Binûn

Bakara Suresi — 22. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والواو للحال- ولو لمجرّد الفرض- مجرّدة عن معنى الشرط ولذا لا تحتاج إلى الجزاء والتقدير مفروضا إعجابها لكن بالحسن ونحوه، وقال الجرمي: الواو للعطف على مقدّر أي لم تعجبكم وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وجواب الشرط محذوف دل عليه الجملة السابقة، وقال الرضي: إنها اعتراضية تقع في وسط الكلام وآخره، وعلى التقادير إثبات الحكم في نقيض الشرط بطريق الأولى ليثبت في جميع التقادير، واستدل بعضهم بالآية على جواز نكاح «الأمة المؤمنة» مع وجود طول الحرّة، واعترضه الكيا بأنه ليس في الآية نكاح الإماء وإنما ذلك للتنفير عن نكاح الحرّة المشركة لأنّ العرب كانوا بطباعهم نافرين عن نكاح «الأمة» فقيل لهم: إذا نفرتم عن الأمة فالمشركة أولى- وفيه تأمّل- وفي البحر أن مفهوم الصفة يقتضي أن لا يجوز نكاح «الأمة» الكافرة كتابية أو غيرها وأمّا وطؤها بملك اليمين فيجوز مطلقا وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا أي لا تزوجوا الكفار من المؤمنات سواء كان الكافر كتابيا أو غيره وسواء كانت- المؤمنة أمة- أو حرة، ف تَنْكِحُوا بضم التاء لا غير، ولا يمكن الفتح- وإلا لوجب- ولا ينكحن المشركين، واستدل بها على اعتبار الولي في النكاح مطلقا وهو خلاف مذهبنا، وفي دلالة الآية على ذلك خفاء لأن المراد النهي عن إيقاع هذا الفعل والتمكين

Vav harfi hâl içindir; { لَوْ } ise şart anlamından soyutlanmış olarak sadece farz içindir; bu sebeple bir cevaba (cezaya) ihtiyaç duymaz. Takdiri ise şöyledir: 'Güzelliği veya benzeri şeyleriyle sizi hoşnut etmesi farz kılınsa bile...'. el-Cermî şöyle demiştir: Vav, takdir edilen bir ifadeye matuftur; yani 'O sizin hoşunuza gitmese de { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } o sizin hoşunuza gitse bile...' demektir ve şartın cevabı hazfedilmiş olup önceki cümle buna delalet etmektedir. er-Radî ise onun kelamın ortasında ve sonunda yer alan bir itiraziyye (ara cümle) olduğunu söylemiştir. Bütün bu takdirlere göre hükmün şartın zıddında evleviyet yoluyla ispatı söz konusudur ki tüm takdirlerde sabit olsun. Bazıları bu ayeti hür bir kadına güç yetirilebildiği halde 'mümin cariye' ile evlenmenin caiz olduğuna delil getirmiştir. el-Kiyâ ise buna itiraz ederek ayette cariyelerle nikahlanmanın kastedilmediğini, bunun sadece müşrik hür kadınla nikahlanmaktan nefret ettirmek için olduğunu, çünkü Arapların tabiatları gereği cariye ile evlenmekten kaçındıklarını, bu yüzden onlara: 'Cariyeden kaçınıyorsanız, müşrik kadından [kaçınmanız] evleviyetle gerekir' denildiğini belirtmiştir -bunda düşünülecek yön vardır-. el-Bahr'da ise sıfatın mefhumunun, ehl-i kitap olsun veya olmasın kâfir bir 'cariye' ile nikahlanmanın caiz olmamasını gerektirdiği; mülk-i yemin ile ona yaklaşmanın ise mutlak olarak caiz olduğu belirtilmiştir. { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman etmedikçe müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” yani kâfir ister ehl-i kitaptan ister başkası olsun, mümin kadın da ister cariye ister hür olsun, kâfirleri mümin kadınlarla evlendirmeyin. { تُنْكِحُوا } kelimesi sadece te harfinin zammesiyle okunur; fethasıyla okunması mümkün değildir, aksi takdirde 've onlar müşriklerle evlenmesinler' [şeklinde] olması gerekirdi. Bu ayet nikâhta velinin mutlak olarak şart olduğuna delil getirilmiştir ki bu bizim mezhebimize aykırıdır. Ayetin buna delaletinde bir kapalılık vardır; çünkü murat, bu fiilin meydana gelmesini ve buna imkân tanınmasını

منه، وكل المسلمين أولياء في ذلك وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ مع ما فيه من ذل المملوكية.

yasaklamaktır; bütün Müslümanlar bu hususta veli konumundadır. { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ } “Mümin bir köle ise” köleliğin getirdiği aşağılığa rağmen,

خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ مع ما ينسب إليه من عز المالكية وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ بما فيه من دواعي الرغبة أُولئِكَ أي المذكورون من المشركين والمشركات يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ أي الكفر المؤدي إليها إما بالقول أو بالمحبة والمخالطة فلا تليق مناكحتهم، فإن قيل: كما أن الكفار يدعون المؤمنين إلى النار كذلك المؤمنون يدعونهم إلى الجنة بأحد الأمرين، أجيب بأن المقصود من الآية أن المؤمن يجب أن يكون حذرا عما يضره في الآخرة وأن لا يحوم حول حمى ذلك ويجتنب عما فيه الاحتمال مع أن النفس والشيطان يعاونان على ما يؤدّي إلى النار، وقد ألفت الطباع في الجاهلية ذلك- قاله بعض المحققين- والجملة إلخ معللة لخيرية المؤمنين والمؤمنات من المشركين والمشركات وَاللَّهُ يَدْعُوا بواسطة المؤمنين من يقاربهم إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ أي إلى الاعتقاد الحق والعمل الصالح الموصلين إليهما وتقديم الْجَنَّةِ على الْمَغْفِرَةِ مع قولهم: التخلية أولى بالتقديم على التحلية لرعاية مقابلة النار ابتداء بِإِذْنِهِ متعلق ب يَدْعُوا أي يَدْعُوا إلى ذلك متلبسا بتوفيقه الذي من جملته إرشاد المؤمنين لمقاربيهم إلى الخير أحقاء بالمواصلة وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ لكي يتعظوا أو يستحضروا معلوماتهم بناء على أنّ معرفة الله تعالى مركوزة في العقول، والجملة تذييل للنصح والإرشاد، والواو اعتراضية أو عاطفة، وفصلت الآية السابقة ب تَتَفَكَّرُونَ لأنها كانت لبيان الأحكام والمصالح والمنافع والرغبة فيها التي هي محل تصرف العقل والتبيين للمؤمنين فناسب التفكر، وهذه الآية ب يَتَذَكَّرُونَ لأنها تذييل للإخبار بالدعوة إلى الْجَنَّةِ والنَّارِ التي لا سبيل إلى معرفتها إلا النقل والتبيين لجميع الناس فناسب التذكر.

{ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } “müşrik bir erkekten daha hayırlıdır” kendisine nispet edilen efendilik izzetine sahip olsa bile. { وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ } “hoşunuza gitse bile” kendisinde bulunan rağbet uyandırıcı şeylerle. { أُولئِكَ } “İşte onlar” yani müşrik erkek ve kadınlardan zikredilen kimseler { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “ateşe çağırırlar” yani ya sözle ya da sevgi ve kaynaşma yoluyla ateşe götüren küfre çağırırlar. Bu yüzden onlarla evlenmek uygun değildir. Şayet: 'Kâfirler müminleri ateşe çağırdığı gibi, müminler de iki yoldan biriyle onları cennete çağırırlar' denilirse, şöyle cevap verilir: Ayetten maksat, müminin ahirette kendisine zarar verecek şeyden sakınması, onun sınırında dolaşmaması ve nefis ile şeytan ateşe götürecek şeylere yardım ettiği halde şüpheli olandan kaçınması gerektiğidir; Câhiliye döneminde tabiatlar buna alışmıştı -bunu bazı muhakkikler söylemiştir-. Bu cümle, mümin erkek ve kadınların müşrik erkek ve kadınlardan daha hayırlı oluşunun illetidir. { وَاللَّهُ يَدْعُوا } “Allah ise çağırır” müminler aracılığıyla onların yakınlarını { إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ } “cennete ve bağışlanmaya” yani bunlara ulaştıran hak inanca ve salih amele. 'Tahliye (kötülüklerden arınma) tahliyeden (güzelliklerle bezenmeden) önce gelir' denilmesine rağmen { الْجَنَّةِ } lafzının { الْمَغْفِرَةِ } lafzından önce getirilmesi, başlangıçta ateşin mukabili oluşunu gözetmek içindir. { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle” ifadesi { يَدْعُوا } fiiline taalluk eder; yani müminlerin yakınlarını hayra irşat etmesi de bu cümleden olmak üzere, birleşmeye layık kimselere tevfikiyle bürünmüş olarak buna davet eder. { وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Ve düşünüp ibret alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar” ta ki öğüt alsınlar veya Allah Teâlâ'yı tanımanın akıllara yerleştirilmiş olduğu esasına dayanarak bilgilerini hazır hale getirsinler. Bu cümle nasihat ve irşat için bir tezyildir (tamamlayıcıdır); vav harfi ise itiraziyye veya atıf harfidir. Önceki ayet { تَتَفَكَّرُونَ } “düşünesiniz diye” ile bitirilmiştir; çünkü o ayet, aklın tasarruf alanı ve müminlere açıklama yeri olan hükümleri, maslahatları, menfaatleri ve bunlara duyulan rağbeti beyan etmek içindi; bu sebeple tefekkür uygun düştü. Bu ayet ise { يَتَذَكَّرُونَ } “düşünüp ibret alsınlar diye” ile bitirilmiştir; çünkü o, ancak nakil ve bütün insanlara açıklama yoluyla bilinebilecek olan cennet ve cehenneme davetin haber verilmesinin bir tezyilidir; bu sebeple tezekkür (ibret alma) uygun düşmüştür.

ومن الناس من قدّر في الآية مضافا أي فريق الله أو أولياؤه وهم المؤمنون فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه تشريفا لهم، واعترض بأن الضمير في المعطوف على الخبر لله تعالى فيلزم التفكيك مع عدم الداعي لذلك، وأجيب بأن الداعي كون هذه الجملة معللة للخيرية السابقة ولا يظهر التعليل بدون التقدير، وكذا لا تظهر الملاءمة لقوله سبحانه: بِإِذْنِهِ بدون ذلك فإن تقييد دعوته تعالى بِإِذْنِهِ ليس فيه حينئذ كثير فائدة بأي تفسير فسر- الإذن- وأمر التفكيك سهل لأنه بعد إقامة المضاف إليه مقام المضاف للتشريف بجعل فعل الأول فعلا للثاني صورة فتتناسب الضمائر- كما في الكشف ولا يخفى ما فيه- وعلى العلات هو أولى مما قيل: إن المراد وَاللَّهُ يَدْعُوا على لسان رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى ذلك فتجب إجابته بتزويج أوليائه لأنه وإن كان مستدعيا لاتحاد المرجع في الجملتين المتعاطفتين الواقعتين خبرا، لكن يفوت التعليل وحسن المقابلة بينه وبين أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وكذا لطافة التقييد كما لا يخفى وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ

İnsanlardan bazıları ayette bir muzâf takdir etmişlerdir; yani 'Allah'ın fırkası veya O'nun dostları ki onlar müminlerdir' demektir; muzâf hazfedilmiş ve onlara teşrif olsun diye muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Buna ise haber üzerine matuf olan kısımdaki zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu, dolayısıyla gerektirici bir sebep yokken tefkîk (zamirlerin farklı mercilere gitmesi) gerekeceği söylenerek itiraz edilmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: Gerektirici sebep, bu cümlenin önceki hayırlı oluşun illeti olmasıdır ve takdir olmaksızın bu ta'lil (gerekçelendirme) ortaya çıkmaz; aynı şekilde bu takdir olmadan Yüce Allah'ın { بِإِذْنِهِ } buyruğuna uygunluk da belirmez; zira O'nun davetinin { بِإِذْنِهِ } ile kayıtlanmasında -izin nasıl tefsir edilirse edilsin- bu durumda pek bir fayda kalmaz. Tefkîk meselesi ise kolaydır; zira teşrif için muzâfun ileyhin muzâf yerine geçirilmesinden sonra birincinin fiili sureten ikincinin fiili kılınmış olur, böylece zamirler birbiriyle uyumlu hale gelir -el-Keşşâf'ta geçtiği üzere, ancak bundaki durum da gizli değildir-. Her halükarda bu görüş, muradın 'Allah, Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in diliyle buna çağırır; dolayısıyla O'nun dostlarını evlendirerek buna icabet etmek vaciptir' denilmesinden daha evladır. Çünkü bu görüş, haber konumundaki birbiri üzerine matuf iki cümlede merciin birliğini gerektirse de ta'lili, bununla { أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } arasındaki güzel mukabeleyi ve gizli olmadığı üzere kayıtlamadaki inceliği bozar. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana hayızdan soruyorlar”

أخرج الإمام أحمد ومسلم وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجة وغيرهم عن أنس رضي الله تعالى عنهم «أن اليهود كانوا إذا حاضت المرأة منهم أخرجوها من البيت ولم يؤاكلوها ولم يشاربوها ولم يجامعوها في البيوت، فسئل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن ذلك؟ فأنزل الله هذه الآية فقال ﷺ: «جامعوهنّ في البيوت واصنعوا كل شيء إلا النكاح»

İmam Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve diğerleri Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Yahudiler, aralarından bir kadın hayız gördüğünde onu evden çıkarır, onunla birlikte yiyip içmez ve evlerde onlarla bir arada bulunmazlardı. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e bundan soruldu; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Resûlullah ﷺ de şöyle buyurdu: «Onlarla evlerde bir arada bulunun ve nikâh (cinsel ilişki) dışında her şeyi yapın.»»

وعن السدي- إن الذي سأل عن ذلك ثابت بن الدحداح رضي الله تعالى عنه- والجملة معطوفة على ما تقدم من مثلها، ووجه مناسبتها له أنه لما نهى عن مناكحة الكفار ورغب في مناكحة أهل الإيمان بين حكما عظيما من أحكام النكاح، وهو حكم النكاح في الحيض، ولعل حكاية هذه الأسئلة الثلاثة بالعطف لوقوع الكل في وقت واحد عرفي، وهو وقت السؤال عن الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ فكأنه قيل: يجمعون لك بين السؤال عنهما والسؤال عن كذا وكذا وحكاية ما عداها بغير عطف لكونها كانت في أوقات متفرقة فكان كل واحد سؤالا مبتدأ ولم يقصد الجمع بينهما بل الإخبار

es-Süddî'den rivayet edildiğine göre, bunu soran kişi Sâbit b. ed-Dahdâh radıyallâhu teâlâ anh'tır. Bu cümle, kendisinden önce geçen benzerlerine matuftur. Bununla olan münasebet vechi şudur: Kâfirlerle evlenmeyi yasaklayıp iman ehliyle evlenmeye teşvik edince, nikâhın büyük hükümlerinden birini, yani hayız halindeki nikâh (birliktelik) hükmünü beyan etmiştir. Bu üç sorunun atıfla nakledilmesinin sebebi, belki de hepsinin örfen aynı vakitte, yani { الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } hakkındaki soru vaktinde vuku bulmuş olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar hakkında soru sormakla şu ve şu konulardaki soruları senin için bir araya getiriyorlar'. Bunların dışındakilerin atıfsız nakledilmesi ise ayrı ayrı vakitlerde vuku bulmuş olmasındandır; böylece her biri yeni birer soru olmuş, aralarını birleştirmek kastedilmeyip bilakis

عن كل واحد على حدة، فلهذا لم يورد الواو بينها، وقال صاحب الانتصاف في بيان العطف والترك: إن أول المعطوفات عين الأول من المجردة، ولكن وقع جوابه أولا بالمصرف لأنه الأهم، وأن كان المسئول عنه إنما هو المنفق لا جهة مصرفه ثم لما لم يكن في الجواب الأول تصريح بالمسئول عنه أعيد السؤال ليجابوا عن المسئول عنه صريحا، وهو العفو الفاضل فتعين إذا عطفه ليرتبط بالأول، وأما السؤال الثاني من المقرونة فقد وقع عن أحوال اليتامى، وهل يجوز مخالطتهم في النفقة والسكنى فكان له مناسبة مع النفقة باعتبار أنهم إذا خالطوهم أنفقوا عليهم فلذا عطف على سؤال الإنفاق، وأما السؤال الثالث فلما كان مشتملا على اعتزال الحيض ناسب عطفه على ما قبله لما فيه من بيان ما كانوا يفعلونه من اعتزال اليتامى، وإذا اعتبرت الأسئلة المجردة من الواو لم تجد بينها مداناة ولا مناسبة البتة إذ الأول منها عن النفقة والثاني عن القتال في الشَّهْرِ الْحَرامِ، والثالث عن الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وبينها من التباين، والتقاطع ما لا يخفى فذكرت كذلك مرسلة متقاطعة غير مربوطة بعضها ببعض، وهذا من بدائع البيان الذي لا تجده إلا في الكتاب العزيز اهـ.

her birini ayrı ayrı haber vermek kastedilmiştir; bu sebeple aralarında vav harfi getirilmemiştir. el-İntisâf sahibi atıf ve terkin beyanı hakkında şöyle demiştir: Matuf olanların ilki, [atıf harfinden] soyutlanmış olanların ilkinin ta kendisidir; fakat cevabı ilk olarak harcanacak yere göre vuku bulmuştur, çünkü en mühim olanı odur; gerçi hakkında sorulan şey harcamanın nereye yapılacağı değil, infak edilecek şeydir. İlk cevapta hakkında sorulan şey açıkça belirtilmeyince, sorulan şey hakkında kendilerine açıkça cevap verilsin diye soru tekrar edilmiştir; o da ihtiyaç fazlası olandır. Bu durumda birinciyle irtibatlı olsun diye onun atfedilmesi taayyün etmiştir. [Vav harfiyle] bitiştirilen ikinci soruya gelince; o, yetimlerin halleri ve nafaka ile barınmada onlarla bir arada bulunmanın caiz olup olmadığı hakkında vuku bulmuştur. Onlarla bir arada bulunduklarında onlara infak edecekleri cihetiyle bu sorunun nafaka ile bir münasebeti bulunmaktaydı; bu sebeple infak sorusuna atfedilmiştir. Üçüncü soruya gelince; hayız halindeyken uzak durmayı içerdiği için, yetimlerden uzak durma konusunda yaptıkları şeylerin beyanını ihtiva etmesi bakımından kendisinden öncekine atfedilmesi uygun düşmüştür. Vav harfinden soyutlanmış soruları dikkate aldığında ise, aralarında hiçbir yakınlık ve münasebet bulamazsın; zira bunların birincisi infak, ikincisi haram ayda savaşmak, üçüncüsü ise şarap ve kumar hakkındadır; aralarındaki farklılık ve kopukluk ise gizli değildir. Bu yüzden birbirine bağlanmaksızın öylece mutlak ve ayrı ayrı zikredilmişlerdir. Bu, ancak Aziz Kitap'ta bulabileceğin beyan harikalarındandır. [İntisâf'tan nakil bitti].

ولا أرى القلب يطمئن به كما لا يخفى على من أحاط خبرا بما ذكرناه فتدبر، والمحيض كما قال الزجاج:

Zikrettiğimiz hususları etraflıca bilen kimseye gizli kalmayacağı üzere kalbin bununla mutmain olduğunu görmüyorum; iyi düşün! ez-Zeccâc'ın dediği gibi mahîz (الْمَحِيضِ):

وعليه الكثير مصدر حاضت المرأة تحيض حيضا ومحاضا فهو كالمجيء والمبيت وأصله السيلان يقال: حاض السيل وفاض قال الأزهري: ومنه قيل: للحوض حوض لأن الماء يحيض إليه أي يسيل، والعرب تدخل الواو على الياء لأنهما من جنس واحد، وقيل: إنه هنا اسم مكان، ونسب إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وحكى الواحدي عن ابن السكيت أنه إذا كان الفعل من ذوات الثلاثة نحو كال يكيل، وحاض يحيض فاسم المكان منه مكسور، والمصدر منه مفتوح، وحكى غيره عن غيره التخيير في مثله بل قيل: إن الكسر والفتح جائزان في اسم الزمان والمكان والمصدر وعلى ما نسب للترجمان، واختاره الإمام يحتاج إلى الحذف في قوله تعالى: قُلْ هُوَ أَذىً أي موضع أذى وكذا يحتاج إلى اعتبار الزمان في قوله سبحانه: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ لركاكة قولنا فَاعْتَزِلُوا في موضع الحيض، وإن اختاره الإمام وقال: إن المعنى- اعتزلوا مواضع الحيض، والأذى- مصدر من- أذا يؤذيه أذا وإذاء، ولا يقال في المشهور إيذاء وحمله على المحيض للمبالغة، والمعنى المقصود منه المستقذر وبه فسره قتادة، واستعمل فيه بطريق الكناية، والمراد من اعتزال النساء اجتناب مجامعتهن كما يفهمه آخر الآية، وإنما أسند الفعل إلى الذات للمبالغة كما في قوله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النساء: ٢٣] ووضع الظاهر موضع المضمر لكمال العناية بشأنه بحيث لا يتوهم غيره أصلا، وقد يقال لا وضع، وحديث الإعادة أغلبي بل يعتبر ما أشرنا إلى اعتباره فيما أشرنا إلى عدم اعتباره لضعف النسبة، وقوة الداعي إلى التقدير وعدمه أولى، وإنما وصف بأنه أذى ورتب الحكم عليه بالفاء ولم يكتف في الجواب بالأمر للإشعار بأنه العلة والحكم المعلل أوقع في النفس.

ve çoğunluğun benimsediği üzere kadının hayız görmesini ifade eden masdardır; 'meci' ve 'mebît' gibidir. Aslı akmaktır; 'sel aktı ve taştı' denir. el-Ezherî şöyle demiştir: 'Havuzun havz olarak isimlendirilmesi de bundandır; çünkü su ona doğru akar. Araplar aynı cinsten oldukları için vavı yânın yerine dahil ederler.' Bir görüşe göre buradaki mekân ismidir; bu görüş İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya nispet edilmiştir. el-Vâhidî, İbnü's-Sikkît'ten fiil üç harfli ecvef olduğunda -mesela keyl ve hayz gibi- mekân isminin kesreli, masdarının ise fethalı geldiğini nakletmiştir; başkası ise bu gibilerde muhayyer olunduğunu nakletmiştir; hatta zaman ismi, mekân ismi ve masdarda kesre ile fethanın caiz olduğu da söylenmiştir. Tercüman'a (İbn Abbas'a) nispet edilen ve İmam'ın da tercih ettiği görüşe göre, Yüce Allah'ın { قُلْ هُوَ أَذىً } “De ki: O bir ezadır” yani 'eza yeridir' kavlinde bir hazfe ihtiyaç duyulur; aynı şekilde Yüce Allah'ın { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “Hayız halinde kadınlardan uzak durun” kavlinde de zamanın dikkate alınmasına ihtiyaç vardır; çünkü 'hayız yerinde uzak durun' dememiz bozuk bir ifadedir; her ne kadar İmam bunu tercih edip mana 'hayız yerlerinden uzak durun' dese bile. Eza (الأَذَى) ise masdardır; meşhur olana göre 'i'zâ' denilmez. Bunun 'mahîz'e yüklenmesi mübalağa içindir. Ondan kastedilen mana ise pis/iğrenç olandır; Katâde de bunu böyle tefsir etmiş ve kinaye yoluyla kullanılmıştır. Kadınlardan uzak durmaktan murat, ayetin sonunun da hissettirdiği gibi onlarla cinsel ilişkiden kaçınmaktır. Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız haram kılındı” [en-Nisâ: 23] ayetinde olduğu gibi, mübalağa için fiil zata isnat edilmiştir. Başkası asla vehmedilmeyecek şekilde durumuna son derece ehemmiyet verildiği için zahir isim zamir yerine konulmuştur. Şöyle de denilebilir: Yerine koyma yoktur ve iade hadisesi galibîdir; bilakis nispetin zayıflığı ve takdire olan ihtiyacın kuvvetliliği sebebiyle dikkate alınmamasını işaret ettiğimiz yerde dikkate alınmasını işaret ettiğimiz şey muteberdir, takdirin olmaması ise daha evladır. Onun bir 'eza' olarak nitelenmesi ve hükmün 'fa' ile buna bağlanması, cevapta sadece emirle yetinilmeyip illet olduğuna dikkat çekmek içindir; illetli hüküm ise nefiste daha tesirlidir.

وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ تقرير للحكم السابق لأن الأمر بالاعتزال يلزمه النهي عن القربان وبالعكس فيكون كل منهما مقررا وإن تغايرا بالمفهوم فلذا عطف أحدهما على الآخر وفيه بيان لغايته فإن تقييد الاعتزال بقوله ﷾: فِي الْمَحِيضِ وترتبه على كونه أذى يفيد تخصيص الحرمة بذلك الوقت، ويفهم منه عقلا انقطاعها بعده، ولا يدل عليه اللفظ صريحا بخلاف حَتَّى يَطْهُرْنَ والغاية انقطاع الدم عند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه فإن كان الانقطاع لأكثر مدة الحيض حل القربان بمجرد الانقطاع، وإن كان لأقل منها لم يحل إلا باغتسال أو ما هو في حكمه من مضي وقت صلاة، وعند الشافعية هي الاغتسال بعد الانقطاع قالوا: ويدل عليه صريحا قراءة حمزة والكسائي وعاصم في رواية ابن عياش «يطهرن» بالتشديد أي «يتطهرن» والمراد به يغتسلن لا لأن الاغتسال

{ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” [buyruğu] önceki hükmün tekit edilmesidir; zira uzak durma emri yaklaşma yasağını, bunun aksi de diğerini gerektirir; dolayısıyla mefhumları farklı olsa bile her biri diğerini pekiştirmiş olur, bu yüzden biri diğerine atfedilmiştir. Bunda onun gayesinin (son sınırının) beyanı vardır; zira uzak durmanın Yüce Allah'ın { فِي الْمَحِيضِ } buyruğu ile kayıtlanması ve bunun bir eza oluşuna bağlanması, haramlığın o vakte tahsisini ifade eder ve bundan aklen o vakitten sonra haramlığın kalkacağı anlaşılır; fakat lafız { حَتَّى يَطْهُرْنَ } ifadesinin aksine buna açıkça delalet etmez. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a göre gaye, kanın kesilmesidir; şayet kesilme hayzın en uzun müddetinde olursa sadece kesilmekle yaklaşmak helal olur; şayet en az müddetinde olursa gusletmedikçe veya bir namaz vaktinin geçmesi gibi onun hükmünde olan bir durum gerçekleşmedikçe helal olmaz. Şâfiîlere göre ise gaye, kanın kesilmesinden sonra gusletmektir. Dediler ki: Hamza, Kisâî ve İbn Ayyâş rivayetinde Âsım'ın şedde ile «يطهرن» yani «يتطهرن» (yıkanırlar) şeklindeki kıraati buna açıkça delalet eder. Bundan murat yıkanmalarıdır; yıkanmanın

معنى حقيقي للتطهير كما يوهمه بعض عباراتهم- لأن استعماله فيما عدا الاغتسال شائع في الكلام المجيد والأحاديث على ما لا يخفى على المتتبع- بل لأن صيغة المبالغة يستفاد منها الطهارة الكاملة، والطهارة الكاملة للنساء عن المحيض هو الاغتسال فلما دلت قراءة التشديد على أن غاية حرمة القربان هو الاغتسال والأصل في القراءات التوافق حملت قراءة التخفيف عليها بل قد يدعى أن الطهر يدل على الاغتسال أيضا بحسب اللغة ففي القاموس طهرت المرأة انقطع دمها واغتسلت من الحيض كتطهرت، وأيضا قوله تعالى:

bazı ifadelerinin vehmettirdiği gibi tathîr (temizlenme) için hakiki mana olmasından dolayı değil -çünkü bunun gusül dışındakilerde kullanılması, araştıran bir kimseye gizli kalmayacağı üzere Kur'ân-ı Kerîm'de ve hadislerde yaygındır- bilakis mübalağa kalıbından tam temizliğin anlaşılması sebebiyledir. Kadınlar için hayızdan tam temizlik ise gusüldür. Şeddeli kıraat yaklaşma haramlığının son sınırının gusül olduğuna delalet edince ve kıraatlerde asıl olan uyum olunca, şeddesiz (tahfif) kıraat ona hamledilmiştir. Hatta lugat bakımından tuhr (temizlik) kelimesinin de gusle delalet ettiği iddia edilebilir; nitekim el-Kâmûs'ta: 'Kadın temizlendi (طهرت), kanı kesildi ve tıpkı tatathharat (تطهرت) gibi hayızdan gusletti' denilmektedir. Ayrıca Yüce Allah'ın şu buyruğu da:

فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ يدل التزاما على أن الغاية هي الاغتسال لأنه يقتضي تأخر جواز الإتيان عن الغسل فهو يقوي كون المراد بقراءة التخفيف الغسل لا الانقطاع وربما يكون قرينة على التجوز في الطهر بحمله على الاغتسال إن لم يسلم ما تقدم وعلى فرض عدم تسليم هذا وذاك والرجوع إلى القول بأن قراءة التخفيف من الطهر وهو حقيقة في انقطاع الدم لا غير ولا تجوز ولا قرينة، وقراءة التشديد من التطهر، ويستفاد منه الاغتسال يقال أيضا في وجه الجمع كما في الكشف: إن القراءة بالتشديد لبيان الغاية الكاملة وبالتخفيف لبيان الناقصة، وحتى في الأفعال نظير إلى في أنه لا يقتضي دخول ما بعدها فتكون الكاملة البتة، وبيانه أن الغاية الكاملة ما يكون غاية بجميع أجزائه وهي الخارجة عن المغيا، والناقصة ما تكون غاية باعتبار آخرها وحتى الداخلة على الأسماء تقتضي دخول ما بعدها لولا الغاية والداخلة على الأفعال مثل إلى لا تقتضي كون ما بعدها جزءا لما قبلها فانقطاع الدم غاية للحرمة باعتبار آخره فيكون وقت الانقطاع داخلا فيها والاغتسال غاية لها باعتبار أوله فلا تعارض بين القراءتين، ولعل فائدة بيان الغايتين بيان مراتب حرمة القربان فإنها أشد قبل الانقطاع مما بعده، ولما رأى ساداتنا الحنفية أن هاهنا قراءتين التخفيف والتشديد وأن مؤدى الأولى انتهاء الحرمة العارضة على الحل بانقطاع الدم مطلقا فإذا انتهت الحرمة العارضة حلت بالضرورة وأن مؤدى الثانية عدم انتهائها عنده بل بعد الاغتسال، ورأوا أن الطهر إذا نسب إلى المرأة لا يدل على الاغتسال لغة بل معناه فيها انقطاع الدم وهو المروي عن ابن عباس ومجاهد، وفي تاج البيهقي طهرت خلاف طمثت، وفي شمس العلوم امرأة طاهر بغير- هاء- انقطع دمها وفي الأساس امرأة طاهر ونساء طواهر طهرن من الحيض، ولا يعارض ذلك ما في القاموس لجواز أن يكون بيانا للاستعمال ولو مجازا على ما هو طريقته في كثير من الألفاظ وأن الحمل على الاغتسال مجازا من غير قرينة معينة له مما لا يصح واعتبار فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ قرينة بناء على ما ذكروا ليس بشيء وما ذكروه في وجه الدلالة من الاقتضاء فيه بحث لأن- الفاء- الداخلة على الجملة التي لا تصلح أن تكون شرطا كالجملة الإنشائية لمجرد الربط كما نص عليه ابن هشام في المغني ومثل له بقوله تعالى: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي [آل عمران: ٣١] ولو سلم فاللازم تأخر جواز الإتيان عن الغسل في الجملة لا مطلقا حتى يكون قرينة على أن المراد بقراءة التخفيف أيضا الغسل وأن القول بأن إحدى الغايتين داخلة في الحكم والأخرى خارجة خلاف المتبادر احتاجوا للجمع بجعل كل منهما آية مستقلة فحملوا الأولى على الانقطاع بأكثر المدة، والثانية لتمام العادة التي ليست أكثر مدة الحيض كما حمل إبراهيم النخعي قراءة النصب والجرّ في أرجلكم على حالة التخفيف وعدمه وهو المناسب لأن في توقف قربانها في الانقطاع للأكثر على الغسل إنزالها حائضا حكما وهو مناف لحكم الشرع لوجوب الصلاة عليها المستلزم لإنزاله إياها ظاهرا حكما بخلاف تمام العدة فإن الشرع لم يقطع عليها بالطهر بل يجوز الحيض بعده، ولذا لو زادت ولم يجاوز العشرة كان الكل حيضا بالاتفاق بقي أن مقتضى الثانية ثبوت الحرمة قبل الغسل فرفع الحرمة قبله بمضي أول وقت الصلاة أعني أدناه الواقع آخرا، واعتبار الغسل حكما على ما قالوا معارضة النص بالمعنى، والجواب أن القراءة الثانية خص منها صورة الانقطاع للعشرة بقراءة التخفيف فجاز أن يخص ثانيا

{ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ } “İyice temizlendikleri zaman onlara yaklaşın” ifadesi, yaklaşma cevazının gusülden sonraya kalmasını gerektirdiğinden, gayenin gusül olduğuna delâlet-i iltizâmiyye ile delalet eder. Dolayısıyla bu, şeddesiz kıraatte muradın kanın kesilmesi değil gusül olduğunu kuvvetlendirir; şayet daha önce geçen hususlar kabul edilmezse 'tuhr' kelimesinin gusle hamledilerek mecaza çekilmesine bir karine olabilir. Bunun ve şunun kabul edilmediği, şeddesiz kıraatin 'tuhr'dan olup onun da sadece kanın kesilmesinde hakikat olduğu, mecaz veya karinenin bulunmadığı, şeddeli kıraatin ise 'tetahhur'dan olup ondan guslün anlaşıldığı görüşüne dönüldüğü farz edilse bile, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere cem etme vechinde şöyle denilir: Şeddeli kıraat kâmil gayeyi, şeddesiz kıraat ise nâkıs gayeyi beyan etmek içindir. Fiillere dahil olan 'hattâ' edatı, kendisinden sonrakinin [öncekine] dahil olmasını gerektirmemesi bakımından 'ilâ' gibidir; dolayısıyla kesinlikle kâmil gaye olur. Beyanı şudur: Kâmil gaye, bütün cüzleriyle gaye olan ve mugayyânın (sınırlandırılan şeyin) dışında kalandır; nâkıs gaye ise sonu itibarıyla gaye olandır. İsimlerin üzerine dahil olan 'hattâ' edatı, gaye olmasaydı kendisinden sonrakinin dahil olmasını gerektirirdi; fiillere dahil olan ise 'ilâ' gibi olup kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinin bir cüzü olmasını gerektirmez. Kanın kesilmesi, sonu itibarıyla haramlığın gayesidir; dolayısıyla kesilme vakti onun içine dahil olur; gusül ise başı itibarıyla onun gayesidir; dolayısıyla iki kıraat arasında tezat yoktur. İki gayenin beyan edilmesinin faydası, belki de yaklaşma haramlığının mertebelerini beyan etmektir; zira o, kesilmeden önce kesildikten sonrasına göre daha şiddetlidir. Hanefî büyüklerimiz burada tahfif ve teşdid olmak üzere iki kıraatin bulunduğunu, birincisinin helalliğe arız olan haramlığın mutlak olarak kanın kesilmesiyle sona ermesini ifade ettiğini, dolayısıyla arız olan haramlık sona erdiğinde kadının zorunlu olarak helal olduğunu; ikincisinin ise kanın kesilmesiyle değil ancak gusülden sonra sona ereceğini ifade ettiğini gördüklerinde; ayrıca 'tuhr' kelimesi kadına nispet edildiğinde lugaten gusle delalet etmeyip kadındaki anlamının kanın kesilmesi olduğunu -ki bu İbn Abbas ve Mücâhid'den rivayet edilendir; Tâcü'l-Beyhakî'de 'طهرت' kelimesinin 'طمثت' (hayız gördü) kelimesinin zıddı olduğu, Şemsü'l-Ulûm'da he harfi olmaksızın 'امرأة طاهر' ifadesinin 'kanı kesilmiş kadın' anlamına geldiği, el-Esâs'ta ise 'امرأة طاهر ونساء طواهر' ifadesinin 'hayızdan temizlendiler' demek olduğu geçer- ve el-Kâmûs'ta yer alan bilginin birçok lafızdaki yönteminde olduğu gibi mecaz olsa bile kullanımı beyan kabilinden olabileceğini, bu sebeple onunla çelişmeyeceğini, kendisini belirleyen bir karine olmaksızın mecaz yoluyla gusle hamledilmesinin sahih olmayacağını ve belirttikleri hususlara dayanarak { فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ } buyruğunun karine sayılmasının bir değer taşımadığını gördüklerinde -nitekim delalet yönünde zikrettikleri iktizâda itiraz vardır; çünkü İbn Hişâm'ın el-Mugnî'de açıkça belirttiği ve Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun” [Âl-i İmrân: 31] ayetini misal verdiği üzere inşaî cümle gibi şart olmaya elverişli olmayan cümlenin başına gelen 'fa' harfi sadece irtibat içindir; bu kabul edilse bile gereken şey, şeddesiz kıraatte de muradın gusül olduğuna karine teşkil edecek derecede mutlak olarak değil, genel olarak yaklaşma cevazının gusülden sonraya kalmasıdır ve iki gayeden birinin hükme dahil, diğerinin ise hariç olduğunu söylemek ilk akla gelene aykırıdır- her iki kıraati de müstakil birer ayet kılarak cem etmeye ihtiyaç duydular. Böylece birinciyi en uzun müddetteki kesilmeye, ikinciyi ise hayzın en uzun müddeti olmayan âdetin tamamlanmasına hamlettiler; nitekim İbrâhim en-Nehaî de 'ercüleküm' kelimesindeki nasb ve cer kıraatlerini [mestleri] çıkarma ve çıkarmama haline hamletmiştir ki uygun olan da budur. Çünkü en uzun müddetteki kesilmede kadına yaklaşmanın gusle bağlanmasında, onun hükmen hayızlı sayılması söz konusudur; bu ise şeriatın ona namazı farz kılmasıyla hükmen temiz saymasını gerektiren hükmüne zıttır. Âdetin tamamlanması ise böyle değildir; zira şeriat onun temiz olduğuna kesin hüküm vermemiştir, bilakis ondan sonra hayız gelmesi caizdir; bu sebeple kan artar da on günü geçmezse ittifakla hepsi hayız sayılır. Geriye şu kalmaktadır: İkinci kıraatin gereği gusülden önce haramlığın sabit olmasıdır; binaenaleyh gusülden önce, en son vaktinde vuku bulan namaz vaktinin ilk cüzünün geçmesiyle haramlığın kalkması ve dedikleri üzere guslün hükmen var sayılması nassa mana ile karşı koymaktır. Cevap şudur: İkinci kıraatten, on günde kesilme sureti şeddesiz kıraatle tahsis edilmiştir; dolayısıyla ikinci olarak

بالمعنى كما قاله بعض المحققين ولا يخفى ما في مذهب الإمام من التيسير والاحتياط لا يخفى، وحكي عن الأوزاعي أن حل الإتيان موقوف على التطهر وفسره بغسل موضع الحيض وقد يقال لتنقية المحل تطهير،

bazı muhakkiklerin dediği gibi mana ile de tahsis edilmesi caiz olmuştur. İmam'ın mezhebindeki kolaylık ve ihtiyat gizli değildir. el-Evzâî'den cinsel ilişkinin helal olmasının tatathhura (temizlenmeye) bağlı olduğu ve onun bunu hayız mahallini yıkamakla tefsir ettiği nakledilmiştir; nitekim o mahallin temizlenmesine de 'tathîr' denebilir.

فقد أخرج البخاري ومسلم والنسائي عن عائشة رضي الله تعالى عنها «أن امرأة سألت رسول الله ﷺ عن غسلها من المحيض فأمرها قبل أن تغتسل قال: خذي فرصة من مسك فتطهري بها قالت: كيف أتطهر بها؟ قال: تطهري بها قالت: كيف؟

Nitekim Buhârî, Müslim ve Nesâî Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Bir kadın Resûlullah ﷺ'e hayızdan nasıl gusledeceğini sordu; O da yıkanmadan önce ona emredip: 'Miskli bir bez parçası al da onunla temizlen' buyurdu. Kadın: 'Onunla nasıl temizleneyim?' dedi. O: 'Onunla temizlen' buyurdu. Kadın: 'Nasıl?' dedi.

قال: سبحان الله تطهري بها فاجتذبتها فقلت: تتبعي بها أثر الدم»

Resûlullah: 'Sübhânallah, onunla temizlen işte!' buyurdu. Bunun üzerine kadını kendime doğru çekip: 'Kanın izini onunla takip et (temizle)' dedim.»

وذهب طاوس ومجاهد في رواية عنه أن غسل الموضع مع الوضوء كاف في حل الإتيان- وإليه ذهب الإمامية- ولا يخفى أنه ليس شيء من ذلك طهارة كاملة للنساء وإنما هي طهارة كاملة لأعضائهن وهو خلاف المتبادر في الآية وإنما المتبادر هو الأول وما في الحديث وإن كان أمرا بالتطهر لتلك المرأة لكن المراد بذلك المبالغة في تطهير الموضع إلا أنه لأمر ما لم يصرح به صلى الله تعالى عليه وسلم وإطلاق التطهير على تنقية المحل مما لا ننكره وإنما ننكر إطلاق يطهرن على من طهرن مواضع حيضهن ودون إثباته حيض الرجال. واستدل بالآية على أنه لا يحرم الاستمتاع بالحائض بما بين السرة والركبة وإنما يحرم الوطء، وسئلت عائشة رضي الله تعالى عنها فيما أخرجه ابن جرير ما يحل للرجل من امرأته إذا كانت حائضا؟ قالت: كل شيء إلا الجماع وذهب جماعة إلى حرمة الاستمتاع بما بين السرة والركبة استدلالا بما

Tâvûs ve bir rivayetinde Mücâhid, o mahallin abdestle birlikte yıkanmasının cinsel ilişkinin helal olması için yeterli olduğu görüşüne varmışlardır -İmâmiyye de bu görüşe gitmiştir-. Gizli değildir ki bunlardan hiçbiri kadınlar için tam bir temizlik değildir; bu sadece onların organları için tam bir temizliktir ve bu da ayette ilk akla gelene aykırıdır; ilk akla gelen ancak birincisidir. Hadiste geçen ifade o kadına temizlenme emri olsa da bundan maksat o mahallin temizlenmesinde mübalağa yapmaktır; ancak bir sebepten ötürü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bunu açıkça ifade etmemiştir. Mahalli temizlemeye 'tathîr' denilmesini inkâr etmiyoruz; bizim inkâr ettiğimiz, hayız mahallerini temizleyen kadınlara 'temizlendiler' (يطهرن) denilmesidir; bunu ispatlamak erkeklerin hayız görmesi kadar uzaktır. Bu ayetten, hayızlı kadınla göbek ile diz kapağı arasından faydalanmanın haram olmadığına, sadece cinsel ilişkinin haram olduğuna delil getirilmiştir. İbn Cerîr'in tahric ettiğine göre Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya: 'Hayızlı olduğu zaman erkeğe karısından ne helal olur?' diye sorulmuş, o da: 'Cinsel ilişki hariç her şey' demiştir. Bir topluluk ise şu delile dayanarak göbek ile diz kapağı arasından faydalanmanın haram olduğu görüşüne varmıştır:

أخرجه مالك عن زيد بن أسلم «أن رجلا سأل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: ماذا يحل لي من امرأتي وهي حائض؟ فقال له صلى الله تعالى عليه وسلم: لتشد عليها إزارها ثم شأنك بأعلاها»

Mâlik'in Zeyd b. Eslem'den tahric ettiğine göre: «Bir adam Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e sorup: 'Karım hayızlı iken bana ondan ne helaldir?' dedi. sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: 'İzarını üzerine sıkıca bağlasın, sonra yukarısı senin bileceğin iştir' buyurdu.»

وكأنه من باب سد الذرائع في الجملة، ولهذا ورد فيما أخرجه الإمام أحمد والتعفف عن ذلك أفضل والأمر في الآية للإباحة على حد إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا [المائدة: ٢] ففيها إباحة الإتيان لكنه مقيد بقوله سبحانه:

Bu, genel olarak sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları kapama) kabilindendir. Bu sebeple İmam Ahmed'in tahric ettiği rivayette: 'Ondan sakınmak daha faziletlidir' şeklinde varid olmuştur. Ayetteki emir ise { إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “İhramdan çıktığınız zaman avlanın” [el-Mâide: 2] ayetinde olduğu gibi ibâha (mubahlık) içindir; dolayısıyla onda cinsel ilişkinin mubahlığı vardır, ancak bu Yüce Allah'ın şu buyruğu ile kayıtlıdır:

مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ أي من المكان الذي أمركم الله تعالى بتجنبه لعارض الأذى وهو الفرج ولا تعدوا غيره قاله ابن عباس ومجاهد وقتادة والربيع، وقال الزجاج: معناه من الجهات التي يحل فيها أن تقرب المرأة ولا تقربوهن من حيث لا يحل كما إذا كن صائمات أو محرمات أو معتكفات وأيد بأنه لو أراد الفرج لكانت- في- أظهر فيه من- من- لأن الإتيان بمعنى الجماع يتعدى بها غالبا لا بمن، ولعله في حيز المنع عند أهل القول الأول إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ مما عسى يندر منهم من ارتكاب بعض الذنوب

{ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden” yani Allah Teâlâ'nın eza arız olması sebebiyle kaçınmanızı emrettiği yerden ki o da fercdir; onun dışına taşmayın. Bunu İbn Abbas, Mücâhid, Katâde ve er-Rebî' söylemiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Bunun manası, kadına yaklaşmanın helal kılındığı cihetlerdendir; kadınlar oruçlu, ihramlı veya itikâfta oldukları zamanki gibi helal olmayan yerlerden onlara yaklaşmayın. Bu görüş, şayet ferc murat edilseydi 'fî' edatının 'min' edatından daha açık olacağı gerekçesiyle desteklenmiştir; çünkü cinsel ilişki anlamındaki 'ityân' fiili 'min' ile değil çoğunlukla 'fî' ile müteaddi olur. Bu ise birinci görüş sahiplerine göre menedilmiş (kabul görmeyen) bir durumdadır. { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ } “Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri sever” kendilerinden nâdiren sadır olabilecek bazı günahları işlemekten,

كالإتيان في الحيض المورث للجذام في الولد كما ورد في الخبر،

haberde varid olduğu üzere çocukta cüzzama yol açan hayız halindeki cinsel ilişki gibi,

والمستدعي عقاب الله تعالى

ve Allah Teâlâ'nın azabını gerektiren [günahlardan tövbe edenleri];

فقد أخرج الإمام أحمد والترمذي، والنسائي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ قال: «من أتى حائضا فقد كفر بما أنزل على محمد صلى الله تعالى عليه وسلم،

Nitekim İmam Ahmed, Tirmizî ve Nesâî, Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Kim bir hayızlı kadına yaklaşırsa, Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e indirileni inkâr etmiş (küfre düşmüş) olur.»

وهو جار مجرى الترهيب فلا يعارض ما

Bu ise korkutma (terhîb) kabilindendir, dolayısıyla şu rivayetle çelişmez:

أخرجه الطبراني عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «جاء رجل إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: يا رسول الله أصبت امرأتي وهي حائض فأمره رسول الله ﷺ أن يعتق نسمة»

Taberânî'nin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Karım hayızlı iken onunla ilişkide bulundum' dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ ona bir köle azat etmesini emretti.»

وقيمة النسمة حينئذ دينار، وهذا إذا كان الإتيان في أول الحيض والدم أحمر أما إذا كان في آخره والدم أصفر فينبغي أن يتصدق بنصف دينار كما دلت عليه الآثار وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ أي المتنزهين عن الفواحش والأقذار كمجامعة الحائض والإتيان لا من حيث أمر الله تعالى وحمل التطهر على التنزه هو الذي تقتضيه البلاغة وهو مجاز على ما في الأساس وشمس العلوم، وعن عطاء حمله على التطهر بالماء والجملتان تذييل مستقل لما تقدم نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ أخرج البخاري وجماعة عن جابر قال: «كانت اليهود تقول إذا أتى الرجل امرأته من خلفها في قبلها ثم حملت جاء الولد أحول فنزلت» والحرث إلقاء البذر في الأرض وهو غير الزرع لأنه إنباته يرشدك إلى ذلك قوله تعالى: أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [الواقعة: ٦٣، ٦٤] وقال الجوهري: الحرث الزرع والحارث الزارع وعلى كل تقدير هو خبر عما

O zaman kölenin değeri bir dinardı. Bu, ilişki hayzın başında ve kan kırmızı iken vuku bulmuşsa geçerlidir; şayet hayzın sonunda ve kan sarı iken olmuşsa, eserlerin delalet ettiği üzere yarım dinar sadaka vermelidir. { وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “ve çokça temizlenenleri sever” yani hayızlı kadınla cinsel ilişki ve Allah Teâlâ'nın emrettiği yerin dışından yaklaşmak gibi çirkinliklerden ve pisliklerden sakınanları sever. Temizlenmeyi (تطهر) sakınmaya (تنزه) hamletmek, belagatin gerektirdiği şeydir; bu ise el-Esâs ve Şemsü'l-Ulûm'da belirtildiği üzere mecazdır. Atâ'dan ise bunu su ile temizlenmeye hamlettiği nakledilmiştir. Bu iki cümle daha önce geçenler için müstakil bir tezyildir. { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin tarlanızdır”. Buhârî ve bir topluluk Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: «Yahudiler: 'Bir kimse karısına arkasından yaklaşıp önden cinsel ilişkide bulunursa ve kadın hamile kalırsa çocuk şaşı doğar' derlerdi. Bunun üzerine bu ayet indi.» Hars (الْحَرْثُ), tohumu toprağa atmaktır; bu ise ekinden (ez-zer') farklıdır, çünkü ekin onun bitmesidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu sana bunu gösterir: { أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz yoksa bitiren biz miyiz?” [el-Vâkıa: 63-64]. el-Cevherî ise şöyle demiştir: Hars ekmektir, hâris de ekicidir. Her takdire göre bu ifade, kendisinden önceki için

قبله إما بحذف المضاف أي مواضع حرث، أو التجوز والتشبيه البليغ أي كمواضع ذلك وتشبيههن بتلك المواضع متفرع على تشبيه النطف بالبذور من حيث إن كلّا منهما مادة لما يحصل منه ولا يحسن بدونه فهو تشبيه يكنى به عن تشبيه آخر فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أي ما هو كالحرث ففيه استعارة تصريحية ويحتمل أن يبقى الحرث على حقيقته والكلام تمثيل شبه حال إتيانهم النساء في المأتي بحال إتيانهم المحارث في عدم الاختصاص بجهة دون جهة ثم أطلق لفظ المشبه به على المشبه، والأول أظهر وأوفق لتفريع حكم الإتيان على تشبيههن بالحرث تشبيها بليغا، وهذه الجملة مبينة لقوله تعالى: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ لما فيه من الإجمال من حيث المتعلق، والفاء جزائية وما قبلها علة لما بعدها، وقدم عليه اهتماما بشأن العلة وليحصل الحكم معللا فيكون أوقع، ويحتمل أن يكون المجموع كالبيان لما تقدم، والفاء للعطف وعطف الإنشاء على الأخبار جائز بعاطف سوى الواو أَنَّى شِئْتُمْ قال قتادة والربيع من أين شِئْتُمْ وقال مجاهد: كيف شئتم، وقال الضحاك: متى شئتم، ومجيء أَنَّى بمعنى- أين- وكيف ومتى مما أثبته الجم الغفير، وتلزمها على الأول- من- ظاهرة أو مقدرة، وهي شرطية حذف جوابها لدلالة الجملة السابقة عليه.

ya bir muzâfın hazfiyle yani 'ekim yerleridir' şeklinde ya da mecaz ve beliğ bir teşbihle yani 'onların ekim yerleri gibidir' şeklinde bir haberdir. Kadınların bu yerlere benzetilmesi, menilerin tohumlara benzetilmesine dayanır; zira her ikisi de kendisinden hasıl olan şeyin maddesidir ve onsuz güzel olmaz; bu sebeple bir teşbih ile başka bir teşbihe kinaye yapılmıştır. { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Öyleyse tarlanıza varın” yani tarla gibi olana; burada istiare-i tasrihiyye vardır. Hars lafzının hakikati üzere kalması ve sözün bir temsil olması da muhtemeldir; zira kadınlara yaklaşma halini, bir cihete mahsus olmama hususunda tarlalara varma haline benzetmiş, sonra müşebbehün bihin lafzı müşebbehe ıtlak edilmiştir. Birincisi daha açıktır ve yaklaşma hükmünün kadınları beliğ bir teşbihle tarlaya benzetme üzerine terettüp ettirilmesine daha uygundur. Bu cümle, müteallakı yönünden taşıdığı kapalılık sebebiyle Yüce Allah'ın { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } buyruğunu açıklayıcıdır. 'Fa' harfi cezâiyedir ve öncesi sonrasının illetidir; illetin şanına ehemmiyet vermek ve hükmün illetli olarak hasıl olup nefiste daha tesirli olmasını sağlamak için öne geçirilmiştir. Bütününün öncekiler için beyan kabilinden olması da muhtemeldir; 'fa' atıf içindir ve inşânın haber üzerine vav dışındaki bir atıf edatıyla atfedilmesi caizdir. { أَنَّى شِئْتُمْ } “nasıl/dilediğiniz gibi”. Katâde ve er-Rebî': 'Dilediğiniz yerden', Mücâhid: 'Nasıl dilerseniz', Dahhâk ise: 'Ne zaman dilerseniz' demiştir. { أَنَّى } kelimesinin 'nereden', 'nasıl' ve 'ne zaman' anlamlarına gelişi büyük bir çoğunluk tarafından ispatlanmıştır. Birinci anlama göre açık veya mukadder bir 'min' cer harfini gerektirir; bu bir şart edatıdır ve önceki cümlenin ona delaleti sebebiyle cevabı hazfedilmiştir.

