أخرجه مسلم من وجه آخر عن علي كرم الله تعالى وجهه بلفظ «حبسونا عن الصلاة الوسطى حتى غربت الشمس»
Müslim'in başka bir tarik ile Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiği şu lafızdır: «Güneş batıncaya kadar bizi orta namazdan alıkoydular.»
يعني العصر، الثاني على تقدير أنه ليس بمدرج يحتمل أن يكون عطف نسق على حذف العاطف لا بيانا ولا بدلا والتقدير شغلونا عن الصلاة الوسطى وصلاة العصر، ويؤيد ذلك أنه صلى الله تعالى عليه وسلم لم يشغل يوم الأحزاب عن صلاة العصر فقط بل شغل عن الظهر والعصر معا كما ورد من طريق أخرى فكأنه أراد بالصلاة الوسطى الظهر وعطف عليها العصر، ومع هذين الاحتمالين لا يتأتى الاستدلال بالحديث والاحتمال الأول أقوى للرواية المشار إليها، ويؤيده من خارج أنه لو ثبت عن النبي ﷺ تفسير أنها العصر لوقف الصحابة عنده ولم يختلفوا، وقد أخرج ابن جرير عن سعيد بن المسيب قال: كان أصحاب رسول الله ﷺ مختلفين في الصلاة الوسطى هكذا وشبك بين أصابعه، ثم على تقدير عدم الاحتمالين فالحديث معارض بالحديث المرفوع أنها الظهر، وإذا تعارض الحديثان، ولم يمكن الجمع طلب الترجيح، وقد ذكر الأصوليون أن من المرجحات أن يذكر السبب، والحديث الوارد في أنها الظهر مبين فيه سبب النزول ومساق لذكرها بطريق القصد بخلاف
Yani ikindiyi kastetmiştir. İkincisi; idraç edilmediği varsayımı üzerine, atıf harfi hazfedilerek (düşürülerek) yapılmış bir atf-ı nesak (bağlaçlı atıf) olması muhtemeldir; ne beyan ne de bedeldir. Takdiri ise "Bizi orta namazdan ve ikindi namazından alıkoydular" şeklindedir. Bunu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Hendek günü sadece ikindi namazından değil, başka bir tarik ile rivayet edildiği üzere öğle ve ikindi namazlarından birlikte alıkonulmuş olması da destekler. Sanki o, orta namaz ile öğleyi kastetmiş ve ikindiyi de ona atfetmiştir. Bu iki ihtimal varken hadisle istidlal etmek mümkün olmaz. İşaret edilen rivayetten ötürü birinci ihtimal daha kuvvetlidir. Bunu haricî bir delil olarak şu da desteklemektedir: Eğer Peygamber ﷺ'den onun ikindi olduğuna dair tefsir sabit olsaydı, sahabiler orada durur ve ihtilaf etmezlerdi. Nitekim İbn Cerîr, Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Resûlullah ﷺ'in ashabı orta namaz hususunda şöyle ihtilaf içindeydiler" dedi ve parmaklarını birbirine kenetledi. Sonra, bu iki ihtimalin bulunmadığı varsayılsa bile, bu hadis orta namazın öğle olduğunu belirten merfû hadisle çelişmektedir. İki hadis çeliştiğinde ve aralarını cem etmek (bağdaştırmak) mümkün olmadığında tercih aranır. Usul âlimleri, tercih sebeplerinden birinin sebebin zikredilmesi olduğunu belirtmişlerdir. Orta namazın öğle olduğuna dair gelen hadiste ise nüzul sebebi açıklanmış ve doğrudan kastedilerek zikredilmek üzere sevk edilmiştir; aksine,
حديث «شغلونا» إلخ
«Bizi alıkoydular...» hadisi böyle değildir.
فوجب الرجوع إليه، وهو ما
Dolayısıyla ona rücu etmek vacip olmuştur; o da şudur:
أخرجه أحمد وأبو داود بسند جيد عن زيد بن ثابت قال: «كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يصلي الظهر بالهاجرة، ولم تكن صلاة أشد على الصحابة منها فنزلت حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى
Ahmed ve Ebû Dâvûd'un ceyyid bir senetle Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem günün en sıcak vaktinde öğle namazını kılardı; ashab için bundan daha ağır gelen bir namaz yoktu. Bunun üzerine { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى
»
} “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayeti indi.»
وأخرج أحمد من وجه آخر عن زيد أيضا «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم كان يصلي الظهر بالهجير فلا يكون وراءه إلا الصف والصفان، والناس في قائلتهم وتجارتهم فأنزل الله تعالى حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ إلخ فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «لينتهين رجال أو لأحرقن بيوتهم»
Ahmed başka bir tarik ile yine Zeyd'den rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem gün ortasının sıcağında öğle namazını kılardı da arkasında ancak bir veya iki saf bulunurdu; insanlar ise kaylûle uykusunda ve ticaretlerindeydi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } “Namazlara... devam edin” [ayetini] indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Bazı adamlar [bu durumdan] ya vazgeçerler ya da evlerini yakarım!» buyurdu.»
ويؤكد كونها غير العصر ما
Orta namazın ikindiden başka bir namaz olduğunu şu rivayet de teyit etmektedir:
أخرجه مسلم وغيره من طرق عن أبي يونس مولى عائشة قال: «أمرتني عائشة أن أكتب لها مصحفا فأملت عليّ- حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر- وقالت: سمعتها من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم»
Müslim ve başkalarının çeşitli tariklerle Âişe'nin azatlısı Ebû Yûnus'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Âişe bana kendisi için bir Mushaf yazmamı emretti ve bana: "-Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin-" şeklinde yazdırdı ve: "Bunu Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den işittim" dedi.»
والعطف يقتضي المغايرة، وأخرج مالك وغيره من طرق أيضا عن عمرو بن رافع قال: «كنت أكتب مصحفا لحفصة زوج النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فأملت عليّ- حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر- وأخرج ابن أبي داود في المصاحف عن عبد الله بن رافع أنه كتب لأم سلمة مصحفا فأملت عليه مثل ما أملت عائشة وحفصة» وأخرج ابن أبي داود عن ابن عباس ﵄ أنه قرأ كذلك، وأخرج أيضا عن أبي رافع مولى حفصة قال: «كتبت مصحفا لحفصة فقالت اكتب- حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر- فلقيت أبيّ بن كعب فقال: هو كما قالت أو ليس أشغل ما نكون عند صلاة الظهر في عملنا ونواضحنا» وهذا يدل على أن الصحابة فهموا من هذه القراءة أنها الظهر هذا، وعن الربيع بن خيثم وأبي بكر الوراق أنها إحدى الصلوات الخمس ولم يعينها الله تعالى وأخفاها في جملة «الصلوات» المكتوبة ليحافظوا على جميعها كما أخفى ليلة القدر في ليالي شهر رمضان. واسمه الأعظم في جميع الأسماء وساعة الإجابة في ساعات الجمعة
Atıf ise farklılığı (mağayireti) gerektirir. Mâlik ve başkaları da çeşitli tariklerle Amr b. Râfi'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in eşi Hafsa için bir Mushaf yazıyordum, bana: "-Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin-" şeklinde yazdırdı.» İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Abdullah b. Râfi'den rivayet ettiğine göre o, Ümmü Seleme için bir Mushaf yazmış ve o da Âişe ile Hafsa'nın yazdırdığının aynısını yazdırmıştır. İbn Ebî Dâvûd, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da bu şekilde okuduğunu rivayet etmiştir. Yine Hafsa'nın azatlısı Ebû Râfi'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Hafsa için bir Mushaf yazdım, bana: "-Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin-" diye yaz dedi. Bunun üzerine Übey b. Ka'b ile karşılaştım; o: "Onun dediği gibidir; nitekim bizim işimizle ve su taşıyan develerimizle en meşgul olduğumuz vakit öğle namazı vakti değil midir?" dedi.» Bu da sahabenin bu kıraatten orta namazın öğle namazı olduğunu anladıklarını gösterir. er-Rebî' b. Haysem ve Ebû Bekir el-Verrâk'tan ise onun beş vakit namazdan biri olduğu, Allah Teâlâ'nın onu tayin etmeyip, Ramazan ayının geceleri içinde Kadir gecesini, bütün isimleri içinde İsm-i Âzam'ını ve Cuma gününün saatleri içinde icabet saatini gizlediği gibi, hepsine devam etsinler diye farz kılınan "namazlar" içinde onu gizlediği rivayet edilmiştir.
وقرأ عبد الله وعلي الصَّلاةِ الْوُسْطى
Abdullah ve Ali ise { الصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz” şeklinde okumuştur.
وروي عن عائشة وَالصَّلاةِ بالنصب على المدح والاختصاص، وقرأ نافع- الوصطى- بالصاد وَقُومُوا لِلَّهِ أي في الصلاة قانِتِينَ أي مطيعين كما هو أصل معنى القنوت عند بعض وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أو ذاكرين له تعالى في القيام بناء على أن القنوت هو الذكر فيه، وقيل: خاشعين، وقيل: مكملين الطاعة ومتميها على أحسن وجه من غير إخلال بشيء مما
Âişe'den ise medih ve ihtisas üzere nasb ile { وَالصَّلاةِ } rivayet edilmiştir. Nâfi ise sâd harfi ile "el-Vustâ (الوصطى)" şeklinde okumuştur. { وَقُومُوا لِلَّهِ } “Allah için kalkıp durun”, yani namazda; { قانِتِينَ } “kulluk ve itaat ederek”, yani bazılarının nezdinde kunut kelimesinin asıl anlamı olduğu üzere itaatkâr kimseler olarak; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen de budur; yahut kunutun kıyamdaki zikir olduğu esasına dayanarak kıyamda O Teâlâ'yı zikredenler olarak; huşû duyanlar olarak da denilmiştir; gereken hiçbir şeyde kusur etmeksizin itaati en güzel şekilde tamamlayan ve kemale erdirenler olarak da denilmiştir.
ينبغي فيها، ويؤيده ما أخرجه ابن جرير عن مجاهد قال: من القنوت طول الركوع وغض البصر والخشوع وأن لا يلتفت وأن لا يقلب الحصى ولا يعبث بشيء ولا يحدث نفسه بأمر من أمور الدنيا، وفسره البخاري في صحيحه بساكتين لما أخرج هو ومسلم وأبو داود وجماعة عن زيد بن أرقم قال «كنا نتكلم على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في الصلاة يكلم الرجل منا صاحبه وهو إلى جنبه في الصلاة حتى نزلت وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فأمرنا بالسكوت ونهينا عن الكلام، ولا يخفى أنه ليس بنص في المقصود، ولعل الأوضح منه ما
Nitekim İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiği şu söz bunu destekler: "Kunut; rükûyu uzatmak, gözleri sakınmak, huşû duymak, sağa sola bakınmamak, çakıl taşlarıyla oynamamak, hiçbir şeyle meşgul olmamak ve içinden dünya işlerine dair bir şey geçirmemektir." Buhârî ise Sahîh'inde kendisinin, Müslim'in, Ebû Dâvûd'un ve bir cemaatin Zeyd b. Erkam'dan rivayet ettiği şu hadisten ötürü bunu "susanlar olarak" şeklinde tefsir etmiştir: Zeyd: «Biz Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem zamanında namazda konuşurduk; adam namazda yanı başındaki arkadaşıyla konuşurdu; ta ki { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah için saygı ve sükûtla durun” ayeti ininceye kadar. Bunun üzerine bize susmamız emredildi ve konuşmaktan nehyolunduk.» demiştir. Bunun maksat hususunda nass (açık ve kesin) olmadığı gizli değildir. Bundan daha açık olanı ise muhtemelen şudur:
أخرجه ابن جرير عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنهما قال: أتيت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وهو يصلي فسلمت عليه فلم يرد عليّ فلما قضى الصلاة قال: «إنه لم يمنعني أن أرد عليك السلام إلا أنا أمرنا أن نقوم قانِتِينَ لا نتكلم في الصلاة»
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Namaz kılmakta iken Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in yanına vardım ve ona selam verdim, selamımı almadı. Namazı bitirince: «Namazda konuşmayıp { قانِتِينَ } [kulluk ve itaat üzere] durmamız emredildiğinden ötürü selamını almaktan başka bir şey beni alıkoymadı» buyurdu.»
وقال ابن المسيب:
İbnü'l-Müseyyeb ise şöyle demiştir:
المراد به القنوت في الصبح وهو رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، والجار والمجرور متعلق بما قبله أو بما بعده فَإِنْ خِفْتُمْ من عدو أو غيره فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً حالان من الضمير في جواب الشرط أي فصلوا راجلين أو راكبين، والأول جمع راجل، وهو الماشي على رجليه- ورجل- بفتح فضم أو بفتح فكسر بمعناه، وقيل: الراجل الكائن على رجليه واقفا أو ماشيا، واستدل الشافعي رضي الله تعالى عنه بظاهر الآية على وجوب الصلاة حال المسايفة وإن لم يمكن الوقوف، وذهب إمامنا إلى أن المشي، وكذا القتال يبطلها، وإذا أدى الأمر إلى ذلك أخرها ثم صلاها آمنا،
"Ondan murat, sabah namazındaki kunuttur." Bu, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen bir rivayettir. Câr ve mecrûr (لِلَّهِ) öncesine veya sonrasına müteallıktır (bağlıdır). { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız” bir düşmandan veya başkasından; { فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً } “yaya yahut binekli olarak”, şartın cevabındaki zamirden hâldir; yani yaya veya binekli olarak namaz kılın. Birincisi "râcil" kelimesinin çoğuludur ki o da ayakları üzerinde yürüyendir. [Râcil ile] aynı manada fetha ve zammeyle "racül" veya fetha ve kesreyle "racil" de denir. "Râcil", ayakta duran veya yürüyen olarak ayakları üzerinde bulunan kimsedir de denilmiştir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ayetin zahiriyle, ayakta durmak mümkün olmasa bile kılıçlaşma (çarpışma) hâlinde namazın vacip olduğuna istidlal etmiştir. İmamımız [Ebû Hanîfe] ise yürümenin ve aynı şekilde savaşmanın namazı bozacağı, iş bu noktaya varırsa namazı tehir edip sonra güvene kavuşunca kılacağı görüşüne varmıştır.
فقد أخرج الشافعي بإسناد صحيح عن أبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنه قال: حبسنا يوم الخندق حتى ذهب هوي من الليل حتى كفينا القتال، وذلك قوله تعالى: وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ [الأحزاب: ٢٥] فدعا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بلالا فأمر فأقام الظهر فصلاها كما كان يصلي، ثم أقام العصر فصلاها كذلك، ثم أقام المغرب فصلاها كذلك، ثم أقام العشاء فصلاها كذلك،
Nitekim Şâfiî sahih bir isnatla Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Hendek günü geceden bir süre geçip de savaştan kurtuluncaya kadar alıkonulduk. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “Allah, savaşta müminlere yetti” [Ahzâb, 25] buyurmuştur. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Bilâl'i çağırdı, emretti; Bilâl kamet getirdi, o da öğle namazını [vaktinde] kıldığı gibi kıldı. Sonra kamet getirdi, ikindiyi de aynı şekilde kıldı. Sonra kamet getirdi, akşamı da aynı şekilde kıldı. Sonra kamet getirdi, yatsıyı da aynı şekilde kıldı.»
وفي لفظ «فصلى كل صلاة ما كان يصليها في وقتها» وقد كانت صلاة الخوف مشروعة قبل ذلك لأنها نزلت في ذات الرقاع- وهي قبل الخندق- كما قاله ابن إسحاق وغيره من أهل السير، وأجيب بمنع أن صلاة الخوف مطلقا ولو شديدا شرعت قبل الخندق ليستدل بما وقع فيه من التأخير، ويجعل ناسخا لما في الآية- كما قيل- والمشروع في ذات الرقاع قبل صلاة الخوف الغير الشديد وهي التي نزلت فيها وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ [النساء: ١٠٢] لا صلاة شدّة الخوف الغير الشديد وهي التي نزلت فيها- وهي لم تشرع قبل الخندق بل بعده- وفيه كان الخوف شديدا فلا يضر التأخير، وقد أجاب بعض الحنفية بأنا سلمنا جميع ذلك إلا أن هذه الآية ليست نصا في جواز الصلاة مع المشي أو المسايفة إذ يحتمل أن يكون الراحل فيها بمعنى الواقف على رجليه لا سيما وقد قوبل بالراكب وقد علم من خارج وجوب عدم الإخلال في الصلاة، وهذا إخلال كلي لا يحتمل فيها لإخراجه لها عن ماهيتها بالكلية، وأنت تعلم- إذا أنصفت- أن ظاهر الآية صريحة مع الشافعية لسبق «وقوموا والدين يسر لا عسر» والمقامات مختلفة، والميسور لا يسقط بالمعسور، وما لا يدرك لا يترك فليفهم.
Bir lafızda ise «Her namazı vaktinde kıldığı gibi kıldı» şeklindedir. Oysa korku namazı bundan önce meşru kılınmıştı; zira İbn İshâk ve diğer siyer ehline göre Zâtü'r-Rikâ' gazvesinde inmiştir ki bu da Hendek'ten öncedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hendek'te vaki olan tehir ile istidlal edilip iddia edildiği gibi ayettekinin nâsihi (hükmünü kaldıran) kılınabilmesi için, şiddetli de olsa mutlak anlamda korku namazının Hendek'ten önce meşru kılındığı kabul edilmez. Zâtü'r-Rikâ'da meşru kılınan, şiddetli olmayan korku namazıdır; nitekim hakkında { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Onların aralarında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman...” [Nisâ, 102] ayeti inen namaz da budur; şiddetli korku namazı değildir; o ise Hendek'ten önce değil sonra meşru kılınmıştır; Hendek'te ise korku şiddetliydi, dolayısıyla tehir zarar vermez. Bazı Hanefîler ise şöyle cevap vermişlerdir: Bütün bunları kabul etsek bile, bu ayet yürüyerek veya kılıçlaşarak namaz kılmanın caiz olduğuna dair nass (kesin bir delil) değildir; zira ayetteki "râcil"in, bilhassa "binekli" karşılığında zikredildiği için ayakları üzerinde duran kimse manasında olması muhtemeldir. Namazda hiçbir kusur yapılmamasının vacip olduğu haricî delille bilinmektedir; bu ise namazı mahiyetinden tamamen çıkaracağı için namazda asla kaldırılamayacak küllî bir ihlaldir. İnsaflı davranırsan bilirsin ki, { وَقُومُوا } “Kalkıp durun” ifadesinin önceden geçmiş olması, dinin zorluk değil kolaylık olması, makamların farklılığı, kolay olanın zor olan sebebiyle düşmeyeceği ve tamamı elde edilemeyenin tamamen terk edilmeyeceği kaidelerinden ötürü ayetin zahiri Şâfiîlerin lehindedir; iyi anlaşılsın!
وقرىء «رجالا» - بضم الراء مع التخفيف، وبضمها مع التشديد- وقرىء «فرجلا» أيضا فَإِذا أَمِنْتُمْ وزال خوفكم. وعن مجاهد- إذا خرجتم من دار السفر إلى دار الإقامة- ولعله على سبيل التمثيل فَاذْكُرُوا اللَّهَ أي فصلوا صلاة الأمن- كما قال ابن زيد- وعبر عنها بالذكر لأنه معظم أركانها، وقيل: المراد- اشكروه على الأمن- وبعضهم أوجب الإعادة، وفسر هذا- بأعيدوا الصلاة- وهو من البعد بمكان كَما عَلَّمَكُمْ أي ذكرا مثل ما عَلَّمَكُمْ من الشرائع وكيفية الصلاة حالتي- الأمن والخوف- أو شكرا يوازي ذلك، و «ما» مصدرية وجوّز أن تكون موصولة- وفيه بعد.
"Ricâlen (رجالا)" kelimesi râ'nın zammesi ve şeddesiz olarak, ayrıca râ'nın zammesi ve şeddeli olarak da okunmuştur; yine "feraclen (فرجلا)" şeklinde de okunmuştur. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz zaman”, yani korkunuz zail olduğunda. Mücâhid'den "yolculuk yurdundan ikamet yurduna çıktığınız zaman" diye nakledilmiştir ki bu muhtemelen temsil kabilindendir. { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın”, yani İbn Zeyd'in dediği gibi güven hâli namazını kılın; rükünlerinin çoğu zikir olduğu için namaz zikirle ifade edilmiştir. "Güven nimetine karşılık O'na şükredin" de denilmiştir. Bazıları ise iadeyi vacip görmüş ve bunu "namazı yeniden kılın" şeklinde tefsir etmiştir ki bu son derece uzaktır. { كَما عَلَّمَكُمْ } “Size öğrettiği gibi”, yani şeriatlardan ve gerek güven gerek korku hâlindeki namazın keyfiyetinden size öğrettiği gibi bir zikirle yahut buna denk bir şükürle [O'nu anın]. Buradaki "mâ" masdariyyedir; mevsûle olması da caiz görülmüştür fakat bunda uzaklık vardır.
ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ مفعول علمكم وزاد تَكُونُوا ليفيد النظم، ووقع في موضع آخر بدونها كقوله
{ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “bilmediğiniz şeyleri”, { عَلَّمَكُمْ } fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir). Nazmın ahengini sağlamak için { تَكُونُوا } ziyade kılınmıştır. Başka bir yerde ise bu olmaksızın, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi yer almıştır:
تعالى: عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ [العلق: ٥] فقيل: الفائدة في ذكر المفعول فيه وإن كان الإنسان لا يعلم إلا ما لم يعلم التصريح بذكر حالة الجهل التي انتقل عنها فإنه أوضح في الامتنان، وفي إيراد الشرطية الأولى بأن المفيد لمشكوكية وقوع الخوف وندرته، وتصدير الثانية ب «إذا» المنبئة عن تحقق وقوع الأمن وكثرته مع الإيجاز في جواب الأولى، والإطناب في جواب الثانية المبنيين على تنزيل مقام وقوع المأمور به فيهما منزلة مقام وقوع الأمر تنزيلا مستدعيا لإجراء مقتضى المقام الأوّل في كل منهما مجرى مقتضى المقام الثاني من الجزالة والاعتبار كما قيل- ما فيه عبرة لذوي الأبصار وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً عود إلى بيان بقية الأحكام المفصلة فيما سبق، وفي يُتَوَفَّوْنَ مجاز المشارفة وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ قرأ أبو عمرو وابن عامر وحمزة عن عاصم بنصب وَصِيَّةً على المصدرية، أو على أنها مفعول به، والتقدير ليوصوا أو يوصون وَصِيَّةً أو كتب الله تعالى عليهم، أو ألزموا وَصِيَّةً ويؤيد ذلك قراءة عبد الله «كتب عليكم الوصية لأزواجكم متاعا إلى الحول» مكان وَالَّذِينَ إلخ، وقرأ الباقون- بالرفع- على أنه خبر بتقدير ليصح الحمل أي ووصية الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ أو حكمهم وصية أو وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ أهل وصية، وجوّز أن يكون نائب فاعل فعل محذوف، أو مبتدأ لخبر محذوف مقدّم عليه أي كُتِبَ عَلَيْهِمُ أو عليهم وَصِيَّةً وقرأ أبيّ متاع لأزواجهم، وروي عنه فَمَتاعُ بالفاء.
{ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ } “İnsana bilmediğini öğretti” [Alak, 5]. Şöyle denilmiştir: İnsan zaten bilmediği şeyden başkasını öğrenemeyecek olsa da, buradaki mef'ûlün zikredilmesindeki fayda, insanın çıktığı cehalet durumunu açıkça zikretmektir; çünkü bu, minneti (nimetin büyüklüğünü) ifade etmede daha açıktır. Birinci şart cümlesinin korkunun meydana gelmesinin şüpheli ve azlığına delalet eden "in" edatıyla getirilmesinde, ikinci şart cümlesinin ise güvenin gerçekleşmesinin kesin ve çokluğuna delalet eden "izâ" ile başlatılmasında; bununla beraber birinci cümlenin cevabında îcâz (kısalık), ikincisinde ise ıtnâb (açıklama ve tafsilat) yapılmasında —ki bunlar, her iki cümlede emredilen şeyin vuku bulduğu makamı emrin vuku bulduğu makam yerine koyma esasına dayanır; bu tenzil de her ikisinde birinci makamın gereğini ikinci makamın gereği gibi fesahat ve itibar bakımından yürütmeyi gerektirir, nitekim şöyle denilmiştir— basiret sahipleri için büyük bir ibret vardır. { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar”, daha önce tafsil edilen diğer hükümlerin beyanına bir dönüştür; { يُتَوَفَّوْنَ } ifadesinde meşarefe mecazı (ölüme yaklaşma hâli) vardır. { وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } “eşleri için bir vasiyette bulunsunlar”; Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hamza, { وَصِيَّةً } kelimesini masdar veya mef'ûlün bih olarak nasb ile okumuşlardır. Takdiri "vasiyet etsinler" yahut "vasiyet ederler" veya "Allah Teâlâ onlara vasiyeti yazdı/farz kıldı" yahut "bir vasiyetle yükümlü kılındılar" şeklindedir. Bunu, { وَالَّذِينَ } yerine Abdullah'ın «كتب عليكم الوصية لأزواجكم متاعا إلى الحول» şeklindeki kıraati de destekler. Geriye kalanlar ise, isnadın sahih olması için takdir edilen bir mübtedanın haberi olarak ref ile okumuşlardır; yani "vefat edenlerin vasiyeti" veya "onların hükmü vasiyettir" yahut "vefat edenler vasiyet ehlidir" demektir. Mahzuf bir fiilin nâib-i fâili yahut kendisinden önce geçen mahzuf bir haberin mübtedası olması da caiz görülmüştür; yani "onlara yazıldı" yahut "onların üzerine bir vasiyet vardır" takdirindedir. Übey ise { متاع لأزواجهم } şeklinde, kendisinden gelen bir rivayette de fâ ile { فَمَتاعُ } şeklinde okumuştur.
مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ نصب بيوصون إن أضمرته ويكون من باب الحذف والإيصال، وإلا ف «بالوصية» لأنها بمعنى التوصية، وبمتاع على قراءة أبيّ لأنه بمعنى التمتع غَيْرَ إِخْراجٍ بدل منه بدل اشتمال إن اعتبر اللزوم بين التمتع إِلَى الْحَوْلِ وبين- غير الإخراج- وبدل الكل بحسب الذات فإنهما متحدان بالذات، ومتغايران بالوصف، وذكر بعضهم أنه على تقدير البدل لا بد من تقدير مضاف إلى غير تقديره مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ متاع غَيْرَ إِخْراجٍ وإلا لم يصح لأن مَتاعاً مفسر بالإنفاق، وغَيْرَ إِخْراجٍ عبارة عن الإسكان وليس مدلوله مدول الأول، ولا جزأه، ولا ملابسا له، فيكون بدل غلط- وهو لا يصح في الكلام المجيد- فيتعين التقدير، وحينئذ يكون إبدال الخاص من العام وهو من قبيل إبدال الكل من الجزء نحو- رأيت القمر فلكه- وهو بدل الاشتمال- كما صرح به صاحب المفتاح- وأجيب بأنا لا نسلم أن مَتاعاً مفسر بالإنفاق فقط بل- المتاع- عام شامل للإنفاق والإسكان جميعا، فيكون غَيْرَ إِخْراجٍ عبارة عن الإسكان الذي هو بعض من مَتاعاً فيكون بدل البعض من الكل، وجوّز أن يكون مصدرا مؤكدا لأن- الوصية بأن يمتعن حولا- يدل على أنهن لا يخرجن، فكأنه قيل: لا يخرجن غَيْرَ إِخْراجٍ ويكون تأكيدا لنفي- الإخراج- الدال عليه لا يَخْرُجْنَ فيؤول إلى قولك: لا يخرجن لا يخرجن، وأن يكون حالا من أزواجهم والأكثرون على أنها حال مؤكدة إذ لا معنى لتقييد- الإيصاء- بمفهوم هذه الحالة وأنها مقدّرة لأن معنى نفى- الإخراج إلى الحول- ليس مقارنا- للإيصاء- وفيه تأمل، وأن يكون صفة متاع أو منصوبا بنزع الخافض، والمعنى يجب على الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ أن يوصوا قبل أن يحتضروا لِأَزْواجِهِمْ لأن يمتعن بعدهم- حولا- بالنفقة والسكنى، وكان ذلك على الصحيح في أول الإسلام ثم نسخت المدة بقوله تعالى: أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً وهو وإن كان متقدما في التلاوة فهو متأخر في النزول، وكذا النفقة بتوريثهن الربع أو الثمن، واختلف في سقوط السكنى وعدمه، والذي عليه ساداتنا الحنفية الأول، وحجتهم أن مال الزوج صار ميراثا للوارث، وانقطع ملكه بالموت، وذهب الشافعية إلى الثاني
{ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ } “bir yıla kadar geçimlik”; eğer takdir edersen "yûsûne (vasiyet ederler)" fiiliyle nasb edilmiştir ve bu hazif ve îsal bâbından olur; aksi takdirde tevsıye (vasiyet etme) anlamında olduğu için { بِالْوَصِيَّةِ } ile nasb edilmiştir; Übey'in kıraatine göre ise temettü (yararlanma) anlamında olduğu için "metâ'" kelimesiyle nasb edilmiştir. { غَيْرَ إِخْراجٍ } “çıkarılmaksızın”; şayet bir yıla kadar yararlanma ile çıkarılmama arasında bir lüzum (ayrılmaz bağ) kabul edilirse ondan bedel-i iştimaldir; zat bakımından ise bedel-i küldür; zira bunlar zat bakımından bir, vasıf bakımından farklıdırlar. Bazıları bedel takdirinde gayr kelimesine bir muzaf takdirinin zorunlu olduğunu belirtmişlerdir; takdiri: "bir yıla kadar çıkarılmaksızın bir geçimlik" şeklindedir. Aksi takdirde sahih olmaz; çünkü "metâ'", nafaka ile tefsir edilmiştir, "gayre ihrâc" ise barınmadan ibarettir; onun delalet ettiği anlam birincinin delalet ettiği anlam olmadığı gibi ne onun bir parçasıdır ne de onunla doğrudan ilişkilidir; bu durumda bedel-i galat olur ki bu da yüce kelamda caiz değildir; dolayısıyla takdir zorunlu hale gelir. Bu durumda hâssın âmmdan bedeli olur ki bu da —Miftâh sahibinin açıkça belirttiği gibi— "ayı gördüm, feleğini" örneğindeki cüz'ün külden bedeli kabilindendir ve bu da bedel-i iştimaldir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Biz "metâ'" kelimesinin sadece nafaka ile tefsir edildiğini kabul etmiyoruz; bilakis "metâ'", hem nafakayı hem de barınmayı kapsayan genel bir ifadedir. Dolayısıyla "gayre ihrâc", metâın bir parçası olan barınmadan ibaret olur ve böylece bedel-i ba'z mine'l-kül olur. Müekkid bir masdar olması da caiz görülmüştür; zira bir yıl boyunca yararlandırılmalarını vasiyet etmek onların çıkarılmayacaklarına delalet eder; sanki "çıkarılmaksızın çıkarılmasınlar" denilmiş gibidir ve "çıkarılmasınlar" ifadesinin delalet ettiği çıkarmayı nefyetmenin teyidi olur; neticede senin "çıkarılmasınlar, çıkarılmasınlar" demene varır. Ayrıca "eşleri" lafzından hâl olması da caiz görülmüştür; ekseriyet bunun müekkid bir hâl olduğu görüşündedir; zira vasiyeti bu hâlin mefhumu ile kayıtlamanın bir anlamı yoktur ve mukadder bir hâldir; çünkü bir yıla kadar çıkarılmamanın anlamı vasiyet etme ile eşzamanlı değildir; bunda ise düşünülecek yönler vardır. Metâ kelimesinin sıfatı veya harf-i cerrin hazfiyle (nezi' hâliyle) mansub olması da mümkündür. Anlam şudur: Ölecek olan kimselere, can çekişmeden önce, kendilerinden sonra bir yıl boyunca nafaka ve mesken ile yararlandırılmaları için eşlerine vasiyet etmeleri vaciptir. Bu durum sahih olan görüşe göre İslâm'ın ilk dönemindeydi; sonra bu süre Allah Teâlâ'nın: { أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “dört ay on gün” kavli ile neshedildi. Bu ayet tilavette önce olsa da nüzulde sonradır. Aynı şekilde nafaka da onların dörtte bir veya sekizde bir mirasçı kılınmasıyla neshedildi. Mesken hakkının düşüp düşmediği hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Hanefî efendilerimizin benimsediği görüş birincisidir (düştüğüdür); onların delili, kocanın malının mirasçıya intikal ettiği ve mülkiyetinin ölümle sona erdiğidir. Şâfiîler ise ikinci görüşe (düşmediğine) varmışlardır;
لقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «امكثي في بيتك حتى يبلغ الكتاب أجله»
Zira Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müddet sona erinceye kadar evinde kal.»
واعترض بأنه ليس فيه دلالة على أن لها السكنى في مال الزوج، والكلام فيه فَإِنْ خَرَجْنَ بعد الحول، ومضيّ العدة، وقيل: في الأثناء باختيارهن فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ يا أولياء الميت، أو أيها الأئمة.
Buna, onda kadının kocanın malında oturma hakkı olduğuna dair bir delalet bulunmadığı şeklinde itiraz edilmiştir; nitekim tartışma da bu husustadır. { فَإِنْ خَرَجْنَ } “Eğer [kendiliklerinden] çıkarlarsa” bir yıl dolduktan ve iddet geçtikten sonra; bir görüşe göre de kendi tercihleriyle bu süre esnasında; { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur”, ey ölünün velileri veya ey idareciler!
فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ لا ينكره الشرع كالتطيب والتزين وترك الحداد والتعرض للخطاب أو في ترك منعهنّ من الخروج، أو قطع النفقة عنهنّ، فلا نص في الآية على أنه لم يكن يجب عليهنّ ملازمة مسكن الزوج والحداد عليه، وإنما كنّ مخيرات بين الملازمة وأخذ النفقة، وبين الخروج وتركها وَاللَّهُ عَزِيزٌ غالب على أمره ينتقم ممن خالف أمره في- الإيصاء- وإنفاذ «الوصية» وغير ذلك حَكِيمٌ يراعي في أحكامه مصالح عباده فينبغي أن يمتثل أمره ونهيه.
{ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ } “kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından ötürü”; yani güzel koku sürünmek, süslenmek, yası bırakmak ve taliplere görünmek gibi şeriatın inkâr etmediği hususlarda yahut onların çıkmalarına engel olmayı bırakmanızda veya nafakalarını kesmenizde [size bir günah yoktur]. Dolayısıyla ayette, kocanın evinde kalıp onun için yas tutmanın onlara vacip olmadığına dair kesin bir nass yoktur; onlar sadece evde kalıp nafakayı almak ile çıkıp nafakayı bırakmak arasında muhayyer idiler. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah Azîzdir”, emrinde galiptir; vasiyet etme, vasiyeti yerine getirme ve diğer hususlarda emrine muhalefet edenlerden intikam alır; { حَكِيمٌ } “Hakîmdir”, hükümlerinde kullarının maslahatlarını gözetir; o halde O'nun emrine ve nehyine boyun eğmek gerekir.
وَلِلْمُطَلَّقاتِ سواء كن مدخولا بهن أو لا مَتاعٌ أي مطلق المتعة الشاملة للواجبة والمستحبة وأوجبها سعيد بن جبير وأبو العالية والزهري للكل، وقيل: المراد بالمتاع نفقة العدة، ويجوز أن يكون اللام للعهد أي المطلقات المذكورات في الآية السابقة وهن غير الممسوسات وغير المفروض لهن، والتكرير للتأكيد والتصريح بما هو أظهر في الوجوب وهذا هو الأوفق بمذهبنا، ويؤيده ما أخرجه ابن جرير عن ابن زيد قال: لما نزل قوله تعالى: مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [البقرة: ٢٣٦] قال رجل: إن أحسنت فعلت وإن لم أرد ذلك لم أفعل فأنزل الله تعالى هذه الآية فلا حاجة حينئذ إلى القول بأن تلك الآية مخصصة بمفهومها منطوق هذه الآية المعممة على مذهب من يرى ذلك ولا إلى القول بنسخ هذه كما ذهب إليه ابن المسيب وهو أحد قولي الإمامية بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ أي من الكفر والمعاصي كَذلِكَ أي مثل ذلك البيان الواضح للأحكام السابقة يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ الدالة على ما تحتاجون إليه معاشا ومعادا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ أي لكي تكمل عقولكم أو لكي تصرفوا عقولكم إليها أو لكي تفهموا ما أريد منها أَلَمْ تَرَ هذه الكلمة قد تذكر لمن تقدم علمه فتكون للتعجب والتقرير والتذكير لمن علم بما يأتي كالأخبار وأهل التواريخ، وقد تذكر لمن لا يكون كذلك فتكون لتعريفه وتعجيبه، وقد اشتهرت في ذلك حتى أجريت مجرى المثل في هذا الباب بأن شبه حال من «لم ير» الشيء بحال من رآه في أنه لا ينبغي أن يخفى عليه وأنه ينبغي أن يتعجب منه ثم أجري الكلام معه كما يجري مع من رأى قصدا إلى المبالغة في شهرته وعراقته في التعجب، والرؤية إما بمعنى الابصار مجازا عن النظر، وفائدة التجوز الحث على الاعتبار لأن النظر اختياري دون الإدراك الذي بعده وإما بمعنى الإدراك القلبي متضمنا معنى الوصول والانتهاء ولهذا تعدت بإلى في قوله تعالى: إِلَى الَّذِينَ كما قاله غير واحد، وقال الراغب: إن الفعل مما يتعدى بنفسه لكن لما استعير لمعنى- ألم تنظر- عدي تعديته بإلى وفائدة استفادته أن النظر قد يتعدى عن الرؤية فإذا أريد الحث على نظر ناتج لا محالة لها استعيرت له وقلما استعمل ذلك في غير التقرير فلا يقال رأيت إلى كذا انتهى. وقد يتعدى اللفظ على هذا المعنى بنفسه وقل من نبه عليه كقول امرئ القيس:
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ } “Boşanmış kadınlar için de vardır”, kendileriyle zifafa girilmiş olsun veya olmasın; { مَتاعٌ } “bir geçimlik (mut'a)”, yani vacip ve müstehap olanı kapsayan mutlak mut'a. Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Âliye ve Zührî bunu herkes için vacip görmüşlerdir. Metâdan muradın iddet nafakası olduğu da söylenmiştir. Başındaki lâmın ahid için olması da caizdir; yani önceki ayette zikredilen, kendilerine dokunulmamış ve kendilerine mehir tayin edilmemiş boşanmış kadınlardır; tekrar ise tekit ve vücuba daha açık olanı tasrih etmek içindir ki mezhebimize en uygun olanı da budur. Bunu İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiği şu husus da destekler: İbn Zeyd dedi ki: { مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik yapanlar üzerine bir borç olarak örfe uygun bir geçimlik...” [Bakara, 236] ayeti inince bir adam: "Eğer iyilik yapmak istersem yaparım, istemezsem yapmam" dedi; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bu durumda, bu görüşü benimseyenlerin mezhebine göre mezkûr ayetin mefhumuyla bu ayetin genelleştirilmiş mantûkunun tahsis edildiğini söylemeye de İbnü'l-Müseyyeb'in gittiği ve İmâmiyye'nin iki görüşünden biri olan bu ayetin mensuh olduğunu söylemeye de gerek kalmaz. { بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “örfe uygun olarak, takvâ sahipleri üzerine bir borçtur”, yani küfürden ve günahlardan sakınanlar üzerine. { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani önceki hükümlerin bu açık beyanı gibi; { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “Allah size ayetlerini açıklar”, dünya ve ahiret hususunda muhtaç olduğunuz şeylere delalet eden ayetlerini; { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “umulur ki aklınızı kullanırsınız”, yani akıllarınız kemale ersin yahut akıllarınızı bunlara sarf edesiniz veya bunlardan murat edilen şeyi anlayasınız diye. { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?”; bu söz bazen daha önce bilgisi olan kimseye hitaben söylenir de haberler ve tarih ehli gibi ileride gelecek olanı bilen kimseye karşı taaccüp, takrir (onaylatma) ve hatırlatma ifade eder. Bazen de böyle olmayan kimseye söylenir de ona bildirmek ve onu hayrete düşürmek için olur. Bu kullanımda öylesine meşhur olmuştur ki, bu bâbda darb-ı mesel mesabesine getirilmiş; bir şeyi "görmeyen" kimsenin hâli, o şeyin kendisinden gizli kalmaması ve ona hayret etmesi gerektiği hususunda onu gören kimsenin hâline benzetilmiş, sonra da onun şöhretinde ve taaccüpteki köklülüğünde mübalağa kastıyla, gören kimseyle nasıl konuşuluyorsa onunla da öyle konuşulmuştur. Görmek (rü'yet), ya nazar (bakmak) anlamında mecaz olarak gözle görmek demektir; mecazın faydası ibret almaya teşviktir; çünkü nazar ihtiyarîdir (iradelidir), ondan sonra gelen idrak ise iradî değildir; ya da vusul ve intihâ (ulaşma ve nihayete erme) anlamını tazammun eden kalbî idrak demektir; nitekim pek çok âlimin belirttiği üzere Allah Teâlâ'nın: { إِلَى الَّذِينَ } kavlinde "ilâ" harf-i cerriyle geçişli kılınması bu yüzdendir. Râgıb şöyle demiştir: Fiil kendi başına geçişli olan fiillerdendir; ancak "bakmadın mı?" anlamına istiare edildiğinde, onun geçişli kılındığı gibi "ilâ" ile geçişli kılınmıştır. Bundan elde edilen fayda şudur: Nazar bazen görmeden başka tarafa geçebilir; neticesi kesin olan bir nazara teşvik murat edildiğinde onun için istiare edilir ve bu durum takrir dışındaki yerlerde pek kullanılmaz; bu sebeple "şuna gördüm" denmez; nakil bitti. Bu kelime bu anlamıyla bazen bizzat geçişli de olur; buna İmruülkays'ın şu beytinde olduğu gibi pek az kimse dikkat çekmiştir:
ألم ترياني كلما جئت طارقا ... وجدت بها طيبا ولم تتطيب
Gece vakti her ne zaman geldiysem, onun koku sürünmediği hâlde güzel koktuğunu ikiniz görmediniz mi?
والمراد بالموصول أهل قرية يقال لها داوردان قرب واسط خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فارين من الطاعون أو من الجهاد حيث دعوا إليه وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ وكانوا فوق عشرة آلاف على ما استظهره الأكثر بناء على أنه لا يقال- عشرة ألوف لا تسعة ألوف- وهكذا وإنما يقال آلاف، فقول عطاء الخراساني: إنهم كانوا ثلاثة آلاف، وابن عباس في إحدى الروايات عنه أنهم أربعة آلاف، ومقاتل والكلبي أنهم ثمانية آلاف، وأبي صالح أنهم تسعة آلاف، وأبي رؤوف أنهم عشرة آلاف لا يساعده هذا الاستعمال، والقائلون بالفوقية اختلفوا فقيل: كانوا بضعة وثلاثين ألفا، وحكي ذلك عن السدي وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهم أربعون ألفا، وقال عطاء بن أبي رباح إنهم سبعون ألفا ولا أرى لهذا الخلاف ثمرة بعد القول بالكثرة وإلى ذلك يميل كلام الضحاك، وحكي عن ابن زيد أن المراد
İsmi mevsûl ile kastedilenler, Vâsıt yakınlarında Dâverdân denilen bir köyün ahalisidir. { خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıktılar”, vebadan veya çağrıldıkları cihattan kaçarak; { وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ } “ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak”. Ekseriyetin benimsediğine göre onlar on binden fazla idiler; zira Arapçada "on ulûf", "dokuz ulûf" denmeyip "âlâf" denildiği esasına dayanılır. Dolayısıyla Atâ el-Horasânî'nin onların üç bin kişi olduğu, İbn Abbâs'tan gelen bir rivayete göre dört bin kişi olduğu, Mukâtil ve Kelbî'nin sekiz bin kişi olduğu, Ebû Sâlih'in dokuz bin kişi olduğu ve Ebû Raûf'un on bin kişi olduğu yönündeki sözleri bu dil kullanımına uymaz. On binden fazla olduğunu söyleyenler de ihtilaf etmişlerdir: Otuz küsur bin kişi oldukları söylenmiştir; bu es-Süddî'den nakledilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan kırk bin kişi oldukları rivayet edilmiştir. Atâ b. Ebî Rebâh ise yetmiş bin kişi olduklarını söylemiştir. Çokluk ifade edildikten sonra bu ihtilafın bir semeresini görmüyorum; Dahhâk'ın sözü de buna meyletmektedir. İbn Zeyd'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Muradı,
خَرَجُوا مؤتلفي القلوب ولم يخرجوا عن تباغض فجعله جمع آلف مثل قاعد وقعود وشاهد وشهود وهو خلاف الظاهر، وليس فيه كثير اعتبار إذ ورود الموت دفعة كما ينبىء عنه قوله تعالى: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا على جمع عظيم أبلغ في الاعتبار، وأما وقوعه على قوم بينهم ألفة فهو كوقوعه على غيرهم، ومثل هذا القول بأن المراد ألفهم وحبهم لديارهم أو لحياتهم الدنيا، والمراد بقوله تعالى إما ظاهره وإما مجاز عن تعلق إرادته تعالى بموتهم دفعة، وقيل:
gönülleri birbirine ısınmış (mü'telif) olarak çıktıkları, birbirlerine buğzederek çıkmadıklarıdır; dolayısıyla kâid-kuûd ve şâhid-şuhûd gibi "âlif" kelimesinin çoğulu kılmıştır ki bu zahire aykırıdır. Bunda ibret alınacak pek bir cihet de yoktur; zira Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Bunun üzerine Allah onlara: 'Ölün!' dedi” kavlinin bildirdiği gibi ölümün büyük bir topluluğa ansızın gelmesi ibret alma bakımından daha beliğdir. Aralarında ülfet bulunan bir topluluğun başına gelmesi ise başkalarının başına gelmesi gibidir. Bundan muradın yurtlarına veya dünya hayatlarına olan ülfetleri ve sevgileri olduğu yönündeki söz de böyledir. Allah Teâlâ'nın kavlinden murat ya zahiridir ya da O Teâlâ'nın onların ansızın ölmelerine taalluk eden iradesinden mecazdır. Şöyle de denilmiştir:
هو تمثيل لإماتته تعالى إياهم ميتة نفس واحدة في أقرب وقت وأدناه وأسرع زمان وأوحاه بأمر مطاع لمأمور مطيع، وقيل: ناداهم ملك بذلك، وعن السدي أن المنادي ملكان وإنما أسند إليه تعالى تخويفا وتهويلا ثُمَّ أَحْياهُمْ عطف على مقدر يستدعيه المقام أي فماتوا ثُمَّ أَحْياهُمْ قيل: وإنما حذف للدلالة على الاستغناء عن ذكره لاستحالة تخلف مراده تعالى عن إرادته الكونية، وجوز أن يكون عطفا على- قال- لما أنه عبارة عن الإماتة والمشهور أنهم بقوا موتى مدة حتى تفرقت عظامهم فمر بهم حزقيل الشهير بابن العجوز خليفة كالب بن يوفنا خليفة يوشع بن نون، وقيل شمعون، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقال وهب: إنه شمويل وهو ذو الكفل، وقيل: يوشع نفسه فوقف متعجبا لكثرة ما يرى منهم
Bu, O Teâlâ'nın onları, itaat eden bir memura yönelik itaat edilen bir emirle, en yakın, en kısa, en süratli ve en seri bir zamanda tek bir nefsin ölümü gibi öldürmesini temsilî bir anlatımdır. Bir meleğin onlara böyle nida ettiği de söylenmiştir. es-Süddî'den gelen rivayete göre ise nida eden iki melektir; korkutmak ve dehşet vermek için nida O Teâlâ'ya isnat edilmiştir. { ثُمَّ أَحْياهُمْ } “Sonra onları diriltti”, makamın gerektirdiği mukadder bir ifadeye matuftur; yani "öldüler, sonra onları diriltti" demektir. Denildi ki: O Teâlâ'nın kevnî iradesinden muradının geri kalmasının imkânsızlığı sebebiyle bunu zikretmeye ihtiyaç duyulmadığını göstermek için hazfedilmiştir. Öldürmekten ibaret olduğu için { قالَ } fiiline matuf olması da caiz görülmüştür. Meşhur olan şudur ki, kemikleri dağılıncaya kadar bir müddet ölü kaldılar. Sonra Yûşa b. Nûn'un halifesi Kâlib b. Yûfennâ'nın halifesi olan ve İbnü'l-Acûz (yaşlı kadının oğlu) diye bilinen Hizkîl onlara uğradı; Şem'ûn olduğu da söylenmiştir ve bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Vehb ise onun Şemvîl olduğunu ve Zülkifl olduğunu söylemiştir; bizzat Yûşa olduğu da söylenmiştir; onlardan gördüğü çokluk karşısında hayretler içinde durdu;
«فأوحى الله تعالى إليه أن ناد أيتها العظام إن الله تعالى يأمرك أن تجتمعي فاجتمعت حتى التزق بعضها ببعض فصارت أجسادا من عظام لا لحم ولا دم ثم أوحى الله تعالى إليه أن ناد أيتها الأجسام إن الله تعالى يأمرك أن تكتسي لحما فاكتست لحما ثم أوحى الله تعالى إليه أن ناد إنّ الله تعالى يأمرك تقومي فبعثوا أحياء يقولون سبحانك اللهم ربنا وبحمدك لا إله إلا أنت»
«Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah Teâlâ bir araya gelmenizi emrediyor, diye nida et!' Kemikler bir araya geldi, hatta birbirine yapıştı; etsiz ve kansız kemikten cesetler hâline geldi. Sonra Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey cesetler! Şüphesiz Allah Teâlâ et giyinmenizi emrediyor, diye nida et!' Üzerleri etle kaplandı. Sonra Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Şüphesiz Allah Teâlâ ayağa kalkmanızı emrediyor, diye nida et!' Bunun üzerine diriler olarak diriltilip ayağa kalktılar; "Sübhânekellâhümme Rabbenâ ve bihamdik, lâ ilâhe illâ ente (Seni tenzih ederiz Allah'ımız, Rabbimiz! Sana hamdederiz, Senden başka ilah yoktur)" diyorlardı.»
والروايات في هذا الباب كثيرة.
Bu bâbtaki rivayetler pek çoktur.
والظاهر أنهم لم يروا في هذا الموت من الأهوال والأحوال ما يصير بها معارفهم ضرورية، ويمنع من صحة التكليف بعد الإحياء كما في الآخرة، ويمكن أن يقال إنهم رأوا ما يراه الموتى إلا أنهم أنسوه بعد العودة، والقادر على الإماتة والإحياء قادر على الإنساء وسبحان من لا يعجزه شيء، وعلى كلا التقديرين لا يشكل موت هؤلاء في الدنيا مرتين مع قوله تعالى: لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ [الدخان: ٥٦] الآية لأن ذلك لم يكن عن استيفاء آجال- كما قال مجاهد- وإنما هو موت عقوبة فكأنه ليس بموت، وأيضا هو من خوارق العادات فلا يرد نقضا، ومن الناس من قال: إن هذا لم يكن موتا كالموت الذي يكون وراءه الحياة للنشور، وإنما هو نوع انقطاع تعلق الرّوح عن الجسد بحيث يلحقه التغير والفساد وهو فوق داء السكتة والإغماء الشديد حتى لا يشك الرائي الحاذق لو رآه بانقطاع التعلق أصلا ولم يعلم أنه قد بقي تعلق ما لكن لم يصل إلى حد الحياة المعلومة لدينا، ولعل هذا القول يعود بالآخرة إلى انقسام الموت أو إلى أن إطلاق الموت على ما ذكر مجاز، وكلا الأمرين في القلب منهما شيء بل أشياء.
Zahir olan şudur ki onlar bu ölümde, ahirette olduğu gibi bilgilerini zorunlu (zarûrî) hâle getirecek ve diriltildikten sonra teklifin sahih olmasına engel olacak dehşetler ve ahval görmemişlerdir. Şöyle de denilebilir: Onlar ölülerin gördüklerini gördüler, ancak geri döndürüldükten sonra unutturuldular. Öldürmeye ve diriltmeye kâdir olan, unutturmaya da kâdirdir; hiçbir şeyin aciz bırakamadığı Zat münezzehtir. Her iki takdire göre de bunların dünyada iki defa ölmesi, Allah Teâlâ'nın: { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ } “Orada ölümü tatmazlar” [Duhân, 56] ayetiyle bir müşkillik teşkil etmez; zira Mücâhid'in dediği gibi bu durum ecellerin tükenmesinden kaynaklanmamıştır; bilakis bir ceza ölümüdür, dolayısıyla sanki ölüm değildir. Ayrıca bu durum hârikulâde (mucize/olağanüstü) hallerdendir; dolayısıyla nakz (kuralı bozucu bir itiraz) olarak vârid olmaz. İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, arkasından yeniden diriliş hayatı gelecek olan ölüm gibi bir ölüm değildi; ancak bedene değişim ve bozulma ilişecek derecede ruhun bedenle olan taallukunun bir nevi kesilmesiydi; bu da sekte ve şiddetli baygınlık hastalığının fevkindedir, öyle ki mahir bir gözlemci onu görse taallukun tamamen kesildiğinden şüphe etmez ve bizim bildiğimiz hayat derecesine ulaşmasa da geriye bir miktar taallukun kaldığını bilemez. Bu sözün sonu muhtemelen ölümün kısımlara ayrılmasına veya zikredilen duruma ölüm denilmesinin mecaz olduğuna varır. Her iki hususta da kalpte şüphe, hatta şüpheler vardır.
