لما أنزل الله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr ve bir topluluk İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şunu tahric etmişlerdir: Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına, en güzel şeklin dışında yaklaşmayın”
[الإنعام: ١٥٢، الإسراء: ٣٤] إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى [النساء: ١٠] الآية انطلق من كان عنده يتيم فعزل طعامه من طعامه وشرابه من شرابه فجعل يفضل له الشيء من طعامه فيحبس له حتى يأكله أو يفسد فيرمى به فاشتد ذلك عليهم فذكروا ذلك لرسول الله ﷺ فنزلت،
[el-En'âm: 152, el-İsrâ: 34] ve { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى } “Şüphesiz yetimlerin mallarını [haksız yere] yiyenler...” [en-Nisâ: 10] ayetini indirince, yanında yetim bulunan kimse gidip onun yiyeceğini kendi yiyeceğinden, içeceğini de kendi içeceğinden ayırdı. Artık yetimin yemeğinden bir şey artarsa, o yiyinceye kadar veya bozulup atılıncaya kadar onun için bekletilirdi. Bu durum onlara çok ağır geldi; bunu Resûlullah ﷺ'e anlattılar ve bunun üzerine bu ayet indi.
والمعنى- يسألونك عن القيام بأمر اليتامى، أو التصرف في أموالهم، أو عن أمرهم وكيف يكونون معهم- قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ أي مداخلتهم مداخلة يترتب عليها إصلاحهم أو إصلاح أموالهم بالتنمية والحفظ خير من مجانبتهم، وفي الاحتمال الأول إقامة غاية الشيء مقامه وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ عطف على سابقه
Mana şudur: 'Sana yetimlerin işlerini üstlenmeyi, onların mallarında tasarruf etmeyi yahut onların durumunu ve onlarla nasıl bir arada bulunacaklarını soruyorlar.' { قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “De ki: 'Onlar için ıslah etmek (durumlarını düzeltmek) daha hayırlıdır.'” Yani onların kendilerini yahut mallarını nemalandırma ve koruma yoluyla ıslah etmeyi netice veren bir şekilde onlarla bir arada bulunmak, onlardan tamamen uzak durmaktan daha hayırlıdır. Birinci ihtimalde gayeyi o şeyin yerine ikame etmek söz konusudur. { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğu ise önceki cümleye matuftur.
والمقصود الحث على المخالطة المشروعة بالإصلاح مطلقا أي إن تخالطوهم في الطعام والشراب والمسكن والمصاهرة تؤدوا اللائق بكم لأنهم إخوانكم أي في الدين وبذلك قرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنه، وأخرج عبد بن حميد عن المخالطة أن يشرب من لبنك وتشرب من لبنه ويأكل في قصعتك وتأكل في قصعته ويأكل من تمرتك وتأكل من تمرته، واختار أبو مسلم الأصفهاني أن المراد بالمخالطة المصاهرة، وأيد بما نقله الزجاج كانوا يظلمون اليتامى فيتزوجون منهم العشرة ويأكلون أموالهم فشدد عليهم في أمر اليتامى تشديدا خافوا معه التزوج بهم فنزلت هذه الآية فأعلمهم سبحانه أن الإصلاح لهم خير الأشياء وأن مخالطتهم في التزويج مع تحري الإصلاح جائزة وبأن فيه على هذا الوجه تأسيسا إذ المخالطة بالشركة فهمت مما قبل وبأن المصاهرة مخالطة مع اليتيم نفسه بخلاف ما عداها وبأن المناسبة حينئذ لقوله تعالى: فَإِخْوانُكُمْ ظاهرة لأنها المشروطة بالإسلام فإن اليتيم إذا كان مشركا يجب تحري الإصلاح في مخالطته فيما عدا المصاهرة وبأنه ينتظم على ذلك النهي الآتي بما قبله كأنه قيل: المخالطة المندوبة إنما هي في اليتامى الذين هم إخوانكم فإن كان اليتيم من المشركات فلا تفعلوا ذلك، ولا يخفى أن ما نقله الزجاج أضعف من الزجاج إذ لم يثبت ذلك في أسباب النزول في كتاب يعول عليه، والزجاج وأمثاله ليسوا من فرسان هذا الشأن وبأن التأسيس لا ينافي الحث على المخالطة لما أن القوم تجنبوا عنها كل التجنب وأن إطلاق المخالطة أظهر من تخصيصها بخلط نفسه وأن المناسبة والانتظام حاصلان بدخول المصاهرة في مطلق المخالطة وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ في أمورهم بالمخالطة مِنَ الْمُصْلِحِ لها بها فيجازي كلّا حسب فعله أو نيته