واختار بعض المحققين كونها هنا بمعنى من أين أي من أي جهة ليدخل فيه بيان النزول، والقول بأن الآية حينئذ تكون دليلا على جواز الإتيان من الإدبار ناشىء من عدم التدبر في أن- من- لازمة إذ ذاك فيصير المعنى من أي مكان لا في أي مكان فيجوز أن يكون المستفاد حينئذ تعميم الجهات من القدام والخلف والفوق والتحت واليمين والشمال لا تعميم مواضع الإتيان فلا دليل في الآية لمن جوز إتيان المرأة في دبرها كابن عمر، والأخبار عنه في ذلك صحيحة مشهورة، والروايات عنه بخلافها على خلافها، وكابن أبي مليكة وعبد الله بن القاسم حتى قال فيما أخرجه الطحاوي عنه: ما أدركت أحدا أقتدي به في ديني يشك في أنه حلال، وكمالك بن أنس حتى أخرج الخطيب عن أبي سليمان الجوزجاني أنه سأله عن ذلك فقال له: الساعة غسلت رأس ذكري منه، وكبعض الإمامية لا كلهم كما يظنه بعض الناس ممن لا خبرة له بمذهبهم، وكسحنون من المالكية، والباقي من أصحاب مالك ينكرون رواية الحل عنه ولا يقولون به، ويا ليت شعري كيف يستدل بالآية على الجواز مع ما ذكرناه فيها ومع قيام الاحتمال كيف ينتهض الاستدلال لا سيما وقد تقدم قبل وجوب الاعتزال في المحيض وعلل بأنه أذى مستقذر تنفر الطباع السليمة عنه، وهو يقتضي وجوب الاعتزال عن الإتيان في الأدبار لاشتراك العلة ولا يقاس ما في المحاش من الفضلة بدم الاستحاضة ومن قاس فقد أخطأت استه الحفرة لظهور الاستقذار. والنفرة مما في المحاش دون دم الاستحاضة، وهو دم انفجار العرق كدم الجرح وعلى فرض تسليم أن أَنَّى تدل على تعميم مواضع الإتيان كما هو الشائع يجاب بأن التقييد بمواضع الحرث يدفع ذلك فقد أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير قال: بينا أنا ومجاهد جالسان عند ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إذ أتاه رجل فقال: ألا تشفيني من آية المحيض قال: بلى فقرأ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ إلى فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ فقال ابن عباس: من حيث جاء الدم من ثم أمرت أن تأتي فقال:

Bazı muhakkikler, nüzul sebebinin beyanı da içine girsin diye buradaki kelimenin 'nereden' yani 'hangi cihetten' anlamında olduğunu tercih etmişlerdir. Bu takdirde ayetin arkadan (dübürden) yaklaşmanın cevazına delil olacağı sözü, o durumda 'min' harf-i cerrinin zorunlu oluşunu düşünmemekten kaynaklanmaktadır; zira o zaman mana 'hangi mekânda' değil, 'hangi mekândan/cihetten' olur. Dolayısıyla bu durumda anlaşılan şey; yaklaşma mahallerinin umumi kılınması değil, ön, arka, üst, alt, sağ ve sol cihetlerinin umumi kılınması olabilir. Binaenaleyh ayette; İbn Ömer gibi kadına arkasından yaklaşmayı caiz gören kimseler için bir delil yoktur -ondan bu yöndeki haberler sahih ve meşhurdur, aksi yöndeki rivayetler ise bunun hilafınadır-; İbn Ebî Müleyke ve Abdullah b. el-Kâsım gibi -hatta et-Tahâvî'nin ondan tahric ettiğine göre o: 'Dinimde kendilerine uyduğum kimselerden hiçbirinin bunun helal olduğunda şüphe ettiğini görmedim' demiştir-; Mâlik b. Enes gibi -hatta el-Hatîb, Ebû Süleymân el-Cûzecânî'den onun Mâlik'e bunu sorduğunu, onun da: 'Şu anda onun yüzünden zekerimin başını yıkadım' dediğini tahric etmiştir-; onların mezhebine dair bilgisi olmayan bazı insanların sandığı gibi hepsi değil, İmâmiyye'nin bir kısmı gibi ve Mâlikîlerden Sahnûn gibi kimseler için de bir delil yoktur. Mâlik'in diğer ashabı ise ondan gelen helallik rivayetini inkâr ederler ve bunu söylemezler. Ah bir bilseydim! Ayette zikrettiğimiz şeylerle birlikte ve bu ihtimal mevcutken ayetle bu cevaza nasıl delil getirilebilir ve istidlal nasıl geçerli olabilir? Bilhassa bundan önce hayız halinde uzak durmanın vacip olduğu geçmiş ve bunun selim tabiatların nefret ettiği pis bir eza olduğu gerekçesiyle illetlendirilmiştir; bu ise illetin ortaklığı sebebiyle arkadan yaklaşmaktan da uzak durmanın vücubunu gerektirir. Bağırsaklardaki pislik istihaza kanına kıyas edilemez; bunu kıyas eden kimse apaçık bir yanılgıya düşmüştür, zira bağırsaklardakinden tiksinme ve nefret etme durumu açıktır, istihaza kanı ise böyle değildir; o, yara kanı gibi damarın çatlamasından çıkan bir kandır. Yaygın olduğu üzere { أَنَّى } kelimesinin yaklaşma mahallerinin umumiliğine delalet ettiği kabul edilse bile, hars (ekim) mahalleriyle kayıtlanmış olmasının bunu defettiği şeklinde cevap verilir. Nitekim İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Ben ve Mücâhid, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın yanında otururken bir adam gelip: 'Beni hayız ayetinden şifaya kavuşturmaz mısın?' dedi. O da: 'Evet' dedi ve { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } ayetinden { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } ayetine kadar okudu. Bunun üzerine İbn Abbas: 'Kanın geldiği yerden sana gelmen emredildi' dedi. Adam:»

كيف بالآية نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ؟ فقال: ويحك، وفي الدبر من حرث لو كان ما تقول حقا لكان المحيض منسوخا إذا شغل من هاهنا جئت من هاهنا ولكن أنى شئتم من الليل والنهار، وما قيل من أنه لو كان في الآية تعين الفرج لكونه موضع الحرث للزم تحريم الوطء بين الساقين وفي الاعكان لأنها ليست موضع حرث كالمحاش مدفوع بأن الإمناء فيما عدا الضمامين لا يعد في العرف جماعا ووطئا والله تعالى قد حرم الوطء والجماع في غير موضع الحرث لا الاستمناء فحرمة الاستمناء بين الساقين وفي الاعكان لم تعلم من الآية إلا أن يعد ذلك إيتاء وجماعا وأنى به، ولا أظنك في مرية من هذا وبه يعلم ما في مناظرة الإمام الشافعي، والإمام محمد بن الحسن، فقد أخرج الحاكم عن عبد الحكم أن الشافعي ناظر محمدا في هذه المسألة فاحتج عليه ابن الحسن بأن الحرث إنما يكون

«'{ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } ayeti hakkında ne dersin?' dedi. İbn Abbas: 'Yazık sana! Dübürde ekin yeri mi var? Şayet senin dediğin doğru olsaydı, buradan meşgul olunduğunda şuradan gelirdin de hayız [hükmü] neshedilmiş olurdu. Fakat [onun anlamı] gece ve gündüzden dilediğiniz vakittedir' dedi.» Şayet ayette ferc hars mahalli olduğu için tayin edilmiş olsaydı, bacaklar arasında ve karın kıvrımlarında cinsel ilişkinin haram olması gerekirdi; zira oralar da dübür gibi hars mahalli değildir denilirse; buna şöyle cevap verilir: İki uyluk dışındaki yerlerde inzal olmak örfte cima ve vat' sayılmaz; Allah Teâlâ ise istimnâyı (mastürbasyonu) değil, hars mahallinin dışındaki vat' ve cimayı haram kılmıştır. Dolayısıyla bacaklar arasında ve karın kıvrımlarındaki istimnânın haramlığı, bu bir yaklaşma ve cima sayılmadıkça ayetten anlaşılamaz; bunun öyle sayılması ise nerede? Bu hususta şüphe içinde olmadığını sanıyorum. İmam Şâfiî ile İmam Muhammed b. el-Hasan'ın münazarasında geçen durum da bununla anlaşılır. Nitekim Hâkim, Abdülhakem'den Şâfiî'nin bu meselede Muhammed ile münazara ettiğini tahric etmiştir; İbnü'l-Hasan ona karşı harsın ancak

في الفرج فقال له أفيكون ما سوى الفرج محرما فألتزمه؟ فقال: أرأيت لو وطئها بين ساقيها أو في أعكانها أو في ذلك حرث؟ قال: لا قال: أفيحرم؟ قال: لا قال: فكيف تحتج بما لا تقول به، وكأنه من هنا قال الشافعي فيما حكاه عنه الطحاوي والحاكم والخطيب لما سئل عن ذلك: ما صح عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في تحليله ولا تحريمه شيء والقياس أنه حلال وهذا خلاف ما نعرف من مذهب الشافعي فإن رواية التحريم عنه مشهورة فلعله كان يقول ذلك في القديم ورجع عنه في الجديد لما صح عنده من الأخبار أو ظهر له من الآية وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ ما يصلح للتقديم من العمل الصالح ومنه التسمية عند الجماع وطلب الولد المؤمن،

fercde olacağını delil getirdi. Bunun üzerine Şâfiî ona: 'Fercin dışındakiler haram olur mu, bunu kabul eder misin?' dedi. Muhammed: 'Kadına bacakları arasında veya karın kıvrımlarında yaklaşsa ne dersin, buralarda bir hars var mıdır?' dedi. Şâfiî: 'Hayır' dedi. Muhammed: 'Peki haram olur mu?' dedi. Şâfiî: 'Hayır' dedi. Muhammed: 'Öyleyse bizzat söylemediğin bir şeyle nasıl delil getiriyorsun?' dedi. et-Tahâvî, Hâkim ve el-Hatîb'in naklettiğine göre kendisine bu sorulduğunda Şâfiî'nin: 'Bunun helal veya haram kılınması hakkında Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sahih olmamıştır; kıyas ise helal olduğunu gösterir' demesi sanki buradan kaynaklanmaktadır. Bu ise Şâfiî'nin mezhebinden bildiğimize aykırıdır; zira ondan gelen tahrîm (haramlık) rivayeti meşhurdur. Muhtemelen o bunu eski mezhebinde (kavl-i kadîm) söylüyordu; yeni mezhebinde (kavl-i cedîd) ise yanında sahih olan haberler veya ayetten kendisine zahir olan mana sebebiyle bundan dönmüştür. { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz için önceden [güzel ameller] hazırlayın” salih amelden önceden takdime elverişli olan şeyleri [hazırlayın]; cinsel ilişki anında besmele çekmek ve mümin bir evlat istemek de bundandır.

فقد أخرج الشيخان وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: لو أن أحدكم إذا أتى أهله قال بسم الله اللهم جنبنا الشيطان وجنب الشيطان ما رزقتنا فقضى بينهما ولد لم يضره الشيطان أبدا»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Eğer biriniz eşine yaklaşırken: Bismillâh, Allahım! Şeytanı bizden uzaklaştır ve şeytanı bize rızık olarak vereceğin şeyden de uzaklaştır, derse ve aralarında bir çocuk takdir edilirse, şeytan ona asla zarar veremez.'»

وصح عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: إذا مات الإنسان انقطع عمله إلا من ثلاث صدقة جارية وعلم ينتفع به وولد صالح يدعو له»

Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan şu hadis sahih olarak rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: İnsan öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır: Sadaka-i câriye, kendisinden faydalanılan ilim ve kendisine dua eden salih evlat.»

وعن عطاء تخصيص المفعول بالتسمية. وعن مجاهد بالدعاء عند الجماع، وعن بعضهم بطلب الولد وعن آخرين بتزوج العفائف والتعميم أولى وَاتَّقُوا اللَّهَ فيما أمركم به ونهاكم عنه.

Atâ'dan mef'ûlü besmeleye tahsis ettiği nakledilmiştir. Mücâhid'den cinsel ilişki anındaki duaya tahsis ettiği, bazılarından evlat istemeye, diğer bazılarından ise iffetli kadınlarla evlenmeye tahsis ettiği nakledilmiştir; umumi kılmak ise daha evladır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan korkun” size emrettiği ve yasakladığı şeylerde.

وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ بالبعث فيجازيكم بأعمالكم فتزودوا ما ينفعكم والضمير المجرور راجع إلى الله تعالى بحذف مضاف أو بدونه ورجوعه إلى ما قدمتم أو إلى الجزاء المفهوم منه بعيد والأوامر معطوفة على قوله تعالى:

{ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Ve bilin ki şüphesiz siz O'na kavuşacaksınız” diriliş ile; böylece amellerinizin karşılığını size verecektir, öyleyse size fayda verecek şeyleri azık edinin. Mecrûr zamir, bir muzâfın hazfiyle veya hazfedilmeksizin Allah Teâlâ'ya râcidir; onun önceden takdim ettiğiniz şeylere veya bundan anlaşılan cezaya/karşılığa râci olması ise uzaktır. Emirler Yüce Allah'ın şu buyruğuna matuftur:

فَأْتُوا حَرْثَكُمْ وفائدتها الإرشاد العام بعد الإرشاد الخاص وكون الجملة السابقة مبينة لا يقتضي أن يكون المعطوف عليها كذلك وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ الذين تلقوا ما خوطبوا به بالقبول والامتثال بما لا تحبط به عبارة من الكرامة والنعيم، وحمل بعضهم المؤمنين على الكاملين في الإيمان بناء على أن الخطابات السابقة كانت للمؤمنين مطلقا فلو كانت هذه البشارة لهم كان مقتضى الظاهر وبشرهم فلما وضع المظهر موضع المضمر علم أن المراد غير السابقين وهم المؤمنون الكاملون ولا يخفى أنه يجوز أن يكون العدول إلى الظاهر للدلالة على العلية ولكونه فاصلة فلا يتم ما ذكره والواو للعطف، وَبَشِّرِ عطف على قُلْ المذكور سابقا أو على «قل» مقدرة قبل قدموا وهي معطوفة على المذكورة «ومن باب الإشارة» يسألونك عن خمر الهوى وحب الدنيا وميسر احتيال النفس بواسطة قداحها التي هي حواسها العشرة المودعة في ربابة البدن لنيل شيء من جزور اللذات والشهوات قل فيهما إثم الحجاب والبعد عن الحضرة ومنافع للناس في باب المعاش وتحصيل اللذة النفسانية والفرح بالذهول عن المعايب والخطرات المشوشة والهموم المكدرة وإثمهما أكبر من نفعهما لأن فوات الوصال في حظائر الجمال لا يقابله شيء، ولا يقوم مقامه- وصال سعدى ولامى- ولفرق عند الأبرار بين السكر من المدير والسكر من المدار:

{ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Tarlanıza varın”. Bunun faydası, hususi irşattan sonra umumi irşattır. Önceki cümlenin açıklayıcı olması, kendisine matuf olanın da öyle olmasını gerektirmez. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” kendilerine hitap edilen şeyleri kabul ve itaatle karşılayanları, hiçbir ifadenin tam olarak anlatamayacağı ikram ve nimetlerle [müjdele]. Bazıları, önceki hitapların mutlak olarak müminlere yönelik olduğu esasına dayanarak müminleri imanda kâmil olanlara hamletmişlerdir; zira şayet bu müjde onlar için olsaydı, zahirin gereği 'onları müjdele' şeklinde olurdu; açık isim zamir yerine konulunca muradın öncekiler dışında kâmil müminler olduğu anlaşılmıştır. Gizli değildir ki açık isme yönelmenin illet bildirmek ve ayet sonu (fâsıla) olması sebebiyle caiz olması mümkündür, dolayısıyla onun zikrettiği husus tam olmaz. Vav harfi atıf içindir; { وَبَشِّرِ } ise daha önce zikredilen { قُلْ } “De ki” ifadesine veya { قَدِّمُوا } kelimesinden önce takdir edilen ve zikredilene matuf olan 'de ki' ifadesine matuftur. «İşarî Boyut»: Sana heva şarabından, dünya sevgisinden ve lezzetler ile şehvetler devesinden bir pay elde etmek için bedenin rebabına yerleştirilmiş on duyusu olan kadehleri vasıtasıyla nefsin hilesi olan kumardan sorarlar. De ki: Her ikisinde de perdelenme ve huzurdan uzaklaşma günahı; geçim kapısında, nefsani lezzeti elde etmede, kusurlardan, zihni bulandıran düşüncelerden ve keder veren tasalardan gaflet ederek sevinmede ise insanlar için bazı menfaatler vardır. İkisinin günahı menfaatinden daha büyüktür; çünkü cemal bahçelerindeki vuslatın kaçırılmasına hiçbir şey denk olamaz ve Sa'dâ ile Lâmâ'nın vuslatı onun yerine geçemez. İyiler katında, kadehi sunandan sarhoş olmak ile kadehten dönenden sarhoş olmak arasında büyük fark vardır:

وأسكر القوم ورود كأس ... وكان سكرى من المدير

Topluluğu kadehin gelişi sarhoş etti... Benim sarhoşluğum ise kadehi sunandandır.

وهذا هو السكر الحلال لكنه فوق عالم التكليف ووراء هذا العالم الكثيف وهو سكر أرواح لا أشباح وسكر رضوان لا حميا دنان:

Helal sarhoşluk işte budur; fakat bu, mükellefiyet âleminin üstünde ve bu kesif âlemin ötesindedir. O, bedenlerin değil ruhların sarhoşluğudur; küplerin şarabı değil, rıdvanın sarhoşluğudur:

وما مل ساقيها ولا مل شارب ... عقار لحاظ كأسها يسكر اللبا

Ne sâkîsi usandı ne de içen usandı... Kadehinin bakış şarabı akılları sarhoş eder.

وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ وهو ما سوى الحق من الكونين كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ المنزلة من سماء الأرواح لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ في الدنيا والآخرة وتقطعون بواديهما بأجنحة السير والسلوك إلى ملك الملوك وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ وهو غلبة دواعي الصفات البشرية والحاجات الإنسانية «قل هو أذى» تنفر القلوب الصافية عنه فاعتزلوا بقلوبكم نساء النفوس في محيض غلبات الهوى حتى يطهرن ويفرغن من قضاء الحوائج الضرورية

{ وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” ki o, iki âlemde Hak dışındaki her şeydir. { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri böylece açıklar” ruhlar semasından indirilen [ayetleri], { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “tâ ki düşünesiniz” dünyada ve ahirette ve mülklerin Mâlikine doğru seyr u sülûk kanatlarıyla bu iki âlemin çöllerini aşasınız. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana hayızdan soruyorlar” ki o, beşerî sıfatların ve insanî ihtiyaçların gereklerinin galebe çalmasıdır. “De ki: O bir ezadır” saf kalpler ondan nefret eder; öyleyse nefis kadınlarından heva galebesi hayzında kalplerinizle uzak durun, tâ ki temizlenip zorunlu ihtiyaçları gidermekten fariğ olsunlar.

فإذا تطهرن بماء الإنابة ورجعن إلى الحضرة في طلب القربة فأتوهن من حيث أمركم الله أي عند ظهور شواهد الحق لزهوق باطل النفس واضمحلال هواها إن الله يحب التوابين عن أوصاف الوجود ويحب المتطهرين بنور المعرفة عن غبار الكائنات، أو يحب التوابين من سؤالاتهم ويحب المتطهرين من إراداتهم نساؤكم وهي النفوس التي غدت لباسا لكم وغدوتم لباسا لهن موضع حرثكم للآخرة فأتوا حرثكم متى شئتم الحراثة لمعادكم وقدموا لأنفسكم ما ينفعها ويكمل نشأتها واتقوا الله من النظر إلى ما سواه واعلموا أنكم ملاقوه بالفناء فيه إذا اتقيتم وبشر المؤمنين بما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أخرج ابن جرير عن ابن جريج أنها نزلت في الصديق رضي الله تعالى عنه لما حلف أن لا ينفق على مسطح ابن خالته وكان من الفقراء المهاجرين لما وقع في إفك عائشة رضي الله تعالى عنها، وقال الكلبي: نزلت في عبد الله بن رواحة حين حلف على ختنه بشير بن النعمان أن لا يدخل عليه أبدا ولا يكلمه ولا يصلح بينه وبين امرأته بعد أن كان قد طلقها وأراد الرجوع إليها والصلح معها، والعرضة فعلة بمعنى المفعول كالقبضة والغرفة وهي هنا من عرض الشيء من باب نصر أو ضرب جعله معترضا أو من عرضه للبيع عرضا من باب ضرب إذا قدمه لذلك، ونصبه له والمعنى على الأول لا تجعلوا الله حاجزا لما حلفتم عليه وتركتموه من أنواع الخير فيكون المراد بالأيمان الأمور المحلوف عليها وعبر عنها بالأيمان لتعلقها بها أو لأن اليمين بمعنى الحلف تقول حلفت يمينا كما تقول حلفت حلفا فسمي المفعول بالمصدر كما في

İnabe suyuyla temizlendikleri ve yakınlık talebiyle huzura döndükleri zaman, nefsin batılının yok olması ve hevasının silinmesiyle Hakk'ın şahitleri zuhur ettiğinde Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah varlık sıfatlarından tövbe edenleri sever ve marifet nuruyla kâinatın tozundan temizlenenleri sever; yahut isteklerinden tövbe edenleri ve iradelerinden temizlenenleri sever. Kadınlarınız -ki onlar sizin için elbise olmuş, siz de onlar için elbise olmuş nefislerdir- ahiretiniz için ekim yerinizdir. Öyleyse ahiretiniz için ekim yapmayı ne zaman dilerseniz tarlanıza varın. Kendiniz için ona fayda verecek ve yaratılışını kemale erdirecek şeyleri önceden hazırlayın. O'ndan başkasına bakmaktan Allah'tan sakının ve sakındığınız takdirde O'nda fena bularak O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri ise hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen şeylerle müjdele. { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } “Yeminlerinizden dolayı Allah'ı [iyilik etmeye] bir engel kılmayın”. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den bu ayetin es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh hakkında indiğini tahric etmiştir; zira o, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'ya yapılan iftiraya karıştığı için fakir muhacirlerden olan teyzesinin oğlu Mıstah'a nafaka vermeyeceğine yemin etmişti. Kelbî ise şöyle demiştir: Bu ayet, Abdullah b. Revâha'nın bacanağı Beşîr b. en-Nu'mân'a -karısını boşadıktan sonra ona dönmek ve onunla barışmak istediğinde- onun yanına asla girmeyeceğine, onunla konuşmayacağına ve karısıyla arasını düzeltmeyeceğine yemin etmesi üzerine indi. 'Urda' (عُرْضَةً) kelimesi 'kabza' ve 'gurfe' gibi mef'ûl anlamında 'fu'leh' veznindedir; buradaki anlamı, nasara veya darabe babından bir şeyi engel kılmak anlamındaki 'arada' fiilinden yahut darabe babından satmak için arz edip önüne koyduğunda kullanılan 'arada' fiilinden gelir. Birinci manaya göre anlam şöyledir: Yemin edip de terk ettiğiniz hayır çeşitleri için Allah'ı bir engel kılmayın. Bu durumda 'eymân' (yeminler) ile murat, üzerine yemin edilen hususlardır; kendisiyle olan irtibatından dolayı yeminler diye tabir edilmiştir veya 'yemîn' lafzı 'half' (yemin etmek) anlamında olduğu içindir; nitekim 'yemin ettim' dediğin gibi 'half ettim' de dersin, böylece mef'ûl masdar ile isimlendirilmiş olur; nitekim

قوله ﷺ فيما أخرجه مسلم وغيره: «من حلف على يمين فرأى غيرها خيرا منها فليكفر عن يمينه وليفعل الذي هو خير» ،

Müslim ve diğerlerinin tahric ettiği hadiste Peygamber ﷺ'in şöyle buyurması da böyledir: «Kim bir şey için yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, yeminine kefaret versin ve hayırlı olanı yapsın.»