وقد ذهب إلى مثله ابن الراوندي في جميع الأموات فقال: إن الأرواح لا تفارق الأبدان أصلا وإنما يحدث في الأبدان عوارض وعلل يحدث تفرق الأجزاء منها كما يحدث للمجذومين، والروح كامنة في الأجزاء المتفرقة أينما كانت لكونها عرية عن الاحساس والإدراك وهو مذهب تحكم الضرورة برده عافانا الله تعالى والمسلمين عن اعتقاد مثله إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ جميعا، أمّا أولئك فقد أحياهم ليعتبروا فيفوزوا بالسعادة وأما الذين سمعوا فقد هداهم إلى الاعتبار، وهذا كالتعليل لما تقدم وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ استدراك مما تضمنه ما قبله والتقدير فيجب عليهم أن يشكروا فضله وَلكِنَّ إلخ، وجوز أن يراد بالشكر الاستبصار والاعتبار، ولا يخفى بعده، والإظهار في مقام الإضمار لمزيد التشنيع ومناسبة هذه لما قبلها أنه سبحانه لما ذكر جملا من الأحكام التكليفية مشتملة على ذكر شيء من أحكام الموتى عقب ذلك بهذه القصة العجيبة تنبيها على عظيم قدرته وأنه القادر على الإحياء والبعث للمجازاة واستنهاضا للعزائم على العمل للمعاد والوفاء بالحقوق والصبر على المشاق.
İbnü'r-Râvendî bütün ölüler hakkında benzer bir görüşe gitmiş ve şöyle demiştir: Ruhlar bedenlerden asla ayrılmaz; ancak cüzzamlılarda olduğu gibi bedenlerde parçalanmaya yol açan ârızalar ve illetler meydana gelir; his ve idrakten yoksun olduğu için ruh nerede olursa olsun dağılan parçaların içinde gizlidir. Bu, reddedilmesini aklî zaruretin hükmettiği bir mezheptir; Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları benzeri bir inançtan muhafaza buyursun. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir”, bütün insanlara karşı. O kimselere gelince, ibret alsınlar da saadete ersinler diye onları diriltmiştir; işitenlere gelince, onları da ibret almaya hidayet etmiştir; bu ifade daha önce geçenin gerekçesi (ta'lîli) gibidir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler”, öncesinin tazammun ettiği manadan bir istidraktir (düzeltmedir); takdiri: "O halde O'nun fazlına şükretmeleri gerekir, lâkin..." şeklindedir. Şükürden muradın basiret göstermek ve ibret almak olduğu da caiz görülmüştür fakat uzaklığı gizli değildir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhar), kınamayı (teşnî') artırmak içindir. Bu ayetin öncesiyle münasebeti şudur: O Subhânehu, ölülerin bazı hükümlerini içeren birtakım teklifî hükümleri zikredince, azametli kudretine, ahiretteki karşılık için diriltmeye ve yeniden yaratmaya kādir olduğuna dikkat çekmek, ahiret için amel etmeye, hakları yerine getirmeye ve meşakkatlere sabretmeye azimleri harekete geçirmek üzere hemen peşinden bu acayip kıssayı getirmiştir.
وقيل: وجه المناسبة أنه لما ذكر سبحانه كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ذكر هذه القصة لأنها من عظيم آياته وبدائع قدرته، وقيل: جعل الله تعالى هذه القصة لما فيها من تشجيع المسلمين على الجهاد والتعرض للشهادة، والحث على التوكل والاستسلام للقضاء تمهيدا لقوله تعالى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وهو عطف في المعنى على أَلَمْ تَرَ لأنه بمعنى انظروا وتفكروا، والسورة الكريمة لكونها سنام القرآن ذكر فيها كليات الأحكام الدينية من الصيام والحج والصلاة والجهاد على نمط عجيب مستطردا تارة للاهتمام بشأنها يكر عليها كلما وجد مجال، ومقصودا أخرى دلالة على أن المؤمن المخلص لا ينبغي أن يشغله حال عن حال. وإن المصالح الدنيوية ذرائع إلى الفراغة للمشاغل الأخروية، والجهاد لما كان ذروة سنام الدين، وكان من أشق التكاليف حرضهم عليه من طرق شتى مبتدئا من قوله سبحانه: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [البقرة: ١٥٤] منتهيا إلى هذا المقال الكريم مختتما بذكر الانفاق في سبيله للتتميم- قاله في الكشف- وجوز في العطف وجوه أخر، الأول أنه عطف على مقدر يعينه ما قبله كأنه قيل فاشكروا فضله بالاعتبار بما قص عليكم- وقاتلوا في سبيله- لما علمتم أن الفرار لا ينجي من الحمام وأن المقدر لا يمحى فإن كان قد حان الأجل فموت في سبيل الله تعالى خير سبيل وإلا فنصر وثواب، الثاني أنه عطف على ما يفهم من القصة أي اثبتوا ولا تهربوا كما هرب هؤلاء وقاتلوا، الثالث أنه عطف على حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ إلى فَإِنْ خِفْتُمْ الآية لأن فيه إشعارا بلقاء العدوّ وما جاء جاء كالاعتراض، الرابع أنه عطف على فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ والخطاب لمن أحياهم الله تعالى وهو كما ترى وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لما يقوله المتخلف عن الجهاد من تنفير الغير عنه وما يقوله السابق إليه من ترغيب فيه عَلِيمٌ بما يضمره هذا وذلك من الأغراض والبواعث فيجازي كلّا حسب عمله ونيته مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ مَنْ استفهامية مرفوعة المحل بالابتداء، وذَا خبره والَّذِي صفة له أو بدل منه، ولا يجوز أن يكون مَنْ ذَا بمنزلة اسم واحد مثل ما تكون ماذا كذلك كما نص عليه أبو البقاء لأن ما أشد إبهاما من- من- وإقراض الله تعالى مثل لتقديم العمل العاجل طائل للثواب الآجل، والمراد هاهنا إمّا الجهاد المشتمل على بذل النفس والمال، وإما مطلق العمل الصالح ويدخل فيه ذلك دخولا أوليا، وعلى كلا التقديرين لا يخفى انتظام الجملة بما قبلها قَرْضاً إمّا مصدر بمعنى- إقراضا- فيكون نصبا على المصدرية، وإما بمعنى المفعول فيكون نصبا على المفعولية، وقوله سبحانه: حَسَناً صفة له على الوجهين وجهة الحسن على الأوّل الخلوص مثلا وعلى الثاني الحل والطيب، وأخرج ابن أبي حاتم عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه- القرض الحسن- المجاهدة والإنفاق في سبيل الله تعالى، وعليه يلتئم النظم أتم التئام فَيُضاعِفَهُ أي- القرض- لَهُ وجعله- مضاعفا- مجاز لأنه سبب- المضاعفة- وجوز تقدير مضاف أي- فيضاعف- جزاءه، وصيغة المفاعلة ليست على بابها إذ لا مشاركة وإنما اختيرت للمبالغة المشيرة إليها المغالبة.
Şöyle de denilmiştir: Münasebet yönü şudur: O Subhânehu: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } buyurunca, O'nun büyük ayetlerinden ve eşsiz kudret eserlerinden olduğu için bu kıssayı zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre: Allah Teâlâ bu kıssayı, Müslümanları cihada ve şehadete talip olmaya teşvik etmesi, tevekküle ve kazaya teslimiyete sevk etmesi sebebiyle, Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” kavline bir zemin hazırlamak üzere kılmıştır. Bu da mana bakımından { أَلَمْ تَرَ } kavline matuftur; zira o "bakın ve düşünün" anlamındadır. Bu yüce sure, Kur'ân'ın zirvesi (senâmı) olması sebebiyle; oruç, hac, namaz ve cihat gibi dinî hükümlerin küllî esasları acayip bir üslupla içinde zikredilmiş; bazen önemine binaen istidrâdî olarak (yeri geldikçe) fırsat buldukça ona dönülmüş, bazen de ihlaslı bir müminin hiçbir meşguliyetinin diğerine engel olmaması gerektiğini ve dünyevî maslahatların ahiret meşgalelerine vakit ayırmak için birer vesile olduğunu göstermek üzere bizzat kastedilerek zikredilmiştir. Cihat dinin zirvesinin doruğu ve mükellefiyetlerin en meşakkatlisi olduğu için; O Subhânehu'nun: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Bakara, 154] kavlinden başlayarak bu kerîm söze kadar uzanan ve tamamlama kabilinden O'nun yolunda infakı zikretmekle son bulan çeşitli yollarla onları cihada teşvik etmiştir —bunu Keşşâf sahibi söylemiştir—. Atıf hususunda başka vecihler de caiz görülmüştür: Birincisi, öncesinin tayin ettiği mukadder bir ifadeye matuf olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: Size anlatılanlardan ibret alarak O'nun lütfuna şükredin ve O'nun yolunda savaşın; mademki kaçmanın ölümden kurtarmadığını ve takdir edilenin silinmeyeceğini bildiniz, eğer ecel gelmişse Allah Teâlâ yolunda bir ölüm en hayırlı yoldur; aksi takdirde zafer ve sevap vardır. İkincisi, kıssadan anlaşılan manaya matuf olmasıdır; yani "sebat edin, bunların kaçtığı gibi kaçmayın ve savaşın" demektir. Üçüncüsü, { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } kavlinden { فَإِنْ خِفْتُمْ } ayetine kadar olan kısma matuf olmasıdır; çünkü onda düşmanla karşılaşmaya bir ima vardır, araya girenler ise itiraz (ara cümle) kabilindendir. Dördüncüsü, { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ } kavline matuf olmasıdır ve hitap Allah Teâlâ'nın dirilttiği kimseleredir; bu ise gördüğün gibi [zayıf] bir görüştür. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Bilin ki şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”, cihattan geri kalan kimsenin başkalarını ondan vazgeçirmek için söylediklerini ve ona koşan kimsenin ona teşvik için söylediklerini; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, bunun ve şunun niyet ve maksat olarak içlerinde gizlediklerini; böylece herkese ameline ve niyetine göre karşılık verir. { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } “Kimdir o kimse ki Allah'a karz verir?”; "men", mübteda olarak mahallen merfû istifhamiyedir; "zâ" onun haberidir, "ellezî" ise onun sıfatı veya ondan bedeldir. Ebü'l-Bekâ'nın açıkça belirttiği gibi, "men zâ"nın "mâzâ" gibi tek bir isim mesabesinde olması caiz değildir; çünkü "mâ", "men"den daha fazla kapalılık (ibhâm) taşır. Allah Teâlâ'ya ödünç vermek (ikrâz), gelecekteki büyük sevap için peşin ameli takdim etmeye dair bir meseldir (temsildir). Buradaki murat ya canı ve malı feda etmeyi içeren cihattır yahut mutlak salih ameldir ki cihat da ona öncelikle dâhildir. Her iki takdire göre de cümlenin öncesiyle intizamı gizli değildir. { قَرْضاً } “bir borç olarak”; ya "ikrâzan (ödünç vermek)" anlamında masdardır ve masdariyet üzere mansub olur ya da mef'ûl (ödünç verilen şey) anlamındadır ve mef'ûliyet üzere mansub olur. O Subhânehu'nun: { حَسَناً } “güzel bir [borç]” kavli, her iki veche göre de onun sıfatıdır. Güzelliğin ciheti, birinciye göre ihlas, ikinciye göre ise helal ve hoş olmasıdır. İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan: "Güzel borç; Allah Teâlâ yolunda cihat etmek ve infakta bulunmaktır" dediğini rivayet etmiştir; buna göre nazım tam bir uyum sağlar. { فَيُضاعِفَهُ } “böylece onu kat kat artırsın”, yani o karzı; { لَهُ } “onun için”; onun "artırılmış" kılınması mecazdır; zira o, kat kat artırmanın sebebidir. Mahzuf bir muzaf takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani "onun mükâfatını kat kat artırsın" demektir. Mufâale kalıbı asıl anlamında değildir; zira karşılıklı ortaklık (müşareket) yoktur; ancak galebe çalmanın işaret ettiği mübalağa için tercih edilmiştir.
وقرأ عاصم بالنصب، وفيه وجهان: أحدهما أن يكون- معطوفا- على مصدر- يقرض- في المعنى أي- من ذا الذي- يكون منه قرض فمضاعفة من الله تعالى، وثانيهما أن يكون جوابا لاستفهام معنى أيضا لأن المستفهم عنه وإن كان المقرض في اللفظ إلا أنه في المعنى الإقراض فكأنه قيل: أيقرض الله تعالى أحد فَيُضاعِفَهُ وهذا ما اختاره أبو البقاء ولم يجوز أن يكون جواب الاستفهام في اللفظ لأن المستفهم عنه فيه المقرض لا القرض ولا عطفه على المصدر الذي هو قرضا كما يعطف الفعل على المصدر بإضمار إن لأمرين- على ما قيل- الأوّل أن قرضا هنا مصدر مؤكد وهو لا يقدر بأن والفعل، والثاني أن عطفه عليه يوجب أن يكون معمولا ليقرض، ولا يصح هذا لأن المضاعفة ليست مقروضة، وإنما هي فعل من الله تعالى وفيه تأمل، وقرأ ابن كثير: يضعفه بالرفع والتشديد، ويعقوب وابن عامر
Âsım nasb ile okumuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi, mana bakımından "yukridu (borç verir)" fiilinin masdarına matuf olmasıdır; yani "kimdir o kimse ki ondan bir borç verme, Allah Teâlâ'dan da kat kat artırma olsun" takdirindedir. İkincisi, mana bakımından istifhamın cevabı olmasıdır; zira lafızda hakkında soru sorulan borç veren kimse olsa da mana bakımından borç verme eylemidir; sanki "Allah Teâlâ'ya biri borç verir mi ki O da bunu kat kat artırsın" denilmiş gibidir. Ebü'l-Bekâ'nın tercih ettiği görüş budur. Lafızdaki istifhamın cevabı olmasını caiz görmemiştir; zira onda hakkında soru sorulan borç değil, borç verendir; fiilin gizli bir "en" ile masdara matuf kılındığı gibi masdar olan "kardan" kelimesine matuf olmasını da —denildiğine göre— iki sebepten ötürü caiz görmemiştir: Birincisi, buradaki "kardan" müekkid bir masdardır ve "en" ile fiil takdirinde bulunulamaz. İkincisi, ona matuf kılınması "yukridu"nun mamulü olmasını gerektirir; bu ise sahih değildir, çünkü kat kat artırma borç verilen şey değildir, bilakis Allah Teâlâ'nın bir fiilidir; bunda ise düşünülecek yönler vardır. İbn Kesîr ref ve şedde ile "yuda''ifuhû", Ya'kûb ve İbn Âmir ise
يضعفه بالنصب أَضْعافاً جمع ضعف وهو مثل الشيء في المقدار إذا زيد عليه فليس بمصدر والمصدر الإضعاف أو المضاعفة فعلى هذا يجوز أن يكون حالا من الهاء في فَيُضاعِفَهُ وأن يكون مفعولا ثانيا على المعنى بأن تضمن المضاعفة معنى التصيير، وجوّز أن يعتبر واقعا موقع المصدر فينتصب على المصدرية حينئذ، وإنما جمع والمصادر لا تثنى ولا تجمع لأنها موضوعة للحقيقة من حيث هي لقصد الأنواع المختلفة، والمراد به أيضا إذا ذاك الحقيقة لكنها تقصد من حيث وجودها في ضمن أنواعها الداخلة تحتها كَثِيرَةً لا يعلم قدرها إلا الله تعالى، وأخرج الإمام أحمد، وابن المنذر وابن أبي حاتم عن أبي عثمان النهدي قال: بلغني عن أبي هريرة أنه قال: إن الله تعالى ليكتب لعبده المؤمن بالحسنة الواحدة ألف ألف حسنة فحججت ذلك العام ولم أكن أريد أن أحج إلا للقائه في هذا الحديث فلقيت أبا هريرة فقلت له: فقال: ليس هذا قلت ولم يحفظ الذي حدثك إنما قلت إن الله تعالى ليعطي العبد المؤمن بالحسنة الواحدة ألفي ألف حسنة ثم قال أبو هريرة أو ليس تجدون هذا في كتاب الله تعالى مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً فالكثير عنده تعالى أكثر من ألفي ألف وألفي ألف والذي نفسي بيده
nasb ile "yuda''ifehû" şeklinde okumuştur. { أَضْعافاً } “katlarca”; "zı'f"ın çoğuludur; o da bir şeye fazlalık eklendiğinde miktarca onun mislidir; dolayısıyla masdar değildir; masdarı "iz'âf" yahut "mudâafe"dir. Buna göre { فَيُضاعِفَهُ }'deki zamirden hâl olması caiz olduğu gibi, kat kat artırmanın "dönüştürme (tasyîr)" anlamı içermesi suretiyle mana bakımından ikinci mef'ûl olması da caizdir. Masdar yerine geçmiş kabul edilip bu durumda masdariyet üzere mansub olması da caiz görülmüştür. Masdarlar tesniye ve cemi yapılmadığı hâlde bunun çoğul yapılma sebebi, masdarların farklı türleri kastetmek için bizatihi hakikat üzere vaz edilmiş olmasıdır; bu durumda da kastedilen hakikattir ancak onun altına giren türlerinin zımnında varlığı açısından kastedilmiştir. { كَثِيرَةً } “pek çok”, miktarını Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. İmam Ahmed, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Osmân en-Nehdî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ebû Hüreyre'den, onun: "Şüphesiz Allah Teâlâ mümin kuluna bir tek iyilik karşılığında bir milyon hasene yazar" dediği bana ulaştı. O yıl hacca gittim; bu hadis hususunda onunla karşılaşmaktan başka bir niyetim yoktu. Ebû Hüreyre ile karşılaştım ve ona bunu söyledim. Dedi ki: "Öyle demedim, sana rivayet eden kimse ezberleyememiş. Ben ancak: 'Şüphesiz Allah Teâlâ mümin kuluna bir tek iyilik karşılığında iki milyon hasene verir' dedim." Sonra Ebû Hüreyre dedi ki: "Siz bunu Allah Teâlâ'nın kitabında bulmuyor musunuz: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } O Teâlâ'nın katındaki çokluk, iki milyondan ve iki milyondan daha fazladır; nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki,
لقد سمعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقول: «إن الله تعالى يضاعف الحسنة ألفي ألفي حسنة»
Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bizzat işittim: «Şüphesiz Allah Teâlâ bir haseneyi iki milyon iki milyon hasene olarak katlar.»
وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ أي يقتر على بعض ويوسع على بعض أو يقتر تارة ويوسع أخرى حسبما تقتضيه الحكمة التي قد دق سرها وجل قدرها وإذا علمتم أنه هو القابض والباسط وأن ما عندكم إنما هو من بسطه وعطائه فلا تبخلوا عليه فأقرضوه وأنفقوا مما وسع عليكم بدل توسعته وإعطائه ولا تعكسوا بأن تبخلوا بدل ذلك فيعاملكم مثل معاملتكم في التعكيس بأن يقبض ويقتر عليكم من بعد ما وسع عليكم وأقدركم على الانفاق، وعن قتادة والأصم والزجاج أن المعنى يقبض الصدقات، ويبسط الجزاء عليها فالكلام كالتأكيد والتقرير لما قبله ووجه تأخير البسط عليه ظاهر، ووجه تأخيره على الأوّل الإيماء إلى أنه يعقب القبض في الوجود تسلية للفقراء، وقرىء «يبصط» .
{ وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah hem daraltır hem genişletir”; yani hikmetinin gerektirdiği üzere bazısına daraltır, bazısına genişletir yahut bazen daraltır bazen genişletir ki o hikmetin sırrı pek latif, kadrü kıymeti pek yücedir. O'nun Kâbız (daraltan) ve Bâsıt (genişleten) olduğunu, elinizdekilerin ancak O'nun genişletmesi ve ihsanından ibaret olduğunu bildiğinize göre O'na karşı cimrilik etmeyin; O'na ödünç verin ve O'nun genişletip ihsan etmesine karşılık size genişlik verdiği şeylerden infak edin; bunun yerine cimrilik ederek işi tersine çevirmeyin ki, size genişlik verip sizi infaka muktedir kıldıktan sonra daraltıp kısarak bu tersine çevirmenizde O da size kendi muameleniz gibi muamele etmesin. Katâde, el-Asam ve ez-Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre mana: "Sadakaları kabul eder (kabzeder) ve onlara verilecek mükâfatı kat kat artırıp genişletir" şeklindedir; bu durumda söz öncesini tekit ve takrir mesabesindedir ve bastın (genişletmenin) sonraya bırakılma sebebi açıktır. Birinci manaya göre sonraya bırakılmasının sebebi ise fakirleri teselli etmek üzere varlıkta bastın (genişliğin) kabzı (darlığı) takip ettiğine ima etmektir. "Yebsutu (يبصط)" şeklinde sâd ile de okunmuştur.
وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فيجازيكم على حسب ما قدمتم «ومن باب الإشارة» إن الصلوات خمس صلاة السر بشهوده مقام الغيب، وصلاة النفس بخمودها عن دواعي الريب، وصلاة القلب بمراقبته أنوار الكشف، وصلاة الروح بمشاهدة الوصل، وصلاة البدن بحفظ الحواس وإقامة الحدود، فالمعنى حافظوا على هذه الصلوات الخمس، والصلاة الوسطى التي هي صلاة القلب التي شرطها الطهارة عن الميل إلى السوي وحقيقتها التوجه إلى المولى ولهذا تبطل بالخطرات والانحراف عن كعبة الذات وَقُومُوا لِلَّهِ بالتوجه إليه قانِتِينَ أي مطيعين له ظاهرا وباطنا بدفع الخواطر فَإِنْ خِفْتُمْ صدمات الجلال حال سفركم إلى الله تعالى فصلوا راجلين في بيداء المسير سائرين على أقدام الصدق أو راكبين على مطايا العزم ولا يصدنكم الخوف عن ذلك فَإِذا أَمِنْتُمْ بعد الرجوع عن ذلك السفر إلى الوطن الأصلي بكشف الحجاب فَاذْكُرُوا اللَّهَ أي فصلوا له بكليتكم حتى تفنوا فيه أو فإذا أمنتم بالرجوع إلى البقاء بعد الفناء فاذكروا الله تعالى لحصول الفرق بعد الجمع حينئذ، وأما قبل ذلك فلا ذكر إذ لا امتياز ولا تفضيل وقد، قيل:
{ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz”; böylece önden gönderdiklerinize göre size karşılık verir. «İşarî tefsir kabilinden:» Namazlar beştir: Gayb makamını müşahede etmesiyle sırrın namazı, şüphe saiklerinden sönüp durulmasıyla nefsin namazı, keşif nurlarını murakabe etmesiyle kalbin namazı, vuslatı müşahede etmesiyle ruhun namazı, duyuları korumak ve hükümleri ikame etmekle bedenin namazı. Mana şudur: Bu beş namaza ve şartı masivaya meyletmekten arınmak, hakikati ise Mevlâ'ya yönelmek olan kalbin namazı mesabesindeki orta namaza devam edin; bu sebeple o, hatıralarla (vesveselerle) ve Zat Kâbesi'nden sapmakla batıl olur. { وَقُومُوا لِلَّهِ } “Allah için kalkıp durun”, O'na yönelerek; { قانِتِينَ } “kulluk ve itaat ederek”, yani hatıraları defederek zahiren ve bâtınen O'na itaatkâr kimseler olarak. { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız”, Allah Teâlâ'ya seyrüseferiniz esnasında celâl tecellilerinin darbelerinden korkarsanız; seyrüsefer çölünde sıdk adımlarıyla yürüyerek yaya yahut azim bineklerine binmiş olarak namaz kılın ve korku sizi bundan alıkoymasın. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz zaman”, hicabın açılmasıyla o seferden aslî vatana döndükten sonra; { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın”, yani O'nda fena buluncaya kadar bütün varlığınızla O'na namaz kılın yahut fenadan sonra bekaya dönmekle güvene erdiğiniz zaman, bu durumda cem'den sonra fark hâsıl olduğu için Allah Teâlâ'yı zikredin; bundan önce ise zikir yoktur, zira ne temyiz ne de tafsil vardır. Nitekim şöyle denilmiştir:
للمجنون أتحب ليلى؟ فقال: ومن ليلى؟! أنا ليلى، وقال بعضهم:
Mecnûn'a: "Leylâ'yı seviyor musun?" denildi; o: "Leylâ da kimmiş?! Ben Leylâ'yım!" dedi. Bazıları da şöyle demiştir:
أنا من أهوى ومن أهوى أنا ... نحن روحان حللنا بدنا
Ben sevdiğim kişiyim, sevdiğim kişi de ben... / Biz bir bedene girmiş iki ruhuz.
فإذا أبصرتني أبصرته ... وإذا أبصرته أبصرتنا
Beni gördüğün vakit onu görmüşsün demektir, / Onu gördüğün vakit de ikimizi görmüşsün demektir.