ففي الآية وعيد ووعدهم، وقدم المفسد اهتماما بإدخال الروع عليه وأل في الموضعين للعهد، وقيل: للاستغراق ويدخل المعهود دخولا أوليا، وكلمة مِنَ للفضل وضمن يعلم معنى يميز فلذا عداه بها وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ أي لضيق عليكم ولم يجوز لكم مخالطتهم، أو لجعل ما أصبتم من أموال اليتامى موبقا- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنه- وأصل الإعنات الحمل على مشقة لا تطاق ثقلا، ويقال: عنت العظم عنتا إذا أصابه وهن أو كسر بعد جبر، وحذف مفعول المشيئة لدلالة الجواب عليه، وفي ذلك إشعار بكمال لطفه سبحانه ورحمته حيث لم يعلق مشيئته بما يشق علينا في اللفظ أيضا، وفي الجملة تذكير بإحسانه تعالى على أوصياء اليتامى إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب على أمره لا يعجزه أمر من الأمور التي من جملتها إعناتكم حَكِيمٌ فاعل لأفعاله حسبما تقتضيه الحكمة وتتسع له الطاقة التي هي أساس التكليف، وهذه الجملة تذييل وتأكيد لما تقدم من حكم النفي والإثبات- أي ولو شاء لأعنتكم لكونه غالبا- لكنه لم يشأ لكونه حكيما. وفي الآية- كما قال الكيا- دليل لمن جوز خلط مال الولي بمال اليتيم والتصرف فيه بالبيع والشراء ودفعه مضاربة إذا وافق الإصلاح، وفيها دلالة على جواز الاجتهاد في أحكام الحوادث لأن الإصلاح الذي تضمنته الآية إنما يعلم من الاجتهاد وغلبة الظن وفيها دلالة على أنه لا بأس بتأديب اليتيم وضربه بالرفق لإصلاحه ووجه مناسبتها لما قبلها أنه سبحانه لما ذكر السؤال عن الخمر والميسر وكان في تركها مراعاة لتنمية المال ناسب ذلك النظر في حال اليتيم فالجامع بين الآيتين أن في ترك الخمر والميسر إصلاح أحوالهم أنفسهم. وفي النظر في أحوال اليتامى إصلاحا لغيرهم ممن هو عاجز أن يصلح نفسه فمن ترك ذلك وفعل هذا فقد جمع بين النفع لنفسه ولغيره وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَ
Maksat, mutlak surette ıslah kastıyla yapılan meşru birlikteliğe teşvik etmektir. Yani: Eğer onlarla yeme, içme, barınma ve evlilik hususlarında bir arada bulunursanız size yakışanı yapmış olursunuz; zira onlar sizin dinde kardeşlerinizdir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh da böyle okumuştur. Abd b. Humeyd مخالطة (birlikte yaşama/karışma) hakkında şunu tahric etmiştir: 'Onun senin sütünden içmesi, senin onun sütünden içmen; onun senin çanağından yemesi, senin onun çanağından yemen; onun senin hurmandan yemesi ve senin onun hurmasından yemendir.' Ebû Müslim el-İsfahânî ise buradaki birliktelikten maksadın 'evlilik/hısımlık' olduğunu tercih etmiş ve Zeccâc'ın şu nakliyle bunu desteklemiştir: 'Onlar yetimlere haksızlık ediyor, onlardan on tanesiyle birden evlenip mallarını yiyorlardı. Bunun üzerine yetimler konusunda onlara öyle şiddetli bir uyarı yapıldı ki onlarla evlenmekten korktular. Bunun üzerine bu ayet indi ve Yüce Allah onlara ıslahın en hayırlı şey olduğunu, ıslahı gözetmek şartıyla onlarla evlenerek bir arada bulunmanın caiz olduğunu bildirdi.' Bu veche göre burada teessüs (yeni bir hüküm koyma) vardır; zira ortaklıkla olan karışma önceden anlaşılmıştır. Ayrıca hısımlık, diğerlerinin aksine yetimin bizzat kendisiyle olan bir karışmadır. O takdirde Yüce Allah'ın { فَإِخْوانُكُمْ } “...artık onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğuna uygunluk açıktır; zira bu ancak İslam ile şart kılınmıştır. Çünkü yetim şayet müşrik olursa, evlilik dışındaki hususlarda onunla birlikte yaşamada ıslahı aramak vaciptir. Yine bu takdirde gelecek olan nehiy öncekiyle uyumlu hale gelir; sanki şöyle denilmiştir: 'Tavsiye edilen evlilik/birliktelik, ancak sizin kardeşiniz olan yetimlerdedir; şayet yetim müşrik kadınlardan ise bunu yapmayın.' Gizli değildir ki Zeccâc'ın naklettiği bu görüş, güvenilir bir nüzul sebebi kitabında sabit olmadığı için sırça (cam) gibi zayıftır; Zeccâc ve benzerleri ise bu sahanın süvarileri değildir. Ayrıca teessüs, kavmin yetimlerden tamamen uzak durması sebebiyle birlikteliğe teşvik etmeye engel değildir. Birlikteliğin mutlak olması, onun bizzat nefs ile birleşmeye (evliliğe) tahsis edilmesinden daha açıktır. Evliliğin mutlak birliktelik altına girmesiyle uygunluk ve intizam zaten hâsıl olmaktadır. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ } “Allah, bozguncuyu bilir”; yani birliktelik yoluyla onların işlerinde fesat çıkaranı, { مِنَ الْمُصْلِحِ } “...ıslah edenden [ayırıp bilir].” Yani birliktelikle onların işlerini düzelteni bilir ve herkese ameline yahut niyetine göre karşılık verir. Bu ayette hem bir tehdit hem de bir vaad vardır. Bozguncu kimseye korku vermek amacıyla 'müfsid' öne alınmıştır. Her iki yerdeki elif-lâm ahd içindir; istiğrâk için olduğu ve bilinen kimsenin öncelikle girdiği de söylenmiştir. 'Min' (مِنَ) edatı tefrik (ayırma) içindir ve 'ya'lemü' (يَعْلَمُ) fiili 'yümeyyizü' (ayırır) manasını tazammun ettiğinden onunla müteaddi kılınmıştır. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi, sizi mutlaka sıkıntıya sokardı.” Yani üzerinize daraltır ve onlarla bir arada yaşamanıza izin vermezdi; yahut İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'ın dediği gibi: 'Yetimlerin mallarından aldığınız şeyleri helak edici bir vebâl kılardı.' İ'nât (إعنات) kelimesinin aslı, taşınamayacak ağırlıkta meşakkatli bir yük yüklemektir. Kemik kırılıp kaynadıktan sonra tekrar zayıfladığında veya kırıldığında 'anite'l-azmü aneten' denir. Meşietin mef'ûlü, cevabın ona delalet etmesinden dolayı hazfedilmiştir. Bunda, Yüce Allah'ın meşietini lafızda dahi bize meşakkat veren şeye bağlamamış olması sebebiyle O'nun lütfunun ve rahmetinin kemaline bir işaret vardır. Cümlede ise Allah Teâlâ'nın yetimlerin vasilerine olan ihsanını bir hatırlatma vardır. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir”; emrine galiptir, sizi meşakkate sokmanın da aralarında bulunduğu hiçbir iş O'nu aciz bırakamaz; { حَكِيمٌ } “...Hakîm'dir.” Hikmetin gerektirdiği ve teklifin esası olan güç yetirebilmenin elverdiği şekilde fiillerini işleyendir. Bu cümle, önceki nefy ve ispat hükmünü teyit eden bir fezlekedir; yani 'Eğer dileseydi -galip olduğu için- sizi elbette sıkıntıya sokardı; fakat Hakîm olduğu için dilemedi' demektir. İbnü'l-Arabî (el-Kiyâ el-Herrâsî)'nin belirttiği gibi bu ayette; ıslaha uygun olduğu takdirde velinin malını yetimin malına katmasını, onda alım-satım yoluyla tasarruf etmesini ve onu mudârabe olarak vermesini caiz görenler için delil vardır. Yine bu ayette vuku bulan yeni meselelerin hükümlerinde içtihat etmenin caiz olduğuna delalet vardır; zira ayetin tazammun ettiği 'ıslah', ancak içtihat ve galip zan ile bilinebilir. Yine bu ayette, yetimi terbiye etmek ve ıslahı için rıfk ile dövmekte bir beis olmadığına delalet vardır. Kendisinden önceki ayetle münasebet vechi ise şudur: Yüce Allah içki ve kumar hakkındaki soruyu zikredip, onların terk edilmesinde malın nemalandırılmasını gözetme bulunduğunda, bu durum yetimin haline bakmaya uygun düşmüştür. Dolayısıyla iki ayet arasındaki ortak bağ: İçki ve kumarı terk etmekte bizzat kendi hallerinin ıslahı vardır; yetimlerin hallerine bakmakta ise bizzat kendini ıslah etmekten aciz olan başkalarının ıslahı vardır. Kim bunu terk edip onu yaparsa, hem kendisi hem de başkası için faydayı bir araya getirmiş olur. { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin.”
