أخرجه ابن ماجة عن الشعبي قال: قلت لفاطمة بنت قيس حدثيني عن طلاقك قالت: طلقني زوجي ثلاثا وهو خارج إلى اليمن فأجاز ذلك رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم،
İbn Mâce'nin Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Fâtıma bint Kays'a: "Bana boşanmandan bahset" dedim. O da: "Eşim Yemen'e giderken beni üç talakla boşadı, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de buna cevaz verdi" dedi.
وأما حديث ركانة فقد روي على أنحاء، والذي صح ما
Rükâne hadisine gelince, o çeşitli şekillerde rivayet edilmiştir; sahih olanı ise...
أخرجه الشافعي وأبو داود والترمذي وابن ماجة والحاكم والبيهقي «أن ركانة طلق امرأته البتة فأخبر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم بذلك وقال: والله ما أردت إلا واحدة فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: والله ما أردت إلّا واحدة؟
Şâfiî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, Hâkim ve Beyhakī'nin rivayet ettiğidir: «Rükâne karısını bette (kesin) talakla boşadı ve bunu Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e haber verip: "Vallahi ben sadece bir [talak] kastettim" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: "Vallahi sadece bir [talak] mı kastettin?" buyurdu.
فقال ركانة: والله ما أردت إلا واحدة قال: هو ما أردت فردها عليه»
Rükâne: "Vallahi sadece bir [talak] kastettim" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de]: "Kastettiğin ne ise odur" buyurdu ve kadını ona geri verdi.»
وهذا لا يصلح دليلا لتلك الدعوى لأن الطلاق فيه كناية ونية العدد فيها معتبرة، وقد يستدل به على صحة وقوع الثلاث بلفظ واحد لأنه دل على أنه لو أراد ما زاد على الواحدة وقع وإلا لم يكن للاستخلاف فائدة والقياس على شهادات اللعان. ورمي الجمرات قياس في غير محله، ألا ترى أنه لا يمكن الاكتفاء ببعض ذلك بوجه ويمكن الاكتفاء ببعض وحدات الثلاث في الطلاق وتحصل به البينونة بانقضاء العدة ويتم الغرض إجماعا، ولعظم أمر اللعان لم يكتف فيه إلا بالإتيان بالشهادات واحدة واحدة مؤكدات بالأيمان مقرونة، خامستها باللعن في جانب الرجل لو كان كاذبا وفي جانبها بالغضب لو كان صادقا فلعل الرجوع أو الإقرار يقع في البين فيحصل الستر أو يقام الحد ويكفر الذنب، وأيضا الشهادات الأربع من الرجل منزلة منزلة الشهود الأربعة المطلوبة في رمي المحصنات مع زيادة كما يشير إليه قوله تعالى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ [النور: ٤] مع قوله سبحانه بعده: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ [النور: ٦] إلخ فكما أن- شهادة الشهود- متعددة لا يكفي فيها اللفظ الواحد كذلك المنزل منزلتها، ورمي الجمرات وتسبيعها أمر تعبدي وسره خفي فيحتاط له ويتبع المأثور فيه حذو القذة بالقذة، وباب الطلاق ليس كهذين البابين على أن من الاحتياط فيه أن نوقعه ثلاثا بلفظ واحد، ومجلس واحد، ولا نلغي فيه لفظ الثلاث التي لم يقصد بها إلا إيقاعه على أتم وجه وأكمله، وما ذكر في مسألة الحلف على أن لا يصلين ألف مرة من أنه لا يبر ما لم يأت بآحاد الألف فأمر اقتضاه القصد والعرف، وذلك وراء ما نحن فيه كما لا يخفى، ولهذا ورد عن أهل البيت ما يؤيد مذهب أهل السنة
Bu [rivayet], söz konusu iddia için delil olmaya elverişli değildir; çünkü buradaki boşama kinâyîdir ve kinâyî boşamada sayı niyeti muteberdir. Hatta tek lafızla üç talakın vuku bulmasının sıhhatine bununla istidlal edilebilir; zira bu, eğer birden fazlasını kastetmiş olsaydı vaki olacağına delalet eder, aksi takdirde yemin ettirmenin bir faydası olmazdı. Liân şahitliklerine ve cemrelere taş atmaya kıyas etmek ise yersiz bir kıyastır; görmez misin ki bunların bir kısmıyla yetinmek hiçbir surette mümkün değildir; talakta ise üç birimden bir kısmıyla yetinmek mümkündür, iddetin bitmesiyle bâinlik hâsıl olur ve icmâ ile maksat hasıl olur. Liân meselesinin büyüklüğünden ötürü, şahitliklerin yeminlerle pekiştirilerek teker teker getirilmesiyle ve beşincisinin de erkek yalancı ise kendi aleyhine lânet, kadın ise erkek doğru söylüyorsa kendi aleyhine gazap ile birleştirilmesiyle yetinilmiştir; ta ki bu arada belki rücû veya ikrar vuku bulsun da örtme hâsıl olsun yahut had uygulansın ve günah bağışlansın. Ayrıca erkeğin dört şahitliği, iffetli kadınlara zina isnadında bulunulduğunda istenen dört şahit makamına kaim kılınmıştır, üstelik bir fazlalıkla birlikte; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ } “İffetli kadınlara zina isnat edip de sonra dört şahit getiremeyenlere celde vurun” [en-Nûr: 4] kavli ile hemen ardından gelen: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ } “Eşlerine zina isnat edip de kendilerinden başka şahitleri olmayanların her birinin şahitliği dört şahitliktir...” [en-Nûr: 6] kavli buna işaret eder. Dolayısıyla şahitlerin şahitliği birden fazla olup tek lafız kâfi gelmediği gibi, onların makamına kaim kılınan şeyde de kâfi gelmez. Cemrelere taş atmak ve bunu yediye tamamlamak ise taabbüdî bir iştir ve hikmeti gizlidir; bu sebeple onda ihtiyatlı davranılır ve bu husustaki rivayetlere harfiyen uyulur. Boşama bâbı ise bu iki bâb gibi değildir; üstelik onda ihtiyatlı olan, tek lafızla ve tek mecliste üç talakı vaki kılmamız ve bununla ancak boşamayı en tam ve en kâmil vechile vaki kılmak kastedilmiş olan 'üç' lafzını lağvetmememizdir. Bin defa namaz kılmamaya yemin etme meselesinde, binin birer birer fertlerini getirmedikçe yemininden beraat edemeyeceği şeklinde zikredilen husus ise kastın ve örfün gerektirdiği bir durumdur; bu da gizli kalmayacağı üzere bahsettiğimiz konunun dışındadır. Bu sebeple Ehl-i Beyt'ten Ehl-i Sünnet'in mezhebini destekleyen rivayetler vârid olmuştur;
فقد أخرج البيهقي عن بسام الصيرفي قال: سمعت جعفر بن محمد يقول من طلق امرأته ثلاثا بجهالة أو علم فقد برئت،
Nitekim Beyhakī, Bessâm es-Sayrafî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ca'fer b. Muhammed'in şöyle dediğini işittim: "Her kim karısını bilmeyerek yahut bilerek üç talakla boşarsa kadın [ondan] ayrılmış olur."
وعن مسلمة بن جعفر الأحمس، قال: قلت لجعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما يزعمون أن من طلق ثلاثا بجهالة رد إلى السنة يجعلونه واحدة يروونها عنكم؟ قال: معاذ الله ما هذا من قولنا من طلق ثلاثا فهو كما قال،
Mesleme b. Ca'fer el-Ahmesî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ca'fer b. Muhammed radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya: "Cehaletle karısını üç talakla boşayan kimsenin sünnete döndürüleceğini ve bunu sizden rivayet ederek bir talak sayacaklarını iddia ediyorlar, [bu doğru mu?]" dedim. O: "Allah'a sığınırım, bu bizim sözümüz değildir! Kim üç talakla boşarsa dediği gibi olur" buyurdu.
وقد سمعت ما رويناه عن الحسن: وما أخذ به الإمامية يروونه عن علي كرم الله تعالى وجهه مما لا ثبت له والأمر على خلافه، وقد افتراه على علي كرم الله تعالى وجهه شيخ بالكوفة وقد أقر بالافتراء لدى الأعمش رحمه الله تعالى فليحفظ ما تلوناه فإني لا أظنك تجده مسطورا في كتاب.
Hasan'dan rivayet ettiğimiz şeyi işitmiştin: İmamiyye'nin benimsediği ve Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettikleri şeyin ise hiçbir aslı yoktur ve hakikat bunun tam aksinedir. Kûfe'deki bir ihtiyar bunu Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e iftira etmiştir ve A'meş rahmetullâhi teâlâ aleyh'in huzurunda iftirasını itiraf etmiştir. Okuduğumuz şeyleri iyi belle, zira bunu bir kitapta yazılı bulabileceğini sanmıyorum.
وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا في مقابلة الطلاق مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ أي من الصدقات فإن ذلك مناف للإحسان ومثلها في الحكم سائر أموالهن إلا أن التخصيص إما لرعاية العادة أو للتنبيه على أن عدم حل الأخذ مما عدا ذلك من
Boşama karşılığında { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا } “Size helal olmaz” { مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ } “onlara verdiklerinizden” yani mehirlerden [bir şey almanız]; zira bu, ihsana aykırıdır. Hüküm bakımından kadınların diğer malları da böyledir; ancak [mehirlerin] tahsis edilmesi ya âdete riayet etmekten yahut bunun dışındaki mallardan almanın helal olmayışının...
باب الأولى، والجار والمجرور يحتمل أن يكون متعلقا بما عنده أو حالا من شَيْئاً لأنه لو أخر عنه كان صفة له، والتنوين للتحقير، والخطاب مع الحكام، وإسناد الأخذ والإيتاء إليهم لأنهم الآمرون بهما عند الترافع، وقيل: إنه خطاب للأزواج، ويرد عليه أن فيه تشويشا للنظم الكريم لأن قوله تعالى: إِلَّا أَنْ يَخافا أي الزوجان كلاهما أو أحدهما أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ بترك إقامة مواجب الزوجية غير منتظم معه لأن المعبر عنه في الخطاب الأزواج فقط، وفي الغيبة الأزواج والزوجات ولا يمكن حمله على الالتفات إذ من شرطه أن يكون المعبر عنه في الطريقين واحدا، وأين هذا الشرط نعم لهذا القيل وجه صحة لكنها لا تسمن ولا تغني، وهو أن الاستثناء لما كان بعد مضي جملة الخطاب من أعم الأحوال أو الأوقات أو المفعول له على أن يكون المعنى بسبب من الأسباب إلا بسبب الخوف جاز تغيير الكلام من الخطاب إلى الغيبة لنكتة وهي أن لا يخاطب مؤمن بالخوف من عدم إقامة حدود الله، وقرىء «تخافا» و «تقيما» بتاء الخطاب وعليها يهون الأمر فإن في ذلك حينئذ تغليب المخاطبين على الزوجات الغائبات، والتعبير بالتثنية باعتبار الفريقين، وقرأ حمزة ويعقوب «يخافا» على البناء للمفعول وإبدال أَنْ بصلته من- ألف الضمير- بدل اشتمال كقولك: خيف زيد تركه حُدُودَ اللَّهِ ويعضده قراءة عبد الله إلا أن تخافوا وقال ابن عطية: عدي «خاف» إلى مفعولين «أحدهما» أسند إليه الفعل «والآخر» بتقدير حرف جر محذوف فموضع أَنْ جرّ بالجار المقدر، أو نصب على اختلاف الرأيين وردّه في البحر بأنه لم يذكره النحويون حين عدوا ما يتعدى إلى اثنين، وأصل «أحدهما» بحرف الجرّ، وفي قراءة أبيّ «إلا أن يظنا» وهو يؤيد تفسير- الظن بالخوف- فَإِنْ خِفْتُمْ خطاب للحكام لا غير لئلا يلزم تغيير الأسلوب قبل مضي الجملة أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ التي حدّها لهم.
Evleviyet kabilinden olduğuna dikkat çekmek içindir. Câr ve mecrûrun kendi yanındaki lafza müteallik olması muhtemel olduğu gibi, { شَيْئاً } lafzından hâl olması da muhtemeldir; çünkü ondan sonraya bırakılsaydı onun sıfatı olurdu. Tenvin ise tahkir (küçümseme/azlık) içindir. Hitap hâkimleredir; alma ve vermenin onlara isnat edilmesi, dava kendilerine intikal ettiğinde bunları emredenlerin kendileri olmasındandır. Bunun kocalara yönelik bir hitap olduğu da söylenmiştir; fakat buna, yüce nazmın insicamını bozacağı gerekçesiyle itiraz edilir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَخافا } yani karı kocanın her ikisinin veya birinin { أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } evlilik gereklerini yerine getirmeyi terk ederek [Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları müstesna] kavli bununla uyumlu olmaz; zira hitapta kastedilen sadece kocalar iken, gaip sîgasında karı ve kocanın her ikisidir. Bunun iltifata hamledilmesi de mümkün değildir, zira iltifatın şartı her iki yolda kastedilenin aynı olmasıdır; nerede bu şart? Evet, bu görüşün bir doğruluk yönü vardır ancak ne besler ne de doyurur; o da şudur: İstisna, hitap cümlesinin geçmesinden sonra en genel hâllerden, vakitlerden veya mef'ûlün leh'ten yapıldığı için -anlam 'korku sebebi hariç hiçbir sebeple' olacak şekilde- konuşmanın hitaptan gaybete dönüştürülmesine bir nükte sebebiyle cevaz verilmiştir; o nükte de bir müminin Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmakla doğrudan muhatap tutulmamasıdır. Hitap tası ile «تخافا» ve «تقيما» şeklinde de okunmuştur; buna göre mesele kolaylaşır, zira o takdirde muhataplar gaip kadınlara tağlîb edilmiş olur ve tesniye ifadesi de iki grup itibarıyla kullanılmış olur. Hamza ve Ya'kûb «يخافا» kelimesini meçhul sîgasıyla okumuşlar ve sılasıyla birlikte «أَنْ» edatını zamirdeki eliften iştimal bedeli yapmışlardır; tıpkı senin: «خيف زيد تركه حدود الله» (Zeyd'in Allah'ın sınırlarını terk etmesinden korkuldu) demen gibi. Abdullah'ın «إلا أن تخافوا» kıraati de bunu destekler. İbn Atıyye şöyle demiştir: «خاف» fiili iki mef'ûle geçişli kılınmıştır; birine fiil isnat edilmiş, diğerine ise takdir edilen mahzuf bir harf-i cer ile geçmiştir; dolayısıyla «أَنْ» edatının yeri, iki farklı görüşe göre ya takdir edilen cer edatıyla cerdir yahut nasbtır. el-Bahr'da bu görüş, nahivcilerin iki mef'ûl alan fiilleri sayarken bunu zikretmedikleri ve bunlardan birinin aslen harf-i cer ile olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. Übeyy'in kıraatinde ise «إلا أن يظنا» şeklindedir ve bu, zannın korku ile tefsir edilmesini destekler. { فَإِنْ خِفْتُمْ } hitabı, cümlenin tamamlanmasından önce üslup değişikliği gerekmesin diye yalnızca hâkimleredir; { أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } kendilerine belirlediği [sınırları koruyamamalarından].
فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أي الزوجين، وهذا قائم مقام الجواب أي فمروهما فإنه لا جناح فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ نفسها واختلعت لا على الزوج في أخذه ولا عليها في إعطائه إياه،
{ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } yani karı koca üzerine; bu ifade cevabın yerine kaimdir, yani onlara emredin; çünkü { فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } kadının kendisini kurtarmak ve hul' yapmak için feda ettiği şeyde hiçbir günah yoktur; ne kocaya onu almasında ne de kadına onu vermesinde bir vebal vardır.
أخرج ابن جرير عن عكرمة أنه سئل هل كان للخلع أصل؟ قال: كان ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقول: إن أوّل خلع كان في الإسلام في أخت عبد الله بن أبي امرأة ثابت بن قيس «أنها أتت رسول الله ﷺ فقالت: يا رسول الله لا يجمع رأسي ورأسه شيء أبدا إني رفعت جانب الخباء فرأيته أقبل في عدة فإذا هو أشدهم سوادا وأقصرهم قامة وأقبحهم وجها قال زوجها: يا رسول الله إني أعطيتها أفضل مالي حديقة لي فإن ردت عليّ حديقتي قال: ما تقولين؟ قالت: نعم وإن شاء زدته قال: ففرق بينهما»
İbn Cerîr, İkrime'den rivayet ettiğine göre kendisine hul'ün bir aslı olup olmadığı sorulmuş, o da şöyle demiştir: İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle derdi: İslâm'da ilk hul', Abdullah b. Übeyy'in kız kardeşi, Sâbit b. Kays'ın karısı hakkında olmuştur: «Kadın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim başımla onun başını ebediyen hiçbir şey bir araya getiremez. Çadırın kenarını kaldırdım ve onun bir grup içinde geldiğini gördüm; meğer aralarında teni en siyah, boyu en kısa ve yüzü en çirkin olanı o imiş!' dedi. Kocası: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben ona malımın en değerlisini, bir bahçemi verdim; eğer bahçemi bana geri verirse [boşarım]' dedi. [Resûlullah kadına]: 'Ne dersin?' buyurdu. Kadın: 'Evet, dilerse üzerine fazlasını da veririm' dedi. [Râvi] dedi ki: Resûlullah ikisinin arasını ayırdı.»
وفي رواية البخاري- أن المرأة اسمها جميلة وأنها بنت عبد الله المنافق- وهو الذي رجحه الحفاظ وكون اسمها زينب جاء من طريق الدارقطني قال الحافظ ابن حجر: فلعل لها اسمين أو أحدهما لقب وإلا فجميلة أصح، وقد وقع في حديث آخر أخرجه مالك والشافعي وأبو داود أن اسم امرأة ثابت حبيبة بنت سهل، قال الحافظ: والذي يظهر أنهما قضيتان وقعتا له في امرأتين لشهرة الحديثين وصحة الطريقين واختلاف السياقين تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ إشارة إلى ما حد من الأحكام من قوله سبحانه: الطَّلاقُ مَرَّتانِ إلى هنا فالجملة فذلكة لذلك أوردت لترتيب النهي عليها فَلا تَعْتَدُوها بالمخالفة والرفض وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ تذييل للمبالغة في التهديد والواو للاعتراض وفي إيقاع الظاهر موقع المضمر ما لا يخفى من إدخال الروعة وتربية المهابة، وظاهر الآية يدل على أن الخلع لا يجوز من غير كراهة وشقاق لأن نفي الحل الذي هو حكم العقد في جميع الأحوال إلا حال الشقاق يدل على فساد العقد وعدم جوازه ظاهرا إلا أن يدل الدليل على خلاف الظاهر، وعلى أنه لا يجوز أن يكون بجميع ما ساق الزوج إليها فضلا عن الزائد لأن- في مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ تبعيضية فيكون مفاد الاستثناء حل أخذ شيء مما آتيتموهن حين الخوف، وأما كلمة ما في قوله سبحانه: فِيمَا افْتَدَتْ فليست ظاهرة في العموم حتى ينافي ظهور الآية في
Buhârî'nin rivayetinde ise kadının adının Cemîle olduğu ve münafık Abdullah'ın kızı olduğu geçer ki hâfızların tercih ettiği de budur. Adının Zeynep oluşu ise Dârekutnî yoluyla gelmiştir. Hâfız İbn Hacer şöyle demiştir: 'Belki iki adı vardı veya biri lakabıydı; aksi takdirde Cemîle daha sahihtir.' Mâlik, Şâfiî ve Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği başka bir hadiste ise Sâbit'in karısının adının Habîbe bint Sehl olduğu yer almıştır. Hâfız der ki: 'Açıkça görünen odur ki iki hadisin şöhreti, her iki tarikin sahih oluşu ve siyakların farklılığı sebebiyle bu, Sâbit'in iki ayrı karısı hakkında başından geçen iki ayrı hâdisedir.' { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } Allah Teâlâ'nın { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } kavlinden buraya kadar zikredilen hükümlere işarettir. Dolayısıyla cümle bunun bir özeti olup nehyin ona terettüp etmesi için getirilmiştir. { فَلا تَعْتَدُوها } muhalefet ederek ve reddederek onları aşmayın. { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } tehditte mübalağa için bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür); vâv ise itirâziyyedir. Zamir yerine zâhir ismin getirilmesinde, kalbe dehşet salmak ve heybet uyandırmak gibi gizli olmayan nükteler vardır. Âyetin zâhiri, nefret ve geçimsizlik olmaksızın hul'ün caiz olmadığına delalet eder; çünkü geçimsizlik hâli dışındaki tüm hâllerde akdin hükmü olan helalliğin nefiy edilmesi, zâhirin aksine bir delil bulunmadıkça zâhiren akdin fesadına ve caiz olmadığına delalet eder. Kezâ kocanın kadına mehir olarak verdiği şeyin fazlası bir yana, tamamı karşılığında bile olmasının caiz olmadığına delalet eder; zira { مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ } ifadesindeki 'min' teb'îz (kısmîlik) bildirir; dolayısıyla istisnanın ifade ettiği anlam, korku vaktinde onlara verdiğiniz şeyin bir kısmını almanın helal olmasıdır. Allah Teâlâ'nın { فِيمَا افْتَدَتْ } kavlindeki «ما» kelimesine gelince, bu lafız umumda zâhir değildir ki âyetin...
الحكم المذكور بل فاء التفسير في فَإِنْ خِفْتُمْ يدل ظاهرا على أنه بيان للحكم المفهوم بطريق المخالفة عن الاستثناء، وفائدته التنصيص على الحكم ونفي الجناح في هذا العقد فإن ثبوت الحل المستفاد من الاستثناء قد يجامع الجناح بأن يكون مع الكراهة، نعم تحتمل العموم فلا تكون نصا في عدم جواز الخلع بجميع ما يساق، ولهذا قال عمر رضي الله تعالى عنه: اخلعها ولو بقرطها، ويؤيد الأول ما
Zikredilen hükümdeki zâhirine ters düşsün; bilakis { فَإِنْ خِفْتُمْ } ifadesindeki tefsir fâ'sı, zâhiren bunun istisnadan mefhûm-ı muhalefet yoluyla anlaşılan hükmün bir beyanı olduğuna delalet eder. Bunun faydası da hükmü nass ile belirtmek ve bu akitte günahı nefyetmektir; zira istisnadan anlaşılan helallik sübutu, kerahetle birlikte olması bakımından günah ile bir arada bulunabilir. Evet, umumu muhtemeldir; dolayısıyla mehirden verilen şeyin tamamı karşılığında hul' yapmanın caiz olmadığı hususunda kesin bir nass teşkil etmez; nitekim Ömer radıyallâhu teâlâ anh: 'Küpeleri karşılığında olsa bile onunla hul' yap' demiştir. Birinci görüşü destekleyen rivayet...
أخرجه أحمد وأبو داود والترمذي وحسنه والحاكم وصححه عن ثوبان قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: أيما امرأة سألت زوجها الطلاق من غير ما بأس فحرام عليها رائحة الجنة» وقال: «المختلعات هن المنافقات»
Ahmed, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Sevbân'dan rivayet ettikleridir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Hangi kadın geçerli bir gerekçe olmaksızın kocasından boşanma isterse cennetin kokusu ona haramdır.» Ve: «Kocalarından bedel verip ayrılan kadınlar münafıkların ta kendileridir» buyurmuştur.
ويؤيد الثاني ما
İkinciyi destekleyen rivayet ise...
روي من بعض الطرق أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال لجميلة «أتردّين عليه حديقته؟ فقالت: أردها وأزيد عليها فقال صلى الله تعالى عليه وسلم: أما الزائد فلا»
Bazı yollardan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Cemîle'ye: «Bahçesini ona geri verir misin?» diye sordu. Kadın: 'Geri veririm, üstüne fazlasını da eklerim' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Fazlaya gelince, hayır!» buyurdu.