أَلَمْ تَرَ إلى الذين خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ أي أوطانهم المألوفة ومقار نفوسهم المعهودة ومقاماتهم ومراتبهم من الدنيا وما ركنوا إليها بدواعي الهوى وهم قوم ألوف كثيرة أو متحابون متألفون في الله تعالى حذر موت الجهل والانقطاع عن الحياة الحقيقية والوقوع في المهاوي الطبيعية فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا أي أمرهم بالموت الاختياري أو
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Görmedin mi o kimseleri ki yurtlarından çıktılar”; yani alışılagelmiş vatanlarından, nefislerinin alışık olduğu karargâhlarından, dünyadaki makam ve derecelerinden ve heva saikleriyle meylettikleri şeylerden çıktılar; { وَهُمْ أُلُوفٌ } “onlar binlerce idiler”, yani pek çok kimse idiler yahut cehalet ölümünden, hakiki hayattan kopmaktan ve tabiat uçurumlarına düşmekten sakınarak Allah Teâlâ yolunda birbirini seven, kaynaşmış bir topluluk idiler. { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Bunun üzerine Allah onlara: 'Ölün!' dedi”, yani onlara ihtiyarî (iradî) ölümü emretti yahut
أماتهم عن ذواتهم بالتجلي الذاتي حتى فنوا فيه ثم أحياهم بالحياة الحقيقية العلمية أو به بالوجود الحقاني- والبقاء بعد الفناء- إن الله لذو فضل على سائر الناس بتهيئة أسباب إرشادهم وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ لمزيد غفلتهم عما يراد بهم وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ النفس والشيطان وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ هواجس نفوس المقاتلين في سبيله عَلِيمٌ بما في قلوبهم مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ ويبذل نفسه له بذلا خالصا عن الشركة فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً بظهور نعوت جماله وجلاله فيه- والله يقبض أرواح الموحدين- بقبضته الجبروتية في نور الأزلية، ويبسط أسرار العارفين من قبضة الكبرياء وينشرها في مشاهدة ثناء الأبدية، ويقال: القبض سره والبسط كشفه، وقيل:
zâtî tecelli ile onları kendi benliklerinden öldürdü; öyle ki O'nda fena buldular; sonra da onları hakiki ilmî hayatla yahut O'nunla, Hakk'a ait varlıkla —yani fenadan sonraki beka ile— diriltti. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir”, irşat sebeplerini hazırlamak suretiyle bütün insanlara karşı; { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ } “fakat insanların çoğu şükretmezler”, kendileri için murat edilen şeyden son derece gafil olmaları sebebiyle. { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın”, nefse ve şeytana karşı; { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir”, kendi yolunda savaşanların nefislerindeki fısıltıları; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, kalplerindekileri. { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } “Kimdir o kimse ki Allah'a karz verir?”, şirkten arınmış hâlis bir fedakârlıkla nefsini O'na adar; { فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “böylece O da bunu kendisi için kat kat artırır”, cemâl ve celâl sıfatlarının onda zuhur etmesiyle. "Allah, muvahhitlerin ruhlarını daraltır (kabzeder)", ceberût kabzasıyla ezeliyet nurunda; ariflerin sırlarını ise kibriyâ kabzasından genişletir (basteder) ve ebediyet senâsının müşahedesinde yayar. Kabz O'nun sırrı, bast ise keşfidir de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
القبض للمريدين والبسط للمرادين أو الأول للمشتاقين والثاني للعارفين، والمشهور أن القبض والبسط حالتان بعد ترقي العبد عن حالة الخوف الرجاء فالقبض للعارف كالخوف للمستأمن، والفرق بينهما أن الخوف والرجاء يتعلقان بأمر مستقبل مكروه أو محبوب، والقبض والبسط بأمر حاضر في الوقت يغلب على قلب العارف من وارد غيبي وكان الأول من آثار الجلال والثاني من آثار الجمال.
Kabz müridler için, bast muradlar (seçilmişler) içindir; yahut birincisi müştaklar (özlem duyanlar), ikincisi arifler içindir. Meşhur olan ise şudur: Kabz ve bast, kulun havf ve recâ (korku ve ümit) hâlinden terakki etmesinden sonraki iki hâldir. Dolayısıyla kabz, arif için eman dileyen kimsenin korkusu gibidir. İkisi arasındaki fark şudur: Korku ve ümit, gelecekteki hoşlanılmayan veya sevilen bir işle taalluk eder; kabz ve bast ise gaybî bir vâridattan ötürü o anda arifin kalbine galebe çalan hazır bir durumla taalluk eder. Birincisi celâl eserlerinden, ikincisi ise cemâl eserlerindendir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ الملأ من القوم وجوههم وأشرافهم وهو اسم للجماعة لا واحد من لفظه، وأصل الباب الاجتماع فيما لا يحتمل المزيد وإنما سمي الأشراف بذلك لأن هيبتهم تملأ الصدور أو لأنهم يتمالؤون أي يتعاونون بما لا مزيد عليه، ومن للتبعيض والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع حالا من الملأ مِنْ بَعْدِ مُوسى أي من بعد وفاته ﵇، ومن للابتداء وهي متعلقة بما تعلق به ما قبله ولا يضر اتحاد الحرفين لفظا لاختلافهما معنى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ قال أبو عبيدة: هو أشمويل بن حنة بن العاقر- وعليه الأكثر.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından ileri gelen o topluluğu görmedin mi?”; bir topluluğun mele'i, onların önde gelenleri ve eşrafıdır; kendi lafzından tekili olmayan bir topluluk ismidir. Bu kökün aslı, fazlalık kabul etmeyecek bir şey üzerinde toplanmaktır. Eşrafa bu ismin verilmesi, heybetlerinin göğüsleri doldurmasından (mele'e) yahut bundan daha fazlası olmayacak şekilde birbirleriyle dayanışmalarından (yetemâleûn) ileri gelir. "Min" teb'îz (kısmîlik) içindir; câr ve mecrûr "el-mele'"den hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. { مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Musa'dan sonra”, yani onun aleyhisselâm vefatından sonra. "Min" ibtidâ (başlangıç) içindir ve öncesinin müteallık olduğu şeye müteallıktır; anlamları farklı olduğu için iki harfin lafızda aynı olması zarar vermez. { إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ } “Hani kendi peygamberlerine şöyle demişlerdi:”; Ebû Ubeyde: "O, Hanne b. el-Âkır oğlu Eşmvîl'dir" demiştir; çoğunluğun görüşü de budur.
وعن السدي أنه شمعون وقال قتادة: هو يوشع بن نون لمكان من بعد من قبل وهي ظاهرة في الاتصال، ورد بأن يوشع هذا فتى موسى ﵉ وكان بينه وبين داود قرون كثيرة والاتصال غير لازم، وإِذْ متعلقة بمضمر يستدعيه المقام أي أَلَمْ تَرَ قصة الملأ أو حديثهم حين قالوا: ابْعَثْ لَنا مَلِكاً أي أقم لنا أميرا، وأصل البعث إرسال المبعوث من المكان الذي هو فيه لكن يختلف باختلاف متعلقه يقال: بعث البعير من مبركه إذا أثاره وبعثته في السير إذا هيجته، وبعث الله تعالى الميت إذا أحياه، وضرب البعث على الجند إذا أمروا بالارتحال.
es-Süddî'den onun Şem'ûn olduğu nakledilmiştir. Katâde ise: "Daha önceki 'sonra' ifadesinden ötürü Yûşa b. Nûn'dur; zira bu ifade bitişiklikte (hemen sonrasında) zahirdir" demiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu Yûşa, Mûsâ aleyhimesselâm'ın genç yardımcısıdır; oysa onunla Dâvûd arasında birçok asır vardır ve bitişiklik zorunlu değildir. { إِذْ } lafzı, makamın gerektirdiği gizli bir kelimeye müteallıktır; yani "Onların şöyle dedikleri vakit o ileri gelenlerin kıssasını veya sözlerini görmedin mi?" demektir. { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } “Bize bir hükümdar gönder”, yani bize bir emir tayin et. "Ba's" kelimesinin aslı, gönderilen kimseyi bulunduğu yerden göndermektir; ancak müteallakına göre farklılık gösterir: Deveyi çöktüğü yerden kaldırdığında "baase'l-baîra", yürüyüşte hızlandırdığında "baastühû fi's-seyr", Allah Teâlâ ölüyü dirilttiğinde "baasallāhu'l-meyyite", orduya göç etmeleri emredildiğinde "duribe'l-ba'sü ale'l-cünd" denir.
نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مجزوم بالأمر، وقرىء بالرفع على أنه حال مقدرة أي ابعثه لنا مقدرين القتال أو مستأنف استئنافا بيانيا كأنه قيل: فماذا تفعلون مع الملك؟ فأجيب نقاتل، وقرىء يقاتل- بالياء- مجزوما ومرفوعا على الجواب للأمر. والوصف- لملكا- وسبب طلبهم ذلك على ما في بعض الآثار أنه لما مات موسى خلفه يوشع ليقيم فيهم أمر الله تعالى ويحكم بالتوراة ثم خلفه كالب كذلك ثم حزقيل كذلك ثم إلياس كذلك ثم اليسع كذلك، ثم ظهر لهم عدو وهم العمالقة قوم جالوت- وكانوا سكان بحر الروم- بين مصر وفلسطين وظهروا عليهم، وغلبوا على كثير من بلادهم وأسروا من أبناء ملوكهم أربعمائة وأربعين، وضربوا عليهم الجزية وأخذوا توراتهم ولم يكن لهم نبي إذ ذاك يدبر أمرهم وكان سبط النبوة قد هلكوا إلا امرأة حبلى فولدت غلاما فسمته أشمويل ومعناه إسماعيل، وقيل:
{ نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşalım”, emir kipiyle meczûmdur. Mukadder bir hâl olarak ref ile de okunmuştur; yani "savaşı takdir edenler olarak onu bize gönder" yahut beyânî istînâf olarak [merfûdur], sanki: "Peki, hükümdarla ne yapacaksınız?" denilmiş de "Savaşırız" diye cevap verilmiş gibidir. Yâ harfi ile "yukâtil (يقاتل)" şeklinde, emrin cevabı olarak meczûm ve "melik" kelimesinin sıfatı olarak merfû da okunmuştur. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre bunu talep etmelerinin sebebi şudur: Mûsâ vefat edince, aralarında Allah Teâlâ'nın emrini ikame etmek ve Tevrat ile hükmetmek üzere yerine Yûşa geçti; sonra aynı şekilde Kâlib, sonra Hizkîl, sonra İlyâs, sonra Elyesa' onun yerine geçti. Sonra karşılarına Câlût kavmi olan Amâlika düşmanı çıktı —bunlar Mısır ile Filistin arasındaki Rum Denizi (Akdeniz) sakinleri idiler—; onlara galebe çaldılar, şehirlerinin çoğuna hâkim oldular, hükümdarlarının oğullarından dört yüz kırk kişiyi esir aldılar, onlara cizye koydular ve Tevratlarını aldılar. O vakit işlerini çekip çevirecek bir peygamberleri yoktu; peygamberlik nesli de gebe bir kadın müstesna helak olmuştu. Kadın bir erkek çocuk doğurdu ve ona İsmâîl anlamına gelen Eşmvîl adını verdi. Şöyle de denilmiştir:
شمعون فلما كبر سلمته التوراة وتعلمها في بيت المقدس وكفله شيخ من علمائهم فلما كبر نبأه الله تعالى وأرسله إليهم فقالوا: إن كنت صادقا- فابعث لنا ملكا- الآية، وكان قوام أمر بني إسرائيل بالاجتماع على الملوك وطاعة أنبيائهم وكان الملك هو الذي يسير بالجموع والنبي هو الذي يقيم أمره ويرشده ويشير عليه قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا عسى من النواسخ وخبرها أن لا تقاتلوا وفصل بالشرط اعتناء به، والمعنى هل قاربتم أن لا تقاتلوا كما أتوقعه منكم، والمراد تقرير أن المتوقع كائن وتثبيته على ما قيل، واعترض بأن عسيتم أن لا تقاتلوا
Şem'ûn idi. Büyüyünce ona Tevrat'ı teslim etti, o da onu Beytülmakdis'te öğrendi ve âlimlerinden yaşlı bir zat onu himayesine aldı. Büyüyünce Allah Teâlâ onu peygamber yaptı ve onlara gönderdi. Onlar da: "Eğer doğru sözlü isen bize bir hükümdar gönder..." ayetinde belirtildiği gibi söylediler. İsrailoğullarının nizamı, hükümdarların etrafında toplanmak ve peygamberlerine itaat etmekle kaimdi; hükümdar orduları sevk eden kimse, peygamber ise onun işini çekip çeviren, ona yol gösteren ve ona akıl veren kimseydi. { قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } “[Peygamberleri] dedi ki: 'Ya üzerinize savaş farz kılınır da savaşmazsanız?!'”. "Asâ" nevâsıhtandır (isim cümlesini değiştiren fiillerdendir) ve haberi "ellâ tukâtilû"dur; ehemmiyetine binaen şart cümlesiyle araları ayrılmıştır. Anlamı: "Sizden beklediğim gibi savaşmamaya yaklaşır mısınız?" demektir. Muradı, denildiğine göre, beklenenin vaki olacağını teyit ve tespit etmektir. "Aseytüm ellâ tukâtilû" ifadesine ise şöyle itiraz edilmiştir:
معناه توقع عدم القتال. وهل لا يستفهم بها إلا عما دخلته فيكون الاستفهام عن التوقع لا المتوقع ولا يلزم من تقرير الاستفهام أن المتوقع ثابت بل إن التوقع كائن وأين هذا من ذاك؟! وأجيب بأن الاستفهام دخل على جملة مشتملة على توقع متوقع ولا سبيل إلى الأول لأن الرجل لا يستفهم عن توقعه فتعين أن يكون عن المتوقع، ولما كان الاستفهام على سبيل التقرير كان المراد أن المتوقع كائن، وقيل: لما كانت عسى لإنشاء التوقع ولا تخرج عنه جعل الاستفهام التقريري متوجها إلى المتوقع وهو الخبر الذي هو محل الفائدة فقرره وثبته وكون المستفهم عنه يلي الهمزة ليس أمرا كليا، وقيل: إن عسى ليست من النواسخ وقد تضمنت معنى قارب وأن وما بعدها مفعول لها وهذا معنى قول بعضهم:
anlamının savaşmama beklentisi olduğudur. "Hel (هَلْ)" edatıyla ancak dahil olduğu şey sorulur; bu durumda istifham (soru) beklenilen şeyden (el-mutevakka') değil, beklentiden (et-tevakku') ibaret olur. İstifhamın takririnden (onaylatılmasından) beklenilen şeyin sabit olduğu değil, sadece beklentinin var olduğu lazım gelir ki bunun onunla ne alakası vardır?! Buna şöyle cevap verilmiştir: İstifham, beklenen bir şeyi içeren bir beklenti cümlesine dahil olmuştur. Birincisine [yani beklentinin kendisine yönelik olmasına] imkân yoktur; zira kişi kendi beklentisini sormaz. Dolayısıyla bunun beklenilen şeye yönelik olması taayyün etmiştir. İstifham takrir yoluyla olunca, murat edilen şey de beklenenin vuku bulacağıdır. Şöyle de denilmiştir: "Asâ (عسى)" beklentiyi inşâ etmek içindir ve bundan dışarı çıkmaz; bu yüzden takrirî istifham, asıl faydanın yeri olan habere yani beklenilene yöneltilmiş, böylece onu takrir ve tespit etmiştir. Hakkında soru sorulan şeyin hemzeden hemen sonra gelmesi ise küllî (mutlak) bir kural değildir. Şöyle de denilmiştir: "Asâ" nevâsıhtan değildir; "kârebe (قارب - yaklaştı)" anlamını tazammun etmiştir; "en (أَنْ)" ve sonrası da onun mef'ûlüdür. Nitekim bazılarının şu sözünün anlamı da budur:
إنها خبر لا إنشاء، واستدل على ذلك بدخول الاستفهام عليها ووقوعها خبرا في قوله لا تكسرن إني عسيت صائما ولا يخفى ما فيه، وإنما ذكر في معرض الشرط كتابة القتال دون ما التمسوه مع أنه أظهر تعلقا بكلامهم مبالغة في بيان تخلفهم عنه فإنهم إذا لم يقاتلوا عند فرضية القتال عليهم بإيجاب الله تعالى فلأن لا يقاتلوا عند عدم فرضيته أولى ولأن ما ذكروه ربما يوهم أن سبب تخلفهم هو المبعوث لا نفس القتال، ويحتمل أنه أقام هذا مقام ذلك إيماء إلى أن ذلك البعث المترتب عليه القتال إذا وقع فإنما يقع على وجه يترتب عليه الفرضية، وقرىء- عسيتم- بكسر السين وهي لغة قليلة قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي ما الداعي لنا إلى أن لا نقاتل أي إلى ترك القتال. والجار والمجرور متعلق بما تعلق به لنا أو به نفسه وهو خبر عن «ما» ودخلت الواو لتدل على ربط هذا الكلام بما قبله ولو حذفت لجاز أن يكون منقطعا عنه- قاله أبو البقاء- وجوز أن تكون عاطفة على محذوف كأنهم قالوا عدم القتال غير متوقع منا- وما لنا أن لا نقاتل- وإنما لم يصرحوا به تحاشيا عن مشافهة نبيهم بما هو ظاهر في رد كلامه، والشائع في مثل هذا التركيب ما لنا نفعل أو لا نفعل على أن الجملة حال، ولما منع من ذلك هنا أن المصدرية إذ لا توافقه التزم فيه ما التزم، والأخفش ادعى زيادة ان وأن العمل لا ينافيها، والجملة نصب على الحال كما في الشائع، وقيل: إنه على حذف الواو ويؤول إلى ما لنا ولأن لا نقاتل كقولك: إياك وأن تتكلم وقد يقال: إياك أن تتكلم والمعنى على- الواو- وقيل: إن ما هنا نافية أي ليس لنا ترك القتال وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا في موضع الحال والعامل نقاتل والغرض الإخبار بأنهم يقاتلون لا محالة إذ قد عرض لهم ما يوجب المقاتلة إيجابا قويا وهو الإخراج عن الأوطان والاغتراب من الأهل والأولاد، وإفراد الأبناء بالذكر لمزيد تقوية أسباب القتال وهو معطوف على الديار وفيه حذف مضاف عند أبي البقاء أي ومن بين أبنائنا، وقيل: لا حذف والعطف على حد
Onun inşâ değil, haber olduğudur. Buna delil olarak istifhamın onun üzerine dahil olması ve "Lâ teksirenne innî aseyte sâimen (لا تكسرن إني عسيت صائما)" sözünde haber olarak vaki olması gösterilmiştir. Ancak bunda ne [tür zayıflık] bulunduğu gizli değildir. Şart makamında, onların talep ettikleri şeye daha açık bir taalluku bulunmasına rağmen, savaştan geri kalacaklarını beyanda mübalağa kabilinden onların talep ettikleri değil de savaşın farz kılınması zikredilmiştir. Zira onlar, savaş üzerlerine Allah Teâlâ'nın farz kılmasıyla vacip olduğunda savaşmazlarsa, farz olmadığı durumda öncelikle savaşmazlar. Ayrıca onların zikrettiği ifade, geri kalmalarının sebebinin bizzat savaş değil de gönderilen hükümdar olduğu vehmini uyandırabilirdi. Savaşa terettüp eden o gönderme vuku bulduğunda, ancak üzerine farziyet terettüp edecek bir surette vuku bulacağına ima etmek üzere bunu onun yerine ikame etmiş olması da muhtemeldir. "Aseytüm", sîn harfinin kesresiyle (عَسِيتُمْ) de okunmuştur ki bu az kullanılan bir lügattir. { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Dediler ki: 'Allah yolunda savaşmamamız için bize ne var?! (Neden savaşmayalım?)'”; yani savaşmamamıza, savaşı terk etmemize bizi sevk eden gerekçe nedir? Câr ve mecrûr, "lenâ"nın taalluk ettiği şeye yahut bizzat kendisine taalluk etmektedir ve "mâ"dan haberdir. Vâv harfi, bu sözün öncesine bağlı olduğuna delalet etsin diye girmiştir; şayet hazfedilseydi ondan munkatı' (bağımsız) olması caiz olurdu —bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir—. Sanki onlar "Savaşmamak bizden beklenmez, bize ne oluyor da savaşmayalım?" demişler gibi mahzûf bir cümleye atıf olması da caiz görülmüştür. Peygamberlerinin sözünü açıkça reddetme manası taşıyan bir ifadeyle onunla yüz yüze gelmekten sakındıkları için bunu açıkça ifade etmemişlerdir. Bu tür terkiplerde yaygın olan kullanım, cümlenin hâl olması üzere "mâ lenâ nef'alü (ما لنا نفعل)" veya "lâ nef'alü (لا نفعل)" şeklindedir. Burada buna mâni olan şey masdariyye "en"i olunca —zira onunla uyuşmaz— o görüşe iltizam edilmiştir. Ahfeş, "en"in zâit olduğunu ve amelin buna zıt düşmeyeceğini iddia etmiştir; bu durumda cümle, yaygın kullanımda olduğu gibi hâl olarak mansûbtur. Şöyle de denilmiştir: Bu vâv'ın hazfi üzerinedir ve "iyyâke ve en tetekelleme (إياك وأن تتكلم)" sözün gibi "mâ lenâ ve li-en lâ nukâtile (ما لنا ولأن لا نقاتل)" takdirine döner; bazen "iyyâke en tetekelleme (إياك أن تتكلم)" denir ama mana vâv üzerinedir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki "mâ" nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); yani "Savaşı terk etmek bize yakışmaz." { وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا } “Oysa yurtlarımızdan ve evlatlarımızdan [ayrı] çıkarıldık” [ifadesi] hâl konumundadır, âmili de "nukâtilu"dur. Maksat, kendilerinde savaşmayı kuvvetle gerektiren bir durum —yani vatanlarından çıkarılmak, aile ve çocuklarından ayrı düşmek— meydana geldiğinden dolayı behemehal savaşacaklarını haber vermektir. Savaş sebeplerini daha da kuvvetlendirmek için evlatlar ayrıca zikredilmiştir. Bu ifade "ed-diyâr" üzerine matuftur ve Ebu'l-Bekâ'ya göre burada bir muzâf hazfi vardır; yani "ve min beyni ebnâinâ (ve evlatlarımızın arasından)" demektir. Şöyle de denilmiştir: Hazif yoktur ve atıf,
علفتها تبنا وماء باردا
"Ona saman ve soğuk su yedirdim [içirdim]" [mısraında olduğu] kabildendir.
وفي الكلام إسناد ما للبعض للكل إذ المخرج بعضهم لا كلهم.
Kelamda, parçaya ait olanı bütüne isnat etme vardır; zira çıkarılanlar hepsini değil, bir kısmını teşkil ediyordu.
فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ بعد سؤال النبي وبعث الملك تَوَلَّوْا أعرضوا وضيعوا أمر الله تعالى ولكن لا في ابتداء الأمر بل بعد مشاهدة كثرة العدو وشوكته كما سيجيء وإنما ذكر هاهنا مآل أمرهم إجمالا إظهار لما بين قولهم وفعلهم من التنافي والتباين إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وهم الذين جاوزوا النهر وكانوا ثلاثمائة وثلاثة عشرة عدة أهل بدر على ما أخرجه البخاري عن البراء رضي الله تعالى عنه، والقلة إضافية فلا يرد وصف هذا العدد أحيانا بأنه جم غفير وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ ومنهم الذين ظلموا بالتولي عن القتال وترك الجهاد وتنافت أقوالهم وأفعالهم، والجملة تذييل أريد منها الوعيد على ذلك وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ شروع في التفصيل بعد الإجمال أي قال بعد أن أوحى لهم ما أوحى إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً يدير أمركم وتصدرون عن رأيه في القتال. وطالُوتَ فيه قولان أظهرهما أنه علم أعجمي عبري- كداود- ولذلك لم ينصرف، وقيل: إنه عربي من الطول وأصله طولوت- كرهبوت ورحموت- فقلبت- الواو ألفا- لتحركها وانفتاح ما قبلها ومنع صرفه حينئذ للعلمية وشبه العجمة لكونه ليس من أبنية
{ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca” peygamberin talep etmesi ve hükümdarın gönderilmesinden sonra, { تَوَلَّوْا } “yüz çevirdiler”, sırt çevirip Allah Teâlâ'nın emrini zayi ettiler; ancak işin başında değil, ileride geleceği üzere düşmanın çokluğunu ve gücünü gördükten sonra [yüz çevirdiler]. Sözleri ile fiilleri arasındaki çelişkiyi ve tezatlığı ortaya koymak maksadıyla durumlarının akıbeti burada icmâlî olarak zikredilmiştir. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna”; onlar da nehri geçenlerdir ki Buhârî'nin Berâ radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre sayıları Bedir ehlinin sayısı kadar, yani üç yüz on üç kişiydi. Buradaki azlık izâfîdir (nisbîdir); dolayısıyla bu sayının bazen büyük bir topluluk olarak nitelendirilmesi buna zıt düşmez. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah o zalimleri hakkıyla bilendir”; savaştan yüz çevirip cihâdı terk etmek suretiyle zulmeden ve sözleri fiillerine ters düşen kimseler de bunlardandır. Cümle, buna dair tehdit murat edilen bir tezyîldir (fezlekedir). { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } “Peygamberleri onlara dedi ki”, icmâlden sonra tafsilata giriştir; yani onlara vahyettiği şeyleri vahyettikten sonra dedi ki: { إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً } “'Haberiniz olsun ki Allah, size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi.'” İşlerinizi çekip çevirecek ve savaşta onun görüşü doğrultusunda hareket edeceksiniz. "Tâlût" hakkında iki görüş vardır; en zâhir olanı —Dâvûd gibi— İbrânîce gayri arapça (ucme) bir alem (özel isim) olduğudur; gayrimunsarıf olması da bundandır. Şöyle de denilmiştir: Boy pos manasındaki "et-tûl"den türemiş Arapça bir kelimedir; aslı —rehhabût ve rahamût gibi— "tavlevût"tur. Vâv harfi harekeli olup makabli meftûh olduğu için elife kalbedilmiştir; bu takdirde gayrimunsarıf olması alemiyet ve Arap kalıplarından olmaması sebebiyle ucme benzerliğinden dolayıdır.
العرب، وأما ادعاء العدل عن طويل، والقول بأنه عبراني وافق العربي فتكلف، ومَلِكاً حال من طالُوتَ أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أن- نبيهم- لما دعا ربه أن يملكهم أتى بعصا يقاس بها من يملك عليهم فلم يساوها إلا طالوت. وأخرج ابن إسحاق وابن جرير عن وهب بن منبه أنه لما دعا الله تعالى قال له: انظر القرن الذي فيه الدهن في بيتك فإذا دخل عليك رجل فنش الدهن الذي فيه فهو ملك بني إسرائيل فادهن رأسه منه وملكه عليهم فأقام ينتظر متى يدخل ذلك الرجل عليه وكان طالوت رجلا دباغا يعمل الأدم، وقيل: كان سقاء وكان من سبط بنيامين بن يعقوب ﵇ ولم يكن فيهم نبوة ولا ملك فخرج طالوت في ابتغاء دابة له ضلت ومعه غلام فمرا ببيت النبي فقال غلام طالوت له: لو دخلت بنا على هذا النبي فسألناه عن أمر دابتنا فيرشدنا ويدعو لنا فيها بخير فقال طالوت: ما بما قلت من بأس فدخلا عليه فبينما هو عنده يذكر له شأن دابته ويسأله أن يدعو له إذ نش الدهن الذي في القرن فقام إليه النبي فأخذه ثم قال لطالوت: قرب رأسك فقربه فدهنه منه ثم قال: أنت ملك بني إسرائيل الذي أمرني الله تعالى أن أملكك عليهم فجلس عنده وقال الناس: ملك طالوت فأتت عظماء بني إسرائيل نبيهم مستغربين ذلك حيث لم يكن من بيت النبوة ولا الملك.