روى الواحدي وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بعث رجلا من غني يقال له مرثد بن أبي مرثد حليفا لبني هاشم إلى مكة ليخرج أناسا من المسلمين بها أسرى فلما قدمها سمعت به امرأة يقال لها عناق وكانت خليلة له في الجاهلية فلما أسلم أعرض عنها فأتته فقالت: ويحك يا مرثد ألا تخلو فقال لها: إن الإسلام قد حال بيني وبينك وحرمه علينا ولكن إن شئت تزوجتك فقالت: نعم فقال إذا رجعت إلى رسول الله ﷺ استأذنته في ذلك ثم تزوجتك فقالت له: أبي تتبرم؟ ثم استعانت عليه فضربوه ضربا وجيعا
Vâhidî ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, Ganî kabilesinden Benî Hâşim'in müttefiki olan Mersed b. Ebî Mersed adında bir adamı, Mekke'deki Müslüman esirleri oradan çıkarması için Mekke'ye gönderdi. Oraya vardığında Inâk adında bir kadın onun geldiğini duydu; bu kadın Cahiliye döneminde onun dostu (sevgilisi) idi. Mersed Müslüman olunca kadından yüz çevirmişti. Kadın ona gelip: 'Yazıklar olsun sana ey Mersed, baş başa kalmayacak mıyız?' dedi. Mersed ona: 'Şüphesiz İslam benimle senin arana girmiş ve bunu bize haram kılmıştır; fakat dilersen seninle evlenirim' dedi. Kadın: 'Evet' dedi. Mersed: 'Resûlullah ﷺ'in yanına döndüğümde bu hususta O'ndan izin isteyeyim, sonra seninle evleneyim' dedi. Kadın ona: 'Bana karşı mı nazlanıyorsun?' dedi. Sonra onun aleyhine adamlar toplayıp yardım istedi; adamı feci şekilde dövdüler.
ثم خلوا سبيله فلما قضى حاجته بمكة انصرف إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم راجعا وأعلمه الذي كان من أمره وأمر عناق وما لقي بسببها فقال: يا رسول الله أيحل أن أتزوجها- وفي رواية- إنها تعجبني فنزلت»
Sonra onu serbest bıraktılar. Mekke'deki işini bitirince Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yanına geri döndü; kendi durumunu, Inâk'ın durumunu ve onun yüzünden başına gelenleri haber verdi. Sonra: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onunla evlenmem helal olur mu?' -bir rivayette: 'O benim hoşuma gidiyor'- dedi; bunun üzerine bu ayet indi.'
وتعقب ذلك السيوطي بأن هذا ليس سببا لنزول هذه الآية وإنما هو سبب في نزول آية النور [٣] الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً
Süyûtî bunu eleştirerek bunun bu ayetin nüzul sebebi olmadığını, bilakis Nûr Suresi'ndeki { الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek, ancak zina eden veya müşrik bir kadınla evlenir” [en-Nûr: 3] ayetinin nüzul sebebi olduğunu belirtmiştir.