وقيل: على في الحديث زائدة لتضمن معنى الاستعلاء وقوله تعالى أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ عطف بيان لأيمانكم وهو في غير الأعلام كثير وفيها أكثر، وقيل: بدل وضعف بأن المبدل منه لا يكون مقصودا بالنسبة بل تمهيد وتوطئة للبدل وهاهنا ليس كذلك واللام صلة عرضة، وفيها معنى الاعتراض أو بتجعلوا والأول أولى وإن كان المال واحدا، وجوز أن تكون الأيمان على حقيقتها واللام للتعليل وأن تبروا في تقدير لأن ويكون صلة للفعل أو لعرضة، والمعنى لا تجعلوا الله تعالى:

Hadisteki 'alâ' (عَلَى) edatının istilâ manasını tazammun ettiği için zâid olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ } “iyilik etmeniz, takvalı davranmanız ve insanların arasını düzeltmeniz hususunda” buyruğu { لِأَيْمانِكُمْ } ifadesi için atf-ı beyândır; bu, özel isimler dışındakilerde çok, özel isimlerde ise daha çoktur. Bedel olduğu da söylenmiştir; ancak mübdelün minhin nispet bakımından maksat olmayıp bedele bir hazırlık ve basamak olması gerektiği, burada ise durumun böyle olmadığı söylenerek bu görüş zayıf bulunmuştur. Lâm harfi 'urda' kelimesinin sılasıdır (bağlantısıdır) ve onda engelleme manası vardır; yahut { تَجْعَلُوا } fiilinin sılasıdır, netice aynı olsa da birincisi daha evladır. Yeminlerin hakikat anlamında olması, lâmın ta'lil (gerekçe) için olması, { أَنْ تَبَرُّوا } ifadesinin 'çünkü' takdirinde bulunması ve fiilin yahut 'urda' lafzının sılası olması da caiz görülmüştür. Bu durumda mana şöyle olur: Allah Teâlâ'yı

حاجزا لأجل حلفكم به عن البر والتقوى والإصلاح، وعلى الثاني ولا تجعلوا الله نصبا لأيمانكم فتبتذلوه بكثرة الحلف به في كل حق وباطل لأن في ذلك نوع جرأة على الله تعالى وهو التفسير المأثور عن عائشة رضي الله تعالى عنها، وبه قال الجبائي وأبو مسلم وروته الإمامية عن الأئمة الطاهرين، ويكون أن تبروا علة للنهي على معنى أنهيكم عنه طلب بركم وتقواكم وإصلاحكم إذ الحلاف مجترئ على الله تعالى والمجترئ عليه بمعزل عن الاتصاف بتلك الصفات ويؤول إلى لا تكثروا الحلف بالله تعالى لتكونوا بارين متقين ويعتمد عليكم الناس فتصلحوا بينهم، وتقدير الطلب ونحوه لازم إن كان أَنْ تَبَرُّوا في موضع النصب ليتحقق شرط حذف اللام وهو المقارنة لأن المقارنة للنهي ليس هو البر والتقوى والإصلاح بل طلبها وإن كان في موضع الجر بناء على أن حذف حرف الجر من أن وإن قياسي فليس بلازم وإنما قدروه لتوضيح المعنى والمراد به طلب الله تعالى لا طلب العبد، وإن أريد ذلك كان علة للكف المستفاد من النهي كأنه قيل: كفوا أنفسكم من جعله سبحانه عرضة وطلب العبد صالح للكف وَاللَّهُ سَمِيعٌ لأقوالكم وأيمانكم عَلِيمٌ بأحوالكم ونياتكم فحافظوا على ما كلفتموه، ومناسبة الآية لما قبلها أنه تعالى لما أمرهم بالتقوى نهاهم عن ابتذال اسمه المنافي لها أو نهاهم عن أن يكون اسمه العظيم حاجزا لها ومانعا منها لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ اللغو الساقط الذي لا يعتد به من كلام وغيره ولغو اليمين عند الشافعي رضي الله تعالى عنه ما سبق له اللسان، وما في حكمه مما لم يقصد منه اليمين كقول العرب لا والله لا بالله لمجرد التأكيد، وهو المروي عن عائشة وابن عمر وغيرهما في أكثر الروايات، والمعنى لا يؤاخذكم أصلا بما لا قصد لكم فيه من الأيمان.

O'nun adıyla yemin etmeniz sebebiyle iyilikten, takvadan ve ıslah etmekten alıkoyan bir engel kılmayın. İkinci manaya göre ise: Allah'ı yeminlerinize hedef tahtası yapmayın ki her hakta ve batılda O'nun adına çokça yemin ederek O'nu basitleştirmeyesiniz; çünkü bunda Allah Teâlâ'ya karşı bir nevi cüretkarlık vardır. Bu, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan nakledilen tefsirdir; el-Cübbâî ve Ebû Müslim de bu görüşü benimsemiş, İmâmiyye de bunu tertemiz imamlardan rivayet etmiştir. Bu takdirde { أَنْ تَبَرُّوا } ifadesi, 'iyiliğinizi, takvanızı ve ıslahınızı talep ettiğim için sizi bundan nehyediyorum' manasında nehyin illeti olur; zira çok yemin eden kimse Allah Teâlâ'ya karşı cüretkardır ve O'na karşı cüretkar olan kimse bu sıfatlarla nitelenmekten uzaktır. Netice şuna varır: İyilik edenlerden, takvalı davrananlardan olasınız ve insanlar size güvenip aralarını düzeltesiniz diye Allah adına çokça yemin etmeyin. Şayet { أَنْ تَبَرُّوا } nasb mahallinde ise, lâm harfinin hazfedilme şartı olan 'birliktelik' (mukarenet) gerçekleşsin diye talep ve benzerinin takdiri lazımdır; çünkü nehye eşlik eden şey iyilik, takva ve ıslah değil, bilakis bunların talebidir. Şayet 'en' ve 'in' edatlarından cer harfinin hazfedilmesinin kıyasî olduğu esasına binaen cer mahallinde ise, bu takdir lazım değildir; manayı açıklığa kavuşturmak için bunu takdir etmişlerdir ve bundan murat kulun talebi değil, Allah Teâlâ'nın talebidir. Şayet kulun talebi murat edilirse, bu nehiden anlaşılan vazgeçmenin illeti olur; sanki şöyle denilmiştir: Yüce Allah'ı engel kılmaktan kendinizi alıkoyun; kulun talebi ise vazgeçmeye elverişlidir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir” sözlerinizi ve yeminlerinizi, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” hallerinizi ve niyetlerinizi; öyleyse mükellef kılındığınız şeyleri koruyun. Bu ayetin öncesiyle münasebeti şudur: Allah Teâlâ onlara takvayı emredince, takvaya aykırı olan O'nun ismini basitleştirmeyi yasaklamış veya yüce isminin takvaya bir engel ve mâni kılınmasını nehytmiştir. { لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden (kasıtsız yeminlerden) dolayı sorumlu tutmaz”. Lağiv; söz ve benzeri şeylerden düşen, itibar edilmeyen şeydir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'a göre yemin lağvi; dilin sürçmesi ve Arapların sadece pekiştirme amacıyla söylediği 'Hayır vallahi, hayır billahi' sözleri gibi kendisinden yemin kastedilmeyen ve bu hükümde olan şeylerdir. Çoğu rivayette Âişe, İbn Ömer ve diğerlerinden rivayet edilen de budur. Mana şudur: Yeminlerden kastınız bulunmayan şeylerden dolayı Allah sizi hiçbir şekilde sorumlu tutmaz.

وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ أي بما قصدتم من الأيمان وواطأت فيها قلوبكم ألسنتكم، ولا يعارض هذه الآية ما في المائدة [٨٩] من قوله تعالى: لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ إلخ بناء على أن مقتضى هذه المؤاخذة بالغموس لأنها من كسب القلب وتلك تقتضي عدمها لأن اللغو فيها خلاف المعقودة، وهي ما يحلف فيها على أمر في المستقبل أن يفعل ولا يفعل لوقوعه في مقابلة قوله سبحانه: بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فيتناول الغموس وهو الحلف على أمر ماض متعمد الكذب فيه ولغويته لعدم تحقق البر فيه الذي هو فائدة اليمين الشرعية لأن الشافعي حمل بما عقدتم على كسب القلب من عقدت على كذا عزمت عليه، ولم يعكس لأن العقد مجمل يحتمل عقد القلب، ويحتمل ربط الشيء بالشيء، والكسب مفسر، ومن القواعد حمل المجمل على المفسر، وإذا حمل عليه شمل الغموس، وكان اللغو ما لا قصد فيه لا خلاف المعقودة إذ لا معقودة فتتحد الآيتان في المؤاخذة على الغموس وعدم المؤاخذة على اللغو إلا أنه إن كان للفعل المنفي عموم كان في الآيتين نفي المؤاخذة فيما لا قصد فيه بالعقوبة، والكفارة وإثبات المؤاخذة في الجملة بهما أو بأحداهما فيما فيه قصد، وإن لم يكن له عموم حمل المؤاخذة المطلقة في هذه الآية على المؤاخذة المقيدة بالكفار في آية المائدة بناء على اتحاد الحادثة والحكم وسوق الآية لبيان الكفارة فلا تكرار، وأيد العموم بما

{ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız) şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar” yani yeminlerden kastettiğiniz ve kalplerinizin dillerinize muvafakat ettiği şeylerden dolayı. el-Mâide [89] suresindeki Yüce Allah'ın: { لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden dolayı sorumlu tutmaz; fakat sımsıkı bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefareti on yoksulu doyurmaktır...” buyruğu bu ayetle çelişmez. Bu çelişki iddiası şuna dayanır: Bu ayetin gereği yemin-i gamûs sebebiyle sorumluluktur, çünkü o kalbin kazancındandır; o ayetin gereği ise sorumluluğun olmamasıdır, çünkü oradaki lağiv bağlanmış (mün'akid) yeminin zıddıdır ki o da gelecekteki bir işin yapılıp yapılmayacağına dair edilen yemindir; zira Yüce Allah'ın { بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } buyruğunun karşısında yer almıştır; dolayısıyla geçmiş bir iş üzerine bilerek yalan yere yemin etmek olan gamûsu da içine alır ve şer'î yeminin faydası olan iyiliğin kendisinde gerçekleşmemesi sebebiyle onun lağiv sayılması gerekir. Çünkü Şâfiî 'akdettiğiniz' ifadesini 'falanca şeye azmettim' anlamındaki 'akadtü alâ kezâ' kökünden hareketle kalbin kazancına hamletmiş, aksini yapmamıştır; zira akid mücmeldir, kalbin akdini de bir şeyi bir şeye bağlamayı da ihtimali içine alır; kesb ise müfesserdir (açıklanmıştır). Kaidelerden biri de mücmelin müfessere hamledilmesidir. Ona hamledildiğinde gamûsu da kapsar ve lağiv, bağlanmış yeminin zıddı değil, kasıtsız olan yemin olur; zira ortada bağlanmış yemin yoktur. Böylece iki ayet, gamûstan dolayı sorumluluk bulunması ve lağivden dolayı sorumluluk bulunmaması hususunda birleşir. Ancak nefyedilen fiilin umumiliği varsa, her iki ayette de kastın bulunmadığı şeylerde ceza ve kefaretle sorumluluğun nefyi; kastın bulunduğu şeylerde ise genel olarak her ikisiyle veya birisiyle sorumluluğun ispatı söz konusudur. Şayet umumiliği yoksa, hadisenin ve hükmün birliği ile ayetin kefareti beyan etmek için sevk edilmiş olmasına binaen, bu ayetteki mutlak sorumluluk Mâide ayetinde kefaretle kayıtlanan sorumluluğa hamledilir, böylece tekrar olmaz. Bu umumilik şu rivayetle de desteklenmiştir:

أخرجه ابن جرير عن الحسن أنه صلى الله تعالى عليه وسلم «مر بقوم ينتصلون ومعه بعض أصحابه فرمى رجل من القوم فقال: أصبت والله أخطأت والله، فقال الذي معه: حنث الرجل يا رسول الله فقال كلا أيمان الرماة لغو لا كفارة فيها ولا عقوبة»

İbn Cerîr'in Hasan'dan tahric ettiğine göre; sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem beraberinde bazı sahabeleri olduğu halde ok atışması yapan bir topluluğun yanından geçti. Topluluktan bir adam ok atıp: 'Vallahi isabet ettirdim, vallahi ıskaladım' dedi. Beraberindeki zat: 'Adam yeminini bozdu ey Allah'ın Resûlü!' deyince, O şöyle buyurdu: «Hayır, ok atıcılarının yeminleri lağivdir; onda ne kefaret ne de ceza vardır.»

وذهب الإمام أبو حنيفة إلى أن اللغو هنا ما لا قصد فيه إلى الكذب بأن لا يكون فيه قصد أو يكون بظن الصدق، وحمل المؤاخذة على الأخروية بناء على أن دار المؤاخذة هي الآخرة وأن المطلق ينصرف إلى الكامل وقرنت هذه المؤاخذة بالكسب إذ لا عبرة للقصد وعدمه في وجوب الكفارات التي هي مؤاخذات دنيوية، لا شك أنه بمجرد اليمين بدون الحنث لا تتحقق المؤاخذة الأخروية في المعقودة فلا يمكن إجراء ما كسبت على عمومه فلا بد من تخصيصه بالغموس فيتحصل من هذه الآية المؤاخذة الأخروية في الغموس دون الدنيوية التي هي الكفارة، وفيه خلاف الشافعي وعدم المؤاخذة الأخروية فيما عداها مما فيه قصد بظن الصدق، ومما لا قصد فيه أصلا- وفيه وفاق الشافعي- وحمل المؤاخذة في آية المائدة على الدنيوية بقرينة قوله سبحانه فيها: فَكَفَّارَتُهُ إلخ، وقوله تعالى: بِما عَقَّدْتُمُ على المعقودة لأن المتبادر من- العقد- ربط الشيء بالشيء وهو ظاهر في «المعقودة» فالمراد بِاللَّغْوِ وفي تلك الآية ما عداها من الغموس وغيره فيتحصل منها عدم المؤاخذة الدنيوية- بالكفارة- على غير المعقودة، وهي الغموس والمؤاخذة عليه في الآخرة- كما علم من آية البقرة- والحلف بلا قصد أو به مع ظن الصدق لغير المؤاخذة عليهما في الآخرة كما علم منها أيضا، والمؤاخذة الدنيوية على المعقودة التي لم يعلم حكمها في الآخرة من الآيتين لظهوره من ترتب المؤاخذة الدنيوية عليه- فلا تدافع بين الآيتين عنده أيضا- لأن مقتضى الأولى تحقق المؤاخذة الأخروية في الغموس، ومقتضى الثانية عدم المؤاخذة الدنيوية فيه، ومن هذا يعلم أن ما في- الهداية- وشاع في كتب الأصحاب عن الإمام حيث قال: إن الأيمان على ثلاثة أضرب: يمين الغموس ويمين منعقدة ويمين لغو وبين حكم كل وفسر الأخير بأن يحلف على ماض وهو يظن- كما قال- والأمر بخلافه، وثبت في بعض الروايات عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه وغيره- ليس بشيء- لو كان المقصود بما في التفسير «الحصر» لا التمثيل للغو لأن اللائق بالنظم أن يكون بِما كَسَبَتْ مقابلا للغو من غير واسطة بينهما، وبقصد «الحصر» يبقى اليمين الذي لا قصد معه واسطة بينهما غير معلوم الاسم ولا الرسم، وهو مما لا يكاد يكون كما لا يخفى على المنصف فليتدبر فإنه مما فات كثيرا من

İmam Ebû Hanîfe ise buradaki lağvin, kasıt bulunmayarak veya doğru olduğu zannedilerek yalan kastı güdülmeyen yemin olduğu görüşüne varmıştır. Sorumluluğu ise, ceza yurdunun ahiret olduğu ve mutlak olanın kâmil olana hamledileceği esasına dayanarak uhrevî sorumluluğa hamletmiştir. Dünyevî sorumluluklar olan kefaretlerin vücubunda kastın olup olmamasına itibar edilmediği için bu sorumluluk kesb ile ilişkilendirilmiştir. Şüphe yok ki sadece yemin etmekle, yemin bozulmadıkça mün'akid yeminde uhrevî sorumluluk gerçekleşmez; bu sebeple kalplerin kazandığı şey ifadesini umumiyeti üzere yürütmek mümkün değildir, dolayısıyla onu yemin-i gamûsa tahsis etmek gerekir. Bu ayetten, yemin-i gamûsta kefaret olan dünyevî sorumluluk değil, uhrevî sorumluluk neticesi çıkar -bunda Şâfiî'ye muhalefet vardır-; bunun dışındaki doğru zannıyla kastın bulunduğu ve hiçbir kastın bulunmadığı yeminlerde ise uhrevî sorumluluğun bulunmadığı neticesi çıkar -bunda ise Şâfiî ile ittifak vardır-. Mâide ayetindeki sorumluluğu ise, oradaki Yüce Allah'ın { فَكَفَّارَتُهُ } “Bunun kefareti...” buyruğunun karinesiyle dünyevî sorumluluğa; Yüce Allah'ın { بِما عَقَّدْتُمُ } buyruğunu ise mün'akid yemine hamletmiştir; çünkü 'akid'den ilk akla gelen şey bir şeyi bir şeye bağlamaktır ve bu 'mün'akid' yeminde açıktır. Dolayısıyla o ayetteki { بِاللَّغْوِ } ifadesinden murat, onun dışındaki gamûs ve benzerleridir. Böylece ondan, mün'akid olmayan yeminlerde -ki o da gamûstur- kefaret şeklindeki dünyevî sorumluluğun bulunmadığı ve Bakara ayetinden öğrenildiği üzere onun ahiretteki sorumluluğu neticesi çıkar. Kasıtsız veya doğru zannıyla yapılan yemin ise yine o ayetten öğrenildiği üzere ahirette sorumluluk doğurmaz. Ahiretteki hükmü iki ayetten bilinmeyen mün'akid yemindeki dünyevî sorumluluk ise üzerine dünyevî cezanın terettüp etmesinden açıkça anlaşıldığı içindir. Dolayısıyla ona göre de iki ayet arasında bir çelişki yoktur; zira birincinin gereği gamûsta uhrevî sorumluluğun gerçekleşmesi, ikincinin gereği ise onda dünyevî sorumluluğun bulunmamasıdır. Buradan anlaşılır ki el-Hidâye'de yer alan ve ashâbın kitaplarında İmam'dan yaygın olarak nakledilen; yeminlerin gamûs yemini, mün'akid yemin ve lağiv yemin olmak üzere üç kısım olduğunu söylemesi, her birinin hükmünü açıklaması ve sonuncusunu kişinin geçmiş bir mesele üzerine -dediği gibi- zannederek yemin etmesi fakat durumun aksine olması şeklinde tefsir etmesi ve bunun Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh ile diğerlerinden bazı rivayetlerde sabit olması; şayet tefsirde kastedilen şey lağve misal vermek değil de 'hasr' (sadece bunlara hasretmek) ise bir değer taşımaz. Çünkü lafzın tertibine uygun olan, { بِما كَسَبَتْ } ifadesinin aralarında bir vasıta (üçüncü bir şık) olmaksızın lağvin mukabili olmasıdır. 'Hasr' kastedildiğinde ise kastın bulunmadığı yemin ikisi arasında adı ve sanı bilinmeyen bir vasıta olarak kalır ki insaf sahibine gizli kalmayacağı üzere bu neredeyse imkânsız bir durumdur. Öyleyse iyi düşünülsün, zira bu pek çok

الناس. وذهب مسروق إلى أن «اللغو» هو الحلف على المعاصي وبره ترك ذلك الفعل ولا كفارة وروي عن ابن عباس وطاوس أنه اليمين في حال الغضب فلا كفارة فيها.

insanın gözünden kaçmış bir husustur. Mesrûk ise 'lağv'in günahlar üzerine yemin etmek olduğu, onun yeminine sadık kalmasının ise o fiili terk etmek olduğu ve onda kefaret bulunmadığı görüşüne varmıştır. İbn Abbas ve Tâvûs'tan onun öfke anındaki yemin olduğu ve onda kefaret bulunmadığı rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: لغو اليمين أن تحرم ما أحل الله تعالى عليك بأن تقول: مالي علي حرام إن فعلت كذا مثلا- وبهذا أخذ مالك إلا في الزوجة- وأخرج ابن جرير عن زيد بن أسلم قال: هو كقول الرجل: أعمى الله بصري إن لم أفعل كذا، وكقوله: هو مشرك، هو كافر إن لم يفعل كذا، فلا يؤاخذ به حتى يكون من قلبه، وقيل:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan şöyle dediğini tahric etmiştir: Yemin lağvi, Allah Teâlâ'nın sana helal kıldığını haram kılmandır; mesela 'Şunu yaparsam malım bana haram olsun' demen gibidir -karısı hariç Mâlik bu görüşü almıştır-. İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini tahric etmiştir: O, kişinin 'Şunu yapmazsam Allah gözümü kör etsin' veya 'Şunu yapmazsa o müşriktir, kâfirdir' demesi gibidir; kalbinden gelmedikçe bundan dolayı sorumlu tutulmaz. Şöyle de denilmiştir:

لغو اليمين يمين المكره- حكاه ابن الفرس ولم ير مسندا- هذا ولم يعطف قوله تعالى: لا يُؤاخِذُكُمُ الآية على ما قبله لاختلافها خبرا وإنشاء، وإن كانا متشاركين في كون كل منهما بيانا لحكم الأيمان وَاللَّهُ غَفُورٌ حيث لم يؤاخذكم باللغو حَلِيمٌ حيث لم يعجل بالمؤاخذة على يمين الجد والجملة تذييل للجملتين السابقتين، وفائدته الامتنان على المؤمنين وشمول الإحسان لهم و «الحليم» من حلم بالضم يحلم إذا أمهل بتأخير العقاب، وأصل «الحلم» لأناة، وأما حلم الأديم- فبالكسر يحلم بالفتح- إذا فسد، وأما حلم أي رأى في نومه- فبالفتح- ومصدر الأول- الحلم- بالكسر ومصدر الثاني- الحلم- بفتح اللام ومصدر الثالث- الحلم- بضم الحاء مع ضم اللام وسكونها لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ الإيلاء- كما قال الراغب- الحلف الذي يقتضي النقيصة في الأمر الذي يحلف فيه من قوله تعالى: لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا [آل عمران: ١١٨] أي باطلا وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ [النور:

Yemin lağvi, zorlanan (mükreh) kimsenin yeminidir -bunu İbnü'l-Feres nakletmiş fakat müsned olarak görmemiştir-. Her ikisi de yeminlerin hükmünü beyan etme hususunda ortak olsalar da haber ve inşa bakımından farklı oldukları için Yüce Allah'ın { لا يُؤاخِذُكُمُ } ayeti kendisinden öncekine atfedilmemiştir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ } “Allah çok bağışlayandır” sizi lağivden dolayı sorumlu tutmadığı için, { حَلِيمٌ } “halîmdir (hemen cezalandırmayandır)” kasıtlı yeminden dolayı cezayı acele vermediği için. Bu cümle önceki iki cümlenin tezyilidir; faydası ise müminlere lütufta bulunmak ve ihsanın onları kuşattığını bildirmektir. 'Halîm', cezanın ertelenmesiyle mühlet verildiğinde zamme ile 'halüme yahlimü' kökünden gelir. 'Hilm'in aslı teennîdir (acele etmemektir). Derinin delinmesi anlamında ise kesre ve fetha ile 'halime yahlemü' denir. Rüyada görmek anlamında ise fetha ile 'haleme' denir; birincinin masdarı kesre ile 'hilm', ikincinin masdarı lâmın fethasıyla 'halem', üçüncünün masdarı ise ha harfinin zammesi, lâmın zamme veya sükûnu ile 'hulüm/hulm'dür. { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için”. Râgıb'ın belirttiği üzere îlâ; Yüce Allah'ın: { لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Size kötülük etmekten geri durmazlar” [Âl-i İmrân: 118] yani bâtıldan ve { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ } “İçinizden fazilet sahibi olanlar yemin etmesin” [en-Nûr:

٢٢] وصار في الشرع عبارة عن الحلف المانع عن جماع المرأة، ف يُؤْلُونَ أي يحلفون، ومِنْ نِسائِهِمْ على حذف المضاف، أو من إقامة العين مقام الفعل المقصود منه للمبالغة، وعدي القسم على المجامعة ب مِنْ لتضمنه معنى البعد، فكأنه قيل: يبعدون مِنْ نِسائِهِمْ مولين، وقيل: إن هذا الفعل يتعدى ب «من» وعلى، ونقل أبو البقاء عن بعضهم من أهل اللغة تعديته ب مِنْ وقيل: بها بمعنى على، وقيل: بمعنى في، وقيل: زائدة، وجوّز جعل الجار ظرفا مستقرا، أي استقرّ لهم مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وقرأ «ألوا من نسائهم» وفي مصحف أبيّ «للذين يقسمون» وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- والتربص- الانتظار والتوقف وأضيف إلى الظرف على الاتساع- وإجراء المفعول فيه مجرى المفعول به، والمعنى على الظرفية وهو مبتدأ ما قبله خبره أو فاعل للظرف- على ما ذهب إليه الأخفش من جواز عمله وإن لم يعتمد- والجملة- على التقديرين- بمنزلة الاستثناء من قوله سبحانه وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ فإن- الإيلاء- لكون أحد الأمرين لازما له الكفارة على تقدير الحنث من غير إثم، والطلاق على تقدير البر مخالف لسائر الأيمان المكتوبة حيث يتعين فيها- المؤاخذة- بهما أو بأحدهما عند الشافعي- والمؤاخذة- الأخروية عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، فكأنه قيل: إلا الإيلاء فإنّ حكمه غير ما ذكر، ولذلك لم تعطف هذه الجملة على ما قبلها، وبعد أن ذكر ﷾ أنّ للمولين من نسائهم تربص أربعة أشهر- بين حكمه بقوله تعالى جل شأنه: فَإِنْ فاؤُ أي رجعوا في المدّة فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لما حدث منهم من اليمين على الظالم وعقد القلب على ذلك الحنث، أو بسبب الفيئة والكفارة، ويؤيده قراءة ابن مسعود فَإِنْ فاؤُ فيهن وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ أي صمموا قصده بأن لم يفيئوا واستمرّوا على الإيلاء فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لإيلائهم الذي صار منهم طلاقا بائنا بمضي العدة عَلِيمٌ بغرضهم من هذا الإيلاء فيجازيهم على وفق نياتهم، وهذا ما حمل عليه الحنفية هذه الآية فإنهم قالوا: الإيلاء من المرأة أن يقول: والله لا أقربك أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فصاعدا على التقييد بالأشهر، أو لا أقربك على الإطلاق، ولا يكون فيما دون ذلك عند الأئمة الأربعة، وأكثر العلماء خلافا للظاهرية والنخعية وقتادة وحماد وابن أبي حماد وإسحاق حيث يصير عندهم موليا في قليل المدة وكثيرها، وحكمه إن فاء إليها في المدّة بالوطء إن أمكن، أو بالقول إن عجز عنه صح الفيء وحنث القادر ولزمته كفارة اليمين ولا كفارة على

22] ayetlerinden hareketle, üzerine yemin edilen hususta bir eksiltmeyi gerektiren yemindir. Şeriatta ise kadına yaklaşmayı engelleyen yeminden ibaret olmuştur. { يُؤْلُونَ } yani yemin ederler; { مِنْ نِسائِهِمْ } ise bir muzâfın hazfiyledir yahut mübalağa için kastedilen fiilin yerine zatın konulması kabilindendir. Cinsel ilişki üzerine yapılan yeminin 'min' (مِنْ) ile müteaddi kılınması, uzaklaşma manasını tazammun ettiği içindir; sanki şöyle denilmiştir: Yemin ederek kadınlarından uzaklaşırlar. Bu fiilin 'min' ve 'alâ' ile müteaddi olduğu da söylenmiştir; Ebü'l-Bekâ dil ehlinden bazılarının bunu 'min' ile müteaddi kıldığını nakletmiştir; 'min' harfinin 'alâ' manasında olduğu, 'fî' manasında olduğu veya zâid olduğu da söylenmiştir. Car-mecrûrun müstakar zarf kılınması da caiz görülmüştür; yani kadınlarından dolayı onlar için { تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “dört ay beklemek” sabit olmuştur. Bir kıraatte 'kadınlarından îlâ yaptılar' şeklinde okunmuştur; Übeyy'in mushafında ise 'yemin edenler için' şeklindedir ki İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen de budur. Terabbus; beklemek ve durmaktır. Genişletme (ittisâ') yoluyla ve mef'ûlün fîhi mef'ûlün bih yerine koyarak zarfa izafe edilmiştir; mana ise zarfiyet üzeredir ve o mübtedadır, öncesi ise onun haberidir yahut -dayanmasa bile amel etmesini caiz gören Ahfeş'in benimsediği görüşe göre- zarfın failidir. Bu cümle -her iki takdire göre de- Yüce Allah'ın { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } buyruğundan istisna konumundadır; zira îlâ; yeminin bozulması takdirinde günahsız kefaret, yeminde durulması takdirinde ise talak olmak üzere iki husustan birinin ona lâzım olması sebebiyle, Şâfiî'ye göre ikisiyle veya birisiyle, Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a göre ise uhrevî sorumlulukla sorumluluğun taayyün ettiği diğer bağlayıcı yeminlerden farklıdır. Sanki şöyle denilmiştir: Ancak îlâ müstesnadır; çünkü onun hükmü zikredilenden başkadır; işte bu sebeple bu cümle öncekine atfedilmemiştir. Yüce Allah, kadınlarına îlâ yapanlar için dört ay bekleme süresi olduğunu zikrettikten sonra, O'nun şanı yüce buyruğuyla bunun hükmünü şöyle beyan etmiştir: { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer [bu süre içinde] dönerlerse” yani bu müddet içinde dönerlerse, { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” haksız yere yemin etmelerinden ve bu yemini bozmaya kalplerini bağlamalarından dolayı yahut dönme ve kefaret sebebiyle [onları bağışlar]. İbn Mes'ûd'un 'onlara dönerlerse' şeklindeki kıraati de bunu destekler. { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse” yani dönmeyip îlâya devam ederek onun kastına kesinlik kazandırırlarsa, { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” sürenin dolmasıyla kendilerinden bâin talak haline gelen îlâlarını [işitendir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” bu îlâdaki maksatlarını; böylece niyetlerine uygun olarak onları cezalandırır/karşılık verir. Hanefîlerin bu ayeti hamlettiği mana işte budur; zira onlar şöyle demişlerdir: Kadından îlâ yapmak; aylarla kayıtlayarak 'Vallahi dört ay ve daha fazla sana yaklaşmayacağım' veya mutlak olarak 'Sana yaklaşmayacağım' demesidir. Dört İmam ve ulemanın çoğunluğuna göre bundan daha az sürede îlâ olmaz; Zâhiriyye, en-Nehaî, Katâde, Hammâd, İbn Ebî Hammâd ve İshâk ise bunun hilafına kalarak onlara göre az veya çok her müddette kişi îlâ yapmış sayılır. Hükmü ise şudur: Şayet müddet içinde mümkünse cinsel ilişki ile, bundan âciz ise söz ile ona dönerse dönüş sahih olur; gücü yeten kimse yeminini bozmuş olur ve ona yemin kefareti gerekir; âciz olana ise

العاجز، وإن مضت الأربعة بانت بتطليقة من غير مطالبة المرأة إيقاع الزوج أو الحكم، وقالت الشافعية: لا إيلاء إلا فى أكثر من «الأربعة أشهر» فلو قال: والله لا أقربك «الأربعة أشهر» لا يكون إيلاء شرعا عندهم ولا يترتب حكمه عليه بل هو يمين كسائر الأيمان، إن حنث كفر، وإن برّ فلا شيء عليه، وللمولي التلبث في هذه المدّة فلا يطالب بفيء ولا طلاق، فإن فاء في اليمين بالحنث فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ للمولي إثم حنثه إذا كفر كما في الجديد، أو ما توخى بالإيلاء من ضرار المرأة ونحوه بالفيئة التي هي كالتوبة وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لطلاقه عَلِيمٌ بنيته، وإذا مضت المدّة ولم يفئ ولم يطلق طولب بأحد الأمرين، فإن أبى عنهما طلق عليه الحاكم وأريد كون مدته أكثر من أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ بأن- الفاء- في الآية للتعقيب فتدل على أن حكم الإيلاء من الفيئة والطلاق يترتب عليه بعد مضي أربعة أشهر، فلا يكون الإيلاء في هذه المدة إيلاء شرعا لانتفاء حكمه- وبذلك اعترضوا على الحنفية- واعترضوا عليهم أيضا بأنه لو لم يحتج إلى الطلاق بعد مضي المدّة لزم وقوع الطلاق من غير موقع، وإن النص يشير إلى أنه مسموع، فلو بانت من غير طلاق لا يكون هاهنا شيء مسموع، وأجيب عن الأول بأن- الفاء- للتعقيب في الذكر، وعن الثاني بأن المسموع ما يقارن ذلك الترك من المقاولة والمجادلة وحديث النفس به كما يسمع وسوسة الشيطان عليهم بما استمرّوا عليه من الظلم أو الإيلاء الذي صار طلاقا بائنا بالمضي، وهذا أنسب بقوله ﷾: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ حيث اكتفى بمجرّد العزم بخلاف ما قالته الشافعية من أنه يحتاج إلى الطلاق بعد مضي المدة فإنه يحتاج إلى التقدير، وبعده

kefaret gerekmez. Şayet dört ay geçerse, kadının kocasından veya hâkimden bunu talep etmesine gerek kalmaksızın kadın bir talakla bâin olur (ayrılır). Şâfiîler ise şöyle demiştir: 'Dört aydan' fazla olmadıkça îlâ olmaz; binaenaleyh 'Vallahi dört ay sana yaklaşmayacağım' dese, onlara göre şer'an îlâ olmaz ve onun hükmü buna terettüp etmez; bilakis o diğer yeminler gibi bir yemindir: Şayet yeminini bozarsa kefaret verir, şayet yemininde durursa ona bir şey gerekmez. Îlâ yapan kimse için bu müddet içinde bekleme hakkı vardır; dolayısıyla dönmesi veya boşaması talep edilmez. Şayet yemini bozarak dönerse { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yeni mezhepte (kavl-i cedîd) olduğu gibi kefaret verdiğinde yeminini bozma günahını bağışlar yahut tevbe mesabesinde olan dönme sebebiyle kadına zarar verme gibi îlâ ile gözettiği şeyleri bağışlar. { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” onun talakını, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” onun niyetini. Müddet bittiğinde ne döner ne de boşarsa, iki husustan birini yapması talep edilir; şayet ikisinden de kaçınırsa hâkim onun yerine boşar. Müddetinin dört aydan fazla olması gerektiği şuradan çıkarılmıştır: Ayetteki 'fa' harfi ta'kîb (ardışıklık) içindir; dolayısıyla îlânın dönme ve talak şeklindeki hükmünün dört ay geçtikten sonra terettüp edeceğine delalet eder; binâenaleyh bu müddetteki îlâ, hükmünün bulunmaması sebebiyle şer'an îlâ olmaz -Hanefîlere bu şekilde itiraz etmişlerdir-. Onlara karşı ayrıca şöyle de itiraz edilmiştir: Şayet müddet geçtikten sonra talaka ihtiyaç duyulmasaydı, talakın boşayan biri olmaksızın vuku bulması gerekirdi; oysa nass onun işitilir olduğuna işaret etmektedir; şayet talaksız bâin olsaydı burada işitilen bir şey olmazdı. Birinci itiraza; 'fa' harfinin zikirdaki ta'kîb için olduğu söylenerek cevap verilmiştir. İkinciye ise; işitilen şeyin, şeytanın onlara devam ettikleri zulümle veya müddetin geçmesiyle bâin talaka dönüşen îlâ ile ilgili fısıltılarını işittiği gibi, bu terk etmeye eşlik eden karşılıklı konuşma, tartışma ve iç ses olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Bu ise Yüce Allah'ın { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } buyruğuna daha uygundur; zira sadece azimle yetinmiştir. Şâfiîlerin müddet geçtikten sonra talaka ihtiyaç duyulduğu yönündeki sözleri ise böyle değildir; çünkü o takdire muhtaçtır ve ondan sonra...

لا يحتاج إلى عَزَمُوا أو يحتاج إلى جعل «عزم الطلاق» كناية عنه، فما قيل: من أن الآية بصريحها مع الشافعي ليس في محله، وقد ذهب إلى ما ذهب إليه أبو حنيفة وكثير من الإمامية،

[ayrıca] “azmettiler” [lafzına] gerek kalmaz yahut “boşamaya kesin karar vermeyi” ondan kinaye kılmaya ihtiyaç duyulur. Bu sebeple ayetin sarih ifadesiyle Şâfiî’nin yanında olduğu yönündeki iddia yerinde değildir. Ebû Hanîfe ve İmâmiyye’nin çoğunluğu da bu görüşe gitmiştir.

وأخرج عبد بن حميد عن علي كرّم الله تعالى وجهه قال: الإيلاء إيلاءان إيلاء في الغضب، وإيلاء في الرضا، فأمّا الإيلاء في الغضب فإذا مضت أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فقد بانت منه، وأمّا ما كان في الرضا فلا يؤاخذ به.

Abd b. Humeyd, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Îlâ iki türlüdür: Öfke anındaki îlâ ve rıza anındaki îlâ. Öfke anındaki îlâya gelince, dört ay geçtiğinde kadın ondan bâin olur (ayrılır). Rıza anında olan [yemine] gelince, bundan dolayı sorumlu tutulmaz.”

وأخرج عبد الرزاق عن سعيد بن جبير رضي الله تعالى عنهما قال: أتى رجل عليا كرم الله تعالى وجهه فقال: إني حلفت أن لا آتي امرأتي سنتين فقال: ما أراك إلا قد آليت، قال إنما حلفت من أجل أنها ترضع ولدي، قال فلا إذا.

Abdurrezzâk, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Bir adam Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’e gelip: ‘Ben iki yıl eşime yaklaşmamaya yemin ettim’ dedi. Bunun üzerine [Ali]: ‘Senin ancak îlâ yaptığını görüyorum’ buyurdu. Adam: ‘Ben sadece çocuğumu emzirmesi sebebiyle yemin ettim’ deyince, [Ali]: ‘O takdirde [îlâ] değildir’ buyurdu.”

وروي عن إبراهيم «ما أعلم الإيلاء إلا في الغضب لقوله ﷾ فَإِنْ فاؤُ وإنما الفيء من الغضب» وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، واستدل بعموم الآية على صحة الإيلاء من الكافر، وبأي يمين كان، ومن غير المدخول بها والصغيرة والخصي. وأن العبد تضرب له «الأربعة أشهر» كالحر، واستدل بتخصيص هذا الحكم بالمولي على أنّ من ترك الوطء «ضرارا» بلا يمين لا يلزمه شيء، وما روي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت وهي تعظ خالد بن سعيد المخزومي وقد بلغها أنه هجر امرأته: إياك يا خالد وطول الهجر، فإنك قد سمعت ما جعل الله تعالى للمولي من الأجل محمول على إرادة العطف والتحذير من التشبه بالإيلاء.

İbrâhim’den: “Yüce Allah'ın { فَإِنْ فاؤُ } buyruğundan ötürü îlânın ancak öfke halinde olduğunu biliyorum; zira dönmek ancak öfkeden olur” dediği rivayet edilmiştir. Bu görüş İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan da rivayet olunmuştur. Ayetin umumundan, kâfirin yaptığı îlânın, hangi yeminle olursa olsun yapılan îlânın, zifafa girilmemiş kadından, küçük kızdan ve hadım kimseden yapılan îlânın sahih olduğuna ve hür gibi köleye de 'dört ay' süre tanınacağına delil getirilmiştir. Bu hükmün îlâ yapan kimseye tahsis edilmesinden, yemin etmeksizin kadına 'zarar vermek kastıyla' cinsel ilişkiyi terk eden kimseye hiçbir şeyin gerekmediğine delil çıkarılmıştır. Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ’dan rivayet edilen, eşini terk ettiğini öğrendiği Hâlid b. Saîd el-Mahzûmî’ye vaaz ederken: “Ey Hâlid! Uzun süre terk etmekten sakın; çünkü sen Allah Teâlâ’nın îlâ yapan kimseye tanıdığı süreyi işitmişsindir” sözü ise şefkat gösterme arzusuna ve îlâya benzemekten sakındırmaya hamledilmiştir.

وَالْمُطَلَّقاتُ أي ذوات الأقراء من الحرائر المدخول بهنّ لما قد بين في الآيات والأخبار أن لا عدّة على غير المدخول بها وأن عدّة من لا تحيض لصغر أو كبر أو حمل بالأشهر ووضع الحمل، وأن عدة الأمة قرءان أو شهران- فأل- ليست للاستغراق لأنه هاهنا متعذر لما بين، فتحمل على الجنس كما في- لا أتزوج النساء- ويراد منه ما ذكر بقرينة الحكم، وهذا مذهب ساداتنا الحنفية لأن الكلام المستقل الغير الموصول عندهم ناسخ للعام، والنسخ إنما يصح إذا ثبت عموم الحكم السابق- ولا عموم هاهنا- وقال الشافعية: إن الْمُطَلَّقاتُ عام وقد خص البعض بكلام

{ وَالْمُطَلَّقاتُ } yani zifafa girilmiş hür kadınlardan hayız görenler demektir. Zira ayetlerde ve haberlerde, zifafa girilmemiş kadına iddet gerekmediği, küçüklük veya yaşlılık sebebiyle hayız görmeyenlerin yahut hamile olanların iddetinin aylar ve doğumla olduğu, cariyenin iddetinin ise iki hayız veya iki ay olduğu açıklanmıştır. Dolayısıyla başındaki 'el-' takısı istiğrâk (bütün fertleri kapsama) için değildir; zira açıklanan hususlardan ötürü burada bu imkânsızdır. Bu sebeple 'Kadınlarla evlenmeyeceğim' sözünde olduğu gibi cinse hamledilir ve hükmün karinesiyle zikredilen mana kastedilir. Efendilerimiz Hanefîlerin mezhebi budur; çünkü onlara göre müstakil ve bitişik olmayan kelam genel hükmü nesheder (kaldırır). Nesih ise ancak önceki hükmün umumiliği sabit olduğunda sahih olur; burada ise umumilik yoktur. Şâfiîler ise şöyle demiştir: { الْمُطَلَّقاتُ } lafzı umumidir ve bir kısmı müstakil

مستقل غير موصول، واعترضه الإمام بأنّ التخصيص إنما يحسن إذا كان الباقي تحت العام أكثر، وهاهنا ليس كذلك وليس بشيء لأنه مما لا شاهد له فإنّ المذكور في كتب الأصول أن العام يجوز تخصيصه إلى أن يبقى تحته ما يستحق به معنى الجمع لئلا يلزم إبطال الصيغة فليفهم.

ve bitişik olmayan bir kelamla tahsis edilmiştir. İmam [Fahreddin er-Râzî] buna, tahsisin ancak umumi lafzın altında kalan fertler daha fazla olduğunda güzel olacağı, burada ise durumun böyle olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Ancak bu itiraz bir şey değildir; çünkü onun bir delili yoktur. Nitekim usul kitaplarında zikredilen husus, lafzın sîgasını iptal etmek gerekmesin diye umumi lafzın, altında çoğul manasını hak edecek kadar fert kalıncaya değin tahsis edilmesinin caiz olduğudur; öyleyse iyi anlaşılsın!

يَتَرَبَّصْنَ أي ينتظرن، وهو خبر قصد منه الأمر على سبيل الكناية فلا يحتاج في وقوعه خبرا لمبتدأ إلى التأويل على رأي من لم يجوّز وقوع الإنشاء خبرا من غير تأويل، وقيل: إنّ الجملة الاسمية خبرية بمعنى الأمر، أي ليتربصن الْمُطَلَّقاتُ ولا يخفى أنه لا يحتاج إليه، وتغيير العبارة للتأكيد بدلالته على التحقيق لأن الأصل في الخبر الصدق والكذب احتمال عقلي، والإشعار بأنه مما يجب أن يسارع إلى امتثاله حيث أقيم اللفظ الدال على الوقوع مقام الدال على الطلب، وفي ذكره متأخرا عن المبتدأ فضل تأكيد لما فيه من إفادة التقوى على أحد الطريقين المنقولين عن الشيخ عبد القاهر والسكاكي وقيد- التربص- هنا بقوله ﷾: بِأَنْفُسِهِنَّ وتركه في قوله تعالى: تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ لتحريض النساء على- التربص- لأن- الباء- للتعدية فيكون المأمور به أن يقمعن أنفسهن ويحملنها على الانتظار، وفيه إشعار بكونهنّ مائلات إلى الرجال وذلك مما يستنكفن منه، فإذا سمعن هذا تربصن وهذا بخلاف الآية السابقة فإن المأمور فيها- بالتربص- الأزواج وهم وإن كانوا طامحين إلى النساء لكن ليس لهم استنكاف منه، فذكر- الأنفس- فيها لا يفيد تحريضهم على التربص ثَلاثَةَ قُرُوءٍ نصب على الظرف لكونه عبارة عن المدّة، والمفعول به محذوف لأن- التربص- متعدّ قال تعالى: وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ [التوبة: ٥٢] أي يتربصن التزوج، وفي حذفه إشعار بأنهنّ يتركن التزوّج في هذه المدّة بحيث لا يتلفظن به، وجوّز أن يكون على المفعولية بتقدير مضاف أي يَتَرَبَّصْنَ مضيها- والقروء- جمع قرء- بالفتح والضم- والأول أفصح وهو يطلق للحيض، لما

{ يَتَرَبَّصْنَ } yani beklerler; bu, kinaye yoluyla kendisinden emir kastedilmiş bir haberdir. Dolayısıyla inşânın (emir/istek cümlesinin) tevil olmaksızın mübtedaya haber olmasını caiz görmeyenlerin görüşüne göre, mübtedanın haberi olarak vuku bulmasında tevile ihtiyaç duyulmaz. Şöyle de denilmiştir: İsim cümlesi emir anlamında bir haberdir; yani 'Boşanmış kadınlar beklesinler' demektir. Buna ihtiyaç olmadığı ise açıktır. İfadenin değiştirilmesi, haberde aslolanın doğruluk ve yalanın ise sadece akli bir ihtimal olması hasebiyle kesinliğe delalet etmesinden dolayı tekit içindir. Ayrıca vuku bulmaya delalet eden lafzın talep bildiren lafız yerine konulmasıyla, derhal yerine getirilmesi gereken bir husus olduğuna dikkat çekilmektedir. Mübtedadan sonra zikredilmesinde, Şeyh Abdülkâhir ve Sekkâkî'den nakledilen iki yoldan birine göre pekiştirme ifade etmesinden ötürü fazladan bir tekit vardır. Burada bekleme (terabbus) Yüce Allah'ın { بِأَنْفُسِهِنَّ } buyruğuyla kayıtlanmış; Allah Teâlâ'nın { تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } buyruğunda ise kadınları beklemeye teşvik etmek amacıyla bu kayıt terk edilmiştir. Çünkü 'bâ' harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; dolayısıyla emredilen şey, kadınların nefislerini zapt edip beklemeye zorlamalarıdır. Bunda onların erkeklere meyilli olduklarına ve bunun da onların ar edip çekindikleri bir şey olduğuna işaret vardır; binaenaleyh bunu duyduklarında beklerler. Bu, önceki ayetin aksinedir; zira oradaki bekleme ile emredilenler kocalardır ve onlar kadınlara istekli olsalar bile bundan çekinmezler. Dolayısıyla orada nefislerin (enfüs) zikredilmesi onları beklemeye teşvik etme faydası sağlamaz. { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } süreden ibaret olduğu için zarf olarak nasb edilmiştir. Mef'ûlün bih hazfedilmiştir; zira 'terabbus' fiili geçişlidir; nitekim Yüce Allah: { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ } [Tevbe: 52] buyurmuştur. Yani evlenmeyi beklerler. Hazfedilmesinde, bu süre zarfında evlenmeyi dillerine bile getirmeyecek şekilde büsbütün terk ettiklerine işaret vardır. Bir muzaf takdiriyle mef'ûliyet üzere olması da caiz görülmüştür; yani onun geçmesini beklerler. el-Kurû' (الْقُرُوء), fetha ve damme ile 'el-kar'' ve 'el-kur'' (الْقَرْء / الْقُرْء) kelimesinin çoğuludur; birincisi daha fasihtir. Hayız için kullanılır; nitekim

أخرج النسائي وأبو داود والدارقطني «أن فاطمة ابنة أبي حبيش قالت: يا رسول الله إني امرأة أستحاض فلا أطهر، أفأدع الصلاة؟ فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا، دعي الصلاة أيام أقرائك»

Nesâî, Ebû Dâvûd ve Dârekutnî şunu rivayet etmişlerdir: “Fâtıma bnt. Ebî Hubeyş: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Ben istihâza (özür kanı) gören ve hiç temizlenemeyen bir kadınım; namazı bırakayım mı?’ dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Hayır, kurû' (hayız) günlerinde namazı bırak.’”

ويطلق للطهر الفاصل بين الحيضتين كما في ظاهر قول الأعشى:

A'şâ’nın şu sözünün zahirinde olduğu gibi, iki hayız arasındaki temizlik dönemi için de kullanılır:

أفي كل عام أنت جاشم غزوة ... تشدّ لأقصاها عزيم عزائكا

“Her yıl sen zorlu bir gazaya mı atılırsın, en uzağına bile kesin azimlerini bağladığın?”

مورثة مالا وفي الحي رفعة ... لما ضاع فيها من قروء نسائكا

“Mal kazandıran ve kabilede yücelik getiren... kadınlarının zayi olan kurû'ları (temizlik müddetleri) karşılığında.”