"Tavîl" kelimesinden adl (türetme) olduğu iddiası ve Arapçaya uyan İbrânîce bir kelime olduğu sözü ise tekellüflüdür (zorlamadır). "Meliken (مَلِكاً)", Tâlût'un hâlidir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre peygamberleri, kendilerine hükümdar tayin etmesi için Rabbine dua ettiğinde, başlarına geçecek kimsenin ölçüleceği bir asa getirildi; Tâlût hariç hiç kimse onun boyuna denk gelmedi. İbn İshâk ve İbn Cerîr'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre peygamber Allah Teâlâ'ya dua ettiğinde O kendisine şöyle buyurdu: "Evindeki yağ bulunan boynuza bak; içeriye bir adam girdiğinde o boynuzdaki yağ kaynayıp kabarırsa İsrailoğullarının hükümdarı odur. Onun başını o yağla meshet ve onu başlarına hükümdar yap." O zat da içeriye ne zaman bir adam girecek diye beklemeye durdu. Tâlût derileri işleyen bir debbağ idi; sakalık yaptığı da söylenmiştir. Yâkub aleyhisselâm'ın oğlu Bünyâmin'in soyundandı; onların soyunda ne peygamberlik ne de hükümdarlık vardı. Tâlût kaybolan bir biniti aramak üzere yanında bir gençle birlikte çıktı. Peygamberin evinin yanından geçtiler; Tâlût'un genci ona: "Şu peygamberin yanına girsek de ona binitimizin durumunu sorsak, o da bize yol gösterse ve bizim için hayır dua etse ya!" dedi. Tâlût da: "Söylediğinde bir beis yok" dedi ve huzuruna girdiler. O, binitinin durumunu anlatıp kendisi için dua etmesini isterken boynuzdaki yağ kaynamaya başladı. Peygamber kalkıp yağı aldı, sonra Tâlût'a: "Başını yaklaştır" dedi; o da yaklaştırdı ve başını onunla meshetti. Sonra: "Sen, Allah Teâlâ'nın seni başlarına hükümdar yapmamı bana emrettiği İsrailoğullarının hükümdarısın" dedi. Tâlût onun yanında oturdu. İnsanlar: "Tâlût hükümdar oldu" dediler. Bunun üzerine İsrailoğullarının ileri gelenleri, peygamberlik ve hükümdarlık hanedanından olmadığı için bu durumu yadırgayarak peygamberlerine geldiler.
قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا أي من أين يكون أو كيف يكون له ذلك؟ والاستفهام حقيقي أو للتعجب لا لتكذيب نبيهم والإنكار عليه في رأي، وموضعه نصب على الحال من الملك، ويكون- يجوز أن تكون الناقصة فيكون الخبر له،- وعلينا- حال من الملك أو الخبر علينا وله حال، ويجوز أن تكون التامة فيكون له متعلقا بها.
{ قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا } “Dediler ki: 'Bizim üzerimize hükümdarlık onun nereden/nasıl olabilir?!'”; yani bu durum ona nereden veya nasıl olabilir? Bir görüşe göre buradaki istifham hakiki yahut taaccüb içindir; peygamberlerini yalanlamak ve ona itiraz etmek için değildir. Konumu, "el-mülk" kelimesinden hâl olarak nasbtır. "Yekûnü" fiilinin nâkıs olması caizdir; bu durumda haber "lehû" olur; "aleynâ" ise "el-mülk"ten hâldir yahut haber "aleynâ", "lehû" ise hâldir. Tâmm olması da caizdir; bu durumda "lehû" ona taalluk eder.
وعَلَيْنا حال وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ الواو الأولى حالية، والثانية عاطفة جامعة للجملتين أي كيف يتملك علينا والحال أنه لا يستحق التملك لوجود من هم أحق منه ولعدم ما يتوقف عليه الملك من المال، أو لعدم ما يجبر نقصه لو كان ويلحقه بالأشراف عرفا من ذلك، وأصل- سعة- وسعة بالواو وحذفت لحذفها من يسع وكان حق الفعل كسر السين فيه ليتأتى الحذف كما في- يعد- وإنما ارتكب الفتح لحرف الحلق فهو عارض، ولذا أجري عليه حكم الكسرة ولذلك الفتح فتحت السين في المصدر ولم تكسر كما كسرت عين عدة.
"Aleynâ" ise hâldir. { وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ } “Oysa biz hükümdarlığa ondan daha layığız, üstelik ona maldan bir genişlik (servet) de verilmemiştir.” İlk vâv hâliyye, ikincisi iki cümleyi cem eden âtıfedir. Yani ondan daha layık olanlar mevcutken ve hükümdarlığın kendisine bağlı olduğu maldan yoksunken yahut şayet bir noksanlığı varsa onu telafi edip örfen kendisini eşrafa katacak servetten mahrumken bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir? "Sa'aten (سَعَةً)" kelimesinin aslı vâv ile "vesa'aten (وَسَعَةً)" şeklindedir; "yese'u (يَسَعُ)" fiilinden hazfedildiği için [buradan da] hazfedilmiştir. "Ya'idü (يَعِدُ)" kelimesinde olduğu gibi hazfin gerçekleşebilmesi için fiilin hakkı sîn harfinin kesreli olması idi; boğaz harfinden ötürü fethaya geçilmiştir, dolayısıyla bu ârızîdir. Bu sebeple ona kesre hükmü uygulanmıştır ve bu fethadan dolayı mastarda sîn harfi meftûh kılınmış, "ıdeten (عِدَةً)" kelimesinin ayn harfi gibi kesrelenmemiştir.
قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ رد عليهم بأبلغ وجه وأكمله كأنه قيل: لا تستبعدوا تملكه عليكم لفقره وانحطاط نسبه عنكم، أما أولا فلأن ملاك الأمر هو اصطفاء الله تعالى وقد اصطفاه واختاره وهو سبحانه أعلم بالمصالح لكم، وأما ثانيا فلأن العمدة وفور العلم ليتمكن به من معرفة الأمور السياسية، وجسامة البدن ليكون أعظم خطرا في القلوب وأقوى على كفاح الأعداء ومكابدة الحروب لا ما ذكرتم وقد خصه الله تعالى بحظ وافر منهم، وأما ثالثا فلأنه تعالى مالك الملك على الإطلاق وللمالك أن يمكن من شاء من التصرف في ملكه بإذنه، وأما رابعا فلأنه سبحانه واسع الفضل يوسع على الفقير فيغنيه عَلِيمٌ بما يليق بالملك من النسيب وغيره، وفي تقديم البسطة في العلم على البسطة في الجسم إيماء إلى أن الفضائل النفسانية أعلى وأشرف من الفضائل الجسمانية بل يكاد لا يكون بينهما نسبة لا سيما ضخامة الجسم ولهذا حمل بعضهم البسطة فيه هنا على الجمال أو القوة لا على المقدار كطول القامة كما قيل: إن الرجل القائم كان يمد يده حتى ينال رأسه فإن ذلك لو كان كمالا لكان أحق الخلق به رسول الله ﷺ مع أنه ﵊ كان ربعة من الرجال، ولعل ذكر ذلك التقدير لأنه صفة تزيد الملك المطلوب لقتال العمالقة حسنا لأنهم كانوا ضخاما ذوي بسطة في الأجسام وكان ظل ملكهم جالوت ميلا على ما في بعض الأخبار لا أنها من الأمور التي هي عمدة في الملوك من حيث هم كما لا يخفى على من تحقق- أن المرء بأصغريه لا بكبر جسمه وطول برديه.
{ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “[Peygamberleri] dedi ki: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve cisimde (bedence) bir üstünlük ve genişlik verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.'” Onlara en beliğ ve en kâmil şekilde cevap vermiştir; sanki şöyle denilmiştir: Fakirliği ve nesebinin sizden aşağı olması sebebiyle onun üzerinize hükümdar olmasını uzak görmeyin! Birincisi: İşin esası Allah Teâlâ'nın seçmesidir; O onu seçip beğenmiştir ve sizin maslahatlarınızı en iyi bilen O Subhânehû'dur. İkincisi: Asıl dayanak, siyasî meseleleri bilmeye imkân sağlayacak ilim çokluğu ve kalplerde daha heybetli olması, düşmanlarla mücadeleye ve savaşların meşakkatine daha güçlü dayanması için beden heybetidir; sizin zikrettiğiniz şeyler değildir. Allah Teâlâ ona bunlardan bol bir nasip vermiştir. Üçüncüsü: O Teâlâ mutlak mülkün sahibidir; mülk sahibinin ise dilediği kimseye Kendi izniyle mülkünde tasarruf yetkisi vermesi hakkıdır. Dördüncüsü: O Subhânehû lütfu geniş olandır, fakiri genişletip zengin kılar; nesep sahibi olsun olmasın hükümdarlığa neyin layık olduğunu bilendir (Alîm'dir). İlimdeki genişliğin cisimdeki genişlikten önce takdim edilmesinde, nefsânî faziletlerin cismanî faziletlerden daha üstün ve daha şerefli olduğuna, hatta —bilhassa cismin iriliği ile— aralarında neredeyse hiçbir nisbet bulunmadığına bir ima vardır. Bu sebeple bazıları buradaki cisim genişliğini boy uzunluğu gibi cüsse miktarına değil, güzelliğe veya kuvvete hamletmişlerdir. Nitekim ayaktaki bir adamın elini uzattığında ancak onun başına yetişebildiği söylenmiştir. Şayet bu [salt cüsse] bir kemâl olsaydı, yaratılmışlar içinde ona en layık olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu; oysa o aleyhisselâm orta boylu bir insandı. Boy pos ölçüsünün böyle zikredilmesi, muhtemelen Amâlika ile savaşmak için istenen hükümdara daha bir güzellik katan bir sıfat olduğu içindir; zira onlar cüsseli, iri yarı kimselerdi ve bazı rivayetlerde geçtiğine göre kralları Câlût'un gölgesi bir mil idi. Yoksa bu, hükümdarların bizzat hükümdar olmaları bakımından asıl dayanakları olan hususlardan değildir; nitekim insanın boyunun uzunluğu ve cübbesinin büyüklüğü ile değil, iki küçük organıyla (kalbi ve diliyle) insan olduğunu tahkik eden kimseye bu gizli kalmaz.
وفي اختيار واسِعٌ وعَلِيمٌ في الإخبار عنه تعالى هنا من حسن المناسبة لبسطة الجسم وكثرة العلم ما تهتش له الخواطر لا سيما على ما يتبادر من بسطة الجسم، وقدم الوصف الأول مع أن ما يناسبه ظاهرا مؤخر لأن له مناسبة معنى لأول الإخبار إذ الاصطفاء من سعة الفضل أيضا، ولأن عليم أوفق بالفواصل وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة.
Burada Allah Teâlâ hakkında haber verilirken "Vâsi' (واسِعٌ)" ve "Alîm (عَلِيمٌ)" isimlerinin seçilmesinde; cisim genişliğine ve ilim çokluğuna zihinleri coşturacak derecede güzel bir münasebet vardır; bilhassa cisim genişliğinden ilk akla gelen mana nazarında. Zahiren kendisine münasip olan vasıf sonraya bırakıldığı halde birinci vasfın öne alınması, haberin başlangıcına manevi münasebeti olduğu içindir; zira seçmek de lütfun genişliğindendir; ayrıca "Alîm" isminin ayet sonlarına (fâsıla) daha uygun düşmesi ve heybet uyandırmak için Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesi sebebiyledir.
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ عطف على مثله مما تقدم وكان توسيط ما تقدم بينهما للإشعار بعدم اتصال أحدهما بالآخر وتخلل كلام من جهة المخاطبين متفرع على السابق مستتبع للأحق، وروايات القصاص متظافرة على أنهم قالوا لنبيهم، ما آية ملكه واصطفائه علينا؟ فقال: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ ولما لم يكن قولهم ذلك مذكورا ليقع هذا جوابا له صراحة أعاد الفاعل ليغاير ما علم صراحة كونه جوابا، وإنما لم يجر ذلك المجرى بأن يذكر مقولهم ويكون هذا جوابا له، ويكتفي بالإضمار كما اكتفى به أولا للإيماء إلى أن ذلك السؤال للنبي بعد تصديقهم له وبيانه لهم ما استفهموا عنه مما لا ينبغي أن يكون حتى يجاب لأن له شبها تاما بالتعنت حينئذ وإن عد من باب السؤال لتقوية العلم، وهذا بناء على أن القوم كانوا مؤمنين، وفي بعض الروايات ما يقتضي أنهم لم يكونوا آمنوا به حينئذ فعن السدي أن هذا النبي كان قد كفله شيخ من علماء بني إسرائيل فلما أراد الله تعالى أن يبعثه نبيا أتاه جبريل وهو غلام نائم إلى جنب الشيخ، وكان لا يأمن عليه غيره فدعاه بلحن الشيخ فقام فزعا إلى الشيخ فقال: يا أبتاه دعوتني؟ فكره الشيخ أن يقول لا فيفزع فقال يا بني ارجع فنم فرجع فنام فدعاه الثانية فأتاه الغلام أيضا فقال: دعوتني؟ فقال: ارجع فنم فإن دعوتك الثالثة فلا تجبني، فلما كانت الثالثة ظهر له جبريل فقال له: اذهب إلى قومك فبلغهم رسالة ربك فإن الله تعالى قد بعثك فيهم نبيا فلما أتاهم كذبوه، وقالوا: استعجلت بالنبوة ولم يأن لك وقالوا: إن كنت صادقا فابعث لنا ملكا ثم جرى ما جرى فقال: إن الله قد بعث لكم طالُوتَ مَلِكاً فقالوا: ما كنت قط أكذب منك الساعة واعترضوا وأجيبوا ثم- قالوا إن كنت صادقا فأتنا بآية- إن هذا ملك فقال: ما قص الله تعالى، وحينئذ لا يبعد أن يكون الاستفهام المصرح به في الآية وكذا الطلب المرموز إليه فيها صادرا عن إنكار وعدم إيقان، ووجه ترك ذكر سؤالهم حينئذ إن كان الإشارة إلى أن من شأن الأنبياء الإتيان بالآيات وإن لم تطلب منهم جلبا للشارد وتقيدا للوارد «وليزداد الذين آمنوا هدي» والتابوت الصندوق وهو فعلوت من التوب وهو الرجوع لما أنه لا يزال يرجع إليه ما يخرج منه وصاحبه يرجع إليه فيما يحتاجه من مودعاته فتاؤه مزيدة كتاء ملكوت، وأصله توبوت فقلبت الواو ألفا وليس بفاعول من التبت لقلة ما كان فاؤه ولامه من جنس واحد كسلس وقلق، وقرىء تابوه بالهاء، وهي لغة الأنصار والأولى لغة قريش، وهي التي أمر عثمان رضي الله تعالى عنه بكتابتها في الإمام حين ترافع لديه في ذلك زيد وأبان رضي الله تعالى عنهما ووزنه حينئذ- على ما اختاره الزمخشري- فاعول لأن شبهة الاشتقاق لا تعارض زيادة الهاء وعدم النظير، وأما جعل الهاء بدلا من التاء لاجتماعهما في الهمس- وأنهما من حروف الزيادة- ضعيف لأن الإبدال في غير تاء التأنيث ليس بثبت، وذهب الجوهري إلى أن التاء فيه للتأنيث وأصله عنده تابوة مثل ترقوة فلما سكنت الواو انقلبت هاء التأنيث تاء، والمراد به صندوق كان يتبرك به بنو إسرائيل فذهب منهم، واختلف في تحقيق ذلك فقال: أرباب الأخبار: هو صندوق أنزله الله تعالى على آدم ﵇ فيه تماثيل الأنبياء جميعهم. وكان من عود الشمشاذ نحوا من ثلاثة أذرع في ذراعين، ولم يزل ينتقل من كريم إلى كريم حتى وصل إلى يعقوب ثم إلى بنيه- ثم، وثم- إلى أن فسد بنو إسرائيل وعصوا بعد موسى ﵇ فسلط الله تعالى عليهم العمالقة فأخذوه منهم فجعلوه في موضع البول والغائط فلما أراد الله تعالى أن يملك طالوت سلط عليهم البلاء حتى أن كل من أحدث عنده ابتلي بالبواسير وهلكت من بلادهم خمس مدائن
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } “Peygamberleri onlara dedi ki”; daha önce geçen benzeri üzerine matuftur. Öncesinin araya girmesi, ikisinin birbiriyle bitişik olmadığını, muhataplar tarafından önceki söze dayanan ve sonrakini gerektiren bir kelamın araya girdiğini hissettirmek içindir. Kıssacıların rivayetleri, onların peygamberlerine: "Onun hükümdarlığının ve bizim üzerimize seçilmesinin alameti nedir?" dedikleri konusunda ittifak halindedir. O da: { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ } “'Onun hükümdarlığının alameti, size o Tabut'un (Sandığın) gelmesidir'” demiştir. Onların bu sözü, bunun ona sarahaten bir cevap olması için açıkça zikredilmediğinden, açıkça cevap olduğu bilinen şeyden farklı kılmak üzere fâili tekrar etmiştir. Sözlerinin zikredilip bunun ona cevap olması ve ilkinde yetinildiği gibi zamirle yetinilmesi yoluna gidilmemesi; peygambere olan tasdiklerinden ve onun kendilerine sordukları şeyi açıklamasından sonra gelen bu tür bir sorunun, o anda her ne kadar ilmi pekiştirmek kabilinden bir soru sayılsa da tam bir inatlaşmaya benzediği için cevap verilmeye layık olmayan bir şey olduğuna ima etmek içindir. Bu, kavmin o esnada mümin olduğu kabulüne göredir. Bazı rivayetlerde ise o esnada ona henüz iman etmemiş olduklarını gerektiren hususlar vardır. Süddî'den rivayet edildiğine göre bu peygamberi İsrailoğullarının âlimlerinden yaşlı bir zat himayesine almıştı. Allah Teâlâ onu peygamber olarak göndermek istediğinde, o genç iken yaşlı zatın yanında uyurken Cebrâîl geldi —o zat da onu başkasına emanet etmezdi—. Onu yaşlı zatın ses tonuyla çağırdı; o da korkuyla yaşlı zata kalkıp: "Babacığım, beni sen mi çağırdın?" dedi. Yaşlı zat "Hayır" deyip de o korkmasın diye bunu kerih gördü ve: "Yavrucuğum, dön uyu" dedi. O da dönüp uyudu. İkinci kez çağırdı; genç yine gelip: "Beni çağırdın mı?" dedi. O da: "Dön uyu; şayet üçüncü kez çağırırsam bana cevap verme" dedi. Üçüncü kez olunca Cebrâîl ona göründü ve: "Kavmine git ve onlara Rabbinin risaletini tebliğ et; zira Allah Teâlâ seni onların içinde peygamber olarak gönderdi" dedi. Onlara gelince onu yalanladılar ve: "Peygamberlik konusunda acele ettin, henüz vaktin gelmedi" dediler. "Eğer doğru sözlü isen bize bir hükümdar gönder" dediler. Sonra olanlar oldu; o da: "Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi" dedi. Onlar: "Şu anki kadar asla daha çok yalan söylememiştin" dediler; itiraz ettiler, kendilerine cevap verildi. Sonra: "Eğer doğru sözlü isen, bunun hükümdar olduğuna dair bize bir delil getir" dediler. O da Allah Teâlâ'nın anlattıklarını söyledi. Bu durumda ayette sarahaten belirtilen istifhamın ve işaret edilen talebin inkâr ve yakînsizlikten neşet etmiş olması uzak değildir. Bu takdirde onların sorularının zikredilmemesinin gerekçesi; haktan kaçanı celbetmek, geleni bağlamak ve "iman edenlerin hidayetini artırmak" için kendilerinden talep edilmese bile mucizeler getirmenin peygamberlerin şanından olduğuna işaret etmektir. "Tâbût", sandık demektir; dönmek manasındaki "et-tevb (التوب)"den "fa'lût" veznindedir; çünkü içinden çıkan şey sürekli ona geri döner ve sahibi de içine emanet ettiği şeylerden ihtiyacı olan hususlarda ona döner. Dolayısıyla tâ'sı, "melekût"un tâ'sı gibi zâiddir. Aslı "tevbût"tur; vâv elife kalbedilmiştir. "Seleket" ve "kalaka" gibi fâ'sı ve lâm'ı aynı cinsten olan kelimelerin azlığından dolayı "sebet"ten "fâ'ûl" vezninde değildir. Hâ harfi ile "tâbûh (تابوه)" olarak da okunmuştur ki bu Ensâr'ın lügatidir; birincisi ise Kureyş'in lügatidir. Zeyd ve Ebân radıyallâhu anhümâ bu hususta Hz. Osman radıyallâhu anh'ın huzurunda ihtilaf ettiklerinde İmam Mushaf'a yazılmasını emrettiği lügat de budur. Bu takdirde onun vezni —Zemahşerî'nin tercih ettiğine göre— "fâ'ûl"dür; zira iştikak şüphesi, hâ harfinin ziyadeliğine ve benzerinin bulunmayışına aykırı değildir. Hâ harfinin fısıltı (hems) harfi olmaları ve zâit harflerden olmaları sebebiyle tâ harfinden bedel kılınması ise zayıftır; zira müenneslik tâ'sı dışındaki ibdâl sabit değildir. Cevherî ise buradaki tâ harfinin te'nîs için olduğu ve kelimenin aslının onda —terkuve (ترقوة) gibi— "tâbûve (تابوة)" olduğu görüşüne varmıştır; vâv sâkin olunca te'nîs hâ'sı tâ'ya dönüşmüştür. Sandıktan murat, İsrailoğullarının teberrük ettiği, sonra da ellerinden çıkan bir sandıktır. Bunun mahiyeti hakkında ihtilaf edilmiştir. Haber ehli şöyle demiştir: O, Allah Teâlâ'nın Âdem aleyhisselâm'a indirdiği ve içinde bütün peygamberlerin suretlerinin bulunduğu bir sandıktı. Şimşir ağacından olup yaklaşık üç arşına iki arşın ebadındaydı. Sürekli kerimden kerime intikal ederek Yâkub'a, sonra oğullarına, sonra diğerlerine ulaştı; nihayet Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra İsrailoğulları bozulup isyan edince Allah Teâlâ Amâlika'yı onlara musallat kıldı, onlar da sandığı ellerinden alıp idrar ve pislik yerine koydular. Allah Teâlâ Tâlût'u hükümdar yapmak isteyince onların üzerine öyle bir bela musallat etti ki onun yanında kim abdest bozsa basur illetine yakalandı ve beldelerinden beş şehir helak oldu.
فعلموا أن ذلك بسبب استهانتهم به فأخرجوه وجعلوه على ثورين فأقبلا يسيران وقد وكل الله تعالى بهما أربعة من الملائكة يسوقونهما حتى أتوا منزل طالوت.
Bunun, sandığı hafife almaları sebebiyle olduğunu anladılar; onu çıkarıp iki öküzün üzerine koydular. İki öküz, Allah Teâlâ'nın onları sevk etmekle görevlendirdiği dört melekle birlikte yola koyulup Tâlût'un evine kadar geldiler.
وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه صندوق التوراة وكان قد رفعه الله تعالى إلى السماء سخطا على بني إسرائيل لما عصوا بعد وفاة موسى ﵇ فلما طلبت الآية أتى من السماء والملائكة يحفظونه وبنو إسرائيل يشاهدون ذلك حتى أنزلوه في بيت طالوت.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o Tevrat sandığı idi. Mûsâ aleyhisselâm'ın vefatından sonra isyan ettiklerinde Allah Teâlâ İsrailoğullarına gazap ederek onu semaya kaldırmıştı. Alamet talep edilince gökten geldi; melekler onu koruyor, İsrailoğulları da onu Tâlût'un evine indirene kadar bu manzarayı seyrediyordu.
وعن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه أنه التابوت الذي أنزل على أم موسى فوضعته فيه وألقته في البحر وكان عند بني إسرائيل يتبركون به إلى أن فسدوا فجعلوا يستخفون به فرفعه الله تعالى إلى أن كان ما كان،
Ebû Ca'fer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Mûsâ'nın annesine indirilen, çocuğunu içine koyup denize (Nil'e) bıraktığı sandıktır. İsrailoğullarının yanındaydı ve onunla teberrük ederlerdi; nihayet bozulup onu hafife almaya başlayınca Allah Teâlâ onu olanlar oluncaya kadar kaldırdı.
وروي غير ذلك مما يطول، وأقرب الأقوال التي رأيتها أنه صندوق التوراة تغلبت عليه العمالقة حتى رده الله تعالى، وأبعدها أنه صندوق نزل من السماء على آدم ﵇ وكان يتحاكم الناس إليه بعد موسى ﵇ إذا اختلفوا فيحكم بينهم ويتكلم معهم إلى أن فسدوا فأخذه العمالقة، ولم أر حديثا صحيحا مرفوعا يعول عليه يفتح قفل هذا الصندوق ولا فكرا كذلك فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أي في إتيانه سكون لكم وطمأنينة، فالسكينة مصدر حينئذ أو فيه نفسه ما تسكنون إليه وهو التوراة، وقيل: وليس بالصحيح- كما قاله الراغب- صورة كانت فيه من زبرجد أو ياقوت لها رأس وذنب كرأس الهرة وذنبها وجناحان فتئن فيزف التابوت نحو العدو وهم يمضون معه فإذا استقر ثبتوا وسكنوا ونزل النصر. والجملة في موضع الحال. ومِنْ لابتداء الغاية أو للتبعيض أي من سكينات ربكم.
Uzayıp gidecek başka şeyler de rivayet edilmiştir. Gördüğüm görüşlerin gerçeğe en yakını; onun Tevrat sandığı olduğu, Allah Teâlâ geri verene kadar Amâlika'nın ona el koyduğu şeklindedir. En uzak olanı ise Âdem aleyhisselâm'a gökten inen bir sandık olduğu; Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra insanlar ihtilaf ettiklerinde aralarında hükmetmesi için ona başvurdukları, onun da aralarında hükmedip bozuluncaya kadar onlarla konuştuğu ve nihayet Amâlika'nın onu aldığı şeklindeki görüştür. Bu sandığın kilidini açacak güvenilir, sahih ve merfû bir hadis görmediğim gibi buna benzer bir tefekkür de görmedim. { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “İçinde Rabbinizden bir sekinet (huzur ve güven) vardır”; yani onun gelişinde sizin için bir sükûnet ve mutmainlik vardır. Bu takdirde sekinet mastardır; yahut bizzat onun içinde huzur bulacağınız şey yani Tevrat vardır. Şöyle de denilmiştir —Râgıb'ın dediği gibi sahih değildir—: İçinde zebercet veya yakuttan, kedi başı ve kuyruğu gibi başı ve kuyruğu olan, iki kanatlı bir suret vardı; inilder, Tabut düşmana doğru hızla ilerler, onlar da onunla beraber giderlerdi; durunca onlar da sebat edip sükûn bulur ve zafer inerdi. Cümle hâl konumundadır. "Min" harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) veya teb'îz (kısmiyet) içindir; yani "Rabbinizin sekinetlerinden bir sekinet" demektir.
وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ هي رضاض الألواح وثياب موسى وعمامة هارون وطست من ذهب كانت تغسل به قلوب الأنبياء. وكلمة الفرج لا إله إلا الله الحليم الكريم وسبحان الله رب السماوات السبع ورب العرش العظيم، والحمد لله رب العالمين، وآلهما أتباعهما أو أنفسهما، أو أنبياء بني إسرائيل، لأنهم أبناء عمهما تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ حال من التابوت، والحمل إما حقيقة أو مجاز على حد. حمل زيد متاعي إلى مكة.
{ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ } “Mûsâ ailesinin ve Hârûn ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı vardır”; bu da levhaların kırıntıları, Mûsâ'nın elbiseleri, Hârûn'un sarığı ve peygamberlerin kalplerinin yıkandığı altından bir leğendir. Bir de ferac kelimesi [vardır ki o da]: "Lâ ilâhe illallāhu'l-Halîmu'l-Kerîm ve subhânallāhi Rabbi's-semâvâti's-seb'i ve Rabbi'l-Arşi'l-azîm ve'l-hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn"dir. İkisinin âli (ailesi); onların tâbileri veya bizzat kendileri yahut amca çocukları oldukları için İsrailoğullarının peygamberleridir. { تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ } “Onu melekler taşımaktadır”, Tabut'un hâlidir. Taşıma ya hakikatidir ya da "Zeyd eşyamı Mekke'ye taşıdı [sevk etti]" ifadesinde olduğu gibi mecazdır.
إِنَّ فِي ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من إتيان التابوت فهو من كلام النبي لقومه أو إلى نقل القصة وحكايتها فهو ابتداء خطاب منه تعالى للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم ومن معه من المؤمنين جيء به قبل تمام القصة إظهارا لكمال العناية، وإفراد حرف الخطاب مع تعدد المخاطبين على التقديرين بتأويل الفريق ونحوه لَآيَةً عظيمة كائنة لَكُمْ دالة على جعل طالوت ملكا عليكم أو على نبوة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم حيث أخبر بما أخبر من غير سماع من البشر ولا أخذ من كتاب إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أي مصدقين بتمليكه عليكم أو بشيء من الآيات، وإِنَّ شرطية والجواب محذوف اعتمادا على ما قبله وليس المقصود حقيقة الشرطية إذا كان المخاطب من تحقق إيمانه، وقيل: هي بمعنى إذ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ أي انفصل عن بيت المقدس مصاحبا لهم لقتال العمالقة، وأصله فصل نفسه عنه، ولما اتحد فاعله ومفعوله شاع استعماله محذوف المفعول حتى نزل منزلة القاصر- كانفصل- وقيل: فصل فصولا وجوز كونه أصلا برأسه ممتازا من المتعدي بمصدره كوقف وقوفا ووقفه وقفا وصد عنه صدودا وصده صدا وهو باب مشهور، والجنود الأعوان والأنصار جمع جند، وفيه معنى الجمع، وروي أنه قال لقومه: لا يخرج معي رجل بنى بناء لم يفرغ منه ولا تاجر مشتغل بالتجارة، ولا متزوج بامرأة لم يبن عليها ولا أبتغي إلا الشاب النشيط الفارغ فاجتمع إليه ممن اختاره ثمانون ألفا، وقيل: سبعون ألفا، وكان الوقت قيظا فسلكوا مفازة فسألوا نهرا قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ أي معاملكم معاملة من يريد أن يختبركم ليظهر للعيان الصادق منكم والكاذب بِنَهَرٍ بفتح الهاء، وقرىء بسكونها، وهي لغة فيه وكان ذلك «نهر» فلسطين كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعن قتادة والربيع أنه «نهر» بين فلسطين والأردن فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ أي ابتدأ شربه لمزيد عطشه من نفس النهر بأن كرع لأنه الشرب منه حقيقة،
{ إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, Tabut'un gelişi olarak zikredilen şeye işarettir; bu takdirde peygamberin kavmine hitabıdır. Yahut kıssanın aktarılıp anlatılmasına işarettir; bu takdirde kıssanın tamama ermesinden önce tam bir ihtimamı göstermek üzere O Teâlâ'dan Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ve beraberindeki müminlere hitabın başlangıcıdır. Her iki takdire göre de muhatapların çokluğuna rağmen hitap harfinin tekil getirilmesi, fırka (topluluk) ve benzeri bir manaya teville açıklanır. { لَآيَةً } “büyük bir ayet (kesin bir delil) vardır”, { لَكُمْ } “sizin için”, Tâlût'un üzerinize hükümdar kılındığına yahut insanlardan işitmeden ve bir kitaptan almadan bu haber verdiklerini haber vermesi cihetiyle Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet eden [bir delil vardır], { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız”; yani onun sizin üzerinize hükümdarlığını yahut ayetlerden herhangi birini tasdik ediyorsanız. "İn" şartiyedir, cevap ise öncesine dayanılarak hazfedilmiştir; muhatap imanı gerçekleşmiş kimse olduğunda şartiyenin hakikati kastedilmez. Şöyle de denilmiştir: O "iz (إذ)" anlamındadır. { فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca”; yani Amâlika ile savaşmak üzere onlarla beraber Beytülmakdis'ten ayrılınca... Aslı "fasale nefsehû anhü (kendisini ondan ayırdı)" şeklindedir. Fâili ve mef'ûlü birleşince —"infasale (ayrıldı)" gibi— mef'ûlü hazfedilerek kullanımı yaygınlaşmış ve lâzım fiil konumuna inmiştir. "Fasale fusûlen" denildiği de söylenmiştir; "vakave vukûfen" ve "vekavehû vakfen", "sadde anhü sudûden" ve "saddehû sadden" misallerinde olduğu gibi mastarıyla müteaddî fiilden ayrılan müstakil bir kök olması da caiz görülmüştür ki bu meşhur bir bâbdır. "Cünûd", cund kelimesinin çoğulu olup yardımcılar ve ensâr demektir; kendisinde çoğul manası vardır. Rivayet edildiğine göre kavmine şöyle demiştir: "Benimle birlikte henüz bitirmediği bir bina yapan kimse, ticaretle meşgul olan tüccar ve henüz zifafa girmediği bir kadınla evlenen kimse çıkmasın; ben ancak genç, dinç ve meşguliyeti olmayan kimseleri istiyorum." Böylece seçtiklerinden seksen bin kişi —yetmiş bin kişi olduğu da söylenmiştir— onun yanında toplandı. Vakit yaz sıcağı idi; bir çölü aştılar ve bir nehir istediler. { قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } “[Tâlût] dedi ki: 'Allah sizi imtihan edecektir'”; yani içinizden doğru sözlü olanla yalancıyı gözler önüne sermek için sizi denemek isteyen birinin muamelesiyle muamele edecektir, { بِنَهَرٍ } “bir nehirle”; hâ harfinin fethasıyla (بِنَهَرٍ) ve sükûnuyla (بِنَهْرٍ) okunmuştur ki bu da onda bir lügattir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu Filistin nehri idi; Katâde ve Rebî'den ise Filistin ile Ürdün arasında bir nehir olduğu rivayet edilmiştir. { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } “Kim ondan içerse”; yani aşırı susuzluğundan ötürü doğrudan nehrin kendisinden ağzıyla eğilip içerse; zira ondan içmenin hakikati budur.
وهذا كثيرا ما يفعله العطشان المشرف على الهلاك، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي فَمَنْ شَرِبَ من مائة مطلقا فَلَيْسَ مِنِّي أي من أشياعي، أو ليس بمتصل بي ومتحد معي فَمَنْ اتصالية وهي غير التبعيضية عند بعض وكأنها بيانية عنده وعينها عند آخرين. وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي أي من لم يذقه من طعم الشيء إذا ذاقه مأكولا كان أو مشروبا حكاه الأزهري عن الليث، وذكره الجوهري أن الطعم ما يؤديه الذوق وليس هو نفس الذوق فمن فسره به على هذا فقد توسع وعلى التقديرين استعمال طعم الماء بمعنى ذاق طعمه مستفيض لا يعاب استعماله لدى العرب العرباء ويشهد له قوله:
Helak olmanın eşiğindeki susuz kimse bunu çokça yapar. Şöyle de denilmiştir: Kelam muzâf hazfi üzerinedir; yani "Kim mutlak surette onun suyundan içerse", { فَلَيْسَ مِنِّي } “benden değildir”; yani benim taraftarlarımdan değildir yahut bana bağlı ve benimle birleşmiş değildir. Buradaki "min" ittisâliyyedir (bağlılık bildirir); bu, bazılarına göre teb'îziyyeden farklı olup sanki onun nezdinde beyâniyyedir, diğerlerine göre ise bizzat kendisidir. { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim de onu tatmazsa şüphesiz o bendendir”; yani kim onu tatmazsa... Bir şeyi tatmak, yenilen veya içilen bir şey olsun "taime'ş-şey'e (طعم الشيء)" kökünden gelir; bunu Ezherî, Leys'ten nakletmiştir. Cevherî ise tadın (ta'm) tatmanın verdiği his olduğunu, bizzat tatma eylemi olmadığını zikretmiştir. Dolayısıyla bunu bu şekilde tefsir eden kimse mecaza kaymıştır. Her iki takdire göre de suyun tadılmasını "taime'l-mâe" şeklinde kullanmak yaygındır; fasih Arap kelamında bunun kullanımında bir kusur görülmez. Nitekim şairin şu sözü de buna şahittir:
وإن شئت حرمت النساء سواكم ... وإن شئت لم- أطعم- نقاخا ولا بردا
"Dilersen senden başka kadınları kendime haram kılarım... Dilersen tatlı ve soğuk bir su da tatmam."
وأما استعماله بمعنى شربه واتخذه طعاما فقبيح إلا أن يقتضيه المقام كما في حديث زمزم «طعام طعم وشفاء سقم» فإنه تنبيه على أنها تغذي بخلاف سائر المياه، ولا يخدش هذا ما حكي أن خالد بن عبد الله القسري قال على منبر الكوفة وقد خرج عليه المغيرة بن سعيد: أطعموني ماء فعابت عليه العرب ذلك وهجوه به وحملوه على شدة جزعه، وقيل فيه:
Onun içmek ve yiyecek edinmek manasında kullanılması ise, makam bunu gerektirmedikçe çirkindir; nitekim Zemzem hadisinde geçen "O doyurucu bir gıda ve hastalıklara şifadır" ifadesi böyledir; zira bu, diğer suların aksine onun besleyici olduğuna bir uyarıdır. Hâlid b. Abdillâh el-Kasrî'nin Kûfe minberinde iken —Mugīre b. Saîd kendisine isyan ettiğinde— "Bana su yedirin (içirin)" demesi ve Arapların bunu ayıplayıp onunla hicvetmeleri ve bunu aşırı paniğine yormaları nakledilen hadise de buna halel getirmez. Nitekim onun hakkında şöyle denilmiştir:
بل المنابر من خوف ومن وهل ... واستطعم- الماء- لما جد في الهرب
"Korkudan ve dehşetten minberleri ıslattı... Kaçmaya yeltendiğinde ise su yedirilmesini (içirilmesini) istedi."
وألحن الناس كل الناس قاطبة ... وكان يولع بالتشديق بالخطب
"Bütün insanların en çok dil hatası yapanı idi... Oysa hutbelerde tumturaklı konuşmaya düşkündü."
لأن ذلك إنما عيب عليه لأنه صدر عن جزع فكان مظنة الوهم وعدم قصد المعنى الصحيح، وإلا فوقوع مثله في كلامهم مما لا ينبغي أن يشك فيه، وإنما علم طالوت أن من شرب عصاه ومن لم يطعم أطاعه بواسطة الوحي إلى نبي بني إسرائيل وإنما لم يخبرهم النبي نفسه بذلك ألقاه إلى طالوت فأخبر به كأنه من تلقاء نفسه ليكون له وقع في قلوبهم، وجوز أن يكون ذلك بواسطة وحي إليه بناء على أنه نبىء بعد أن ملك وهو قول لا ثبت له، والقول بأنه يحتمل أن يكون بالفراسة والإلهام بعيد إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ استثناء من الموصول الأول أو ضميره في الخبر فإن فسر الشرب بالكروع كان الاستثناء منقطعا وإلا كان متصلا، وفائدة تقديم الجملة الثانية الإيذان بأنها من تتمة الأولى وأن الغرض منها تأكيدها وتتميمها نهيا عن الكروع من كل وجه، وإفادة أن المعترف ليس بذائق حكما فيؤكد ترخيص الاغتراف ولو أخرت لم تفد هذه الفوائد ولا ختل النظم لدلالة الاستثناء إذ ذاك على أن المغترف متحد معه، ودلالة الجملة الثانية بمفهومها على أنه غير متحد معه ولا يصح في الاستثناء أن يكون من أحد الضميرين الراجعين إلى الموصولين في الصلة للفصل بين أجزاء الصلة حينئذ بالخبر وأداء المعنى في الأول إلى أن المجتزئ في الشرب بغرفة واحدة ليس متصلا به متحدا معه لأن التقدير- والذين شربوا كلهم إلا المغترف ليس مني- ولا يصح أيضا أن يكون من الموصول الثاني أو الضمير الراجع إليه في الخبر خلافا للبعض إذ لا فرق لأدائه إلى أن المجتزئ المذكور مخرج من حكم الاتحاد معه لأن التقدير- والذين لم يذوقوه فإنّهم كلهم إلا المغترف منهم متصلون بي متحدون معي- وليس بالمراد أصلا، والغرفة ما يغرف، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأهل المدينة- غرفة- بفتح الغين على أنها مصدر، وقيل: الغرفة والغرفة مصدران والضم والفتح لغتان، والباء متعلقة باغترف أو بغرفة في قول، أو بمحذوف وقع صفة لها فَشَرِبُوا مِنْهُ عطف على مقدر يقتضيه المقام أي فابتلوا به فشربوا، والمراد إما كرعوا- وهو المتبادر- وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أو أفرطوا في الشرب إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ لم يكرعوا أو لم يفرطوا في الشرب بل اقتصروا على الغرفة باليد وكانت تكفيهم لشربهم وإداوتهم كما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس ﵄، وأخرج عنه أيضا أن من شرب لم يزدد إلا عطشا،
Çünkü bunun ona ayıplanması, ancak panikten kaynaklandığı ve doğru manayı kastetmeyip vehme kapıldığı zannı doğurduğu içindir. Yoksa onların kelamında böylesinin vuku bulduğundan şüphe edilmemelidir. Tâlût içenin kendisine isyan edeceğini, tatmayanın ise itaat edeceğini ancak İsrailoğullarının peygamberine gelen vahiy vasıtasıyla bilmiştir. Peygamberin bunu bizzat kendilerine haber vermeyip kalplerinde bir tesiri olsun diye kendiliğinden söylüyormuş gibi Tâlût'a ilka etmesi ve onun haber vermesi bundandır. Hükümdar olduktan sonra kendisine peygamberlik verildiği kabulüne binaen bunun doğrudan kendisine gelen bir vahiy vasıtasıyla olması da caiz görülmüştür ki bu sabit olmayan bir sözdür. Bunun feraset ve ilhamla olabileceği sözü ise uzaktır. { إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ } “Ancak eliyle bir avuç alan müstesna”; birinci mevsûlden yahut haberdeki zamirinden istisnadır. Şayet içmek ağzıyla eğilip içmek (kürû') olarak tefsir edilirse istisna munkatı' olur; aksi takdirde muttasıl olur. İkinci cümlenin öne alınmasının faydası; onun birincinin tamamlayıcısı olduğunu, maksadın her türlü eğilip içmeyi yasaklayarak onu teyit ve ikmal etmek olduğunu bildirmek ve avuçlayarak alanın hükmen tatmış sayılmayacağını ifade edip avuçlama ruhsatını pekiştirmektir. Şayet sonraya bırakılsaydı bu faydaları vermezdi; ayrıca istisnanın avuçlayanın onunla bir olduğuna delalet etmesi, ikinci cümlenin de mefhumuyla onunla bir olmadığına delalet etmesi sebebiyle nazmın düzeni bozulurdu. İstisnanın sıladaki iki mevsûle dönen iki zamirden birinden yapılması da sahih değildir; zira bu durumda sılanın cüzleri arasına haberle fasıla girmiş olur ve birincideki mana, içmede tek bir avuçla yetinen kimsenin ona bağlı ve onunla bir olmadığı sonucuna götürür; çünkü takdir "Avuçlayan hariç hepsi içenler benden değildir" şeklinde olur. Yine bazılarının aksine ikinci mevsûlden yahut haberde ona dönen zamirden olması da sahih değildir; zira zikredilen avuçlayanın onunla bir olma hükmünden çıkarılması sonucunu doğurması bakımından bir fark yoktur; çünkü takdir "Onu tatmayanlar ise, içlerinden avuçlayan müstesna, hepsi bana bağlı ve benimle birdir" şeklinde olur ki murat edilen asla bu değildir. "Gurrefe", avuçlanan şeydir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Medine ehli, mastar olması üzere gayn harfinin fethasıyla "garfeten (غَرْفَةً)" okumuşlardır. "Gurfe" ve "garfe"nin iki mastar olduğu, zamme ve fethanın iki ayrı lügat olduğu da söylenmiştir. Bâ harfi bir görüşe göre "iğterafe"ye, diğer bir görüşe göre "gurfe"ye yahut onun sıfatı konumundaki mahzûfa taalluk eder. { فَشَرِبُوا مِنْهُ } “Fakat ondan içtiler”; makamın iktiza ettiği mahzûf bir ifadeye matuftur; yani onunla imtihan edildiler ve içtiler... Murat edilen ya eğilip kana kana içmeleridir —ki ilk akla gelen budur ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir— yahut içmede aşırıya kaçmalarıdır. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna”; onlar eğilip içmediler yahut içmede aşırıya kaçmayıp elleriyle bir avuç almakla yetindiler. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre bu [bir avuç], onların içmelerine ve kırbalarını doldurmalarına yetiyordu. Yine ondan rivayet edildiğine göre içen kimsenin ancak susuzluğu artmıştır.
وفي رواية إن الذين شربوا اسودت شفاههم وغلبهم العطش
Bir rivayette ise içenlerin dudaklarının karardığı ve susuzluğun onlara galebe çaldığı [nakledilmiştir].
وكان ذلك من قبيل المعجزة
Bu durum, o peygamber için bir mucize kabilindendi.
لذلك النبي، وقرأ أبي، والأعمش- إلا قليل- بالرفع وجعلوه من الميل إلى جانب المعنى فإن قوله تعالى: فَشَرِبُوا مِنْهُ في قوة أن يقال: فلم يطيعوه فحق أن يرد المستثنى مرفوعا كما في قول الفرزدق:
Ubeyy ve A'meş, ref ile "illâ kalîlün (إلا قليل)" okumuşlar ve bunu mana tarafına meyletmek kabilinden saymışlardır. Zira Allah Teâlâ'nın { فَشَرِبُوا مِنْهُ } sözü "Ona itaat etmediler" anlamı kuvvetindedir; dolayısıyla müstesnânın, Ferazdak'ın şu sözünde olduğu gibi merfû gelmesi haktır:
وعض زمان يا ابن مروان- لم يدع- ... من المال إلا مسحت أو مجلف
"Ey Mervân'ın oğlu! Zamanın musibeti maldan silinip süpürülmüş yahut kökünden kazınmış olandan başkasını bırakmadı."
فإن قوله: لم يدع في حكم لم يبق. وذهب أبو حيان إلى أنه لا حاجة إلى التأويل، وجوز في الموجب وجهين النصب وهو الأفصح والإتباع لما قبله على أنه نعت أو عطف بيان وأورد له قوله:
Zira onun "bırakmadı (lem yed'a)" sözü "kalmadı (lem yebka)" hükmündedir. Ebû Hayyân ise tevile ihtiyaç olmadığı görüşüne varmış ve müspet kelamda iki veçhi caiz görmüştür: En fasih olanı nasb, diğeri ise sıfat veya atf-ı beyân olarak kendisinden öncekine tebâiyyettir; buna da şu beyti delil getirmiştir:
وكل أخ مفارقه أخوه ... لعمر أبيك إلا الفرقدان
"Babanın ömrüne yemin olsun ki, Ferkaadân (İki Kutup Yıldızı) müstesna her kardeş kardeşinden ayrılacaktır."
ولا يخفى ما فيه فَلَمَّا جاوَزَهُ أي النهر وتخطاه هُوَ أي طالوت وَالَّذِينَ آمَنُوا عطف على الضمير المتصل المؤكد بالمنفصل، والمراد بهم القليلون والتعبير عنهم بذلك تنويها بشأنهم وإيماء إلى أن من عداهم بمعزل عن الإيمان مَعَهُ متعلق- يجاوز- لا- بآمنوا- وجوز أن يكون خبرا عن الَّذِينَ بناء على أن الواو للحال كأنه قيل:
Bunda ne olduğu gizli değildir. { فَلَمَّا جاوَزَهُ } “Nihayet onu geçince”, yani nehri aşıp öteye geçince, { هُوَ } “o”, yani Tâlût, { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenler”; munfasıl zamirle tekit edilmiş muttasıl zamir üzerine matuftur. Onlardan murat o azınlıktır; şanlarını yüceltmek ve onların dışındakilerin imandan uzak olduğuna ima etmek için kendilerinden bu şekilde bahsedilmiştir. { مَعَهُ } “onunla beraber”; "âmenû"ya değil, "câveze"ye taalluk eder. Vâv harfinin hâl için olması esasına binaen "ellezîne"den haber olması da caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir:
فَلَمَّا جاوَزَهُ والحال إن الذين آمنوا كائنون مَعَهُ.
{ فَلَمَّا جاوَزَهُ } “Nihayet onu geçtiğinde”, iman edenler onunla beraber bulunuyorken...
قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ أي لا قدرة لنا بمحاربتهم ومقاومتهم فضلا عن الغلبة عليهم، وجالوت كطالوت، والقائل بعض المؤمنين لبعض وهو إظهار ضعف لا نكوص لما شاهدوا من الأعداء ما شاهدوا من الكثرة والشدة، قيل: كانوا مائة ألف مقاتل شاكي السلاح، وقيل: ثلاثمائة ألف قالَ على سبيل التشجيع لذلك البعض وهو استئناف بياني الَّذِينَ يَظُنُّونَ أي يتيقنون أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ بالبعث والرجوع إلى ما عنده وهم الخلص من أولئك والأعلون إيمانا فلا ينافي وصفهم بذلك إيمان الباقين فإن درجات المؤمنين في ذلك متفاوتة ويحتمل إبقاء الظن على معناه، والمراد يظنون أنهم يستشهدون عما قريب ويلقون الله تعالى، وقيل: الموصول عبارة عن المؤمنين كافة، وضمير قالُوا للمنخزلين عنهم كأنهم قالوا ذلك اعتذارا عن التخلف والنهر بينهما ولا يخفى بعده لأن الظاهر أنهم قالوا هذه المقالة عند لقاء العدو ولم يكن المنخزلون إذ ذاك معهم، وأيضا أي حاجة إلى إبداء العذر عن التخلف مع ما سبق من طالوت أن الكارعين ليسوا منه في شيء فلو لم ينخزلوا لمنعوا من الذهاب مَعَهُ كَمْ مِنْ فِئَةٍ أي قطعة من الناس وجماعة- من فأوت رأسه- إذا شققته أو من فاء إليه إذا رجع وأصلها على الأول فيوة فحذفت لامها فوزنها فعة، وأصلها على الثاني فيئة فحذفت عينها فوزنها فله. وكَمْ هنا خبرية ومعناها كثير، ومَنْ زائدة، وفِئَةٍ تمييز، وجوز أبو البقاء أن يكون مِنْ فِئَةٍ في موضع رفع صفة ل- كم- كما تقول عندي مائة من درهم ودينار، وجوز بعضهم أن تكون كَمْ استفهامية ولعله ليس على حقيقته، ونقل عن الرضي أن مَنْ لا تدخل بعد كَمْ الاستفهامية، فالقول بالخبرية أولى قَلِيلَةٍ نعت- لفئة- على لفظها غَلَبَتْ أي قهرت عند المحاربة فِئَةً كَثِيرَةً بالنسبة إليها.
{ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْMَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Dediler ki: 'Bugün Câlût'a ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez!'”; yani onlara galip gelmek şöyle dursun, onlarla savaşmaya ve karşı koymaya takatimiz yoktur. Câlût da Tâlût gibidir. Bunu söyleyenler müminlerin bir kısmının diğer kısmına söylemesidir; düşmandan gördükleri çokluk ve şiddeti müşahede ettiklerinde bir zayıflık izharıdır, geri dönme (kaçış) değildir. Düşmanın tam teçhizatlı yüz bin savaşçı olduğu, üç yüz bin kişi olduğu da söylenmiştir. O kısmı teşvik etmek üzere bir beyânî istînâf olarak { قالَ } “dedi ki”; { الَّذِينَ يَظُنُّونَ } “zannedenler”, yani yakînen inananlar, { أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ } “şüphesiz Allah'a kavuşacaklarına” dirilişle ve O'nun katındakilere dönüşle... Bunlar onların içindeki hâlis ve imanca en üstün olanlardır; dolayısıyla onların bu vasıfla nitelenmesi geride kalanların imanına zıt düşmez, zira bu hususta müminlerin dereceleri farklıdır. Zannın kendi manasında bırakılması da muhtemeldir; murat edilen, yakında şehit düşeceklerini ve Allah Teâlâ'ya kavuşacaklarını zannetmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Mevsûl bütün müminlerden ibarettir; "kālû" zamiri ise onlardan ayrılıp geri kalanlara aittir; sanki aralarında nehir varken geri kalmalarına mazeret beyan etmek üzere bunu söylemişlerdir. Ancak bunun uzaklığı gizli değildir; zira zâhir olan, bu sözü düşmanla karşılaştıklarında söylemiş olmalarıdır ve ayrılıp geri kalanlar o vakit yanlarında değildi. Ayrıca Tâlût'un daha önce eğilip içenlerin hiçbir şekilde kendisinden olmadığını belirtmiş olmasına rağmen geri kalmaya mazeret göstermeye ne ihtiyaç vardır? Şayet geri kalmasalardı bile onunla beraber gitmekten menedilirlerdi. { كَمْ مِنْ فِئَةٍ } “Nice fırka (topluluk)”; insanlardan bir parça ve cemaat demektir. Başını yardığında "fe'evtü ra'sehû" denilmesinden yahut döndüğünde "fâe ileyhi"den gelir. Birincisine göre aslı "feyvetün" olup lâm'ı hazfedilmiştir, vezni "fi'atün"dür. İkincisine göre ise aslı "fey'etün" olup ayn'ı hazfedilmiştir, vezni "filetün"dür. Buradaki "kem" haberiyyedir ve manası "çok"tur; "min" zâiddir, "fietin" ise temyizdir. Ebu'l-Bekâ, "min fietin" ifadesinin "kem"in sıfatı olarak ref mevkiinde olmasını caiz görmüştür; nitekim "İndim yüz dirhem ve dinar vardır" dersin. Bazıları "kem"in istifhamiyye olmasını da caiz görmüşlerdir; ancak bu hakiki manasında olmasa gerektir. Radî'den istifhamiyye "kem"inden sonra "min"in dahil olmayacağı nakledilmiştir; dolayısıyla haberiyye olduğu görüşü daha evladır. { قَلِيلَةٍ } “az [bir fırka]”, lafzı üzere "fie"nin sıfatıdır; { غَلَبَتْ } “galip gelmiştir”, yani savaş anında kahretmiştir; { فِئَةً كَثِيرَةً } “nice çok fırkaya”, kendisine nisbetle [çok olan topluluğa].