وهذا وإن دل على نفي الزيادة دون جميع المهر إلا أنه يستفاد منه أن فيما افتدت به ليس على عمومه فيكون المراد به ما يستفاد من الاستثناء وهو البعض، وأكثر الفقهاء على أن الخلع بلا شقاق وبجميع ما ساق مكروه لكنه نافذ لأن أركان العقد من الإيجاب والقبول وأهلية العاقدين مع التراضي متحقق والنهي لأمر مقارن كالبيع وقت النداء وهو لا ينافي الجواز، وعلى أنه يصح بلفظ المفادات لأنه تعالى سمي الاختلاع افتداء، واختلف في أنه إذا جرى بغير لفظ الطلاق فسخ أو طلاق، ومن جعله فسخا احتج بقوله تعالى: فَإِنْ طَلَّقَها فإن تعقيبه للخلع بعد ذكر الطلقتين يقتضي أن يكون طلقة رابعة لو كان الخلع طلاقا، والأظهر أنه طلاق وإليه ذهب أصحابنا وهو قول للشافعية لأنه فرقة باختيار الزوج فهو كالطلاق بالعوض فحينئذ يكون فَإِنْ طَلَّقَها متعلقا بقوله سبحانه الطَّلاقُ مَرَّتانِ تفسيرا لقوله تعالى: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ لا متعلقا بآية الخلع ليلزم المحذور، ويكون ذكر الخلع اعتراضا لبيان أن الطلاق يقع مجانا تارة وبعوض أخرى، والمعنى فإن طلقها بعد الثنتين أو بعد الطلاق الموصوف بما تقدم.
Bu [hadis], mehrin tamamına değil de fazlasına nehiy getirdiğine delalet etse de, bundan { فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } ifadesinin umum üzere olmadığı, aksine muradın istisnadan anlaşılan kısım, yani bir parçası olduğu anlaşılır. Fakihlerin çoğuna göre, geçimsizlik olmaksızın ve verilen mehrin tamamı karşılığında hul' yapmak mekruhtur fakat geçerlidir; çünkü akdin rükünleri olan icap, kabul ve rıza ile birlikte akdi yapanların ehliyeti mevcuttur; nehiy ise ezan vaktinde yapılan alışveriş gibi akde mukarin olan harici bir sebepten ötürüdür ve bu da cevaza mani değildir. Ayrıca hul'ün müfâdât (bedel ödeme) lafzıyla da sahih olacağına delalet eder; zira Allah Teâlâ hul'ü 'iftidâ' (kurtulmalık verme) olarak isimlendirmiştir. Boşama lafzı dışında bir lafızla gerçekleştiğinde bunun bir fesih mi yoksa talak mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Onu fesih sayanlar, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَها } kavlini delil getirmişlerdir; zira iki talakın zikrinden sonra hul'ün ardından [bu âyetin] gelmesi, şayet hul' talak olsaydı bunun dördüncü bir talak olmasını gerektirirdi. Daha zâhir olan görüş ise onun bir talak olduğudur; ashâbımızın [Hanefîlerin] benimsediği ve Şâfiîlerin de bir görüşü budur; çünkü o, kocanın tercihiyle gerçekleşen bir ayrılıktır, dolayısıyla bedel karşılığı talak gibidir. Bu durumda { فَإِنْ طَلَّقَها } ifadesi, Allah Teâlâ'nın { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } kavline müteallik olup, O'nun { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } kavlinin bir tefsiridir; yoksa zikredilen mahzurun gerekmemesi için hul' âyetine müteallik değildir. Hul'ün zikredilmesi ise talakın bazen ivazsız bazen de ivazlı vaki olduğunu beyan etmek üzere bir itirâziyyedir. Mânâ şudur: Eğer iki talaktan sonra yahut daha önce nitelenen talaktan sonra onu boşarsa...
فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ أي من بعد ذلك التطليق حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ أي تتزوّج زوجا غيره، ويجامعها فلا يكفي مجرد العقد كما ذهب إليه ابن المسيب وخطؤه لأن العقد فهم من زوجا، والجماع من تنكح، وبتقدير عدم الفهم، وحمل النكاح على العقد تكون الآية مطلقة إلا أن السنة قيدتها
{ فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } yani bu boşamadan sonra ona helal olmaz, { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “başka bir eşle evleninceye kadar” yani ondan başka bir koca ile evlenip onunla cinsi münasebette bulununcaya kadar. Dolayısıyla İbnü'l-Müseyyeb'in savunduğu -ki hatası belirtilmiştir- sırf nikâh akdi yeterli değildir; çünkü akit «زوجا» lafzından, cinsi münasebet ise «تنكح» lafzından anlaşılmıştır. Bunun anlaşılmadığı varsayılsa ve nikâh sırf akde hamledilse bile âyet mutlak kalır, ancak sünnet onu takyit etmiştir;
فقد أخرج الشافعي وأحمد والبخاري ومسلم وجماعة عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «جاءت امرأة رفاعة القرظي إلى رسول الله ﷺ فقالت: إني كنت عند رفاعة فطلقني فبت طلاقي فتزوجني عبد الرحمن بن الزبير وما معه إلّا مثل هدبة الثوب فتبسم النبي ﷺ فقال: أتريدين أن ترجعي إلى رفاعة لا حتى تذوقي عسيلته ويذوق عسيلتك»
Nitekim Şâfiî, Ahmed, Buhârî, Müslim ve bir cemaat Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Rifâa el-Kurazî'nin karısı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ben Rifâa'nın nikâhı altındaydım, beni kesin bir talakla boşadı. Sonra Abdurrahman b. ez-Zübeyr ile evlendim, ancak onda elbise saçağı gibi olan [bir iktidarsızlık]tan başkası yoktur' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve: 'Rifâa'ya dönmek mi istiyorsun? Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça [ona dönemezsin]' buyurdu.»
وعن عكرمة أن هذه الآية نزلت في هذه المرأة واسمها عائشة بنت عبد الرحمن بن عتيك وكان نزل فيها فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فيجامعها فإن طلقها بعد ما جامعها فلا جناح عليهما أن يتراجعا، وفي ذلك دلالة على أن الناكح الثاني لا بد أن يكون زوجا فلو كانت أمة وطلقت البتة ثم وطئها سيدها لا تحل للأول. وعلى أنه لو اشتراها الزوج من سيدها أو وهبها سيدها له بعد أن بت طلاقها لم يحل له وطؤها في الصورتين بملك اليمين حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ وعلى أنّ الولي ليس شرطا في النكاح لأنه أضاف العقد إليها، والحكمة في هذا الحكم ردع الزوج عن التسرع إلى الطلاق لأنه إذا علم أنه إذا بت الطلاق لا تحل له حتى يجامعها رجل آخر.
İkrime'den rivayet edildiğine göre bu âyet, adı Âişe bint Abdirrahmân b. Atîk olan bu kadın hakkında inmiştir; onun hakkında { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu boşarsa, bundan sonra başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” âyeti inmişti; yani onunla cinsel ilişkide bulunur, eğer onunla cinsel ilişkide bulunduktan sonra boşarsa, birbirlerine dönmelerinde ikisine de günah yoktur. Bunda, ikinci evlenenin mutlaka bir 'koca' olması gerektiğine delalet vardır; şayet kadın cariye olsa ve kesin bir talakla boşandıktan sonra efendisi onunla cinsi münasebette bulunsa ilk kocasına helal olmaz. Kezâ kesin olarak boşandıktan sonra koca onu efendisinden satın alsa yahut efendisi onu kocaya hibe etse, her iki surette de { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } gereğince mülk-i yemîn (cariye mülkiyeti) ile onunla cinsi münasebette bulunması ilk kocaya helal olmaz. Ayrıca âyette nikâh akdini kadına isnat ettiği için velinin nikâhta şart olmadığına da delalet vardır. Bu hükümdeki hikmet, kocayı boşamaya acele etmekten caydırmaktır; çünkü koca, kesin talakla boşadığı takdirde başka bir adam onunla cinsi münasebette bulunmadıkça kendisine helal olmayacağını bilirse...
ولعله عدوه ارتدع عن أن يطلقها البتة لأنه وإن كان جائزا شرعا لكن تنفر عنه الطباع وتأباه غيرة الرجال، والنكاح بشرط التحليل فاسد عند مالك وأحمد والثوري والظاهرية وكثيرين، واستدلوا على ذلك بما
Belki de düşmanı sayılan o kişinin [bunu yapacağını düşünerek] kadını kesin talakla boşamaktan vazgeçer; çünkü bu, şer'an caiz olsa da fıtratların nefret ettiği ve erkeklerin gayretinin (kıskançlığının) kabul etmediği bir şeydir. Hülle şartıyla yapılan nikâh ise Mâlik, Ahmed, Sevrî, Zâhirîler ve pek çok âlime göre fâsiddir. Onlar bu hususta şu rivayeti delil getirmişlerdir:
أخرجه ابن ماجة والحاكم وصححه والبيهقي عن عقبة بن عامر قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ألا أخبركم بالتيس
İbn Mâce, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Beyhakī'nin Ukbe b. Âmir'den rivayet ettikleri hadis; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Size iğreti tekeden haber vereyim mi?' buyurdu.
المستعار؟ قالوا: بلى يا رسول الله قال: هو المحلل لعن الله المحلل والمحلل له»
'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dediler. O da: 'O, hülle yapandır. Allah hülle yapana da hülle yaptırana da lânet etsin' buyurdu.»
وأخرج عبد الرزاق عن عمر رضي الله تعالى عنه قال: لا أوتى بمحلل ولا محلل له إلا رحمتهما، والبيهقي عن سليمان بن يسار أن عثمان رضي الله تعالى عنه رفع إليه رجل تزوج امرأة ليحللها لزوجها ففرق بينهما، وقال: لا ترجع إليه إلا بنكاح رغبة غير دلسة، وعندنا هو مكروه. والحديث لا يدل على عدم صحة النكاح لما أن المنع عن العقد لا يدل على فساده، وفي تسمية ذلك محللا ما يقتضي الصحة لأنها سبب الحل، وحمل بعضهم الحديث على من اتخذه تكسبا أو على ما إذا شرط التحليل في صلب العقد لا على من أضمر ذلك في نفسه فإنه ليس بتلك المرتبة بل قيل: إن فاعل ذلك مأجور فَإِنْ طَلَّقَها الزوج الثاني فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أي على الزوج الأول والمرأة أَنْ يَتَراجَعا أن يرجع كل منهما إلى صاحبه بالزواج بعد مضي العدة إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ إن كان في ظنهما أنهما يقيمان حقوق الزوجية التي حدها الله تعالى وشرعها وتفسير الظن بالعلم هاهنا قيل: غير صحيح لفظا ومعنى، أما معنى فلأنه لا يعلم ما في المستقبل يقينا في الأكثر، وأما لفظا فلأن أن المصدرية للتوقع وهو ينافي العلم، ورد بأن المستقبل قد يعلم ويتيقين في بعض الأمور وهو يكفي للصحة، وبأن سيبويه أجاز- وهو شيخ العربية- ما علمت إلا أن يقوم زيد والمخالف له فيه أبو علي الفارسي، ولا يخفى أن الاعتراض الأول فيما نحن فيه مما لا يجدي نفعا لأن المستقبل وإن كان قد يعلم في بعض الأمور إلا أن ما هنا ليس كذلك وليس المراجعة مربوطة بالعلم بل الظن يكفي فيها وَتِلْكَ إشارة إلى الأحكام المذكورة إلى هنا حُدُودَ اللَّهِ أي أحكامه المعينة المحمية من التعرض لها بالتغيير والمخالفة يُبَيِّنُها بهذا البيان اللائق، أو سيُبَيِّنُها بناء على أن بعضها يلحقه زيادة كشف في الكتاب والسنة، والجملة خبر على رأي من يجوّزه في مثل ذلك، أو حال من حُدُودَ اللَّهِ والعامل معنى الإشارة، وقرىء «نبينها» بالنون على الالتفات لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أي يفهمون ويعملون بمقتضى العلم فهو للتحريض على العمل- كما قيل- أو لأنهم المنتفعون بالبيان، أو لأن ما سيلحق بعض الحدود منه لا يعقله إلا الراسخون، أو ليخرج غير المكلفين وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أي آخر عدتهم فهو مجاز من قبيل استعمال الكل في الجزء إن قلنا: إن الأجل حقيقة في جميع المدة- كما يفهمه كلام الصحاح- وهو الدائر في كلام الفقهاء، ونقل الأزهري عن الليث يدل على أنه حقيقة في الجزء الأخير، وكلا الاستعمالين ثابت في الكتاب الكريم، فإن كان من باب الاشتراك فذاك وإلا فالتجوّز من الكل إلى الجزء الأخير أقوى من العكس- والبلوغ- في الأصل الوصول وقد يقال لدنو منه- وهو المراد في الآية- وهو إمّا من مجاز المشارفة أو الاستعارة تشبيها للمتقارب الوقوع بالواقع ليصح أن يرتب عليه.
Abdurrezzâk, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bana bir hülleci veya hülle yaptıran getirilirse mutlaka ikisini de taşlarım.' Beyhakī ise Süleymân b. Yesâr'dan nakletmiştir ki, Osman radıyallâhu teâlâ anh'a, bir kadını kocasına helal kılmak maksadıyla evlenen bir adamın davası getirildi; Osman ikisini ayırdı ve: 'Kadın, hilesiz ve samimi bir rağbet nikâhı olmaksızın ilk kocasına dönemez' dedi. Bize göre ise bu mekruhtur. Hadis ise nikâhın sıhhatsizliğine delalet etmez; zira bir akitten nehyedilmiş olmak onun fâsid olduğunu göstermez. Nitekim o kimsenin 'helal kılıcı' (muhallil) olarak isimlendirilmesinde de sıhhati gerektiren bir yön vardır, çünkü o helalliğin sebebidir. Bazı âlimler bu hadisi, bunu bir kazanç kapısı edinen veya akdin aslına hülle şartını koyan kimselere hamletmişlerdir; yoksa bunu içinden niyet eden kimseye değil; çünkü bu kimse o mertebede değildir, hatta bunu yapanın ecir alacağı dahi söylenmiştir. { فَإِنْ طَلَّقَها } İkinci koca onu boşarsa, { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } yani ilk koca ve kadına hiçbir vebal yoktur, { أَنْ يَتَراجَعا } iddet bittikten sonra nikâh yoluyla birbirlerine dönmelerinde; { إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } Allah Teâlâ'nın belirlediği ve meşru kıldığı evlilik haklarını ayakta tutacaklarına dair zann-ı gâlipleri varsa. Buradaki zannı ilim (kesin bilgi) ile tefsir etmenin hem lafız hem de mana bakımından sahih olmadığı söylenmiştir. Mana bakımından; çünkü çoğunlukla gelecekte ne olacağı kesin olarak bilinemez. Lafız bakımından ise; çünkü masdariyet bildiren «أن» edatı beklenti içindir ve bu da kesin ilme aykırıdır. Buna karşılık, geleceğin bazı hususlarda bilinebileceği ve kesinleşebileceği, sıhhat için de bunun yeterli olduğu; ayrıca Arap dilinin üstâdı olan Sîbeveyh'in «ما علمت إلا أن يقوم زيد» (Zeyd'in kalkacağını kesinlikle bildim) ifadesine cevaz verdiği -ki bu hususta ona muhalif olan sadece Ebû Ali el-Fârisî'dir- söylenerek cevap verilmiştir. Gizli değildir ki, üzerinde bulunduğumuz meselede birinci itiraz hiçbir fayda sağlamaz; zira gelecek bazı hususlarda bilinebilse bile buradaki durum öyle değildir ve müracaat ilme bağlanmış olmayıp zan bu hususta yeterlidir. { وَتِلْكَ } buraya kadar zikredilen hükümlere işarettir; { حُدُودَ اللَّهِ } yani O'nun değiştirilmekten ve çiğnenmekten korunan muayyen hükümleri olup, { يُبَيِّنُها } onları bu layık beyan ile açıklar veya Kitap ve Sünnet'te bir kısmına daha fazla açıklık getirileceğine binaen 'açıklayacaktır'. Cümle, bu gibi durumlarda buna cevaz verenlerin görüşüne göre haberdir yahut { حُدُودَ اللَّهِ } lafzından hâldir ve âmil de işaret manasıdır. İltifat yoluyla nûn ile «نبينها» şeklinde de okunmuştur; { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } yani anlayan ve ilmin gereğiyle amel eden bir kavim için [açıklar]. Dolayısıyla bu ifade -denildiği gibi- amele teşvik içindir yahut bu beyandan faydalanacak olanlar onlar olduğu içindir ya da sınırlara ileride eklenecek olan hükümleri ancak ilimde derinleşenlerin kavrayabileceği içindir yahut mükellef olmayanları dışarıda bırakmak içindir. { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } yani iddetlerinin sonuna yaklaştıklarında; şayet ecel lafzının sürenin tamamı hakkında hakiki olduğunu söylersek -ki Sıhâh'ın ifadesinden anlaşılan ve fakihlerin kelamında dolaşan budur- bu, bütünün parçada kullanılması kabilinden bir mecazdır. Ezherî'nin Leys'ten yaptığı nakil ise ecelin son parçada hakikat olduğuna delalet eder. Her iki kullanım da Kur'ân-ı Kerîm'de sabittir; eğer müştereklik kabilinden ise mesele açıktır, aksi takdirde bütünden son parçaya mecaz yapılması bunun tersinden daha güçlüdür. Bülûğ ise aslen ulaşmak demektir, bazen de ona yaklaşmaya denir -ki âyette murad edilen de budur-; bu da ya müşârefe mecazından yahut vuku bulması yakın olanı gerçekleşene benzetmek suretiyle bir istiaredir; ta ki hükmün ona terettüp etmesi sahih olsun.
فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ إذ لا إمساك بعد انقضاء الأجل لأنها حينئذ غير زوجة له ولا في عدّته فلا سبيل له عليها- والإمساك- مجاز عن المراجعة لأنها سببه- والتسريح- بمعنى الإطلاق وهو مجاز عن الترك، والمعنى فراجعوهن من غير «ضرار» أو خلوهن حتى تنقضي عدّتهن من غير تطويل، وهذا إعادة للحكم في صورة بلوغهنّ أجلهنّ اعتناء لشأنه ومبالغة في إيحاب المحافظة عليه، ومن الناس من حمل- الإمساك بالمعروف- على عقد النكاح وتجديده مع حسن المعاشرة- والتسريح بالمعروف- على ترك العضل عن التزوّج بآخر، وحينئذ لا حاجة إلى القول بالمجاز في «بلغن» ولا يخفى بعده عن سبب النزول، فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر عن السدي أنّ رجلا من الأنصار يدعى ثابت بن يسار طلق زوجته حتى إذا انقضت عدّتها إلا يومين أو ثلاثة راجعها ثم طلقها ففعل ذلك بها حتى مضت لها تسعة أشهر يضارها فأنزل الله تعالى هذه الآية وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً تأكيد للأمر- بالإمساك بالمعروف- وتوضيح لمعناه وهو أدل منه على الدوام والثبات وأصرح في الزجر عما كانوا يتعاطونه، وضِراراً
{ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “artık onları ya meşru bir şekilde tutun yahut meşru bir şekilde salıverin”; zira sürenin sona ermesinden sonra tutma olamaz; çünkü o vakit kadın artık adamın eşi olmadığı gibi iddetinde de değildir ve erkeğin onun üzerinde hiçbir hakkı kalmaz. Tutmak (imsâk), sebebi olması hasebiyle nikâha dönmekten (ric'atten) mecazdır; salıvermek (tesrîh) ise serbest bırakmak manasında olup kendi hâline terk etmekten mecazdır. Mânâ şudur: Zarar vermeksizin onlara dönün yahut süreyi uzatmaksızın iddetleri bitinceye kadar onları kendi hâline bırakın. Bu, konunun önemine binaen ve onu korumanın gerekliliğinde mübalağa amacıyla kadınların ecellerine yaklaşmaları durumunda hükmün tekrarlanmasıdır. İnsanlardan bazıları 'meşru şekilde tutmayı' nikâh akdi yapmak ve iyi geçim ile onu yenilemek; 'meşru şekilde salıvermeyi' ise kadının başkasıyla evlenmesine engel olmayı terk etmek şeklinde anlamışlardır. Bu takdirde «بلغن» ifadesinde mecaza başvurmaya gerek kalmaz; ancak bunun nüzul sebebinden uzaklığı da gizli değildir. Nitekim İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Süddî'den rivayet ettiğine göre: Ensardan Sâbit b. Yesâr adında bir adam karısını boşamış, kadının iddetinin bitmesine iki veya üç gün kalınca ona dönmüş, sonra tekrar boşamış ve kadına zarar vermek maksadıyla dokuz ay geçinceye kadar ona böyle davranmıştı; bunun üzerine Allah Teâlâ bu âyeti indirdi. { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “Onları zarar vermek kastıyla tutmayın” ifadesi, 'meşru şekilde tutma' emrinin teyidi ve anlamının açıklamasıdır; devamlılık ve sebata daha fazla delalet etmekte ve yapageldikleri şeyden men etme hususunda daha sarihtir. { ضِراراً } kelimesi...
نصب على العلية أو الحالية أي لا ترجعوهن للمضارة أو مضارين، ومتعلق النهي القيد- واللام- في قوله تعالى:
İllet (mef'ûlün leh) yahut hâl olarak mansubdur; yani 'zarar vermek için' veya 'zarar vericiler olarak onları geri almayın' demektir; nehyin taalluk ettiği husus ise bu kayıttır. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki lâm harfi ise:
لِتَعْتَدُوا متعلق ب ضِراراً أي لتظلموهن بالإلجاء إلى الافتداء، واعترض بأن- الضرار- ظلم- والاعتداء- مثله فيؤول إلى وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ظلما لتظلموا وهو كما ترى، وأجيب بأنّ المراد- بالضرار- تطويل المدة- وباعتداء- الإلجاء، فكأنه قيل: لا تمسكوهنّ بالتطويل لتلجئوهنّ إلى الاختلاع والظلم قد يقصد ليؤدّي إلى ظلم آخر، والمشهور أن هذا الوجه متعين على الوجه الأول في ضِراراً ولا يجوز عليه أن يكون هذا علة لما كان هو له إذ المفعول له لا يتعدّد إلا بالعطف، أو على البدل- وهو غير ممكن لاختلاف الإعراب- ويجوز أن يكون كذلك على الوجه الثاني، وجوّز تعلقه بالفعل مطلقا إذا جعلت- اللام- للعاقبة، ولا ضرر في تعدّي الفعل إلى علة وعاقبة لاختلافهما وإن كانت- اللام- حقيقة فيهما على رأي- وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ المذكور وما فيه من البعد للإيذان ببعد منزلته في الشر والفساد فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ بتعريضها للعذاب، أو بأن فوت على نفسه منافع الدين من الثواب الحاصل على حسن المعاشرة، ومنافع الدنيا من عدم رغبة النساء به بعد لاشتهاره بهذا الفعل القبيح وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ المنطوية على الأحكام المذكورة في أمر النساء أو جميع آياته وهذه داخلة فيها هُزُواً مهزوءا بها بأن تعرضوا عنها، وتتهاونوا في المحافظة عليها لقلة اكتراثكم بالنساء وعدم مبالاتكم بهن، وهذا نهي أريد به الأمر بضده، أي جدّوا في الأخذ بها والعمل بما فيها وارعوها حق رعايتها. وأخرج ابن أبي عمرة وابن مردويه عن أبي الدرداء قال: كان الرجل يطلق ثم يقول: لعبت ويعتق، ثم يقول: لعبت، فنزلت،
{ لِتَعْتَدُوا } “haddi aşmak için” ifadesi { ضِراراً } kelimesine mütealliktir; yani kadını fidye vermeye mecbur bırakarak onlara zulmetmek için [tutmayın]. Buna, zarar vermenin zulüm olduğu ve haddi aşmanın da onun gibi olduğu, dolayısıyla ifadenin 'zulmetmek için zulmederek tutmayın' şeklini alacağı ve bunun da görüldüğü üzere uygunsuz olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zarardan murad süreyi uzatmak, haddi aşmaktan murad ise [kadını bedel vermeye] mecbur bırakmaktır. Sanki şöyle denilmiştir: Kadınları hul' yapmaya mecbur bırakmak için süreyi uzatarak onları tutmayın; zira bir zulüm bazen başka bir zulme yol açması için kastedilebilir. Meşhur olan şudur ki, bu vecih { ضِراراً } kelimesinin birinci vechine (mef'ûlün leh olmasına) göredir; bu takdirde bunun, onun için illet kılındığı şeye illet olması caiz olmaz, çünkü mef'ûlün leh ancak atıf ile veya bedel ile birden fazla olabilir -ki bu da irap farklılığı sebebiyle imkânsızdır-. İkinci veche (hâl olmasına) göre ise böyle olması caizdir. Eğer lâm harfi âkıbet için kılınırsa mutlak olarak fiile taalluk etmesi de caiz görülmüştür; zira fiilin illet ve âkıbete müteaddi olmasında, birbirlerinden farklı olmaları sebebiyle bir sakınca yoktur -her ne kadar bir görüşe göre lâm her ikisinde hakiki olsa da-. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” zikredilen şeyi yaparsa -ve bunda şer ve fesattaki mertebesinin uzaklığını bildirmek için uzaklık zamiri kullanılmıştır- { فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “muhakkak nefsine zulmetmiştir”; kendisini azaba maruz bırakarak yahut güzel geçimden hâsıl olacak sevap gibi dinî menfaatleri ve bu çirkin fiille tanınmasından ötürü artık kadınların ona rağbet etmemesi gibi dünyevî menfaatleri elinden kaçırarak. { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın âyetlerini edinmeyin” kadınlar konusunda zikredilen hükümleri içeren âyetlerini veya bu hükümlerin de dâhil olduğu bütün âyetlerini { هُزُواً } “eğlence” alay konusu [edinmeyin]; yani kadınlara az değer vermeniz ve onlara ehemmiyet göstermemeniz sebebiyle onlardan yüz çevirerek ve onları korumada gevşeklik göstererek. Bu nehiy ile onun zıddı olan emir kastedilmiştir; yani âyetleri sımsıkı tutma ve içindekilerle amel etme hususunda ciddiyet gösterin ve onlara hakkıyla riayet edin. İbn Ebî Amre ve İbn Merdûye'nin Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre: Kişi boşar sonra 'şaka yaptım' derdi; âzat eder sonra 'şaka yaptım' derdi; bunun üzerine bu âyet indi.