أي أطهارهن لأنها وقت الاستمتاع ولا جماع في الحيض في الجاهلية أيضا وأصله الانتقال من الطهر إلى الحيض لاستلزامه كل واحد منهما، والدليل على ذلك كما قال الراغب: إن الطاهر التي لم تر الدم لا يقال لها ذات قرء والحائض التي استمر لها الدم لا يقال لها ذلك أيضا، والمراد بالقرء في الآية عند الشافعي الانتقال من الطهر إلى الحيض في قول قوي له، أو الطهر المنتقل منه كما في المشهور وهو المروي عن عائشة وابن عمر وزيد بن ثابت وخلق كثير لا الحيض، واستدلوا على ذلك بمعقول ومنقول أما الأول فهو أن المقصود من العدة براءة الرحم من ماء الزوج السابق والمعرف لبراءة الرحم هو الانتقال إلى الحيض لأنه يدل على انفتاح فم الرحم فلا يكون فيه العلوق لأنه يوجب انسداد فم الرحم عادة دون الحيض فإن الانتقال من الحيض إلى الطهر يدل على انسداد فم الرحم وهو مظنة العلوق فإذا جاء بعده الحيض علم عدم انسداده. «وأما الثاني» فقوله تعالى: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [الطلاق: ١] واللام للتأقيت والتخصيص بالوقت فيفيد أن مدخوله وقت لما قبله كما في قوله تعالى: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الأنبياء: ٤٧] أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الإسراء: ٧٨] فيفيد أن العدة وقت الطلاق والطلاق في الحيض غير مشروع لما

Yani kadınların temizlik müddetleri demektir; zira faydalanma vaktidir ve Câhiliye döneminde de hayızlıyken cinsel ilişki yoktu. Kelimenin aslı, her ikisini de gerektirmesi sebebiyle temizlikten hayza intikal etmektir. Râgıb'ın da belirttiği üzere bunun delili şudur: Kan görmeyen temiz kadına 'zât-ı kur'' (قرء sahibi) denilmediği gibi, kanı kesilmeyen hayızlı kadına da bu denilmez. Ayetteki 'kur''dan maksat, Şâfiî'ye göre kuvvetli bir görüşünde temizlikten hayza geçiştir; yahut meşhur olan görüşünde kendisinden intikal edilen temizliktir ki bu, Âişe, İbn Ömer, Zeyd b. Sâbit ve pek çok kimseden rivayet edilmiştir; hayız değildir. Buna hem akli hem de nakli delil getirmişlerdir. Birincisine (akli delile) gelince: İddetten maksat rahmin önceki kocanın suyundan arınmış olmasıdır. Rahmin arındığını bildiren şey ise hayza intikaldir; zira bu, rahim ağzının açıldığına delalet eder; dolayısıyla orada döllenme/gebelik olmaz, çünkü gebelik âdeten rahim ağzının kapanmasını gerektirir, hayız ise böyle değildir. Nitekim hayızdan temizliğe intikal, rahim ağzının kapandığına delalet eder ki bu da gebelik ihtimalidir; şayet arkasından hayız gelirse kapanmadığı anlaşılır. İkincisine (nakli delile) gelince: Yüce Allah'ın { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } [Talâk: 1] buyruğudur. Buradaki 'lâm' vakit belirleme ve vakte tahsis içindir; dolayısıyla başına geldiği kelimenin kendisinden öncekine vakit olduğunu ifade eder. Nitekim Yüce Allah'ın { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [Enbiyâ: 47] ve { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [İsrâ: 78] buyruklarında da böyledir. Dolayısıyla iddetin talak vakti olduğunu ifade eder; hayız halindeki talak ise meşru değildir. Nitekim

أخرج الشيخان أن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما طلق زوجته وهي حائض فذكر عمر لرسول

Buhârî ve Müslim, İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın eşini hayızlı iken boşadığını, Ömer’in bunu Resûlullah

الله صلى الله تعالى عليه وسلم فتغيظ ثم قال: «مرة فليراجعها ثم ليمسكها حتى تطهر ثم تحيض ثم تطهر ثم إن شاء أمسك بعد وإن شاء طلق قبل أن يمس فتلك العدة التي أمر الله تعالى أن يطلق لها النساء»

sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e anlattığını, [Resûlullah'ın] öfkelendiğini ve ardından şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Ona emret, eşine dönsün; sonra temizleninceye, ardından hayız görüp tekrar temizleninceye kadar onu tutsun. Bundan sonra dilerse nikâhında tutsun, dilerse temas etmeden önce boşasın. İşte Allah Teâlâ’nın kadınların kendisi için boşanmasını emrettiği iddet budur.”

وهو أحد الأدلة أيضا على أن العدة بالاطهار، وذهب ساداتنا الحنفية إلى أن المراد بالقرء الحيض وهو المروي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والحسن وعكرمة وعمرو بن دينار وجم غفير وكون الانتقال من الطهر إلى الحيض هو المعرف للبراءة إذا سلم معارض بأن سيلان الدم هو السبب للبراءة المقصودة ولا نسلم أن اعتبار المعرف أولى من اعتبار السبب وليس هذا من المكابرة في شيء على أن المهم في مثل هذه المباحث الأدلة النقلية، وفيما ذكروه منها بحث لأن لام التوقيت لا تقتضي أن يكون مدخولها ظرفا لما قبلها ففي الرضي أن اللام في نحو جئتك لغرة كذا هي المفيدة للاختصاص الذي هو أصلها، والاختصاص هاهنا على ثلاثة أضرب: أما أن يختص الفعل بالزمان بوقوعه فيه نحو كتبته لغرة كذا. أو يختص به لوقوعه بعده نحو لليلة خلت أو اختص به لوقوعه قبله نحو لليلة بقيت، فمع الإطلاق يكون الاختصاص لوقوعه فيه ومع قرينة نحو خلت يكون لوقوعه بعده ومع قرينة نحو بقيت لوقوعه قبله انتهى. وفيما نحن فيه قرينة تدل على كونه قبله لأن التطليق يكون قبل العدة لا مقارنا لها، ويؤيده قراءة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في قبل عدتهن ففي الصحاح القبل والقبل نقيض الدبر والدبر، ووقع السهم بقبل الهدف وبدبره- وقدّ قميصه من قبل ودبر- أي من مقدمه ومؤخره، ويقال: أنزل بقبل هذا الجبل- أي بسفحه- فمعنى في قبل عدتهنّ في مقدم عدتهنّ وأمامها- كما يقتضيه ظاهر الأمثلة- وما ذكره من أن قبل الشيء أوله يرجع إلى هذا أيضا، على تسليم عدم الرجوع يرجع المقدّم الأول بالتبادر وكثرة الاستعمال والتأييد يحصل بذلك المقدار، والحديث الذي أخرجه الشيخان مسلم لكن جعله دليلا على أن- العدّة- هي الأطهار غير مسلم لأنه موقوف على جعل الإشارة للحالة التي هي الطهر، ولا يقوم عليه دليل فإن- اللام- في

Bu da iddetin temizlik müddetleriyle olduğuna dair delillerden biridir. Efendilerimiz Hanefîler ise 'kur''dan maksadın hayız olduğu görüşüne gitmişlerdir ki bu, İbn Abbas, Mücâhid, Katâde, Hasan, İkrime, Amr b. Dînâr ve büyük bir topluluktan rivayet edilmiştir. Temizlikten hayza intikalin arınmayı bildiren alamet olduğu kabul edilse bile, buna kanın akmasının kastedilen arınmanın sebebi olduğu gerekçesiyle karşı çıkılır. Alametin itibar edilmesinin sebebin itibar edilmesinden daha evla olduğunu da kabul etmeyiz; bu da asla bir inatlaşma değildir. Kaldı ki bu tür konularda asıl önemli olan naklî delillerdir. Onların zikrettikleri delillerde ise tartışılacak yönler vardır; zira vakit bildiren lâm harfi, başına geldiği kelimenin kendisinden öncekine zarf olmasını gerektirmez. Nitekim Radî’de geçtiğine göre 'Falan ayın hilali vaktinde sana geldim' (جئتك لغرة كذا) cümlesindeki lâm, onun aslı olan ihtisası (özgü kılmayı) ifade eder. Buradaki ihtisas üç kısımdır: Fiilin, zamanın içinde vuku bulmasıyla o zamana tahsis edilmesi; 'falan ayın hilalinde yazdım' gibi. Yahut sonrasında vuku bulmasıyla tahsis edilmesi; 'geçen bir gece için' gibi. Yahut öncesinde vuku bulmasıyla tahsis edilmesi; 'kalan bir gece için' gibi. Mutlak olduğunda ihtisas içinde vuku bulması içindir; 'geçen' gibi bir karine bulunduğunda sonrasında vuku bulması içindir; 'kalan' gibi bir karine bulunduğunda ise öncesinde vuku bulması içindir, nakil bitti. Bizim konumuzda ise öncesinde olduğuna delalet eden bir karine vardır; zira boşama iddetin öncesinde olur, onunla eş zamanlı olmaz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in 'iddetlerinin önünde' (fi kubuli 'iddetihinne) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Nitekim es-Sıhâh'ta: Kubul ve kubl (ön), dübür ve dubrun (arka) zıddıdır. 'Ok hedefin önüne ve arkasına isabet etti' ve 'Gömleği önden ve arkadan yırtıldı' yani önünden ve arkasından demektir. 'Bu dağın önüne indi' yani eteğine indi denilir. Binaenaleyh 'iddetlerinin önünde' sözünün manası, misallerin zahirinin gerektirdiği üzere 'iddetlerinin başlangıcında ve önünde' demektir. Bir şeyin kubulünün onun evveli olduğuna dair zikrettiği husus da buna döner. Geri dönmediği kabul edilse bile, ilk akla gelmesi ve çok kullanılması sebebiyle ilk öne sürülen manaya döner ve teyit bu kadarıyla hasıl olur. Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiği hadis sahihtir; ancak iddetin temizlikler olduğuna delil kılınması kabul edilemez. Çünkü bu, işaretin temizlik hali olan duruma yapılmasına bağlıdır ve buna dair bir delil yoktur. Zira

«يطلق لها النساء»

“Kadınların kendisi için boşanmasını emrettiği” [ifadesindeki lâm]

كاللام في لِعِدَّتِهِنَّ يجوز أن تكون بمعنى- في- وأن تكون بمعنى- قبل- فيجوز أن يكون المشار إليه الحيض، وأنث اسم الإشارة مراعاة للخبر كالضمير إذا وقع بين مرجع مذكر وخبر مؤنث فإنّ الأولى على ما عليه الأكثر مراعاة الخبر إذ ما مضى فات، والمعنى فتلك الحيض العدّة التي أمر الله تعالى أن يطلق قبلها النساء- لا أن يطلق فيها النساء- كما فهمه ابن عمر وأوقع الطلاق فيه، وقول الخطابي: الأقراء التي تعتدّ بها المطلقة الاطهار لأنه ذكر فتلك العدّة بعد الطهر مجاب عنه بأن ذكره بعد الطهر لا يقتضي أن يكون مشارا إليه لجواز أن يكون ذكر الطهر للإشارة إلى أنّ الحيض المحفوف بالطهر يكون عدة، وحينئذ لا يحتاج ذكر الطهر الثاني إلى نكتة وهي أنه إذا راجعها في الطهر الأوّل بالجماع لم يكن طلاقها فيه للسنة فيحتاج للطهر الثاني ليصح فيه إيقاع الطلاق السني، وأن لا تكون الرجعة لغرض الطلاق فقط، وأن يكون كالتوبة عن المعصية باستبدال حاله، وأن يطول مقامه معها فلعله يجامعها فيذهب ما في نفسها من سبب الطلاق فيمسكها هذا ما يرجع إلى الدفع، وأما الاستدلال على أن «القرء» الحيض فهو ما

{ لِعِدَّتِهِنَّ } ifadesindeki lâm gibi 'içinde' (fî) manasında olması caiz olduğu gibi 'öncesinde' (kable) manasında olması da caizdir. Dolayısıyla işaret edilen şeyin hayızlar olması caizdir. İşaret ismi, haberin müennesliği gözetilerek müennes kılınmıştır; nitekim zamir müzekker bir merci ile müennes bir haber arasında yer aldığında, çoğunluğun benimsediği üzere habere riayet edilmesi daha uygundur, zira geçen geçmiştir. Mana ise şudur: 'İşte o hayızlar, Allah Teâlâ'nın kadınların öncesinde boşanmasını emrettiği iddettir' -yoksa İbn Ömer'in anlayıp içinde talakı vuku buldurduğu gibi kadınların içinde boşanacağı iddet değil-. Hattâbî'nin: 'Boşanan kadının iddet beklediği kurû' temizliklerdir; çünkü o, temizliğin ardından 'işte o iddet' ifadesini zikretmiştir' sözüne şöyle cevap verilir: Temizlikten sonra zikredilmesi onun işaret edilen olmasını gerektirmez; zira temizliğin zikredilmesi, iki temizlikle kuşatılmış hayzın iddet olduğuna işaret etmek için olması caizdir. Bu durumda ikinci temizliğin zikredilmesi bir nükteye muhtaç kalmaz; o nükte de şudur: Şayet birinci temizlikte cinsel ilişkiyle ona dönerse, o temizlikte boşaması sünnete uygun olmaz; bu sebeple sünnete uygun talakın vuku bulabilmesi, dönüşün sadece boşanma kastıyla olmaması, durumunu değiştirerek günahtan tevbe mesabesinde olması ve belki onunla cinsel ilişkide bulunup kadının içindeki boşanma sebebinin gitmesi ve böylece onu nikâhında tutması için onunla birlikte kalışının uzaması adına ikinci temizliğe ihtiyaç duyulur. Bu, itirazı defetmeye dairdir. 'Kur'' kelimesinin hayız olduğuna delil getirmeye gelince; o da

أخرجه أبو داود والترمذي وابن ماجة والدارقطني عن عائشة أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «طلاق الأمة تطليقتان، وعدّتها حيضتان»

Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve Dârekutnî'nin Âişe'den rivayet ettikleridir; o [şöyle demiştir]: [Resûlullah] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: “Cariyenin talakı iki talak, iddeti de iki hayızdır” buyurmuştur.

فصرح بأن عدة الأمة حيضتان، ومعلوم أن الفرق بين الحرّة والأمة باعتبار مقدار العدّة لا في جنسها فيلتحق قوله تعالى: ثَلاثَةَ قُرُوءٍ للإجمال الكائن بالاشتراك بيانا به وكونه لا يقاوم ما أخرجه الشيخان في قصة ابن عمر رضي الله تعالى عنهما لضعفه لأن فيه مظاهرا ولم يعرف له سواه لا يخلو عن بحث، أما أولا فلما علمت أن ذلك الحديث ليس بنص في المدعى، وأما ثانيا فلأن تعليل تضعيف مظاهر غير ظاهر، فإن ابن عدي أخرج له حديثا آخر ووثقه ابن حبان، وقال الحاكم: ومظاهر شيخ من أهل البصرة ولم يذكره أحد من متقدمي مشايخنا بجرح فإذا إن لم يكن الحديث صحيحا كان حسنا، ومما يصحح الحديث عمل العلماء على وفقه قال الترمذي عقيب روايته: حديث غريب والعمل عليه عند أهل العلم من أصحاب الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم

Böylece cariyenin iddetinin iki hayız olduğunu açıkça belirtmiştir. Bilinmektedir ki hür kadın ile cariye arasındaki fark iddetin cinsinde değil, miktarındadır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } buyruğu, eşanlamlılık/ortak anlamlılık (müştereklik) sebebiyle oluşan kapalılık için bununla beyan edilmiş olarak ona ilhak edilir. Bu hadisin, İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ kıssasında Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiğine zayıflığı sebebiyle denk gelemeyeceği iddiası ise -çünkü senedinde Muzâhir vardır ve ondan başka rivayeti bilinmemektedir- tartışmasız değildir. Birincisi: Bildiğin gibi o hadis iddia edilen hususta nas (kesin delil) değildir. İkincisi: Muzâhir’in zayıf sayılma gerekçesi açık değildir; zira İbn Adiy onun için başka bir hadis rivayet etmiş, İbn Hibbân da onu sika (güvenilir) kabul etmiştir. Hâkim ise şöyle demiştir: 'Muzâhir, Basra ehlinden bir şeyhtir ve önceki üstatlarımızdan hiçbiri onu cerh ile anmamıştır.' Dolayısıyla hadis sahih olmasa bile hasendir. Hadisi sahih kılan hususlardan biri de âlimlerin onunla amel etmesidir. Tirmizî rivayetinin ardından şöyle demiştir: 'Garip bir hadistir; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in ashabından ilim ehli nezdinde

وغيرهم، وفي الدارقطني قال القاسم وسالم: وعمل به المسلمون، وقال مالك: شهرة الحديث تغني عن سنده كذا في الفتح، ومن أصحابنا من استدل بأنه لو كان المراد من القرء الطهر لزم إبطال موجب الخاص أعني لفظ ثلاثة فإنه حينئذ تكون العدة طهرين، وبعض الثالث في الطلاق المشهور ولا يخفى أنه كأمثاله في هذا المقام ناشىء من قلة التدبر فيما قاله الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه فلهذا اعترضوا به عليه لأنه إنما جعل القرء الانتقال من الطهر إلى الحيض، أو الطهر المنتقل منه لا الطهر الفاصل بين الدمين، والانتقال المذكور، أو الطهر المنتقل منه تام على أن كون الثلاثة اسما لعدد كامل غير مسلم، والتحقيق فيه أنه إذا شرع في الثالث ساغ الإطلاق ألا تراهم يقولون هو ابن ثلاث سنين وإن لم تكمل الثالثة، وذلك لأن الزائد جعل فردا مجازا ثم أطلق على المجموع اسم العدد الكامل، ومن الشافعية من جعل القرء اسما للحيض الذي يحتوشه دمان وجعل إطلاقه على بعض الطهر وكله كإطلاق الماء والعسل، قالوا والاشتقاق مرشد إلى معنى الضم والاجتماع، وهذا الطهر يحصل فيه اجتماع الدم في الرحم وبعضه وكله في الدلالة على ذلك على السواء- وأطالوا الكلام في ذلك- والإمامية وافقوهم فيه واستدلوا عليه برواياتهم عن الأئمة والرواية عن علي كرم الله تعالى وجهه في هذا الباب مختلفة، وبالجملة كلام الشافعية في هذا المقام قوي كما لا يخفى على من أحاط بأطراف كلامهم واستقرأ ما قالوه وتأمل ما دفعوا به أدلة مخالفيهم وفي الكشف بعض الكشف وما في الكشاف غير شاف لبغيتنا وهذا المقدار يكفي أنموذجا.

ve diğerlerinde amel bunun üzerinedir.' Dârekutnî'de Kāsım ve Sâlim: 'Müslümanlar bununla amel etmiştir' demişlerdir. Mâlik de şöyle demiştir: 'Hadisin meşhur olması senedine ihtiyaç bırakmaz'; Feth'te böyledir. Ashabımızdan bazıları, şayet kur'dan maksat temizlik olsaydı, hassın yani 'üç' lafzının gereğinin iptal edilmesi gerekirdi diye delil getirmişlerdir; zira bu durumda meşhur talakta iddet iki temizlik ve üçüncünün bir kısmı olur. Bu makamdaki benzerleri gibi bunun da İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh’ın sözünü az düşünmekten kaynaklandığı açıktır; bu sebeple ona bununla itiraz etmişlerdir. Çünkü o, kur'u iki kan arasındaki temizlik değil, temizlikten hayza geçiş yahut kendisinden intikal edilen temizlik kılmıştır. Zikredilen intikal veya kendisinden intikal edilen temizlik ise tamdır. Kaldı ki 'üç' kelimesinin tam bir sayının ismi olduğu da kabul edilemez. Bu husustaki tahkik şudur: Üçüncüye başlandığında bu kullanım caiz olur; görmez misin ki henüz üçüncü yıl tamamlanmasa bile 'O üç yaşındadır' derler. Bunun sebebi, fazlalığın mecazen bir fert kılınması, sonra da bütüne tam sayının isminin verilmesidir. Şâfiîlerden bazıları kur'u iki kanın kuşattığı temizliğin ismi yapmış, temizliğin bir kısmına ve tamamına söylenmesini ise 'su' ve 'bal' kelimelerinin kullanımına benzetmişlerdir. Onlar şöyle demiştir: Kelimenin türeyişi toplama ve bir araya gelme manasına işaret eder; bu temizlikte rahimde kanın toplanması hasıl olur ve buna delalet etmede onun bir kısmı ile tamamı eşittir -bu hususta sözü uzatmışlardır-. İmâmiyye de bu konuda onlara muvafakat etmiş ve İmamlarından gelen rivayetlerle buna delil getirmişlerdir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh’ten bu babdaki rivayet ise ihtilaflıdır. Hasılı, Şâfiîlerin bu makamdaki sözleri, onların ifadelerinin inceliklerini kuşatan, söylediklerini etraflıca inceleyen ve muhaliflerinin delillerini nasıl çürüttüklerini düşünen kimse için gizli kalmayacağı üzere gayet güçlüdür. el-Keşf'te bu hususta biraz açıklama vardır; el-Keşşâf'taki ise maksadımıza şifa verici değildir. Bu kadarı bir numune olarak yeterlidir.

هذا وكان القياس ذكر القرء بصيغة القلة التي هي الإقراء ولكنهم يتوسعون في ذلك فيستعملون كل واحد من البناءين مكان الآخر ولعل النكتة المرجحة لاختياره هاهنا أن المراد بالمطلقات هاهنا جميع المطلقات ذوات الأقراء الحرائر وجميعها متجاوز فوق العشرة فهي مستعملة مقام جمع الكثرة ولكل واحدة منها ثلاثة أقراء فيحصل في الأقراء الكثرة فحسن أن يستعمل جمع الكثرة في تمييز الثلاثة تنبيها على ذلك وهذا كما استعمل أنفسهن مكان نفوسهن للإشارة إلى أن الطلاق ينبغي أن يقع على القلة وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ قال ابن عمر:

Kural gereği kur'un azlık kalıbı (cem-i kıllet) olan 'el-akrâ'' şeklinde zikredilmesi gerekirdi; fakat Araplar bu hususta genişlik tanır, iki kalıbı birbiri yerine kullanırlar. Burada bunun tercih edilmesini kuvvetlendiren nükte belki de şudur: Buradaki boşanmış kadınlardan maksat, hayız gören bütün hür boşanmış kadınlardır; bunların tamamı ise onu aşmaktadır. Dolayısıyla çokluk çoğulu yerine kullanılmıştır ve her birinin üç kur'u vardır; böylece kur'larda çokluk hasıl olur. Buna dikkat çekmek için üçün temyizinde çokluk çoğulunun kullanılması güzel olmuştur. Bu, talakın azlık üzere vuku bulması gerektiğine işaret etmek için 'nüfûsihinne' yerine 'enfüsihinne' kullanılmasında olduğu gibidir. { وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri kendilerine helal olmaz”. İbn Ömer şöyle demiştir:

الحمل والحيض أي لا يحل لها إن كانت حاملا أن تكتم حملها ولا إن كانت حائضا أن تكتم حيضها فتقول وهي حائض: قد طهرت وكن يفعلن الأول لئلا ينتظر لأجل طلاقها أن تضع ولئلا يشفق الرجل على الولد فيترك تسريحها والثاني

Gebelik ve hayızdır; yani hamile ise hamileliğini gizlemesi, hayızlı ise hayzını gizleyip hayızlı olduğu halde 'Temizlendim' demesi helal olmaz. Kadınlar birinciyi (gebelik gizlemeyi), boşanmak için doğum yapması beklenmesin ve adam çocuğa acıyıp da onu salıvermekten vazgeçmesin diye yaparlardı; ikinciyi ise

استعجالا لمضي العدة وإبطالا لحق الرجعة وهذا القول هو المروي عن الصادق

iddetin çabuk bitmesi ve geri dönme hakkının iptal edilmesi için yaparlardı. Bu görüş, Sâdık,

والحسن ومجاهد وغيرهم والقول- بأن الحيض غير مخلوق في الرحم بل هو خارج عنه- فلا يصح حمل ما على عمومها بل يتعين حملها على الولد وهو المروي عن ابن عباس وقتادة مدفوع بأن ذات الدم وإن كان غير مخلوق في الرحم لكن الاتصاف بكونه حيضا إنما يحصل له فيه وما قيل: إن الكلام في المطلقات ذوات الأقراء فلا يحتمل خلق الولد في أرحامهن فيجب حمل ما على الحيض كما حكي عن عكرمة فمدفوع أيضا بأن تخصيص العام وتقييده بدليل خارجي لا يقتضي اعتبار ذلك التخصيص أو التقييد في الراجع، واستدل بالآية على أنّ قولهما يقبل فيما خلق الله تعالى في أرحامهن إذ لولا قبول ذلك لما كان فائدة في تحريم كتمانهن، قال ابن الفرس: وعندي أن الآية عامة في جميع ما يتعلق بالفرج من بكارة وثيوبة وعيب. لأنّ كل ذلك مما خلق الله تعالى في أرحامهن فيجب أن يصدقن فيه، وفيه تأمل إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ شرط لقوله تعالى: لا يَحِلُّ لكن ليس الغرض منه التقييد حتى لو لم يؤمن كالكتابيات- حل لهنّ الكتمان- بل بيان منافاة الكتمان للإيمان وتهويل شأنه في قلوبهنّ، وهذه طريقة متعارفة يقال: إن كنت مؤمنا فلا تؤذ أباك، وقيل: إنه شرط جزاؤه محذوف- أي فلا يكتمن- وقوله سبحانه: لا يَحِلُّ علة له أقيم مقامه، وتقدير الكلام «إن كنّ يؤمنّ بالله واليوم الآخر لا يكتمن ما خلق الله في أرحامهن لأنه لا يحل لهن» وفيه «أن لا يكتمن

Hasan, Mücâhid ve diğerlerinden rivayet edilen görüştür. “Hayız rahimde yaratılmış değildir, bilakis onun dışındadır; dolayısıyla 'mâ' lafzını umumuna hamletmek sahih olmaz, bilakis çocuğa hamledilmesi tayin eder” şeklindeki İbn Abbas ve Katâde'den rivayet edilen görüş ise şöyle defedilir: Kanın aslı rahimde yaratılmamış olsa bile, onun hayız vasfını kazanması ancak rahimde gerçekleşir. İkrime'den nakledildiği üzere: 'Söz, hayız gören boşanmış kadınlar hakkındadır; dolayısıyla rahimlerinde çocuk yaratılması ihtimali yoktur, bu sebeple 'mâ' lafzını hayza hamletmek vaciptir' denilirse, bu da şöyle defedilir: Umumi olanın harici bir delille tahsis edilmesi ve kayıtlanması, o tahsis veya kaydın geri dönen zamirde/mevsulde dikkate alınmasını gerektirmez. Ayetten, rahimlerinde Allah Teâlâ'nın yarattığı şey hususunda kadınların sözünün kabul edileceğine delil getirilmiştir; zira bu kabul edilmeseydi, gizlemelerinin haram kılınmasının bir faydası olmazdı. İbnü'l-Feres şöyle demiştir: 'Bana göre ayet bekâret, dulluk ve ayıp gibi ferc ile ilgili her hususta umumidir. Çünkü bütün bunlar Allah Teâlâ'nın rahimlerinde yarattığı şeylerdendir; bu sebeple bu hususta onların sözünün tasdik edilmesi vaciptir.' Ancak bu görüşte düşünülecek taraflar vardır. { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa”, Yüce Allah'ın { لا يَحِلُّ } “helal olmaz” buyruğunun şartıdır; fakat bundan maksat -Kitap ehli kadınlar gibi inanmadıkları takdirde gizlemeleri helal olsun diye- kayıtlamak değildir; bilakis gizlemenin imanla bağdaşmadığını açıklamak ve kalplerinde bu işin vahametini büyütmektir. Bu, 'Eğer müminsen babana eziyet etme' denildiği gibi bilinen ve alışılagelen bir üsluptur. Şöyle de denilmiştir: O, cezası (cevabı) hazfedilmiş bir şarttır; yani 'gizlemesinler' demektir. Yüce Allah'ın { لا يَحِلُّ } buyruğu ise onun yerine geçen illetidir. Kelamın takdiri şöyledir: 'Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa rahimlerinde Allah'ın yarattığını gizlemesinler; çünkü bu kendilerine helal değildir.' Ancak bu görüşe göre 'gizlemesinler' şeklindeki

المقدّر» إن كان نهيا يلزم تعليل الشيء بنفسه، وإن كان نفيا يكون مفاد الكلام تعليق عدم وقوع الكتمان في المستقبل بأيمانهم في الزمان الماضي وهو كما ترى وَبُعُولَتُهُنَّ أي أزواج المطلقات جمع- بعل- كعم وعمومة، وفحل وفحولة- والهاء- زائدة مؤكدة لتأنيث الجماعة، والأمثلة سماعية لا قياسية، لا يقال: كعب وكعوبة، قاله الزجاج «وفي القاموس» - البعل- الزوج، والأنثى- بعل وبعلة- والرب والسيد والمالك والنخلة التي لا تسقى أو تسقى بماء المطر «وقال الراغب» - البعل- النخل الشارب بعروقه، عبر به عن الزوج لإقامته على الزوجة للمعنى المخصوص، وقيل:

takdir edilen ifade şayet nehiy (yasaklama) ise bir şeyin kendisiyle gerekçelendirilmesi gerekir; şayet nefy (olumsuzluk) ise sözün anlamı, gelecekte gizlemenin vuku bulmamasını geçmiş zamandaki imanlarına bağlamak olur ki bu da gördüğün gibi [uygunsuz]dur. { وَبُعُولَتُهُنَّ } yani boşanmış kadınların kocaları demektir. 'Amm' ve 'amûme', 'fahl' ve 'fuhûle' gibi 'ba'l' kelimesinin çoğuludur; sonundaki 'hâ' cemaat müennesliğini pekiştiren zaid bir harftir. Misaller kıyasi değil semaidir; 'ka'b' ve 'ka'ûbe' denilmez; bunu Zeccâc söylemiştir. el-Kāmûs'ta şöyle denir: Ba'l, koca demektir; dişisi için 'ba'l' ve 'ba'le' denir. Ayrıca rab, efendi, sahip ve sulanmayan veya yağmur suyuyla sulanan hurma ağacı demektir. Râgıb ise şöyle demiştir: Ba'l, kökleriyle su içen hurma ağacıdır; özel manadan ötürü kadının başında durması sebebiyle kocadan bu lafızla kinaye yapılmıştır. Şöyle de denilmiştir:

باعلها جامعها، وبعل الرجل إذا دهش فأقام كأنه النخل الذي لا يبرح، ففي اختيار لفظ- البعولة- إشارة إلى أنّ أصل الرجعة بالمجامعة، وجوّز أن يكون- البعولة- مصدرا نعت به من قولك: بعل حسن البعولة- أي العشرة مع الزوجة- أو أقيم مقام المضاف المحذوف، أي وأهل بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ إلى النكاح والرجعة إليهن، وهذا إذا كان الطلاق رجعيا للآية بعدها، فالضمير- بعد اعتبار القيد- أخص من المرجوع إليه، ولا امتناع فيه كما إذا كرّر الظاهر، وقيل: بعولة المطلقات أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ وخصص بالرجعي، وأَحَقُّ هاهنا بمعنى- حقيق- عبر عنه بصيغة التفضيل للمبالغة، كأنه قيل: للبعولة حق الرجعة، أي حق محبوب عند الله تعالى بخلاف الطلاق فإنه مبغوض، ولذا

'Bâalehâ' onunla cinsel ilişkide bulundu demektir. 'Baile'r-raculü' adam şaşırıp yerinden ayrılamayan hurma ağacı gibi çakılıp kaldığında söylenir. Dolayısıyla 'el-buûle' lafzının seçilmesinde, ric'atin (evliliğe dönmenin) aslının cinsel ilişkiyle olduğuna işaret vardır. 'el-Buûle' lafzının, 'Filan kimsenin karısıyla muaşereti güzeldir' sözünden hareketle sıfat kılınmış bir masdar olması veya hazfedilmiş muzafın makamına kaim kılınması da caiz görülmüştür; yani 'Onların kocalarının ehli (kocaları)...' demektir. { أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” nikâha ve onlara dönmeye. Bu, sonraki ayetten ötürü talakın ric'î (dönüşü olan) olması halindedir. Dolayısıyla zamir -kayıt dikkate alındıktan sonra- merciden daha hastır; zahir isim tekrarlandığında olduğu gibi bunda bir engel yoktur. Şöyle de denilmiştir: Boşanan kadınların kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidir; ric'î talakla tahsis edilmiştir. Buradaki { أَحَقُّ } kelimesi 'hak sahibi' (hakīk) anlamında olup mübalağa için ism-i tafdîl sîgasıyla ifade edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Kocalar için geri dönme hakkı vardır; yani Allah Teâlâ katında sevilen bir haktır; talak ise böyle değildir, zira o buğzedilmiştir. Nitekim

ورد للتنفير عنه «أبغض الحلال إلى الله تعالى الطلاق»

ondan nefret ettirmek için: “Allah Teâlâ katında helalin en sevimsizi talaktır” buyruğu vârid olmuştur.

وإنما لم يبق على معناه من المشاركة والزيادة إذ لا حق للزوجة في الرجعة كما لا يخفى. وقرأ أبيّ «بردّتهن» فِي ذلِكَ أي زمان- التربص- وهو متعلق ب أَحَقُّ أو بِرَدِّهِنَّ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً أي إن أراد البعولة بالرجعة إِصْلاحاً لما بينهم وبينهن، ولم يريدوا الإضرار بتطويل العدّة عليهنّ مثلا، وليس المراد من التعليق اشتراط جواز الرجعة بإرادة الإصلاح حتى لو لم يكن قصده ذلك لا تجوز للإجماع على جوازها مطلقا، بل المراد تحريضهم على قصد الإصلاح حيث جعل كأنه منوط به ينتفي بانتفائه وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ فيه صنعة الاحتباك، ولا يخفى لطفه فيما بين الزوج والزوجة حيث حذف في الأول بقرينة الثاني، وفي الثاني بقرينة الأول، كأنه قيل: ولهنّ عليهم مثل الذي لهم عليهنّ، والمراد- بالمماثلة- المماثلة في الوجوب- لا في جنس الفعل- فلا يجب عليه إذا غسلت ثيابه أو خبزت له أن يفعل لها مثل ذلك، ولكن يقابله بما يليق بالرجال،

Kelimenin ortaklık ve fazlalık anlamında kalmamasının sebebi şudur: Gizli olmadığı üzere kadının geri dönmede hiçbir hakkı yoktur. Übeyy 'bi-raddetihinne' şeklinde okumuştur. { فِي ذلِكَ } “bu süre içinde” yani bekleme (terabbus) zamanında; bu ifade { أَحَقُّ } kelimesine yahut { بِرَدِّهِنَّ } ifadesine müteallıktır. { إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } “eğer barışmak isterlerse” yani kocalar geri dönmekle aralarındaki durumu düzeltmek isterlerse ve mesela iddeti uzatarak onlara zarar vermeyi istemezlerse. Şarta bağlamaktan maksat, geri dönmenin cevazını barışma iradesine şart kılmak değildir -ki böylece kastı bu olmadığında caiz olmasın-; zira mutlak olarak caiz olduğuna dair icmâ vardır. Bilakis maksat, yokluğuyla hükmün de ortadan kalkacağı bir şarta bağlanmış gibi kılınarak onları ıslahı kastetmeye teşvik etmektir. { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun hakları vardır”; bu ifadede ihtibâk sanatı vardır. Birincide ikincinin karinesiyle, ikincide ise birincinin karinesiyle hazif yapılmış olması sebebiyle karı koca arasındaki zarafeti gizli değildir; sanki 'Kadınların kocaları üzerinde, kocaların kadınlar üzerinde olan hakları gibi hakları vardır' denilmiştir. 'Mümâselet' (denklik)ten maksat, fiilin cinsinde değil vücubiyette (hak olmada) denkliktir. Dolayısıyla kadın kocasının elbiselerini yıkadığında veya ona ekmek yaptığında, kocanın da ona aynısını yapması vacip olmaz; fakat erkeklere yakışır şekilde buna karşılık verir.

أخرج الترمذي وصححه والنسائي وابن ماجة عن عمرو بن الأحوص أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «ألا إنّ لكم على نسائكم حقا، ولنسائكم عليكم حقا، فأمّا حقكم على نسائكم فلا يوطئن فرشكم من تكرهون، ولا يأذن في بيوتكم من تكرهون، ألا وحقهنّ عليكم أن تحسنوا إليهنّ في كسوتهنّ وطعامهن»

Tirmizî -ve hadisi sahihlemiştir-, Nesâî ve İbn Mâce, Amr b. el-Ahvas'tan Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Dikkat edin! Sizin kadınlarınız üzerinde hakkınız olduğu gibi kadınlarınızın da sizin üzerinizde hakkı vardır. Sizin kadınlarınız üzerindeki hakkınıza gelince; hoşlanmadığınız kimselere yataklarınızı çiğnetmemeleri ve hoşlanmadığınız kimselerin evlerinize girmesine izin vermemeleridir. Dikkat edin! Onların sizin üzerinizdeki hakkı ise giyimleri ve yedirilmeleri hususunda onlara iyi davranmanızdır.”

وأخرج وكيع وجماعة عن أنس عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «إني لأحب أن أتزين للمرأة كما أحب أن تتزين المرأة لي، لأن الله تعالى يقول: وَلَهُنَّ» الآية، وجعلوا مما يجب لهنّ عدم العجلة إذا جامع حتى تقضي حاجتها.

Vekî' ve bir grup, Enes tarikiyle İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kadının benim için süslenmesini sevdiğim gibi ben de kadınım için süslenmeyi severim; çünkü Allah Teâlâ: { وَلَهُنَّ } ayetini buyurmaktadır.” İlim ehli, ilişkiye girdiğinde kadının da ihtiyacını karşılayıncaya kadar acele etmemesini kadınlar için vacip olan haklardan saymışlardır.

والمجرور الأخير متعلق بما تعلق به الخبر، وقيل: صفة ل مِثْلُ وهي لا تتعرف بالإضافة وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ زيادة في الحق لأنّ حقوقهم في أنفسهن، فقد ورد أنّ النكاح كالرق أو شرف فضيلة لأنهم قوام عليهن وحرّاس لهن، يشاركوهنّ في غرض الزواج من التلذذ وانتظام مصالح المعاش، ويخصون بشرف يحصل لهم لأجل الرعاية والإنفاق عليهن- والدرجة- في الأصل- المرقاة- ويقال فيها: دَرَجَةٌ كهمزة «قال الراغب» الدرجة- نحو المنزلة لكن تقال إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيط- كدرجة السطح والسلم- ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة، ومنه الآية فهي على التوجيهين مجاز «وفي الكشف» أن أصل التركيب لمعنى الأناة والتقارب على مهل من- درج الصبي إذا حبا- وكذلك الشيخ والمفيد لتقارب خطوهما- والدرجة- التي يرتقي عليها لأن الصعود ليس في السهولة كالانحدار والمشي على مستو، فلا بدّ من تدرّج- والدرج- المواضع التي يمر عليها السيل شيئا فشيئا، ومنه التدرّج في الأمور، والاستدراج من الله، والدركة هي الدرجة بعينها لكن في الانحدار- والرجال- جمع رجل، وأصل الباب القوّة والغلبة

Son car-mecrur (bi'l-ma'rûf), haberin müteallak olduğu şeye müteallıktır. Şöyle de denilmiştir: { مِثْلُ } kelimesinin sıfatıdır ve bu kelime izafetle marifeleşmez. { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır”; haktaki fazlalıktır, çünkü onların hakları kadınların bizzat nefisleri üzerindedir; nitekim evliliğin kölelik gibi olduğu rivayet edilmiştir. Yahut fazilet şerefidir; çünkü erkekler onlar üzerinde gözetici ve koruyucudurlar; lezzetlenmek ve maişet düzeni gibi evlilik gayesinde kadınlara ortak olurlar, ancak onları gözetip nafakalarını sağlamaları sebebiyle elde ettikleri bir şerefle temeyyüz ederler. 'ed-Derece' kelimesinin aslı merdiven basamağıdır; hemze gibi fetha ile 'derece' (دَرَجَة) de denilir. Râgıb şöyle demiştir: 'Derece, menzil gibidir; fakat düz bir zeminde uzanmakla değil, yukarı çıkmakla dikkate alındığında söylenir -dam ve merdiven basamağı gibi-. Yüksek mertebeden de bu lafızla kinaye yapılır; bu ayetteki de böyledir; dolayısıyla iki izaha göre de mecazdır.' el-Keşf'te şöyle denir: 'Bu kökün aslı, yürümeye başlayan çocuğun yavaşça emeklemesi (derece's-sabiyyu) ve aynı şekilde adımlarının yakınlığı sebebiyle yaşlı kimsenin yürümesi manasında olduğu gibi temkin ve yavaş yavaş yaklaşma manası içindir. Üzerine çıkılan basamağa da derece denilmiştir; çünkü yukarı çıkmak iniş veya düz yolda yürümek gibi kolay değildir, mutlaka derece derece çıkmak gerekir. ed-Derec, selin peyderpey üzerinden aktığı yerlerdir; işlerde derecelenme (tedric) ve Allah'tan istidrâc lafızları da buradan gelir. ed-Dereke ise basamağın aynısıdır, ancak inişte kullanılır. er-Ricâl, racülün çoğuludur; kelimenin aslı kuvvet ve galebedir.'

وأتى بالمظهر بدل المضمر للتنويه بذكر- الرجولية- التي بها ظهرت المزية لِلرِّجالِ على النساء وَاللَّهُ عَزِيزٌ غالب لا يعجزه الانتقام ممن خالف الأحكام حَكِيمٌ عالم بعواقب الأمور والمصالح التي شرع ما شرع لها، والجملة تذييل للترهيب والترغيب.

Erkeklerin kadınlara üstünlüğünün kendisiyle zahir olduğu 'erkeklik' vasfını öne çıkarmak için zamir yerine açık isim getirilmiştir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir”; galiptir, hükümlere muhalefet edenlerden intikam almak O'nu âciz bırakamaz; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, işlerin akıbetlerini ve kendisi için şeriat koyduğu maslahatları hakkıyla bilendir. Bu cümle korkutma ve teşvik için bir fezlekedir (tamamlayıcı sondur).

الطَّلاقُ مَرَّتانِ إشارة إلى الطلاق المفهوم من قوله تعالى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ وهو الرجعي وهو بمعنى التطليق الذي هو فعل الرجل- كالسلام بمعنى التسليم- لأنه الموصوف بالوحدة والتعدّد دون ما هو وصف المرأة، ويؤيد ذلك ذكر ما هو من فعل الرجل أيضا بقوله تعالى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أي بالرجعة وحسن المعاشرة أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ أي إطلاق مصاحب له من جبر الخاطر وأداء الحقوق، وذلك إما بأن لا يراجعها حتى تبين، أو يطلقها الثالثة- وهو المأثور-

{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşama iki defadır”; Yüce Allah'ın { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } buyruğundan anlaşılan talaka işarettir ki o da ric'î talaktır. Tıpkı 'teslim' manasındaki 'selam' gibi erkeğin fiili olan 'boşama' (tatlîk) anlamındadır; zira teklik ve çoklukla nitelenen şey kadının vasfı değil, erkeğin fiilidir. Yüce Allah'ın { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “ya güzellikle tutmak” yani geri dönmek ve güzel geçinmek, { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya da iyilikle salıvermektir” yani gönül alma ve haklarını ödeme ile birlikte serbest bırakmaktır buyruğuyla yine erkeğin fiili olan şeyin zikredilmesi de bunu destekler. Bu da ya kadın bâin oluncaya kadar ona dönmemekle yahut onu üçüncü defa boşamakla olur ki rivayet edilen de budur.

فقد أخرج أبو داود وجماعة عن أبي رزين الأسدي أنّ رجلا قال: يا رسول الله- صلى الله تعالى عليه وسلم- إني أسمع الله تعالى يقول الطَّلاقُ مَرَّتانِ فأين الثالثة؟ فقال: «التسريح بإحسان هو الثالثة»

Nitekim Ebû Dâvûd ve bir grup, Ebû Rezîn el-Esedî’den şunu rivayet etmişlerdir: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü -sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem-! Ben Allah Teâlâ'nın: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } buyurduğunu işitiyorum; peki üçüncüsü nerede?” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: “İyilikle salıvermek üçüncüsüdür” buyurdu.

وهذا يدل على أن معنى مَرَّتانِ اثنتان، ويؤيد العهد- كالفاء- في الشق الأوّل فإنّ ظاهرها التعقيب بلا مهلة، وحكم الشيء يعقبه بلا فصل، وهذا هو الذي حمل عليه الشافعية الآية، ولعله أليق بالنظم حيث قد انجرّ ذكر اليمين إلى ذكر الإيلاء الذي هو طلاق، ثم انجرّ ذلك إلى ذكر حكم الْمُطَلَّقاتُ من العدة والرجعة، ثم انجر ذلك إلى ذكر أحكام الطلاق المعقب للرجعة، ثم انجرّ ذلك إلى بيان الخلع والطلاق الثلاثة- وأوفق بسبب النزول- فقد أخرج مالك والشافعي والترمذي رضي الله تعالى عنهما وغيرهم. عن عروة قال: كان الرجل إذا طلق امرأته ثم ارتجعها قبل أن تنقضي عدّتها كان ذلك له وإن طلقها ألف مرة، فعمد رجل إلى امرأته فطلقها حتى إذا ما شارفت انقضاء عدّتها ارتجعها ثم طلقها ثم قال: والله لا آويك إليّ ولا تخلين أبدا، فأنزل الله تعالى الآية، والذي دعاهم إلى ذلك قولهم إن جمع الطلقات الثلاث غير محرّم وأنه لا سنة في التفريق كما في تحفتهم، واستدلوا عليه بأن- عويمرا العجلاني- لما لاعن امرأته طلقها ثلاثا قبل أن يخبره صلى الله تعالى عليه وسلم بحرمتها عليه- رواه الشيخان- فلو حرم لنهاه عنه لأنه أوقعه معتقدا بقاء الزوجية، ومع اعتقادها يحرم الجمع عند المخالف، ومع الحرمة يجب الإنكار على العالم وتعليم الجاهل، ولم يوجدا فدل على أنه لا حرمة وبأنه قد فعله جمع من الصحابة وأفتى به آخرون، وقال ساداتنا الحنفية: إن الجمع بين التطليقتين والثلاث بدعة، وإنما السنة التفريق لما

Bu da { مَرَّتانِ } ifadesinin 'iki tane' manasında olduğuna delalet eder. Birinci kısımdaki 'fâ' gibi ahd (belirlilik) manası da bunu destekler; zira onun zahiri aralıksız ardışıklıktır ve bir şeyin hükmü fasılasız onu takip eder. Şâfiîlerin ayeti hamlettiği mana da budur. Belki de lafzın dizilişine en uygun olanı da budur; zira yemin bahsi, bir nevi talak olan îlâ bahsine sürüklemiş, sonra bu durum boşanmış kadınların iddet ve ric'at hükmüne sürüklemiş, ardından bu da peşinden ric'at gelen talakın hükümlerine sürüklemiş, daha sonra da hul' ve üç talakın beyanına sürüklemiştir. Nüzul sebebine de en uygun olan budur; nitekim Mâlik, Şâfiî, Tirmizî radıyallâhu teâlâ anhümâ ve başkaları Urve'den şunu rivayet etmişlerdir: Kişi karısını boşayıp da iddeti bitmeden önce ona döndüğü zaman, bin kere de boşasa bu hakkı vardı. Bir adam karısına yönelip onu boşadı; iddetinin bitmesine az bir zaman kalınca ona döndü, sonra tekrar boşadı ve: 'Vallahi seni ne kendime barındırırım ne de ebediyen boş bırakırım' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Onları buna sevk eden şey, Tuhfe'lerinde geçtiği üzere üç talakı bir arada vermenin haram olmadığı ve ayrı ayrı vermede bir sünnet bulunmadığı yönündeki sözleridir. Buna da Uveymir el-Aclânî'nin hanımıyla lânetleştiğinde (liân yaptığında), Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kadının kendisine haram olduğunu bildirmeden önce onu üç talakla boşamasıyla delil getirmişlerdir -Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir-. Şayet haram olsaydı [Resûlullah] onu bundan nehyederdi; çünkü o, evliliğin devam ettiği inancıyla bunu vuku buldurmuştur; muhalife göre ise evliliğin devam ettiği inancıyla bir arada boşamak haramdır. Haram olduğunda ise bilene inkâr etmek (uyarmak) ve cahile öğretmek vaciptir; ikisi de bulunmadığına göre haram olmadığına delalet etmiştir. Ayrıca sahabeden bir topluluğun bunu yaptığı ve başkalarının da bu yönde fetva verdiği nakledilmiştir. Efendilerimiz Hanefîler ise şöyle demiştir: İki ve üç talakı bir arada toplamak bid'attir, sünnet olan ise ayrı ayrı vermektir; nitekim

روي في حديث ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال له: «إنما السنة أن تستقبل الطهر استقبالا فتطلقها لكل قرء تطليقة»

İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ hadisinde rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: “Sünnet olan, temizlik vaktini bekleyip karşılaman ve her kur' (temizlik) için onu bir talakla boşamandırm.”

فإنه لم يرد صلى الله تعالى عليه وسلم من السنة أنه يستعقب الثواب لكونه أمرا مباحا في نفسه لا مندوبا بل كونه من الطريقة المسلوكة في الدين- أعني ما لا يستوجب عقابا- وقد حصره ﵊ على التفريق فعلم أن ما عداه من الجمع، والطلاق في الحيض بدعة- أي موجب لاستحقاق العقاب- وبهذا يندفع ما قيل: إن الحديث إنما يدل على أن جمع الطلقتين أو الطلقات في طهر واحد ليس سنة، وأمّا أنه بدعة فلا لثبوت الواسطة عند المخالف، ووجه الدفع ظاهر كما لا يخفى «وفي الهداية» وقال الشافعي، كل الطلاق مباح لأنه تصرف مشروع- حتى يستفاد به الحكم- المشروعية لا تجامع الحظر بخلاف الطلاق في الحيض لأن المحرّم تطويل العدّة عليها- لا الطلاق- ولنا أن الأصل في الطلاق هو الحظر لما فيه من قطع النكاح الذي تعلقت به المصالح الدينية والدنيوية والإباحة للحاجة إلى الخلاص، ولا حاجة إلى الجمع بين الثلاث، وهي في المفرق على- الاطهار- ثابتة نظرا إلى دليلها، والحاجة في نفسها باقية فأمكن تصوير الدليل عليها، والمشروعية في ذاته من حيث إنه إزالة الرق لا ينافي الحظر لمعنى في غيره- وهو ما ذكرناه- انتهى. ومنه يعلم أن المخالف معمم- لا مقسم- وإذا قلنا إنه مقسم بناء على ما في كتب بعض مذهبه فغاية ما أثبت

Zira sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem sünnetten mendup değil bizzat caiz olan bir şey olması sebebiyle sevap getirmesini kastetmemiş, bilakis dinde takip edilen yol olmasını -yani cezayı gerektirmeyen bir uygulama olmasını- kastetmiştir. Aleyhisselâm bunu ayrı ayrı vermeye hasretmiştir; binaenaleyh bunun dışındaki bir arada boşamanın ve hayızlı iken boşamanın bid'at -yani cezayı hak etmeye sebep- olduğu anlaşılmıştır. Bununla, 'Hadis iki veya daha fazla talakın tek temizlikte toplanmasının sünnet olmadığına delalet eder; bid'at olduğuna gelince, muhalife göre üçüncü bir şıkkın bulunması sebebiyle buna delalet etmez' şeklindeki iddia defedilmiş olur. Defedilme yönü gizli kalmayacağı üzere açıktır. el-Hidâye'de şöyle denir: 'Şâfiî şöyle demiştir: Bütün talaklar mubahtır; çünkü o meşru bir tasarruftur -tâ ki hüküm ondan istifade edilsin-. Meşruiyet ise haramlıkla bir arada bulunmaz; hayızdaki talak ise böyle değildir, çünkü haram olan şey kadının iddetini uzatmaktır -talakın kendisi değil-. Bizim delilimiz ise şudur: Talakta asıl olan, dinî ve dünyevî maslahatların kendisine bağlandığı nikâhı sona erdirmesi sebebiyle haramlıktır; mubah kılınması ise kurtulma ihtiyacından ötürüdür. Üç talakı bir arada toplamaya ise ihtiyaç yoktur; temizliklere ayrılmış olanda ise deliline bakılarak bu ihtiyaç sabittir ve ihtiyacın kendisi baki olduğundan delilin onun üzerinde tasavvur edilmesi mümkündür. Köleliği kaldırma olması bakımından zatında meşru olması, başka bir sebepten ötürü haram olmasına mani değildir -o sebep de zikrettiğimiz husustur-.' Nakil bitti. Buradan anlaşılmaktadır ki muhalif umumileştirmekte -kısımlara ayırmamaktadır-. Bazı mezhep kitaplarında yer alan bilgilere dayanarak onun kısımlara ayırdığını söylersek, ispat ettiği en ileri nokta

أن الجمع خلاف الأولى من التفريق على الأقراء أو الأشهر، وقد علمت أن تقسيم أبي القاسم صلى الله تعالى عليه وسلم غير تقسيمه، وأجيب عما في خبر عويمر بأنها وقاعة حال- فلعلها من المستثنيات- لما أن مقام اللعان ضيق فيغتفر فيه مثل ذلك ويعذر فيه الغيور وأعمال الدليلين أولى من إهمال أحدهما وحملوا الآية على أن المراد التطليق الشرعي تطليقة بعد تطليقة على التفريق لما أن وظيفة الشارع بيان الأمور الشرعية واللام ليست نصا في العهد بل الظاهر منها الجنس وأيضا تقييد الطلاق بالرجعي يدع ذكر الرجعة بقوله سبحانه: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ تكرارا إلا أن يقال المطلوب هاهنا الحكم المردد بين الإمساك والتسريح، وأيضا لا يعلم على ذلك الوجه حكم الطلاق الواحد إلا بدلالة النص، وهذا الوجه مع كونه أبعد عن توهم التكرار ودلالته على حكم الطلاق الواحد بالعبارة يفيد حكما زائدا وهو التفريق، ودلالة الآية حينئذ على ما ذهبوا إليه ظاهرة إذا كان معنى مرتين مجرد التنكير يردون التثنية على حد ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] أي كرة بعد كرة لا كرتين ثنتين إلا أنه يلزم عليه إخراج التثنية عن معناها الظاهر، وكذا إخراج- الفاء- أيضا وجعل ما بعدها حكما مبتدأ وتخييرا مطلقا عقيب تعليمهم كيفية التطليق وليس مرتبا على الأول ضرورة أن التفريق المطلق لا يترتب عليه أحد الأمرين لأنه إذا كان بالثلاث لا يجوز بعده الإمساك ولا التسريح وتحمل- الفاء- حينئذ على الترتيب الذكري- أي إذا علمتم كيفية الطلاق فاعلموا أن حكمه الإمساك أو التسريح- فالامساك في الرجعي والتسريح في غيره، وإذا كان معنى- مرتين- التفريق مع التثنية كما قال به المحققون- بناء على أنه حقيقة في الثاني ظاهر في الأول إذ لا يقال لمن دفع إلى آخر درهمين مرة واحدة أنه أعطاه مرتين حتى يفرق بينهما وكذا لمن طلق زوجته ثنتين دفعة أنه طلق مرتين- اندفع حديث ارتكاب خلاف الظاهر في التثنية كما هو ظاهر، وفيما بعدها أيضا لصحة الترتب ويكون عدم جواز الجمع بين التطليقتين مستفادا من مَرَّتانِ الدالة على التفريق والتثنية، وعدم الجمع بين الثالثة مستفادا من قوله سبحانه: أَوْ تَسْرِيحٌ حيث رتب على ما قبله بالفاء قيل: إنه مستفاد من دلالة النص هذا ثم من أوجب التفريق ذهب إلى أنه لو طلق غير مفرق وقع طلاقه وكان عاصيا وخالف في ذلك الإمامية وبعض من أهل السنة- كالشيخ أحمد بن تيمية ومن اتبعه- قالوا: لو طلق ثلاثا بلفظ واحد لا تعد له أربعا بالإجماع وكذا لو رمى بسبع حصيات دفعة واحدة لم يجزه إجماعا، ومثل ذلك ما لو حلف ليصلين على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ألف مرة فقال صلى الله تعالى عليه وسلم على النبي ﷺ ألف مرة فإنه لا يكون بارا ما لم يأت بآحاد الألف، وتمسكا بما أخرجه مسلم. وأبو داود والنسائي والحاكم والبيهقي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال:

toplamanın, temizliklere veya aylara ayırmaya göre evla olanın hilafı (hilâf-ı evlâ) olduğudur. Bildiğin gibi Ebu'l-Kāsım sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’in taksimi onun taksiminden farklıdır. Uveymir hadisinde geçen duruma ise bunun bir vaka-i hal olduğu -dolayısıyla liân makamı dar olduğundan böyle bir şeyin bağışlanıp kıskanç kimsenin mazur görüleceği müstesna hallerden sayılabileceği- şeklinde cevap verilmiştir; iki delille amel etmek birini iptal etmekten daha evladır. Ayeti ise Şâriin görevinin şer'î hususları beyan etmek olması sebebiyle, maksadın ayrı ayrı talak ardınca talak şeklinde şer'î boşama olduğuna hamletmişlerdir. 'El-' takısı ahd için kesin değildir, bilakis onda zahir olan cins manasıdır. Ayrıca talakın ric'î ile kayıtlanması, Yüce Allah'ın { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } buyruğuyla ric'ati zikretmeyi bir tekrar haline getirir; meğerki burada istenen şeyin tutmak ve salıvermek arasında gidip gelen bir hüküm olduğu söylensin. Ayrıca bu yaklaşıma göre tek talakın hükmü ancak nassın delaletiyle bilinir. Bu yaklaşım, tekrar vehminden daha uzak olmakla ve ibarenin delaletiyle tek talakın hükmünü bildirmekle birlikte fazladan bir hüküm olan tefriki (ayrı ayrı boşamayı) de ifade eder. { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } [Mülk: 4] ayetinde olduğu gibi 'iki defa' manası sadece tensîk (peş peşe gelme) olup tesniyeyi kastetmeyerek iki defa değil de 'birbiri ardınca' anlamına geldiğinde ayetin onların benimsediği görüşe delaleti zahirdir. Ancak bu takdirde tesniyeyi zahir manasından çıkarmak, aynı şekilde 'fâ' harfini de zahirinden çıkarıp sonrasını müstakil bir hüküm ve onlara talakın keyfiyetini öğrettikten sonra mutlak bir muhayyerlik kılmak gerekir; birincisi üzerine terettüp etmiş olmaz. Zira mutlak tefrike iki husustan birinin terettüp etmeyeceği açıktır; çünkü üç talakla olduğunda ondan sonra ne tutmak ne de salıvermek caiz olur. Bu takdirde 'fâ' zikrî tertibe hamledilir -yani talakın keyfiyetini bildiğinizde bilin ki onun hükmü tutmak veya salıvermektir-; binaenaleyh tutmak ric'î talakta, salıvermek ise diğerindedir. Muhakkiklerin söylediği gibi 'iki defa' manası tesniye ile birlikte tefrik (ayrı ayrı olma) olduğunda ise -çünkü ikincisinde hakikat, birincisinde zahirdir; nitekim bir defada bir başkasına iki dirhem veren kimseye, aralarını ayırmadıkça 'iki defa verdi' denilmeyeceği gibi eşini bir defada iki talakla boşayan kimseye de 'iki defa boşadı' denilmez- tesniyede zahirin hilafına gitme meselesi zahir olduğu üzere bertaraf olur. Sıhhatli bir terettüp bulunması sebebiyle sonrasındaki itiraz da defedilir. İki talakı bir arada toplamanın caiz olmaması tefrik ve tesniyeye delalet eden { مَرَّتانِ } lafzından, üçüncüyü birleştirmemek ise kendisinden öncekine 'fâ' ile bağlanan Yüce Allah'ın { أَوْ تَسْرِيحٌ } buyruğundan istifade edilir; bunun nassın delaletinden istifade edildiği de söylenmiştir. Bundan sonra, tefriki vacip görenler, ayrı ayrı boşamayan kimsenin talakının vuku bulacağına ve günahkâr olacağına hükmetmişlerdir. İmâmiyye ve Ehl-i Sünnet'ten bazıları -Şeyh Ahmed b. Teymiyye ve ona uyanlar gibi- bu hususta muhalefet etmişlerdir; onlar şöyle demiştir: Tek lafızla üç kere boşasa, icmâ ile onun için dört sayılmaz; aynı şekilde bir defada yedi taş atsa icmâ ile caiz olmaz. Bunun benzeri, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem’e bin kere salavat getirmeye yemin edip de 'Peygamber'e ﷺ bin kere salavat olsun' diyen kimsenin binin tek tek fertlerini getirmedikçe yemininde durmuş sayılmaması gibidir. Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, Hâkim ve Beyhakī'nin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan rivayet ettiği şu hadise tutunmuşlardır:

كان الطلاق الثلاث على عهد رسول الله ﷺ وأبي بكر وسنتين من خلافة عمر واحدة فقال عمر: إن الناس قد استعجلوا في أمر كانت لهم فيه أناة فلو أمضيناه عليهم فأمضاه.

“Üç talak, Resûlullah ﷺ ve Ebû Bekir zamanında ve Ömer'in hilafetinin ilk iki yılında bir talak sayılırdı. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: 'İnsanlar kendilerine mühlet tanınan bir meselede acele ettiler; keşke bunu onların aleyhine geçerli kılsak!' ve bunu aleyhlerine geçerli kıldı.”

وذهب بعضهم إلى أن مثل ذلك ما لو طلق في مجلس واحد ثلاث مرات فإنه لا يقع إلا واحدة أيضا لما

Onlardan bazıları, bir mecliste üç defa boşayan kimsenin durumunun da böyle olduğu ve ancak bir talak vuku bulacağı görüşüne gitmişlerdir; zira

أخرج البيهقي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «طلق ركانة امرأته ثلاثا في مجلس واحد فحزن عليها حزنا شديدا فسأله رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كيف طلقتها؟ قال: طلقتها ثلاثا قال: في مجلس واحد؟ قال: نعم قال:

Beyhakī, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’dan şunu rivayet etmiştir: “Rukâne eşini bir mecliste üç talakla boşadı ve ardından ona çok şiddetli üzüldü. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: ‘Onu nasıl boşadın?’ diye sordu. O: ‘Onu üç talakla boşadım’ dedi. [Resûlullah]: ‘Bir mecliste mi?’ buyurdu. O: ‘Evet’ dedi. [Resûlullah]:

فإنما تلك واحدة فأرجعها إن شئت فراجعها»

‘O ancak tek bir talaktır; dilersen ona dön’ buyurdu, o da eşine döndü.”

والذي عليه أهل الحق اليوم خلاف ذلك كله.

Bugün hak ehlinin üzerinde olduğu görüş ise bütün bunların hilafınadır.

والجواب عن الاحتجاج بالآية أنها كما علمت ليست نصا في المقصود، وأما الحديث فقد أجاب عنه جماعة قال السبكي: وأحسن الأجوبة أنه فيمن يعرف اللفظ فكانوا أولا يصدقون في إرادة التأكيد لديانتهم فلما كثرت الأخلاط فيهم اقتضت المصلحة عدم تصديقهم وإيقاع الثلاث، واعترضه العلامة ابن حجر قائلا: إنه عجيب فإن

Ayetle delil getirmeye verilen cevap; bildiğin gibi ayetin kastedilen hususta nas olmadığıdır. Hadise gelince; bir topluluk ona cevap vermiştir. Sübkî şöyle demiştir: 'Cevapların en güzeli, onun lafzı bilen kimse hakkında olduğudur; zira başlangıçta dindarlıkları sebebiyle tekit iradesinde tasdik edilirlerdi. Aralarına karışık kimseler çoğalınca maslahat onları tasdik etmemeyi ve üç talakı geçerli kılmayı gerektirdi.' Allâme İbn Hacer buna şöyle itiraz etmiştir: Bu şaşılacak bir şeydir; zira

صريح مذهبنا تصديق مريد التأكيد بشرطه وإن بلغ في الفسق ما بلغ، ثم نقل عن بعض المحققين أن أحسنها أنهم كانوا يعتادونه طلقة ثم في زمن عمر رضي الله تعالى عنه استعجلوا وصاروا يوقعونه ثلاثا فعاملهم بقضيته وأوقع الثلاث عليهم، فهو إخبار عن اختلاف عادة الناس لا عن تغيير حكم في مسألة، واعترض عليه بعدم مطابقته للظاهر المتبادر من كلام عمر لا سيما مع قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: الثلاث إلخ، فهو تأويل بعيد لا جواب حسن فضلا عن كونه أحسن، ثم قال: والأحسن عندي أن يجاب بأن عمر رضي الله تعالى عنه لما استشار الناس علم فيه ناسخا لما وقع قبل فعمل بقضيته وذلك الناسخ إما خبر بلغه أو إجماع وهو لا يكون إلا عن نص، ومن ثمّ أطبق علماء الأمة عليه، وأخبار ابن عباس لبيان أن الناسخ إنما عرف بعد مضي مدة من وفاته ﷺ انتهى، وأنا أقول الطلاق الثلاث في كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يحتمل أن يكون بلفظ واحد، وحينئذ يكون الاستدلال به على المدعى ظاهرا، ويؤيد هذا الاحتمال ظاهرا ما أخرجه أبو داود عنه إذا قال الرجل لامرأته أنت طالق ثلاثا بفم واحدة فهي واحدة وحينئذ يجاب بالنسخ، ويحتمل أن يكون بألفاظ ثلاثة في مجلس واحد مثل أنت طالق أنت طالق أنت طالق، ويحمل ما أخرجه أبو داود على هذا بأن يكون ثلاثا متعلقا- يقال- لا صفة لمصدر محذوف أي طلاقا ثلاثا ولا تمييز للابهام الذي في الجملة قبله، وبفم واحدة معناه متتابعا وحينئذ يوافق الخبر بظاهره أهل القول الأخير، ويجاب عنه بأن هذا في الطلاق قبل الدخول فإنه كذلك لا يقع إلا واحدة كما ذهب إليه الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه لأن البينونة وقعت بالتطليقة الأولى فصادفتها الثانية وهي مبانة، ويدل على ذلك ما أخرجه أبو داود والبيهقي عن طاوس أن رجلا يقال له أبو الصهباء كان كثير السؤال لابن عباس قال: أما علمت أن الرجل كان إذا طلق امرأته ثلاثا قبل أن يدخل بها جعلوها واحدة على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأبي بكر وصدرا من إمارة عمر؟ قال ابن عباس: بلى كان الرجل إذا طلق امرأته ثلاثا قبل أن يدخل بها جعلوها واحدة على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأبي بكر وصدرا من إمارة عمر فلما رأى الناس قد تتايعوا فيها قال: أجيزوهن عليهم، وهذه مسألة اجتهادية كانت على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ولم يرو في الصحيح أنها رفعت إليه فقال فيها شيئا، ولعلها كانت تقع في المواضع النائية في آخر أمره ﷺ فيجتهد فيها من أوتي علما فيجعلها واحدة، وليس في كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تصريح بأن الجاعل رسول الله ﷺ، بل في قوله جعلوها واحدة إشارة إلى ما قلنا، وعمر رضي الله تعالى عنه بعد مضي أيام من خلافته ظهر له بالاجتهاد أن الأولى القول بوقوع الثلاث لكنه خلاف مذهبنا، وهو مذهب كثير من الصحابة حتى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فقد أخرج مالك والشافعي وأبو داود والبيهقي عن معاوية بن أبي عياش أنه كان جالسا مع عبد الله بن الزبير وعاصم بن عمر فجاءهما محمد بن أبي إياس ابن البكير فقال إن رجلا من أهل البادية طلق امرأته ثلاثا قبل أن يدخل بها فماذا تريان؟ فقال ابن الزبير: إن هذا الأمر ما لنا فيه قول اذهب إلى ابن عباس وأبي هريرة فإني تركتهما عند عائشة فاسألهما فذهب فسألهما فقال ابن عباس لأبي هريرة: أفته يا أبا هريرة فقد جاءتك معضلة فقال أبو هريرة رضي الله تعالى عنه: الواحدة تبينها والثلاثة تحرمها حتى تنكح زوجا غيره، وقال ابن عباس مثل ذلك، وإن حملت الثلاث في هذا الخبر على ما كان بلفظ واحد لئلا يخالف مذهب الإمام فإن عنده إذا طلق الرجل امرأته الغير المدخول بها ثلاثا بلفظ واحد وقعن عليها

mezhebimizin açık hükmü, fıskı ne dereceye ulaşırsa ulaşsın şartı dairesinde tekit kasteden kimsenin tasdik edilmesidir. Sonra bazı muhakkiklerden bu cevapların en güzelinin şu olduğunu nakletmiştir: İnsanlar bunu bir talak olarak yapmayı âdet edinmişlerdi; sonra Ömer radıyallâhu teâlâ anh zamanında acele edip üç talak olarak vermeye başladılar, o da bu durumun gereğine göre muamele edip aleyhlerine üç talakı geçerli kıldı. Dolayısıyla bu, bir meseledeki hükmün değiştiğini değil, insanların âdetinin değiştiğini haber vermektedir. Bu cevaba da Ömer'in sözünün ilk akla gelen zahirine uymadığı, hele İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın 'Üç talak...' vb. sözüyle hiç uyuşmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; binaenaleyh bu uzak bir tevildir, en güzel cevap olmak şöyle dursun güzel bir cevap bile değildir. Ardından şöyle demiştir: Bana göre en güzel cevap şöyle denilmesidir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh insanlarla istişare ettiğinde daha önce vuku bulan hükmü nesheden bir delil öğrendi ve onun gereğince amel etti. O nâsih de ya kendisine ulaşan bir haber yahut icmâdır; icmâ da ancak bir nassa dayanır. Bu sebeple ümmetin âlimleri bu hususta ittifak etmişlerdir. İbn Abbas'ın haberleri ise nâsihin ancak [Resûlullah'ın] ﷺ vefatından bir müddet geçtikten sonra öğrenildiğini beyan etmek içindir, nakil bitti. Ben derim ki: İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın sözündeki üç talakın tek lafızla olması muhtemeldir; bu takdirde iddia edilen hususa onunla delil getirilmesi açıktır. Ebû Dâvûd'un ondan rivayet ettiği: 'Kişi hanımına tek bir ağızdan sen üç talakla boşsun derse o tek talaktır' haberi de bu ihtimali zahiren destekler; bu durumda nesih ile cevap verilir. Bir mecliste 'sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun' gibi üç ayrı lafızla olması da muhtemeldir. Ebû Dâvûd'un rivayeti de 'üç' kelimesinin hazfedilmiş bir masdarın sıfatı yani 'üç talak' olmayıp ve kendisinden önceki cümledeki kapalılığın temyizi de bulunmayıp 'denilir' (yukālu) fiiline müteallık olması ve 'tek bir ağızdan' ifadesinin de 'peş peşe' manasına gelmesiyle buna hamledilir. Bu takdirde haber zahiriyle son görüş sahiplerine uyar. Buna ise bunun zifaftan önceki talak hakkında olduğu söylenerek cevap verilir; zira İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh’ın benimsediği gibi zifaftan önce bu şekilde ancak bir talak vuku bulur; çünkü bâin olma (ayrılık) ilk talakla gerçekleşmiştir ve ikinci talak kadın zaten ayrılmışken ona rastlamıştır. Ebû Dâvûd ve Beyhakī'nin Tâvûs'tan rivayet ettiği şu haber de buna delalet eder: Ebü's-Sahbâ denilen bir adam İbn Abbas'a çok soru sorardı; o şöyle dedi: 'Bilir misin, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, Ebû Bekir zamanında ve Ömer'in hilafetinin başında kişi zifafa girmediği karısını üç talakla boşadığında onu bir sayarlardı?' İbn Abbas: 'Evet, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, Ebû Bekir zamanında ve Ömer'in hilafetinin başında kişi zifafa girmediği hanımını üç talakla boşadığında onu bir sayarlardı. İnsanların bu konuda pervasızca birbirini takip ettiğini görünce [Ömer]: Onu aleyhlerine geçerli kılın dedi' buyurdu. Bu, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem devrinde mevcut olan ictihadî bir meseleydi; Sahîh'te bunun Resûlullah'a arzedilip de onun bu hususta bir şey söylediği rivayet edilmemiştir. Belki de Resûlullah'ın ﷺ hayatının son dönemlerinde uzak yerlerde vuku buluyor, kendisine ilim verilen kimseler de ictihad ederek onu tek talak sayıyordu. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın sözünde onu tek talak kılanın Resûlullah ﷺ olduğuna dair bir açıklama yoktur; bilakis onun 'onu bir sayarlardı' sözünde dediğimiz hususa işaret vardır. Ömer radıyallâhu teâlâ anh’a ise hilafetinden günler geçtikten sonra ictihad ile üç talakın vuku bulduğunu söylemenin daha evla olduğu aşikâr olmuştur; ancak bu bizim mezhebimizin hilafınadır. Bu, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ dahil pek çok sahabenin mezhebidir; nitekim Mâlik, Şâfiî, Ebû Dâvûd ve Beyhakī Muâviye b. Ebî Ayyâş'tan şunu rivayet etmişlerdir: O, Abdullah b. ez-Zübeyr ve Âsım b. Ömer ile birlikte oturuyordu; Muhammed b. Ebî İyâs b. el-Bükeyr onlara gelip: 'Bedevilerden bir adam zifafa girmediği eşini üç talakla boşadı; siz ne dersiniz?' dedi. İbnü'z-Zübeyr: 'Bu meselede bizim bir sözümüz yoktur; İbn Abbas ve Ebû Hüreyre'ye git, zira ben onları Âişe'nin yanında bıraktım, onlara sor' dedi. Adam gidip ikisine sordu. İbn Abbas, Ebû Hüreyre'ye: 'Ey Ebû Hüreyre, ona fetva ver, zira sana zorlu bir mesele geldi' dedi. Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh: 'Bir talak onu bâin kılar (ayırır), üç talak ise başka bir koca ile evleninceye kadar ona haram kılar' dedi. İbn Abbas da aynısını söyledi. Şayet bu haberdeki üç talak, İmam'ın mezhebine muhalif olmasın diye tek lafızla olana hamledilirse -çünkü onun nezdinde kişi zifafa girmediği karısını tek lafızla üç talakla boşarsa hepsi birden kadına vuku bulur;

لأن الواقع مصدر محذوف لأن معناه طلاقا بائنا فلم

Zira vâkî olan [ifade], hazfedilmiş bir masdardır; çünkü bunun manası 'bâin bir talakla [boşama]' demektir; dolayısıyla...

يكن أنت طالق إيقاعا على حدة فيقعن جملة كان هذا الخبر معارضا لما رواه مسلم مؤيدا للنسخ كالخبر الذي

'sen boşsun' sözü tek başına bir boşama olmaz, hepsi toptan vuku bulur- bu haber Müslim'in rivayet ettiğine muarız ve neshi destekleyici olur; tıpkı şu haber gibi:

أخرجه الطبراني والبيهقي عن سويد بن غفلة قال: كانت عائشة الخثعمية عند الحسن بن علي رضي الله تعالى عنهما فقال لها: قتل علي كرم الله وجهه قالت: لتهنك الخلافة قال: يقتل عليّ وتظهرين الشماتة اذهبي فأنت طالق ثلاثا قال:

Taberânî ve Beyhakī, Süveyd b. Gafele'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Âişe el-Has'amiyye, Hasan b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ’nın nikâhı altındaydı. Hasan ona: 'Ali kerremallâhu vecheh öldürüldü' dedi. Kadın: 'Hilafet sana kutlu olsun' deyince [Hasan]: 'Ali öldürülüyor da sen sevinç mi gösteriyorsun? Git, sen üç talakla boşsun' dedi. [Râvi] dedi ki:

فتلفعت بثيابها وقعدت حتى قضت عدتها فبعث إليها ببقية بقيت لها من صداقها وعشرة آلاف صدقة فلما جاءها الرسول قالت: متاع قليل من حبيب مفارق فلما بلغه قولها بكى ثم قال: لولا أني سمعت جدي- أو حدثني- أبي أنه سمع جدي يقول أيما رجل طلق امرأته ثلاثا عند الأقراء أو ثلاثا مبهمة لم تحل به حتى تنكح زوجا غيره لراجعتها،

Bunun üzerine kadın elbiselerine büründü ve iddeti bitinceye kadar oturdu. Hasan ona mehrinden geri kalan bakiyeyi ve on bin [dirhem] sadakayı gönderdi. Elçi kadına gelince kadın: 'Ayrılan sevgiliden az bir meta!' dedi. Kadının bu sözü Hasan'a ulaşınca ağladı ve şöyle dedi: 'Eğer dedemden işitmiş -veya babam bana dedemden işittiğini anlatmış- olmasaydım ki o şöyle buyurmuştu: Hangi adam karısını temizlik vakitlerinde üç talakla veya belirsiz olarak üç talakla boşarsa, başka bir koca ile evlenmedikçe kadın ona helal olmaz; şayet böyle olmasaydı mutlaka ona dönerdim.'

وما

Ve...