بِإِذْنِ اللَّهِ أي بحكمه وتيسيره ولم يقولوا أطاقت حسبما وقع في كلام أصحابهم مبالغة في تشجيعهم وتسكين قلوبهم، وإذا حمل التنوين في فِئَةٍ الأولى للتحقير، وفي- فئة- الثانية للتعظيم كان أبلغ في التشجيع وأكمل في التسكين وقد ورد مثل ذلك في قوله:
{ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”; yani O'nun hükmü ve kolaylaştırmasıyla. Arkadaşlarının sözünde geçtiği gibi "güç yetirdi" demediler; onları cesaretlendirmede ve kalplerini teskin etmede mübalağa olsun diye [böyle söylediler]. Birinci "fietin"deki tenvin tahkîr (küçültme), ikinci "fietin"deki tenvin ise ta'zîm (büyütme) için kabul edilirse, cesaretlendirmede daha beliğ ve teskin etmede daha kâmil olur. Nitekim şu beyitte de böylesi vaki olmuştur:
له حاجب عن كل أمر يشينه ... وليس له عن طالب العرف حاجب
"Onun kendisini lekeleyecek her işe karşı bir engeli vardır... İyilik isteyene karşı ise hiçbir engeli yoktur."
وهذا كما ترى ناشىء من كمال- إيمانهم بالله واليوم الآخر- وتصديقهم بأنه سبحانه لا يعجزه إحياء الموتى كما لا يعجزه إماتة الاحياء فضلا عن نصرة الضعفاء فلا ريب في أن ما في حيز الصلة مما له كمال ملاءمة للحكم الوارد على الموصول لا سيما وقد أخذ فيه إذن الله تعالى وحكمه، ومن لا يؤمن بلقاء الله تعالى لا يكاد يقرب من هذا
Gördüğün gibi bu, onların Allah'a ve ahiret gününe olan tam imanlarından ve zayıflara yardım etmek şöyle dursun, dirileri öldürmekten aciz olmadığı gibi O Subhânehû'nun ölüleri diriltmekten de aciz kalmayacağını tasdik etmelerinden neşet etmektedir. Dolayısıyla sıla dahilinde bulunan hususun, mevsûl üzerine varit olan hükümle tam bir uyum içinde olduğunda şüphe yoktur; bilhassa içinde Allah'ın izni ve hükmü yer almışken. Allah Teâlâ'ya kavuşmaya inanmayan kimse ise bu
القيد قيد شبر فاندفع بهذا ما قاله- مولانا مفتي الديار الرومية- من أن هذا الجواب كما ترى ناشىء من كمال ثقتهم بنصر الله تعالى وتوفيقه ولا دخل في ذلك لظن لقاء الله تعالى بالبعث ولا لتوقع ثوابه عز شأنه، ولا ريب في أن ما ذكر في حيز الصلة ينبغي أن يكون مدارا للحكم الوارد على الموصول ولا أقل من أن يكون وصفا ملائما له فإن الملاءمة على ما جاد به هذا الذهن الكليل حصلت على أتم وجه وأكمله فلا حاجة في تحصيلها إلى ما ذكره رحمه الله تعالى بعد من إخراج اللفظ عن ظاهره الشائع استعماله فيه إلى يوم ملاقاته تعالى وحمل ملاقاته سبحانه على ملاقاة نصره تعالى وتأييده وجعل التعبير بذلك عنه مبالغة فإنه بمعزل عن استعمال ذلك في جميع الكتاب المجيد وليس هو من قبيل قوله تعالى: وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ المراد منه المعية بالنصر والإحسان لأنه في سائر القرآن مألوف استعماله في مثل ذلك كما لا يخفى، وهو يحتمل أن يكون من كلام الأعلين أتى به تكميلا للتشجيع وترغيبا بالصبر بالإشارة إلى ما فيه، ويحتمل أن يكون ابتداء كلام من جهته تعالى جيء به تقريرا لكلامهم ودعاء للسامعين إلى مثل حال هؤلاء المشير إليها مقالهم وَلَمَّا بَرَزُوا أي ظهر طالوت ومن معه وصاروا في براز من الأرض وهو ما انكشف منها واستوى لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ أي لمحاربتهم وقتالهم قالُوا جميعا بعد أن قويت قلوب الضعفاء متضرعين إلى الله تعالى متبرئين من الحول والقوة.
kayda bir karış bile yaklaşamaz. Böylece —Rum Diyarı Müftüsü Mevlânâ'nın (Ebussuûd Efendi)— bu cevabın, gördüğün gibi onların Allah Teâlâ'nın yardımına ve tevfîkine olan tam güvenlerinden neşet ettiği, dirilişle Allah Teâlâ'ya kavuşma zannının ve O'nun şanı yüce olan sevabını beklemenin bunda bir dahli olmadığı şeklindeki sözü defedilmiş olur. Şüphe yok ki sıla dahilinde zikredilen hususun, mevsûl üzerine varit olan hükmün medarı olması, en azından ona münasip bir vasıf olması gerekir. Bu zayıf zihnin ortaya koyduğu üzere uygunluk en tam ve en kâmil şekilde hâsıl olmuştur. Dolayısıyla bu uygunluğu elde etmek için merhumun daha sonra zikrettiği, lafzı O Teâlâ'ya kavuşma gününe dair yaygın zahirî kullanımından çıkarıp O Subhânehû'ya kavuşmayı O Teâlâ'nın yardımına ve desteğine kavuşmaya hamletme ve bundan bu şekilde bahsetmeyi mübalağa kılma teviline ihtiyaç yoktur. Zira bu, Yüce Kitab'ın tamamındaki kullanımdan uzaktır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” sözü kabilinden de değildir; zira buradaki murat yardım ve ihsan ile beraberliktir; çünkü Kur'ân'ın geri kalanında bunun benzerlerinde böyle kullanılması gizli kalmayacağı üzere alışılagelmiştir. Bu ifadenin, cesaretlendirmeyi tamamlamak ve taşıdığı değere işaret ederek sabra teşvik etmek üzere en üstün derecedeki müminlerin sözünden olması muhtemel olduğu gibi; onların sözlerini teyit etmek ve dinleyenleri sözlerinin işaret ettiği bu kimselerin hâlinin benzerine davet etmek üzere O Teâlâ tarafından bir kelam başlangıcı olması da muhtemeldir. { وَلَمَّا بَرَزُوا } “Karşı karşıya çıktıkları zaman”; yani Tâlût ve beraberindekiler görünüp arazinin açığa çıkan ve düzleşen berzahına çıktıklarında, { لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Câlût ve ordularına karşı”; yani onlarla savaşmak ve vuruşmak üzere... Zayıfların kalpleri kuvvetlendikten sonra hep birlikte güç ve kuvvetten teberrî ederek Allah Teâlâ'ya yalvarıp { قالُوا } “dediler ki”:
رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً أي صب ذلك علينا ووفقنا له، والمراد به حبس النفس للقتال وَثَبِّتْ أَقْدامَنا أي هب لنا كمال القوة والرسوخ عند المقارعة بحيث لا تتزلزل، وليس المراد بتثبيت الاقدام مجرد تقررها في حين واحد إذ ليس في ذلك كثير جدوى وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أي أعنّا عليهم بقهرهم وهزمهم، ووضع الْكافِرِينَ موضع الضمير العائد إلى- جالوت وجنوده- للإشعار بعلة النصر عليهم، وفي هذا الدعاء من اللطافة وحسن الأسلوب والنكات ما لا يخفى، أما أولا فلأن فيه التوسل بوصف الربوبية المنبئة عن التبليغ إلى الكمال، وأما ثانيا فلأن فيه الإفراغ، وهو يؤذن بالكثرة، وفيه جعل الصبر بمنزلة الماء المنصب عليهم لثلج صدورهم وإغنائهم عن الماء الذي منعوا عنه، وأما ثالثا فلأن فيه التعبير- بعلى- المشعر بجعل ذلك كالظرف وجعلهم كالمظروفين، وأما رابعا فلأن فيه تنكير صبرا المفصح عن التفخيم، وأما خامسا فلأن في الطلب الثاني وهو تثبيت الأقدام ما يرشح جعل الصبر بمنزلة الماء في الطلب الأول إذ مصاب الماء مزالق فيحتاج فيها إلى التثبيت وأما سادسا فلأن فيه حسن الترتيب حيث طلبوا أولا إفراغ الصبر على قلوبهم عند اللقاء وثانيا ثبات القدم والقوة على مقاومة العدوّ حيث إن الصبر قد يحصل لمن لا مقاومة له، وثالثا العمدة والمقصود من المحاربة وهو النصرة على الخصم حيث إن الشجاعة بدون النصرة طريق عتبته عن النفع خارجة، وقيل: إنما طلبوا أولا إفراغ الصبر لأنه ملاك الأمر، وثانيا التثبيت لأنه متفرع عليه، وثالثا النظر لأنه الغاية القصوى، واعترض هذا بأنه يقتضي حينئذ التعبير بالفاء لأنها التي تفيد الترتيب، وأجيب بأن الواو أبلغ لأنه عول في الترتيب على الذهن الذي هو أعدل شاهد كما ذكر السكاكي فَهَزَمُوهُمْ أي كسروهم وغلبوهم، والفاء فيه فصيحة أي استجاب الله تعالى دعاءهم فصبروا وثبتوا ونصروا فهزموهم بِإِذْنِ اللَّهِ أي بإرادته انهزامهم ويؤول إلى نصره وتأييده، والباء إما للاستعانة والسببية وإما للمصاحبة وَقَتَلَ داوُدُ هو ابن إيشا جالُوتَ
{ رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “'Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır'”; yani onu üzerimize dök ve bizi ona muvaffak kıl; murat edilen de nefsi savaş için tutmaktır (direnmektir). { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } “'ve ayaklarımızı sabit kıl'”; yani çarpışma anında sarsılmayacak şekilde bize tam bir kuvvet ve sebat bahşet. Ayakların sabit kılınmasından murat, tek bir anda sadece yerinde durması değildir; zira bunda pek bir fayda yoktur. { وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “'ve inkârcı kavme karşı bize yardım et!'”; yani onları kahredip hezimete uğratarak bize yardım eyle. Câlût ve ordularına dönen zamir yerine "el-kâfirîn" ifadesinin konulması, onlara karşı yardımın illetine (gerekçesine) işaret etmek içindir. Bu duada gizli kalmayacak derecede letâfet, üslup güzelliği ve nükteler vardır. Birincisi: Kemâle ulaştırmayı bildiren Rablik (Rubûbiyet) vasfıyla tevessül vardır. İkincisi: Çokluğu bildiren "ifrâğ (boşaltma/yağdırma)" ifadesi vardır ve onda göğüslerini ferahlatmak ve menedildikleri suya bedel olmak üzere sabrı üzerlerine dökülen su mesabesinde kılmak vardır. Üçüncüsü: Bunu bir kap (zarf), kendilerini de onun içindekiler (mazrûf) kılmayı hissettiren "alâ" edatıyla ifade edilmesidir. Dördüncüsü: "Sabran" kelimesinin ta'zîmi ifade eden tenvinli gelişidir. Beşincisi: İkinci talep olan ayakların sabit kılınmasında, birinci talepte sabrın su mesabesinde kılınmasını pekiştiren bir durum (terşîh) vardır; zira suyun döküldüğü yerler kaygandır, dolayısıyla orada sebata ihtiyaç duyulur. Altıncısı: Güzel bir tertip vardır; zira ilk önce karşılaşma anında kalplerine sabır dökülmesini istediler; ikinci olarak düşmana karşı koyma kuvvetini ve ayak sebatını istediler —çünkü bazen karşı koyma gücü olmayan kimsede de sabır bulunabilir—; üçüncü olarak da savaşın asıl dayanağı ve maksadı olan hasma karşı zaferi istediler —çünkü zafer olmaksızın cesaret, eşiği faydadan uzak bir yoldur—. Şöyle de denilmiştir: İlk önce sabrın dökülmesini istediler çünkü işin esası odur; ikinci olarak sabit kılınmayı istediler çünkü ona terettüp eder; üçüncü olarak zaferi istediler çünkü nihai gaye odur. Buna, bu durumun tertip bildiren fâ harfi ile ifade edilmesini gerektireceği şeklinde itiraz edilmiş; Sekkâkî'nin belirttiği üzere en adil şahit olan zihne dayanılarak tertip yapıldığı için vâv harfinin daha beliğ olduğu şeklinde cevap verilmiştir. { فَهَزَمُوهُمْ } “Nihayet onları bozguna uğrattılar”; yani onları kırdılar ve mağlup ettiler. Buradaki fâ fasîhadır; yani Allah Teâlâ dualarına icabet etti, onlar da sabrettiler, sebat gösterdiler, yardım gördüler ve onları hezimete uğrattılar. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”; yani onların hezimetini irade etmesiyle... Bu da O'nun yardımına ve teyidine döner; bâ harfi ya istiane ve sebebiyye yahut musâhabet içindir. { وَقَتَلَ داوُدُ } “Ve Dâvûd öldürdü”; o İbrânîce İşâ'nın (Yesse'nin) oğludur, { جالُوتَ } “Câlût'u”.
أخرج عبد الرزاق وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن وهب بن منبه قال: لما برز طالوت لجالوت قال جالوت: أبرزوا إليّ من يقاتلني فإن قتلني فلكم ملكي وإن قتلته فلي ملككم فأتي بداود إلى طالوت فقاضاه إن قتله أن ينكحه ابنته وأن يحكمه في ماله فألبسه طالوت سلاحا فكره داود أن يقاتله بسلاح وقال: إن الله تعالى إن لم ينصرني عليه لم يغن السلاح شيئا فخرج إليه بالمقلاع ومخلاة فيها أحجار ثم برز له فقال له جالوت: أنت تقاتلني؟ قال داود: نعم قال: ويلك ما خرجت إلا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Tâlût Câlût ile karşı karşıya geldiğinde Câlût: "Benimle vuruşacak birini karşıma çıkarın; eğer o beni öldürürse hükümdarlığım sizindir, şayet ben onu öldürürsem hükümdarlığınız benimdir" dedi. Dâvûd Tâlût'a getirildi; Tâlût, şayet onu öldürürse kızını onunla evlendireceği ve onu malında tasarruf sahibi kılacağı hususunda onunla anlaştı. Tâlût ona silah giydirdi; Dâvûd ise onunla silahla savaşmayı kerih gördü ve: "Şayet Allah Teâlâ ona karşı bana yardım etmezse silah hiçbir işe yaramaz" dedi. Bir sapan ve içinde taşlar bulunan bir torba ile onun karşısına çıktı, sonra meydana atıldı. Câlût ona: "Benimle sen mi savaşacaksın?" dedi. Dâvûd: "Evet" dedi. Câlût: "Yazıklar olsun sana! Sen sapan ve taşlarla ancak
كما تخرج إلى الكلب بالمقلاع والحجارة لأبددن لحمك ولأطعمنه اليوم للطير والسباع فقال له داود: بل أنت عدوّ الله تعالى شر من الكلب فأخذ داود حجرا فرماه بالمقلاع فأصابت بين عينيه حتى قعدت في دماغه فصرخ جالوت وانهزم من معه واحتز رأسه وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ في بني إسرائيل بعد ما قتل جالوت وهلك طالوت، وذلك أن طالوت- كما روي في بعض الأخبار- لما رجع وفى بالشرط فأنكح داود ابنته وأجرى خاتمه في ملكه فمال الناس إلى داود وأحبوه فلما رأى ذلك طالوت وجد في نفسه وحسده فأراد قتله فعلم به داود فسجى له زق خمر في مضجعه فدخل طالوت إلى منام داود وقد هرب داود فضرب الزق ضربة فخرقه فسال الخمر منه فقال: يرحم الله تعالى داود ما كان أكثر شربه للخمر ثم إن داود أتاه من القابلة في بيته وهو نائم فوضع سهمين عند رأسه وعند رجليه وعن يمينه وعن شماله سهمين فلما استيقظ طالوت بصر بالسهام فعرفها فقال: يرحم الله تعالى داود هو خير مني ظفرت به فقتلته وظفر بي فكف عني ثم إنه ركب يوما فوجده يمشي في البرية وطالوت على فرس فقال: اليوم أقتل داود وكان داود إذا فزع لا يدرك فركض على أثره طالوت ففزع داود فاشتد فدخل غارا وأوحى الله تعالى إلى العنكبوت فضربت عليه بيتا فلما انتهى طالوت إلى الغار ونظر إلى بناء العنكبوت قال: لو كان دخل هاهنا لخرق بيت العنكبوت فرجع،
köpeğin karşısına çıkar gibi çıktın. Bugün senin etini parça parça edip kuşlara ve yırtıcı hayvanlara yedireceğim!" dedi. Dâvûd ona: "Bilakis sen, ey Allah Teâlâ'nın düşmanı, köpekten daha şersin!" dedi. Dâvûd bir taş alıp sapanla fırlattı; taş onun iki gözünün arasına isabet edip beynine kadar girdi. Câlût çığlık attı, beraberindekiler hezimete uğradı ve Dâvûd onun başını kesti. { وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Ve Allah ona hükümdarlık verdi”; Câlût öldürülüp Tâlût da helak olduktan sonra İsrailoğulları içinde... Şöyle ki —bazı rivayetlerde geçtiği üzere— Tâlût dönünce şarta vefa gösterdi, kızını Dâvûd ile evlendirdi ve mülkünde mührünü geçerli kıldı. İnsanlar Dâvûd'a meyledip onu sevdiler. Tâlût bunu görünce içine dert oldu, onu kıskandı ve onu öldürmek istedi. Dâvûd bunu öğrenince yatağına bir şarap tulumu serip örttü. Dâvûd kaçmışken Tâlût Dâvûd'un yattığı yere girdi; tuluma bir darbe vurdu, tulum delindi ve içinden şarap aktı. Bunun üzerine: "Allah Teâlâ Dâvûd'a rahmet etsin, ne kadar da çok şarap içermiş!" dedi. Sonra Dâvûd ertesi gece o uyurken evine geldi; başucuna ve ayakucuna ikişer ok, sağına ve soluna da ikişer ok koydu. Tâlût uyanınca okları gördü ve onları tanıdı; şöyle dedi: "Allah Teâlâ Dâvûd'a rahmet etsin, o benden daha hayırlıdır; ben ona fırsat buldum, onu öldürdüm [sandım]; o ise bana fırsat buldu, benden vazgeçti." Sonra bir gün binitine bindi ve kırda yürürken Dâvûd'a rastladı; Tâlût at üzerindeydi. "Bugün Dâvûd'u öldüreceğim" dedi. Dâvûd korktuğu zaman ona yetişilemezdi; Tâlût onun peşinden at sürdü, Dâvûd korkup hızlandı ve bir mağaraya girdi. Allah Teâlâ örümceğe vahyetti, o da mağaranın üzerine ağ ördü. Tâlût mağaraya varıp örümceğin ağını görünce: "Şayet buraya girmiş olsaydı örümceğin ağını yırtardı" dedi ve geri döndü.
وجعل العلماء والعباد يطعنون عليه بما فعل مع داود وجعل هو يقتل العلماء وسائر من ينهاه عن قتل داود حتى قتل كثيرا من الناس ثم إنه ندم بعد ذلك وخلى الملك وكان له عشرة بنين فأخذهم وخرج يقاتل في سبيل الله تعالى كفارة لما فعل حتى قتل هو وبنوه في سبيل الله تعالى فاجتمعت بنو إسرائيل على داود وملكوه أمرهم فهذا إيتاء الملك وَالْحِكْمَةَ المراد بها النبوة ولم يجتمع الملك والنبوة لأحد قبله بل كانت النبوة في سبط، والملك في سبط، وهذا بعد موت ذلك النبي وكان موته قبل طالوت، وذكر الحكمة بعد الملك لأنها كانت بعده وقوعا أو للترقي من ذكر الأدنى إلى ذكر الأعلى وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ كصنعة اللبوس ومنطق الطير وكلام الدواب، والضمير المستتر راجع إلى الله تعالى، وعوده إلى داود كما قال- السمين ضعيف- لأن معظم ما علمه تعالى له مما لا يكاد يخطر ببال، ولا يقع في أمنية بشر ليتمكن من طلبه ومشيئته وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ وهم أهل الشرور في الدنيا أو في الدين أو في مجموعهما بِبَعْضٍ آخر منهم يردهم عما هم عليه بما قدره الله تعالى من القتل كما في القصة المحكية أو غيره، وقرأ نافع هنا وفي الحج- دفاع- على أن صيغة المغالبة للمبالغة لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وبطلت منافعها وتعطلت مصالحها من الحرث والنسل وسائر ما يصلح الأرض ويعمرها، وقيل: هو كناية عن فساد أهلها وعموم الشر فيهم، وفي هذا تنبيه على فضيلة الملك وأنه لولاه ما استتب أمر العالم، ولهذا قيل: الدين والملك توأمان ففي ارتفاع أحدهما ارتفاع الآخر لأن الدين أس والملك حارس وما لا أس له فمهدوم وما لا حارس له فضائع.
Âlimler ve abidler, Dâvûd'a yaptıklarından ötürü onu ayıplamaya başladılar; o da âlimleri ve kendisini Dâvûd'u öldürmekten nehyeden kimseleri öldürmeye koyuldu, hatta pek çok insanı öldürdü. Sonra bundan pişman oldu ve hükümdarlığı bıraktı. On tane oğlu vardı; onları alıp yaptıklarına kefaret olsun diye Allah Teâlâ yolunda savaşmaya çıktı; nihayet kendisi ve oğulları Allah Teâlâ yolunda öldürüldüler. Bunun üzerine İsrailoğulları Dâvûd'un etrafında toplandılar ve işlerinin idaresini ona verdiler; işte hükümdarlığın verilmesi budur. { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmet [verdi]”; bundan murat peygamberliktir. Ondan önce hiç kimsede hükümdarlık ile peygamberlik bir arada bulunmamıştı; bilakis peygamberlik bir kabilede (sıbtta), hükümdarlık ise başka bir kabilede idi. Bu durum o peygamberin vefatından sonradır; onun vefatı ise Tâlût'tan önce idi. Hikmetin hükümdarlıktan sonra zikredilmesi, vuku bakımından ondan sonra olduğu için yahut aşağı olandan yukarı olana terakki içindir. { وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ } “ve ona dilediği şeylerden öğretti”; zırh yapma sanatı, kuşların dili ve hayvanların konuşması gibi... Müstetir zamir Allah Teâlâ'ya dönmektedir; Semîn'in dediği gibi Dâvûd'a dönmesi zayıftır; çünkü Teâlâ'nın ona öğrettiği şeylerin çoğu, insanın talep ve meşietine imkân tanıyacak şekilde hatırına bile gelmeyecek ve beşerin emeline sığmayacak şeylerdendir. { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ } “Eğer Allah'ın, insanlardan bir kısmını” —ki onlar dünyada veya dinde yahut her ikisinde şer ehlidir—, { بِبَعْضٍ } “diğer bir kısmıyla” —anlatılan kıssada olduğu gibi Allah Teâlâ'nın takdir ettiği öldürme veya başka yollarla onları bulundukları durumdan geri çeviren diğerleriyle— { دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “savması olmasaydı”; Nâfi' burada ve Hac Suresi'nde mübalağa için galebe kalıbı üzere "difâ'u (دفاع)" okumuştur; { لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ } “yeryüzü mutlaka fesada uğrardı”, menfaatleri bozulur; ekin, nesil ve yeryüzünü imar edip ıslah eden diğer bütün maslahatları atıl kalırdı. Şöyle de denilmiştir: Bu, yer ehlinin fesada uğramasından ve şerrin aralarında genelleşmesinden kinayedir. Bunda hükümdarlığın faziletine ve o olmasaydı âlem nizamının istikrar bulamayacağına bir uyarı vardır. Bu sebeple şöyle denilmiştir: Din ile mülk (devlet) ikiz kardeştir; birinin ortadan kalkmasıyla diğeri de kalkar; çünkü din temeldir, hükümdar ise bekçidir; temeli olmayanın binası yıkılır, bekçisi olmayanın varlığı zayi olur.
وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ لا يقدر قدره عَلَى الْعالَمِينَ كافة وهذا إشارة إلى قياس استثنائي مؤلف من وضع «نقيض» المقدم منتج- لنقيض- التالي خلا أنه قد وضع موضعه ما يستتبعه ويستوجبه أعني كونه تعالى ذا فضل على العالمين إيذانا بأنه تعالى يتفضل في ذلك الدفع من غير أن يجب عليه ذلك وأن فضله تعالى غير منحصر فيه بل هو فرد من أفراد فضله العظيم كأنه قيل: ولكنه تعالى يدفع فساد بعضهم ببعض فلا تفسد الأرض وينتظم به مصالح العالم وينصلح أحوال الأمم، قاله مولانا مفتي الديار الرومية قدس سره.
{ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ } “Fakat Allah lütuf sahibidir”, kadrine paha biçilemez bir lütuf, { عَلَى الْعالَمِينَ } “bütün âlemler üzerine”. Bu, mukaddemin nakîzinin vaz' edilmesinden tālînin nakîzini netice veren bir kıyâs-ı istisnâîye işarettir. Ancak O Teâlâ'nın âlemlere lütuf sahibi olması şeklindeki gerektiren ve icap ettiren husus onun yerine konulmuştur; bu da O Teâlâ'nın, üzerine vacip olmaksızın bu savma işinde lütufta bulunduğunu ve O Teâlâ'nın lütfunun sadece bundan ibaret olmayıp bilakis Kendi azim fazlının fertlerinden bir fert olduğunu bildirmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Fakat O Teâlâ bir kısmının fesadını diğerleriyle defeder; böylece yeryüzü fesada uğramaz, âlemin maslahatları düzene girer ve ümmetlerin durumları ıslah olur —bunu Rum Diyarı Müftüsü Mevlânâ kaddesallâhu sirrah söylemiştir—.