وأخرج أبو داود والترمذي وحسنه وابن ماجه والحاكم وصححه عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ثلاث هزلهنّ جد: النكاح والطلاق والرجعة»
Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Mâce ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Üç şey vardır ki onların şakası da ciddidir: Nikâh, talak ve ric'at (boşamadan dönmek).»
وعن أبي الدرداء «ثلاث اللاعب فيها كالجاد، النكاح، والطلاق والعتاق» وعن عمر رضي الله تعالى عنه «أربع مقفلات. النذر والطلاق والعتق والنكاح» وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ أي قابلوها بالشكر والقيام بحقوقها- والنعمة- إما عامة فعطف.
Ebü'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre: «Üç şey vardır ki onlarla oynayan kimse ciddî davranmış gibidir: Nikâh, talak ve köle âzat etmek.» Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre: «Dört şey kesin bağlayıcıdır: Adak, talak, köle âzat etmek ve nikâh.» { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” yani ona şükürle ve haklarını yerine getirmekle mukabelede bulunun. Nimet lafzı ya geneldir; bu takdirde...
وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ عليها من عطف الخاص على العام، وإمّا أن تخص بالإسلام ونبوّة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم وخصا بالذكر ليناسب ما سبقه، وليدل على أن ما كانوا عليه من الإمساك إضرارا من سنن الجاهلية المخالفة، كأنه لما قيل: جدّوا في العمل بالآيات على طريق الكناية أكد ذلك بأنه شكر النعمة فقوموا بحقه، ويكون العطف تأكيدا على تأكيد لأن الإسلام ونبوّة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم يشملان إنزال الكتاب والسنة- وهو قريب من عطف التفسير- ولا بأس أن يسمى عطف التقرير، قيل: ولو عمم النعمة لم يحسن موقعه هذا الحسن، ولا يخفى أنه في حيز المنع، والظرف الأوّل متعلق بمحذوف وقع حالا من نعمة أو صفة لها على رأي من يجوّز حذف الموصول مع بعض الصلة، ويجوز أن يتعلق بنفسها إن أريد بها الإنعام لأنها اسم مصدر كنبات من أنبت ولا يقدح في عمله- تاء التأنيث- لأنه مبني عليها كما في قوله:
{ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ } “ve size indirdiği şeyi” ifadesinin ona atfedilmesi, hassın âmm üzerine atfı kabilindendir; yahut İslâm'a ve Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliğine tahsis edilir ki önceki ifadelere uygun düşmesi ve zarar vermek kastıyla nikâhta tutma âdetlerinin Câhiliye'nin muhalif sünnetlerinden olduğunu göstermesi için bunlar özellikle zikredilmiştir. Sanki kinaye yoluyla 'Âyetlerle amel etmede ciddî olun' denildiğinde, bu durumun bir nimet şükrü olduğu ve onun hakkını yerine getirmeleri gerektiği pekiştirilmiştir. Bu durumda atıf, tekit üstüne tekit olur; zira İslâm ve Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliği, Kitap ve Sünnet'in indirilmesini de kapsar -ki bu tefsir atfına yakındır- ve buna takrir atfı denilmesinde de bir beis yoktur. Denildi ki: Eğer nimet kelimesini umumi kılsaydı, bu yerinde bu derece güzel düşmezdi; ancak bu itirazın kabule şayan olmadığı gizli değildir. Birinci zarf, 'nimet' kelimesinden hâl olan yahut sılasının bir kısmıyla birlikte mevsûlün hazfini caiz görenlerin görüşüne göre onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Eğer nimetten in'âm (nimetlendirme) kastedilmişse bizzat kendisine müteallik olması da caizdir; zira o, «أنبت» fiilinden «نبات» gibi bir ism-i masdardır ve müenneslik tası onun ameline zarar vermez; çünkü şu beyitte olduğu gibi onun üzerine mebnidir:
فلولا رجاء النصر منك وهيبة ... عقابك قد كانوا لنا كالموارد
«Senden gelecek zafer ümidi ve azabının heybeti olmasaydı... / Onlar bizim için su başları gibi [helak edici] olurlardı.»
والظرف الثاني متعلق بما عنده وأتى به تنبيها للمأمورين وتشريفا لهم، وما موصولة حذف عائدها من الصلة، ومَنْ في قوله تعالى: مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ بيانية، والمراد بهما القرآن الجامع للعنوانين، أو القرآن والسنة، والإفراد بالذكر بعد الاندراج في المذكور إظهارا للفضل وإيماء إلى أن الشرف وصل إلى غاية لا يمكن معها الاندراج، وذاك من قبيل:
İkinci zarf kendi yanındaki fiile mütealliktir; emredilenleri uyarmak ve onları şereflendirmek için getirilmiştir. «ما» mevsûledir ve sıladan ona dönen zamir hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın { مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ } kavlindeki «مِنْ» ise beyâniyyedir; ikisinden murad her iki unvanı kendinde toplayan Kur'ân yahut Kur'ân ve Sünnet'tir. Zikredilenin kapsamına girdikten sonra ayrıca zikredilmesi, faziletini ortaya koymak ve şerefinin artık altına dâhil olunamayacak bir gayeye ulaştığına ima etmek içindir; bu da şu kabilindendir:
فإن تفق الأنام وأنت منهم ... فإن المسك بعض دم الغزال
«Eğer insanları fazilette geçiyorsan sen de onlardan olduğun hâlde, / Şüphe yok ki misk de ceylanın kanından bir parçadır.»
يَعِظُكُمْ بِهِ أي بما أنزل حال من فاعل أَنْزَلَ أو من مفعوله، أو منهما معا، وجوّز أن يكون ما
{ يَعِظُكُمْ بِهِ } yani indirdiği şey ile size öğüt verir; bu cümle { أَنْزَلَ } fiilinin failinden yahut mef'ûlünden ya da her ikisinden birden hâldir. «ما» lafzının...
مبتدأ وهذه الجملة خبره ومِنَ الْكِتابِ حال من العائد المحذوف، وقيل: الجملة معترضة للترغيب والتعليل.
Mübteda, bu cümlenin de onun haberi olması ve { مِنَ الْكِتابِ } ifadesinin de hazfedilen ait zamirinden hâl olması caiz görülmüştür. Bu cümlenin teşvik ve ta'lîl (gerekçelendirme) için bir itirâziyye olduğu da söylenmiştir.
وَاتَّقُوا اللَّهَ في أوامره والقيام بحقوقه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فلا يخفى عليه شيء مما تأتون وما تذرون فليحذر من جزائه وعقابه، أو أن عَلِيمٌ بكل شيء فلا يأمر إلا بما فيه الحكمة والمصلحة فلا تخالفوه، وفي هذا العطف ما يؤكد الأوامر والأحكام السابقة، وليس هذا من التأكيد المقتضي للفصل، لأنه ليس إعادة لمفهوم المؤكد ولا متحدا معه.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } O'nun emirlerinde ve haklarını yerine getirmede Allah'tan sakının, { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz hiçbir şey O'na gizli kalmaz, öyleyse O'nun cezasından ve azabından sakınsınlar; yahut O her şeyi bilendir, dolayısıyla ancak içinde hikmet ve maslahat olan şeyleri emreder, öyleyse O'na muhalefet etmeyin. Bu atıfta, önceki emirleri ve hükümleri pekiştiren bir mana vardır; bu, faslı (atıfsızlığı) gerektiren bir tekit değildir, zira pekiştirilenin kavramının tekrarı olmadığı gibi onunla aynı da değildir.
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أي انقضت عدتهن كما يدل عليه السياق. فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ أي لا تمنعوهن ذلك، وأصل العضل الحبس والتضييق، ومنه عضلت الدجاجة بالتشديد إذا نشبت بيضتها ولم تخرج، والفعل مثلث العين، واختلف في الخطاب فقيل- واختاره الإمام- إنه للأزواج المطلقين حيث كانوا يعضلون مطلقاتهم بعد مضي العدة ولا يدعونهن يتزوجن ظلما وقسرا لحمية الجاهلية، وقد يكون ذلك بأن يدس إلى من يخبطهن ما يخيفه أو ينسب إليهن ما ينفر الرجل من الرغبة فيهن، وعليه يحمل الأزواج على من يردن أن يتزوجنه، والعرب كثيرا ما تسمي الشيء باسم ما يؤول إليه، وقيل- واختاره القاضي- إنه للأولياء، فقد أخرج البخاري والترمذي والنسائي وابن ماجه وأبو داود وخلق كثير من طرق شتى عن معقل بن يسار قال: كانت لي أخت فأتاني ابن عم لي فأنكحتها إياه فكانت عنده ما كانت ثم طلقها تطليقة، ولم يراجعها حتى انقضت العدة فهويها وهوته ثم خطبها مع الخطاب فقلت له: يا لكع أكرمتك بها وزوجتكها فطلقتها ثم جئت تخطبها، والله لا ترجع إليك أبدا وكان رجلا لا بأس به وكانت المرأة تريد أن ترجع إليه فعلم الله تعالى حاجته إليها وحاجتها إلى بعلها فأنزل الله تعالى هذه الآية، قال: ففي نزلت فكفرت عن يميني وأنكحتها إياه، وفي لفظ فلما سمعها معقل قال: سمعا لربي وطاعة ثم دعاه فقال: أزوجك وأكرمك، وعليه يحمل الأزواج على الذين كانوا أزواجا وخطاب التطليق حينئذ إما أن يتوجه لما توجه له هذا الخطاب ويكون نسبة التطليق للأولياء باعتبار التسبب كما ينبئ عنه التصدي للعضل، وإما أن يبقى على ظاهره للأزواج المطلقين ويتحمل تشتيت الضمائر اتكالا على ظهور المعنى، وقيل- واختاره الزمخشري- إنه لجميع الناس فيتناول عضل الأزواج والأولياء جميعا، ويسلم من انتشار ضميري الخطاب والتفريق بين الاسنادين مع المطابقة لسبب النزول، وفيه تهويل أمر العضل بأن من حق الأولياء أن لا يحوموا حوله وحق الناس كافة أن ينصروا المظلوم، وجعل بعضهم الخطابات السابقة كذلك، وذكر أن المباشرة لتوقفها على الشروط العقلية والشرعية توزعت بحسبها كما إذا قيل لجماعة معدودة أو غير محصورة. أدوا الزكاة وزوجوا الأكفاء وامنعوا الظلمة كان الكل مخاطبين والتوزع على ما مر، هذا وليس في الآية على أي وجه حملت دليل على أنه ليس للمرأة أن تزوج نفسها كما وهم ونهي الأولياء عن العضل ليس لتوقف صحة النكاح على رضاهم بل لدفع الضرر عنهن لأنهن وإن قدرن على تزويج أنفسهن شرعا لكنهن يحترزن عن ذلك مخافة اللوم والقطيعة أو مخافة البطش بهن، وفي إسناد النكاح إليهن إيماء إلى عدم التوقف وإلا لزم المجاز وهو خلاف الظاهر، وجوز في أن ينكحن وجهان: الأول أنه بدل اشتمال من الضمير المنصوب قبله. والثاني أن يكون على إسقاط الخافض والمحل إما نصب أو جر على اختلاف الرأيين إِذا تَراضَوْا ظرف- لا تعضلوا- والتذكير باعتبار التغليب والتقييد به لأن المعتاد لا لتجويز المنع قبل تمام التراضي، وقيل ظرف لأن ينكحن. وقوله تعالى: بَيْنَهُمْ ظرف للتراضي مفيد لرسوخه واستحكامه بِالْمَعْرُوفِ أي بما لا يكون مستنكرا شرعا ومروءة، والباء إما متعلقة بمحذوف وقع حالا من فاعل تَراضَوْا أو نعتا لمصدر محذوف أي تراضيا كائنا بِالْمَعْرُوفِ وإما بتراضوا أو بينكحن، وفي التقييد بذلك إشعار بأن المنع من التزوج بغير كفء أو بما دون مهر
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } yani siyakın delalet ettiği üzere iddetleri bittiğinde; { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ } yani onlara bu hususta engel olmayın. Adal (عضل) kelimesinin aslı hapsetmek ve daraltmaktır; tavuğun yumurtası sıkışıp çıkmadığında kullanılan 'عضلت الدجاجة' (şeddeli olarak) tabiri buradan gelir; fiilin aynü'l-fiili ise üç harekeyle de okunur. Hitabın kime olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: İmam'ın [Râzî] tercih ettiği bir görüşe göre bu, boşayan kocalardır; zira onlar Câhiliye taassubu sebebiyle iddeti bittikten sonra boşadıkları kadınlara baskı yapıyor, zulmen ve zorla evlenmelerine izin vermiyorlardı. Bu da bazen kadına talip olan kimseye onu korkutacak sözler fısıldamak yahut kadınlara erkeğin onlara rağbetini kıracak iftiralar isnat etmek suretiyle olurdu. Buna göre 'ezvâc' (kocalar), kadınların evlenmek istedikleri kimselere hamledilir; nitekim Araplar bir şeyi sıklıkla varacağı son hâlin ismiyle adlandırırlar. Kādî'nin [Beyzâvî] tercih ettiği diğer bir görüşe göre ise bu hitap velileredir. Nitekim Buhârî, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Ebû Dâvûd ve pek çok muhaddis muhtelif yollardan Ma'kıl b. Yesâr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Bir kız kardeşim vardı; amcamın oğlu bana geldi ve onu onunla evlendirdim. Kadın onun yanında Allah'ın dilediği kadar kaldı, sonra adam onu bir talakla boşadı ve iddeti bitinceye kadar ona dönmedi. Sonra adam onu sevdi, kadın da onu sevdi; ardından dünürcülerle birlikte gelip ona talip oldu. Ben de ona: Ey alçak adam! Sana ikram ettim, onu seninle evlendirdim, sen ise onu boşadın, sonra da gelip talip oluyorsun! Vallahi o sana ebediyen geri dönmeyecektir! dedim. Oysa adamda bir kötülük yoktu ve kadın da ona dönmek istiyordu. Allah Teâlâ erkeğin kadına, kadının da kocasına olan ihtiyacını bildi ve bu âyeti indirdi.' Ma'kıl dedi ki: 'Âyet benim hakkımda indi; bunun üzerine yeminimin keffâretini verdim ve kızı onunla evlendirdim.' Bir lafızda ise: Ma'kıl bu âyeti işitince: 'Rabbimi dinledim ve itaat ettim' dedi, sonra adamı çağırıp: 'Seni onunla evlendiriyorum ve sana ikram ediyorum' dedi. Buna göre 'ezvâc', daha önce koca olan kimselere hamledilir; bu takdirde boşamaya dair hitap ya bu hitabın yöneldiği kimselere yönelir ve engellemeye yeltenmenin ima ettiği gibi boşamayı velilere isnat etmek sebebiyet itibarıyla olur; yahut boşayan kocalar için zâhirî manasında kalır ve mananın açıklığına güvenilerek zamirlerin dağınıklığına katlanılır. Zemahşerî'nin tercih ettiği başka bir görüşe göre ise hitap bütün insanlaradır; dolayısıyla hem kocaların hem de velilerin engellemesini kapsar; böylece iki hitap zamirinin dağınıklığından ve iki isnat arasındaki tefrikten kurtulunur, üstelik nüzul sebebine de mutabık olur. Bunda, engelleme işinin vehametini bildirme vardır; zira velilerin hakkı buna asla yaklaşmamak, bütün insanların hakkı ise mazluma yardım etmektir. Bazı âlimler önceki hitapları da bu şekilde kılmışlar ve akli ve şer'i şartlara bağlı olması hasebiyle doğrudan yapmanın şartlara göre taksim edildiğini belirtmişlerdir; nitekim sayılı veya sınırsız bir topluluğa: 'Zekâtı verin, denk olanları evlendirin ve zalimleri engelleyin' denildiğinde hepsi muhatap olur ve taksimat az önce geçtiği gibi gerçekleşir. Hangi veche hamledilirse edilsin bu âyette, vehmedildiği gibi kadının bizzat kendini evlendiremeyeceğine dair bir delil yoktur; velilerin engellemekten nehyedilmesi, nikâhın sıhhatinin onların rızasına bağlı olmasından değil, kadınlardan zararı defetmek içindir; çünkü kadınlar şer'an kendilerini evlendirmeye güç yetirseler bile kınanma ve akrabalık bağlarının kopması korkusuyla yahut kendilerine kötülük yapılmasından çekinerek bundan sakınırlar. Nikâhın kadınlara isnat edilmesinde ise nikâhın veliye bağlı olmadığına dair bir ima vardır; aksi takdirde mecaz gerekirdi ki bu zâhire aykırıdır. «أن ينكحن» ifadesinde iki vecih caiz görülmüştür: Birincisi, kendisinden önceki mansub zamirden iştimal bedeli olmasıdır. İkincisi, harf-i cerin düşürülmesi (hazf-i hâfız) üzere olmasıdır; iraptaki yeri ise iki farklı görüşe göre ya nasb yahut cerdir. { إِذا تَراضَوْا } ifadesi «لا تعضلوا» fiilinin zarfıdır; müzekker sîgası tağlîb itibarıyladır ve bununla kayıtlanması âdet olan bu olduğu içindir, yoksa tam bir rıza oluşmadan önce engellemeye cevaz vermek için değildir. Bunun «أن ينكحن» ifadesinin zarfı olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { بَيْنَهُمْ } kavli ise rıza fiilinin zarfı olup onun kökleşmiş ve sağlamlaşmış olduğunu ifade eder. { بِالْمَعْرُوفِ } yani şer'an ve mürüvvet bakımından münker olmayan bir şekilde. Bâ harfi ya { تَراضَوْا } fiilinin failinden hâl olan mahzuf bir kelimeye yahut mahzuf bir masdarın sıfatına mütealliktir; yani meşru bir surette meydana gelen bir rıza ile demektir; ya da doğrudan { تراضوا } yahut { ينكحن } fiiline mütealliktir. Bununla kayıtlanmasında, denk olmayan biriyle yahut emsal mehrin altındaki bir mehirle...
المثل ليس من باب العضل ذلِكَ إشارة إلى ما فصل والخطاب للجمع على تأويل القبيل أو لكل واحد واحد أو أن الكاف تدل على خطاب قطع فيه النظر عن المخاطب وحدة وتذكيرا وغيرهما.
Evlenmeyi engellemenin 'adal' (haksız engelleme) bâbından olmadığına bir işaret vardır. { ذلِكَ } ayrıntılı olarak açıklanan hükümlere işarettir; hitap ise kabile teviliyle çoğuladır yahut tek tek her bir ferdedir ya da kâf harfi muhatabın tekliği, erilliği ve diğer durumlarından sarf-ı nazar edilen bir hitaba delalet eder.
والمقصود الدلالة على حضور المشار إليه عند من خوطب للفرق بين الحاضر والمنقضي الغائب أو للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم ليطابق ما في سورة الطلاق، وفيه إيذان بأن المشار إليه أمر لا يكاد يتصوره كل أحد بل لا بد لتصور ذلك من مؤيد من عند الله تعالى: يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ خصه بالذكر لأنه المسارع إلى الامتثال إجلالا لله تعالى وخوفا من عقابه، ومِنْكُمْ إما متعلق- بكان- على رأي من يرى ذلك وإما بمحذوف وقع حالا من فاعل يُؤْمِنُ ذلِكُمْ أي الاتعاظ به والعمل بمقتضاه أَزْكى لَكُمْ أي أعظم بركة ونفعا وَأَطْهَرُ أي أكثر تطهيرا من دنس الآثام، وحذف لكم اكتفاء بما في سابقه، وقيل: إن المراد أطهر لكم ولهم لما يخشى على الزوجين من الريبة بسبب العلاقة بينهما وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فيه من المصلحة وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ذلك فلا رأي إلا الاتباع، ويحتمل تعميم المفعول في الموضعين، ويدخل فيه المذكور دخولا أوليا وفائدة الجملة الحث على الامتثال.
Maksat, hazır olan ile geçmişte kalan gaip arasındaki farkı belirtmek üzere işaret edilen şeyin muhatabın zihninde hazır bulunduğuna delalet etmektir; yahut Talâk Sûresi'ndeki ifadeye mutabık olması için Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'edir. Bunda, işaret edilen şeyin herkesin kolayca tasavvur edemeyeceği bir husus olduğuna, aksine bunu tasavvur etmek için Allah Teâlâ katından bir teyidin şart olduğuna dair bir bildirim vardır. { يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimselere öğüt verilir”; Allah Teâlâ'ya tazimden ve O'nun azabından korktuğu için emre uymaya koşan kişi o olduğu için özellikle o zikredilmiştir. { مِنْكُمْ } ifadesi, bunu caiz görenlerin görüşüne göre ya «كان» fiiline mütealliktir yahut { يُؤْمِنُ } fiilinin failinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. { ذلِكُمْ } yani bununla öğütlenmek ve gereğiyle amel etmek, { أَزْكى لَكُمْ } “sizin için daha bereketli ve daha faydalıdır”, { وَأَطْهَرُ } “ve daha temizdir”, günahların kirinden daha çok arındırıcıdır. 'Sizin için' (لكم) ifadesi önceki geçtiği için burada yetinilerek hazfedilmiştir. Muradın, aralarındaki bağ sebebiyle iki eş hakkında şüpheden korkulduğu için 'sizin ve onlar için daha temizdir' manası olduğu da söylenmiştir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir” bundaki maslahatı, { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “siz ise bilmezsiniz” bunu; dolayısıyla itaatten başka çıkar yol yoktur. Her iki yerde de mef'ûlün umumi kılınması muhtemeldir ve zikredilen husus evleviyetle buna dâhil olur; cümlenin faydası ise emre uymaya teşviktir.