وروى السدي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن هذه نزلت في عبد الله بن رواحة وكانت له أمة سوداء وأنه غضب عليها فلطمها ثم إنه فزع فأتى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فأخبره خبرها فقال له النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: «ما هي يا عبد الله؟ فقال: هي يا رسول الله تصوم وتصلي وتحسن الوضوء وتشهد أن لا إله إلا الله وأنك رسوله فقال يا عبد الله هي مؤمنة قال عبد الله: فوالذي بعثك بالحق نبيا لأعتقنها ولأتزوجنها ففعل فطعن عليه ناس من المسلمين فقالوا: أنكح أمة وكانوا يريدون أن ينكحوا إلى المشركين وينحكوهم رغبة في أنسابهم فأنزل الله تعالى وَلا تَنْكِحُوا الآية»
Süddî, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şunu rivayet etmiştir: Bu ayet Abdullah b. Revâha hakkında indi. Onun siyah bir cariyesi vardı; ona öfkelenip bir tokat vurdu. Sonra bundan dehşete kapılarak Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: «Ey Abdullah, o nasıldır?» diye sordu. Abdullah: 'Ey Allah'ın Resûlü, o oruç tutar, namaz kılar, güzelce abdest alır, Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin O'nun Resûlü olduğuna şehadet eder' dedi. Bunun üzerine [Peygamber]: «Ey Abdullah, o müminedir» buyurdu. Abdullah: 'Seni hak ile peygamber olarak gönderene yemin olsun ki, onu mutlaka azat edeceğim ve onunla mutlaka evleneceğim' dedi ve öyle yaptı. Müslümanlardan bazı kimseler onu ayıplayarak: 'Bir cariye ile evlendi' dediler; onlar soylarına rağbet ettikleri için müşriklerle evlenmek ve onları evlendirmek istiyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَنْكِحُوا } ayetini indirdi.
وقرىء بفتح- التاء- وبضمها وهو المروي عن الأعمش أي لا تتزوجوهن أو لا تزوجوهن من المسلمين وحمل كثير من أهل العلم المشركات على ما عدا الكتابيات فيجوز نكاح الكتابيات عنده لقوله تعالى:
Bu fiil 'tâ' harfinin fethasıyla [lâ tenkihû] ve dammesiyle [lâ tünkihû] okunmuştur; A'meş'ten rivayet edilen de budur; yani 'onlarla evlenmeyin veya onları Müslümanlarla evlendirmeyin' demektir. İlim ehlinden birçoğu 'müşrik kadınlar' ifadesini Ehl-i Kitap dışındakilere hamletmiştir; dolayısıyla onlara göre Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmek caizdir. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ [البينة: ١] وما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ [البقرة: ١٠٥] والعطف يقتضي المغايرة وأخرج ابن حميد عن قتادة المراد بالمشركات مشركات العرب التي ليس لهن كتاب، وعن حماد قال: سألت إبراهيم عن تزويج اليهودية والنصرانية فقال: لا بأس به فقلت: أليس الله تعالى يقول: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ؟ فقال: إنما ذلك المجوسيات وأهل الأوثان، وذهب البعض إلى أنها تعم الكتابيات قيل: لأن من جحد نبوة نبينا ﵊ فقد أنكر معجزته وأضافها إلى غيره تعالى وهذا هو الشرك بعينه ولأن الشرك وقع في مقابلة الإيمان فيما بعد ولأنه تعالى أطلق الشرك على أهل الكتاب لقوله: وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] إلى قوله سبحانه: عَمَّا يُشْرِكُونَ [التوبة: ٣٠] وأخرج البخاري والنحاس في ناسخه عن نافع عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما كان إذا سئل عن نكاح الرجل النصرانية أو اليهودية قال حرم الله تعالى المشركات على المسلمين ولا أعرف شيئا من الإشراك أعظم من أن تقول المرأة ربها عيسى أو عبد من عباد الله تعالى، وإلى هذا ذهب الإمامية وبعض الزيدية، وجعلوا آية [المائدة: ٥] وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ منسوخة بهذه الآية نسخ الخاص بالعام وتلك وإن تأخرت تلاوة مقدمة نزولا والإطباق على أن سورة المائدة لم ينسخ منها شيء ممنوع ففي الإتقان ومن [المائدة: ٢، ٩٧] قوله تعالى: وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ منسوخ بإباحة القتال فيه وقوله تعالى: فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ [المائدة: ٤٢] منسوخ بقوله سبحانه: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [المائدة: ٤٩] وقوله تعالى: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ [المائدة: ١٠٦] منسوخ بقوله عز شأنه: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [الطلاق: ٢] والمشهور الذي عليه العمل أن هذه الآية قد نسخت بما في المائدة على ما يقتضيه الظاهر، فقد أخرج أبو داود في ناسخه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ نسخ من ذلك نكاح نساء أهل الكتاب أحلهم للمسلمين وحرم المسلمات على رجالهم، وعن الحسن ومجاهد مثل ذلك وهو الذي ذهب إليه الحنفية والشافعية يقولون بالتخصيص دون النسخ، ومبنى الخلاف أن قصر العام بكلام مستقل تخصيص عند الشافعي رضي الله تعالى عنه ونسخ عندنا وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ تعليل للنهي وترغيب في مواصلة المؤمنات صدر بلام الابتداء الشبيهة بلام القسم في إفادة التأكيد مبالغة في الحمل على الانزجار، وأصل أمة أمو حذفت لامها على غير قياس وعوض عنها هاء التأنيث ويدل على أن لامها واو رجوعها في الجمع كقوله:
{ لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler...” [el-Beyyine: 1] ve { ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler istemezler...” [el-Bakara: 105]. Atıf ise farklılığı (mağayireti) iktiza eder. İbn Humeyd, Katâde'den şunu tahric etmiştir: Müşrik kadınlardan maksat, kitabı olmayan Arap müşrikleridir. Hammâd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: İbrâhim'e Yahudi ve Hristiyan kadınla evlenmeyi sordum; 'Bunda bir sakınca yoktur' dedi. Ben: 'Allah Teâlâ { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } buyurmuyor mu?' dedim. O da: 'Bu ancak Mecusiler ve putperestler hakkındadır' dedi. Bazıları ise bu ayetin Ehl-i Kitap kadınlarını da kapsadığı görüşüne varmışlardır. Denildi ki: Çünkü Peygamberimiz aleyhisselâm'ın nübüvvetini inkâr eden kimse O'nun mucizesini inkâr etmiş ve onu Allah Teâlâ'dan başkasına nispet etmiş olur; bu ise şirkin ta kendisidir. Ayrıca şirk, daha sonraki ifadede imanın karşılığı olarak zikredilmiştir. Bir de Allah Teâlâ: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler; Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler...” [et-Tevbe: 30] ayetinden { عَمَّا يُشْرِكُونَ } “...ortak koştukları şeylerden” [et-Tevbe: 31] buyruğuna kadar Ehl-i Kitap için şirk lafzını mutlak olarak kullanmıştır. Buhârî ve en-Nâsih adlı eserinde en-Nahhâs, Nâfi' vasıtasıyla İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şunu tahric etmişlerdir: Kendisine Hristiyan veya Yahudi bir kadınla evlenen adam sorulduğunda: 'Allah Teâlâ müşrik kadınları Müslümanlara haram kılmıştır; bir kadının 'Rabbi İsa'dır' veya 'Allah Teâlâ'nın kullarından bir kuldur' demesinden daha büyük bir şirk bilmiyorum' derdi. İmamiyye ve Zeydiyye'nin bir kısmı bu görüşe varmış ve [el-Mâide: 5] { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar...” ayetini bu ayetle mensuh kılmışlar, bunu da umumun hususu neshetmesi kabilinden saymışlardır. O ayet tilavette sonra olsa da nüzulde öncedir. Mâide Suresi'nden hiçbir şeyin neshedilmediğine dair icma iddiası ise kabul edilemez; zira el-İtkân'da belirtildiği üzere [el-Mâide: 2, 97] ayetindeki { وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ } “...haram aya...” buyruğu o ayda savaşmanın mubah kılınmasıyla mensuhtur; { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” [el-Mâide: 42] buyruğu { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [el-Mâide: 49] buyruğu ile mensuhtur; { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “...yahut sizden olmayan başka iki kişi...” [el-Mâide: 106] buyruğu ise { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi şahit tutun” [et-Talâk: 2] buyruğu ile mensuhtur. Meşhur ve kendisiyle amel edilen görüş ise zahirin iktiza ettiği üzere bu ayetin Mâide Suresi'ndeki ayetle neshedildiğidir. Nitekim Ebû Dâvûd en-Nâsih adlı eserinde İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: 'Bundan Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmek neshedildi; onları Müslümanlara helal kıldı, Müslüman kadınları ise onların erkeklerine haram kıldı.' Hasan ve Mücâhid'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Hanefîlerin benimsediği görüş de budur. Şâfiîler ise bunun nesih değil tahsis olduğunu söylerler. İhtilafın temeli şudur: Âm (genel) olanın müstakil bir kelamla sınırlandırılması Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh nezdinde tahsis, bizce ise nesihtir. { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Mümin bir cariye, müşrik bir kadından elbette daha hayırlıdır” buyruğu ise nehyin gerekçesi ve mümin kadınlarla bağ kurmaya teşviktir; sakındırmaya sevk etmede mübalağa için tekit ifade eden ve kasem lâmına benzeyen ibtida lâmı ile başlanmıştır. 'Eme' (أَمَة - cariye) kelimesinin aslı 'emeve'dir (أَمَو); kural dışı olarak lâmı (son harfi) hazfedilmiş ve yerine dişilik te'si (hâ'sı) getirilmiştir. Son harfinin vav olduğuna delil, şairin şu sözünde olduğu gibi cemisinin ona dönmesidir:
أما الإماء فلا يدعونني ولدا ... إذا تداعى بنو الأموان بالعار
Cariyelere gelince, onlar beni evlat çağırmazlar ... Cariye oğulları utançla birbirini çağırdığı vakit.
وظهورها في المصدر يقال: هي أمة بينة الأموة وأقرت له بالأموّة، وهل وزنها فعلة- بسكون العين أو فعلة- بفتحها.؟ قولان اختار الأكثرون ثانيهما، وتجمع على آم وهو في الاستعمال دون إماء وأصله أأمو- بهمزتين- الأولى مفتوحة زائدة، والثانية ساكنة هي فاء الكلمة، فوقعت- الواو- طرفا مضموما ما قبلها في اسم معرب ولا نظير له فقلبت- ياء والضمة قبلها كسرة لتصح الياء- فصار الاسم من قبيل- غاز وقاض- ثم قلبت- الهمزة الثانية ألفا لسكونها بعد همزة أخرى مفتوحة- فصارا آم وإعرابه كقاض، والظاهر أن المراد- بالأمة- ما تقابل الثانية الحرة، وسبب النزول يؤيد ذلك لأنه العيب على من تزوج الأمة والترغيب في نكاح حرّة مشركة، ففي الآية تفضيل الأمة المؤمنة على المشركة مطلقا- ولو حرّة- ويعلم منه تفضيل الحرّة عليها بالطريق الأولى، ثم إنّ التفضيل يقتضي أنّ في الشركة خيرا، فإما أن يراد بالخير الانتفاع الدنيوي وهو مشترك بينهما، أو يكون على حد أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا [الفرقان:
Ve bu harf masdarda da ortaya çıkar; 'hiye emetün beyyinetü'l-emveti' (cariyeliği açık bir cariyedir) ve 'ekarrat lehû bi'l-emveti' (ona cariye olduğunu ikrar etti) denilir. Kelimenin vezninin ayn'ın sükûnu ile 'fa'letün' mü yoksa fethası ile 'fe'aletün' mü olduğu hususunda iki görüş vardır; çoğunluk ikincisini tercih etmiştir. Cemisi 'âm' (آم) şeklinde gelir ki bu kullanımda 'imâ'' kelimesinden daha azdır. Aslı iki hemze ile 'e'mevün'dür; birincisi fethalı ve zaittir, ikincisi ise sakindir ve kelimenin ilk harfidir (fâü'l-kelime). Vav harfi, mu'reb bir isimde kendisinden önceki harf dammeli olarak sonda yer aldı ki bunun benzeri yoktur; bu sebeple yâ harfine çevrildi ve yâ'nın sahih olması için önceki damme kesreye dönüştürüldü; böylece isim 'ğâzin' ve 'kâdın' kabîlinden oldu. Sonra ikinci hemze, fethalı başka bir hemzeden sonra sakin olduğu için elife dönüştürüldü ve 'âm' (آم) oldu; irabı da 'kâdın' gibidir. Zahir olan odur ki, 'eme' (cariye) ile murat ikinci olan 'hür kadının' zıddıdır. Nüzul sebebi de bunu desteklemektedir; zira o, cariye ile evlenen kimseyi kınama ve müşrik hür bir kadınla evlenmeye rağbet etme hakkındadır. Dolayısıyla ayette mümin cariyenin -hür bile olsa- müşrik kadına mutlak üstünlüğü vardır ve bundan dolayı hür mümin kadının ona evleviyetle üstün olduğu anlaşılır. Sonra bu üstünlük (tafdîl), şirkte bir hayır bulunmasını gerektirir; bu durumda hayırdan murat ya her ikisinde de müşterek olan dünyevi faydalanmadır yahut { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlıdır” [el-Furkân:
٢٤] وقيل: المراد- بالأمة- المرأة حرّة كانت أو مملوكة فإن الناس كلهم عبيد الله تعالى وإماؤه، ولا تحمل على الرقيقة لأنه لا بدّ من تقدير الموصوف في مُشْرِكَةٍ فإن قدر «أمة» بقرينة السياق لم يفد خيرية الأمة المؤمنة على الحرة المشركة، وإن قدر حرّة أو امرأة كان خلاف الظاهر، والمذكور في سبب النزول التزوج- بالأمة- بعد عتقها.
24] ayetindeki gibidir. Bir görüşe göre: 'Eme' ile murat, hür olsun köle olsun kadındır; zira insanların hepsi Allah Teâlâ'nın kulları ve cariyeleridir. Köle kadına hamledilemez; çünkü { مُشْرِكَةٍ } lafzında bir mevzuf takdir etmek gerekir; şayet siyak karinesiyle 'cariye' takdir edilirse mümin cariyenin müşrik hür kadından hayırlı olduğu manasını vermez; şayet 'hür kadın' veya 'kadın' takdir edilirse zahire aykırı olur. Nüzul sebebinde zikredilen ise cariyenin azat edildikten sonra evlenilmesidir.
و «الأمة» بعد العتق حرة ولا يطلق عليها «أمة» إلا باعتبار مجاز الكون والحق أن «الأمة» بمعنى- الرقيقة- كما هو المتبادر، وأن الموصوف المقدر ل مُشْرِكَةٍ عام- وكونه خلاف الظاهر- خلاف الظاهر.
Azat edildikten sonra ise 'cariye' hürdür; geçmişteki haline binaen mecâz-ı kevn yoluyla olmadıkça ona 'cariye' denilemez. Hak olan şudur ki, 'eme' ilk akla gelen anlamıyla 'köle kadın' demektir; { مُشْرِكَةٍ } kelimesi için takdir edilen mevzuf ise âmdır (geneldir); bunun zahire aykırı olduğunu söylemek ise asıl zahire aykırıdır.
وعلى تقدير التسليم هو مشترك الإلزام، ولعل ارتكاب ذلك آخرا أهون من ارتكابه أول وهلة إذ هو من قبيل نزع الخف قبل الوصول إلى الماء- وما في سبب النزول مؤيد لا دليل عليه- وقد قيل فيه: إنّ عبد الله نكح أمة- إن حقا وإن كذبا- فالمعنى وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ مع ما فيها من خساسة الرق وقلة الخطر خَيْرٌ مما اتصفت بالشرك مع ما لها من شرف الحرّية ورفعة الشأن وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ لجمالها ومالها وسائر ما يوجب الرغبة فيها،
Kabul edildiği takdirde bu her iki taraf için de bağlayıcıdır. Belki de bunu sonradan irtikâp etmek, ilk anda irtikâp etmekten daha ehvendir; zira bu, suya varmadan mesti çıkarmak kabilindendir. Nüzul sebebinde geçen ise bir destektir, delil değildir. Orada: 'Abdullah -doğru olsun yalan olsun- bir cariye ile evlendi' denilmiştir. Mana şudur: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ } Köleliğin düşüklüğü ve itibarının azlığı ile birlikte mümin bir cariye, { خَيْرٌ } hürriyetin şerefi ve makamın yüceliğine sahip olsa bile şirkle nitelenmiş olandan daha hayırlıdır; { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } güzelliği, malı ve ona rağbet etmeyi gerektiren diğer şeyleriyle 'o sizin hoşunuza gitse bile'.
أخرج سعيد بن منصور وابن ماجة، عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «لا تنكحوا النساء لحسنهن، فعسى حسنهن أن يرديهن، ولا تنكحوهن على أموالهن فعسى أموالهنّ أن تطغيهن، وانكحوهن على الدين فلأمة سوداء خرماء ذات دين أفضل»
Saîd b. Mansûr ve İbn Mâce, İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Kadınlarla güzellikleri için evlenmeyin; olabilir ki güzellikleri onları felakete sürükler. Malları için de onlarla evlenmeyin; olabilir ki malları onları azdırır. Onlarla dindarlıkları için evlenin. Burnu yarık, dindar siyah bir cariye elbette daha üstündür.»
وأخرج الشيخان عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «تنكح المرأة لأربع لمالها ولحسبها ولجمالها ولدينها فاظفر بذات الدين تربت يداك»
Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Kadınla dört şeyi için evlenilir: Malı için, soyu için, güzelliği için ve dini için. Sen dindar olanı elde etmeye bak, ellerin dert görmesin (bereket bulasın).»