واعترض بأنه مخالف لقول المنطقيين إن المتصلة ينتج استثناء عين مقدمها عين تاليها لاستلزام وجود الملزوم وجود اللازم واستثناء نقيض تاليها نقيض المقدم لاستلزام عدم اللازم عدم الملزوم ولا ينعكس فلا ينتج استثناء عين
Buna, mantıkçıların şu kuralına muhalif olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir: Bitişik şartlı önermede (muttasıla) bizzat mukaddemin istisnası bizzat tālîyi netice verir; çünkü melzûmun varlığı lâzımın varlığını gerektirir. Tālînin nakîzinin istisnası ise mukaddemin nakîzini netice verir; çünkü lâzımın yokluğu melzûmun yokluğunu gerektirir. Tersi ise geçerli değildir; dolayısıyla bizzat
التالي عين المقدم ولا نقيض المقدم نقيض التالي لجواز أن يكون التالي أعم من المقدم فلا يلزم من وجود اللازم وجود الملزوم ولا من عدم الملزوم عدم اللازم، وأجيب بأن ذلك إنما هو باعتبار الهيئة. وقد يستلزمه بواسطة خصوصية مادة المساواة، وقد صرح ابن سينا في الفصول بأن الملازمة إذا كانت من الطرفين كما بين العلة والمعول ينتج استثناء كل من المقدم والتالي عين الآخر ونقيضه نقيض الآخر، وفي تعليل القوم أيضا إشارة إليه حيث قالوا: لجواز أن يكون اللازم أعم وكأن في عبارة المولى إشارة إلى أن الملازمة في الشرطية من الطرفين حيث قال: منتج ولم يقل ينتج اهـ.
tālînin istisnası bizzat mukaddemi, mukaddemin nakîzinin istisnası da tālînin nakîzini netice vermez; zira tālînin mukaddemden daha genel olması caizdir; bu durumda lâzımın varlığından melzûmun varlığı, melzûmun yokluğundan da lâzımın yokluğu lazım gelmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu kural ancak önermenin sureti (heyeti) itibariyledir. Bazen eşitlik maddesinin hususiyeti vasıtasıyla bunu gerektirebilir. Nitekim İbn Sînâ el-Fusûl'de illet ile ma'lûl arasında olduğu gibi mülâzemet her iki taraftan olduğunda, hem mukaddemin hem de tālînin her birinin istisnasının diğerinin bizzat kendisini, nakîzinin de diğerinin nakîzini netice vereceğini sarahaten belirtmiştir. Mantıkçıların ta'lîlinde de "Lâzımın daha genel olması caiz olduğu için" demeleri buna bir işarettir. Sanki Mevlânâ'nın ifadesinde, "yünticü (netice verir)" demeyip "münticün (netice vericidir)" demesiyle şartiyedeki mülâzemetin iki taraflı olduğuna bir işaret vardır.
وأجاب بعضهم بأن قولهم ذلك ليس على سبيل الاطراد بل إذا كان نقيض المقدم أعم من نقيض التالي، وأما إذا كان نقيضه بعكس هذا كما في هذه الآية الكريمة وأمثالها فإنه ينتج التالي، وذلك أن الدفع المذكور لما كان ملزوما لعدم فساد الأرض كانت الملازمة ثابتة بينهما لأن وجود الملزوم يستلزم وجود اللازم كما بين في موضعه وادعاء أن الملازمة من الطرفين هنا كما زعمه المجيب الأول ليس بشيء بل اللازم هاهنا أعم من الملزوم كما لا يخفى على ذي روية، وكون عبارة المولى مشيرة إلى أن الملازمة من الطرفين في حيز المنع وما ذكره لا يدل عليه كما لا يخفى فافهم وتدبر فإن نظر المولى دقيق تِلْكَ آياتُ اللَّهِ إشارة إلى ما سلف من حديث الألوف وموتهم وإحيائهم وتمليك طالوت وإظهاره بالآية وإهلاك الجبابرة على يد صبي وما فيه البعد للإيذان بعلو شأن المشار إليه، وقيل: إشارة إلى ما مر من أول السورة إلى هنا وفيه بعد، والجملة على التقديرين مستأنفة، وقوله تعالى: نَتْلُوها عَلَيْكَ أي بواسطة جبريل ﵇ إما حال من الآيات والعامل معنى الإشارة، وإما جملة مستأنفة لا محل لها من الإعراب بِالْحَقِّ في موضع النصب على أنه حال من مفعول نتلوها أي متلبسة باليقين الذي لا يرتاب فيه أحد من أهل الكتاب وأرباب التواريخ لما يجدونها موافقة لما عندهم أو لا ينبغي أن يرتاب فيه أو من فاعله أي نتلوها عليك متلبسين بالحق والصواب وهو معنا أو من الضمير المجرور أي متلبسا بالحق وهو معك.
Bazıları da şöyle cevap vermiştir: Onların bu sözü her zaman geçerli (ıttırâdî) değildir; ancak mukaddemin nakîzi tālînin nakîzinden daha genel olduğu zaman böyledir. Fakat bu kerim ayette ve benzerlerinde olduğu gibi şayet onun nakîzi bunun aksi ise tālîyi netice verir. Şöyle ki; zikredilen savma yeryüzünün fesada uğramamasının melzûmu olduğunda, aralarındaki mülâzemet sabit olur; çünkü melzûmun varlığı yerinde açıklandığı üzere lâzımın varlığını gerektirir. Birinci cevap verenin iddia ettiği gibi buradaki mülâzemetin iki taraflı olduğunu iddia etmek ise bir şey ifade etmez; bilakis basiret sahiplerine gizli kalmayacağı üzere buradaki lâzım melzûmdan daha geneldir. Mevlânâ'nın ifadesinin mülâzemetin iki taraflı olduğuna işaret ettiği iddiası ise kabul edilemez ve zikrettiği şey gizli kalmayacağı üzere buna delalet etmez. İyi anla ve tefekkür et; zira Mevlânâ'nın görüşü pek dakiktir. { تِلْكَ آياتُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir”; binlerce kişinin anlatılan kıssasına, onların ölümüne ve diriltilmesine, Tâlût'un hükümdar yapılmasına ve mucize ile ortaya konmasına, zorbaların bir çocuğun eliyle helak edilmesine işarettir. Kendisindeki uzaklık manası, işaret edilenin şanının yüceliğini bildirmek içindir. Surenin başından buraya kadar geçenlere işaret olduğu da söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. Her iki takdire göre de cümle müste'nefedir. Allah Teâlâ'nın: { نَتْلُوها عَلَيْكَ } “Sana onları okuyoruz” sözü —yani Cebrâîl aleyhisselâm vasıtasıyla— ya ayetlerden hâldir ve âmili işaret manasıdır; yahut iraptan mahalli olmayan müste'nefe bir cümledir. { بِالْحَقِّ } “hak ile”; "netlûhâ"nın mef'ûlünden hâl olarak nasb mevkiindedir; yani ehl-i kitaptan ve tarih erbabından hiç kimsenin kendi yanındakilere uygun bulmaları sebebiyle hakkında şüphe etmeyeceği yahut şüphe edilmemesi gereken kesin bir hakikatle (yakîn ile) mütelebbis olarak... Yahut fâilinden hâldir; yani "Biz hak ve doğru ile —ki o Bizimledir— mütelebbis olarak sana onları okuyoruz" demektir. Yahut mecrûr zamirden hâldir; yani "Hak ile mütelebbis olarak —ki o seninledir— sana okuyoruz" demektir.
وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ حيث تخبر بتلك الآيات وقصص القرون الماضية وأخبارها على ما هي عليه من غير مطالعة كتاب ولا اجتماع بأحد يخبر بذلك. ووجه مناسبة هذه القصة لما قبلها ظاهرة وذلك لأنّه تعالى لما أمر المؤمنين بالقتال في سبيله وكان قد قدم قبل ذلك قصة الذين خرجوا من ديارهم حذر الموت إما بالطاعون أو القتال على سبيل التشجيع والتثبيت للمؤمنين والاعلام أنه لا ينجي حذر من قدر. أردف ذلك بأن القتال كان مطلوبا مشروعا في الأمم السابقة فليس من الأحكام التي خصصتم بها لأن ما وقع فيه الاشتراك كانت النفس أميل لقبوله من التكليف الذي يقع به الانفراد هذا «ومن باب الاشارة» في هذه الآيات أَلَمْ تَرَ إِلَى ملأ القوى مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ البدن مِنْ بَعْدِ مُوسى القلب إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ عقولهم ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وطريق الوصول إليه بواسطة أمره وإرشاده قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا أي إني أتوقع منكم عدم المقاتلة لانغماسكم في أوحال الطبيعة قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ في طريق السير إلى الله تعالى، وقد أخرجنا من ديار استعداداتنا الأصلية التي لم نزل بالحنين إليها واغتربنا عن أبناء كمالاتنا اللاتي لم نبرح عن مزيد البكاء عليها فلما كتب عليهم القتال لعدوهم الذي تسبب لهم الاغتراب، وأحل بهم العجب العجاب تولوا وأعرضوا عن مقاتلته وانتظموا في سلك شيعته إلا قليلا منهم وهم القوى المستعدة وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ الذين نقصوا حظوظهم وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ الروح الإنساني ملكا متوجا بتاج الأنوار الإلهية جالسا على كسرى التدبيرات الصمدانية قالوا لاحتجابهم بحجاب الانانية وغفلتهم عن العلوم الحقانية كيف يكون له الملك علينا مع انحطاط مرتبته بتنزله إلى عالم الكثافة من عالمه الأصلي وليس فيه مشابهة لنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ لاشتراكنا في
{ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Ve şüphesiz sen gönderilmiş peygamberlerdensin”; zira bir kitaba bakmaksızın ve bunu haber veren hiç kimseyle bir araya gelmeksizin bu ayetleri, geçmiş devirlerin kıssalarını ve haberlerini olduğu gibi haber vermektesin. Bu kıssanın öncesiyle olan münasebet veçhi açıktır: Şöyle ki, O Teâlâ müminlere Kendi yolunda savaşmayı emrettiğinde ve bundan önce müminleri cesaretlendirmek, sebat ettirmek ve hiçbir tedbirin takdirin önüne geçemeyeceğini bildirmek üzere ölüm korkusuyla —ya taun ya da savaş sebebiyle— yurtlarından çıkanların kıssasını takdim ettiğinde; bunun peşinden savaşın önceki ümmetlerde de talep edilen meşru bir hüküm olduğunu eklemiştir. Dolayısıyla o, sadece size has kılınan hükümlerden değildir; zira ortak olunan hükmü nefis, tek başına yüklenilen mükellefiyete nisbetle kabule daha meyillidir. Bu ayetlerdeki "işârî tevil kabilinden" olan hususlara gelince: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ } “Görmedin mi o ileri gelenleri?” yani beden { مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından” olan kuvvetler topluluğunu, kalp olan { مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Mûsâ'dan sonra”, akıllarının { إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ } “peygamberine dedikleri vakit”: { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım'” ve O'nun emri ve irşadı vasıtasıyla O'na vuslat yolunda [mücahede edelim]. { قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } “[Peygamberleri] dedi ki: 'Ya üzerinize savaş farz kılınır da savaşmazsanız?!'”; yani tabiatın bataklıklarına gömülmeniz sebebiyle sizden savaşmamanızı bekliyorum. { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ } “Dediler ki: 'Bizim neyimiz var ki savaşmayalım?!'” Allah Teâlâ'ya seyr yolunda... { وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا } “Oysa yurtlarımızdan çıkarıldık”, sürekli özlemini çektiğimiz asli istidat yurtlarımızdan [çıkarıldık]; { وَأَبْنائِنا } “ve evlatlarımızdan [ayrı düşürüldük]”, üzerlerine sürekli ağlayıp durduğumuz kemâlât evlatlarımızdan gurbete düşürüldük. Kendilerine gurbeti reva gören ve başlarına akıl almaz işler açan düşmanlarına karşı üzerlerine savaş farz kılınınca; yüz çevirdiler, onunla savaşmaktan geri durup onun fırkasının safına girdiler; { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna”, onlar da istidatlı kuvvetlerdir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah o zalimleri hakkıyla bilendir”, kendi nasiplerini noksanlaştıranları... { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ } “Peygamberleri onlara dedi ki: 'Allah size Tâlût'u gönderdi'”, yani insanî ruhu; ilahî nurların tacıyla taçlanmış, samedânî tedbirlerin tahtına oturmuş { مَلِكاً } “bir hükümdar olarak”. Enaniyet perdesiyle perdelendikleri ve hakikat ilimlerinden gafil oldukları için: "Asli âleminden kesafet âlemine tenezzül etmekle mertebesi düştüğü ve bize benzer bir tarafı olmadığı halde onun üzerimize hükümdarlığı nasıl olabilir? { وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ } “Oysa biz hükümdarlığa ondan daha layığız”; zira bizim âlemimizde müşterekliğimiz,
عالمنا ومشابهة بعضنا بعضا وشبيه الشيء ميال إليه قريب اتباعه له ولكل شيء آفة من جنسه وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً من مال التصرف إذ لا يتصرف إلا بالواسطة قال: إن الله تعالى اختاره عليكم لبساطته وتركبكم وزاده سعة في العلم الإلهي وقوة في الذات النوراني، والله يؤتي ملكه من يشاء فيدبره بإذنه، والله واسع لسعة الإطلاق، عليم بالحكم التي تقتضي الظهور والتجلي بمظاهر الأسماء، وقال لهم نبيهم إن آية ملكه عليكم وخلافته من قبل الرب فيكم أن يأتيكم تابوت الصدر فيه سكينة أي طمأنينة من ربكم وهي الطمأنينة بالإيمان والأنس بالله تعالى، وبقية مما ترك آل موسى القلب وآل هارون السر، وهي من التوحيد وعصا لا إله إلا الله التي تلقف عظيم سحر صفات النفس وطست تجلي الأنوار الذي يغسل به قلوب الأنبياء وشيء من توراة الإلهامات تحمله ملائكة الاستعدادات لدى طالوت الروح فعند ذلك تسلم له الخلافة وينقاد له جميع أسباط صفات الإنسان، فلما فصل طالوت وجنوده من وزير العقل ومشير القلب ومدبر الافهام ونظام الحواس قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ الطبيعة الجسمانية المترع بمياه الشهوات فمن شرب منه وكرع مفرطا في الري فليس من أشياعي الذين هم من عالم الروحانيات وأهل مكاشفات الصفات ومن لم يطعمه ويذقه فإنه من سكان حظائر القدس وحضار جلوة عرائس منصة الأنس إلا من اغترف غرفة بيده وقنع من ذلك بقدر الضرورة ولاحتياج من غير حرض وانهماك فشربوا منه وكرعوا وانهمكوا فيه إلا قليلا منهم وهم المتنزهون عن الأقذار الطبيعية المتقدسون عن ملابسها المتجردون عن غواشيها وقليل ما هم فلما جاوز طالوت الروح نهر الطبيعة وعبره هو والذين آمنوا من القلب والعقل والملك وغيرهم من أتباع الروح معه، قال بعضهم وهم الضعفاء الذين لم يصلوا إلى مقام التمكين لا طاقة لنا اليوم بمحاربة جالوت النفس وأعوانه لعراقتهم بالخدع والدسائس قال الذين يتيقنون أنهم ملاقو الله بالرجوع إليه: كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة وقهرتها حتى أذهبت كثرتها بإذن الله وتيسيره، والله مع الصابرين بالتجلي الخاص لهم، فلما برزوا لحرب جالوت وجنوده تبرؤوا من الحول والقوة وقالوا: ربنا أفرغ علينا صبرا واستقامة، وثبت أقدامنا في ميادين الجهاد حتى لا نرجع القهقرى من بعد وانصرنا على أعدائنا الذين ستروا الحق، وهم النفس الأمارة وصفاتها فهزموهم وكسروهم بإذن الله
birbirimize benzerliğimiz vardır; bir şeyin benzeri ona meyillidir, ona tâbi olması yakındır ve her şeyin afeti kendi cinsindendir. { وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً } “Ona genişlik de verilmemiştir” tasarruf malından; zira ancak vasıta ile tasarruf edebilir dediler. [Peygamberleri] dedi ki: 'Şüphesiz Allah Teâlâ onun basitliği (mücerredliği) ve sizin mürekkep oluşunuz sebebiyle onu üzerinize seçti; ilahî ilimde genişliğini ve nuranî zâtında kuvvetini artırdı. Allah mülkünü dilediğine verir ve Kendi izniyle onu sevk ve idare eder. Allah ıtlâkının genişliği ile Vâsi'dir; isimlerinin mazharlarıyla zuhuru ve tecelliyi iktiza eden hikmetleri Alîm'dir.' Peygamberleri onlara dedi ki: 'Onun üzerinize hükümdarlığının ve içinizde Rab tarafından halifeliğinin alameti; size göğüs sandığının (Tabut'un) gelmesidir. İçinde Rabbinizden bir sekinet yani mutmainlik vardır ki o da imanla mutmain olmak ve Allah Teâlâ ile ünsiyet kurmaktır. Kalp olan Mûsâ ailesinin ve sır olan Hârûn ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı vardır ki o da tevhid dendir; nefis sıfatlarının büyük sihrini yutan "Lâ ilâhe illallāh" asasıdır; peygamberlerin kalplerinin yıkandığı nurların tecelli leğenidir ve ruh Tâlût'unun nezdinde istidat meleklerinin taşıdığı ilhamat Tevrat'ından bir parçadır. İşte o vakit halifelik ona teslim edilir ve insanın bütün sıfat kabileleri ona boyun eğer.' Tâlût ordularıyla yani akıl veziri, kalp müşaviri, idraklerin müdebbiri ve duyuların nizamıyla birlikte ayrılınca; { قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ } “[Tâlût] dedi ki: 'Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir'”, şehvet sularıyla dopdolu olan cismanî tabiat nehriyle... 'Kim ondan içer ve kana kana suya kanmada aşırıya kaçarsa; ruhanîler âleminden ve sıfat keşifleri ehlinden olan taraftarlarımdan değildir. Kim de onu tatmaz ve lezzetini almazsa; kudsiyet bahçelerinin sakinlerinden ve ünsiyet makamı gelinlerinin cilvesine katılanlardandır. Ancak eliyle bir avuç alan ve hırs ve ihtirasa kapılmaksızın sadece zaruret ve ihtiyaç miktarıyla yetinen müstesnadır.' Fakat içlerinden pek azı müstesna ondan içtiler, kana kana içip içine daldılar; o azlar ise tabiat pisliklerinden arınmış, onun elbiselerinden takdis olunmuş, onun perdelerinden soyutlanmış kimselerdir ki onlar da ne kadar azdır! Ruh Tâlût'u tabiat nehrini aşıp o ve onunla beraber ruha tâbi olan kalp, akıl ve melekten { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” nehri geçince; içlerinden temkin makamına ulaşamamış zayıflar olan bir kısmı dediler ki: 'Bugün hile ve desiselerde kök salmış olan nefis Câlût'u ve yardımcılarıyla savaşmaya takatimiz yoktur.' Allah'a dönüşle O'na kavuşacaklarına yakînen inananlar dediler ki: 'Nice az bir fırka, nice çok fırkaya galebe çalmış ve Allah'ın izni ve teysiri ile onu kahredip çokluğunu yok etmiştir. Allah kendilerine has tecellisiyle sabredenlerle beraberdir.' Câlût ve ordularıyla savaşmak üzere meydana çıktıklarında güç ve kuvvetten teberrî ettiler ve: 'Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır ve istikamet yağdır; cihat meydanlarında ayaklarımızı sabit kıl ki bundan sonra gerisin geriye dönmeyelim ve hakkı örten düşmanlarımıza —ki onlar emmâre nefis ve sıfatlarıdır— karşı bize yardım et!' dediler. Nihayet Allah'ın izniyle onları bozguna uğratıp kırdılar.
وقتل داود القلب جالوت النفس، ووصلوا كلهم إلى مقام التمكين فلا يخشون الرجعة والردة، وكان قد رماه بحجر التسليم في مقلاع الرضا بيد ترك الالتفات إلى السوي فأصاب ذلك دماغ هواه فخر صريعا فآتى الله تعالى داود ملك الخلافة وحكمة الإلهامات وعلمه مما يشاء من صنعة لبوس الحروب ومنطق طيور الواردات وتسبيح جبال الأبدان، ولولا دفع الله الناس بعضهم كأرباب الطلب ببعض كالمشايخ الواصلين لفسدت أرض استعداداتهم المخلوقة في أحسن تقويم عند استيلاء جالوت النفس، ولكن الله ذو فضل على العالمين، ومن فضله تحريك سلسلة طلب الطالبين وإلهام أسرارهم إرادة المشايخ الكاملين وتوفيقهم للتمسك بذيل تربيتهم والتشبث بأهداب سيرتهم فسبحانه من جواد لا يبخل ومتفضل على من سأل ومن لم يسأل.
Kalp Dâvûd'u, nefis Câlût'unu öldürdü; hepsi temkin makamına ulaştılar, artık geri dönmekten ve irtidat etmekten korkmazlar. Onu, masivaya iltifatı terk etme eliyle, rıza sapanındaki teslimiyet taşıyla vurmuştu; o da hevâsının beynine isabet edip yere serildi. Allah Teâlâ Dâvûd'a hilafet mülkünü ve ilhamat hikmetini verdi; ona dilediği şeylerden yani harp elbiseleri sanatından, ilham kuşlarının dilinden ve beden dağlarının tesbihinden öğretti. Eğer Allah'ın, insanlardan bir kısmını —vuslata eren mürşitler gibi— talep sahipleri olan diğer bir kısmıyla savması olmasaydı, nefis Câlût'u istila ettiğinde ahsen-i takvîm üzere yaratılan istidatlarının yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah bütün âlemlere lütuf sahibidir. O'nun lütfundan biri de talep edenlerin talep zincirini harekete geçirmesi, sırlarına kâmil mürşitlerin iradesini ilham etmesi ve onları o mürşitlerin terbiye eteğine tutunup siretlerinin saçaklarına sarılmaya muvaffak kılmasıdır. O Subhân, asla cimrilik etmeyen bir Cömert ve isteyene de istemeyene de lütufta bulunan bir Mütefaddıl'dır.
تم طبع الجزء الثاني ويليه الجزء الثالث أوله تِلْكَ الرُّسُلُ
İkinci cildin basımı tamamlandı; ardından başı "Tilke'r-rusulü (تِلْكَ الرُّسُلُ)" olan üçüncü cilt gelmektedir.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
تِلْكَ الرُّسُلُ استئناف مشعر بالترقي كأنه قيل: إنك لمن المرسلين وأفضلهم فضلا، والإشارة لجماعة الرسل الذين منهم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وما فيه من معنى البعد- كما قيل- للإيذان بعلو طبقتهم وبعد منزلتهم، واللام للاستغراق، ويجوز أن تكون للجماعة المعلومة له ﷺ أو المذكورة قصصها في السورة، واللام للعهد، واختيار جمع التكسير لقرب جمع التصحيح فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ بأن خصصنا بعضهم بمنقبة ليست تلك المنقبة للبعض الآخر، وقيل: المراد التفضيل بالشرائع فمنهم من شرع، ومنهم من لم يشرع، وقيل: هو تفضيل بالدرجات الأخروية ولا يخفى ما في كل، ويؤيد الأول قوله تعالى: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ فإنه تفصيل للتفضيل المذكور إجمالا، والجملة لا محل لها من الإعراب، وقيل: بل من فَضَّلْنا والمراد بالموصول إما موسى ﵇ فالتعريف عهدي، أو كل من كلمه الله تعالى عن رضا بلا واسطة، وهم آدم- كما ثبت في الأحاديث الصحيحة- وموسى وهو الشهير بذلك، ونبينا ﷺ وهو المخصوص بمقام قاب والفائز بعرائس خطاب ما تعرض بالتعريض لها الخطاب، وقرىء كَلَّمَ اللَّهُ بالنصب وقرأ اليماني- كالم الله- من المكالمة قيل: وفي إيراد الاسم الجليل بطريق الالتفات تربية للمهابة ورمز إلى ما بين التكلم والرفع وبين ما سبق من مطلق التفضيل وما لحق من إيتاء البينات والتأييد بروح القدس من التفاوت وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ أي ومنهم من رفعه الله تعالى على غيره من الرسل بمراتب متباعدة ومن وجوه متعددة، وتغيير الأسلوب لتربية ما بينهم من اختلاف الحال في درجات الشرف، والمراد ببعضهم هنا النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كما ينبئ عنه الأخبار بكونه ﷺ منهم فإنه قد خص بمزايا تقف دونها الأماني حسرى.
{ تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte o elçiler!”; bir terakkiyi hissettiren bir istînâftır; sanki: "Sen elbette gönderilmiş peygamberlerdensin ve faziletçe onların en faziletlisisin" denilmiştir. İşaret, içlerinde Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in de bulunduğu peygamberler topluluğuna yöneliktir. İfade edilen uzaklık manası —denildiği üzere— onların mertebelerinin yüceliğini ve makamlarının ulviyetini bildirmek içindir. Lâm harfi istiğrâk (bütünlük) içindir; onun sallallâhu aleyhi ve sellem malumu olan yahut surede kıssaları zikredilen topluluk için olması da caizdir ki bu durumda lâm ahd içindir. Cemi teksîr (kuralsız çoğul) kalıbının seçilmesi, cemi tashîhe (kurallı çoğula) yakınlığı sebebiyledir. { فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık”; öyle ki bazısını diğer bazısında bulunmayan bir meziyet ve menkıbe ile mümtaz kıldık. Şöyle de denilmiştir: Muradı şeriatlarla üstün kılmaktır; zira içlerinden şeriat getirenler olduğu gibi şeriat getirmeyenler de vardır. Şöyle de denilmiştir: Ahiretteki derecelerle olan üstünlüktür; her bir görüşte ne [eksiklik] olduğu ise gizli değildir. Birinci görüşü Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu” ayeti teyit etmektedir; zira bu, icmâlî olarak zikredilen üstün kılmanın tafsilatıdır. Bu cümlenin iraptan mahalli yoktur; şöyle de denilmiştir: Bilakis "faddalnâ" fiiline bağlıdır. Mevsûlden murat ya Mûsâ aleyhisselâm'dır —bu durumda tarif ahd içindir—; yahut Allah Teâlâ'nın rızasıyla vasıtasız olarak konuştuğu herkestir ki onlar: —Sahih hadislerde sabit olduğu üzere— Âdem; bununla meşhur olan Mûsâ; ve kāb makamına has kılınan, hitabın îmâ yoluyla dahi erişemediği hitap gelinlerine nâil olan Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. "Kellemallāhe" lafzı nasb ile de okunmuştur. Yemânî ise mükâleme kökünden "kâlemallāhu (كالم الله)" şeklinde okumuştur. Şöyle denilmiştir: Lafza-i Celâl'in iltifat yoluyla getirilmesinde heybet uyandırma vardır; ayrıca konuşma ve yükseltme ile daha önce geçen mutlak üstün kılma ve ardından gelen beyyinelerin (açık delillerin) verilmesi ve Rûhu'l-Kudüs ile teyit edilme arasındaki mertebe farkına bir işaret vardır. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “ve bazısını da derecelerle yükseltti”; yani içlerinden öyleleri de vardır ki Allah Teâlâ onu diğer peygamberlerin üzerine pek uzak mertebelerle ve pek çok yönden yükseltmiştir. Üslubun değiştirilmesi, şeref derecelerinde aralarındaki hâl farklılığını hissettirmek içindir. Buradaki "bazısı"ndan murat, rivayetlerin onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan olduğunu bildirdiği üzere Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir; zira o, emellerin karşısında aciz ve hayran kaldığı meziyetlerle mümtaz kılınmıştır.