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ أمر أخرج مخرج الخبر مبالغة ومعناه الندب أو الوجوب إن خص بما إذا لم يرتضع الصبي إلا من أمه أو لم يوجد له ظئر أو عجز الوالد عن الاستئجار والتعبير عنهن بالعنوان المذكور لاستعطافهن نحو أولادهن والحكم عام للمطلقات وغيرهن كما يقتضيه الظاهر، وخصه بعضهم بالوالدات المطلقات وهو المروي عن مجاهد وابن جبير وزيد بن أسلم، واحتج عليه بأمرين: الأول أن الله تعالى ذكر هذه الآية عقيب آيات الطلاق فكانت من تتمتها وإنما أتمها بذلك لأنه إذا حصلت الفرقة ربما يحصل التعادي والتباغض وهو يحمل المرأة غالبا على إيذاء الولد نكاية بالمطلق وإيذاء له وربما رغبت في التزوج بآخر وهو كثيرا ما يستدعي إهمال أمر الطفل وعدم مراعاته فلا جرم أمرهن على أبلغ وجه برعاية جانبه والاهتمام بشأنه، والثاني أن إيجاب الرزق والكسوة فيما بعد للمرضعات يقتضي التخصيص إذ لو كانت الزوجية باقية لوجب على الزوج ذلك بسبب الزوجية لا الرضاع، وقال الواحدي:
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler”; mübalağa için haber şeklinde getirilmiş bir emirdir; manası mendubluktur yahut çocuğun annesinden başkasını emmemesi, ona sütanne bulunamaması ya da babanın sütanne tutmaktan âciz olması durumlarına tahsis edilirse vücûbiyet (farziyet) bildirir. Onlardan bu unvanla bahsedilmesi, çocuklarına karşı şefkatlerini celbetmek içindir. Hüküm ise zâhirin gerektirdiği üzere hem boşanmış hem de boşanmamış kadınlar için geneldir. Bazıları bunu boşanmış annelere tahsis etmiştir ki Mücâhid, İbn Cübeyr ve Zeyd b. Eslem'den rivayet edilen de budur. Buna iki delil getirilmiştir: Birincisi, Allah Teâlâ bu âyeti talak âyetlerinin hemen ardından zikretmiştir, dolayısıyla onun bir tamamlayıcısıdır. Onu bununla tamamlamıştır; çünkü ayrılık vuku bulduğunda düşmanlık ve buğuz meydana gelebilir ve bu da kadını çoğunlukla boşayan kocaya inat olsun ve ona eziyet versin diye çocuğa eziyet etmeye sevk eder; kadın bazen de bir başkasıyla evlenmek ister ve bu durum çoğu kez çocuğun işinin ihmal edilmesini ve ona özen gösterilmemesini netice verir. İşte bu sebeple Allah, çocuğun hakkını gözetmeyi ve onun durumuna ihtimam göstermeyi en beliğ şekilde kadınlara emretmiştir. İkincisi, daha sonra emziren kadınlar için nafaka ve giyeceğin farz kılınması tahsisi gerektirir; zira evlilik bağı devam ediyor olsaydı, kocaya bunlar emzirme sebebiyle değil bizzat evlilik sebebiyle vacip olurdu. Vâhidî ise şöyle demiştir:
الأولى أن يخص بالوالدات حال بقاء النكاح لأن المطلقة لا تستحق الكسوة وإنما تستحق الأجرة ولا يخفى أن الحمل على العموم أولى ولا يفوت الغرض من التعقيب وإيجاب الرزق والكسوة للمرضعات لا يقتضي التخصيص لأنه باعتبار البعض على أن على ما قيل: ليس في الآية ما يدل على أنه للرضاع ومن قال: إنه له جعل ذلك أجرة لهن إلا أنه لم يعبر بها وعبر بمصرفها الغالب حثا على إعطائها نفسها لذلك أو إعطاء ما تصرف لأجله فتدبر حَوْلَيْنِ أي عامين والتركيب يدور على الانقلاب وهو منصوب على الظرفية وكامِلَيْنِ صفته، ووصف بذلك تأكيدا لبيان أن التقدير تحقيقي لا تقريبي مبني على المسامحة المعتادة لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ بيان للمتوجه عليه الحكم، والجار في مثله خبر لمحذوف أي ذلك لمن أراد إتمام الرضاعة وجوز أن يكون متعلقا- بيرضعن- فإن الأب يجب عليه الإرضاع كالنفقة للأم والأم ترضع له وكون الرضاع واجبا على الأب لا ينافي أمرهن لأنه للندب أو لأنه يجب عليهن أيضا في الصور السابقة. واستدل بالآية على أن أقصى مدة الإرضاع حولان ولا يعتد به بعدهما فلا يعطى حكمه وأنه يجوز أن ينقص عنهما، وقرىء «أن يتم» بالرفع واختلف في توجيهه فقيل: حملت أن المصدرية على ما أختها في الإهمال كما حملت أختها عليها في الإعمال في
Bunun nikâhın devamı hâlindeki annelere tahsis edilmesi daha evladır; çünkü boşanmış kadın giyecek hakkına sahip değildir, o ancak ücrete hak kazanır. Fakat gizli değildir ki umuma hamletmek daha evladır ve önceki âyetlerin peşi sıra getirilmesindeki maksat da zayi olmaz. Emziren kadınlara nafaka ve giyeceğin vacip kılınması ise tahsisi gerektirmez; çünkü bu bir kısım kadınlar itibarıyladır; üstelik denildiğine göre âyette bunun emzirme karşılığı olduğuna dair bir delil de yoktur. Bunun emzirme karşılığı olduğunu söyleyenler ise bunu onlar için bir ücret kılmışlar, ancak ücret lafzıyla ifade etmeyip ekseriyetle harcandığı yer ile ifade etmişlerdir; ta ki bizzat bunu bunun için vermeye yahut uğruna harcanan şeyi vermeye teşvik olsun; iyice düşün! { حَوْلَيْنِ } yani iki yıl; kelimenin kökü dönüp dolaşma (inkılâb) manasındadır ve zarf olarak mansubdur. { كامِلَيْنِ } ise onun sıfatıdır; takdirin örfteki müsamahaya dayalı takribî değil, hakiki ve kesin olduğunu beyan etmek üzere tekit için böyle nitelenmiştir. { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } “emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” hükmün kime yönelik olduğunun beyanıdır. Bu gibi yerlerde câr ve mecrûr mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'bu hüküm, emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir' demektir. «يرضعن» fiiline müteallik olması da caiz görülmüştür; zira anneye nafaka vermek babaya vacip olduğu gibi emzirtmek de ona vaciptir ve anne de onun için emzirmektedir; emzirmenin babaya vacip olması ise kadınlara emredilmesine mani değildir; çünkü bu emir ya mendubluk içindir yahut önceki durumlarda kadınlara da vacip olduğu içindir. Bu âyetten, emzirmenin azami süresinin iki yıl olduğuna, iki yıldan sonrasına itibar edilmeyip emzirme hükmünün verilmeyeceğine ve bu süreden daha az olmasının da caiz olduğuna istidlal edilmiştir. «أن يتم» şeklinde merfû olarak da okunmuştur; bunun izahında ihtilaf edilmiş ve denilmiştir ki: Tıpkı kardeş edatı olan «أن» edatının amel etmede ona hamledildiği gibi,
قوله ﷺ: «كما تكونوا يولى عليكم»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir görüşe göre: «Nasılsanız öyle idare edilirsiniz» kavlinde olduğu gibi, masdariyet bildiren «أن» edatı da amel etmeme hususunda kız kardeşi olan «ما» edatına hamledilmiştir.
على رأي، وقيل: ان يتموا بضمير الجمع باعتبار معنى من وسقطت الواو في اللفظ لالتقاء الساكنين فتبعها الرسم وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ أي الوالد فإن الولد يولد له وينسب إليه ولم يعبر به مع أنه أخصر وأظهر للدلالة على علة الوجوب بما فيه من معنى الانتساب
Bir görüşe göre de «من» lafzının manası gözetilerek çoğul zamiriyle «ان يتموا» şeklindedir ve iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü telaffuzda vâv harfi düşmüş, Mushaf hattı da ona uymuştur. { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } yani baba üzerine; zira çocuk onun için doğurulur ve ona nispet edilir. Daha kısa ve daha açık olmasına rağmen doğrudan 'el-vâlid' (baba) denilmeyip böyle ifade edilmesi, nesep manasını içermesi hasebiyle vacip olmanın illetine delalet etmek içindir;
المشيرة إليه اللام وتسمى هذه الإشارة إدماجا عند أهل البديع وإشارة النص عندنا، وقيل: عبر بذلك لأن الوالد قد لا تلزمه النفقة وإنما تلزم المولود له كما إذا كانت تحته أمة فأتت بولد فإن نفقته على مالك الأم لأنه المولود له دون الوالد، وفيه بعد لأن المولود له لا يتناول الوالد والسيد تناولا واحدا وحكم العبيد دخيل في البين رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ أي إيصال ذلك إليهن أي الوالدات أجرة لهن، واستئجار الأم جائز عند الشافعي وعندنا لا يجوز ما دامت في النكاح أو العدة بِالْمَعْرُوفِ أي بلا إسراف ولا تقتير أو حسب ما يراه الحاكم ويفي به وسعه. لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها تعليل لإيجاب المؤن بالمعروف أو تفسير للمعروف ولهذا فصل وهو نص على أنه تعالى لا يكلف العبد بما لا يطيقه ولا ينفي الجواز والإمكان الذاتي فلا ينتهض حجة للمعتزلة، ونصب وُسْعَها على أنه مفعول ثان- لتكلف- وقرىء ولا تكلف بفتح- التاء- ولا نكلف- بالنون.
Lâm harfinin işaret ettiği bu durum, bedî' âlimleri nezdinde 'idmâc' (içerme), bizim [usûlcülerimiz] nezdinde ise 'işâretü'n-nass' olarak adlandırılır. Şöyle de denilmiştir: Böyle ifade edilmiştir; çünkü babaya bazen nafaka gerekmeyip sadece adına çocuk doğurulan kimseye gerekir; nitekim bir adamın nikâhı altında cariye bulunup da çocuk doğurduğunda çocuğun nafakası annenin sahibine aittir, zira babaya değil ona nispetle çocuk doğurulmuştur. Ancak bu görüşte uzaklık vardır; çünkü 'mevlûdün leh' ifadesi babayı ve efendiyi aynı şekilde kapsamaz, üstelik kölelerin hükmü bu meseleye yabancıdır. { رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } yani annelere nafaka ve giyeceklerinin ulaştırılması onların bir ücretidir. Anneyi sütanne olarak kiralamak Şâfiî'ye göre caizdir; bize göre ise nikâh veya iddet altında bulunduğu müddetçe caiz değildir. { بِالْمَعْرُوفِ } yani israf ve cimrilik olmaksızın yahut hâkimin takdirine ve babanın gücünün yetmesine göre. { لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } “Hiçbir nefis gücünün yettiğinden fazlasıyla mükellef tutulmaz”; nafakaların meşru ölçüde vacip kılınmasının gerekçesidir yahut 'el-ma'rûf' lafzının tefsiridir ve bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Bu ifade, Allah Teâlâ'nın kula güç yetiremeyeceği şeyi yüklemeyeceğine dair açık bir nassdır; zâtî cevazı ve imkânı nefyetmez, dolayısıyla Mutezile için bir delil teşkil etmez. { وُسْعَها } kelimesi { تُكَلَّفُ } fiilinin ikinci mef'ûlü olarak mansubdur. Tâ harfinin fethasıyla «ولا تَكَلَّفُ» ve nûn ile «ولا نُكَلِّفُ» şeklinde de okunmuştur.
لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ تفصيل لما يفهم من سابقه وتقريب له إلى الفهم وهو الداعي للفصل، والمضارة مفاعلة من الضرر، والمفاعلة إما مقصودة والمفعول محذوف أي تضار والدة زوجها بسبب ولدها وهو أن تعنف به وتطلب ما ليس بعدل من الرزق والكسوة وأن تشغل قلبه بالتفريط في شأن الولد وأن تقول بعد أن ألفها الصبي أطلب له ظئرا مثلا ولا يضار مولود له امرأته بسبب ولده بأن يمنعها شيئا مما وجب عليه من رزقها وكسوتها، أو يأخذ الصبي منها وهي تريد إرضاعه أو يكرهها على الإرضاع وإما غير مقصودة والمعنى لا يضر واحد منهما الآخر بسبب الولد، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ويعقوب لا تضار بالرفع فتكون الجملة بمنزلة بدل الاشتمال مما قبلها، وقرأ الحسن تضار بالكسر وأصله تضارر مكسور الراء مبنيا للفاعل وجوز فتحها مبنيا للمفعول، ويبين ذلك أنه قرىء- ولا تضارر، ولا تضارر- بالجزم وفتح الراء الأولى وكسرها، وعلى تقدير البناء للمفعول يكون المراد لا نهي عن أن يلحق بها الضرار من قبل الزوج وأن يلحق الضرار بالزوج من قبلها بسبب الولد، والباء على كل تقدير سببية ولك أن تجعل فاعل بمعنى فعل والباء سيف خطيب، ويكون المعنى لا تضر والدة ولدها بأن تسيء غذاءه وتعهده وتفرط فيما ينبغي له وتدفعه إلى الأب بعد ما ألفها ولا يضر الوالد ولده بأن ينزعه من يدها أو يقصر في حقها فتقصر هي في حقه، وقرأ أبو جعفر- لا تضار- بالسكون مع التشديد على نية الوقف، وعن الأعرج- لا تضار- بالسكون والتخفيف، وهو من ضار يضير ونوى الوقف كما نواه الأول، وإلا لكان القياس حذف الألف، وعن كاتب عمر رضي الله تعالى عنه- لا تضرر- والتعبير بالولد في الموضعين، وإضافته إليها تارة وإليه أخرى للاستعطاف، والإشارة إلى ما هو كالعلة في النهي ولذا أقام المظهر مقام المضمر، ومن غريب التفسير ما
{ لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } “Ne bir anne çocuğu yüzünden zarara uğratılsın, ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara sokulsun”; önceki ifadeden anlaşılan şeyin bir tafsilatı ve onu anlayışa yaklaştırmadır ki faslın (atıfsızlığın) sebebi de budur. Mudârre (مضارة), 'zarar' kökünden müfâale bâbındandır. Müfâale ya kastedilmiştir ve mef'ûl mahzuftur; yani hiçbir anne çocuğu sebebiyle kocasına zarar vermesin; bu da ona sert davranması, nafaka ve giyecekten adil olmayan şeyleri talep etmesi, çocuğun bakımını ihmal ederek kocasının kalbini meşgul etmesi ve çocuk kendisine alıştıktan sonra 'mesela ona başka bir sütanne bul' demesi suretiyle olur. Çocuğu olan baba da çocuğu yüzünden karısına zarar vermesin; bu da nafaka ve giyeceğinden kendisine vacip olan bir şeyi kadından esirgemesi, kadın onu emzirmek isterken çocuğu elinden alması yahut onu emzirmeye zorlaması suretiyle olur. Ya da müfâale kastedilmemiştir ve mana: İkisinden biri çocuk sebebiyle diğerine zarar vermesin demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb «لا تُضَارُّ» şeklinde ref ile okumuşlardır; bu takdirde cümle kendisinden önceki ifadeden iştimal bedeli makamında olur. Hasan [el-Basrî] kesre ile «تُضَارِّ» okumuştur; aslı fâil için mebni olarak râ harfi meksûr «تُضَارِرْ» şeklindedir; meçhul olarak fethası da caiz görülmüştür. Nitekim birinci râ'nın fethi ve kesri ile cezimli olarak «ولا تُضارَرْ» ve «ولا تُضارِرْ» şeklinde de okunmuş olması bunu açıklar. Meçhul yapılması takdirinde murad şudur: Çocuk sebebiyle kocası tarafından kadına bir zarar dokundurulması nehyedilmiştir ve kadın tarafından da kocaya bir zarar dokundurulması nehyedilmiştir. Bâ harfi her takdirde sebebiyyet bildirir. İstersen 'fâale' bâbını 'feale' manasında kılarsın ve bâ harfi de müteaddi yapar; mânâ şöyle olur: Hiçbir anne çocuğunun beslenmesini ve bakımını kötü yaparak, ona gereken şeylerde kusur göstererek ve çocuk kendisine alıştıktan sonra onu babasına fırlatıp atarak çocuğuna zarar vermesin; baba da çocuğu annesinin elinden çekip alarak veya kadının hakkını eksik verip kadının da çocuğun hakkını eksiltmesine yol açarak çocuğuna zarar vermesin. Ebû Ca'fer vakıf niyetiyle şeddeli ve sükûn ile «لا تُضَارّْ» okumuştur. el-A'rec'den ise sükûn ve şeddesiz olarak «لا تُضَارْ» rivayet edilmiştir ki bu «ضار يضير» fiilindendir ve birincinin niyet ettiği gibi vakıf niyet etmiştir; aksi takdirde kural elifin hazfedilmesini gerektirirdi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın kâtibinden ise «لا تُضَرَّرْ» şeklinde rivayet edilmiştir. Her iki yerde de 'veled' (çocuk) lafzının kullanılması ve bir defasında anneye, diğer defasında babaya izafe edilmesi şefkati celbetmek ve nehiydeki illet mesabesinde olan şeye işaret etmek içindir; bu sebeple zâhir isim zamir makamına kaim kılınmıştır. Garip tefsirlerden biri de şudur:
رواه الإمامية عن السيدين الصادق والباقر رضي الله تعالى عنهما أن المعنى- لا تضار- والدة بترك جماعها خوف الحمل لأجل ولدها الرضيع- ولا يضار- مولود له بمنعه عن الجماع كذلك لأجل ولده،
İmamiyye'nin iki seyyid Sâdık ve Bâkır radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre mana şudur: Emzirdiği çocuğu hatırına hamile kalma korkusuyla cinsi münasebeti terk etmek suretiyle anneye zarar verilmesin; çocuğu olan babaya da aynı şekilde çocuğu hatırına cinsi münasebetten engellenmek suretiyle zarar verilmesin.
وحينئذ تتعين الباء للسببية، ويجب أن يكون الفعلان مبنيين للمفعول ولا يظهر وجه لطيف للتعبير بالولد في الموضعين، وتخرج الآية عما يقتضيه السياق، وبعيد عن الباقر، والصادق الإقدام على ما زعمه هذا الراوي الكاذب وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ عطف على قوله تعالى: «وعلى المولود له» إلخ وما بينهما تعليل أو تفسير معترض والمراد بالوارث وارث الولد فإنه يجب عليه مثل ما وجب على الأب من الرزق والكسوة بالمعروف إن لم يكن للولد مال وهو التفسير المأثور عن عمر وابن عباس وقتادة ومجاهد وعطاء وإبراهيم والشعبي وعبد الله بن عتبة وخلق كثير، ويؤيده أن أل كالعوض من المضاف إليه الضمير ورجوع الضمير لأقرب مذكور وهو الأكثر في الاستعمال، وخص الإمام أبو حنيفة هذا الوارث بمن كان ذا رحم محرم من الصبي، وبه قال حماد ويؤيده قراءة ابن مسعود، وعلى الوارث ذي الرحم المحرم مثل ذلك، وقيل: عصباته وبه قال أبو زيد، ويروى عن عمر رضي الله تعالى
Bu takdirde bâ harfi sebebiyyet için taayyün eder ve iki fiilin de meçhul olması gerekir; ayrıca her iki yerde 'çocuk' lafzının kullanılmasının latif bir nüktesi kalmaz ve âyet siyakın gerektirdiği mananın dışına çıkar. Bu yalancı râvinin iddia ettiği şeye cüret etmek ise Bâkır ve Sâdık'tan fersah fersah uzaktır. { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Mirasçıya da bunun aynısı gerekir”; Allah Teâlâ'nın { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } kavline matuftur; aralarındaki kısım ise itirâziyye olarak gelmiş bir ta'lîl yahut tefsirdir. Vâristen murad ise çocuğun vârisidir; zira şayet çocuğun malı yoksa, babaya vacip olan nafaka ve giyeceğin meşru ölçüde aynısı vârise de vacip olur; Ömer, İbn Abbas, Katâde, Mücâhid, Atâ, İbrâhim, Şa'bî, Abdullah b. Utbe ve pek çok âlimden rivayet edilen tefsir budur. Bunu destekleyen husus şudur: Lâm-ı tarif, zamir olan muzafun ileyhin bedeli gibidir ve zamirin en yakın zikredilene dönmesi ise dilde en yaygın olanıdır. İmam Ebû Hanîfe bu vârisi, çocuğun mahrem olan akrabasıyla sınırlandırmıştır; Hammâd da bu görüştedir ve İbn Mes'ûd'un «وعلى الوارث ذي الرحم المحرم مثل ذلك» kıraati de bunu destekler. Onun asabeleri olduğu da söylenmiştir ki Ebû Zeyd bu görüştedir ve Ömer radıyallâhu teâlâ...
عنه ما يؤيده، وقال الشافعي: المراد وارث الأب وهو الصبي أي مؤن الصبي من ماله إذا مات الأب، واعترض أن هذا الحمل يأباه أن لا يخص كون المئونة في ماله إذا مات الأب بل إذا كان له مال لم يجب على الأب أجرة الإرضاع بل يجب عليه النفقة على الصبي وأجرة الإرضاع من مال الصبي بحكم الولاية وفيه نظر، وقيل: المراد الباقي من الأبوين، وقد جاء الوارث بمعنى الباقي كما في
anh'tan bunu destekleyen rivayet nakledilir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Murad, babanın vârisi olup o da bizzat çocuktur; yani baba vefat ettiğinde çocuğun masrafları kendi malından karşılanır. Bu yoruma, çocuğun masraflarının kendi malında olmasının babanın vefatı hâline has kılınamayacağı, bilakis çocuğun malı varsa emzirme ücretinin babaya vacip olmayıp nafaka ve emzirme ücretinin velayet gereği çocuğun kendi malından ödenmesinin vacip olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir; ancak bu itirazda da tartışılacak yönler vardır. Muradın anne ve babadan hayatta kalan kimse olduğu da söylenmiştir; nitekim 'vâris' kelimesi bâkî (geride kalan) manasında da gelmiştir; nitekim...
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «اللهم متعني بسمعي وبصري واجعلهما الوارث مني»
Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu duasında böyledir: «Allahım! Kulağımdan ve gözümden beni faydalandır ve onları benden geriye kalan [vârisim] kıl!»
قيل: وهذا يوافق مذهب الشافعي إذ لا نفقة عنده فيما عدا الولاد ولا يخفى ما في ذلك من البحث لأن- من- إن كانت للبيان لزم التكرار أو الركاكة أو ارتكاب خلاف الظاهر، وإن كانت للابتداء كان المعنى الباقي غير الأبوين وهو يجوز أن يكون من العصبات أو ذوي الأرحام الذين ليست قرابتهم قرابة الولاد وكون ذلك موافقا لمذهب الشافعي إنما يتأتى إذا تعين كون الباقي ذوي قرابة الولاد وليس في اللفظ ما يفيده كما لا يخفى فَإِنْ أَرادا أي الوالدان فِصالًا أي فطاما للولد قبل الحولين وهو المروي عن مجاهد وقتادة وأهل البيت، وقيل: قبلهما أو بعدهما وهو مروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعلى الأول يكون هذا تفصيلا لفائدة لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ وبيانا لحكم إرادة عدم الإتمام، والتنكير للإيذان بأنه- فصال- غير معتاد، وعلى الثاني توسعة في الزيادة والتقليل في مدة الرضاعة بعد التحديد والتنكير للتعميم، ويجوز على القولين أن يكون للإشارة إلى عظمه نظرا للصبي لما فيه من مفارقة المألوف عَنْ تَراضٍ متعلق بمحذوف ينساق إليه الذهن وإن كان كونا خاصا أي صادرا عَنْ تَراضٍ وجوز أن يتعلق بأراد مِنْهُما أي الوالدين لا من أحدهما فقط لاحتمال إقدامه على ما يضر الولد بأن تمل الأم أو يبخل الأب وَتَشاوُرٍ في شأن الولد وتفحص أحواله وهو مأخوذ من الشور وهو اجتناء العسل وكذا- المشاورة والمشورة والمشورة- والمراد من ذلك استخراج الرأي وتنكيره للتفخيم.
Bunun Şâfiî'nin mezhebine uygun olduğu söylenmiştir; zira ona göre nesep hısımlığı (doğum bağı) dışındakilere nafaka gerekmez. Ancak bu izahta tenkide açık yönler bulunduğu gizli değildir; çünkü şayet 'min' (مِن) beyan içinse tekrar, ifade düşüklüğü veya zahirin hilafına yorum yapma zorunluluğu doğar. Şayet ibtida (başlangıç) içinse anlam, anne baba dışındaki geride kalan [vâris] olur ki bunun asabelerden veya aralarındaki akrabalık nesep hısımlığı olmayan zevil-erhamdan olması caizdir. Bunun Şâfiî'nin mezhebine uygun düşmesi ise ancak geride kalanın nesep akrabası olmasının taayyün etmesiyle mümkündür; hâlbuki lafızda -gizli olmadığı üzere- bunu ifade eden bir karine yoktur. { فَإِنْ أَرادا } “Eğer [ana baba] isterlerse” yani anne baba; { فِصالًا } “sütten kesmeyi” yani iki yıldan önce çocuğu sütten ayırmayı [isterlerse]; Mücâhid, Katâde ve Ehl-i Beyt'ten rivayet edilen budur. İki yıldan önce veya sonra [sütten kesmeyi isterlerse] şeklinde de söylenmiştir ki bu da İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Birinci görüşe göre bu, { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ } ifadesinin faydasının bir detayı ve emzirmeyi tamamlamama iradesinin hükmünün beyanı olur; nekire (belirsiz) gelişi ise bunun alışılagelmişin dışında bir sütten kesme olduğunu bildirmek içindir. İkinci görüşe göre ise sınırlamadan sonra emzirme süresini artırma ve azaltmada bir genişlik tanımadır; nekirelik de genelleme içindir. Her iki görüşe göre de alışılmış olanı terk etmeyi barındırdığından ötürü çocuğun durumuna binaen bunun güçlüğüne işaret olması caizdir. { عَنْ تَراضٍ } “karşılıklı rıza ile”; zihnin kendiliğinden intikal ettiği mahzuf bir müteallaka bağlıdır, özel bir kevn (varlık/oluş) olsa bile; yani 'karşılıklı bir rızadan kaynaklanarak' demektir. { أَرادا } fiiline bağlanması da caiz görülmüştür. { مِنْهُما } “onlardan [ikisinin]” yani sadece birinden değil, her iki ebeveynden; zira annenin bıkması yahut babanın cimrilik etmesi sebebiyle sadece birinin çocuğa zarar verecek bir şeye kalkışması ihtimali vardır. { وَتَشاوُرٍ } “ve danışma ile”; çocuğun durumu ve hâllerinin araştırılması hususunda [danışarak]. Bu kelime, balı kovanından devşirmek manasındaki 'şevr' (الشور) kökünden alınmıştır; 'el-müşâvere', 'el-meşvere' ve 'el-meşûre' kelimeleri de böyledir. Bundan maksat görüş ortaya koymaktır ve nekire gelişi tazim (önemini vurgulama) içindir.
فَلا جُناحَ عَلَيْهِما في ذلك وإنما اعتبر رضا المرأة مع أن ولي الولد هو الأب وصلاحه منوط بنظره مراعاة لصلاح الطفل لأن الوالدة لكمال شفقتها على الصبي ربما ترى ما فيه المصلحة له وَإِنْ أَرَدْتُمْ خطاب للآباء هزا لهم للامتثال على تقدير عدم الاتفاق على عدم الفطام أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ بحذف المفعول الأول استغناء عنه أي- تسترضعوا المراضع أولادكم- من أرضعت المرأة طفلا واسترضعتها إياه كقولك أنجح الله تعالى حاجتي واستنجحتها إياه، وقد صرح الإمام الكرماني بأن الاستفعال قد جاء لطلب المزيد كالاستنجاء لطلب الانجاء والاستعتاب لطلب الاعتاب وصرح به غيره أيضا فلا حاجة إلى القول بأنه من رضع بمعنى أرضع ولم يجعل من الأول أول الأمر لعدم وجوده في كلامهم فإنه بمعزل عن التحقيق، وقيل: إن استرضع إنما يتعدى إلى الثاني بحرف الجر يقال استرضعت المرأة للصبي والمراد أن تَسْتَرْضِعُوا المراضع «لأولادكم» فحذف الجار كما في قوله تعالى: وَإِذا كالُوهُمْ [المطففين: ٣] أي كالوا لهم فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أي في ذلك، واستدل بالإطلاق على أن للزوج أن- يسترضع للولد ويمنع الزوجة من الإرضاع- وهو مذهب الشافعية، وعندنا أن الام أحق برضاع ولدها وأنه ليس للأب أن يسترضع غيرها إذا رضيت أن ترضعه لقوله تعالى: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ وبه يخصص هذا الإطلاق وإلى ذلك يشير كلام ابن شهاب إِذا سَلَّمْتُمْ إلى المراضع ما آتَيْتُمْ أي ضمنتم والتزمتم أو أردتم إتيانه لئلا يلزم تحصيل الحاصل، وقرأ ابن كثير أتيتم من أتى إليه إحسانا إذا فعله، وشيبان عن عاصم «أوتيتم» أي ما آتاكم الله تعالى وأقدركم عليه من الأجرة بِالْمَعْرُوفِ متعلق بسلمتم أي بالوجه المتعارف المستحسن شرعا وجوز أن يتعلق بآتيتم وأن يكون حالا من فاعله أو فاعل الفعل الذي قبله، وجواب الشرط محذوف دل عليه ما قبله وليس التسليم شرطا لرفع الإثم بل هو الأولى والأصلح للطفل فشبه ما هو من شرائط الأولية بما هو من شرائط الصحة للاعتناء به فاستعير له عبارته، وقيل:
{ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “onlara hiçbir günah yoktur” bu hususta. Çocuğun velisi baba olduğu ve onun maslahatı babanın re'yine bağlı bulunduğu hâlde kadının rızasının da muteber sayılması, çocuğun menfaatinin gözetilmesinden ötürüdür; çünkü anne, çocuğa olan şefkatinin mükemmelliğinden dolayı bazen onun için en uygun olanı [daha iyi] görür. { وَإِنْ أَرَدْتُمْ } “Ve eğer isterseniz”; sütten kesmeme hususunda uzlaşamama takdirinde hükme uymaya teşvik etmek üzere babalara yönelik bir hitaptır. { أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } “çocuklarınızı emzirtmek [isterseniz]”; birinci mef'ûl (nesne) ihtiyaç kalmadığı için hazfedilmiştir, yani 'çocuklarınızı sütannelere emzirtmek [isterseniz]' demektir. Bu, kadının bir çocuğu emzirmesi ve babanın da o çocuğu kadına emzirtmesi durumunda kullanılan yapıdan gelir; tıpkı 'Allah ihtiyacımı giderdi ve ben de O'ndan ihtiyacımı gidermesini diledim' denmesi gibidir. İmam Kirmânî, istif'âl babının 'isticâbe'nin icabeti istemek, 'isti'tâb'ın rıza talep etmek manasına gelmesi gibi ziyadelik talebi için de geldiğini açıkça belirtmiştir; başkaları da bunu ifade etmiştir. Dolayısıyla bunun, emzirmek manasındaki 'rada'a'dan geldiğini söylemeye gerek yoktur; Arapların kelamında bulunmadığı gerekçesiyle baştan birinci kısımdan sayılmaması ise tahkikten uzaktır. Şöyle de denmiştir: 'İsterda'a' fiili ikinci mef'ûlüne ancak harf-i cer ile geçiş yapar; 'kadından çocuk için emzirme istedim' denir. Buradaki mana da sütannelerden 'çocuklarınız için' emzirme istemenizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَإِذا كالُوهُمْ } [Mutaffifîn: 3] yani 'onlar için ölçtüklerinde' kavlinde olduğu gibi harf-i cer hazfedilmiştir. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” yani bu hususta. Bu mutlak ifadeden hareketle kocanın çocuk için sütanne tutabileceğine ve öz anneyi emzirmekten menedebileceğine delil getirilmiştir ki Şâfiîlerin mezhebi budur. Bize (Hanefîlere) göre ise anne, çocuğunu emzirmeye daha layıktır ve şayet emzirmeye razı olursa babanın bir başkasını sütanne tutma hakkı yoktur; zira Allah Teâlâ { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler” buyurmuştur ve bu âyet ile o mutlak hüküm tahsis edilir; İbn Şihâb'ın sözü de buna işaret etmektedir. { إِذا سَلَّمْتُمْ } “teslim ettiğiniz takdirde” sütannelere, { ما آتَيْتُمْ } “vereceğiniz ücreti”; yani vermeyi taahhüt edip üstlendiğiniz yahut tahsil-i hâsıl olmasın diye vermeyi kastettiğiniz şeyi [teslim ettiğiniz takdirde]. İbn Kesîr, bir kimseye iyilik yapıp onu fiilen gerçekleştirdiğinde kullanılan 'eteytum' şeklinde [hemzesiz] okumuştur. Şeybân ise Âsım'dan «أوتيتم» şeklinde rivayet etmiştir ki bu da 'Allah Teâlâ'nın size bahşettiği ve güç yetirdiğiniz ücretten' manasındadır. { بِالْمَعْرُوفِ } “örfe uygun olarak”; 'sellemtum' fiiline müteallıktır; yani örfe uygun ve dinen güzel karşılanan şekilde demektir. 'Âteytum' fiiline bağlanması yahut onun failinden veya bir önceki fiilin failinden hâl olması da caiz görülmüştür. Şartın cevabı mahzuftur, önceki ifade ona delalet etmektedir. [Ücreti] teslim etmek günahın kalkmasının şartı değildir; aksine çocuk için en uygun ve en maslahatlı olanıdır; böylece efdaliyet şartlarından olan bir husus, ona verilen ehemmiyetten ötürü sıhhat şartlarından olan bir şeye benzetilmiş ve onun ifadesi istiare yoluyla kullanılmıştır. Şöyle de denmiştir:
لا حاجة إلى هذا لأن نفي الإثم بتسليم الأجرة مطلقا غير مقيد بتقديمها عليه يعني لا جناح عليكم في الاسترضاع لو لم تأثموا بالتعدي في الأجرة وتظلموا الأجير، وفيه تأمل لأن الإثم إذا لم يسلم بعد إنما هو بالتعدي، والاسترضاع كان قبل خاليا عما يوجب الإثم وَاتَّقُوا اللَّهَ في شأن مراعاة الأحكام وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ لا تخفى عليه أعمالكم فيجازيكم عليها، وفي إظهار الاسم الجليل تربية للمهابة، وفي الآية من التهديد ما لا يخفى وَالَّذِينَ مبتدأ.
Buna gerek yoktur; zira günahın nefyedilmesi, ücretin tesliminin mutlak olarak yapılmasından dolayıdır, onu öne almakla kayıtlı değildir; yani şayet ücret hususunda haksızlık edip günaha girmez ve ecîre zulmetmezseniz, sütanne tutmanızda sizin üzerinize bir günah yoktur demektir. Ancak bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır; zira henüz teslim edilmemişken oluşan günah ancak taaddî (haksızlık) iledir; hâlbuki sütanne tutma fiili daha önce günahı gerektiren bir durumdan uzaktı. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan sakının” hükümlerin gözetilmesi hususunda. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; amelleriniz O'na gizli kalmaz ve sizi onlarla cezalandırır/mükafatlandırır. İsm-i Celil'in zahir olarak getirilmesinde heybeti celbetme terbiyesi vardır ve âyette gizli olmayan açık bir tehdit mevcuttur. { وَالَّذِينَ } “İçinizden vefat edenler...”; mübtedadır.
يُتَوَفَّوْنَ أي تقبض أرواحهم فإن التوفي هو القبض يقال: توفيت مالي من فلان واستوفيته منه أي قبضته وأخذته. وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه فيما رواه أبو عبد الرحمن السلمي عنه والمفضل عن عاصم يُتَوَفَّوْنَ بفتح- الياء- أي يستوفون آجالهم فعلى هذا يقال للميت متوفى بمعنى مستوف لحياته، واستشكل بما حكي أن أبا الأسود كان خلف جنازة فقال له رجل من المتوفي؟ بكسر الفاء فقال: الله تعالى وكأن هذا أحد الأسباب لعلي كرم الله تعالى وجهه على أن أمره بوضع كتاب النحو، وأجاب السكاكي بأن سبب التخطئة أن السائل كان ممن لم يعرف وجه صحته فلم يصلح للخطاب به مِنْكُمْ في محل نصب على الحال من مرفوع يُتَوَفَّوْنَ ومن- تحتمل التبعيض وبيان الجنس والخطاب لكافة الناس بتلوين الخطاب وَيَذَرُونَ أي يتركون ويستعمل منه الأمر ولا يستعمل اسم الفاعل ولا اسم المفعول وجاء الماضي على شذوذ أَزْواجاً أي نساء لهم.
{ يُتَوَفَّوْنَ } “vefat ettirilenler” yani ruhları kabzedilenler; zira teveffî, kabzetmek demektir. 'Paramı falandan teveffî ettim/istevfeytu' denir ki bu, 'onu kabzettim ve aldım' manasındadır. Ebû Abdirrahman es-Sülemî'nin kendisinden rivayet ettiğine göre Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve Mufaddal'ın Âsım'dan rivayetinde bu kelime, ya harfinin fethasıyla { يَتَوَفَّوْنَ } şeklinde okunmuştur; yani ecellerini tamamlarlar/tüketirler demektir. Buna göre ölüye, hayatını tüketip tamamlayan anlamında 'müteveffî' denir. Ebû'l-Esved'in bir cenazenin arkasında bulunduğu ve bir adamın kendisine fa harfinin kesrasıyla 'Müteveffî kimdir?' diye sorması üzerine 'Allah Teâlâ'dır' cevabını vermesi rivayetiyle buna itiraz edilmiştir; nitekim Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in ona nahiv kitabını yazmasını emretmesinin sebeplerinden birinin bu olduğu söylenir. Sekkâkî ise buna şöyle cevap vermiştir: Hata sayılmasının sebebi, soruyu soranın bu kullanımın sıhhat cihetini bilmeyen kimselerden olmasıdır; dolayısıyla bu hitap onun için uygun düşmemiştir. { مِنْكُمْ } “içinizden”; { يُتَوَفَّوْنَ } fiilinin merfû failinden hâl olarak nasb mahallindedir. 'Min' edatı teb'îz (bir kısmı) yahut beyân-ı cins ihtimali taşır; hitap ise iltifat sanatıyla bütün insanlara yöneliktir. { وَيَذَرُونَ } “ve geride bırakanlar” yani terk edenler. Bu fiilin emir kipi kullanılır fakat ism-i fail ve ism-i mef'ûlü kullanılmaz; mazi kipi ise şaz olarak gelmiştir. { أَزْواجاً } “eşler [bırakanlar]” yani hanımlarını bırakanlar.
يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ خبر عن الذين والرابط محذوف أي لهم أو بعدهم، ورجح الأول بقلة الإضمار وبما في اللام من الإيماء إلى أن العدة حق المتوفى، وقيل: خبر لمحذوف أي أزواجهم يتربصن، والجملة خبر الذين وبعض البصريين قدر مضافا في صدر الكلام أي أزواج الذين وهن نساؤهم، وفيه أنه لا يبقى- ليذرون أزواجا- فائدة جديدة يعتد بها، ويروى عن سيبويه- إن الذين- مبتدأ والخبر محذوف أي فيما يتلى عليكم حكم الذين إلخ، وحينئذ يكون جملة- يتربصن- بيانا لذلك الحكم وفيه كثرة الحذف، وذهب بعض المحققين إلى أن الَّذِينَ مبتدأ ويَتَرَبَّصْنَ خبره والرابط حاصل بمجرد عود الضمير إلى الأزواج لأن المعنى يتربص الأزواج اللاتي تركوهن، وقد أجاز الأخفش والكسائي مثل ذلك ولولا أن الجمهور على منعه لكان من الحسن بمكان أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً لعل ذلك العدد لسر تفرد الله تعالى بعلمه أو علمه من شاء من عباده، والقول- بأنه لعل المقتضي لذلك أن الجنين في غالب الأمر يتحرك لثلاثة أشهر إن كان ذكرا ولأربعة إن كان أنثى فاعتبر أقصى الأجلين وزيد عليه العشرة استظهارا إذ ربما تضعف حركته في المبادي فلا يحس بها مع ما فيه من المنافاة
{ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “o eşler kendi kendilerine beklerler”; { الَّذِينَ } kelimesinin haberidir ve rabıt (bağlayıcı zamir) mahzuftur; yani 'onlar için' yahut 'onlardan sonra' takdirindedir. Birincisi, takdirin azlığı ve lâm harfinde iddetin vefat edenin hakkı olduğuna dair bir ima bulunması sebebiyle tercih edilmiştir. Şöyle de denmiştir: Mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'onların eşleri beklerler' takdirindedir ve bu cümle bütünüyle { الَّذِينَ } kelimesinin haberidir. Bazı Basralılar ise kelamın başında bir muzaf takdir etmişlerdir; yani 'vefat edenlerin eşleri ki onlar kadınlarıdır' demektir. Ancak bu takdirde { وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } ifadesinde itibar edilecek yeni bir fayda kalmaz. Sîbeveyh'ten rivayet edildiğine göre { الَّذِينَ } mübtedadır, haberi ise mahzuftur; yani 'Size okunanlar arasında vefat edenlerin hükmü şudur...' takdirindedir. Bu durumda { يَتَرَبَّصْنَ } cümlesi bu hükmün beyanı olur; fakat bunda da hazfin çokluğu vardır. Bazı muhakkik âlimler ise { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, { يَتَرَبَّصْنَ } fiilinin de haberi olduğu, rabıtın ise zamirin sadece zevcelere dönmesiyle hasıl olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü mana, 'onların geride bıraktığı eşler beklerler' şeklindedir. Ahfeş ve Kisâî de bunun gibisini caiz görmüşlerdir; eğer cumhurun bunu menetmesi olmasaydı bu görüş son derece güzel olurdu. { أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “dört ay on gün”; muhtemelen bu sayının tayini, Allah Teâlâ'nın ilmine tek başına vakıf olduğu yahut kullarından dilediğine bildirdiği bir sırdan ötürüdür. Şöyle denmesi ise: 'Bunun gerektirici sebebi muhtemelen ceninin çoğunlukla erkek ise üç ayda, kız ise dört ayda hareketlenmesidir; dolayısıyla iki sürenin en uzunu esas alınmış ve başlangıçta hareketi zayıf olup hissedilmeyebileceğinden ötürü ihtiyaten üzerine on gün eklenmiştir' şeklindeki söz, barındırdığı aykırılıkla birlikte...
للحديث الصحيح «إن أحدكم يجمع خلقه في بطن أمه أربعين يوما نطفة ثم يكون علقة مثل ذلك ثم يكون مضغة مثل ذلك ثم يبعث الله تعالى ملكا بأربع كلمات فيكتب عمله وأجله ورزقه وشقي أو سعيد ثم ينفخ فيه الروح»
sahih hadis olan: «Şüphesiz her birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk gün nutfe olarak toplanır; sonra bir o kadar sürede alaka (embriyo) olur; sonra bir o kadar sürede mudğa (bir çiğnemlik et) olur; sonra Allah Teâlâ dört kelimeyle bir melek gönderir; meleğe onun amelini, ecelini, rızkını, şaki mi yoksa said mi olacağını yazması emredilir; sonra ona ruh üflenir» hadisine aykırıdır.
لأن ظاهره أن نفخ الروح بعد هذه المدة مطلقا- لا يروي الغليل ولا يشفي العليل، وتأنيث العشر قيل: لأن التمييز المحذوف هو الليالي وإلى ذلك ذهب ربيعة ويحيى ابن سعيد، وقيل: بل هو باعتبار الليالي لأنها غرر الشهور ولذلك لا يستعملون التذكير في مثله ذهابا إلى الأيام حتى أنهم يقولون- كما حكى الفراء- صمنا عشرا من شهر رمضان مع أن الصوم إنما يكون في الأيام ويشهد له قوله تعالى:
Çünkü hadisin zahirine göre ruhun üflenmesi bu süreden sonra mutlak olarak gerçekleşir; bu sebeple [yukarıdaki iddia] ne harareti dindirir ne de hastaya şifa verir. 'Aşr' (عَشْرًا) kelimesinin müennes getirilmesine gelince; mahzuf olan temyizin 'geceler' (el-leyâlî) olmasından ötürü olduğu söylenmiştir ki Rebîa ve Yahyâ b. Saîd bu görüşe gitmişlerdir. Şöyle de denmiştir: Bilakis bu, gecelerin ayların başlangıçları (gurreleri) olması itibarıyladır; bu yüzden Araplar, günleri kastederek bu gibi yerlerde müzekker lafız kullanmazlar; hatta Ferrâ'nın naklettiğine göre -oruç ancak gündüzleri tutulduğu hâlde- 'Ramazan ayından on [gece] oruç tuttuk' derler. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavli de şahittir:
إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً [ط: ١٠٣] ثم إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً [طه: ١٠٤] وذكر أبو حيان أن قاعدة تذكير العدد وتأنيثه إنما هي إذا ذكر المعدود، وأما عند حذفه فيجوز لأمران مطلقا ولعله أولى مما قيل، واستدل بالآية على وجوب العدة على المتوفى عنها سواء كان مدخولا بها أو لا، وذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إلى أنه لا عدة للثانية وهو محجوج بعموم اللفظ كما ترى، وشملت الآية المسلمة والكتابية وذات الأقراء والمستحاضة والآيسة والصغيرة والحرة والأمة-
{ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } [Tâhâ: 103] “Ancak on [gün] kaldınız”, ardından da { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } [Tâhâ: 104] “Sadece bir gün kaldınız”. Ebû Hayyân, sayının müzekker ve müennes kılınması kuralının ancak sayılan açıkça zikredildiğinde geçerli olduğunu; sayılan hazfedildiğinde ise her iki durumun da mutlak olarak caiz olduğunu belirtmiştir ki bu, söylenenlerden daha evla olsa gerektir. Bu âyetten, zifafa girilmiş olsun veya olmasın, kocası ölen kadına iddet beklemenin vacip olduğuna delil getirilmiştir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ ise zifafa girilmemiş olan kadının iddeti olmadığı görüşüne gitmiştir; ancak gördüğün gibi lafzın umumiliği karşısında bu görüş hüccetsiz kalmaktadır. Âyet; Müslümanı, Kitâbîyi, hayız gören kadını, müstahâzayı (özür kanı gören), ye'se düşmüş (menopoza girmiş) kadını, küçüğü, hür kadını ve câriyeyi -
كما قاله الأصم- والحامل وغيرها لكن القياس اقتضى تنصيف المدة للأمة والإجماع خص الحامل عنه لقوله تعالى:
el-Esamm'ın dediği gibi- hamileyi ve diğerlerini kapsamaktadır. Ancak kıyas, câriyenin süresinin yarıya indirilmesini iktiza etmiş; icmâ da Allah Teâlâ'nın şu kavlinden ötürü hamile kadını bu hükümden tahsis edip ayırmıştır:
وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [الطلاق: ٤]
{ وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } [Talâk: 4] “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmaları (doğum yapmaları) iledir.”
وعن علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس أنها تعتد بأقصى الأجلين احتياطا
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve İbn Abbas'tan nakledildiğine göre, [vefat iddeti bekleyen hamile kadın] ihtiyat gereği iki sürenin en uzun olanı ile iddet bekler.
وهو لا ينافي الإجماع بل فيه عمل بمقتضى الآيتين، واستدل بعضهم بها على أن العدة من الموت حيث علقت عليه فلو لم يبلغها موت الزوج إلا بعد مضي العدة حكم بانقضائها وهو الذي ذهب إليه الأكثرون والشافعي في أحد قوليه، ويؤيده أنّ الصغيرة التي لا علم لها يكفي في انقضاء عدّتها هذه المدّة، وقيل: إنها ما لم تعلم بوفاة زوجها لا تنقضي عدّتها بهذه الأيام لما روي «امرأته المفقود امرأته حتى يأتيها تبين موته أو طلاقه» فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أي انقضت عدتهن فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أيها القادرون عليهن، وقيل: الخطاب للأولياء، وقيل: لجميع المسلمين فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مما حرم عليهنّ في العدّة، وفي التقييد إشارة إلى علة النهي بِالْمَعْرُوفِ أي بالوجه الذي يعرفه الشرع ولا ينكره، وقيد به للإيذان بأنه لو فعلن خلاف ذلك فعليهم أن يكفوهنّ، فإن قصروا أثموا وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ فلا تعملوا خلاف ما أمرتم به «والظاهر» أنّ المخاطب في سابقه. وجوّز أن يكون خطابا للقادرين من الأولياء والأزواج فيكون فيه تغليبان- الخطاب على الغيبة- والذكور على الإناث- وفيه تهديد للطائفتين، ويحتمل أن يكون وعدا ووعيدا لهما وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أيها الرجال المبتغون للزواج.
Bu görüş icmâya aykırı olmayıp bilakis iki âyetin gereğiyle amel etmeyi içerir. Bazı âlimler, iddet ölüme bağlandığı için ölüm anından itibaren başlayacağına bu âyetle delil getirmişlerdir; dolayısıyla kocanın vefat haberi kadına ancak iddet süresi geçtikten sonra ulaşsa bile iddetin bittiğine hükmedilir. Çoğunluğun ve iki kavlinden birinde Şâfiî'nin benimsediği görüş budur. Bunu, vefattan haberi olmayan küçük kızın iddetinin sona ermesinde bu sürenin geçmesinin yeterli olması da destekler. Şöyle de denmiştir: Kocasının vefatını bilmediği müddetçe bu günlerin geçmesiyle iddeti bitmez; zira «Kayıp kişinin karısı, kocasının öldüğü yahut boşadığı kendisine tebeyyün edene kadar onun karısıdır» şeklinde rivayet edilmiştir. { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerinin sonuna vardıkları zaman” yani iddetleri bittiğinde, { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “artık sizin üzerinize bir günah yoktur” ey kadınlar üzerinde tasarruf yetkisi olanlar! Hitabın velilere olduğu da söylenmiştir; bütün Müslümanlara yönelik olduğu da söylenmiştir. { فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendi haklarında yaptıklarından dolayı”; iddet esnasında kendilerine haram kılınan [süslenme ve evlenme gibi] şeylerden. Bu kayıtta, nehyin illetine bir işaret vardır. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru dairede” yani dinin bildiği ve yadırgamadığı şekilde. Bununla kayıtlanması, şayet meşru olanın aksini yaparlarsa [velilerin] onları engellemeleri gerektiğini; kusur ederlerse günaha gireceklerini bildirmek içindir. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; öyleyse emrolunduğunuz şeyin hilafına amel etmeyin. Zahir olan, muhatabın bir önceki cümledeki muhatap olduğudur. Velilerden ve eşlerden kudret sahibi olanlara hitap olması da caiz görülmüştür; bu durumda iki taglîb (baskın kılma) bulunur: hitabın gaybete ve müzekkerin müennese taglîbi; ayrıca her iki taifeye de bir tehdit vardır. Her ikisi için hem bir vaad hem de bir vaîd (korkutma) olması da muhtemeldir. { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Ve sizin üzerinize bir günah yoktur” ey evlenmek isteyen erkekler!
فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ بأن يقول أحدكم- كما روى البخاري وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- إني أريد التزوج، وإني لأحب امرأة من أمرها وأمرها، وإن من شأني النساء، ولوددت أن الله تعالى كتب لي امرأة صالحة، أو يذكر للمرأة فضله وشرفه،
{ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “o kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı (ta'riz yoluyla) çıtlatmanızda”; Buhârî ve diğerlerinin İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere birinizin şöyle demesi suretiyle: 'Ben evlenmek istiyorum; şöyle şöyle vasıfları olan bir kadını çok arzuluyorum; kadınlar benim ilgi alanımdadır; Allah Teâlâ'nın bana saliha bir kadın nasip etmesini pek arzu ederdim' demesi yahut kadına kendi faziletini ve şerefini zikretmesidir.
فقد روي «أنّ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم دخل على أم سلمة وقد كانت عند ابن عمها أبي سلمة فتوفي عنها فلم يزل يذكر لها منزلته من الله تعالى وهو متحامل على يده حتى أثر الحصير في يده من شدّة تحامله عليها وكان ذلك تعريضا لها»
Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, amcasının oğlu Ebû Seleme'nin vefatı üzerine dul kalan Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve eline yaslanmış vaziyette, aşırı yaslanmaktan ötürü hasır elinde iz bırakıncaya kadar Allah Teâlâ katındaki derecesini ona anlatıp durdu. Bu, ona bir ta'riz (üstü kapalı evlilik teklifi) idi.»
والتعريض في الأصل إمالة الكلام عن نهجه إلى عرض منه وجانب، واستعمل في أن تذكر شيئا مقصودا في الجملة بلفظه الحقيقي أو المجازي أو الكنائي ليدل بذلك الشيء على شيء آخر لم يذكر في الكلام مثل أن تذكر المجيء للتسليم بلفظه ليدل على التقاضي وطلب العطاء، وهو غير الكناية لأنها أن تذكر معنى مقصودا بلفظ آخر يوضع له لكن استعمل في الموضوع- لا على وجه القصد- بل لينتقل منه إلى الشيء المقصود، فطويل النجاد مستعمل في معناه لكن لا يكون المقصود بالإثبات بل لينتقل منه إلى طول القامة، وقرّر بعض المحققين أن بينهما عموما من وجه، فمثل قول المحتاج: جئتك لأسلم عليك كناية وتعريض، ومثل- زيد طول النجاد- كناية لا تعريض، ومثل قولك: في عرض من يؤذيك وليس المخاطب- آذيتني فستعرف- تعريض بتهديد المؤذي لا كناية «والمشهور» تسمية التعريض تلويحا لأنه يلوح منه ما تريده، وعدوا جعل السكاكي له اسما للكناية البعيدة لكثرة الوسائط مثل- كثير الرماد- للمضياف اصطلاحا جديدا «وفي الكشف» وقد يتفق عارض يجعل الكناية في حكم المصرح به كما في الاستواء على العرش وبسط اليد، ويجعل الالتفات في التعريض نحو المعرض به كما في قوله تعالى: وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ [البقرة: ٤١] فلا ينتهض نقضا على الأصل «والخطبة» - بكسر الخاء- قيل: الذكر الذي يستدعى به إلى عقد النكاح أخذا من الخطاب، وهو توجيه الكلام للإفهام- وبضمها- الوعظ المتسق على ضرب من التأليف، وقيل: إنهما اسم الحالة غير أنّ- المضمومة- خصت بالموعظة- والمكسورة- بطلب المرأة والتماس نكاحها- وأل- في النِّساءِ للعهد، والمعهودات هي الأزواج المذكورة في قوله تعالى: وَيَذَرُونَ أَزْواجاً ولا يمكن حملها على الاستغراق لأنّ من النساء من يحرم التعريض بخطبتهن في العدّة- كالرجعيات والبائنات- في قول، والأظهر عند الشافعي رضي الله تعالى عنه جوازه في
Ta'rîz, aslen sözü kendi doğrultusundan meylettirip bir kenarına ve yanına yöneltmektir. Istılahta ise, sözde zikredilmeyen başka bir şeye delalet etsin diye, maksat olan bir şeyi hakiki, mecazi yahut kinayeli lafzıyla toptan zikretmektir; tıpkı bir şey istemeyi ve ihsan talebini anlatmak için lafzıyla 'Sana selam vermeye geldim' demen gibi. Bu, kinayeden farklıdır; çünkü kinaye, kastedilen bir manayı onun için konulmuş olan başka bir lafızla zikretmektir; ancak bu vaz' olunan manada -asıl maksat o olmaksızın- sadece kendisinden asıl kastedilen şeye geçilsin diye kullanılır. Nitekim 'kılıç bağı uzun' (tavîlu'n-necâd) ifadesi kendi manasında kullanılır ama maksat kılıç bağının uzunluğunu ispat etmek değil, bilakis ondan boyun uzunluğuna intikal etmektir. Bazı muhakkikler ikisi arasında 'umum-husus min vech' bulunduğunu açıklamışlardır: İhtiyaç sahibinin 'Sana selam vermeye geldim' sözü hem kinaye hem ta'rîzdir. 'Zeyd'in kılıç bağı uzundur' sözü kinayedir, ta'rîz değildir. Sana eziyet eden kimsenin yanında, doğrudan ona hitap etmeksizin 'Bana eziyet ettin, yakında görürsün' demen ise eziyet edeni tehdit eden bir ta'rîzdir, kinaye değildir. Meşhur olan, ta'rîzin 'telvîh' olarak isimlendirilmesidir; çünkü kastettiğin mana ondan parıldar (yansır). Sekkâkî'nin ta'rîzi, çok cömert kimse için 'külü çok' denmesi gibi vasıtaların çokluğundan ötürü 'uzak kinaye'ye isim yapmasını ise yeni bir ıstılah saymışlardır. el-Keşşâf'ın hâşiyesi el-Keşf'te şöyle denir: Bazen arızi bir durum kinayeyi, 'Arş'a istiva etmek' ve 'elini açmak' ifadelerinde olduğu gibi sarih hükmüne sokabilir; ta'rîzdeki iltifatı da Allah Teâlâ'nın { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } [Bakara: 41] kavlinde olduğu gibi ta'rîzde bulunulan tarafa yöneltebilir; dolayısıyla bu durum asıl kaideyi bozacak bir nakz teşkil etmez. 'Hıtbe' (الخِطبة) -hâ harfinin kesrasıyla- nikah akdine davet edilen sözdür; muhataba anlatmak için söz yöneltmek demek olan 'hitâb'dan alınmıştır. Hâ harfinin dammesiyle 'hutbe' (الخُطبة) ise belirli bir tertip ve üslup üzere tanzim edilmiş vaazdır. Şöyle de denmiştir: Her ikisi de bir hâlin ismidir; ancak dammeli olanı vaaza, kesreli olanı ise kadını istemeye ve onunla nikah talep etmeye tahsis edilmiştir. { النِّساءِ } kelimesindeki elif-lâm ahid içindir; ahdedilenler ise Allah Teâlâ'nın { وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } kavlinde zikredilen zevcelerdir. Bunu istiğraka (bütün kadınlara) hamletmek mümkün değildir; çünkü bir kavle göre ric'î (dönüşü olan) ve bâin talakla boşanmış kadınlar gibi iddetleri esnasında kendilerine evlenme teklifi ta'rizinde bulunmak haram olan kadınlar da vardır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh nezdinde en zahir olan görüşe göre...
لِعِدَّتِهِنَّ قياسا على معتدات الوفاة لا يقال: كان ينبغي أن تقدم هذه الآية على قوله تعالى: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ لأنّ ما فيها من أحكام النساء قبل البلوغ إلى الأجل لأنا نقول: لا نسلم ذلك، بل هي من أحكام الرجال بالنسبة إليهن، فكان المناسب أن يذكر بعد الفراغ من أحكامهنّ قبل البلوغ من الأجل وبعده، واستدل الكيا بالآية على نفي الحدّ بالتعريض في القذف لأنه تعالى جعل حكمه مخالفا لحكم التصريح، وأيد بما
vefat iddeti bekleyen kadınlara kıyasla, [üç talakla boşanmış kadınların] iddetlerinde de ta'riz caizdir. 'Bu âyetin { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } kavlinden önce gelmesi gerekirdi; çünkü bu âyetteki hükümler kadınların ecellerine (sürelerinin sonuna) ulaşmalarından önceki hâllerine aittir' denilemez. Zira biz bunu kabul etmeyiz; bilakis bu hüküm kadınlara nispetle erkeklerin hükümlerindendir. Dolayısıyla kadınların sürelerinin bitiminden önceki ve sonraki hükümlerinin beyanı tamamlandıktan sonra bunun zikredilmesi daha münasip olmuştur. Kiyâ [el-Herrâsî], iftirada (kazf) ta'riz yoluyla had cezasının gerekmeyeceğine bu âyetle delil getirmiştir; zira Allah Teâlâ ta'rizin hükmünü sarahatin hükmünden farklı kılmıştır. Bu husus şu rivayetle de desteklenmiştir:
روي «من عرض عرضنا، ومن مشي على الكلا ألقيناه في النهر»
«Kim çıtlatırsa (ta'riz yaparsa) biz de çıtlatırız; kim de su kenarındaki kaygan otlukta yürürse onu nehre atarız (açıkça zina isnat ederse had vururuz)» şeklinde rivayet edilmiştir.
واستدل بها على جواز نكاح الحامل من الزنا إذ لا عدة لها، ولا يخفى ما فيه أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ أي أسررتم في قلوبكم من نكاحهنّ بعد مضي عدتهنّ ولم تصرحوا بذلك لهنّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ ولا تصبرون على السكوت عنهن وعن إظهار الرغبة فيهنّ، فلهذا رخص لكم ما رخص، وفيه نوع ما من التوبيخ.
Bu âyetle, zinadan hamile kalan kadının iddeti bulunmadığından onunla nikahlanmanın caiz olduğuna da delil getirilmiştir; ancak bu istidaldeki zayıflık gizli değildir. { أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ } “yahut içinizde gizlediğiniz [şeyden dolayı da size bir günah yoktur]” yani iddetleri bittikten sonra onlarla evlenme arzusunu kalplerinizde gizleyip bunu onlara açıkça söylemediğiniz takdirde. { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } “Allah bildi ki siz onları mutlaka anacaksınız”; onlar hakkında susmaya ve onlara duyduğunuz arzuyu açığa vurmamaya sabredemeyeceksiniz. İşte bundan ötürü size ruhsat verdiği şeyleri mubah kıldı; bunda bir nevi azarlama da vardır.
وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا استدراك عن محذوف دل عليه سَتَذْكُرُونَهُنَّ أي فاذكروهن وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ نكاحا بل اكتفوا بما رخص لكم، وجواز أن يكون استدراكا عن لا جُناحَ فإنه في معنى- عرّضوا بخطبتهنّ- أو أكنوا في أنفسكم وَلكِنْ إلخ، وحمله على الاستدراك على ما عنده- ليس بشيء- وإرادة النكاح من- السر- بواسطة إرادة الوطء منه إذ قد تعارف إطلاقه عليه لأنه يسر، ومنه قول امرئ القيس:
{ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } “Lakin onlarla gizlice sözleşmeyin”; { سَتَذْكُرُونَهُنَّ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir manadan istidraktır; yani 'onları anın, lakin onlarla nikah sözleşmesi yapmayın; bilakis size tanınan ruhsatla yetinin' demektir. Bunun { لا جُناحَ } kavlinden istidrak olması da caizdir; zira o, 'onlara evlilik teklifini çıtlatın yahut içinizde gizleyin lakin...' anlamındadır. Bunu kocasının yanındayken istidrak yapılmasına hamletmek ise hiçbir değer taşımaz. 'Sır' kelimesinden nikahın kastedilmesi, onun vasıtasıyla cinsi münasebetin murad edilmesi yoluyladır; zira gizlendiği için örfte cima yerine kullanılması yaygınlaşmıştır. İmruü'l-Kays'ın şu beyti de bu kabildendir:
ألا زعمت بسباسة اليوم أنني ... كبرت وأن لا يحسن- السر- أمثالي
«Bilesin ki Besbâse bugün benim yaşlandığımı ve benim gibilerin sırra (cinsi münasebete) güç yetiremeyeceğini iddia etti.»
وإرادة العقد من ذلك لما بينهما من السببية والمسببية، ولم يجعل من أول الأمر عبارة عن العقد لأنه لا مناسبة بينهما في الظاهر، والمروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن- السر. هنا الجماع، وتوهم الرخصة حينئذ في المحظور الذي هو التصريح- بالنكاح- مما لا يكاد يخطر ببال، وعن سعيد بن جبير ومجاهد وروي عن الحبر أيضا أنه العهد على الامتناع عن التزوج بالغير- وهو على هذه الأوجه نصب على المفعولية- وجوّز انتصابه على الظرفية، أي لا تُواعِدُوهُنَّ في السر، على أن المراد بذلك المواعدة بما يستهجن.
Bundan nikah akdinin kastedilmesi ise aralarındaki sebep-müsebbep ilişkisinden ötürüdür. Zahirde aralarında bir münasebet bulunmadığı için baştan doğrudan akitten ibaret kılınmamıştır. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre buradaki 'sır' cimadır. Bu takdirde, nikahı açıkça ifade etmekten ibaret olan mahzurlu hususta ruhsat verildiği vehmi neredeyse akla bile gelmez. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den -ayrıca Habr'den (İbn Abbas'tan) da- rivayet edildiğine göre bu, kadının başkasıyla evlenmekten kaçınacağına dair söz almaktır. Bu vecihlere göre kelime mef'ûlün bih olarak mensubdur. Zarfiyyet üzere mensub olması da caiz görülmüştür; yani 'gizlilikte onlarla sözleşmeyin' demektir ki bundan maksat çirkin görülen şeyleri vadetmektir.
إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وهو التعريض الذي عرف تجويزه، والمستثنى منه ما يدل عليه النهي أي لا تُواعِدُوهُنَّ نكاحا مواعدة ما إِلَّا مواعدة معروفة أو إِلَّا مواعدة بقول معروف، أو لا تقولوا في وعد الجماع أو طلب الامتناع عن الغير إِلَّا قولكم قَوْلًا مَعْرُوفاً والاستثناء في جميع ذلك متصل، وفي الكلام على الوجه الأوّل تصريح بما فهم من وَلا جُناحَ على وجه يؤكد ذلك الرفع وهو نوع من الطرد- والعكس حسن- وعلى الأخيرين تأسيس لمعنى ربما يعلم بطريق المقايسة إذ حملوا التعريض- فيهما على- التعريض- بالوعد لها أو الطلب منها، وهو غير- التعريض- السابق لأنه بنفس «الخطبة» وإذا أريد الوجه الرابع وهو الأخير من الأوجه السابقة احتمل الاستثناء الاتصال والانقطاع، والانقطاع في المعنى أظهر على معنى لا تُواعِدُوهُنَّ بالمستهجن وَلكِنْ واعدوهن بقول معروف لا يستحيا منه في المجاهرة من حسن المعاشرة والثبات إن وقع النكاح، وبعض قال بذلك إلا أنه جعل الاستثناء من سِرًّا وضعف بأنه يؤدّي إلى كون التعريض موعودا، وجعله من قبيل «إلا من ظلم» يأبى أن يكون استثناء منه بل من أصل الحكم.
{ إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Meşru bir söz söylemeniz müstesna”; bu da cevazı bilinen ta'rizdir (üstü kapalı sözdür). Müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan), nehyin delalet ettiği şeydir; yani 'onlarla bilinen meşru bir sözleşme dışında hiçbir nikah sözleşmesi yapmayın' yahut 'meşru bir sözle yapılan vaat müstesna' veya 'cinsi münasebet vaadinde yahut başkasıyla evlenmeme talebinde meşru bir söz söylemeniz müstesna hiçbir şey söylemeyin' demektir. Bütün bu vecihlerde istisna muttasıldır. Birinci veche göre kelamda, { وَلا جُناحَ } kavlinden anlaşılan şeyin bu günah nefyini pekiştirecek tarzda bir sarahati vardır ki bu bir nevi tard ve akistir ve güzeldir. Son iki veche göre ise muhtemelen kıyas yoluyla bilinebilecek bir mana tesis edilmektedir; çünkü her ikisinde de ta'riz, kadına vaatte bulunma yahut ondan talepte bulunma ta'rizine hamledilmiştir; bu ise önceki 'hıtbe'nin (evlilik teklifinin) bizzat kendisiyle yapılan ta'rizden farklıdır. Şayet önceki vecihlerin sonuncusu olan dördüncü vecih kastedilirse, istisnanın muttasıl veya munkatı olması muhtemeldir; mana bakımından munkatı olması daha zahirdir; yani 'onlarla çirkin sözlerle vaatleşmeyin, lakin açıklandığında utanılmayacak meşru bir sözle, güzel muaşeret ve nikah vuku bulursa sadakat vadinde bulunun' demektir. Bazıları bunu söylemiş ancak istisnayı { سِرًّا } lafzından yapmışlardır ki bu, ta'rizin vaat edilen şey olmasına yol açacağı için zayıf görülmüştür. Bunu 'ancak zulmeden müstesna' kabilinden kılmak ise onun mezkûr lafızdan istisna olmasına engeldir, bilakis asıl hükümden istisna olur.
وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ أي لا تقصدوا قصدا جازما عقد عُقْدَةَ النِّكاحِ وفي النهي عن مقدمة الشيء نهي عن الشيء على وجه أبلغ، وصح تعلق النهي به لأنه من الأفعال الباطنة الداخلة تحت الاختيار ولذا يثاب على النية، والمراد به العزم المقارن لأن من قال: لا تعزم على السفر في صفر مثلا لم يفهم منه النهي عن عزم فيه متأخر
{ وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } “Nikah bağını bağlamaya kesin karar vermeyin”; yani nikah akdini gerçekleştirmeye kesin bir şekilde azmetmeyin. Bir şeyin mukaddimesinden nehyetmekte, o şeyin kendisinden daha beliğ bir şekilde nehiy vardır. Nehyin azme taalluk etmesi sahihtir; çünkü azim, ihtiyar (irade) altına giren kalbî fiillerdendir ve bu yüzden niyete sevap verilir. Bundan murad, mukarin (fiille birlikte olan) azimdir; zira bir kimse mesela 'Safer ayında sefere azmetme' dediğinde, bundan fiili Rebiülevvel ayına ertelenen bir azim anlaşılmaz.
الفعل إلى ربيع، وذلك لأن القصد الجازم حقه المقارنة وتقدير المضاف لصحة التعلق لأنه لا يكون إلا على الفعل، والعقدة- ليست به لأنها موضع العقد وهو ما يعقد عليه ولم يقدره بعضهم، وجعل الإضافة بيانية فالعقدة حينئذ نفس النكاح وهو فعل، ويحتمل أن يكون الكلام من باب حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النساء: ٢٣] وعلى كل تقدير هي مفعول به، وجوز أن تكون مفعولا مطلقا على أن معنى- لا تعزموا- لا تعقدوا فهو على حد- قعدت جلوسا- وأن الإضافة من إضافة المصدر إلى مفعوله، وقيل: المعنى لا تقطعوا ولا تبرموا عقدة النكاح فيكون النهي عن نفس الفعل لا عن قصده كما في الأول، وبهذا ينحط عنه، ومن الناس من حمل العزم على القطع ضد الوصل وجعل المعنى لا تقطعوا عقدة نكاح الزوج المتوفى بعقد نكاح آخر ولا حاجة حينئذ إلى تقدير مضاف أصلا، وفيه بحث أما أولا فلأن مجيء العزم بمعنى القطع ضد الوصل في اللغة محل تردد، وقول الزمخشري: حقيقة العزم القطع بدليل
Zira kesin kastın hakkı fiille beraber olmasıdır; taallukun sıhhati için bir muzaf takdir edilir, çünkü azim ancak fiil üzerine olur. 'Ukde' (bağ) ise fiil değildir; zira o akdin mahallidir, yani üzerine akit yapılan şeydir. Bazıları bu muzafı takdir etmemiş ve tamlamayı beyaniyye kılmışlardır; bu durumda 'ukde' bizzat nikahın kendisi olur ki o da fiildir. Kelamın { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } [Nisâ: 23] babından olması da muhtemeldir. Her takdire göre 'ukde' mef'ûlün bihtir. { لا تَعْزِمُوا } ifadesinin 'bağlamayın/akdetmeyin' manasında olması hasebiyle mef'ûl-i mutlak olması da caiz görülmüştür; bu durumda tıpkı 'oturuşla oturdum' (ka'adtü culûsen) kabilinden olur ve izafet de masdarın mef'ûlüne izafeti kabilinden sayılır. Şöyle de denmiştir: Mana, 'nikah bağını kesinleştirmeyin ve pekiştirmeyin' şeklindedir; bu takdirde nehiy, birincisinde olduğu gibi azmin kendisine değil bizzat fiilin kendisine yönelik olur ve bu bakımdan birincisinden daha aşağı mertebededir. Bazı kimseler azmi 'vasl'ın (bağlamanın) zıddı olan 'kat'' (kesmek/koparmak) manasına hamletmiş ve anlamı: 'Vefat eden kocanın nikah bağını bir başka nikah akdiyle kesip koparmayın' şeklinde vermişlerdir; bu takdirde hiçbir muzaf takdirine gerek kalmaz. Ancak bunda eleştiriye açık cihetler vardır: İlki, lügatte azmin 'vasl'ın zıddı olan 'kat'' manasına gelmesi tereddütlü bir husustur. Zemahşerî'nin 'Azmin hakikati kat'tır (kesmektir)' diyerek...
قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لا صيام لمن لم يعزم الصيام من الليل» وروي «لم يبيت»
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Geceden oruca azmetmeyenin orucu yoktur» -«geceden niyet etmeyenin» şeklinde de rivayet edilmiştir- hadisini delil getirmesi,
ليس بنص في ذلك بل لا يكاد يصح حمله إذ الدليل لا يساعده إذ لا خفاء في أن المراد بعزم الصوم ليس قطعه بمعنى الفك بل الجزم وقطع التردد، وأما ثانيا فلأنه لا معنى للنهي عن قطع عقدة نكاح الزوج الأول حتى ينهى عنه إذ لا تنقطع عقدة نكاح المتوفى بعقد نكاح آخر لأن الثاني لغو، ومن هنا قيل: إن المراد لا تفكوا عقدة نكاحكم ولا تقطعوها، ونفي القطع عبارة عن نفي التحصيل فإن تحصيل الثمرة من الشجرة بالقطع، وهذا كما ترى مما لا ينبغي أن يحمل عليه كلام الله تعالى العزيز حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ أي ينتهي ما كتب وفرض من العدة وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ من العزم على ما لا يجوز أو من ذوات الصدور التي من جملتها ذلك فَاحْذَرُوهُ ولا تعزموا عليه أو- احذروه- بالإجتناب عن العزم ابتداء أو إقلاعا عنه بعد تحققه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ يغفر لمن يقلع عن عزمه أو ذنبه خشية منه حَلِيمٌ لا يعاجل بالعقوبة فلا يتوهم من تأخيرها أن ما نهي عنه لا يستتبع المؤاخذة وإعادة العامل اعتناء بشأن الحكم، ولا يخفى ما في الجملة مما يدل على سعة رحمته تبارك اسمه لا جُناحَ عَلَيْكُمْ لا تبعة من مهر وهو الظاهر، وقيل: من وزر لأنه لا بدعة في الطلاق قبل المسيس ولو كان في الحيض، وقيل: كان النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كثيرا ما ينهي عن الطلاق فظن أن فيه جناحا فنفى ذلك إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أي غير ماسين لهن أو مدة عدم المس وهو كناية عن الجماع، وقرأ حمزة والكسائي- «تماسوهن» - والأعمش من- «قبل أن تمسوهن» - وعبد الله من قبل- «أن تجامعوهن» - أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً أي حتى تَفْرِضُوا أو إلا أن تَفْرِضُوا على ما في شروح الكتاب، وفَرِيضَةً فعيلة بمعنى مفعول نصب على المفعول به، والتاء لنقل اللفظ من الوصفية إلى الاسمية فصار بمعنى المهر فلا تجوز، وجوز أن يكون نصبا على المصدرية، وليس بالجيد والمعنى أنه لا تبعة على المطلق بمطالبة المهر أصلا إذا كان الطلاق قبل المسيس على كل حال إلا في حال الفرض فإن عليه حينئذ نصف المسمى كما سيصرح به، وفي حال عدم تسميته عليه المتعة لا نصف مهر المثل، وأما إذا كان بعد المساس فعليه في صورة التسمية تمام المسمى، وفي صورة عدمها تمام مهر المثل، هذه أربع صور للمطلقة نفت الآية بمنطوقها الوجوب في بعضها، واقتضى مفهومها الوجوب في الجملة في البعض الآخر، قيل: وهاهنا إشكال قوي، وهو أن ما بعد أو التي بمعنى حتى التي بمعنى إلى نهاية للمعطوف عليه فقولك لألزمنك أن تقضيني حقي معناه أن اللزوم ينتهي إلى الإعطاء فعلى قياسه يكون فرض الفريضة نهاية عدم المساس لا عدم الجناح، وليس المعنى عليه، وأجيب بأن ما بعدها عطف على الفعل وهو مرتبط بما قبله فهو معنى مقيد به فكأنه قيل: أنتم ما لم تمسوهن بغير جناح وتبعة إلا إذا- فرضت الفريضة- فيكون الجناح لأن المقيد في المعنى ينتهي برفع قيده فتأمل، ومن الناس من جعل كلمة- أو- عاطفة لمدخولها على ما قبلها من الفعل المجزوم، ولم حينئذ لنفي أحد الأمرين لا بعينه، وهو نكرة في سياق النفي فيفيد العموم أي ما لم يكن منكم
bu hususta açık bir nass değildir; bilakis delil buna imkan vermediği için bu manaya hamli neredeyse sahih bile olmaz. Zira oruca azmetmekten maksadın bağı çözmek anlamında onu kesmek değil, kesin niyet etmek ve tereddüdü ortadan kaldırmak olduğu açıktır. İkincisi ise, birinci kocanın nikah bağını koparmaktan nehyedilmenin bir manası yoktur ki bundan menedilsin; zira ölen kocanın nikah bağı bir başka nikah akdiyle kopmaz, çünkü o ikinci nikah zaten lağvdır (geçersizdir). Buradan hareketle şöyle denmiştir: Murad, 'nikah bağınızı çözmeyin ve onu kesmeyin' demektir; kesmenin nefyedilmesi ise tahsilin (elde etmenin) nefyinden ibarettir, zira meyvenin ağaçtan elde edilmesi koparmakla (kesmekle) olur. Gördüğün gibi bu tevil, Allah Teâlâ'nın yüce kelamının kendisine hamledilmemesi gereken tevillerdendir. { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “yazılmış olan süre eceline (sonuna) ulaşıncaya kadar”; yani farz kılınıp yazılan iddet süresi sona erinceye kadar. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah, içinizde olanı bilir”; caiz olmayan şeylere azmetmekten yahut bu kabilden olan gönül gizliliklerinden içinizde ne varsa bilir. { فَاحْذَرُوهُ } “artık O'ndan sakının” ve buna azmetmeyin; yahut başlangıçta azmetmekten kaçınarak veya azim oluştuktan sonra ondan vazgeçerek O'ndan sakının. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Ve bilin ki Allah çok bağışlayandır”; O'nun korkusundan ötürü azminden vazgeçen yahut günahını terk eden kimseyi bağışlar; { حَلِيمٌ } “hilim sahibidir”; cezalandırmada acele etmez; dolayısıyla cezanın ertelenmesinden ötürü nehyedilen şeyin hesaba çekilmeyeceği vehmine kapılınmamalıdır. Âmilin (fiilin) tekrar edilmesi hükmün şanına verilen ehemmiyetten ötürüdür ve cümlede O'nun mübarek isminin rahmetinin genişliğine delalet eden incelikler gizli değildir. { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Sizin üzerinize bir günah (sorumluluk) yoktur”; mehir sorumluluğu yoktur demektir ve zahir olan da budur. Günah sorumluluğu yoktur da denmiştir; zira hayız hâlinde bile olsa gerdekten önce boşamada bid'at yoktur. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem boşamayı çokça nehyettiği için bunda bir günah olduğu zannedilmiş ve bu âyetle nefyedilmiştir de denmiştir. { إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } “eğer kadınları kendilerine dokunmadığınız... müddetçe boşarsanız”; yani onlara dokunmamış olarak yahut dokunmama süresi içinde; dokunmak cinsi münasebetten kinayedir. Hamza ve Kisâî «تماسوهن», A'meş «من قبل أن تمسوهن», Abdullah b. Mes'ûd ise «من قبل أن تجامعوهن» şeklinde okumuşlardır. { أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } “yahut onlara bir mehir belirlemediğiniz [müddetçe]”; yani tefsir kitaplarındaki açıklamalara göre 'onlara bir mehir belirleyinceye kadar' yahut 'belirlemeniz müstesna' demektir. 'Farîda' (فَرِيضَةً), 'mef'ûl' manasında 'faîle' kalıbında olup mef'ûlün bih olarak mensubdur; sonundaki tâ harfi lafzı sıfatlıktan isimliğe nakletmek içindir ve böylece mehir manasına gelmiştir; dolayısıyla mecaz değildir. Masdar olarak mensub olması da caiz görülmüştür ancak bu pek uygun değildir. Mana şudur: Gerdekten önce boşama vuku bulduğunda, her hâlükârda mehrin belirlenmiş olması hâli müstesna -zira o takdirde ileride açıkça belirtileceği üzere belirlenen mehrin yarısı gerekir- mehrin talep edilmesi hususunda boşayan kimse üzerine hiçbir sorumluluk yoktur; mehrin belirlenmediği durumda ise ona emsal mehrin yarısı değil, müt'a gerekir. Cinsi münasebetten sonra ise mehrin belirlendiği durumda tamamı, belirlenmediği durumda ise emsal mehrin tamamı gerekir. Boşanan kadına dair bu dört suretten âyet, mantûku (açık lafzı) ile bazısında mehir vücubunu nefyetmiş; mefhûmu ile de diğer bazısında genel olarak vücubu iktiza etmiştir. Şöyle denmiştir: Burada güçlü bir müşkül vardır; zira 'ilâ' manasındaki 'hattâ' anlamını taşıyan 'ev' (أَوْ) edatından sonra gelen kısım, matûfun aleyhin son sınırıdır. 'Hakkımı bana ödeyene kadar senden ayrılmayacağım' sözünün anlamı, ayrılmamanın ödeme fiiliyle sona ereceğidir. Buna kıyasla mehrin belirlenmesi, günahın olmamasının değil dokunmamanın son sınırı olmalıdır; hâlbuki mana bu değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Ev' edatından sonra gelen kısım fiile matuftur ve kendisinden öncesine bağlıdır; dolayısıyla onunla kayıtlanmış bir manadır. Sanki şöyle denilmiştir: Mehir belirlenmediği müddetçe dokunmadığınız kadınları boşamanızda size bir sorumluluk yoktur; mehir belirlenirse sorumluluk doğar; çünkü manadaki mukayyed (kayıtlı hüküm), kaydının kalkmasıyla sona erer. İyi düşün! Bazıları da 'ev' edatını kendisinden önceki meczum fiile matuf kılmışlardır; bu durumda 'lem' edatı tayin edilmeksizin iki husustan birinin nefyedilmesi içindir; nefy siyakında nekire olup umum ifade eder; yani sizden ne...
مسيس، ولا فرض على حد وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الإنسان: ٢٤] واعترضه القطب بأنه يوهم تقدير حرف النفي فيصير ما لم تمسوهن وما لم تفرضوا فيكون الشرط حينئذ أحد النفيين لا نفي أحد الأمرين فيلزم أن لا يجب المهر إذا عدم المسيس ووجد الفرض أو عدم الفرض ووجد المسيس، ولا يخفى أنه غير وارد، ولا حاجة إلى القول بأن أو بمعنى الواو كما في قوله تعالى: أَوْ يَزِيدُونَ [الصافات: ١٤٧] على رأي وَمَتِّعُوهُنَّ أي ملكوهن ما يتمتعن به وذلك الشيء يسمى متعة وهو عطف على ما هو جزاء في المعنى كأنه قيل: إن طلقتم النساء فلا جناح ومتعوهن، وعطف الطلبي على الخبري على ما في الكشف لأن الجزاء جامع جعلهما كالمفردين أي الحكم هذا وذاك، أو لأن المعنى فلا جناح وواجب هذا، أو فلا تعزموا ذلك ومتعوهن، وجوز أن يكون عطفا على الجملة الخبرية عطف القصة على القصة وأن يكون اعتراضا بالواو واردا لبيان ما يجب للمطلقات المذكورات على أزواجهن بعد
dokunma ne de mehir belirleme olmadığı müddetçe demektir; tıpkı { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } [İnsân: 24] kavlinde olduğu gibi. Kutbuddin [er-Râzî] buna, nefy harfinin takdir edildiği vehmini uyandıracağı ve ifadenin 'onlara dokunmadığınız ve bir mehir belirlemediğiniz müddetçe' şekline dönüşeceği gerekçesiyle itiraz etmiştir; zira bu takdirde şart, iki husustan birinin nefyedilmesi değil, iki nefiyden biri olur ve böylece dokunma olmayıp mehir belirlendiğinde yahut mehir belirlenmeyip dokunma olduğunda mehrin vacip olmaması gerekir. Ancak bu itirazın varit olmadığı açıktır. Bir görüşe göre { أَوْ يَزِيدُونَ } [Sâffât: 147] âyetinde olduğu gibi 'ev' (أَوْ) edatının 'vâv' (ve) manasında olduğunu söylemeye de gerek yoktur. { وَمَتِّعُوهُنَّ } “Ve onları müt'alandırın (onlara müt'a verin)”; yani yararlanacakları bir metaı onların mülkiyetine geçirin; bu şeye 'müt'a' denir. Bu emir, mana bakımından ceza (şartın cevabı) olan kısma matuftur; sanki 'Kadınları boşarsanız üzerinize bir günah yoktur, onlara müt'a verin' denilmiş gibidir. el-Keşf'te belirtildiği üzere talebî cümlenin haberî cümleye atfedilmesi, cezanın toplayıcı olması sebebiyle her iki cümlenin iki müfred gibi kılınmasındandır; yani 'hüküm hem şudur hem budur' demektir; yahut mana 'üzerinize günah yoktur ve bu da vaciptir' veya 'buna azmetmeyin ve onlara müt'a verin' şeklindedir. Kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden haber cümlesine atıf olması yahut boşandıktan sonra zikredilen bu boşanmış kadınlara kocaları tarafından verilmesi vacip olan şeyleri beyan etmek üzere vâv ile gelen bir itiraziyye (ara cümle) olması da caiz görülmüştür.
التطليق، والعطف على محذوف ينسحب عليه الكلام أي فطلقوهن ومتعوهن يأباه الذوق السليم إذ لا معنى لقولنا إذا طلقتم النساء فطلقوهن إلا أن يكون المقصود المعطوف، والحكمة في إعطاء المتعة جبر إيحاش الطلاق، والظاهر فيها عدم التقدير لقوله تعالى: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ أي على كل منهما مقدار ما يطيقه ويليق به كائنا ما كان، وأخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما متعة الطلاق أعلاها الخادم ودون ذلك الورق ودون ذلك الكسوة، وعن ابن عمر أدنى ما يكون من المتعة ثلاثون درهما، وقال الإمام أبو حنيفة: هي درع وخمار وملحفة على حسب الحال إلا أن يقل مهر مثلها من ذلك فلها الأقل من نصف مهر المثل، ومن المتعة ولا ينتقص من خمسة دراهم، والموسع من يكون ذا سعة وغنى من أوسع الرجل إذا كثر ماله واتسعت حاله، وَعَلَى الْمُقْتِرِ من يكون ضيق الحال من- أقتر- إذا افتقر وقلّ ما في يده وأصل الباب الإقلال، والجملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب مبينة لمقدار حال المتعة بالنظر إلى حال المطلق- إيسارا وإقتارا- والجمهور على أنها في موضع الحال من فاعل مَتِّعُوهُنَّ، والرابط محذوف أي منكم، ومن جعل الألف واللام عوضا عن المضاف إليه أي على موسعكم إلخ استغنى عن القول بالحذف.
Kelamın akışının gerektirdiği mahzuf bir ifadeye atfedilerek 'Onları boşayın ve onlara müt'a verin' şeklinde takdir edilmesi ise selim zevkin kabul etmeyeceği bir şeydir; zira 'Kadınları boşadığınız zaman onları boşayın' demenin -matufun kastedilmiş olması müstesna- bir anlamı yoktur. Müt'a vermenin hikmeti, boşanmanın verdiği burukluğu ve yalnızlık hissini telafi etmektir. Zahir olan, Allah Teâlâ'nın { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “durumu geniş olana kendi gücüne göre, durumu dar olana da kendi gücüne göre” kavlinden ötürü onda muayyen bir takdirin bulunmayışıdır; yani her birinin üzerine, hâli ne olursa olsun gücünün yettiği ve şanına layık olan miktar gerekir. İbn Cerîr, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Boşanma müt'asının en üst derecesi bir hizmetçi, bundan daha azı gümüş para, bundan daha azı ise giysidir.' İbn Ömer'den ise 'Müt'anın en azı otuz dirhemdir' rivayeti gelmiştir. İmam Ebû Hanîfe şöyle demiştir: 'Müt'a; duruma göre bir zıbın (elbise), bir başörtüsü ve bir cilbabdan (çarşaftan) ibarettir; meğerki kadının emsal mehri bundan az olsun; bu takdirde kadın, emsal mehrin yarısı ile bu giysilerden hangisi az ise onu alır ve bu miktar beş dirhemden aşağı düşürülmez.' Mûsi' (الْمُوسِعِ), malı çoğalıp hâli genişleyen kimse için 'adam zenginleşti' denmesinden hareketle genişlik ve zenginlik sahibi olan kimsedir. { وَعَلَى الْمُقْتِرِ } ise 'fakirleşti ve elindeki azaldı' manasındaki 'aktare' fiilinden hareketle hâli dar olan kimsedir; kelimenin aslı 'azaltmak'tır. Bu cümle, boşayanın zenginlik ve darlık durumuna göre müt'anın miktarını beyan eden, iraptan mahalli olmayan müstakil bir cümledir. Cumhur ise bu cümlenin { مَتِّعُوهُنَّ } fiilinin failinden hâl olduğu ve rabıtın mahzuf bulunduğu görüşündedir; yani 'içinizden' takdirindedir. Elif-lâmı muzafun ileyhin bedeli sayan kimse ise yani 'zengin olanınızın üzerine...' takdirini yapan kimse hazif olduğunu söylemekten müstağni kalır.
وقرأ أبو جعفر وأهل الكوفة إلا أبا بكر وابن ذكوان قَدَرُهُ بفتح الدال، والباقون بإسكانها وهما لغتان فيه، وقيل:- القدر- بالتسكين الطاقة وبالتحريك المقدار، وقرئ قَدَرُهُ بالنصب ووجه بأنه مفعول على المعنى لأن معنى مَتِّعُوهُنَّ إلخ ليؤد كل منكم- قدر- وسعه قال أبو البقاء: وأجود من هذا أن يكون التقدير فأوجبوا على الموسع قَدَرُهُ مَتاعاً اسم مصدر أجري مجراه أي تمتيعا بِالْمَعْرُوفِ أي متلبسا بالوجه الذي يستحسن وهو في محل الصفة- لمتاعا- وحَقًّا أي ثابتا صفة ثانية له يجوز أن يكون مصدرا مؤكدا أي حق ذلك حقا عَلَى الْمُحْسِنِينَ متعلق بالناصب للمصدر أو به أو بمحذوف وقع صفة، والمراد بالمحسنين من شأنهم الإحسان أو الذين يحسنون إلى أنفسهم بالمسارعة إلى الامتثال أو إلى المطلقات بالتمتيع وإنما سموا بذلك اعتبارا للمشارفة ترغيبا وتحريضا.
Ebû Ca'fer ve Ebû Bekir ile İbn Zekvân hariç Kûfe ehli, { قَدَرُهُ } kelimesini dal harfinin fethasıyla okumuşlar; diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lügattir. Şöyle de denmiştir: Sükûn ile 'el-kadr' güç yetirebilmek; fetha ile 'el-kader' ise miktar demektir. Kelime nasb ile { قَدَرَهُ } şeklinde de okunmuştur ve mana yönüyle mef'ûl olduğu belirtilerek şöyle açıklanmıştır: Çünkü { مَتِّعُوهُنَّ } vb. ifadesinin manası 'Her biriniz gücünün yettiği miktarı ödesin' demektir. Ebû'l-Bekâ şöyle der: Bundan daha güzeli takdirin 'O hâlde zengine gücü nispetinde olanı farz kılın' şeklinde olmasıdır. { مَتاعاً } “bir meta olarak”; kendi yerine kaim kılınmış bir ism-i masdardır, yani 'müt'alandırmak suretiyle' demektir. { بِالْمَعْرُوفِ } “örfe uygun / güzel bir şekilde”; güzel karşılanan vech üzere متلبس olarak demektir ve { مَتاعاً } kelimesinin sıfatı mahallindedir. { حَقًّا } “bir borç olarak”; yani sabit bir hak olarak onun ikinci sıfatıdır; tekit edici bir masdar olması da caizdir, yani 'bu durum hakikaten sabit oldu' demektir. { عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlerin üzerine”; masdarı nasbeden âmile yahut bizzat masdara veya sıfat vaki olmuş mahzuf bir lafza müteallıktır. 'Muhsinler'den murad, şiarı ihsan olanlar yahut emre uymaya koşarak nefislerine ya da müt'a vererek boşanan kadınlara iyilik edenlerdir; onların bu şekilde isimlendirilmesi teşvik ve tergib amacıyla işin sonu (varacağı durum) dikkate alınarak yapılmıştır.
وقال الإمام مالك: المحسنون المتطوعون وبذلك استدل على استحباب المتعة وجعله قرينة صارفة للأمر إلى الندب وعندنا هي واجبة للمطلقات في الآية مستحبة لسائر المطلقات، وعند الشافعي رضي الله تعالى عنه في أحد قوليه هي واجبة لكل زوجة مطلقة إذا كان الفراق من قبل الزوج إلا التي سمى لها وطلقت قبل الدخول، ولما لم يساعده مفهوم الآية ولم يعتبر العموم في قوله تعالى: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ لأنه يحمل المطلق على المقيد قال بالقياس، وجعله مقدما على المفهوم لأنه من الحجج القطعية دونه، وأجيب عما قاله مالك بمنع قصر
İmam Mâlik: 'Muhsinler, nafile ibadet ve ihsanda bulunan (gönüllü) kimselerdir' demiştir. Buradan hareketle müt'anın müstehap olduğuna delil getirmiş ve bu lafzı emri nedbe çeviren bir karine kılmıştır. Bize (Hanefîlere) göre ise müt'a bu âyetteki boşanmış kadınlar için vacip, diğer boşanmış kadınlar için ise müstebaptır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın iki kavlinden birine göre ise ayrılık koca tarafından vaki olmuşsa, mehr-i müsemmâsı belirlenip zifaftan önce boşanan kadın hariç, boşanan her zevce için müt'a vaciptir. Âyetin mefhûmu onun bu görüşünü desteklemeyince ve { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ } kavlindeki umumiliği -mutlakı mukayyede hamletmesi sebebiyle- muteber saymayınca kıyasa gitmiş ve kıyası mefhûmun önüne geçirmiştir; zira kıyas mefhûma nazaran kat'î delillerdendir. Mâlik'in sözüne ise şöyle cevap verilmiştir:
المحسن على المتطوع بل هو أعم ومنه ومن القائم بالواجبات فلا ينافي الوجوب فلا يكون صارفا للأمر عنه مع ما انضم إليه من لفظ حقا وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً بيان لحكم التي سمي لها مهر وطلقت قبل المسيس، وجملة وَقَدْ إلخ إما حال من فاعل طَلَّقْتُمُوهُنَّ أو من مفعوله ونفس الفرض من المبني للفاعل أو للمفعول وإن لم يقارن حالة التطليق لكن اتصاف المطلق بالفارضية فيما سبق مما لا ريب في مقارنته لها، وكذا الحال في اتصاف المطلقة بكونها مفروضا فيما سبق فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ أي فلهن نصف ما قدرتم وسميتم لهن من المهر، أو فالواجب عليكم ذلك وهذا صريح في أن المنفي في الصورة السابقة إنما هو تبعة المهر، وقرىء- فنصف- بالنصب على معنى فأدّوا نصف ولعل تأخير حكم التسمية مع أنها الأصل في العقد والأكثر في الوقوع من باب التدرج في الأحكام، وذكر الأشق فالأشق، والقول بأن ذلك لما
Muhsin lafzının sırf tatavvu edenle (nafile hayır yapanla) sınırlandırılması kabul edilemez; bilakis o daha umumidir ve hem nafile yapanı hem de vacipleri eda edeni kapsar; dolayısıyla vücub manasına aykırı değildir ve 'hakkân' (borç olarak) lafzının da buna eklenmesiyle birlikte emri vücubdan çevirici bir karine olamaz. { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Ve eğer onlara bir mehir belirlemiş olduğunuz hâlde kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız”; kendisine mehir belirlenip gerdekten önce boşanan kadının hükmünün beyanıdır. { وَقَدْ فَرَضْتُمْ } cümlesi ya { طَلَّقْتُمُوهُنَّ } fiilinin failinden ya da mef'ûlünden hâldir. Malum veya meçhul olarak farz kılma (belirleme) fiilinin bizzat kendisi boşama anıyla eşzamanlı olmasa bile, boşayanın geçmişte 'mehir belirleyen' vasfıyla nitelenmiş olması şüphesiz boşama anıyla birliktedir. Aynı şekilde boşanan kadının geçmişte 'kendisine mehir belirlenen' vasfıyla nitelenmesi de böyledir. { فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } “belirlediğinizin yarısı [onlarındır]”; yani mehr olarak belirleyip takdir ettiğiniz miktarın yarısı onlaradır yahut sizin üzerinize vacip olan miktar budur. Bu ifade, önceki tabloda nefyedilen şeyin sadece mehir sorumluluğu olduğunu sarahaten göstermektedir. { فَنِصْفُ } kelimesi 'o hâlde yarısını ödeyin' manasında nasb ile de okunmuştur. Mehir belirleme hükmünün akitte asıl ve vukuu daha çok olduğu hâlde sonraya bırakılması, muhtemelen hükümlerde tedricilik kabilinden olup daha zor olanın peş peşe zikredilmesindendir. Bu tehîrin sebebi olarak:
أن الآية الكريمة نزلت في أنصاري تزوج امرأة من بني حنيفة وكانت مفوضة فطلقها قبل الدخول بها فتخاصما إلى رسول الله ﷺ فقال له ﵊: «أمتعتها؟ قال: لم يكن عندي شيء قال: متعها بقلنسوتك»
Âyet-i kerîmenin Ensâr'dan bir adam hakkında indiği; bu zatın Benî Hanîfe'den mehir belirlemeksizin (müfevvada olarak) bir kadınla evlenip zifafa girmeden önce onu boşadığı, aralarında anlaşmazlık çıkınca Resûlullah ﷺ'e başvurdukları ve O'nun aleyhisselâm adama: «Ona müt'a verdin mi?» buyurduğu, adamın 'Yanımda hiçbir şey yoktu' demesi üzerine «Ona başındaki takkeni müt'a olarak ver» buyurduğu şeklindeki söz ise,
مما لا أراه شيئا على أن في هذا الخبر مقالا حتى قال الحافظ ولي الدين العراقي: لم أقف عليه إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي فلهن نصف المفروض معينا في كل حال إلا حال عفوهن أي المطلقات المذكورات فإنه يسقط ذلك حينئذ بعد وجوبه والصيغة في حذ ذاتها تحتمل التذكير والتأنيث، والفرق بالاعتبار فإن الواو في الأولى ضمير والنون علامة الرفع وفي الثانية لام الفعل والنون ضمير والفعل مبني ولذلك لم تؤثر فيه إِنْ هنا مع أنها ناصبة لا مخففة بدليل عطف المنصوب عليه من قوله تعالى: «أو يعفو» وقرأ الحسن بسكون الواو فهو على حد.
kayda değer görmediğim bir açıklamadır; zira bu haber hakkında ileri geri konuşulmuştur, hatta Hâfız Veliyyüddin el-Irâkî: 'Bu rivayete rastlayamadım' demiştir. { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “Kadınların vazgeçmesi müstesna”; ahvalin en umumisinden yapılmış bir istisna-i müferrağdır; yani belirlenen mehrin yarısı her durumda onlar için sabittir, ancak zikredilen bu boşanmış kadınların haklarından vazgeçmeleri hâli müstesnadır; zira bu takdirde mehir vacip olduktan sonra düşer. Fiilin kalıbı kendi zatında hem müzekker hem müennes ihtimali taşır; aralarındaki fark itibaridir. Zira birinci [müzekker] takdirde vâv zamir, nûn ise ref alametidir; ikinci [müennes] takdirde ise vâv fiilin lâm'ı (üçüncü kök harfi), nûn zamirdir ve fiil mebnîdir; bu sebeple buradaki { أَنْ } nâsıba (nasbeden) olup muhaffefe olmadığı hâlde fiile tesir etmemiştir; bunun delili ise Allah Teâlâ'nın «أو يعفو» kavlindeki mensub fiilin ona matuf olmasıdır. Hasan-ı Basrî ise vâv'ın sükûnu ile okumuştur ki bu da şu beyit kabilindendir:
أبى الله أن أسمو بأم ولا أب الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ
«Allah, bir anne veya babayla üstünlük taslamamı kabul etmedi.» { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “nikah bağı elinde bulunan kimsenin [bağışlaması müstesna]”.
وهو الزوج المالك لعقد النكاح وحله وهو التفسير المأثور عن رسول الله ﷺ
Bu da nikah akdini kurma ve onu çözme yetkisine sahip olan kocadır; Resûlullah ﷺ'den rivayet edilen tefsir de budur.
كما أخرجه ابن جرير وابن أبي حاتم والطبراني في الأوسط والبيهقي بسند حسن عن ابن عمر مرفوعا- وبه قال جمع من الصحابة رضي الله تعالى عنهم- ومعنى عفوه تركه تكرما ما يعود إليه من نصف المهر الذي ساقه كملا على ما هو المعتاد أو إعطاؤه تمام المهر المفروض قبل بعد الطلاق كما فسره بذلك ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وتسمية ذلك عفوا من باب المشاكلة وقد يفسر بالزيادة والفضل كما في قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ [البقرة: ٢١٩] وقول زهير:
Nitekim İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve Beyhakî, İbn Ömer'den merfû olarak hasen bir senetle bunu rivayet etmişlerdir; sahâbeden radıyallâhu teâlâ anhüm bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Kocanın affetmesinin manası; âdet olduğu üzere peşin olarak tamamını ödemiş bulunduğu mehrin yarısından kendisine geri dönecek olan kısmı bir cömertlik olarak terk etmesi yahut İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın tefsir ettiği üzere boşamadan sonra daha önce belirlenen mehrin tamamını vermesidir. Bunun 'afv' olarak isimlendirilmesi müşâkele kabilindendir. Bazen afv, Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } [Bakara: 219] “Sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını” kavlinde ve Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi fazlalık ve lütuf manasında da tefsir edilir:
حزما وبرا للإله وشيمة ... تعفو على خلق المسيء المفسد
«Kararlılıkla, Allah'a itaatle ve kötülük eden bozguncunun ahlakına üstün gelen / fazlasıyla karşılık veren bir tabiatla...»
فمرجع الاستثناء حينئذ إلى منع الزيادة في المستثنى منه كما أنه في الصورة الأولى إلى منع النقصان فيه أي فلهن هذا المقدار بلا زيادة ولا نقصان في جميع الأحوال إلا في حال عفوهن فإنه لا يكون إذ ذاك لهن القدر المذكور بل ينتفي أو ينحط، أو في حال عفو الزوج فإنه وقتئذ تكون لهن الزيادة هذا على تقدير الأول في فَنِصْفُ غير ملاحظ فيه الوجوب، وأما على التقدير الثاني فلا بد من القطع بكون الاستثناء منقطعا لأن في صورة عفو الزوج لا يتصور الوجوب عليه كذا قيل فليتدبر، وذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في إحدى الروايات عنه وعائشة وطاوس ومجاهد وعطاء والحسن وعلقمة والزهري والشافعي رضي الله تعالى عنه في قوله القديم إلى- أن الذي بيده عقدة النكاح- هو الولي الذي لا تنكح المرأة إلا بإذنه فإن له العفو عن المهر إذا كانت المنكوحة صغيرة في رأي البعض ومطلقا في رأي الآخرين وإن أبت، والمعول عليه هو المأثور وهو الأنسب بقوله تعالى: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى فإن إسقاط حق الغير ليس في شيء من التقوى وهذا خطاب للرجال والنساء جميعا، وغلب المذكر لشرفه وكذا فيما بعد- واللام- للتعدية، ومن قواعدهم التي قلّ من يضبطها أن أفعل التفضيل وكذا فعل التعجب يتعدى
Bu takdirde istisnanın mercii, birinci surette müstesnâ minhte eksiltmeyi menetmeye raci olduğu gibi, müstesnâ minhteki artırmayı menetmeye raci olur; yani bütün hâllerde onlar için bu miktar ne fazla ne eksik olarak sabittir, ancak kadınların affetmesi hâli müstesnadır; zira o zaman kadınlar için zikredilen bu miktar sabit olmaz, bilakis tamamen düşer yahut azalır; veya kocanın affetmesi hâli müstesnadır ki o takdirde kadınlar için bir fazlalık hasıl olur. Bu, { فَنِصْفُ } ifadesindeki vücub mülahaza edilmediği birinci takdire göredir. İkinci takdire göre ise istisnanın munkatı olduğuna kesin hükmetmek gerekir; çünkü kocanın affı suretinde onun üzerine bir vücub tasavvur edilemez; böyle denmiştir, üzerinde düşünülsün. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen rivayetlerden birinde, ayrıca Âişe, Tâvûs, Mücâhid, Atâ, Hasan, Alkame, Zührî ve kadim kavlinde Şâfiî radıyallâhu anh'a göre 'nikah bağı elinde olan kimse', kadının ancak onun izniyle evlenebildiği velidir; zira bazılarına göre kadın küçük ise, diğerlerine göre ise kadın razı olmasa bile mutlak olarak mehrini bağışlama hakkı veliye aittir. Ancak itimad edilen görüş rivayetle sabit olan [kocadır] görüşüdür ve Allah Teâlâ'nın { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Sizin affetmeniz takvaya daha yakındır” kavline en uygun düşen de budur; zira başkasının hakkını düşürmek takvadan sayılmaz. Bu hitap erkeklere ve kadınlara beraberdir; şerefinden ötürü ve sonraki ifadelerde olduğu gibi müzekker sîga taglîb edilmiştir. Buradaki lâm harfi ta'diye (geçişlilik) içindir. Pek az kimsenin zapt edebildiği nahiv kurallarından biri şudur: İsm-i tafdîl ve taaccüp fiili,
بالحرف الذي يتعدى به فعله كأزهد فيه من كذا وإن كان من متعد في الأصل فإن كان الفعل يفهم علما أو جهلا تعدى- بالباء- كأعلم بالفقه وأجهل بالنحو، وإن كان لا يفهم ذلك تعدى باللام كأنت أضرب لعمرو إلا في باب الحب والبغض فإنه يتعدى إلى المفعول- بفي- كهو أحب في بكر وأبغض في عمرو وإلى الفاعل المعنوي بإلى زيد أحب إلى خالد من بشر أو أبغض إليه منه، وقرىء وأن يعفو- بالياء- وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ عطف على الجملة الاسمية المقصود منها الأمر على أبلغ وجه أي لا تتركوا أن يتفضل بعضكم على بعض كالشيء المنسي، والظرف إما متعلق بتنسوا أو بمحذوف وقع حالا من الفضل وحمل الفضل على الزيادة إشارة إلى ما سبق من قوله تعالى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ [البقرة: ٢٢٨] في الدرك الأسفل من الضعف، وقيل: إن الظرف متعلق بمحذوف وقع صفة للفضل على رأي من يرى حذف الموصول مع بعض صلته والفضل بمعنى الإحسان أي- لا تنسوا الإحسان- الكائن بينكم من قبل وليكن منكم على ذكر حتى يرغب كل في العفو مقابلة لإحسان صاحبه عليه، وليس بشيء لأنه على ما فيه يرد عليه أن لا إحسان في الغالب بين المرأة وزوجها قبل الدخول،
aslen müteaddî olsa bile fiilinin hangi harfle geçiş yaptığına göre o harfle müteaddî olur; 'filan şeyde falandan daha zahiddir' denmesi gibi. Şayet fiil ilim yahut cehalet ifade ediyorsa 'bâ' ile müteaddî olur; 'fıkıhta daha âlim, nahivde daha cahil' denmesi gibi. Şayet bunu ifade etmiyorsa lâm ile müteaddî olur; 'sen Amr'ı daha çok dövensin' denmesi gibi. Ancak sevgi ve buğuz babı müstesnadır; zira burada mef'ûle 'fî' ile geçiş yapar; 'o Bekir'i daha çok sever, Amr'a daha çok buğzeder' denmesi gibi; manevi faile ise 'ilâ' ile geçer; 'Zeyd Hâlid'e Bişr'den daha sevimlidir yahut ona daha sevimsizdir' denmesi gibi. Âyet, yâ ile { وَأَنْ يَعْفُوا } şeklinde de okunmuştur. { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın”; en beliğ şekilde emir ifade eden isim cümlesine matuftur; yani birbirinize lütufta bulunmayı unutulmuş bir şey gibi terk etmeyin demektir. Zarf ya { تَنْسَوُا } fiiline yahut 'el-fadl' kelimesinden hâl vaki olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. 'Fadl' kelimesini fazlalık manasına hamletmek, daha önce geçen { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } [Bakara: 228] “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” kavline işaret saymak ise zayıflığın en alt derecesindedir. Şöyle de denmiştir: Zarf, mevsurun sılasının bir kısmıyla birlikte hazfedilebileceğini savunanların görüşüne göre 'el-fadl' için sıfat olan mahzuf bir lafza müteallıktır. 'Fadl' ise ihsan manasındadır; yani 'daha önce aranızda vaki olan iyiliği unutmayın; her biriniz diğerinin kendisine yaptığı ihsana karşılık olarak affetmeye rağbet etsin diye bu hatırınızda olsun' demektir. Ancak bu da bir şey değildir; çünkü barındırdığı zayıflığın yanı sıra zifaftan önce kadın ile koca arasında çoğunlukla bir ihsanın bulunmayışı buna itiraz olarak yöneltilir.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه- ولا تناسوا
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh bu kısmı { وَلا تَناسَوُا } şeklinde okumuştur.
- وبعضهم- ولا تنسوا- بسكون الواو.
Bazıları da vâv harfinin sükûnu ile { وَلا تَنْسَوْا } şeklinde okumuşlardır.
إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فلا يكاد يضيع ما عملتم حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ أي داوموا على أدائها لأوقاتها من غير إخلال كما ينبىء عنه صيغة المفاعلة المفيدة للمبالغة ولعل الأمر بها عقيب الحض على العفو، والنهي عن ترك الفضل لأنها تهيئ النفس لفواضل الملكات لكونها الناهية عن الفحشاء والمنكر، أو ليجمع بين التعظيم لأمر الله تعالى على خلقه، وقيل: أمر بها في خلال بيان ما تعلق بالأزواج والأولاد من الأحكام الشرعية المتشابكة إيذانا بأنها حقيقة بكمال الاعتناء بشأنها والمثابرة عليها من غير اشتغال عنها بشأن أولئك فكأنه قيل: لا يشغلنكم التعلق بالنساء وأحوالهن وتوجهوا إلى مولاكم بالمحافظة على ما هو عماد الدين ومعراج المؤمنين وَالصَّلاةِ الْوُسْطى أي المتوسطة بينها أو الفضلى منها، وعلى الأول استدل بالآية على أن الصلوات خمس بلا زيادة دون الثاني، وفي تعيينها أقوال «أحدها» أنها الظهر لأنها تفعل في وسط النهار، «الثاني»
{ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla yaptıklarınız asla zayi olmaz. { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } “Namazlara devam edin”; yani mübâlağa ifade eden mufâale kalıbının gösterdiği üzere, hiçbir aksaklık olmaksızın namazları vakitlerinde kılmaya devam edin. Affa teşvik ve lütfu terk etmekten nehyin hemen ardından namazın emredilmesi, muhtemelen hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyduğu için namazın nefsi üstün melekelere hazırlamasından ötürüdür; yahut Allah Teâlâ'nın emrine tazim ile mahlukatına şefkati bir araya getirmek içindir. Şöyle de denmiştir: Eşler ve çocuklarla alakalı iç içe geçmiş şer'î hükümlerin beyanı esnasında namazın emredilmesi, onların meşgalesiyle namazdan gafil olunmaksızın namaza son derece ehemmiyet verilmesine ve devam edilmesine layık olduğunu bildirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: Kadınlara ve onların hâllerine bağlanmak sizi meşgul etmesin; dinin direği ve müminlerin miracı olan namazı muhafaza ederek Mevlânıza yönelin. { وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “ve orta namaza [devam edin]”; yani namazların ortasında yer alan yahut onların en faziletlisine. Birinci manaya göre bu âyetle, ikinci mananın aksine, namazların ziyadesiz beş vakit olduğuna delil getirilmiştir. Bu namazın tayininde çeşitli görüşler vardır: Birincisi: Günün ortasında kılındığı için öğle namazıdır. İkincisi:
أنها العصر لأنها بين صلاتي النهار وصلاتي الليل وهو المروي عن علي
Gündüzün iki namazı ile gecenin iki namazı arasında yer aldığı için ikindi namazıdır ki bu Ali'den rivayet edilen görüştür.
والحسن وابن عباس وابن مسعود وخلق كثير وعليه الشافعية «والثالث» أنها المغرب، وعليه قبيصة بن ذؤيب لأنها وسط في الطول والقصر «والرابع» أنها صلاة العشاء لأنها بين صلاتين لا يقصران «والخامس» أنها الفجر لأنها بين صلاتي الليل والنهار ولأنها صلاة لا تجمع مع غيرها فهي منفردة بين مجتمعين وهو المروي عن معاذ وجابر وعطاء وعكرمة ومجاهد واختاره الشافعي رضي الله تعالى عنه نفسه، وقيل: المراد بها صلاة الوتر، وقيل: الضحى، وقيل: عيد الفطر، وقيل: عيد الأضحى، وقيل: صلاة الليل، وقيل: صلاة الجمعة، وقيل: الجماعة، وقيل: صلاة الخوف «وقيل، وقيل..» .
Hasan[-ı Basrî], İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve pek çok âlim de bu görüştedir; Şâfiîler de bunu benimsemiştir. Üçüncüsü: Akşam namazıdır; Kabîsa b. Züeyb bu görüştedir, çünkü uzunluk ve kısalık bakımından ortadadır. Dördüncüsü: Kısaltılmayan iki namaz arasında yer aldığı için yatsı namazıdır. Beşincisi: Gece ve gündüz namazları arasında yer aldığı ve bir başka namazla cem edilmeyip iki cem edilen namaz arasında tek kaldığı için sabah namazıdır; bu görüş Muâz, Câbir, Atâ, İkrime ve Mücâhid'den rivayet edilmiş olup Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın bizzat kendisi de bunu tercih etmiştir. Vitir namazı olduğu da söylenmiştir; kuşluk namazı, Ramazan Bayramı namazı, Kurban Bayramı namazı, gece namazı, Cuma namazı, cemaatle kılınan namaz, korku namazı olduğu da söylenmiştir; daha başka görüşler de ileri sürülmüştür.
والأكثرون صححوا أنها صلاة العصر لما
Âlimlerin çoğunluğu, şu rivayetten ötürü onun ikindi namazı olduğunu tashih etmişlerdir:
أخرج مسلم من حديث عليّ كرم الله تعالى وجهه «أنه ﷺ قال يوم الأحزاب شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر ملأ الله تعالى بيوتهم نارا»
Müslim'in Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiğine göre: «Peygamber ﷺ Hendek günü: 'Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah onların evlerini ateşle doldursun!' buyurmuştur.»
وخصت بالذكر لأنها تقع في وقت اشتغال الناس لا سيما العرب، قال بعض المحققين: والذي يقتضيه الدليل من بين هذه الأقوال أنها الظهر ونسب ذلك إلى الامام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وبيان ذلك أن سائر الأقوال ليس لها مستند يقف له العجلان سوى القول بأنها صلاة العصر، والأحاديث الواردة بأنها هي قسمان: مرفوعة وموقوفة، والموقوفة لا يحتج بها لأنها أقوال صحابة عارضها أقوال صحابة آخرين أنها غيرها، وقول الصحابي لا يحتج به إذا عارضه قول صحابي آخر قطعا وإنما جرى الخلاف في الاحتجاج به عند عدم المعارضة، وأما المرفوعة فغالبها لا يخلو إسناده عن مقال والسالم من المقال
Özellikle zikredilmesinin sebebi, bilhassa Araplar başta olmak üzere insanların en meşgul olduğu vakte denk gelmesidir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu görüşler arasında delilin gerektirdiği namaz öğle namazıdır ve bu görüş İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a nispet edilmiştir. Bunun izahı şudur: İkindi namazı olduğu görüşü müstesna diğer bütün görüşlerin, acele eden bir kimsenin dahi durup bakacağı kayda değer bir dayanağı yoktur. Orta namazın ikindi olduğunu bildiren hadisler ise iki kısımdır: Merfû olanlar ve mevkuf olanlar. Mevkuf olanlar delil teşkil etmez; zira bunlar sahabe kavilleridir ve başka sahabilerin onun başka bir namaz olduğuna dair sözleriyle çatışmıştır; bir sahabînin kavli başka bir sahabînin kavliyle çeliştiğinde kesinlikle hüccet olmaz; sahabe kavlinin hüccet sayılması hususundaki ihtilaf ancak muarız bir kavil bulunmadığı zamandır. Merfû hadislere gelince, bunların ekserisinin senedi tenkitten uzak değildir; tenkitten salim olanlar ise...
قسمان: مختصر بلفظ الصلاة الوسطى صلاة العصر، ومطول فيه قصة وقع في ضمنها هذه الجملة، والمختصر مأخوذ من المطول اختصره بعض الرواة فوهم في اختصاره على ما ستسمع، والأحاديث المطولة كلها لا تخلو من احتمال فلا يصح الاستدلال بها
iki kısımdır: Biri 'orta namaz ikindi namazıdır' lafzıyla muhtasar olan, diğeri ise bu cümlenin içinde geçtiği bir kıssayı ihtiva eden mutavvel (uzun) olan rivayettir. Muhtasar olan, mutavvel olandan alınmıştır; bazı râviler onu kısaltmış ve ileride duyacağın üzere kısaltırken vehme düşmüştür. Uzun hadislerin hiçbiri ise ihtimalden uzak değildir; dolayısıyla onlarla istidlal sahih olmaz.
فقوله من حديث مسلم «شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر»
Nitekim Müslim'in rivayet ettiği hadiste geçen «Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular» ifadesinde
فيه احتمالان، أحدهما أن يكون لفظ صلاة العصر ليس مرفوعا بل مدرج في الحديث أدرجه بعض الرواة تفسيرا منه كما وقع ذلك كثيرا في أحاديث، ويؤيده ما
iki ihtimal vardır: Birincisi, 'ikindi namazı' lafzının merfû olmayıp hadise idraç edilmiş olmasıdır; pek çok hadiste vaki olduğu üzere bazı râviler kendi tefsirleri olarak bunu hadise eklemişlerdir. Bunu şu rivayet de destekler: