وامتاز بخواص علمية وعملية لا يستطيع لسان الدهر لها حصرا. ورقي أعلام فضل رفعت له على كواهله الأعلام.
Zamanın dilinin sayıp bitiremeyeceği ilmî ve amelî hususiyetlerle temâyüz etmiştir. Kendisi için sancakların omuzlar üstüne kaldırıldığı fazilet zirvelerine yükselmiştir.
وطأطأت له رؤوس شرفات الشرف فقبلت منه الأقدام فهو المبعوث رحمة للعالمين. والمنعوت بالخلق العظيم بين المرسلين، والمنزل عليه قرآن مجيد لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ [فصلت:
Şeref burçlarının başları onun önünde eğilmiş ve ayaklarını öpmüştür. O, âlemlere rahmet olarak gönderilen zattır. Peygamberler arasında yüce bir ahlâk ile tavsif edilen ve kendisine: { لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “Ona önünden de ardından da bâtıl gelemez. [O,] mutlak hikmet sahibi, çok övülen [Allah] katından indirilmiştir” [Fussilet: 42]
٤٢] والمؤيد دينه المؤيد بالمعجزات المستمرة الباهرة. والفائز بالمقام المحمود والشفاعة العظمى في الآخرة، والإبهام لتفخيم شأنه وللإشعار بأنه العلم الفرد الغني عن التعيين، وقيل: المراد به إبراهيم حيث خصه الله تعالى بمقام الخلة التي هي أعلى المراتب ولا يخفى ما فيه، وقيل: إدريس لقوله تعالى: وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا [مريم: ٥٧] ، وقيل:
şanı yüce Kur'an indirilen zattır. Dini, süreklilik arz eden göz kamaştırıcı mucizelerle teyit edilen; ahirette Makâm-ı Mahmûd'a ve Şefâat-i Uzmâ'ya nâil olandır. [Ayet metnindeki] kapalılık, onun şanını yüceltmek ve tayin edilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede tek ve eşsiz bir şahsiyet olduğunu hissettirmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Bununla murat İbrâhim'dir; zira Allah Teâlâ onu en yüce mertebe olan hullet (dostluk) makamına has kılmıştır; ancak bu görüşteki [eksiklik] de gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir mekâna yükselttik” [Meryem: 57] buyurmasından dolayı İdrîs'tir. Şöyle de denilmiştir:
أولو العزم من الرسل، وفيه- كما في الكشف- أنه لا يلائم ذوق المقام الذي فيه الكلام البتة، وكذا الكلام عندي في سابقه إذ الرفعة عليه حقيقة والمقام يقتضي المجاز كما لا يخفى، ودرجات- قيل: حال من بعضهم على معنى ذا درجات، وقيل: انتصابه على المصدر لأن الدرجة بمعنى الرفعة فكأنه قيل: ورفعنا بعضهم رفعات، وقيل: التقدير- على- أو- إلى- أو- في- درجات فلما حذف حرف الجر وصل الفعل بنفسه، وقيل: إنه مفعول ثان لرفع على أنه ضمن معنى بلغ، وقيل: إنه بدل اشتمال وليس بشيء وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ أي الآيات الباهرات والمعجزات الواضحات كإبراء الأكمه والأبرص، وإحياء الموتى. والاخبار بما يأكلون ويدخرون، أو الإنجيل، أو كلما يدل على نبوته، وفي ذكر ذلك في مقام التفضيل إشارة إلى أنه السبب فيه، وهذا يقتضي أفضلية نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم على سائر الأنبياء إذ له من قداح ذلك المعلى والرقيب. وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ قد تقدم تفسيره، وإفراده ﵇ بما ذكر لرد ما بين أهل الكتابين في شأنه من التفريط والإفراط، والآية ناطقة بأن الأنبياء ﵈ متفاوتة الأقدار
Ülü'l-Azm peygamberlerdir. Ancak el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere bu görüş, sözün geçtiği makamın zevkine asla uygun düşmemektedir. Bana göre bir önceki görüş için de aynı durum geçerlidir; zira ona göre yükseltme hakikidir, makam ise —gizli olmadığı üzere— mecazı iktiza etmektedir. "Derecât (دَرَجاتٍ)" lafzına gelince; [bunun] "dereceler sahibi olarak" manasında "ba‘dahum" lafzından hâl olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Derece, yükselme manasında olduğu için mastar olarak nasbedilmiştir; sanki: "Ve bazısını yükseltmelerle yükselttik" denilmiş gibidir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri "alâ", "ilâ" yahut "fî derecât" şeklindedir; cer harfi hazfedilince fiil bizzat [mefule] bitişmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Fiil] "eriştirdi" manasını tazammun ettiği için "rafea" fiilinin ikinci mefulüdür. Şöyle de denilmiştir: Bedel-i iştimaldir; fakat bu [görüş] bir şey değildir. { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu İsa'ya da açık deliller verdik”; yani körü ve alacalıyı iyileştirmek, ölüleri diriltmek, ne yiyip ne biriktirdiklerini haber vermek gibi parlak mucizeler ve apaçık deliller; yahut İncil'i ya da nübüvvetine delalet eden her şeyi verdik. Bunun üstün kılma makamında zikredilmesinde, üstünlüğün sebebi olduğuna bir işaret vardır. Bu da Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in diğer bütün peygamberlerden daha üstün olmasını gerektirir; zira onun bu hususta en üstün payları (el-muallâ ve er-rakīb) vardır. { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile teyit ettik (destekledik)”. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. Onun aleyhisselâm zikredilenlerle tek başına anılması, iki kitap ehlinin onun hakkındaki ifrat ve tefritlerini reddetmek içindir. Ayet, peygamberlerin aleyhimüsselâm kadrü kıymetlerinin farklı olduğunu açıkça ifade etmektedir.
فيجوز تفضيل بعضهم على بعض ولكن بقاطع لأن الظن في الاعتقاديات لا يغني من الحق شيئا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ أي جاؤوا من بعد كل رسول كما يقتضيه المعنى لا جميع الرسل كما هو ظاهر اللفظ من الأمم المختلفة أي لو شاء الله تعالى عدم اقتتالهم ما اقتتلوا بأن جعلهم متفقين على الحق وإتباع الرسل الذين جاؤوا به فمفعول المشيئة محذوف لكونه مضمون الجزاء على القاعدة المعروفة، ومن قدر- ولو شاء الله هدى الناس جميعا ما اقتتل- إلخ وعدل عما تقتضيه القاعدة ظنا بأن هذا العدم لا يحتاج إلى مشيئة وإرادة بل يكفي فيه عدم تعلق الإرادة بالوجود لم يأت شيء مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ من جهة أولئك الرسل، وقيل: الضمير عائد إلى الذين من قبلهم وهم الرسل، المجرور متعلق- باقتتل- وقيل: بدل من نظيره مما قبله الْبَيِّناتِ أي المعجزات الباهرة والآيات الظاهرة الدالة على حقية الحق الموجبة للاتباع الزاجرة عن الاعراض المؤدي إلى الاقتال وَلكِنِ اخْتَلَفُوا استدراك إن الشرطية أشير به إلى قياس استثنائي مؤلف من وضع نقيض مقدمها منتج لنقيض تاليها إلا أنه قد وضع فيه الاختلاف موضع نقيض المقدم المترتب عليه للإيذان بأن الاقتتال ناشىء من قبلهم وسوء اختيارهم لا من جهته تعالى ابتداء كأنه قيل: ولكن لم يشأ عدم اقتتالهم لأنهم اختلفوا اختلافا فاحشا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ أي بما جاءت به أولئك الرسل وثبت على إيمانه وعمل بموجبه، وهذا بيان للاختلاف فلا محل للجملة من الإعراب وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ بذلك كفرا لا ارعواء له عنه فاقتضت الحكمة عدم مشيئته لعدم اقتتالهم فاقتتلوا بموجب ما اقتضته أحوالهم وَلَوْ شاءَ اللَّهُ عدم اقتتالهم بعد هذه المرتبة أيضا من الاختلاف المستتبع للقتال عادة مَا اقْتَتَلُوا وما رفعوا رأس التطاول والتعادي لما أن الكل بيد قهره فالتكرير ليس للتأكيد كما ظن بل للتنبيه على أن اختلافهم ذلك ليس موجبا لعدم مشيئته تعالى لعدم اقتتالهم كما يفهم ذلك من وضعه في الاستدراك بقوله ﷿: وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ حسبما يريد من غير أن يوجبه عليه موجب أو يمنعه عنه مانع كذا قرره المولى أبو السعود قدس سره وهو من الحسن بمكان إلا أنه قد اعترضه العلامة عبد الباقي البغدادي في تفسيره بنحو ما تقدم آنفا في نظير هذا القياس، وذكر أنه خلاف استعمال لَوْ عند أرباب العربية وأرباب الاستدلال ولعل الجواب عن هذا هو الجواب عن ذلك مع أدنى تغيير فلا تغفل، وما ذكره من توجيه التكرير مما تفرد به فما أعلم، والأكثرون على أنه للتأكيد إلا أن وراءه سرا خص منه- كما ذكره صاحب الانتصاف- وهو أن العرب متى بنت أول كلامها على مقصد ثم اعترضها مقصد آخر وأرادت الرجوع إلى الأول طرت ذكره إما بتلك العبارة أو بقريب منها، وذلك عندهم مهيع من الفصاحة مسلوك وطريق معبد، وفي كتاب الله تعالى مواضع من ذلك منها قوله تعالى: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً [النحل:
Bu sebeple bazısının bazısına üstün tutulması caizdir; ancak kesin delille [olmalıdır], çünkü itikadî konularda zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, onlardan sonra gelenler savaşmazlardı”; yani lafzın zahirinde olduğu gibi bütün peygamberlerden değil, mananın iktiza ettiği üzere farklı ümmetlerden her peygamberden sonra gelenler [savaşmazlardı]. Yani Allah Teâlâ onların savaşmamasını dileseydi, onları hak üzere ve hakkı getiren peygamberlere tâbi olma konusunda ittifak ettirmek suretiyle savaşmazlardı. Meşhur kaide gereğince meşîetin mefulü, cezanın mazmunu olduğu için hazfedilmiştir. Kaidenin iktiza ettiğinden ayrılarak "Eğer Allah bütün insanları hidayete erdirmeyi dileseydi savaşmazlardı..." şeklinde takdir eden ve bu yokluğun bir meşîet ve iradeye muhtaç olmayıp iradenin varlığa taalluk etmemesinin yeterli olacağını zanneden kimse isabetli bir şey getirmemiştir. { مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ } “kendilerine geldikten sonra”, o peygamberler tarafından; şöyle de denilmiştir: Zamir kendilerinden öncekilere, yani peygamberlere râcidir. Mecrûr, "iktetele" fiiline mütealliktir; bir görüşe göre de kendisinden önceki benzerinden bedeldir. { الْبَيِّناتِ } “açık deliller”; yani hakkın hakkaniyetine delalet eden, tâbi olmayı gerektiren ve savaşa yol açan yüz çevirmeden meneden parlak mucizeler ve apaçık ayetler [geldikten sonra]. { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا } “Fakat ihtilafa düştüler”. Şart cümlesinden sonra gelen bu istidrak ile mukaddeminin zıddının vazedilmesiyle talisinin zıddını netice veren istisnâî bir kıyasa işaret edilmiştir; ancak savaşın Allah Teâlâ tarafından ilk baştan kaynaklanmadığını, bilakis kendi taraflarından ve kötü tercihlerinden neşet ettiğini hissettirmek için mukaddemin zıddı yerine ona terettüp eden ihtilaf konulmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Fakat onların savaşmamasını dilemedi, çünkü onlar pek çirkin bir ihtilafa düştüler. { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ } “Onlardan kimi iman etti”; yani o peygamberlerin getirdiklerine [iman etti], imanında sebat gösterdi ve gereğince amel etti. Bu, ihtilafın beyanıdır; dolayısıyla cümlenin iraptan mahalli yoktur. { وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “kimi de inkâr etti”; bundan hiçbir şekilde dönmeyecek bir küfürle inkâr etti. Böylece hikmet, onların savaşmamasını dilememesini iktiza etti; onlar da durumlarının gerektirdiği üzere savaştılar. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi”, âdeten savaşı netice veren bu ihtilaf mertebesinden sonra da onların savaşmamasını [dileseydi], { مَا اقْتَتَلُوا } “savaşmazlardı”; haddi aşma ve düşmanlık başını kaldırmazlardı; zira her şey O'nun kahredici kudretinin elindedir. Tekrar, zannedildiği gibi tekit için değil, onların bu ihtilaflarının —Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ } “Fakat Allah dilediğini yapar” buyruğundaki istidrakten anlaşıldığı üzere— Allah Teâlâ'nın onların savaşmamasını dilememesini vacip kılmadığını bildirmek içindir; yani O'na bir mecbur kılanın mecbur kılması veya bir engelleyenin engellemesi olmaksızın dilediği şekilde [yapar]. Bunu Mevlâ Ebussuûd —kuddise sirruh— böyle takrir etmiştir ve bu gayet güzeldir. Ne var ki Allâme Abdülbâkī el-Bağdâdî tefsirinde, az önce bu kıyasın benzerinde geçtiği şekilde buna itiraz etmiş ve bunun Arap dili ehli ile istidlal ehli nezdinde "lev (لَوْ)" lafzının kullanımına aykırı olduğunu zikretmiştir. Belki de buna verilecek cevap, çok küçük bir değişiklikle ona verilen cevaptır, gafil olma! Tekrarın yönlendirilmesine dair zikrettiği husus ise bildiğim kadarıyla onun tek kaldığı görüşlerdendir. Çoğunluğa göre ise bu tekit içindir; ancak bunun arkasında —el-İntisâf sahibinin zikrettiği üzere— hususi bir sır vardır ki o da şudur: Araplar sözlerinin başını bir maksat üzerine bina ettiklerinde, araya başka bir maksat girer ve ilk maksada dönmek isterlerse, onun zikrini ya aynı ifadeyle yahut ona yakın bir ifadeyle yinelerler. Bu, onlara göre fesahatin işlek ve düzgün bir yoludur. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bunun örnekleri vardır; onlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan müstesna, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, ancak kim küfre göğsünü açarsa...” [Nahl: 106] ayetidir.
١٠٦] وهذه الآية من هذا النمط فإنه لما صدر الكلام بأن اقتتالهم كان على وفق المشيئة ثم لما طال الكلام وأريد بيان أن مشيئة الله تعالى كما نفذت في هذا الأمر الخاص وهو اقتتال هؤلاء فهي نافذة في كل فعل واقع وهو المعبر عنه في قوله تعالى: وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ طرأ ذكر تعلق المشيئة بالاقتتال ليتلوه عموم تعلق المشيئة ليتناسب الكلام ويقرن كل بشكله وهذا سر ينشرح لبيانه الصدر ويرتاح له السر ولعله أحسن من القول بأن الأول بلا واسطة والثاني بواسطة المؤمنين أو بالعكس، هذا وفي الآية دليل على أن الحوادث تابعة لمشيئة الله تعالى خيرا كانت أو شرا إيمانا أو كفرا.
Bu ayet de bu kabildendir. Zira söze onların savaşmasının meşîete uygun olduğu belirtilerek başlanmış, ardından söz uzayıp Allah Teâlâ'nın meşîetinin —bunların savaşması gibi— bu hususi meselede nafiz olduğu gibi vuku bulan her fiilde de nafiz olduğunu beyan etmek murat edilince —ki bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ } “Fakat Allah dilediğini yapar” buyruğunda ifade edilmiştir—, meşîetin savaşa taallukunun zikri yinelenmiştir ki ardından meşîetin umumi taalluku gelsin, böylece söz tenasüp kazansın ve her şey kendi benzeriyle eşleştirilsin. Bu, beyanıyla göğsün ferahladığı ve kalbin huzur bulduğu bir sırdır. Belki de bu, birincisinin vasıtasız, ikincisinin müminler vasıtasıyla olduğu yahut bunun aksine olduğu yönündeki sözden daha güzeldir. İşte bunda ve ayette, hayır olsun şer olsun, iman olsun küfür olsun bütün hadiselerin Allah Teâlâ'nın meşîetine bağlı olduğuna delil vardır.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ قيل: أراد به الفرض كالزكاة دون النفل لأن الأمر حقيقة في الوجوب ولاقتران الوعيد به وهو المروي عن الحسن، وقيل: يدخل فيه الفرض والنفل وهو المروي عن ابن جريج
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin”. Denildi ki: Emir hakikatte vücup ifade ettiği ve peşine tehdit bağlandığı için bununla nafile değil zekât gibi farz [olan infak] kastedilmiştir; Hasan'dan rivayet edilen görüş de budur. Farzın ve nafilenin buna dahil olduğu da söylenmiştir; İbn Cüreyc'den rivayet edilen budur
واختاره البلخي، وجعل الأمر لمطلق الطلب وليس فيما بعد سوى الأخبار بأهوال يوم القيامة وشدائدها ترغيبا في الإنفاق وليس فيه وعيد على تركه ليتعين الوجوب، وقال الأصم: المراد به الإنفاق في الجهاد، والدليل عليه أنه مذكور بعد الأمر بالجهاد معنى، وبذلك ترتبط الآية بما قبلها ولا يخفى أن هذا الدليل مما لا ينبغي أن يسمع لأن الارتباط على تقدير العموم حاصل أيضا بدخول الإنفاق المذكور فيه دخولا أوليا، وكذا على تقدير إرادة الفرض لأن الإنفاق في الجهاد قد يكون فرضا إذا توقف الفرض عليه، ومَا موصولة حذف عائدها والتعرض لوصوله منه تعالى للحث على الإنفاق والترغيب فيه.
ve Belhî bunu tercih etmiştir. O, emri mutlak talep için kılmış ve bundan sonrasında infaka teşvik amacıyla kıyamet gününün dehşet ve şiddetlerinin haber verilmesinden başka bir şey bulunmadığını, vücubun tayinini gerektirecek şekilde terki üzerine bir tehdidin yer almadığını söylemiştir. Asam ise: "Bununla murat cihatta infaktır; delili ise manen cihad emrinden sonra zikredilmiş olmasıdır, böylece ayet kendisinden öncesiyle irtibatlanır" demiştir. Gizli değildir ki bu delil kulak verilmemesi gereken şeylerdendir; çünkü umum takdirine göre de zikredilen infakın öncelikli olarak buna dahil olmasıyla irtibat yine hâsıldır. Farzın murat edilmesi takdirinde de böyledir; zira farz ona bağlı olduğunda cihatta infak bazen farz olur. "Mâ (ما)" mevsûledir, âidi hazfedilmiştir. İnfakın Allah Teâlâ'dan ulaştığına değinilmesi ise infaka teşvik etmek ve özendirmek içindir.
مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ أي لا مودة ولا صداقة وَلا شَفاعَةٌ أي لأحد إلا من بعد أن يأذن الرحمن لمن يشاء ويرضى وأراد بذلك يوم القيامة، والمراد- من وصفه بما ذكر- الإشارة إلى أنه لا قدرة لأحد فيه على تحصيل ما ينتفع به بوجه من الوجوه لأن من في ذمته حق مثلا إما أن يأخذ بالبيع ما يؤديه به. وإما أن يعينه أصدقاؤه. وإما أن يلتجئ إلى من يشفع له في حطه والكل منتف ولا مستعان إلا بالله ﷿ ومِنْ متعلقة بما تعلقت به أختها ولا ضير لاختلاف معنييهما إذ الأولى تبعيضية وهذه لابتداء الغاية وإنما رفعت هذه المنفيات الثلاثة مع أن المقام يقتضي التعميم والمناسب له الفتح لأن الكلام على تقدير- هل بيع فيه أو خلة أو شفاعة- والبيع وأخواه فيه مرفوعة فناسب رفعها في الجواب مع حصول العموم في الجملة وإن لم يكن بمثابة العموم الحاصل على تقدير الفتح، وقد فتحها ابن كثير. وأبو عمرو. ويعقوب على الأصل في ذكر ما هو نص في العموم كذا قالوا، ولعل الأوجه القول بأن الرفع لضعف العموم في غالبها وهو الخلة والشفاعة للاستثناء الواقع في بعض الآيات، والمغلوب منقاد لحكم الغالب، وأما ما قالوه فيرد عليه أن ما بعد يَوْمٌ جملة وقعت بعد نكرة فهي صفة غير مقطوعة، ولا يقدر بين الصفة والموصوف إذا لم يكن قطع سؤال قطعا، واعتبار كون النكرة موصوفة بما يفهمه التنوين من التعظيم فتقدر الجملة صفة مقطوعة تحقيقا لذلك وتقريرا له فيصح تقدير السؤال حينئذ مما لا يكاد يقبله الذهن السليم وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ أي المستحقون لإطلاق هذا الوصف عليهم لتناهي ظلمهم، والجملة معطوفة على محذوف- أي فالمؤمنون المتقون موفون والكافرون- إلخ والمراد بهم تاركو الإنفاق رأسا، وعبر عن التارك بالكافر تغليظا حيث شبه فعله وهو ترك الإنفاق بالكفر، أو جعل مشارفة عليه، أو عبر بالملزوم عن اللازم فهو إما استعارة تبعية أو مجاز مشارفة أو مجاز مرسل أو كناية ومثل ذلك وضع من كفر موضع من لم يحج آخر آية الحج، وبعضهم لم يتجوز بالكفر وقال: أن عبارة عن الكفر بالله تعالى حقيقة، وفائدة الإخبار حينئذ الإشارة إلى أن نفى تلك الأشياء بالنسبة إليهم وأن ذلك لا يعد منا ظلما لهم لأنهم هم الظالمون لأنفسهم المتسببون لذلك.
{ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce”; yani hiçbir sevgi ve arkadaşlığın, { وَلا شَفاعَةٌ } “ve hiçbir şefaatin [bulunmadığı]”; yani Rahmân'ın dileyip razı olduğu kimseye izin vermesinden sonraki durum müstesna hiç kimse için [şefaatin olmadığı]. Bununla kıyamet gününü kastetmiştir. Onun bu şekilde vasıflanmasından murat, hiçbir kimsenin o günde hiçbir şekilde kendisine fayda sağlayacak şeyi elde etmeye gücünün yetmeyeceğine işaret etmektir; zira üzerinde bir hak bulunan kimse, ya bunu ödeyeceği şeyi alışverişle temin eder, ya dostları ona yardım eder, yahut bunun düşürülmesi için kendisine şefaat edecek kimseye sığınır. Bunların hepsi [o gün] ortadan kalkmıştır ve yardım ancak Aziz ve Celil olan Allah'tan istenir. "Min (مِنْ)" lafzı, kız kardeşinin [önceki 'min'in] müteallik olduğu yere mütealliktir; anlamlarının farklı olması bir engel teşkil etmez, zira birincisi teb‘îz (kısmîlik), bu ise ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. Makam genellemeyi gerektirdiği ve ona uygun olan fetha olduğu halde bu üç nefyedilen lafzın ref ile okunması; sözün "onda bir alışveriş veya bir dostluk veya bir şefaat var mıdır?" takdirinde olmasından ve alışveriş ile diğer ikisinin onda merfû bulunmasındandır. Dolayısıyla fetha takdirinde hâsıl olan umum derecesinde olmasa da genel olarak umumun hâsıl olmasıyla birlikte cevapta merfû gelmeleri uygun düşmüştür. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb, umuma nass olanı zikretmedeki asıl üzere bunları fetha ile okumuşlardır; böyle demişlerdir. Belki de en uygun görüş, ref ile okunuşun, bunlardan çoğunda yani dostluk ve şefaatte bazı ayetlerde yer alan istisnadan dolayı umumun zayıflamış olmasından kaynaklandığını söylemektir; zira azınlıkta kalan, çoğunluğun hükmüne tâbidir. Onların söylediklerine gelince, buna şu itiraz edilir: "Yevm (يَوْمٌ)" lafzından sonra gelen cümle nekre bir kelimeden sonra vaki olmuştur, dolayısıyla kat‘ yapılmamış (münkatı‘ olmayan) bir sıfattır; ortada bir kat‘ yoksa sıfat ile mevsuf arasında kesinlikle bir soru takdir edilmez. Nekrenin tenvinin ifade ettiği tazimle vasıflanmış kabul edilmesi, cümlenin de bunu tahakkuk ettirmek ve takrir etmek üzere kat‘ edilmiş bir sıfat takdir edilmesi ve bu durumda sorunun takdirinin sahih görülmesi ise selim zihnin pek kabul edeceği bir şey değildir. { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir”; yani zulümlerinin son hadde ulaşması sebebiyle bu vasfın kendilerine mutlak olarak verilmesini hak edenlerdir. Cümle hazfedilmiş bir ifadeye matuftur; yani "muttaki müminler [hakları] tastamam ödeyenlerdir, kâfirler ise..." demektir. Bunlarla infakı tamamen terk edenler kastedilmiştir. İnfakı terk edenden, fiili yani infakı terk etmesi küfre benzetildiği için şiddetlendirme amacıyla kâfir diye bahsedilmiştir; yahut bu fiil küfre yaklaşma sayılmıştır, ya da melzum ile lazım ifade edilmiştir. Dolayısıyla bu ya istiare-i tebeiyye, ya mecâz-ı müşârefe, ya mecâz-ı mürsel veya kinayedir. Hac ayetinin sonundaki "men lem yahüc (haccetmeyen)" yerine "men kefera (inkâr eden)" ifadesinin konulması da bunun gibidir. Bazıları ise küfür lafzında mecaza gitmeyip: "Bu, hakikatte Allah Teâlâ'yı inkâr etmekten ibarettir; bu durumda haber vermenin faydası, o şeylerin nefyinin onlara nispetle olduğuna ve bunun bizden onlara bir zulüm sayılmayacağına işaret etmektir, çünkü onlar kendilerine zulmeden ve buna sebep olanlardır" demişlerdir.
اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ مبتدأ وخبر، والمراد هو المستحق للعبودية لا غير، قيل: وللناس- في رفع الضمير المنفصل وكذا في الاسم الكريم إذا حل محله- أقوال خمسة: قولان معتبران، وثلاثة لا معول عليها، فالقولان المعتبران: أحدهما أن يكون رفعه على البدلية، وثانيهما أن يكون على الخبرية- والأول هو الجاري على ألسنة المعربين- وهو رأي ابن مالك، وعليه إما أن يقدر للأخير أولا، والقائلون بالتقدير اختلفوا فمن مقدر أمرا عاما كالوجود والإمكان ومن مقدر أمرا خاصا كلنا وللخلق، واعترض تقدير العام بأنه يلزم منه أحد المحذورين إما عدم إثبات الوجود بالفعل لله تعالى شأنه وإما عدم تنزهه سبحانه عن إمكان الشركة، وكذا تقدير الخاص يرد عليه أنه لا دليل عليه أو فيه خفاء، ويمكن الجواب باختيار تقديره عاما، ولا محذور أما على تقدير الوجود فلأن نفي الوجود يستلزم نفي
{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Mübteda ve haberdir; murat, ibadete layık olanın başkası değil sadece O olduğudur. Denildi ki: İnsanların —munfasıl zamirin ref'inde ve onun yerine geçtiğinde Lafza-i Celâl'de— beş görüşü vardır: İkisi muteberdir, üçüne ise itibar edilmez. İki muteber görüşten biri, ref'inin bedeliyyet üzere olmasıdır; ikincisi ise haberiyyet üzere olmasıdır. Birincisi i‘rab ehlinin dillerinde cari olandır ve İbn Mâlik'in görüşüdür. Buna göre haber ya takdir edilir ya edilmez. Takdir edenler ihtilaf etmişlerdir: Kimi varlık ve imkân gibi genel bir şeyi takdir etmiş, kimi de 'bize' ve 'yaratılmışlara' gibi özel bir şeyi takdir etmiştir. Genel olanın takdirine; Allah Teâlâ'nın şanı için ya bilfiil varlığın ispat edilmemesi yahut O'nun ortaklık imkânından tenzih edilmemesi şeklinde iki mahzurdan birinin lazım geleceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Aynı şekilde özel olanın takdirine de buna dair delil bulunmadığı veya onda kapalılık olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Genel takdir tercih edilerek cevap verilebilir ve hiçbir mahzur da yoktur. Varlık takdirine gelince; çünkü varlığın nefyi,
الإمكان إذ لو اتصف فرد آخر بوجوب الوجود لوجد ضرورة فحيث لم يوجد علم عدم اتصافه به وما لم يتصف بوجوب الوجود لم يمكن أن يتصف به لاستحالة الانقلاب، وأما على تقدير الإمكان فلأنّا نقول قد ظهر أن إمكان اتصاف شيء بوجوب الوجود يستلزم اتصافه بالفعل بالضرورة فإذا استفيد إمكانه يستفاد وجوده أيضا إذ كل ما لم يوجد يستحيل أن يكون واجب الوجود على أنه قد ذكر غير واحد أن نفي وجود إله غيره تعالى يجوز أن يكون مرتبة من التوحيد يناط بها الإسلام ويكتفى بها من أكثر العوام، وإن لم يعلموا نفي إمكانه سيما مع الغفلة وعدم الشعور به فلا يضر عدم دلالة الكلمة عليه بل قال بعضهم: إن إيجاب النفي جاء والآلهة غير الله تعالى موجودة، وقد قامت عبادتها على ساق، وعكف عليها المشركون في سائر الآفاق، فأمر الناس بنفي وجودها من حيث إنها آلهة حقة ولو كان إذ ذاك قوم يقولون بإمكان وجود إله حق غيره تعالى لكنه غير موجود أصلا لأمروا بنفي ذلك الإمكان ولا يخفى أن هذا ليس من المتانة بمكان، ويمكن الجواب باختيار تقديره خاصا بأن يكون ذلك الخاص مستحقا للعبادة والمقام قرينة واضحة عليه، واعترض بأنه لا يدل على نفي التعدد لا بالإمكان ولا بالفعل لجواز وجود إله غيره سبحانه لا يستحق العبادة وبأنه يمكن أن يقال: إن المراد إما نفي المستحق غيره تعالى بالفعل أو الإمكان، والأول لا ينفي الإمكان، والثاني لا يدل على استحقاقه تعالى بالفعل، وأجيب بأن من المعلوم بأن وجوب الوجود مبدأ جميع الكمالات فلا ريب أنه يوجب استحقاق التعظيم والتبجيل ولا معنى لاستحقاق العبادة سواه فإذا لم يستحق غيره تعالى للعبادة لم يوجد غيره تعالى وإلا لاستحق العبادة قطعا وإذا لم يوجد لم يكن ممكنا أيضا على ما أشير إليه فثبت أن نفي الاستحقاق يستلزم نفي التعدد مطلقا، والقائلون بعدم تقدير الخبر ذهب الأكثر منهم إلى أن لا هذه لا خبر لها، واعترض بأنه يلزم حينئذ انتفاء الحكم والعقد وهو باطل قطعا ضرورة اقتضاء التوحيد ذلك، وأجيب بأن القول بعدم الاحتياج لا يخرج المركب من لا واسمها عن العقد لأن معناه انتفى هذا الجنس من غير هذا الفرد وإلا عند هؤلاء بمعنى غير تابعة لمحل اسم لا وظهر إعرابها فيما بعدها ولا مجال لجعلها للاستثناء إذ لو كانت له لما أفاد الكلام التوحيد لأن حاصله حينئذ أن هذا الجنس على تقدير عدم دخول هذا الفرد فيه منتف فيفهم منه عدم انتفاء أفراد غير خارج عنها ذلك وهو بمعزل عن التوحيد كما لا يخفى، واستشكل الإبدال من جهتين، الأول أنه بدل بعض ولا ضمير للمبدل منه وهو شرط فيه، الثاني أن بينهما مخالفة فإن البدل موجب والمبدل منه منفي، وأجيب عن الأول بأن إِلَّا تغني عن الضمير لإفهامها البعضية، وعن الثاني بأنه بدل عن الأول في عمل العامل، وتخالفهما في الإيجاب والنفي لا يمنع البدلية على أنه لو قيل إن البدل في الاستثناء على حدة لم يبعد.
imkânın da nefyini gerektirir; zira başka bir fert vücûb-i vücûd ile vasıflansaydı zorunlu olarak var olurdu. Var olmadığına göre onunla vasıflanmadığı anlaşılmış olur; vücûb-i vücûd ile vasıflanmayan bir şeyin ise —dönüşümün (inkılâbın) imkânsızlığından ötürü— onunla vasıflanması mümkün değildir. İmkân takdirine gelince; çünkü biz deriz ki bir şeyin vücûb-i vücûd ile vasıflanabilmesinin zorunlu olarak bilfiil vasıflanmasını gerektirdiği açıktır. Dolayısıyla onun imkânı anlaşıldığında varlığı da anlaşılır; zira var olmayan her şeyin vâcibü'l-vücûd olması imkânsızdır. Bununla birlikte birden fazla âlim, O'ndan başka bir ilahın varlığının nefyinin, İslam'ın kendisine bağlandığı ve avamın çoğundan yeterli görülen bir tevhit mertebesi olabileceğini zikretmiştir; imkânının nefyini bilmeseler bile, özellikle gaflet ve bunu hissetmeme durumunda kelimenin buna delalet etmemesi zarar vermez. Hatta bazısı şöyle demiştir: Nefyin gerekliliği, Allah Teâlâ'dan başka ilahlar mevcutken, onlara ibadet son derece yaygınken ve müşrikler her tarafta onların başında toplanmışken gelmiştir; böylece insanlara, hak ilahlar olmaları cihetiyle onların varlıklarını nefyetmeleri emredilmiştir. Şayet o vakit O'ndan başka hak bir ilahın varlığının mümkün olduğunu söyleyen fakat onun asla var olmadığını kabul eden bir topluluk bulunsaydı, o imkânı da nefyetmekle emrolunurlardı. Gizli değildir ki bu görüş pek sağlam değildir. Özel bir takdir tercih edilerek de cevap verilebilir; şöyle ki bu özel şey 'ibadete layık olmak' şeklinde olur ve makam da buna açık bir karinedir. Buna; O'ndan başka ibadete layık olmayan bir ilahın varlığının caiz olmasından ötürü ne imkân ne de fiil planında taaddüdün (birden fazla olmanın) nefyine delalet etmediği ve şöyle denilebileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir: Murat ya Allah Teâlâ'dan başkasının bilfiil müstahak oluşunun nefyidir ya da imkânının nefyidir; birincisi imkânı nefyetmez, ikincisi ise Allah Teâlâ'nın bilfiil istihkakına delalet etmez. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bilinmektedir ki vücûb-i vücûd bütün kemalatın mebdeidir; dolayısıyla onun tazim ve tebcile layık olmayı gerektirdiğinde şüphe yoktur ve ibadete layık olmanın O'ndan başkası için bir anlamı yoktur. Allah Teâlâ'dan başkası ibadete layık olmayınca, O'ndan başkası mevcut da olamaz; aksi takdirde kesinlikle ibadete layık olurdu. Var olmayınca, işaret edildiği üzere mümkün de olamaz. Böylece istihkakın nefyinin mutlak olarak taaddüdü nefyetmeyi gerektirdiği sabit olmuştur. Haberi takdir etmeyenlere gelince, onların çoğu bu "lâ (لا)"nın haberinin bulunmadığı görüşüne gitmiştir. Buna; o takdirde hükmün ve bağın (akdin) ortadan kalkacağı, tevhidin bunu gerektirmesinin zorunluluğundan ötürü bunun kesinlikle bâtıl olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: İhtiyaç bulunmadığı sözü, "lâ" ile isminden oluşan mürekkebi bağ olmaktan çıkarmaz; çünkü bunun anlamı, bu ferdin dışındaki bu cinsin nefyedilmesidir. Bunlara göre "illâ (إِلَّا)", "gayr (غير)" manasında olup "lâ"nın isminin mahalline tâbidir ve i‘rabı kendisinden sonrakinde zahir olmuştur; onun istisna kılınmasına imkân yoktur, zira istisna için olsaydı söz tevhidi ifade etmezdi. Çünkü o takdirde sözün neticesi, bu cinsin bu ferdin ona dahil olmaması takdirinde nefyedildiğidir; bundan da bunun haricinde kalmayan fertlerin nefyedilmediği anlaşılır ki bu da gizli olmadığı üzere tevhidden tamamen uzaktır. Bedel kılınması iki yönden müşkül görülmüştür: Birincisi, bunun bedel-i ba‘z olması ve mübdelün minh için bir zamirin bulunmamasıdır ki bu onun şartıdır; ikincisi, aralarında muhalefet olmasıdır, zira bedel müspet, mübdelün minh ise menfidir. Birinciye; "illâ"nın ba‘ziyyeti (parça olmayı) hissettirmesi sebebiyle zamire ihtiyaç bırakmadığı şeklinde cevap verilmiştir. İkinciye ise; âmilin amelinde birinciden bedel olduğu, olumluluk ve olumsuzluktaki zıtlıklarının bedeliyete engel teşkil etmediği, ayrıca istisnada bedelin müstakil bir durum olduğu söylense bile bunun uzak olmayacağı şeklinde cevap verilmiştir.
والثاني من القولين الأولين وهو القول بخبرية ما بعد إِلَّا ذهب إليه جماعة وضعف بأنه يلزم عمل لا في المعارف وهي لا تعمل فيها وبأن اسمها عام وما بعد إلا خاص فكيف يكون خبرا، وقد قالوا: بامتناع الحيوان إنسان، وأجيب عن الأول بأن لا لا عمل لها في الخبر على رأي سيبويه وأنه حين دخولها مرفوع بما كان مرفوعا به قبل فلم يلزم عملها في المعرفة وهو كما ترى، وعن الثاني بأنا لا نسلم أن في التركيب قد أخبر بالخاص عن العام إذ العموم منفي والكلام مسوق العموم، والتخصيص بواحد من أفراد ما دل عليه العام وفيه ما فيه.
İlk iki görüşün ikincisi olan "illâ"dan sonrakinin haber olması görüşüne bir cemaat gitmiştir; ancak bu, "lâ"nın marifelerde amel etmesini gerektireceği —oysa marifelerde amel etmez— ve isminin genel, "illâ"dan sonrakinin ise özel olması sebebiyle nasıl haber olacağı gerekçesiyle zayıf görülmüştür; nitekim "el-hayavânü insânün (canlı insandır)" denilmesini caiz görmemişlerdir. Birinciye şöyle cevap verilmiştir: Sîbeveyhi'nin re'yine göre "lâ"nın haberde hiçbir ameli yoktur ve o [haber], "lâ" dahil olduğunda daha önce ne ile merfû ise yine onunla merfûdur; dolayısıyla marifede amel etmesi gerekmez; ancak bu [cevap] gördüğün gibidir. İkinciye ise şöyle cevap verilmiştir: Biz bu terkipte genelden özel ile haber verildiğini kabul etmiyoruz; zira umum menfidir ve söz umum için sevk edilmiştir, tahsis ise genel olanın delalet ettiği fertlerden biriyle yapılmıştır; bunda ise malum itirazlar vardır.
وأما الأقوال الثلاثة التي لا يعول عليها فأولها أن إلا ليست أداة استثناء وإنما هي بمعنى غير وهي مع اسمه تعالى شأنه صفة لا اسم لا باعتبار المحل، والتقدير لا إله غير الله تعالى في الوجود، وثانيها- وقد نسب للزمخشري- أن لا إله في موضع الخبر، وإِلَّا وما بعدها في موضع المبتدأ، والأصل هو، أو الله إله فلما أريد قصر الصفة على
İtibar edilmeyen üç görüşe gelince; birincisi, "illâ"nın istisna edatı olmayıp "gayr" manasında olması, Allah Teâlâ'nın şanı yüce ismiyle birlikte mahalline göre "lâ"nın isminin sıfatı olmasıdır; takdiri de: "Varlıkta Allah Teâlâ'dan başka hiçbir ilah yoktur" şeklindedir. İkincisi —ki Zemahşerî'ye nispet edilmiştir—: "Lâ ilâhe" haber konumundadır; "illâ" ve sonrası ise mübteda konumundadır. Aslı "hüve" yahut "Allāhu ilâhun" şeklindedir; sıfatın mevsufa
الموصوف قدم الخبر وقرن المبدأ- بإلا- وجب تقديم الخبر عليه كما قرر في موضعه، وثالثها أن ما بعد إِلَّا والمقصور هو الواقع في سياق النفي، والمبتدأ إذا اقترن- بإلا- وجب تقديم الخبر عليه كما قرر في موضعه، وثالثها أن ما بعد إِلَّا مرفوع- بإله- كما هو حال المبتدأ إذا كان وصفا لأن إلها بمعنى مألوه فيكون قائما مقام الفاعل وسادّا مسد الخبر كما في ما مضروب العمران، ويرد على الأول أن فيه خللا من جهة المعنى لأن المقصود من الكلمة أمران نفي الإلهية عن غيره تعالى وإثباتها له سبحانه وهذا إنما يتم إذا كان إِلَّا فيها للاستثناء إذ يستفاد النفي والإثبات حينئذ بالمنطوق، وأما إذا كانت بمعنى غير فلا يفيد الكلام بمنطوقه إلا نفي الإلهية عن غيره تعالى، وأما إثباتها له عز اسمه فلا يستفاد من التركيب واستفادته من المفهوم لا تكاد تقبل لأنه إن كان مفهوم لقب فلا عبرة به ولو عند القائلين بالمفهوم إذ لم يقل به إلا الدقاق وبعض الحنابلة، وإن كان مفهوم صفة فمن البين أنه غير مجمع عليه، ويرد على الثاني أنه مع ما فيه من التمحل يلزم منه أن يكون الخبر مبنيا مع لا وهي لا يبنى معها إلا المبتدأ، وأيضا لو كان الأمر كما ذكر لم يكن لنصب الاسم الواقع بعد إِلَّا في مثل هذا التركيب وجه، وقد جوزه فيه جماعة، وعلى الثالث أنا لا نسلم أن إلها وصف وإلا لوجب إعرابه وتنوينه ولا قائل به.
kasredilmesi murat edilince haber öne geçirilmiş ve mübteda "illâ" ile birleştirilmiştir; yerinde takrir edildiği üzere haberin onun önüne geçirilmesi vacip olmuştur. Üçüncüsü ise; "illâ"dan sonrakinin ve maksûr olanın nefyin siyakında vaki olmasıdır; mübteda "illâ" ile birleştiğinde yerinde takrir edildiği üzere haberin onun önüne geçirilmesi vacip olur. Üçüncüsü [ayrıca]: Mübteda vasıf olduğundaki durumda olduğu gibi, "illâ"dan sonrakinin "ilâh" ile merfû olmasıdır; çünkü "ilâh", "me'lûh" (mâbûd) manasındadır, dolayısıyla "mâ madrûbun el-umrâni (iki Ömer dövülmüş değildir)" cümlesinde olduğu gibi fail makamına kaim ve haberin yerine geçen olur. Birinciye şöyle itiraz edilir: Anlam yönünden bunda bir kusur vardır; çünkü kelimeden maksat iki şeydir: İlahlığın Allah Teâlâ'nın gayrından nefyedilmesi ve O'nun zatına ispat edilmesidir. Bu da ancak oradaki "illâ" istisna için olduğunda tamam olur; zira nefiy ve ispat o vakit mantûk ile anlaşılır. "Gayr" manasında olduğunda ise söz mantûkuyla ancak ilahlığın O'nun gayrından nefyini ifade eder; şanı yüce olan zâtına ispatı ise bu terkipten anlaşılamaz. Bunun mefhumdan anlaşılması da pek kabul edilemez; zira şayet mefhûm-i lakab ise mefhuma kail olanlar nezdinde bile buna itibar edilmez, çünkü bunu sadece ed-Dekkāk ve bazı Hanbelîler söylemiştir. Şayet mefhûm-i sıfat ise onun üzerinde icma edilmediği açıktır. İkinciye şöyle itiraz edilir: Taşıdığı zorlamayla birlikte haberin "lâ" ile mebni olmasını gerektirir; oysa "lâ" ile ancak mübteda mebni kılınır. Ayrıca mesele zikredildiği gibi olsaydı, böyle bir terkipte "illâ"dan sonra vaki olan ismin nasbedilmesinin hiçbir vechi olmazdı; oysa bir cemaat bunda nasbı caiz görmüştür. Üçüncüye ise: Biz "ilâh" kelimesinin vasıf olduğunu kabul etmiyoruz; aksi takdirde mu‘reb ve münevven olması gerekirdi, bunu ise söyleyen kimse yoktur.
هذا ولي إن شاء الله تعالى عودة بعد عودة إلى ما في هذه الكلمة الطيبة من الكلام، وفي قوله تعالى:
Bu konuya ve bu güzel kelimede yer alan bahislere dair Allah Teâlâ'nın izniyle tekrar tekrar döneceğim. Allah Teâlâ'nın:
الْحَيُّ سبعة أوجه من وجوه الإعراب: الأول أن يكون خبرا ثانيا للفظ الجلالة، الثاني أن يكون خبرا لمبتدأ محذوف أي هو الحي، الثالث أن يكون بدلا من قوله سبحانه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، الرابع أن يكون بدلا من هُوَ وحده، الخامس أن يكون مبتدأ خبره لا تَأْخُذُهُ، السادس أنه بدل من الله، السابع أنه صفة له ويعضده القراءة بالنصب على المدح لاختصاصه بالنعت، وفي أصله قولان: الأول أن أصله- حيي- بياءين من حيي يحيي، والثاني أنه حيو فقلبت الواو المتطرفة المنكسر ما قبلها ياء، ولذلك كتبوا الحياة بواو في رسم المصحف تنبيها على هذا الأصل، ويؤيده الحيوان لظهور هذا الأصل فيه، ووزنه قيل: فعل، وقيل: فيعل فخفف كميت في ميت، والحياة عند الطبيعي القوة التابعة للاعتدال النوعي التي تفيض عنها سائر القوى الحيوانية. أو قوة التغذية، أو قوة الحس، أو قوة تقتضي الحس والحركة. والكل مما يمتنع اتصاف الله تعالى به لأنه من صفات الجسمانيات فهي فيه سبحانه صفة موجودة حقيقية قائمة بذاته لا يكتنه كنهيها ولا تعلم حقيقتها كسائر صفاته جل شأنه زائدة على مجموع العلم والقدرة وليست نفس الذات حقيقة ولا ثابتة لا موجودة ولا معدومة- كما قيل بكل- فالحي ذات قامت به تلك الصفة، وفسره بعض المتكلمين بأنه الذي يصح أن يعلم ويقدر، واعترضه الإمام بأن هذا القدر حاصل لجميع الحيوانات فكيف يحسن أن يمدح الله تعالى نفسه بصفة يشاركه بها أخس الحيوانات. ثم قال والذي عندي في هذا الباب أن الحي في أصل اللغة ليس عبارة عن نفس هذه الصحة بل كل شيء كان كاملا في جنسه يسمى حيا ألا يرى أن عمارة الأرض الخربة تسمى إحياء الموات، والصفة المسماة في عرف المتكلمين حياة إنما سميت بها لأنها كمال الجسم أن يكون موصوفا بتلك الصفة فلا جرم سميت تلك الصفة حياة، وكمال حال الأشجار أن تكون مورقة خضرة فلا جرم سميت هذه الحال حياة فالمفهوم الأصلي من الحي كونه واقعا على أكمل أحواله وصفاته وإذا كان كذلك زال الإشكال لأن المفهوم من الحي هو الكامل ولما لم يكن ذلك مقيدا دل على أنه كامل على الإطلاق والكامل كذلك من لا يكون قابلا للعدم لا في ذاته ولا في صفاته الحقيقية ولا في صفاته السلبية والإضافية انتهى، ولا يخفى أنه صرح ممرد من قوارير أما أولا فلأن قوله: إن الحي- بمعنى الذي يصح أن يعلم ويقدر مما يشترك به سائر الحيوانات فلا يحسن أن
{ الْحَيُّ } “el-Hayy” buyruğunda yedi i‘rab vechi vardır: Birincisi, Lafza-i Celâl'in ikinci haberi olmasıdır. İkincisi, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani "hüve'l-Hayy" demektir. Üçüncüsü, Cenâb-ı Hakk'ın: "Lâ ilâhe illâ hû" sözünden bedel olmasıdır. Dördüncüsü, tek başına "hû (هُوَ)" zamirinden bedel olmasıdır. Beşincisi, haberi "lâ te'huzühû" olan bir mübteda olmasıdır. Altıncısı, "Allah" lafzından bedel olmasıdır. Yedincisi, O'nun sıfatı olmasıdır; medih üzere nasb ile olan kıraat de na'ta mahsus olmasından dolayı bunu destekler. Aslı hakkında iki görüş vardır: Birincisi, "hayiye-yahyâ"dan iki yâ ile "hayy (حَيِيَ)" olmasıdır. İkincisi, "hayev (حَيَوٌ)" olup sonundaki mâkabli meksûr vâvın yâ'ya dönüşmesidir; bundan dolayı Mushaf hattında bu aslı bildirmek için "el-hayât" kelimesini vâv ile yazmışlardır. Bu aslı açıkça gösteren "hayavân" lafzı da bunu teyit eder. Vezni hakkında; "fa'l" olduğu söylenmiş, "meyyit" kelimesinin "meyt" şeklinde hafifletilmesi gibi "fay'il"den hafifletildiği de söylenmiştir. Tabiat ehline göre hayat; diğer hayvani kuvvetlerin kendisinden taştığı türe ait itidale bağlı kuvvet, yahut beslenme kuvveti, veya duyum kuvveti, yahut duyum ve hareketi iktiza eden kuvvettir. Bunların hepsi, cismanîlerin sıfatlarından olduğu için Allah Teâlâ'nın onunla vasıflanması imkânsız olan şeylerdir. Dolayısıyla O'nun hakkında [hayat]; ilim ve kudretin toplamına zâit olan, —her biri hakkında görüşler ileri sürüldüğü gibi— ne zatın hakikati ne de mevcut veya madum olmayan sabit bir şey olmayıp, tıpkı şanı yüce olan diğer sıfatları gibi zâtı ile kāim, künhüne ulaşılamayan ve hakikati bilinemeyen hakiki mevcut bir sıfattır. "el-Hayy" ise bu sıfatın kendisiyle kāim olduğu Zât'tır. Bazı kelamcılar bunu "bilmesi ve güç yetirmesi sahih olan" diye tefsir etmiştir. İmam [Fahreddin er-Râzî] buna şöyle itiraz etmiştir: Bu miktar bütün hayvanlar için hâsıldır; Allah Teâlâ'nın kendisini en aşağı hayvanların bile ortak olduğu bir sıfatla övmesi nasıl uygun olur? Sonra şöyle demiştir: Bu bapta benim yanımdaki görüş şudur: Hayy, lügatin aslında bu sıhhatten ibaret değildir; bilakis kendi cinsinde kâmil olan her şeye diri (hayy) denir. Görmez misin ki harap arazinin imar edilmesine 'mevat arazinin ihyası' denir. Kelamcıların örfünde hayat tesmiye edilen sıfat da bir cismin o sıfatla vasıflanması onun kemali olduğu için bu ismi almıştır; dolayısıyla bu sıfata hayat denilmiştir. Ağaçların kâmil hâli yapraklı ve yemyeşil olmasıdır; nitekim bu hâle hayat tesmiye edilmiştir. Dolayısıyla 'hayy' lafzından anlaşılan asıl mefhum, onun en kâmil hâl ve sıfatları üzere vaki olmasıdır. Böyle olunca müşkül ortadan kalkar; zira 'hayy'dan anlaşılan kâmil olandır, bu da mukayyet kılınmadığında mutlak manada kâmil olduğuna delalet eder. Böyle kâmil olan zat ise ne zâtında, ne hakiki sıfatlarında, ne de selbî ve izâfî sıfatlarında yokluğu kabul etmeyen kimsedir; [Râzî'nin sözü] bitti. Gizli değildir ki bu, sırçadan yapılmış bir köşktür. İlki; onun "Hayy, bilmesi ve güç yetirmesi sahih olan manasında olup bütün hayvanların ortak olduğu bir husustur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kendisini onunla
يمدح الله تعالى به نفسه- في غاية السقوط لأنه إن أراد الاشتراك في إطلاق اللفظ فليس الحي وحده كذلك بل السميع، والبصير أيضا مثله في الإطلاق على أخس الحيوانات، وقد مدح الله تعالى بهما نفسه ولم يستشكل ذلك أهل السنة، وإن أراد الاشتراك في الحقيقة فمعاذ الله تعالى من ذلك إذ الاشتراك فيها مستحيل بين التراب ورب الأرباب، وبين الأزلي والزائل، ومتى قلت إن الاشتراك في إطلاق اللفظ يوجب ذلك الاشتراك حقيقة ولا مناص عنه إلا بالحمل على المجاز لزمك مثل ذلك في سائر الصفات ولا قائل به من أهل السنة، وأما ثانيا فلأن كون الحياة في اللغة بمعنى الكمال مما لم يثبت في شيء من كتب اللغة أصلا وإنما الثابت فيها غير ذلك ووصف الجمادات بها إنما هو على سبيل المجاز دون الحقيقة كما وهم فإن قال: إنها مجاز في الله تعالى أيضا بذلك المعنى عاد الأشكال بحصول الاشتراك في الكمال مع الجمادات فضلا عن الحيوان، فإن قال: كمال كل شيء بالنسبة إلى ما يليق به قلنا: فحياة كل حي حقيقة بالنسبة إلى ما يليق به، وليس كمثل الله تعالى شيء، وكأني بك تفهم من كلامي الميل إلى مذهب السلف في مثل هذه المواطن فليكن ذلك فهم القوم كل القوم ويا حبذا هند وأرض بها هند والزمخشري فسر الحي بالباقي الذي لا سبيل عليه للموت والفناء وجعلوا ذلك منه تفسيرا بما هو المتعارف من كلام العرب وأرى أن في القلب منه شيء، ولعلي من وراء المنع لذلك، نعم روي عن قتادة أنه الذي لا يموت وهو ليس بنص في المدعى الْقَيُّومُ صيغة مبالغة للقيام وأصله قيووم على فيعول فاجتمعت الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء وأدغمت ولا يجوز أن يكون فعولا وإلا لكان قووما لأنه واوي، ويجوز فيه قيام
övmesi uygun olmaz" sözü son derece tutarsızdır. Çünkü şayet lafzın ıtlakındaki ortaklığı kastediyorsa, sadece 'Hayy' değil, 'Semî‘' ve 'Basîr' de en aşağı hayvanlara ıtlak edilme konusunda onun gibidir; Allah Teâlâ kendisini bu ikisiyle övmüştür ve Ehl-i Sünnet bunu müşkül görmemiştir. Şayet hakikatteki ortaklığı kastediyorsa, bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız; zira toprak ile Rabler Rabbi arasında, ezelî olan ile yok olup giden arasında hakikatte ortaklık imkânsızdır. Lafzın ıtlakındaki ortaklığın hakikatte de bu ortaklığı gerektirdiğini ve mecaza hamletmekten başka çare olmadığını söylediğin anda, diğer sıfatlarda da bunun benzeri sana lazım gelir; bunu ise Ehl-i Sünnet'ten hiç kimse söylememiştir. İkincisi; lügatte hayatın kemal manasında oluşu, lügat kitaplarının hiçbirinde asla sabit olmamış bir şeydir; lügatte sabit olan bunun gayrıdır ve cansızların bununla vasıflanması, vehmettiği gibi hakikat değil mecaz yoluyladır. Şayet: "Allah Teâlâ hakkında da bu manada mecazdır" derse, hayvanlar bir yana cansızlarla bile kemalde ortaklığın hâsıl olmasıyla müşkül tekrar döner. Eğer: "Her şeyin kemali kendine layık olana göredir" derse; biz de deriz ki: Her dirinin hayatı da kendine layık olana göre bir hakikattir ve Allah Teâlâ'nın benzeri hiçbir şey yoktur. Sanki senin benim sözümden bu gibi konularda Selef'in mezhebine meyli anladığını görür gibiyim; öyleyse bu anlayış onların, o asil topluluğun anlayışıdır. 'Ne hoştur Hind ve Hind'in bulunduğu diyar!' Zemahşerî ise Hayy'ı, 'ölüm ve fenânın kendisine yol bulamadığı bâkî' olarak tefsir etmiş, bunu da Arapların kelamındaki örfe göre bir tefsir saymışlardır. Ben ise kalpte bundan yana bir tereddüt görüyorum ve belki de buna engel olma tarafındayım. Evet, Katâde'den 'O ölmeyendir' rivayeti gelmiştir; ancak bu iddia edilen hususta nass değildir. { الْقَيُّومُ } “el-Kayyûm”; kıyam için mübalağa sîgasıdır. Aslı "fey‘ûl" vezninde "kayyûm (قَيْوُوم)"dur; vâv ile yâ yan yana gelip birincisi sakin olunca vâv yâ'ya kalbedilmiş ve idgam yapılmıştır. "Fa‘ûl" olması caiz değildir; aksi takdirde vâvî olduğu için "kavvûm" olurdu. Onda "kıyâm"
وقيم وبهما قرىء، وروى أولهما عن عمر رضي الله تعالى عنه، وقرىء القائم والقيوم بالنصب ومعناه كما قال الضحاك. وابن جبير: الدائم الوجود، وقيل: القائم بذاته، وقيل:
ve "kayyim" şekli de caizdir; ikisiyle de okunmuştur. Birincisi Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir. Mansûb olarak "el-Kāim" ve "el-Kayyûm" şeklinde de okunmuştur. Anlamı Dahhâk ve İbn Cübeyr'in dediği gibi: Varlığı daim olan demektir. Şöyle de denilmiştir: Zâtı ile kāim olandır. Şöyle de denilmiştir:
القائم بتدبير خلقه من إنشائهم ابتداء، وإيصال أرزاقهم إليهم- وهو المروي عن قتادة- وقيل: هو العالم بالأمور من قولهم فلان يقوم بالكتاب أي يعلم ما فيه، وقال بعضهم: هو الدائم القيام بتدبير الخلق وحفظه، وذكر الراغب أنه يقال:
İlk baştan yaratıp rızıklarını kendilerine ulaştırmak suretiyle mahlukatının tedbiriyle kāim olandır; bu, Katâde'den rivayet edilendir. Şöyle de denilmiştir: "Filanca kitaba kāimdir" yani "içindekileri bilir" sözlerinden hareketle işleri bilendir. Bazıları ise: Mahlukatın tedbiri ve muhafazasıyla daimî kāim olandır, demiştir. Râgıb şöyle denildiğini zikretmiştir:
قام كذا أي دام وقام بكذا أي حفظه، والقيوم القائم الحافظ لكل شيء والمعطى له ما به قوامه، والظاهر منه أن القيام بمعنى الدوام ثم يصير بالتعدية بمعنى الادامة وهو الحفظ فأورد عليه أن المبالغة ليست من أسباب التعدية فإذا عرى القيوم عن أداتها بمعنى اللازم فلا يصح تفسيره بالحافظ ثم إن المبالغة في الحفظ كيف تفيد إعطاء ما به القوام، ولعله من حيث إن الاستقلال بالحفظ إنما يتحقق بذلك كما لا يخفى، وأورد على تفسيره بنحو القائم بذاته أن يكون معنى قيوم السموات والأرض الوارد في الأدعية المأثورة واجب السموات والأرض وهو كما ترى، فالظاهر أنه فيه بمعنى آخر مما يليق إذ لا يصح ذلك إلا بنوع تمحل، وذهب جمع إلى أن القيوم هو اسم الله تعالى الأعظم، وفسره هؤلاء بأنه القائم بذاته والمقوم لغيره، وفسروا القيام بالذات بوجوب الوجود المستلزم لجميع الكمالات والتنزه عن سائر وجوه النقص وجعلوا التقويم للغير متضمنا جميع الصفات الفعلية فصح لهم القول بذلك، وأغرب الأقوال أنه لفظ سرياني ومعناه بالسريانية الذي لا ينام، ولا يخفى بعده لأنه يتكرر حينئذ في قوله تعالى: لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ السنة- بكسر أوله- فتور يتقدم النوم وليس بنوم لقول عدي بن الرقاع:
"Kāme kezâ" yani 'devam etti'; "kāme bi-kezâ" ise 'onu korudu' demektir. Kayyûm; her şeyi koruyup gözeten ve ona varlığını sürdüreceği şeyi (kıvamını) verendir. Bundan anlaşılan zahir mana; kıyamın devam manasında olduğu, sonra geçişlilikle (taadiye ile) devam ettirme yani koruma manasına dönüştüğüdür. Buna; mübalağanın geçişlilik sebeplerinden olmadığı, dolayısıyla Kayyûm lâzım manasındaki edatından soyutlandığında 'koruyan' diye tefsir edilmesinin sahih olmayacağı itirazı getirilmiştir. Ayrıca korumadaki mübalağa, kıvam veren şeyin verilmesini nasıl ifade eder? Belki de bu, korumadaki müstakil oluşun ancak bununla tahakkuk edebileceği cihetindendir; nitekim gizli değildir. 'Zâtı ile kāim' şeklindeki tefsirine ise; me'sur dualarda geçen 'göklerin ve yerin Kayyûm'u ifadesinin anlamının 'göklerin ve yerin vâcibi' olması gerekeceği itirazı getirilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Zahir olan, onda uygun olan başka bir manada olmasıdır; zira bu ancak bir tür zorlamayla sahih olur. Bir topluluk Kayyûm'un Allah Teâlâ'nın İsm-i A'zam'ı olduğu görüşüne gitmiştir. Bunlar onu: Zâtı ile kāim ve başkasına kıvam veren (varlıkta tutan) diye tefsir etmişlerdir. Zâtı ile kıyamı, bütün kemalatı gerektiren ve her türlü eksiklikten tenzihi iktiza eden vücûb-i vücûd ile; başkasına kıvam vermeyi ise bütün fiilî sıfatları tazammun edici olarak tefsir etmişler ve böylece bu sözü söylemeleri kendileri için sahih olmuştur. Görüşlerin en garibi ise bunun Süryanice bir lafız olup Süryanicede 'uyumayan' manasına geldiğidir. Bunun uzaklığı gizli değildir; çünkü o takdirde Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar” buyruğunda tekrar edilmiş olur. Sine (سِنَةٌ) —başındaki harfin kesresiyle— uykudan önce gelen gevşekliktir, uyku değildir; nitekim Adiy b. er-Rikā' şöyle demiştir:
وسنان أقصده النعاس فرنقت ... في عينه (سنة) وليس بنائم
Uykulu bir kimse ki uyuklama onu yakaladı, gözüne (sine / uyuklama) çöktü, ama o uyumuş değildir.
والنوم بديهي التصور يعرض للحيوان من استرخاء أعصاب الدماغ من رطوبات الأبخرة المتصاعدة بحيث تقف الحواس الظاهرة عن الإحساس رأسا، وزعم السيوطي في بعض رسائله أن سببه شم هواء يهب من تحت العرش، ولعله أراد تصاعد الأبخرة من المعدة تحت القلب الذي هو عرش الروح وإلا فلا أعقله، وتقديم- السنة- عليه وقياس المبالغة
Uyku ise tasavvuru apaçık (bedihî) olan bir durumdur; yükselen buharların rutubetinden dimağ sinirlerinin gevşemesiyle canlıya arız olur, öyle ki zahirî duyular tamamen hissetmekten kesilir. Süyûtî bazı risalelerinde bunun sebebinin Arş'ın altından esen bir rüzgârı koklamak olduğunu iddia etmiştir; belki de o, ruhun arşı olan kalbin altındaki mideden buharların yükselmesini kastetmiştir, aksi takdirde bunu aklım almaz. Mübalağa kıyası
يقتضي التأخير مراعاة للترتيب الوجودي فلتقدمها على النوم في الخارج قدمت عليه في اللفظ، وقيل: إنه على طريق التتميم وهو أبلغ لما فيه من التأكيد إذ نفي- السنة- يقتضي نفي النوم ضمنا فإذا نفى ثانيا كان أبلغ، ورد بأنه إنما هو على أسلوب الإحاطة والإحصاء وهو متعين فيه مراعاة الترتيب الوجودي والابتداء من الأخف فالأخف كما في قوله تعالى: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً [الكهف: ٤٩] ولهذا توسطت كلمة لا تنصيصا على الإحاطة وشمول النفي لكل منهما، وقيل: إن تأخير النوم رعاية للفواصل ولا يخفى أنه من ضيق العطن، وقال بعض المحققين: هذا كله إنما يحتاج إليه إذا أخذ الأخذ بمعنى العروض والاعتراء، وأما لو أخذ بمعنى القهر والغلبة- كما ذكره الراغب، وغيره من أئمة اللغة- ومنه قوله تعالى: أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ [القمر: ٤٢] فالترتيب على مقتضى الظاهر إذ يكون المعنى لا تغلبه- السنة، ولا النوم- الذي هو أكثر غلبة منها، والجملة نفي للتشبيه وتنزيه له تعالى أن يكون له مثل من الأحياء لأنها لا تخلو من ذلك فكيف تشابهه، وفيها تأكيد لكونه تعالى حيا قيوما لأن النوم آفة تنافي دوام الحياة وبقاءها وصفاته تعالى قديمة لا زوال لها ولأن من يعتريه النوم والغلبة لا يكون واجب الوجود دائمه ولا عالما مستمر العلم ولا حافظا قوي الحفظ،
sonraya bırakmayı gerektirdiği halde "sine" lafzının öne alınması, varlıktaki tertibe riayet etmek içindir; dış dünyada uykudan önce geldiği için lafızda da onun önüne geçirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, tetmîm (sözü tamamlama) yoluyladır ve taşıdığı tekit sebebiyle daha beliğdir; zira 'sine'nin nefyi zımnen uykunun da nefyini gerektirir, ikinci olarak nefyedildiğinde ise daha beliğ olur. Buna; bunun ihata ve sayıp dökme üslubu üzere olduğu, bunda ise varlıktaki tertibe riayet etmenin ve Allah Teâlâ'nın: { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmaz” [Kehf: 49] ayetinde olduğu gibi en hafiften başlayarak derece derece gitmenin zorunlu olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Bundan dolayı her ikisini de nefyin kuşattığını ve ihatayı açıkça belirtmek için ortaya "lâ" kelimesi girmiştir. Uykunun sonraya bırakılmasının fasılalara riayet için olduğu da söylenmiştir; bunun sığ bir görüş olduğu ise gizli değildir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bütün bunlara ancak ahz (yakalama/tutma) lafzı arız olma ve başa gelme manasına alındığında ihtiyaç duyulur. Şayet Râgıb ve diğer lügat imamlarının zikrettiği gibi kahr ve galebe manasına alınırsa —ki Allah Teâlâ'nın: { أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } “Mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla” [Kamer: 42] ayeti de bu kabildendir—, tertip zahirin gereğine göre olur; çünkü o zaman anlam: O'na ne 'sine' ne de ondan daha baskın olan 'uyku' galebe çalabilir, şeklinde olur. Cümle, teşbihi nefyetmek ve Allah Teâlâ'yı canlılardan bir benzeri bulunmaktan tenzih etmektir; zira canlılar bundan hali değildir, öyleyse O'na nasıl benzeyebilirler? Bunda O'nun hayy ve kayyûm olduğuna dair bir tekit vardır; çünkü uyku, hayatın devamına ve bekasına zıt olan bir afettir, Allah Teâlâ'nın sıfatları ise kadîmdir ve yok olmaktan uzaktır. Ayrıca uykunun ve galebenin arız olduğu kimse ne varlığı zorunlu ve daimî olan, ne ilmi sürekli bir âlim, ne de kuvvetli koruyucu bir hafîz olabilir.
وأخرج ابن أبي حاتم وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن بني إسرائيل قالوا: يا موسى هل ينام ربك؟ قال: اتقوا الله تعالى فناداه ربه يا موسى سألوك هل ينام ربك فخذ زجاجتين في يديك فقم الليل ففعل موسى فلما ذهب من الليل ثلث نعس فوقع لركبتيه ثم انتعش فضبطهما حتى إذا كان آخر الليل نعس فسقطت الزجاجتان فانكسرتا فقال: يا موسى لو كنت أنام لسقطت السموات والأرض فهلكن كما هلكت الزجاجتان في يديك»
İbn Ebî Hâtim ve başkaları İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir ki: «İsrailoğulları: "Ey Mûsâ! Rabbin uyur mu?" dediler. Mûsâ: "Allah Teâlâ'dan korkun!" dedi. Bunun üzerine Rabbi ona: "Ey Mûsâ! Sana Rabbinin uyuyup uyumadığını sordular; ellerine iki şişe al ve gece kıyama kalk!" diye nida etti. Mûsâ bunu yaptı; gecenin üçte biri geçince içi geçti ve dizlerinin üzerine düştü, sonra toparlanıp şişeleri tuttu. Gecenin sonu olunca içi geçti, iki şişe elinden düşüp kırıldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: "Ey Mûsâ! Şayet uyusaydım, gökler ve yer elindeki iki şişenin helak olduğu gibi düşüp helak olurdu."»
ولما فيها من التأكيد كالذي بعدها ترك العاطف فيها وهي إما استئنافية لا محل لها من الإعراب وإما حال مؤكدة من الضمير المستكن في القيوم، وجوز أن تكون خبرا عن الحي أو عن الاسم الجليل لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ- تقريرا- لقيوميته تعالى- واحتجاج على تفرده في الإلهية، والمراد بما فيهما ما هو أعم من أجزائهما الداخلة فيهما ومن الأمور الخارجة عنهما المتمكنة فيهما من العقلاء وغيرهم فيعلم من الآية نفي كون الشمس والقمر. وسائر النجوم.
Kendisinden sonraki gibi onda da tekit bulunduğu için atıf harfi terk edilmiştir. Bu cümle ya iraptan mahalli olmayan bir istînâfiyye cümlesidir yahut "el-Kayyûm"daki müstetir zamirden müekkid bir hâldir. "el-Hayy"dan veya Lafza-i Celâl'den haber olması da caiz görülmüştür. { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur”; Allah Teâlâ'nın kayyûmiyetini takrir ve ilahlıktaki tekliğine delil getirmektir. İkisindekilerden murat, akıl sahipleri ve diğerlerinden olmak üzere ikisinin içine dahil olan cüzlerinden ve ikisinin haricinde bulunup ikisinde yerleşmiş olan şeylerden daha genel olanıdır. Böylece ayetten güneşin, ayın, diğer yıldızların,
والملائكة. والأصنام. والطواغيت آلهة مستحقة للعبادة مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ استفهام إنكاري ولذا دخلت إِلَّا والمقصود منه بيان كبرياء شأنه تعالى وأنه لا أحد يساويه أو يدانيه بحيث يستقل أن يدفع ما يريده دفعا على وجه الشفاعة والاستكانة والخضوع فضلا عن أن يستقل بدفعه عنادا أو مناصبة وعداوة وفي ذلك تأييس للكافر حيث زعموا أن آلهتهم شفعاء لهم عند الله تعالى يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ أي أمر الدنيا وَما خَلْفَهُمْ أي أمر الآخرة قاله مجاهد، وابن جريج، وغيرهما، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وقتادة، عكس ذلك، وقيل: يعلم ما كان قبلهم وما كان بعدهم، وقيل: ما بين أيديهم من خير أو شر وما خلفهم مما فعلوه كذلك، وقيل: ما يدركونه وما لا يدركونه أو ما يحسونه ويعقلونه والكل محتمل، ووجه الإطلاق فيه ظاهر، وضمير الجمع يعود على ما في ما فِي السَّماواتِ إلخ إلا أنه غلب من يعقل على غيره، وقيل: للعقلاء في ضمنه فلا تغليب، وجوز أن يعود على ما دل عليه مَنْ ذَا من الملائكة والأنبياء، وقيل: الأنبياء خاصة، والعلم- بما بين أيديهم وما خلفهم- كناية عن إحاطة علمه سبحانه، والجملة إما استئناف أو خبر عما قبل أو حال من ضمير يشفع أو من المجرور في- بإذنه- وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ أي معلومه كقولهم: اللهم اغفر لنا علمك فينا، والإحاطة بالشيء علما علمه كما هو على الحقيقة، والمعنى لا يعلم أحد من هؤلاء كنه شيء ما من معلوماته تعالى: إِلَّا بِما شاءَ أن يعلم، وجوز أن يراد من علمه معلومه الخاص وهو كل ما في الغيب فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الجن: ٢٦، ٢٧] وعطفت هذه الجملة على ما قبلها لمغايرتها له لأن ذلك يشعر بأنه سبحانه يعلم كل شيء وهذه تفيد أنه لا يعلمه غيره
meleklerin, putların ve tağutların ibadete layık ilahlar oluşunun nefyedildiği anlaşılır. { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” İstifhâm-ı inkârîdir; bundan dolayı "illâ" dahil olmuştur. Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın şanının yüceliğini ve O'nun dilediği şeyi inat veya düşmanlık göstererek müstakil olarak savuşturmak şöyle dursun, şefaat, tezellül ve boyun eğme yoluyla bile savuşturmaya müstakil bir şekilde güç yetirecek dengi yahut benzeri hiç kimsenin bulunmadığını beyan etmektir. Bunda, ilahlarının Allah katında kendilerine şefaatçi olacağını zanneden kâfirleri ümitsizliğe düşürme vardır. { يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Onların önlerindekini bilir”; yani dünya işini, { وَما خَلْفَهُمْ } “arkalarındakini de [bilir]”; yani ahiret işini. Bunu Mücâhid, İbn Cüreyc ve başkaları söylemiştir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Katâde'den ise bunun aksi rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kendilerinden önce olanı ve kendilerinden sonra olanı bilir. Şöyle de denilmiştir: Önlerinde olan hayır veya şerri ve arkalarında bıraktıkları yaptıkları amelleri bilir. Şöyle de denilmiştir: İdrak ettiklerini ve idrak edemediklerini, yahut hissettiklerini ve akıl erdirdiklerini [bilir]; hepsi de muhtemeldir ve bundaki mutlaklığın vechi açıktır. Çoğul zamiri, "mâ fi's-semâvât..." ayetindeki "mâ" lafzına râcidir; ancak akıl sahipleri diğerlerine tağlîb edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onun zımnındaki akıl sahiplerine aittir, dolayısıyla tağlîb yoktur. "Men ze'l-lezî" lafzının delalet ettiği melekler ve peygamberlere râci olması da caiz görülmüştür; sadece peygamberler olduğu da söylenmiştir. Önlerindekini ve arkalarındakini bilmek, Cenâb-ı Hakk'ın ilminin ihatasından kinayedir. Cümle ya istînâfiyye ya öncekine haber yahut "yeşfe'u" fiilindeki zamirden veya "bi-iznihî"deki mecrûrdan hâldir. { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar”; yani "Allah'ım, hakkımızdaki ilmini (günahlarımızı) bağışla" sözlerinde olduğu gibi O'nun malumatından [hiçbir şeyi kavrayamazlar]. Bir şeyi ilimle ihata etmek, onu hakikati üzere bilmektir. Anlam şudur: Bunlardan hiçbiri, Allah Teâlâ'nın malumatından hiçbir şeyin künhünü bilemez; { إِلَّا بِما شاءَ } “dilediği müstesna”, yani bilmelerini dilediği miktar müstesna. İlminden muradın O'nun özel malumatı, yani gaybtaki her şey olması da caiz görülmüştür: { فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “O gaybını kimseye açmaz; ancak razı olduğu elçi müstesna” [Cin: 26-27]. Bu cümle, bir öncekinden farklı bir manada olduğu için ona atfedilmiştir; çünkü önceki O'nun her şeyi bildiğini hissettirmekte, bu ise O'ndan başkasının bunu bilemeyeceğini ifade etmektedir.
ومجموعهما دال على تفرده تعالى بالعلم الذاتي الذي هو من أصول صفات الكمال التي يجب أن يتصف الإله تعالى شأنه بها بالفعل وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ الكرسي جسم بين يدي العرش محيط السماوات السبع، وقد أخرج ابن جرير، وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: لو أن السماوات السبع والأرضين السبع بسطن ثم وصلن بعضهن إلى بعض ما كن في سعته- أي الكرسي- إلا بمنزلة الحلقة في المفازة وهو غير العرش كما يدل عليه ما
İkisinin toplamı, şanı yüce olan İlah'ın bilfiil vasıflanması vacip olan kemal sıfatlarının esaslarından olan zâtî ilimde Allah Teâlâ'nın tek olduğuna delalet eder. { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır”. Kürsî, Arş'ın önünde bulunan ve yedi kat göğü kuşatan bir cisimdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Şayet yedi kat gök ve yedi kat yer yayılıp birbirine eklenseydi, genişliği bakımından kürsînin yanında ancak çöle atılmış bir halka mesabesinde olurdu." Kürsî, Arş'tan başkadır; nitekim buna
أخرجه ابن جرير. وأبو الشيخ. وابن مردويه عن أبي ذر أنه سأل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن الكرسي فقال: «يا أبا ذر ما السماوات السبع والأرضون السبع عند الكرسي إلا كحلقة ملقاة بأرض فلاة وأن فضل العرش على الكرسي كفضل الفلاة على تلك الحلقة» وفي رواية الدارقطني. والخطيب عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: سئل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عن قوله تعالى: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ إلخ «قال: كرسيه موضع قدميه والعرش لا يقدر قدره»
İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Ebû Zer'den rivayet ettiği şu hadis delalet etmektedir: O, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e Kürsî'yi sormuş, o da şöyle buyurmuştur: «Ey Ebû Zer! Yedi kat gök ile yedi kat yer, Kürsî'nin yanında ancak ıssız bir çöle atılmış bir halka gibidir; Arş'ın Kürsî'ye üstünlüğü ise o çölün o halkaya üstünlüğü gibidir.» Dârekutnî ve el-Hatîb'in İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayetinde ise o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın: "Vesia kürsiyyühü..." buyruğu soruldu; o da: «Kürsî O'nun iki ayağının bastığı yerdir, Arş'ın kadrini ise kimse takdir edemez» buyurdu.
وقيل: هو العرش نفسه، ونسب ذلك إلى الحسن، وقيل: قدرة الله تعالى، وقيل: تدبيره، وقيل: ملك من ملائكته، وقيل: مجاز عن العلم من تسمية الشيء بمكانه لأن الكرسي مكان العالم الذي فيه العلم فيكون مكانا للعلم بتبعيته لأن العرض يتبع المحل في التحيز حتى ذهبوا إلى أنه معنى قيام العرض بالمحل، وحكى ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: عن الملك أخذا من كرسي الملك، وقيل: أصل الكرسي ما يجلس عليه ولا يفضل عن مقعد القاعد والكلام مساق على سبيل التمثيل لعظمته تعالى شأنه وسعة سلطانه وإحاطة علمه بالأشياء قاطبة، ففي الكلام استعارة تمثيلية وليس ثمة كرسي ولا قاعد ولا قعود وهذا الذي اختاره الجم الغفير من الخلف- فرارا من توهم التجسيم، وحملوا الأحاديث التي ظاهرها حمل الكرسي على الجسم المحيط على مثل ذلك لا سيما الأحاديث التي فيها ذكر القدم كما قدمنا، وكالحديث الذي أخرجه البيهقي وغيره عن أبي موسى الأشعري- الكرسي- موضع القدمين وله أطيط كأطيط الرحل
Şöyle de denilmiştir: Kürsî, Arş'ın bizzat kendisidir; bu görüş Hasan'a nispet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın kudretidir. Şöyle de denilmiştir: O'nun tedbiridir. Şöyle de denilmiştir: Meleklerinden bir melektir. Şöyle de denilmiştir: Bir şeyin mekânıyla adlandırılması kabilinden ilimden mecazdır; zira kürsî, içinde ilmin bulunduğu âlimin oturduğu yerdir, araz tahayyüzde mahalle tâbi olduğu için —hatta arazın mahalle kıyamının anlamının bu olduğunu söylemişlerdir— ilmin de mekânı olur. Bu görüş İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Hükümranlık kürsüsünden mülhem olarak mülkten [mecazdır]. Şöyle de denilmiştir: Kürsînin aslı üzerine oturulan ve oturanın oturağından taşmayan şeydir; bu söz ise şanı yüce olan Allah'ın azametine, saltanatının genişliğine ve ilminin bütün eşyayı kuşattığına dair bir temsil yoluyla sevk edilmiştir. Dolayısıyla sözde istiare-i temsîliyye vardır; ortada ne bir kürsî, ne oturan ne de oturma vardır. Halef ulemasının büyük çoğunluğunun tecsîm vehminden kaçınarak tercih ettiği görüş budur. Zahiri, Kürsî'yi kuşatıcı bir cisme hamletmeyi gerektiren hadisleri de —özellikle daha önce zikrettiğimiz gibi ayak zikrinin geçtiği hadisler ile Beyhakī ve başkalarının Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den rivayet ettiği: "Kürsî iki ayağın yeridir ve semerin gıcırdaması gibi bir gıcırtısı vardır" hadisi gibi rivayetleri— buna benzer şekilde tevil etmişlerdir.
وفي رواية عن عمر مرفوعا «له أطيط كأطيط الرحل الجديد إذا ركب عليه من يثقله ما يفضل منه أربع أصابع»
Ömer'den merfû olarak gelen bir rivayette ise: «Ağır bir kimse bindiğinde yeni semerin gıcırdadığı gibi bir gıcırtısı vardır; ondan ancak dört parmaklık yer artar» [buyrulmuştur].
وأنت تعلم أن ذلك وأمثاله ليس بالداعي القوي لنفي الكرسي بالكلية فالحق أنه ثابت كما نطقت به الأخبار الصحيحة وتوهم التجسيم لا يعبأ به وإلا للزم نفي الكثير من الصفات وهو بمعزل عن اتباع الشارع والتسليم له.
Sen de bilirsin ki bu ve benzeri şeyler, Kürsî'yi tamamen nefyetmek için güçlü bir gerekçe değildir. Hak olan, sahih haberlerin açıkça bildirdiği üzere onun sabit olduğudur; tecsîm vehmine ise itibar edilmez, aksi takdirde pek çok sıfatın nefyi gerekirdi ki bu da Şâri'e tâbi olmaktan ve O'na teslimiyetten uzaktır.
وأكثر السلف الصالح جعلوا ذلك من المتشابه الذي لا يحيطون به علما وفوضوا علمه إلى الله تعالى مع القول بغاية التنزيه والتقديس له تعالى شأنه والقائلون بالمظاهر من ساداتنا الصوفية قدس الله تعالى أسرارهم لم يشكل عليهم شيء من أمثال ذلك، وقد ذكر بعض العارفين منهم أن الكرسي عبارة عن تجلي جملة الصفات الفعلية فهو مظهر إلهي ومحل نفوذ الأمر والنهي والإيجاد والإعدام المعبر عنهما بالقدمين، وقد وسع السماوات والأرض وسع وجود عيني ووسع حكمي لأن وجودهما المقيد من آثار الصفات الفعلية التي هو مظهر لها وليست القدمان في الأحاديث عبارة عن قدمي الرجلين ومحل النعلين تعالى الله سبحانه عن ذلك علوا كبيرا، ولا «الأطيط» عبارة عما تسمعه وتفهمه في الشاهد بل هو إن لم تفوض علمه إلى العليم الخبير إشارة إلى بروز الأشياء المتضادة أو اجتماعها في ذلك المظهر الذي هو منشأ التفصيل والإبهام ومحل الإيجاد والإعدام ومركز الضر والنفع والتفريق والجمع، ومعنى ما يفضل منه إلا أربع أصابع إن كان الضمير راجعا إلى الرحل ظاهر وإن كان راجعا إلى الكرسي فهو إشارة إلى وجود حضرات هي مظاهر لبعض الأسماء لم تبرز إلى عالم الحس ولا يمكن أن يراها إلا من ولد مرتين، وليس المراد من الأصابع الأربع ما تعرفه من نفسك، وللعارفين في هذا المقام كلام غير هذا، ولعلنا نشير إلى بعض منه إن شاء الله تعالى، ثم المشهور أن الياء في الكرسي لغير النسب، واشتقاقه من الكرس- وهو الجمع- ومنه الكراسة للصحائف الجامعة للعلم، وقيل: كأنه
Selef-i Sâlihîn'in çoğu bunu ilmini ihata edemedikleri müteşâbihattan saymış ve Allah Teâlâ'nın şanı için son derece tenzih ve takdiste bulunmakla birlikte ilmini Allah Teâlâ'ya havale etmişlerdir. Tasavvuf büyüklerimizden —Allah Teâlâ sırlarını mukaddes kılsın— mezâhir (tecelli yerleri) görüşünü benimseyenler için ise bu gibi hususların hiçbiri müşkül olmamıştır. Onlardan bazı arifler, Kürsî'nin bütün fiilî sıfatların tecellisinden ibaret olduğunu zikretmişlerdir; dolayısıyla o, ilahî bir mazhardır, 'iki ayak' ile ifade edilen emir ve nehyin, icat ve idamın (var etme ve yok etmenin) nüfuz mahallidir. Gökleri ve yeri hem aynî (haricî) bir kuşatmayla hem de hükmî bir kuşatmayla kuşatmıştır; çünkü o ikisinin mukayyet varlığı, Kürsî'nin mazharı olduğu fiilî sıfatların eserlerindendir. Hadislerdeki iki ayak, bacakların iki ayağından ve nalınların yerinden ibaret değildir; Allah Teâlâ bundan pek yücedir. 'Gıcırtı' da şahit âleminde işittiğin ve anladığından ibaret değildir; bilakis şayet ilmini Alîm ve Habîr olan Allah'a havale etmezsen bu, tafsil ve ibhamın menşei, icat ve idamın mahalli, zarar ve faydanın, ayırma ve toplamanın merkezi olan o mazharda zıt şeylerin tebarüz etmesine veya toplanmasına bir işarettir. Zamir semere râci ise 'ondan ancak dört parmaklık yer artar' sözünün manası zahirdir; şayet Kürsî'ye râci ise bu, bazı isimlerin mazharı olup his âlemine tebarüz etmemiş ve iki defa doğan kimseden başkasının görmesi mümkün olmayan hazretlerin (mertebelerin) varlığına bir işarettir. Dört parmaktan murat da kendinde bildiğin parmaklar değildir. Ariflerin bu makamda bundan başka sözleri de vardır; inşallah Teâlâ bunlardan bir kısmına işaret ederiz. Sonra meşhur olan, Kürsî kelimesindeki yâ'nın nispet için olmadığıdır. İştikakı ise 'toplamak' manasındaki 'el-kers' kökündendir; ilmi toplayan sahifelere 'kürrâse (defter/forma)' denilmesi de bundandır. Şöyle de denilmiştir: Sanki o,
منسوب إلى- الكرس- بالكسر وهو الملبد وجمعه كراسي- كبختي وبخاتي- وفيه لغتان ضم كافة- وهي المشهورة- وكسرها للاتباع والجمهور على فتح الواو والعين، وكسر السين في وَسِعَ على أنه فعل والكرسي فاعله، وقرىء بسكون السين مع كسر الواو- كعلم- في علم، ويفتح الواو وسكون السين ورفع العين مع جر- كرسيه- ورفع السماوات فهو حينئذ مبتدأ مضاف إلى ما بعده والسَّماواتِ وَالْأَرْضَ خبره وَلا يَؤُدُهُ- أي لا يثقله- كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وهو مأخوذ من الأود بمعنى الاعوجاج لأن الثقيل يميل له ما تحته، وماضيه آد، والضمير لله تعالى وقيل: الكرسي حِفْظُهُما أي السماوات والأرض وإنما لم يتعرض لذكر ما فيهما لما أن حفظهما مستتبع لحفظه، وخصهما بالذكر دون الكرسي لأن حفظهما هو المشاهد المحسوس، والقول بالاستخدام ليدخل هو والعرش وغيرها مما لا يعلمه إلا الله تعالى بعيد وَهُوَ الْعَلِيُّ أي المتعالي عن الأشباه، والأنداد، والأمثال، والأضداد، وعن امارات النقص، ودلالات الحدوث، وقيل: هو من العلو الذي هو بمعنى القدرة والسلطان والملك وعلو الشأن والقهر والاعتلاء والجلال والكبرياء الْعَظِيمُ ذو العظمة وكل شيء بالإضافة إليه حقير ولما جليت على منصة هذه الآية الكريمة عرائس المسائل الإلهية وأشرقت على صفحاتها أنوار الصفات العلية حيث جمعت أصول الصفات من الألوهية، والوحدانية، والحياة، والعلم، والملك، والقدرة، والإرادة، واشتملت على سبعة عشر موضعا فيها اسم الله تعالى ظاهرا في بعضها ومستترا في البعض ونطقت بأنه سبحانه موجود منفرد في ألوهيته حي واجب الوجود لذاته موجد لغيره منزه عن التحيز والحلول مبرأ عن التغير والفتور لا مناسبة بينه وبين الأشباح ولا يحل بساحة جلاله ما يعرض النفوس والأرواح مالك الملك والملكوت ومبدع الأصول والفروع ذو البطش الشديد العالم وحده يجلي الأشياء وخفيها وكليها وجزئيها واسع الملك والقدرة لكل ما من شأنه أن يملك ويقدر عليه لا يشق عليه شاق ولا يثقل شيء لديه متعال عن كل ما لا يليق بجنابه عظيم لا يستطيع طير الفكر أن يحوم في بيداء صفات قامت به تفردت بقلائد فضل خلت عنها أجياد أخواتها الجياد وجواهر خواص تتهادى بها بين أترابها ولا كما تتهادى لبنى وسعاد.
kesre ile keçeleşmiş şey manasındaki 'el-kirs' lafzına mensuptur; çoğulu 'buhtî ve bahâtî' gibi 'kerâsî' gelir. Onda iki lügat vardır: Kâf'ın dammesiyle —ki meşhur olanıdır— ve tebaiyet sebebiyle kesresiyledir. Cumhur, fiil olup Kürsî'nin onun faili olması üzere { وَسِعَ } lafzındaki vâv ve ayın harflerinin fethası ve sîn harfinin kesresiyle okumuştur. 'Alime'deki 'ilm' gibi vâv'ın kesresi ile sîn'in sükûnuyla da okunmuştur. Vâv'ın fethası, sîn'in sükûnu ve ayın'ın ref'i ile birlikte 'kürsiyyühû'nun cerri ve 'es-semâvâtü' lafzının ref'iyle de okunmuştur; o takdirde [kürsî] kendisinden sonrasına muzâf olan bir mübtedadır, { السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } ise onun haberidir. { وَلا يَؤُدُهُ } “O'na ağır gelmez”; İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın dediği gibi yani O'na güç gelmez. Bu, eğrilmek manasındaki 'evd' kökünden alınmıştır; zira ağır şey altındakini eğer; mazisi 'âde'dir. Zamir Allah Teâlâ'ya aittir; Kürsî'ye ait olduğu da söylenmiştir. { حِفْظُهُما } “o ikisini korumak”; yani gökleri ve yeri. İkisindekilerin zikrine değinilmemesi, ikisinin korunmasının içindekilerin de korunmasını netice vermesindendir. Kürsî değil de bilhassa bu ikisi zikredilmiştir; çünkü o ikisinin korunması müşahede edilen ve hissedilen şeydir. Kürsî, Arş ve Allah Teâlâ'dan başkasının bilmediği diğer şeylerin de dahil olması için istihdam sanatına gidildiğini söylemek ise uzaktır. { وَهُوَ الْعَلِيُّ } “O, çok yücedir”; yani benzerlerden, denklerden, emsallerden, zıtlardan, noksanlık emarelerinden ve sonradan yaratılmışlık delillerinden pek yücedir. Şöyle de denilmiştir: Kudret, saltanat, mülk, şan yüceliği, kahr, galebe, celal ve kibriya manasındaki ulüvvden gelmektedir. { الْعَظِيمُ } “çok büyüktür”; azamet sahibidir ve O'na nispetle her şey pek hakirdir. Bu yüce ayetin sahnesinde ilahî meselelerin gelinleri tecelli edip sayfalarında yüce sıfatların nurları parıldayınca —öyle ki ulûhiyet, vahdâniyet, hayat, ilim, mülk, kudret ve irade gibi sıfatların esaslarını bir araya toplamış ve bazısında zahir bazısında müstetir olmak üzere onyedi yerde Allah Teâlâ'nın ismini ihtiva etmiştir; O'nun ilahlığında tek bir mevcut, zâtı gereği diri ve vâcibü'l-vücûd, başkasını var eden, tahayyüz ve hulûlden münezzeh, değişim ve gevşeklikten berî olduğunu, O'nunla cisimler arasında hiçbir münasebet bulunmadığını ve nefislere ve ruhlara arız olan şeylerin O'nun celal dergâhına inemeyeceğini, mülk ve melekûtun mâliki, asılların ve ferlerin yaratıcısı, azap ve yakalayışı şiddetli olan, eşyanın açığını da gizlisini de küllîsini de cüz'îsini de tek başına bilen, mülk edinilmeye ve güç yetirilmeye elverişli olan her şey için mülkü ve kudreti geniş olan, hiçbir zorluğun O'na zor gelmediği ve hiçbir şeyin katında ağırlaşmadığı, zâtına layık olmayan her şeyden yüce, düşünce kuşunun zâtıyla kāim sıfatlarının sahrasında dolaşamayacağı derecede ulu olduğunu dile getirmiştir—; kardeşlerinin boyunlarının mahrum kaldığı fazilet gerdanlıklarıyla ve akranları arasında salındığı —fakat Lübnâ ile Suâd'ın salınması gibi değil— hususiyet cevherleriyle mümtaz kılınmıştır.
أخرج مسلم، وأحمد، وغيرهما عن رسول الله ﷺ أنه قال: «إن أعظم آية في القرآن آية الكرسي»
Müslim, Ahmed ve başkaları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kur'an'daki en büyük ayet Âyetü'l-Kürsî'dir.»
وأخرج البيهقي من حديث أنس مرفوعا «من قرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة حفظ إلى الصلاة لأخرى ولا يحافظ عليها إلا نبي أو صديق أو شهيد»
Beyhakī, Enes'in hadisinden merfû olarak rivayet etmiştir: «Kim her farz namazın peşinden Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, diğer namaza kadar korunur; buna ancak bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehit devam eder.»
وأخرج الديلمي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: «لو تعلمون ما فيها لما تركتموها على حال أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: أعطيت آية الكرسي من كنز تحت العرش لم يؤتها نبي قبلي»
Deylemî, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Onda ne olduğunu bilseydiniz onu hiçbir durumda terk etmezdiniz. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Âyetü'l-Kürsî bana Arş'ın altındaki bir hazineden verildi; benden önce hiçbir peygambere verilmemiştir.»
والأخبار في فضلها كثيرة شهيرة إلا أن بعضها مما لا أصل له
Onun faziletine dair haberler pek çok ve pek meşhurdur; ancak bazısının aslı yoktur;
كخبر من قرأها بعث لله تعالى ملكا يكتب من حسناته ويمحو من سيئاته إلى الغد من تلك الساعة،
"Kim onu okursa Allah Teâlâ onun sevaplarını yazacak ve ertesi gün o vakte kadar günahlarını silecek bir melek gönderir" haberi gibi.
وبعضها منكر جدا
Bazısı ise son derece münkerdir;
كخبر «إن الله تعالى أوحى إلى موسى ﵇ أن اقرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة فإنه من يقرؤها في دبر كل صلاة مكتوبة أجعل له قلب الشاكرين ولسان الذاكرين وثواب المنيبين وأعمال الصديقين» .
«Şüphesiz Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: Her farz namazın peşinden Âyetü'l-Kürsî'yi oku; zira kim her farz namazın peşinden onu okursa, ona şükredenlerin kalbini, zikredenlerin dilini, [Allah'a] yönelenlerin sevabını ve sıddîkların amellerini veririm» haberi gibi.
ولا يخفى أن أكثر الأحاديث في هذا الباب حجة لمن قال: إن بعض القرآن قد يفضل على غيره وفيه خلاف فمنعه بعضهم كالأشعري. والباقلاني وغيرهما لاقتضائه نقص المفضول وكلام الله تعالى لا نقص فيه، وأوّلوا أعظم بعظيم وأفضل بفاضل، وأجازه إسحق بن راهويه، وكثير من العلماء، والمتكلمين- وهو المختار- ويرجع إلى عظم أجر قارئه ولله تعالى إن يخص ما شاء بما شاء لما شاء، ومناسبة هذه الآية الكريمة لما قبلها أنه سبحانه لما ذكر أن الكافرين هم الظالمون ناسب ن ينبههم جل شأنه على العقيدة الصحيحة التي هي محض التوحيد الذي درج عليه المرسلون
Gizli değildir ki bu baptaki hadislerin çoğu, Kur'an'ın bazısının diğer bazısından üstün olabileceğini söyleyen kimse için bir hüccettir. Bu hususta ihtilaf vardır; Eş‘arî, Bâkıllânî ve başkaları gibi bazıları, üstün tutulmayanın noksanlığını gerektireceği ve Allah Teâlâ'nın kelamında hiçbir noksanlık bulunmadığı gerekçesiyle buna engel olmuş ve 'en büyük'ü 'büyük', 'en faziletli'yi 'faziletli' diye tevil etmişlerdir. İshak b. Râhûye ile ulema ve kelamcıların çoğu ise buna cevaz vermiştir —ki tercih edilen de budur—; bu da okuyanın ecrinin büyüklüğüne râcidir, Allah Teâlâ dilediği şeyi dilediği sebeple dilediği şeye has kılabilir. Bu yüce ayetin kendisinden öncekine münasebeti şudur: Cenâb-ı Hak kâfirlerin zalimlerin ta kendileri olduğunu zikredince, şanı yüce olan Allah'ın peygamberlerin üzerinde yürüdüğü sırf tevhidden ibaret olan sahih akideyi onlara bildirmesi uygun düşmüştür;
على اختلاف درجاتهم وتفاوت مراتبهم بما أينعت من ذلك رياضه وتدفقت حياضه وصدح عندليبه وصدع على منابر البيان خطيبه فلله الحمد على ما أوضح الحجة وأزال الغبار عن وجه المحجة.
farklı dereceleri ve değişik mertebeleriyle birlikte [bu akideyi beyan etmiştir ki] bundan dolayı bahçeleri meyve vermiş, havuzları coşup taşmış, bülbülü şakımış ve hatibi beyan minberlerinde hakkı haykırmıştır. Hücceti açıklığa kavuşturan ve apaçık yolun üzerinden tozu gideren Allah'a hamdolsun.
هذا ومن باب الإشارة في الآيات تلك آيات الله أي أسراره وأنواره ورموزه وإشاراته نتلوها بلسان الوحي عليك ملابسة للحق الثابت الذي لا يعتريه تغيير وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ [يس: ٣] الذين عبروا هذه المقامات وصح لهم صفاء الأوقات تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ بمقتضى استعلاء أنوار استعداداتهم مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ عند تجليه على طور قلبه وفي وادي سره وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ بفنائه عن ظلمة الوجود بالكلية وبقائه في حضرة الأنوار الإلهية وبلوغه مقام قاب قوسين وظفره بكنز فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى
Ayetlerdeki işarî mana cihetine gelince: "Tilke âyâtullâh"; yani O'nun sırları, nurları, remizleri ve işaretleridir; vahiy diliyle bunları hiçbir değişikliğin arız olamayacağı sabit hak ile sana okuyoruz. { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen o elçilerdensin” [Yâsîn: 3]; bu makamları geçen ve kendileri için vakitlerin safiyeti gerçekleşen elçilerdensin. { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “İşte o peygamberler! Onların bazısını bazısına üstün kıldık”; istidat nurlarının üstünlüğü gereğince [üstün kıldık]. { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu”; kalbinin Tûr'unda ve sırrının vadisinde O'nun tecellisi esnasında [konuştu]. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “ve bazısını da derecelerle yükseltti”; varlığın karanlığından tamamen fâni olması, ilahî nurların huzurunda bâkî kalması, kābe kavseyn makamına ulaşması ve: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى } “Kuluna vahyedeceğini vahyetti”
[النجم: ١٠] من أسرارهم النشأتين حتى عاد وهو نور الأنوار والمظهر الأعظم عند ذوي الأبصار وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ والآيات الباهرات من إحياء أموات القلوب والأخبار عما يدخر في خزائن الأسرار من الغيوب وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ الذي هو روح الأرواح المنزه عن النقائص الكونية والمقدس عن الصفات الطبيعية وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ بسيوف الهوى ونبال الضلال مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ من أنوار الفطرة وإرشاد الرسل الآيات الواضحات وَلكِنِ اخْتَلَفُوا حسبما اقتضاه استعدادهم الأزلي فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بما جاء به الوحي وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا عن اختلاف بأن يتحد استعدادهم وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ ولا يريد إلا ما في العلم وما كان فيه سوى هذا الإختلاف يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ ببذل الأرواح وإرشاد العباد من قبل أن يأتي يوم القيامة الكبرى لا بيع فيه ولا تبدل صفة بصفة فلا يحصل تكميل النشأة ولا خلة لظهور الحقائق ولا شفاعة للتجلي الجلالي، والكافرون هم الذين ظلموا أنفسهم بنقص حظوظها وَما ظَلَمْناهُمْ [هود: ١٠١، النحل: ١١٨، الزخرف: ٤٣] إذ لم نقض عليهم سوى ما اقتضاه استعدادهم الغير المجعول اللَّهُ لا إِلهَ في الوجود العلمي إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الذي حياته عين ذاته وكل ما هو حي لم يحي إلا بحياته الْقَيُّومُ الذي يقوم بنفسه ويقوم كل ما يقوم به، وقيل: الحي الذي ألبس حياته أسرار الموحدين فوحدوا به، والقيوم الذي ربي يتجلى الصفات وكشف الذات أرواح العارفين ففنوا في ذاته واحترقوا بنور كبريائه.
[Necm: 10] hazinesine nail olmasıyla [yükseltti ki bu,] her iki neş'enin sırlarından olup nihayetinde o basiret sahipleri nezdinde nurların nuru ve en büyük mazhar hâline gelmiştir. { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu İsa'ya da açık deliller verdik”; ölü kalpleri diriltmek ve sır hazinelerinde saklanan gaybları haber vermek gibi parlak ayetler verdik. { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile teyit ettik”; kevnî noksanlıklardan münezzeh ve tabiî sıfatlardan mukaddes olan ruhların ruhu ile [teyit ettik]. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, onlardan sonra gelenler savaşmazlardı”; heva kılıçlarıyla ve dalalet oklarıyla [savaşmazlardı], { مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ } “kendilerine geldikten sonra”, fıtrat nurlarından ve peygamberlerin irşadından apaçık ayetler [geldikten sonra]. { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا } “Fakat ihtilafa düştüler”; ezelî istidatlarının iktiza ettiği üzere [ihtilafa düştüler]. { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ } “Onlardan kimi iman etti”; vahyin getirdiklerine [iman etti], { وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “kimi de inkâr etti”. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı”; istidatları bir kılınmak suretiyle ihtilaftan ötürü [savaşmazlardı]. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ } “Fakat Allah dilediğini yapar”; O ilimdekiden başkasını dilemez ve onda da bu ihtilaftan başkası yoktu. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رZَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin”; canları feda etmek ve kulları irşad etmek suretiyle, içinde hiçbir alışverişin, hiçbir sıfatın bir sıfatla değişmesinin bulunmadığı büyük kıyamet günü gelmeden önce [infak edin]; zira [o gün] neş'enin ikmali hâsıl olmaz, hakikatlerin zuhuru sebebiyle hiçbir dostluk ve celalî tecelliden ötürü hiçbir şefaat bulunmaz. Kâfirler ise nasiplerini noksanlaştırmak suretiyle kendilerine zulmedenlerin ta kendileridir: { وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik” [Hûd: 101, Nahl: 118, Zuhruf: 76]; zira onlar hakkında yaratılmamış ezelî istidatlarının iktiza ettiğinden başkasıyla hükmetmedik. { اللَّهُ لا إِلهَ } İlmî vücutta hiçbir ilah yoktur, { إِلَّا هُوَ } ancak O vardır. { الْحَيُّ } Hayatı zâtının aynı olan ve yaşayan her şeyin ancak O'nun hayatıyla dirildiği Zât'tır. { الْقَيُّومُ } Zâtı ile kāim olan ve kāim olan her şeyin kendisiyle kāim olduğu Zât'tır. Şöyle de denilmiştir: Hayy; hayatını muvahhidlerin sırlarına giydiren ve böylece O'nunla tevhitte bulunan Zât'tır. Kayyûm ise; sıfatların tecellisi ve zâtın keşfi ile ariflerin ruhlarını terbiye eden ve böylece onların O'nun zâtında fâni olup kibriyasının nuruyla yandıkları Zât'tır.
ولا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ بيان لقيوميته وإشارة إلى أن حياته عين ذاته له ما في سماوات الأرواح وأرض الأشباح فلا يتحرك متحرك ولا يسكن ساكن ولا يخطر خاطر في بر أو بحر وسر أو جهر إلا بقدرته وإرادته وعلمه ومشيئته مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ إذ كلهم له ومنه وإليه وبه يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ من الخطرات وَما خَلْفَهُمْ من العثرات، أو ما بين أيديهم من المقامات. وما خلفهم من الحالات، أو يعلم منهم ما قبل إيجادهم من كمية استعدادهم وما بعد إنشائهم من العمل بمقتضى ذلك وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ معلوماته التي هي مظاهر أسمائه إِلَّا بِما شاءَ كما يحصل لأهل القلوب من معاينات أسرار الغيوب وإذا تقاصرت الفهوم عن الإحاطة بشيء من معلوماته فأي طمع لها في الإحاطة بذاته هيهات هيهات أنى لخفاش الفهم أن يفتح عينه في شمس هاتيك الذات؟
{ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar”; O'nun kayyûmiyetinin beyanı ve hayatının zâtının aynı olduğuna bir işarettir. Ruhlar semasındaki ve cisimler arzındaki her şey O'nundur; dolayısıyla karada veya denizde, gizlide veya açıkta hareket eden hiçbir hareketli, duran hiçbir sakin ve hatıra gelen hiçbir düşünce O'nun kudreti, iradesi, ilmi ve meşîeti olmaksızın vuku bulamaz. { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” Zira hepsi O'na aittir, O'ndandır, O'nadır ve O'nunladır. { يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Onların önlerindekini bilir”; yani akıllarına gelen hatıraları, { وَما خَلْفَهُمْ } “arkalarındakini de [bilir]”; yani sürçmelerini; yahut önlerindeki makamları ve arkalarındaki hâlleri, ya da yaratılmalarından önce onların istidat miktarını ve var edilmelerinden sonra bunun gereğince yaptıkları amelleri bilir. { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ } “hiçbir şeyi kavrayamazlar”, O'nun isimlerinin mazharları olan malumatından [hiçbir şeyi kavrayamazlar], { إِلَّا بِما شاءَ } “dilediği müstesna”; nitekim kalp ehli için gayb sırlarını müşahede etmek suretiyle hâsıl olan budur. Anlayışlar O'nun malumatından bir şeyi ihata etmekten bile aciz kalınca, O'nun zâtını ihata etmeye nasıl tamah edebilir? Heyhat, heyhat! Anlayış yarasası o Zât'ın güneşinde gözünü nasıl açabilir?
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ الذي هي قلب العارف السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لأنه معدن العلوم الإلهية والعلم اللدني الذي لا نهاية له ولا حد، ومن هنا قال أبو يزيد البسطامي: لو وقع العالم ومقدار ما فيه ألف ألف مرة في زاوية من زوايا قلب العارف ما أحس به، وقيل: كرسيه عالم الملكوت وهو مطاف أرواح العارفين لجلال الجبروت وَلا يَؤُدُهُ ولا يثقله
{ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } “O'nun kürsüsü kaplamıştır” -ki bu [kürsü], ârifin kalbidir- { السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “gökleri ve yeri”; çünkü o, ilâhî ilimlerin ve sonu ile sınırı olmayan ledünnî ilmin madenidir. Nitekim bundan dolayı Ebû Yezîd el-Bistâmî şöyle demiştir: “Şayet âlem ve içindekilerin bin kere bini (milyon katı) kadarı ârifin kalbinin köşelerinden bir köşeye düşseydi, [ârif] bunu hissetmezdi bile.” Bir görüşe göre de O'nun kürsüsü melekût âlemidir ve ceberûtun celâli sebebiyle âriflerin ruhlarının tavaf yeridir. { وَلا يَؤُدُهُ } “O'na ağır gelmez”; O'na zor gelmez
حِفْظُهُما في ذلك الكرسي لأنهما غير موجودين بدونه وَهُوَ الْعَلِيُّ الشأن الذي لا تقيده الأكوان الْعَظِيمُ الذي لا منتهى لعظمته ولا يتصور كنه ذاته لاطلاقه حتى عن قيد الإطلاق.
{ حِفْظُهُما } “o ikisini korumak”, o Kürsî içinde [korumak]; zira o ikisi onsuz mevcut değildir. { وَهُوَ الْعَلِيُّ } “O, çok yücedir”; kevnlerin kendisini kayıtlayamadığı şanı yüce olandır. { الْعَظِيمُ } “çok büyüktür”; azametinin sonu olmayan ve mutlaklık kaydından dahi ıtlakı sebebiyle zâtının künhü tasavvur edilemeyendir.
لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قيل: إن هذه إلى قوله سبحانه: خالِدُونَ من بقية آية الكرسي، والحق أنها ليست منها بل هي جملة مستأنفة جيء بها إثر بيان دلائل التوحيد للإيذان بأنه لا يتصور الإكراه في الدين لأنه في الحقيقة إلزام الغير فعلا لا يرى فيه خيرا يحمله عليه والدين خير كله، والجملة على هذا خبر باعتبار الحقيقة ونفس الأمر وأما ما يظهر بخلافه فليس إكراها حقيقيا، وجوز أن تكون إخبارا في معنى النهي أي لا تكرهوا في الدين وتجبروا عليه وهو حينئذ إما عام منسوخ بقوله تعالى: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩] وهو المحكي عن ابن مسعود. وابن زيد. وسليمان بن موسى، أو مخصوص بأهل الكتاب الذين قبلوا الجزية- وهو المحكي عن الحسن، وقتادة. والضحاك- وفي سبب النزول ما يؤيده
{ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur”. Denildi ki: Buradan Cenâb-ı Hakk'ın: "Hâlidûn" buyruğuna kadar olan kısım Âyetü'l-Kürsî'nin devamındandır. Hak olan ise ondan olmayıp, dinde zorlamanın tasavvur olunamayacağını hissettirmek için tevhit delillerinin beyanının hemen ardından getirilen müstakil bir cümle olduğudur; zira zorlama hakikatte başkasına, kendisini ona sevk edecek bir hayır görmediği bir fiili mecbur kılmaktır, din ise baştan başa hayırdır. Bu takdire göre cümle, hakikat ve işin aslı cihetiyle bir haberdir; aksine görünen şeyler ise hakiki bir zorlama değildir. Nehiy manasında bir haber olması da caiz görülmüştür; yani "Dinde zorlamayın ve dine mecbur etmeyin" demektir. O vakit bu ya Allah Teâlâ'nın: { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” [Tevbe: 73, Tahrîm: 9] buyruğuyla neshedilmiş genel bir hükümdür —ki İbn Mes'ûd, İbn Zeyd ve Süleyman b. Mûsâ'dan nakledilen budur—; yahut cizyeyi kabul eden Ehl-i Kitap'a tahsis edilmiştir —ki Hasan, Katâde ve Dahhâk'tan nakledilen budur—. Nüzul sebebinde de bunu teyit eden husus vardır;
فقد أخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن رجلا من الأنصار من بني سالم بن عوف يقال له الحصين كان له ابنان نصرانيان وكان هو رجلا مسلما فقال للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم: ألا أستكرههما فإنهما قد أبيا إلا النصرانية؟ فأنزل الله تعالى فيه ذلك» .
Nitekim İbn Cerîr, İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Ensâr'dan Benî Sâlim b. Avf'tan Husayn denilen bir adam vardı; onun Hristiyan olan iki oğlu vardı, kendisi ise Müslüman bir adamdı. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: "Onları zorlamayayım mı? Çünkü onlar Hristiyanlıktan başka bir şeyi kabul etmeye yanaşmıyorlar" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında bu ayeti indirdi.»
وأل في الدِّينِ للعهد، وقيل: بدل من الإضافة أي دين الله وهو ملة الإسلام، وفاعل الإكراه على كل تقدير غيره تعالى، من الناس من قال: إن المراد ليس في الدين إكراه من الله تعالى وقسر بل مبني الأمر على التمكين والاختيار ولولا ذلك لما حصل الابتلاء ولبطل الامتحان فالآية نظير قوله تعالى: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الكهف: ٢٩] وإلى ذلك ذهب القفال قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ تعليل صدر بكلمة التحقيق لزيادة تقرير مضمونه أي قد تميز بما ذكر من نعوته تعالى التي يمتنع توهم اشتراك الغير في شيء منها الإيمان من الكفر والصواب من الخطأ والرشد- بضم الراء وسكون الشين على المشهور مصدر- رشد- بفتح الشين يرشد بضمها: ويقرأ بفتح الراء والشين، وفعله رشد يرشد مثل علم يعلم وهو نقيض- الغي- وأصله سلوك طريق الهلاك، وقال الراغب، هو كالجهل إلا أن الجهل يقال اعتبارا بالاعتقاد، والغيّ اعتبارا بالأفعال، ولهذا قيل: زوال الجهل بالعلم، وزوال الغيّ بالرشد، ويقال لمن أصاب: رشد، ولمن أخطأ غوى، ويقال لمن خاب: غوى أيضا، ومنه قوله:
"ed-Dîn (الدِّينِ)"deki elif-lâm ahd içindir; izafetten bedel olduğu da söylenmiştir; yani Allah'ın dini ki o da İslam milletidir. İkrahın faili her takdire göre Allah Teâlâ'nın gayrıdır. İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Muradı, dinde Allah Teâlâ'dan bir zorlama ve baskı bulunmadığıdır; bilakis mesele imkân verme ve tercih üzerine kuruludur, şayet böyle olmasaydı imtihan hâsıl olmaz ve sınama bâtıl olurdu. Dolayısıyla ayet, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” [Kehf: 29] buyruğu gibidir; el-Kaffâl da bu görüşe gitmiştir. { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesinlikle ayrılmıştır”; mazmununun takririni artırmak için tahkik kelimesiyle başlayan bir gerekçelendirmedir. Yani Allah Teâlâ'nın zikredilen ve başkasının bunlardan herhangi birinde ortaklığının vehmedilmesi imkânsız olan vasıflarıyla iman küfürden, doğru da hatadan ayrılmıştır. Rüşd —meşhur olana göre râ'nın dammesi ve şîn'in sükûnuyla— şîn'in fethası ve dammesiyle "raşede-yerşüdü" fiilinin mastarıdır; râ ve şîn'in fethasıyla "raşad" şeklinde de okunur. Fiili "alime-ya'lemü" gibi "reşide-yerşedü" gelir; bu da "gayy"ın zıddıdır, aslı ise helak yoluna girmektir. Râgıb şöyle demiştir: 'O cehalet gibidir; ancak cehalet itikat cihetiyle söylenir, gayy ise fiiller cihetiyle söylenir. Bundan dolayı: Cehaletin zevali ilimle, gayyın zevali ise rüşd iledir, denilmiştir. İsabet eden kimseye: "Raşede", hata eden kimseye: "Gavâ" denir; hüsrana uğrayan kimseye de: "Gavâ" denir; nitekim şairin şu sözü de bundandır:'
ومن يلق خيرا يحمد الناس أمره ... ومن يغو لم يعدم على الغي (لائما)
Kim bir hayra ererse insanlar onun işini över ... Kim de saparsa, sapkınlığı yüzünden (kınayanı) eksik olmaz.
فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ أي
{ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } “Artık kim tağutu inkâr eder”; yani
الشيطان وهو المروي عن عمر بن الخطاب، والحسين بن علي رضي الله تعالى عنهم
Şeytanı [inkâr ederse]. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ve Hüseyin b. Ali radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilmiştir.
- وبه قال مجاهد، وقتادة- وعن سيعد بن جبير، وعكرمة أنه الكاهن، وعن أبي العالية أنه الساحر، وعن مالك بن أنس كل ما عبد من دون الله تعالى، وعن بعضهم الأصنام، والأولى أن يقال بعمومه سائر ما يطغى، ويجعل الاقتصار على بعض في تلك الأقوال من باب التمثيل وهو بناء مبالغة كالجبروت والملكوت، واختلف فيه فقيل: هو مصدر في الأصل ولذلك يوحد ويذكر كسائر المصادر الواقعة على الأعيان- وإلى ذلك ذهب الفارسي- وقيل: هو اسم جنس مفرد فلذلك لزم الإفراد والتذكير- وإليه ذهب سيبويه- وقيل: هو جمع- وهو مذهب المبرد. وقد يؤنث ضميره كما في قوله تعالى: وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها [الزمر: ١٧] وهو تأنيث اعتباري واشتقاقه من طغى يطغى أو طغى يطغو ومصدر الأول الطغيان. والثاني الطغوان، وأصله على الأول طغيوت، وعلى الثاني طغووت فقدمت اللام وأخرت العين فتحرك حرف العلة وانفتح ما قبله فقلب ألفا فوزنه من قبل فعلوت والآن فلعوت، وقدم ذكر الكفر بالطاغوت على ذكر الإيمان بالله تعالى اهتماما بوجوب التخلية أو مراعاة للترتيب الواقعي أو للاتصال بلفظ الغي
Mücâhid ve Katâde de bu görüşü benimsemiştir. Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den onun kâhin olduğu; Ebu'l-Âliye'den büyücü olduğu; Mâlik b. Enes'ten ise Allah Teâlâ'dan başka tapılan her şey olduğu rivayet edilmiştir. Bazılarından da putlar olduğu rivayet edilmiştir. En uygun olanı, azgınlık eden her şeyi kapsayacak şekilde genel kılınması ve bu görüşlerdeki bazı şeylerle sınırlandırmanın misallendirme kabilinden sayılmasıdır. Bu kelime 'ceberût' ve 'melekût' gibi mübalağa kalıbıdır. Onda ihtilaf edilmiş olup şöyle denilmiştir: O aslen mastardır, bu yüzden zatlara delalet eden diğer mastarlar gibi tekil ve müzekker kılınır —Fârisî bu görüşe meyletmiştir—. Bir görüşe göre cins ismidir, tekildir; bu sebeple müfred ve müzekker olması zorunlu olmuştur —Sîbeveyh buna gitmiştir—. Bir görüşe göre de çoğuldur —ki bu Müberred'in mezhebidir—. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها } “Tağuta kulluk etmekten kaçınanlar” [Zümer: 17] ayetinde olduğu gibi zamiri bazen müennes de kılınabilir; bu ise itibarî bir müennesliktir. İştikakı 'tağâ-yetğâ' veya 'tağâ-yetğû' fiillerindendir; birincisinin mastarı 'tuğyân', ikincisinin mastarı 'tağvân'dır. Birinciye göre aslı 'tağyût', ikinciye göre 'tağvût'tur; lâmu'l-fiil öne alınıp aynu'l-fiil sona bırakılmış, illet harfi harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Dolayısıyla önceden vezni 'fa'lût' iken şimdi 'fel'ût' olmuştur. Tahliyenin (arınmanın) vacip oluşuna verilen önemden yahut vakıadaki tertibe riayetten veya gayy lafzına bitişmesinden ötürü tağutu inkârın zikri, Allah Teâlâ'ya imanın zikrinden önceye alınmıştır.
وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ أي يصدق به طبق ما جاءت به رسله عليهم الصلاة والسلام فَقَدِ اسْتَمْسَكَ أي بالغ في التمسك حتى كأنه وهو متلبس به يطلب من نفسه الزيادة فيه والثبات عليه بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وهي الإيمان- قاله مجاهد- أو القرآن- قاله أنس بن مالك- أو كلمة الإخلاص- قاله ابن عباس- أو الاعتقاد الحق أو السبب الموصل إلى رضا الله تعالى أو العهد، وعلى كل تقدير يجوز أن يكون في العروة استعارة تصريحية واستمسك ترشيح لها أو استعارة أخرى تبعية، ويجوز أن يجعل الكلام تمثيلا مبنيا على تشبيه الهيئة العقلية المنتزعة من ملازمة الحق الذي لا يحتمل النقيض بوجه أصلا لثبوته بالبراهين النيرة القطعية بالهيئة الحسية المنتزعة من التمسك بالحبل المحكم المأمون انقطاعه من غير تعرض للمفردات، واختار ذلك بعض المحققين ولا يخلو عن حسن، وجعل العروة مستعارة للنظر الصحيح المؤدي للاعتقاد الحق- كما قيل- ليس بالحسن لأن ذلك غير مذكور في حيز الشرط أصلا لَا انْفِصامَ لَها أي لا انقطاع لها والانفصام والانقصام لغتان وبالفاء أفصح- كما قال الفراء- وفرق بعضهم بينهما بأن الأول انكسار بغير بينونة، والثاني انكسار بها وحينئذ يكون انتفاء الثاني معلوما من نفي الأول بالأولوية، والجملة إما مستأنفة لتقرير ما قبلها من وثاقة العروة وإما حال من العروة، والعامل اسْتَمْسَكَ أو من الضمير المستكن في الْوُثْقى لأنها للتفضيل تأنيث الأوثق، ولَها في موضع الخبر وَاللَّهُ سَمِيعٌ بالأقوال عَلِيمٌ بالعزائم والعقائد، والجملة تذييل حامل على الإيمان رادع عن الكفر والنفاق لما فيها من الوعد والوعيد، قيل: وفيها أيضا إشارة إلى أنه لا بد من الإيمان من الاعتقاد والإقرار.
{ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “ve Allah'a inanırsa”; yani peygamberlerinin (aleyhimüsselâm) getirdiklerine uygun olarak O'nu tasdik ederse, { فَقَدِ اسْتَمْسَكَ } “şüphesiz yapışmıştır”; yani sımsıkı sarılmada o derece ileri gitmiştir ki adeta ona sarılmış vaziyetteyken nefsinden onda artış ve sebat talep eder gibi olmuştur { بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “en sağlam kulpa”. O [sağlam kulp] imandır —bunu Mücâhid söylemiştir— yahut Kur'an'dır —bunu Enes b. Mâlik söylemiştir— yahut ihlas kelimesidir —bunu İbn Abbas söylemiştir— yahut hak inançtır yahut Allah Teâlâ'nın rızasına ulaştıran vesiledir veya ahittir. Her takdire göre 'urve' (kulp) kelimesinde istiare-i tasrihiyye bulunması, 'istemseke' kelimesinin de ona terşih yahut tebeî başka bir istiare olması caizdir. Sözün, tek tek lafızlara değinmeksizin, parlak ve kesin delillerle sabit olması sebebiyle hiçbir şekilde zıddına ihtimali bulunmayan hakka sarılmaktan soyutlanan aklî heyetin, kopmasından emin olunan sağlam bir ipe yapışmaktan soyutlanan hissî heyete teşbih edilmesine dayalı bir temsil kılınması da caizdir. Bazı muhakkikler bunu tercih etmiştir ve bu da bir güzellikten uzak değildir. 'Urve'nin hak inanca götüren sahih nazar için istiare kılınması ise —denildiği gibi— güzel değildir; zira bu, şartın kapsamında hiç zikredilmemiştir. { لَا انْفِصامَ لَها } “Kopması mümkün olmayan”; yani onun için hiçbir kopma yoktur. 'İnfisâm' ve 'inkısâm' iki ayrı lügattir ve Ferrâ'nın dediği gibi fâ ile olanı daha fasihtir. Bazıları ikisinin arasını şöyle ayırmıştır: Birincisi ayrılma olmaksızın kırılma, ikincisi ise ayrılmayla birlikte kırılmadır; bu durumda ikincinin yokluğu, birincinin nefyedilmesinden evleviyetle anlaşılır. Cümle ya kendisinden önceki kulpun sağlamlığını pekiştiren bir müste'nefedir yahut 'el-urve'den hâldir; âmili 'istemseke'dir veya 'el-vuska'daki müstetir zamirden hâldir; çünkü o 'el-evsak'ın müennesi olarak tafdil içindir. 'Lehâ' ise haber konumundadır. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”; sözleri [işitendir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; azimleri ve inançları [bilendir]. Cümle, içerdiği vaad ve tehditten dolayı imana teşvik eden, küfür ve nifaktan sakındıran bir fezlekedir. Denildi ki: Onda imanın mutlaka itikat ve ikrardan oluşması gerektiğine de bir işaret vardır.
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا أي معينهم أو محبهم أو متولي أمورهم والمراد بهم من أراد الإيمان أو ثبت في علمه تعالى إيمانه أو آمن بالفعل يُخْرِجُهُمْ بهدايته وتوفيقه وهو تفسير للولاية أو خبر ثان عند من يجوز كونه جملة أو حال من الضمير في وَلِيُّ مِنَ الظُّلُماتِ التابعة للكفر أو ظلمات المعاصي أو الشبه كيف كانت. إِلَى النُّورِ أي نور الإيمان أو نور الطاعات أو نور الإيقان بمراتبه، وعن الحسن أنه فسر الإخراج هنا بالمنع فالمعنى يمنعهم عن أن يدخلوا في شيء من الظلمات، واقتصر الواقدي في تفسير الظلمات، والنور- على ذكر الكفر والإيمان وحمل كل ما في القرآن على ذلك سوى ما في الأنعام من قوله تعالى: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الأنعام: ١] فإن المراد بهما هناك الليل والنهار، والأولى أن يحمل الظلمات على المعنى الذي يعم سائر أنواعها ويحمل النور أيضا على ما يعم سائر أنواعه، ويجعل في مقابلة كل ظلمة مخرج منها نور مخرج إليه حتى إنه سبحانه ليخرج من شاء من ظلمة الدليل إلى نور العيان، ومن ظلمة الوحشة إلى نور الوصلة، ومن ظلمة عالم الأشباح إلى نور عالم الأرواح إلى غير ذلك «مما لا، ولا» وأفرد النور لوحدة الحق كما أن جمع الظلمات لتعدد فنون الضلال، أو أن الأول إيماء إلى القلة والثاني إلى الكثرة وَالَّذِينَ كَفَرُوا أي أرادوا الكفر أو ثبت كفرهم في علمه سبحانه أو كفروا بالفعل أَوْلِياؤُهُمُ حقيقة أو فيما عندهم الطَّاغُوتُ أي الشياطين أو الأصنام أو سائر المضلين عن طرق الحق، والموصول مبتدأ أول، وأَوْلِياؤُهُمُ مبتدأ ثان، والطَّاغُوتُ خبره، والجملة خبر الأول والجملة الحاصلة معطوفة على ما قبلها، قيل:
{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah inananların dostudur”; yani onların yardımcısı yahut onları seveni ya da işlerini üstlenenidir. Onlardan murat, imanı irade edenler yahut O'nun ilminde imanı sabit olanlar ya da bilfiil iman edenlerdir. { يُخْرِجُهُمْ } “onları çıkarır”; hidayeti ve tevfikiyle [çıkarır]. Bu, velayetin tefsiridir yahut cümle olmasını caiz görenlere göre ikinci haberdir ya da { وَلِيُّ }'deki zamirden hâldir. { مِنَ الظُّلُماتِ } “karanlıklardan”; küfrün peşi sıra gelen karanlıklardan yahut günahların veya her ne şekilde olursa olsun şüphelerin karanlıklarından [çıkarır]. { إِلَى النُّورِ } “aydınlığa”; yani imanın nuruna yahut taatlerin nuruna ya da mertebeleriyle yakin nuruna [çıkarır]. Hasan'dan, buradaki çıkarmayı menetmekle tefsir ettiği rivayet edilmiştir; mana ise: 'onları karanlıklardan herhangi birine girmekten alıkoyar' demektir. Vâkıdî, karanlıklar ve nurun tefsirinde sadece küfür ve imanı zikretmekle yetinmiş ve En'âm suresindeki: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “karanlıkları ve aydınlığı var eden” [En'âm: 1] ayeti hariç Kur'an'daki her yeri buna hamletmiştir; zira oradaki ikisinden murat gece ile gündüzdür. En uygun olanı, 'zulumât'ı bütün türlerini kapsayan bir manaya hamletmek, 'nûr'u da aynı şekilde bütün türlerini kapsayacak bir manaya hamledip her çıkarılan karanlığın karşısına kendisine doğru çıkarılan bir nur koymaktır; öyle ki Sübhânehu dilediğini delil karanlığından müşahede nuruna, vahşet karanlığından vuslat nuruna, cisimler âleminin karanlığından ruhlar âleminin nuruna ve daha sayılamayacak nice şeylere çıkarır. Nur hakkın birliği sebebiyle tekil getirilmiş, tıpkı dalalet yollarının çokluğu sebebiyle karanlıkların çoğul getirilmesi gibi. Yahut birincisi azlığa, ikincisi ise çokluğa imadır. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin ise”; yani küfrü irade edenlerin yahut Sübhânehu'nun ilminde küfürleri sabit olanların veya bilfiil inkâr edenlerin, { أَوْلِياؤُهُمُ } “dostları”; hakikatte yahut onların zannınca, { الطَّاغُوتُ } “tağuttur”; yani şeytanlar yahut putlar ya da hak yollardan saptıran diğer her şeydir. İsm-i mevsul birinci mübteda, { أَوْلِياؤُهُمُ } ikinci mübteda, { الطَّاغُوتُ } onun haberi, [bu iki mübtedanın oluşturduğu] cümle birincinin haberi ve hâsıl olan cümle de kendisinden öncekine matuftur. Şöyle denildi:
ولعل تغيير السبك للاحتراز عن وضع الطَّاغُوتُ في مقابلة الاسم الجليل ولقصد المبالغة بتكرير الاسناد مع الإيماء إلى التباين بين الفريقين من كل وجه حتى من جهة التعبير أيضا، وقرء «الطواغيت» على الجمع وصح جمعه على القول بأنه مصدر لأنه صار اسما لما يعبد من دون الله تعالى يُخْرِجُونَهُمْ بالوساوس وإلقاء الشبه أو بكونهم بحالة بحالة جرت اعتقادهم فيهم النفع والضر وأنهم يقربونهم إلى الله تعالى زلفى، والتعبير عنهم بضمير العقلاء إما لأنهم منهم حقيقة أو ادعاء ونسبة الإخراج إليهم مجاز من باب النسبة إلى السبب فلا يأبى تعلق قدرته وإرادته تعالى بذلك مِنَ النُّورِ أي
Üslubun değiştirilmesi, { الطَّاغُوتُ } lafzını lafza-i celâlin karşısına koymaktan sakınmak ve isnadın tekrarıyla mübalağa kastı gütmekle birlikte iki fırka arasındaki her yönden, hatta ifade tarzı bakımından bile olan zıtlığa ima etmek için olabilir. Çoğul olarak 'et-tavâğît' şeklinde de okunmuştur; onun mastar olduğu görüşüne göre de çoğul yapılması sahihtir, zira Allah Teâlâ'dan başka tapılan şeylerin ismi haline gelmiştir. { يُخْرِجُونَهُمْ } “onları çıkarırlar”; vesveselerle ve şüpheler atarak yahut onlara fayda ve zarar verebileceklerine ve kendilerini Allah Teâlâ'ya yakınlaştıracaklarına inanmalarına yol açan bir halde bulunmalarıyla [çıkarırlar]. Onlardan akıl sahipleri zamiriyle bahsedilmesi ya hakikatte ya da iddia olarak onlardan sayıldıkları içindir. Çıkarmanın onlara nispet edilmesi sebebe nispet kabilinden mecazdır; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın kudret ve iradesinin buna taalluk etmesine engel teşkil etmez. { مِنَ النُّورِ } “aydınlıktan”; yani
الفطري الذي جبل عليه الناس كافة، أو نور البينات المتتابعة التي يشاهدونها بتنزيل تمكنهم من الاستضاءة بها منزلة نفسها فلا يرد أنهم متى كانوا في نور ليخرجوا منه، وقيل: التعبير بذلك للمقابلة، وقيل: إن الإخراج قد يكون بمعنى المنع وهو لا يقتضي سابقية الدخول، وعن مجاهد إن الآية نزلت في قوم ارتدوا فلا شك في أنهم حينئذ أخرجوا من النور الذي كانوا فيه وهو نور الإيمان إِلَى الظُّلُماتِ وهي ظلمات الكفر والانهماك في الغي وعدم الارعواء والاهتداء بما يترى من الآيات ويتلى، والجملة تفسير لولاية الطاغوت فالانفصال لكمال الاتصال، ويجوز أن تكون خبرا ثانيا كما مر أُولئِكَ إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة وما يتبع ذلك من القبائح، وجوز أن تكون إشارة إلى الكفار وأوليائهم، وفيه بعد أَصْحابُ النَّارِ أي ملابسوها وملازموها لعظم ما هم عليه هُمْ فِيها خالِدُونَ ماكثون أبدا، وفي هذا وعد وتحذير للكافرين، ولعل عدم مقابلته بوعد المؤمنين كما قيل: للإشعار بتعظيمهم وأن أمرهم غير محتاج إلى البيان وأن شأنهم أعلى من مقابلة هؤلاء، أو أن ما أعد لهم لا تفي ببيانه العبارة، وقيل: إن قوله سبحانه وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ [آل عمران: ٦٨] دل على الوعد وكفى به.
Bütün insanların üzerinde yaratıldığı fıtrî nurdan yahut bizzat aydınlanma imkânlarının o aydınlanmanın yerine konulmasıyla müşahede ettikleri peş peşe gelen açık delillerin nurundan [çıkarırlar]; böylece 'onlar ne zaman bir nur içindeydiler ki oradan çıkarılsınlar?' itirazı varit olmaz. Şöyle de denildi: Bu ifadeyle dile getirilmesi mukabele içindir. Bir görüşe göre de çıkarma bazen menetme manasında olur ve bu da önceden girmiş olmayı gerektirmez. Mücâhid'den nakledildiğine göre bu ayet dinden dönen bir topluluk hakkında inmiştir; bu durumda onların o vakit içinde bulundukları nurdan, yani iman nurundan çıkarıldıklarında şüphe yoktur. { إِلَى الظُّلُماتِ } “karanlıklara”; yani küfrün, azgınlığa dalmanın, ardı ardına gelen ve okunan ayetlerden ibret alıp hidayete ermemenin karanlıklarına [çıkarırlar]. Bu cümle tağutun velayetinin tefsiridir; dolayısıyla fasl (atıfsız geliş) kemâl-i ittisalden ötürüdür. Daha önce geçtiği üzere ikinci bir haber olması da caizdir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; sıla kapsamında bulunan vasıflarla ve bunu takip eden çirkinliklerle nitelenmesi bakımından ism-i mevsule işarettir. Kâfirlere ve onların dostlarına işaret olması da caiz görülmüştür fakat bunda bir uzaklık vardır. { أَصْحابُ النَّارِ } “ateş ehlidirler”; yani içinde bulundukları halin büyüklüğü sebebiyle ona bürünen ve ondan ayrılmayan kimselerdir. { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır”; orada sürekli kalıcıdırlar. Bunda kâfirler için bir tehdit ve sakındırma vardır. Bunun müminlere yönelik bir vaatle karşılanmaması ise denildiği gibi: onları yüceltmeyi, durumlarının beyana muhtaç olmadığını, şanlarının bunlarla mukayese edilmekten daha yüce olduğunu yahut onlar için hazırlanan şeyleri ifadenin anlatmaya yetmeyeceğini hissettirmek içindir. Bir görüşe göre de Sübhânehu'nun: { وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerin dostudur” [Âl-i İmrân: 68] buyruğu vaade delalet etmiştir ve bu da kâfidir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ بيان لتسديد المؤمنين إذ كان وليهم وخذلان غيرهم ولذا لم يعطف، واهتم ببيانه لأن منكري ولايته تعالى للمؤمنين كثيرون، وقيل: استشهاد على ما ذكر من أن الكفرة أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ وتقرير لهم كما أن ما بعده استشهاد على ولايته تعالى للمؤمنين وتقرير لها، وبدأ به لرعاية الاقتران بينه وبين مدلوله ولاستقلاله بأمر عجيب حقيق بأن يصدر به المقال وهو اجتراؤه على المحاجة في الله ﷿، وما أتى به في أثنائها من العظمة المنادية بكمال حماقته، ولأن فيما بعده تعدادا وتفصيلا يورث تقديمه انتشار النظم على أنه قد أشير في تضاعيفه إلى هدايته تعالى أيضا بواسطة إبراهيم ﵊ فإن ما يحكى عنه من الدعوة إلى الحق وادحاض حجة الكافرين من آثار ولايته تعالى ولا يخفى ما فيه. وهمزة الاستفهام لإنكار النفي وتقرير المنفي، والجمهور على أن في الكلام معنى التعجيب أي- ألم تنظر، أو ألم ينته علمك- إلى قصة هذا الكافر الذي لست بوليّ له كيف تصدى لمحاجة من تكفلت بنصرته وأخبرت بأني ولي له ولمن كان من شيعته أي قد تحققت رؤية هذه القصة العجيبة وتقررت بناء على أن الأمر من الظهور بحيث لا يكاد يخفي على أحد ممن له حظ من الخطاب فلتكن في الغاية القصوى من تحقق ما ذكرته لك من ولايتي للمؤمنين وعدمها للكافرين ولتطب نفسك أيها الحبيب وأبشر بالنصر فقد نصرت الخليل، وأين مقام الخليل من الحبيب، وخذلت رأس الطاغين فكيف بالأذناب الأرذلين، والمراد بالموصول نمروذ بن كنعان بن سنجاريب- وهو أول من تجبر وادعى الربوبية، كما قاله مجاهد وغيره- وإنما أطلق على ما وقع لفظ المحاجة وإن كانت مجادلة بالباطل لإيرادها موردها، واختلف في وقتها فقيل: عند كسر الأصنام وقيل إلقائه في النار- وهو المروي عن مقاتل-
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?”; müminlerin dostu olduğu için onların dosdoğru kılınışının ve başkalarının yüzüstü bırakılışının bir beyanıdır; bundan dolayı atfedilmemiştir. Allah Teâlâ'nın müminlere olan velayetini inkâr edenler çok olduğu için bunun beyanına önem verilmiştir. Bir görüşe göre: Kâfirler hakkında zikredilen { أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “onların dostları tağuttur” sözüne bir delil getirme ve bunu pekiştirmedir; nitekim bundan sonrası da Allah Teâlâ'nın müminlere olan velayetine bir delil getirme ve bunu pekiştirmedir. Onunla başlanması; kendisi ile medlulü arasındaki birlikteliğe riayet etmekten ve söze kendisiyle başlanmaya layık şaşırtıcı bir hususu müstakil olarak içermesindendir ki o da Allah azze ve celle hakkında tartışmaya cüret etmesi ve bu tartışma esnasında ahmaklığının kemalini ilan eden bir böbürlenme sergilemesidir. Ayrıca bundan sonrakinde öne alınması halinde söz diziminin dağılmasına yol açacak sayım ve detaylandırmalar bulunmasıdır. Bununla birlikte, onun satır aralarında İbrahim aleyhisselâm vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın hidayetine de işaret edilmiştir; zira onun hakkında nakledilen hakka davet ve kâfirlerin hüccetini çürütme hususu Allah Teâlâ'nın velayetinin eserlerindendir; bundaki incelik de gizli değildir. İstifham hemzesi nefyin inkârı ve menfî olanın sübutu içindir. Cumhur, sözde taaccüp (hayret bildirme) manası bulunduğu görüşündedir; yani: Dostu olmadığım bu kâfirin, yardımını üstlendiğim ve gerek kendisine gerekse onun yolundan gidenlere dost olduğumu haber verdiğim kimseyle tartışmaya nasıl kalkıştığına bakmadın mı yahut bilgin buna ulaşmadı mı? Yani hitaptan nasibi olan hiç kimseye gizli kalmayacak derecede meselenin açık olmasına binaen bu acayip kıssanın görülmesi tahakkuk etmiş ve yerleşmiştir. Artık müminlere dost olduğum ve kâfirlere dost olmadığım hususunda sana zikrettiğim şeyin gerçekleşmesinde son derece emin ol; için rahat etsin ey Habib ve zaferle müjdelen; zira Ben Halil'e yardım ettim, Halil'in makamı nerede Habib'in makamı nerede! Azgınların başını yüzüstü bıraktım, ya onların en rezil kuyrukları nasıl olur? İsm-i mevsulden murat Nemrud b. Ken'ân b. Sencarîb'dir —Mücâhid ve başkalarının dediği gibi, ilk zorbalık yapan ve ilahlık iddia eden odur—. Gerçekleşen şey bâtıl bir münakaşa olduğu halde ona 'muhâcce' (tartışma) lafzının verilmesi, onun bu makamda irad edilmesindendir. Zamanı hususunda ihtilaf edilmiş olup putların kırılması esnasında olduğu söylenmiştir; ateşe atılması esnasında olduğu da söylenmiştir —Mukâtil'den rivayet edilen budur—;
وقيل: بعد إلقائه في النار وجعلها عليه بردا وسلاما- وهو المروي عن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه-
Ateşe atıldıktan ve ateş onun üzerine serinlik ve esenlik kılındıktan sonra olduğu da söylenmiştir —Câfer es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen budur—.
وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ تشريف له وإيذان من أول الأمر بتأييد وليه له في المحاجة فإن التربية نوع من الولاية أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ أي لئن آتاه الله تعالى ذلك فالكلام على حذف اللام وهو مطرد في- أن، وإن- وليس هناك مفعولا لأجله منصوب لعدم اتحاد الفاعل، والتعليل فيه على وجهين: إما أن إيتاء الملك حمله على ذلك لأنه أورثه الكبر والبطر فنشأت المحاجة عنهما، وإما أنه من باب العكس في الكلام بمعنى أنه وضع المحاجة وضع الشكر إذ كان من حقه أن يشكر على ذلك فعلى الأول العلة تحقيقية، وعلى الثاني تهكمية- كما تقول عاداني فلان لأني أحسنت إليه- وجوز أن يكون آتاهُ إلخ واقعا موقع الظرف بدون تقدير أو بتقدير مضاف أي حاج وقت أن آتاه الله وأورد عليه
Onun aleyhisselâm zamirine izafe edilerek rububiyet unvanına değinilmesinde, kendisine bir şeref verme ve işin başından itibaren dostunun münazarada onu teyit edeceğini bildirme vardır; zira terbiye etmek de bir nevi velayettir. { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah ona hükümdarlık verdi diye”; yani Allah Teâlâ ona bunu verdiği için [tartıştı]. Bu durumda söz lâm harfinin hazfedilmesine göredir ve bu 'en' ve 'inne'de kurallı bir kullanımdır; failin bir olmaması sebebiyle burada mensup bir mef'ûlün lieclih yoktur. Buradaki gerekçelendirme iki vech üzeredir: Ya mülkün verilmesi onu buna sevk etmiştir; çünkü bu ona kibir ve şımarıklık vermiş, tartışma da bu ikisinden doğmuştur; ya da bu, sözde akis (tersine çevirme) kabilindendir; yani buna şükretmesi gerekirken şükrün yerine tartışmayı koymuştur. Birinciye göre illet hakikidir, ikinciye göre ise istihzaîdir —tıpkı 'falan bana iyilik ettiğim için düşmanlık etti' demen gibi—. 'Âtâhu' vs. kısmının takdir olmaksızın veya bir muzâf takdiriyle zarf yerine geçtiği de caiz görülmüştür; yani 'Allah'ın ona mülk verdiği vakitte tartıştı' demektir. Buna şu itiraz yöneltilmiştir:
أن المحاجة لم تقع وقت إيتاء الملك بل الإيتاء سابق عليها، وبأن النحاة نصوا على أنه لا يقوم مقام الظرف الزماني إلا المصدر الصريح بلفظه- كجئت خفوق النجم، وصياح الديك- ولا يجوز إن خفق وإن صاح.
Tartışma mülkün verildiği anda gerçekleşmemiş, aksine mülkün verilmesi ondan önce olmuştur; ayrıca nahivciler, zaman zarfının yerine sadece lafzıyla sarih mastarın geçebileceğini açıkça belirtmişlerdir —tıpkı 'yıldızın batışında, horozun ötüşünde geldim' gibi—; 'battığında' ve 'öttüğünde' [anlamında 'en' ile kurulan yapı] caiz değildir.
وأجيب باعتبار الوقت ممتدا، وبأن النص معارض بأنهم نصوا على أن «ما» المصدرية تنوب عن الزمان وليست بمصدر صريح، والذي جوز ذلك ابن جني والصفار في شرح الكتاب، والحق أن التعليل لما أمكن- وهو متفق عليه- خال عما يقال لا ينبغي أن يعدل عنه لا سيما وتقدير المضاف مع القول بالامتداد والتزام- قول ابن جني والصفار مع مخالفته لكلام الجمهور- في غاية من التعسف، والآية حجة على من منع إيتاء الله الملك لكافر وحملها على إيتاء الله تعالى ما غلب به وتسلط من المال والخدام والأتباع، أو على أن الله تعالى ملكه امتحانا لعباده كما فعل المانع القائل بوجوب رعاية الأصلح- ليس بشيء إذ من له مسكة من الإنصاف يعلم أنه لا معنى لإيتاء الملك والتسليط إلا إيتاء الأسباب ولو سلم ففي إيتاء الأسباب يتوجه السؤال ولو سلم فما من قبيح إلا ويمكن أن يعتبر فيه غرض صحيح كالامتحان، ولقوة هذا الاعتراض التزم بعضهم جعل ضمير آتاهُ لإبراهيم ﵇ لأنه تعالى قال: لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٢٤] وقال سبحانه: فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً [النساء: ٥٤] وهو المحكي عن أبي قاسم البلخي- ولا يخفى أنه خلاف المنساق إلى الذهن وخلاف التفسير المأثور عن السلف الصالح، والواقع مع هذا يكذبه إذ ليس لإبراهيم ﵇ إذ ذاك ملك ولا تصرف ولا نفوذ أمر.
Buna, vaktin geniş kabul edilmesiyle ve bu nas'a karşı onların masdariyye olan 'mâ'nın sarih bir mastar olmadığı halde zamanın yerine geçtiğini belirttikleriyle cevap verilmiştir. Bunu caiz gören İbn Cinnî ve Şerhu'l-Kitâb'da Saffâr'dır. Hak olan şu ki illet bildirmek mümkün olunca —ki üzerinde ittifak edilmiştir— ve söylenenlerden de beri olunca ondan sapmamak gerekir; bilhassa vaktin geniş olduğunu söylemekle birlikte muzâf takdir etmek ve İbn Cinnî ile Saffâr'ın cumhurun sözüne muhalif olan görüşünü benimsemek son derece zorlamadır. Ayet, Allah'ın kâfire mülk vermesini inkâr eden kimselere karşı bir delildir; bu mülk vermeyi, Allah Teâlâ'nın galebe çalıp hüküm sürdüğü mal, hizmetçiler ve tebaayı vermesine yahut Allah Teâlâ'nın kullarını imtihan etmek için onu mülk sahibi kılmasına hamletmek —aslah olanı gözetmenin vacip olduğunu savunan inkârcının yaptığı gibi— hiçbir şey değildir. Zira birazcık insafı olan kimse bilir ki mülk vermenin ve hâkim kılmanın sebepleri vermekten başka bir manası yoktur. Kabul edilse bile, sebepleri vermede de aynı soru yöneltilir; o da kabul edilse, imtihan gibi her çirkin şeyde sahih bir gayenin gözetilmesi mümkündür. Bu itirazın gücünden dolayı bazısı { آتاهُ } zamirini İbrahim aleyhisselâm'a raci kılmayı zorunlu görmüştür; zira Allah Teâlâ: { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime eremez” [Bakara: 124] buyurmuş ve Sübhânehu: { فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “Doğrusu biz İbrahim ailesine Kitabı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir mülk de verdik” [Nisâ: 54] buyurmuştur —Ebu'l-Kāsım el-Belhî'den nakledilen de budur—. Gizli değildir ki bu, zihne ilk gelene ve selef-i sâlihinden nakledilen tefsire aykırıdır; bununla birlikte vakıa da bunu yalanlamaktadır, zira İbrahim aleyhisselâm'ın o vakit ne bir mülkü ne bir tasarrufu ne de sözünün geçişi vardı.
وذهب بعض الإمامية إلى أن الملك الذي لا يؤتيه الله للكافر هو ما كان بتمليك الأمر والنهي، وإيجاب الطاعة على الخلق، وأما ما كان بالغلبة وسعة المال ونفوذ الكلمة قهرا كملك نمروذ فهو مما لا ينبغي أن ينتطح فيه كبشان أو تكون فيه كلمتان، والقول: بأن هذا المارد أعطى الملك بالاعتبار الأول خارج عن الإنصاف بل الذي أوتي ذلك في الحقيقة إبراهيم ﵊ إلا أنه قد عورض في ملكه وغولب على ما منّ الله تعالى به عليه إلى أن قضى الله تعالى ما قضى ومضى من مضى وللباطل جولة ثم يزول، وهو كلام أقرب ما يكون إلى الصواب لكني أشم منه ريح الضلال، ويلوح لي أنه تعريض بالأصحاب- والله تعالى يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور- وفي العدول عن الإضمار إلى الإظهار في هذا المقام ما لا يخفى إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ ظرف لحاج، وجوّز أن يكون بدلا من آتاه بناء على القول الذي علمت، واعترضه أبو حيان بأن الظرفين مختلفان إذ وقت إيتائه الملك ليس وقت إبراهيم ﵇ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فإنه على ما روي قاله بعد أن سجن لكسره الأصنام وإثر قول نمروذ له- وقد كان أوتي قبل الملك من ربك الذي تدعو إليه؟ وأجاب السفاقسي بالتجوز في آتاهُ وعدم إرادة ابتداء الإتيان منه بل زمان الملك وهو ممتد يسع قولين بل أقوالا، واعترض أبو البقاء أيضا بأن المصدر غير الظرف فلو كان بدلا لكان غلطا إلا أن يجعل إذ بمعنى أن المصدرية، وقد جاء ذلك، وقال الحلبي:- وهذا بناء- منه على أن إنّ مفعول من أجله وليست واقعة موقع الظرف أما إذا كانت واقعة موقعه فلا يكون بدل- غلط بل بدل كل من كل، وفيه ما تقدم من الكلام، وقيل: يجوز أن يكون بدلا من آتاهُ بدل اشتمال، واستشكل بعضهم على جميع ذلك موقع قوله تعالى: قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ إلا أن يجعل استئنافا جواب سؤال، وجعله بمنزلة المرئي يأبى ذلك، ومن هنا قيل: إن الظرف متعلق بقوله سبحانه: قالَ أَنَا إلخ، ويقدر السؤال قبل إذ قال كأنه قيل: كيف حاج إبراهيم؟ فأجيب بما أجيب، ولا يخفى أن الإباء هو الإباء، فالأولى القول من أول الأمر بأن هذا القول بيان لقوله سبحانه: حَاجَّ، ورَبِّيَ بفتح الياء، وقرىء بحذفها، وأراد ﵇ بيحيي ويميت- يخلق الحياة والموت في الأجساد، وأراد اللعين غير ذلك فقد روي عنه أنه أتى برجلين فقتل أحدهما وترك الآخر وقال ما قال: ولما كان هذا بمعزل عن المقصود وكان بطلانه من الجلاء والظهور بحيث لا م ٢- روح المعاني مجلد ٢
İmâmiyye'den bazıları, Allah'ın kâfire vermediği mülkün emir ve nehiy sahibi kılma ve yaratılmışlara itaati farz kılma yoluyla olan mülk olduğu, galebe, mal çokluğu ve zorla söz geçirme şeklinde olan mülkün —Nemrud'un mülkü gibi— ise üzerinde iki koçun tokuşmayacağı veya hakkında iki farklı sözün söylenemeyeceği bir husus olduğu görüşüne gitmiştir. Bu azgına birinci manada mülk verildiğini söylemek insaftan uzaktır; bilakis buna hakikatte mazhar kılınan İbrahim aleyhisselâm'dır; ancak Allah Teâlâ takdir ettiğini takdir edip gelip geçenler geçinceye kadar onun mülküne karşı çıkılmış ve Allah Teâlâ'nın ona bahşettiği şeyde ona galebe çalınmıştır; bâtılın bir süre üstünlüğü olur, sonra zail olur. Bu, doğruya en yakın sözdür; ancak ben ondan sapıklık kokusu alıyorum ve bana öyle geliyor ki bu, sahabeye bir tarizdir —Allah Teâlâ gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediğini bilir—. Bu makamda zamir getirmekten vazgeçilip açık isim kullanılmasındaki hikmet gizli değildir. { إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrahim demişti”; 'hâcce' için zarftır; bildiğin görüşe binaen 'âtâhu'dan bedel olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân ise iki zarfın farklı olduğu, zira ona mülkün verildiği vaktin İbrahim aleyhisselâm'ın [konuştuğu] vakit olmadığı gerekçesiyle buna itiraz etmiştir: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür”. Zira rivayet edildiğine göre o, putları kırdığı için hapsedildikten sonra ve daha önce mülk verilmiş olan Nemrud'un ona: 'Kendisine davet ettiğin Rabbin kimdir?' sözünün akabinde bunu söylemiştir. Sefâkusî, 'âtâhu'da mecaz yapılarak ondan vermenin başlangıcının değil, iki hatta daha fazla söze yetecek kadar geniş olan mülk zamanının kastedildiği şeklinde cevap vermiştir. Ebü'l-Bekā da mastarın zarftan farklı olduğu, dolayısıyla bedel olmasının yanlış olacağı itirazını yöneltmiştir; meğerki 'iz', masdariyye olan 'en' manasında kılınsın ki bu da vaki olmuştur. Halebî ise şöyle demiştir: 'Bu, onun 'en'in mef'ûlün lieclih olduğu ve zarf yerine geçmediği kabulüne dayanır; zarf yerine geçtiğinde ise bedel-i galat değil, bedel-i kül minel-kül olur.' Bunda da önceki sözler geçerlidir. 'Âtâhu'dan bedel-i iştimal olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Bazıları bütün bunlara göre Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” buyruğunun yerini müşkül görmüştür; meğerki bir soruya cevap olarak istînâf kılınsın; bunun görülen şey mesabesinde kılınması ise buna engeldir. Buradan hareketle zarfın Sübhânehu'nun: { قالَ أَنَا } vb. buyruğuna müteallik olduğu ve sorunun 'iz kāle'den önce takdir edildiği söylenmiştir; adeta: 'İbrahim nasıl tartıştı?' denilmiş de bu şekilde cevap verilmiş gibi. Gizli değildir ki bu kabulsüzlük yine aynı kabulsüzlüktür; en uygun olanı, işin başından itibaren bu sözün Sübhânehu'nun: { حَاجَّ } buyruğunun bir beyanı olduğunu söylemektir. 'Rabbî', yâ'nın fethasıyla okunmuş, hazfiyle de okunmuştur. O aleyhisselâm 'diriltir ve öldürür' sözüyle bedenlerde hayatı ve ölümü yaratmayı kastetmiştir; lanetli ise bundan başkasını kastetmiştir. Nitekim ondan iki adam getirdiği, birini öldürüp diğerini bıraktığı ve söylediğini söylediği rivayet edilmiştir. Bu durum maksadın tamamen uzağında olduğu ve bâtıllığı da
يخفى على أحد والتعرض لإبطال مثل ذلك من قبيل السعي في تحصيل الحاصل أعرض الخليل ﵊ عن إبطاله وأتى بدليل آخر أظهر من الشمس.
Hiç kimseye gizli kalmayacak derecede açık ve seçik olduğu, böyle bir şeyi iptal etmeye girişmek de tahsîl-i hâsıl (zaten hâsıl olanı elde etmeye çalışma) kabilinden olduğu için Halil aleyhisselâm onu iptal etmekten yüz çevirmiş ve güneşten daha parlak başka bir delil getirmiştir.
قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ وفيه دليل على جواز انتقال المجادل من حجة إلى أخرى أوضح منها، وهي مسألة متنازع فيها، وحمل ذلك على هذا أحد طريقين مشهورين في الآية، وثانيهما أن الانتقال إنما في هو المثال كأنه قال: ربي الذي يوجد الممكنات ويعدمها وأتى بالإحياء والإماتة مثالا فلما اعترض جاء بمثال أجلى دفعا للمشاغبة، قال الإمام: والإشكال عليهما من وجوه.
{ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' dedi”. Bunda, münazara edenin bir delilden ondan daha açık diğer bir delile geçmesinin caiz olduğuna dair bir kanıt vardır ki bu tartışmalı bir meseledir. Ayetteki iki meşhur yoldan biri budur. İkincisi ise intikalin sadece misalde olmasıdır; adeta o: 'Rabbim mümkün varlıkları var eden ve yok edendir' demiş ve diriltip öldürmeyi misal olarak getirmiştir; itiraz edilince de mugalatayı savmak için daha açık bir misal getirmiştir. İmam [Râzî] dedi ki: Her iki yola da çeşitli vecihlerden itiraz edilmiştir.
الأول أن صاحب الشبهة إذا ذكر الشبهة ووقعت تلك الشبهة في الأسماع وجب على المحق القادر على ذكر الجواب، وذكر الجواب في الحال إزالة للتلبيس والجهل عن العقول، فلما طعن المارد في الدليل أو في المثال الأول بتلك الشبهة كان الاشتغال بإزالتها واجبا مضيقا فكيف يليق بالمعصوم تركه والانتقال إلى شيء آخر، والثاني أنه لما أورد المبطل ذلك السؤال كان ترك المحق الكلام عليه والتنبيه على ضعفه مما يوجب سقوط وقع الرسول وحقارة شأنه وأنه غير جائز، والثالث أنه وإن كان الانتقال من دليل إلى آخر أو من مثال إلى غيره لكنه يجب أن يكون المنتقل إليه أوضح، وأقرب وهاهنا ليس كذلك لأن جنس الحياة لا قدرة للخلق عليه، وأما جنس تحريك الأجسام فللخلق قدرة عليه فلا يبعد وجود ملك عظيم الجثة يكون محركا للسماوات فعلى هذا الاستدلال بالإماتة والإحياء أظهر وأقوى من الاستدلال بطلوع الشمس فكيف يليق بالنبي المعصوم أن ينتقل من الدليل الأوضح إلى الدليل الخفي، والرابع أن المارد لما لم يستح من معارضة الاحياء والاماتة الصادرين من الله تعالى بالقتل والتخلية فكيف يؤمن منه عند الانتقال إلى طلوع الشمس أن يقول بل طلوع الشمس من المشرق مني فإن كان لك إله فقل له حتى يطلعها من المغرب وعند ذلك التزم المحققون أنه لو أورد هذا السؤال لكان الواجب أن يطلعها من المغرب، ومن المعلوم طلوع الشمس من المغرب يكون الدليل على وجود الصانع هو هذا الطلوع لا الطلوع الأول، وحينئذ يصير ذلك ضائعا كما صار الأول كذلك، وأيضا فما الذي حمل الخليل ﵇ على ترك الجواب عن ذلك السؤال الركيك وتمسك بدليل لا يمكن تمشيته إلا بالتزام اطلاع الشمس من المغرب وبتقدير ذلك يضيع الدليل الثاني كما ضاع الأوّل، ومن المعلوم أن التزام هذه المحذورات لا تليق بأقل الناس علما فضلا عن أفضل العلماء وأعلم الفضلاء.
Birincisi: Şüphe sahibi şüpheyi zikrettiğinde ve bu şüphe kulaklara ulaştığında, cevabı vermeye gücü yeten hak ehline, akıllardan aldatmacayı ve cehaleti gidermek için o anda cevabı zikretmek vacip olur. Bu azgın kimse birinci delile veya birinci misale o şüphe ile dil uzatınca onu gidermekle meşgul olmak dar vakitli bir vecibe (vâcib-i mudayyak) olmuştu; masum bir peygambere onu bırakıp başka bir şeye geçmek nasıl layık olabilir? İkincisi: Bâtıl ehli bu soruyu yönelttiğinde, hak ehlinin onun üzerinde durmayı ve zayıflığını belirtmeyi terk etmesi, elçinin itibarının sarsılmasına ve şanının küçülmesine yol açacak bir durumdur ve bu caiz değildir. Üçüncüsü: Bir delilden diğerine veya bir misalden başkasına intikal caiz olsa bile, kendisine intikal edilen şeyin daha açık ve daha yakın olması gerekir; burada ise durum öyle değildir. Çünkü hayatın cinsine mahlûkatın gücü yetmez; cisimleri hareket ettirme cinsine ise mahlûkatın gücü yeter. Dolayısıyla gökleri hareket ettiren büyük cüsseli bir meleğin bulunması uzak değildir. Buna göre öldürme ve diriltmeyle istidlal etmek, güneşin doğuşuyla istidlal etmekten daha açık ve daha güçlüdür; masum peygambere daha açık delilden kapalı delile geçmek nasıl yakışır? Dördüncüsü: Bu azgın kimse Allah Teâlâ'dan sâdır olan diriltme ve öldürmeyi öldürmek ve serbest bırakmakla karşılamaktan utanmadığına göre, güneşin doğuşuna intikal edildiğinde: 'Bilakis güneşin doğudan doğması bendendir, eğer senin bir ilahın varsa ona söyle de onu batıdan doğursun' demekten onu ne alıkoyabilirdi? Bu durumda muhakkikler şöyle bir iltizamda bulunmuşlardır: Eğer o bu soruyu yöneltseydi, vacip olan onu batıdan doğurması olurdu. Malumdur ki güneş batıdan doğduğunda Sâni'in varlığına delil birinci doğuş değil bu doğuş olur; o vakit birincisi gibi bu da boşa gitmiş olur. Ayrıca Halil aleyhisselâm'ı o çürük soruya cevap vermeyi terk etmeye ve ancak güneşin batıdan doğdurulmasını iltizam etmekle yürütülebilecek bir delile sarılmaya sevk eden neydi? Bu takdirde birinci delil boşa gittiği gibi ikinci delil de boşa gider. Malumdur ki bu mahzurları benimsemek en az ilmi olan insana bile yakışmaz, nerede kaldı âlimlerin en faziletlisine ve faziletlilerin en bilgilisine yakışsın!
فالحق أن هذا ليس دليلا آخر ولا مثالا بل هو من تتمة الدليل الأول، وذلك أنه لما احتج إبراهيم ﵇ بالإماتة والإحياء أورد الخصم عليه سؤالا وهو أنك إن ادعيت الاحياء والإماتة بلا واسطة فذلك لا تجد إلى إثباته سبيلا وإن ادعيت حصولهما بواسطة حركات الأفلاك فنظيره أو ما يقرب منه حاصل للبشر فأجاب الخليل ﵇ بأن الإحياء والإماتة وإن حصلا بواسطة حركات الافلاك لكن تلك الحركات حصلت من الله تعالى وذلك لا يقدح في كون الاحياء والاماتة منه بخلاف الخلق فإنهم لا قدرة لهم على تحريك الافلاك فلا جرم لا يكون الاحياء والإماتة صادرين منهم، ومتى حملت الآية على هذا الوجه لم يلزم شيء من المحذورات عليه انتهى.
Hak olan şu ki bu başka bir delil yahut misal değil, bilakis birinci delilin tamamlayıcısıdır. Şöyle ki: İbrahim aleyhisselâm öldürme ve diriltmeyle delil getirince hasım ona şöyle bir soru yöneltti: Eğer sen vasıtasız diriltme ve öldürmeyi iddia ediyorsan bunu ispat etmeye bir yol bulamazsın; şayet bunların feleklerin hareketleri vasıtasıyla hâsıl olduğunu iddia ediyorsan, bunun bir benzeri yahut yakını beşer için de hâsıldır. Bunun üzerine Halil aleyhisselâm şöyle cevap verdi: Diriltme ve öldürme feleklerin hareketleri vasıtasıyla hâsıl olsa bile, o hareketler Allah Teâlâ'dan hâsıl olmuştur ve bu durum diriltme ve öldürmenin O'ndan olmasına halel getirmez; mahlûkat ise böyle değildir, zira onların felekleri hareket ettirmeye güçleri yetmez; bu sebeple diriltme ve öldürme kesinlikle onlardan sâdır olmuş olamaz. Ayet bu veçhe hamledildiğinde ona yönelik mahzurlardan hiçbiri lâzım gelmez. [İmam Râzî'nin sözü] bitti.
ولا يخفى ما فيه، أما أولا فلأن الشبهة إذا كانت في غاية السقوط ونهاية البطلان بحيث لا يكاد يخفى حالها ولا يغر أحدا من الناس أنها لم يمتنع الاعراض عنها إلى ما هو بعيد عن التمويه دفعا للشغب وتحصيلا لما هو المقصود من غير كثير تعب، ولا يوجب ذلك سقوط وقع ولا حقارة شأن وأي تلبيس يحصل من هذه الشبهة للعقول حتى يكون الاشتغال بإزالتها واجبا مضيقا فيخل تركه بالمعصوم على أنه روي أنه ما انتقل حتى بين للمارد فساد قوله حيث قال له: إنك أحييت الحي ولم تحي الميت، وعن الصادق رضي الله تعالى عنه أنه قال له: أحي من قتلته إن كنت صادقا
Bunun ne kadar tutarsız olduğu gizli değildir. Birincisi: Şüphe son derece çürük ve bâtıllığın zirvesinde olup durumu neredeyse hiç kimseye gizli kalmayacak ve insanlardan kimseyi aldatmayacak bir halde olunca; yaygarayı savmak ve maksadı çok yorulmadan elde etmek için ondan yüz çevirip mugalatadan uzak olana geçmek imkânsız değildir. Bu durum değer düşüklüğüne ve makamın küçülmesine de yol açmaz. Akıllar için bu şüpheden ne gibi bir aldatmaca doğabilir ki onu gidermekle meşgul olmak dar vakitli bir vacip olsun da bunu terk etmek masuma zarar versin? Üstelik o azgına sözünün fesadını açıklayana kadar intikal etmediği de rivayet edilmiştir; nitekim ona: 'Sen diriyi diri bıraktın, ölüyü diriltmedin' demiştir. Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre ona: 'Eğer doğru sözlü isen öldürdüğün kimseyi dirilt' demiştir;
لكن لم يقص الله تعالى ذلك الإلزام علينا في الكتاب اكتفاء بظهور الفساد جدا، وأما ثانيا فلأنه من الواضح أن المنتقل إليه أوضح في المقصود من المنتقل عنه ويكاد القول بعكسه يكون مكابرة، وما ذكره في معرض الاستدلال لا يخفى ما فيه، وأما ثالثا فلأن ما ذكره رابعا يرد أيضا على الوجه الذي اختاره إذ لا يؤمن المارد من أن يقول لو كانت حركات الأفلاك من ربك فقل له حتى يطلعها من المغرب- فما هو الجواب هنا هو الجواب- وقد أجابوا عن عدم قول اللعين ذلك بأن المحاجة كانت بعد خلاصه من النار فعلم أن من قدر على ذلك قدر على الإتيان بالشمس من مغربها فسكت، أو بأن الله تعالى أنساه ذلك نصرة لنبيه ﵇ وهو ضعيف- بل الجواب أنه ﵇ استدل بأنه لا بد للحركة المخصوصة والمتحرك بها من محرك لأن حاجة المتحرك في الحركة إلى المحرك بديهية، وبديهي أنه ليس بنمروذ فقال: هو ذا ربي فإن ادعيت أنك الذي تفعل فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ وهذا لا يتوجه عليه السؤال بوجه إذ لو ادعى أن الحركة بنفسها- مع أنها مسبوقة بالغير ولو بآحاد الحركات- كان منع البديهي ولو ادعى أنه الفاعل مع ظهور استحالته ألزم بالتغيير عن تلك الحالة فلا بد من الاعتراف بفاعل يأتي بها من المشرق، والمدعى أن ذلك الفاعل هو الرب، وأما رابعا فلأن ما اختاره لا تدل عليه الآية الكريمة بوجه، وليس في كلام الكافر سوى دعواه الإحياء والإماتة ولم يستشعر منها بحث توسط حركات الأفلاك ولم يوقف له على أثر ليجاب بأن تلك الحركات أيضا من الله تعالى فلا يقدح توسطها في كون الإحياء والإماتة منه تعالى شأنه- ولا أظنك في مرية من هذا- ولعل الأظهر مما ذهب إليه الإمام ما ذكره بعض المحققين من أن المارد لما كان مجوزا لتعدد الآلهة لم يكن مدعيا أنه إله العالم ولو ادعاه لجنن على نحو من مذهب الصابئة أن الله تعالى فوض إلى الكواكب التدبير والأفعال من الإيجاد وغيره منسوبة إليهن، فجوز أن يكون في الأرض أيضا من يفوض إليه إما قولا بالحلول أو لاكتساء خواص فلكية أو غير ذلك أراد إبراهيم ﵇ أن ينبه على قصوره عن هذه الرتبة وفساد رأيه من جهة علمه الضروري بأنه مولودا حدث بعد أن لم يكن وأن من لا وجود له في نفسه لا يمكنه الإيجاد الذي هو إفاضة الوجود البتة ضرورة احتياجه إلى الموجد ابتداء ودواما وهذا كاف في إبطال دعوى اللعين فلم يعمم الدعوى في تفرده تعالى بالإلهية على إنه لوح إليه من حيث إنه لا فرق بين الإيجاد والإعدام نوعين هما الاحياء والاماتة والقادر على إيجاد كل ممكن وإعدامه يلزمه أن يكون خارجا عن الممكنات واحدا من كل الوجوه لأن التعدد يوجب الإمكان والافتقار كما برهن عليه في محله، فعارضه اللعين بما أوهم أنه يجوز أن يكون الممكن لاستغنائه عن الفاعل في البقاء- كما عند بعض القاصرين من المتكلمين- مفوضا إليه بعد إيجاده ما يستقل بإيجاد الغير وتدبير الغير، وهذا قد خفي على الأذكياء فضلا عن الأغبياء، وقال:- أنا أحيي وأميت وأبدي- فعليه مشيرا إلى أن للدوام حكم الابتداء في طرف الاحياء وهو في ذلك مناقض نفسه من حيث لا يشعر إذ لو كان كذلك لم يكن التدبير مفوضا إلى غير الباري ولم يكن مستغنيا عن الموجد طرفة عين وإلا فليس العفو إحياء إن سلم أن القتل إماتة فألزمه الخليل ﵇ بأن القادر لا يفترق بالنسبة إليه الدوام والابتداء- فإن الله تعالى يأتي بالشمس من المشرق فأت بها أنت من المغرب- منبها على المناقضة المذكورة مصرحا بأنه
Fakat Allah Teâlâ, fesadın son derece açık oluşuna binaen bu ilzamı Kitap'ta bize kıssa etmemiştir. İkincisi: Kendisine intikal edilen şeyin maksadı ifade etmede kendisinden intikal edilenden daha açık olduğu besbellidir; bunun aksini söylemek neredeyse bir inatlaşmadır; istidlal sadedinde zikrettiği hususların zayıflığı da ortadadır. Üçüncüsü: Dördüncü olarak zikrettiği husus, tercih ettiği veche göre de varit olur; zira azgının: 'Eğer feleklerin hareketleri senin Rabbinden ise O'na söyle de güneşi batıdan doğursun' demesinden emin olunamaz. Burada verilecek cevap ne ise orada da aynıdır. O lanetlinin bunu söylememesine şöyle cevap vermişlerdir: Münazara ateşten kurtulmasından sonra idi; dolayısıyla buna kadir olanın güneşi batısından getirmeye de kadir olduğunu bildi ve sustu. Yahut peygamberine aleyhisselâm yardım etmek için Allah Teâlâ bunu ona unutturdu —ki bu zayıftır—. Bilakis cevap şudur: O aleyhisselâm, belirli bir hareketin ve onunla hareket edenin mutlaka bir hareket ettiriciye muhtaç olduğuyla istidlal etti; zira hareket edenin harekette bir muharrike olan ihtiyacı bedihîdir. Onun Nemrud olmadığı da bedihîdir. Bunun üzerine: 'İşte Rabbim budur; eğer onu yapanın sen olduğunu iddia ediyorsan { فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “haydi sen onu batıdan getir”' dedi. Buna hiçbir yönden soru yöneltilemez; zira tek tek hareketler de olsa hareketin başkası tarafından öncelenmiş olmasına rağmen bizzat kendiliğinden olduğunu iddia etseydi apaçık gerçeği (bedihîyi) inkâr etmiş olurdu. İmkânsızlığı aşikâr olmakla birlikte failin kendisi olduğunu iddia etseydi bu durumu değiştirmeye mecbur bırakılırdı; dolayısıyla onu doğudan getiren bir faili itiraf etmek kaçınılmazdır ve iddia edilen de o failin Rab olduğudur. Dördüncüsü: Tercih ettiği şeye yüce ayet hiçbir şekilde delalet etmemektedir. Kâfirin sözünde diriltme ve öldürme iddiasından başka bir şey yoktur; oradan feleklerin hareketlerinin aracılığı bahsi sezilmemiştir ve ona dair bir ize de rastlanmamıştır ki 'o hareketler de Allah Teâlâ'dandır, dolayısıyla onların aracılığı diriltme ve öldürmenin şânı yüce olan Allah'tan olmasına halel getirmez' diye cevap verilsin. Senin de bunda bir şüphe içinde olduğunu sanmıyorum. İmam'ın gittiği görüşten daha açığı, bazı muhakkiklerin zikrettiği şu husustur: Bu azgın kimse ilahların çokluğunu caiz gördüğünden âlemin ilahı olduğunu iddia ediyor değildi —şayet bunu iddia etseydi deli sayılırdı—; Sâbiîlerin mezhebi tarzında, Allah Teâlâ'nın tedbiri ve yaratma dahil fiilleri kendilerine nispet edilen yıldızlara havale ettiğini [savunuyordu]. Dolayısıyla gerek hulûl görüşüyle gerekse felekî özellikleri kuşanma veya başka bir sebeple yeryüzünde de kendisine yetki devredilen birinin bulunabileceğini caiz gördü. İbrahim aleyhisselâm, onun yok iken sonradan var olmuş doğma bir varlık olduğuna dair zarurî bilgisinden hareketle bu mertebeden ne kadar aciz olduğunu ve fikrinin fesadını hatırlatmak istedi; zira kendi zatında varlığı olmayanın, varlık bahşetmek demek olan icadı gerçekleştirmesi —başlangıçta da devamında da var ediciye muhtaç olmasının zorunluluğu gereği— asla mümkün değildir. Bu da lanetlinin iddiasını çürütmek için kâfidir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilahlıkta tek oluşu davasını genelleştirmedi; ancak diriltme ve öldürme şeklinde iki tür olan var etme ile yok etme arasında bir fark bulunmadığı cihetinden buna ima etti. Her mümkünü var etmeye ve yok etmeye gücü yetenin mümkün varlıkların dışında ve her yönden bir olması lâzım gelir; çünkü çokluk, yerinde ispat edildiği üzere imkânı ve muhtaçlığı gerektirir. Lanetli kimse, bazı yetersiz kelamcılarda olduğu gibi mümkün varlığın bekada faile muhtaç olmaması sebebiyle var edilmesinden sonra başkasını var etmede ve idare etmede müstakil olabileceği vehmini uyandıran bir şeyle ona karşı çıktı —ki bu, ahmaklar şöyle dursun zekilere bile gizli kalmıştır—. 'Ben diriltir ve öldürürüm' dedi ve diriltme tarafında devamın başlangıç hükmünde olduğuna işaret ederek fiilini ortaya koydu. Oysa farkında olmadan kendi kendisiyle çelişiyordu; zira durum böyle olsaydı tedbir Bârî'den başkasına devredilmiş olmazdı ve göz açıp kapayıncaya kadar bile var ediciden müstağni kalamazdı; aksi takdirde öldürmenin bir yok etme olduğu kabul edilse bile affetmek bir diriltme değildir. Bunun üzerine Halil aleyhisselâm, kadir olan için devam ile başlangıç arasında bir fark olmadığını ona ilzam etti: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir'; böylece söz konusu çelişkiye dikkat çekti ve açıkça belirtti ki
غالط في إسناد الفعل دواما إلى غير ما أسند إله ابتداء مظهرا لدى السامعين ما كان عسى أن يغبي على البعض فهذا كلام وارد على الخطابة، والبرهان يتلقاه المواجه به طوعا أو كرها بالإذعان ليس فيه مجال للاعتراض سليم عن العراض، وعليه يكون المجموع دليلا واحدا وليس من الانتقال إلى دليل آخر لما فيه من القيل والقال، ولا من العدول إلى مثال أوضح حتى يقال كأنه قيل: ربي الذي يوجد الممكنات وأتي بالإحياء والإماتة مثالا، فلما اعترض جاء بآخر أجلي دفعا للمشاغة لأنه مع أن فيه ما في الأول يرد عليه أن الكلام لم يسق هذا المساق- كما لا يخفى- هذا والله تعالى أعلم بحقائق كتابه المجيد فتدبر.
O, fiili başlangıçta nispet ettiği şeyden başkasına devamlılıkta nispet etmekle mugalata yapmıştır; böylece dinleyenlerin nezdinde bazısına kapalı kalması muhtemel olan şeyi açığa çıkarmıştır. İşte bu söz, hitabete ve burhana dayalı olarak vârit olmuştur; muhatap olan kimse bunu ister istemez boyun eğerek kabul eder; onda itiraza yer yoktur, sataşmalardan uzaktır. Buna göre sözün tamamı tek bir delil olur; dedikoduya mahal veren başka bir delile intikal kabilinden olmadığı gibi, daha açık bir misale dönüş kabilinden de değildir ki: 'Adeta Rabbim mümkün varlıkları var edendir denildi de diriltme ve öldürme misal olarak getirildi; itiraz edilince de mugalatayı savmak için daha açık bir başkası getirildi' densin. Çünkü birincisinde bulunan itirazların bunda da bulunmasıyla birlikte, gizli kalmayacağı üzere söz bu minval üzere sevk edilmemiştir. Şanı Yüce olan Allah Yüce Kitabı'nın hakikatlerini en iyi bilendir, iyi düşün!
وإنما أتي في الجملة الثانية بالاسم الكريم ولم يؤت بعنوان الربوبية كما أتي بها في الجملة الأولى بأن يقال: إن ربي ليكون في مقابلة أنا في ذلك القول مع ما فيه من الدلالة على ربوبيته تعالى له ﵇ ولذلك المارد عليه اللعنة ففيه ترق عما في تلك الجملة كالترقي من الأرض إلى السماء وهو في هذا المقام حسن حسن التأكيد بأن والأمر للتعجيز والفاء الأولى للايذان بتعلق ما بعدها بما قبلها، والمعنى إذا ادعيت الإحياء والإماتة لله تعالى وأخطأت أنت في الفهم أو غالطت فمريح البال ومزيح الالتباس والاشكال فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ إلخ. والباء للتعدية، ومِنَ في الموضعين لابتداء الغاية متعلقة بما تقدمها من الفعل، وقيل: متعلقة بمحذوف وقع حالا أي مسخّرة أو منقادة فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ أي غلب وصار مبهوتا منقطعا عن الكلام متحيرا لاستيلاء الحجة عليه، وقرئ- بهت- بفتح الباء وضم الهاء- وبهت- بفتح الأولى وكسر الثانية وهما لغتان والفعل فيهما لازم- وبهت- بفتحهما فيجوز أن يكون لازما أيضا، والَّذِي فاعله وأن يكون متعديا وفاعله ضمير إبراهيم، والَّذِي مفعوله- أي فغلب إبراهيم ﵇ الكافر وأسكته- وإيراد الكفر في حيز الصلة للإشعار بعلة الحكم، قال الكيا: وفي الآية دليل على جواز المحاجة في الدين وإن كانت محاجة هذا الكافر كفرا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أي إلى مناهج الحق كما هدى أولياءه، وقيل: لا يهديهم إلى طريق الجنة يوم القيامة أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ عطف على سابقه والكاف إما اسمية بمعنى مثل معمولة- لأرأيت- محذوفا أي- أو أرأيت. مثل الذي مر وإلى ذلك ذهب الكسائي والفراء وأبو علي وأكثر النحويين وحذف لدلالة- ألم تر- عليه على أنه قد قيل: إن مثال هذا النظم كثيرا ما يحذف منه فعل الرؤية كقوله:
İkinci cümlede 'şüphesiz Rabbim' denilerek birinci cümledeki gibi rububiyet unvanıyla getirilmeyip lafza-i celil ile getirilmesi, o sözdeki 'ben' ifadesine mukabele olsun diyedir; bununla birlikte O'nun gerek kendisine aleyhisselâm gerekse o lanetli azgına olan rububiyetine delalet vardır. Dolayısıyla bunda o cümledekine göre yerden göğe yükselmek gibi bir terakki vardır ve bu makamda 'inne' ile tekit edilmesi son derece güzeldir. Emir aciz bırakmak içindir; birinci fâ ise kendisinden sonrasının öncesine taallukunu bildirmek içindir. Mana şöyledir: Eğer Allah Teâlâ için olan diriltme ve öldürmeyi [kendine] iddia ettiysen ve anlamada hata ettiysen yahut mugalata yaptıysan, zihni rahatlatacak, iltibas ve müşkülatı giderecek olan şudur: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ } “Şüphesiz Allah güneşi getirir” ilâ âhir. Bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; her iki yerdeki 'min' ise gaye başlangıcı (iptidâ-i gaye) için olup kendisinden önceki fiile mütealliktir. Bir görüşe göre de hâl konumunda olan mahzûfa mütealliktir; yani 'boyun eğdirilmiş yahut itaat ettirilmiş olarak' demektir. { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “Bunun üzerine inkâr eden o adam apışıp kaldı”; yani mağlup oldu, şaşkına döndü, hüccetin ona galebe çalması sebebiyle nutku tutulup hayretler içinde kaldı. Bâ'nın fethası ve he'nin dammesiyle 'behute' ve birincinin fethası ikincinin kesresiyle 'behite' şeklinde de okunmuştur; bunlar iki lügattir ve ikisinde de fiil lâzımdır. İkisinin fethasıyla 'behete' şeklinde de okunmuştur; bu durumda yine lâzım olması ve { الَّذِي }'nin onun faili olması caiz olduğu gibi, müteaddi olup failinin İbrahim zamiri, { الَّذِي }'nin ise mef'ûlü olması da caizdir —yani İbrahim aleyhisselâm o kâfiri yendi ve susturdu demektir—. Küfrün sıla cümlesi içinde zikredilmesi hükmün illetini hissettirmek içindir. Kıyâ [el-Herrâsî] şöyle demiştir: 'Bu ayette, bu kâfirin tartışması küfür olsa bile dinde münazara yapmanın caiz olduğuna delil vardır.' { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”; yani dostlarını hidayete erdirdiği gibi onları hakkın yollarına iletmez. Bir görüşe göre: Kıyamet gününde onları cennetin yoluna iletmez. { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut o kimse gibisini [görmedin mi] ki bir kasabaya uğramıştı”; kendisinden öncekine matuftur. Kâf harfi ya 'misl' manasında ismidir ve mahzûf 'eraeyte'nin mef'ûlüdür; yani 'yahut uğrayan kimsenin mislini gördün mü?' demektir —Kisâî, Ferrâ, Ebû Ali ve nahivcilerin çoğu bu görüşe gitmiştir— ve { أَلَمْ تَرَ }'nin ona delalet etmesinden dolayı hazfedilmiştir; nitekim bu tarz söz diziminde görme fiilinin çokça hazfedildiği söylenmiştir, şairin şu sözünde olduğu gibi:
قال لها كلابها أسرعي ... كاليوم (مطلوبا، ولا طالبا)
Köpekleri ona: Acele et, dedi ... Bugün gibisi (ne arandı, ne de arayan oldu).
وجيء بهذه الكاف للتنبيه على تعدد الشواهد وعدم انحصارها فيما ذكر كما في قولك- الفعل الماضي- مثل:
Bu kâf harfi, şahitlerin çokluğuna ve zikredilenle sınırlı olmadığına dikkat çekmek için getirilmiştir; tıpkı senin: 'Geçmiş zaman fiili, şunun gibidir:' demen gibi:
نصر، وتخصيص هذا بذلك على ما قيل: لأن منكر الأحياء كثير، والجاهل بكيفيته أكثر من أن يحصى بخلاف مدعي الربوبية، وقيل: إنها زائدة- وإلى ذلك ذهب الأخفش- أي أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ أو كَالَّذِي مَرَّ إلخ، وقيل. إنه عطف محمول على المعنى كأنه قيل: أَلَمْ تَرَ كالذي حاج، أو كَالَّذِي مَرَّ وقيل: إنه من كلام إبراهيم ﵇ ذكره جوابا لمعارضة ذلك الكافر، وتقديره وإن كنت تحيي فأحي كإحياء الذي مرّ، ولا يخفى ضعفه للفصل وكثرة التقدير، وإنما لم تجعل الكاف أصلية والعطف على الَّذِي نفسه في الآية السابقة لاستلزامه دخول إلى على الكاف، وفيه إشكال لأنها إلى كانت حرفية فظاهر وإن كانت اسمية فلأنها مشبهة بالحرف في عدم التصرف لا يدخل عليها من الحروف إلا ما ثبت في كلامهم، وهو عن- وذلك على قلة أيضا، وقال بعضهم: إن كلا من لفظ أَلَمْ تَرَ وأَ رَأَيْتَ [الكهف: ٦٣، الفرقان: ٤٣، العلق: ٩ و ١١ و ١٣، الماعون: ١] مستعمل لقصد التعجب إلا أن الأول تعلق بالمتعجب منه فيقال: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي صنع كذا بمعنى انظر إليه فتعجب من حاله، والثاني بمثل المتعجب منه فيقال: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي صنع كذا بمعنى انظر إليه فتعجب من حاله، والثاني بمثل المتعجب منه فيقال- أرأيت مثل الذي صنع كذا بمعنى إنه من الغرابة بحيث لا يرى له مثل ولا يصح أَلَمْ تَرَ إِلَى مثله إذ يكون المعنى أنظر إلى المثل وتعجب من الذي صنع، ولذا لم يستقم عطفك كَالَّذِي مَرَّ على الَّذِي حَاجَّ ويحتاج إلى التأويل في المعطوف بجعله متعلقا بمحذوف- أي أرأيت كالذي مر- فيكون من عطف الجملة أو في المعطوف عليه نظرا إلى أنه في معنى- أرأيت كالذي حاج- فيصح العطف عليه ومن هذا يعلم أن عدم الاستقامة ليس لمجرد امتناع دخول إلى على الكاف بل لو قلت أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ أو مثل كَالَّذِي مَرَّ فعدم
'Nasara' [fiili gibi]. Bunun bununla tahsis edilmesi denildiğine göre: Diriltmeyi inkâr edenler çok, keyfiyetini bilmeyenler ise sayılamayacak kadar çok olduğu içindir; ilahlık iddia eden kimse ise böyle değildir. Bir görüşe göre o zaiddir —Ahfeş bu görüşe gitmiştir—; yani 'İbrahim ile tartışanı görmedin mi yahut geçen kimseyi [görmedin mi]' demektir. Bir görüşe göre bu, manaya hamledilmiş bir atıftır; adeta 'tartışan kimse gibisini görmedin mi yahut geçen kimse gibisini' denilmiş gibidir. Bir görüşe göre de İbrahim aleyhisselâm'ın o kâfirin karşı çıkışına cevap olarak zikrettiği sözlerindendir ve takdiri: 'Eğer diriltiyorsan o uğrayanın diriltilişi gibi dirilt' şeklindedir. Aradaki fasıl ve takdirin çokluğu sebebiyle bunun zayıflığı gizli değildir. Kâf harfinin aslî kılınmayıp önceki ayetteki bizzat { الَّذِي } lafzına atfedilmemesi, 'ilâ' harf-i cerrinin kâf üzerine dahil olmasını gerektireceğindendir; bunda ise müşkülat vardır. Çünkü şayet harf olursa durum açıktır; eğer isim olursa gayr-ı munsarif oluşunda harfe benzediği için harflerden sadece onların kelamında sabit olanı onun üzerine girer ki o da 'an' harfidir ve bu da pek azdır. Bazıları şöyle demiştir: Gerek { أَلَمْ تَرَ }, gerekse { أَرَأَيْتَ } [Kehf: 63; Furkān: 43; Alak: 9, 11, 13; Mâûn: 1] lafızlarının her biri taaccüp kastıyla kullanılır; ancak birincisi kendisinden taaccüp edilen şeye taalluk eder, bu yüzden: 'Falan şeyi yapan kimseye bakmadın mı' denir ki bu 'ona bak da haline şaş' manasındadır. İkincisi ise kendisinden taaccüp edilenin benzerine taalluk eder, bu yüzden şöyle denir: 'Falan şeyi yapanın benzerini gördün mü?' Bu, onun eşi benzeri görülmeyecek derecede acayip olduğu manasınadır. 'Onun misline bakmadın mı' denmesi ise sahih olmaz, çünkü bu takdirde mana 'misl'e bak da o işi yapana şaş' şeklinde olur. Bu yüzden senin { كَالَّذِي مَرَّ } kavlini { الَّذِي حَاجَّ } kavline atfetmen düzgün olmamıştır ve matufta onun mahzûfa müteallik kılınmasıyla —yani 'uğrayan kimse gibisini gördün mü' şeklinde— bir tevil gerekir; bu durumda cümle atfından olur; yahut matufta 'tartışan kimse gibisini gördün mü' manasında olduğu gözetilerek tevil yapılır ve ona atıf sahih olur. Buradan anlaşılır ki bu düzensizlik sadece 'ilâ'nın kâf üzerine girmesinin imkânsızlığından dolayı değildir; bilakis 'İbrahim ile tartışana veya geçen kimse gibisine bakmadın mı' desen bile söz üsluplarını bilen kimse nezdinde
الاستقامة بحاله عند من له معرفة بأساليب الكلام، وإن هذا ليس من زيادة الكاف في شيء بل لا بد في التعجب بكلمة أَرَأَيْتَ من إثبات كاف، أو ما في معناه- ولا يخفى أن هذا من الغرابة بمكان- فإن أَلَمْ تَرَ يستعمل للتعجب مع التشبيه في كلام العرب كما يشير إليه كلام سيبويه، أَرَأَيْتَ كثيرا ما يستعمل بدون الكاف أو ما في معناه، وهو في القرآن كثير وكيف يفرق بينهما بأن الأول تعلق بالمتعجب منه، وفي الثاني بمثله، والمثلية إنما جاءت من ذكر الكاف ولو ذكرت في الأول لكان مثله بلا فرق فهذا مصادرة على المطلوب فليس إلا ما ذكر أولا سوى أن تقدير أَرَأَيْتَ مع الكاف أولى لأن استعماله معها أكثر فتدبر.
Düzensizlik olduğu gibi kalır. Bunun kâf harfinin ziyade kılınmasıyla hiçbir ilgisi yoktur; bilakis { أَرَأَيْتَ } kelimesiyle taaccüp ifade etmede mutlaka bir kâf harfinin veya onun manasındaki bir şeyin bulunması gerekir. Gizli kalmayacağı üzere bu son derece gariptir. Zira { أَلَمْ تَرَ }, Sîbeveyh'in sözünün de işaret ettiği gibi Arap kelamında teşbihle birlikte taaccüp için kullanılır. { أَرَأَيْتَ } ise kâf veya manasındaki bir şey olmaksızın çokça kullanılır ve bu Kur'an'da pek çoktur. Birincisinin taaccüp edilene, ikincisinin ise onun misline taalluk ettiği söylenerek araları nasıl ayrılabilir? Misliyet ancak kâf'ın zikredilmesinden doğmuştur; şayet birincide zikredilseydi hiçbir fark olmaksızın onun gibi olurdu. Dolayısıyla bu bir müsadere ale'l-matluptur (kısır döngüdür); ilk zikredilenden başkası geçerli değildir; şu kadar var ki { أَرَأَيْتَ } takdiri kâf ile birlikte daha evladır, çünkü onunla kullanımı daha çoktur; iyi düşün!
وأَوْ للتخيير أو للتفصيل-
'Ev' muhayyerlik veya tafsil içindir.
والمار- هو عزيز بن شرخيا- كما أخرجه الحاكم عن علي كرم الله تعالى وجهه.
Uğrayan kimse —Hâkim'in Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiği üzere— Üzeyr b. Şerhiyâ'dır.
وإسحق بن بشر عن ابن عباس، وعبد الله بن سلام، واليه ذهب قتادة، وعكرمة، والربيع، والضحاك، والسدي، وخلق كثير-
İshak b. Bişr'in İbn Abbas ve Abdullah b. Selâm'dan rivayetine göre de böyledir; Katâde, İkrime, Rebî', Dahhâk, Süddî ve pek çok kimse bu görüşe gitmiştir.
وقيل: هو أرميا بن خلقيا من سبط هرون ﵇ وهو المروي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه-
Onun Hârûn aleyhisselâm'ın soyundan İrmiyâ b. Halkıyâ olduğu da söylenmiştir —Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilen budur—.
وإليه ذهب وهب، وقيل: هو الخضر ﵇ وحكي ذلك عن ابن إسحق- وزعم بعضهم أن هذين القولين واحد، وأن أرميا هو الخضر بعينه، وقيل: شعيا، وقيل: غلام لوط ﵇، وقال مجاهد: كان المار رجلا كافرا بالبعث وأيد بنظمه مع نمروذ في سلك واحد حيث سيق الكلام للتعجيب من حالهما، وبأن كلمة الاستبعاد في هذا المقام تشعر بالإنكار ظاهرا وليست هي فيه مثلها في أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ [آل عمران: ٤٠، مريم: ٨ و ٢٠] وأَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ [آل عمران: ٤٧] وعورض بما بين قصته وقصة إبراهيم الآتية بعد من التناسب المعنوي فإن كليهما طلبا معاينة الإحياء مع أن ما جرى له في القصة مما يبعد أن يجري مع كافر- وإذا انضم إلى ذلك تحريه الظاهر في الاحتراز عن الكذب في القول الصادر قبل التبيين الموجب لإيمانه على زعم من يدعي كفره- قوى المعارض جدا، وإن قلنا:
Vehb bu görüşe meyletmiştir. Onun Hızır aleyhisselâm olduğu da söylenmiş ve bu İbn İshak'tan nakledilmiştir. Bazıları bu iki görüşün bir olduğunu ve İrmiyâ'nın bizzat Hızır olduğunu iddia etmiştir. İş'iyâ olduğu, Lût aleyhisselâm'ın hizmetçisi olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ise: 'Uğrayan kişi öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden bir kâfirdi' demiştir. Bu görüş; söz her ikisinin durumuna taaccüp ifade etmek üzere sevk edildiğinden onun Nemrud ile aynı ipe dizilmesiyle ve bu makamdaki uzak görme kelimesinin zahiren inkâr hissettirmesiyle desteklenmiştir; buradaki durum { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Benim nasıl oğlum olur?” [Âl-i İmrân: 40; Meryem: 8, 20] ve { أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ } “Benim nasıl çocuğum olur?” [Âl-i İmrân: 47] ayetlerindeki gibi değildir. Buna karşılık, onun kıssası ile bundan sonra gelecek olan İbrahim'in kıssası arasındaki manevî uyumla karşı çıkılmıştır; zira her ikisi de diriltilmeyi gözleriyle görmeyi talep etmişlerdir; üstelik bu kıssada onun başına gelenler bir kâfirin başına gelmesi uzak ihtimal olan şeylerdendir. Buna bir de onun kâfir olduğunu iddia edenlerin zannınca imanını gerektiren açıklama yapılmadan önce kendisinden sâdır olan sözde yalandan sakınmadaki zahirî titizliği eklendiğinde, karşı delil son derece güçlenir. Şayet biz:
بأن دلالة الانتظام في سلك نمروذ على الإيمان أحق لينطبق على التفصيل المقدم في اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا إلخ حسب ما أشرنا إليه في القيل قبل لم يكد يتوهم القول بالكفر كما لا يخفى،- والقرية- قال ابن زيد: هي التي خرج منها الألوف، وقال الكلبي: دير سابراباد، وقال السدي: دير سلماباذ، وقيل: دير هرقل، وقيل: المؤتفكة، وقيل: قرية العنب على فرسخين من بيت المقدس، وقال عكرمة، والربيع، ووهب: هي بيت المقدس وكان قد خربها بختنصر وهذا هو الأشهر، واشتقاقها من القرى وهو الجمع وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها أي ساقطة على سقوفها بأن سقط السقف أولا ثم تهدمت الجدران عليه، وقيل: المعنى خالية عن أهلها ثابتة على عروشها أي إن بيوتها قائمة والجار والمجرور على الأول متعلق- بخاوية- وعلى الثاني بمحذوف وقع خبرا بعد خبر- لهي- والجملة قيل: في موضع الحال من الضمير المستتر في مَرَّ وقيل: من قَرْيَةٍ ويجيء الحال من النكرة على القلة، وقيل: في موضع الصفة لها ويبعده توسط الواو، ومن الناس من جوز كون عَلى عُرُوشِها بدلا من قَرْيَةٍ بإعادة الجار وكونه صفة لها، وجملة وَهِيَ خاوِيَةٌ إما حال من- العروش- أو من- القرية- أو من- ها- والعامل معنى الاضافة والكل مما لا ينبغي حمل التنزيل عليه قالَ في نفسه أو بلسانه أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها المشار إليه إما نفس القرية بدون تقدير كما هو الظاهر، فالاحياء والاماتة مجازان عن العمارة والخراب، أو بتقدير مضاف- أي أصحاب هذه القرية- فالإحياء والإماتة على حقيقتها، وإما عظام القرية البالية وجثثهم المتفرقة، والسياق دال على ذلك، والاحياء والاماتة على حالهما أيضا، فعلى القول بالمجاز يكون هذا القول على سبيل التلهف والتشوق إلى عمارة تلك القرية لكن مع استشعار اليأس عنها على أبلغ وجه وأوكده ولذا أراه الله تعالى أبعد الأمرين في نفسه، ثم في غيره، ثم أراه ما استبعده صريحا مبالغة في إزاحة ما عسى يختلج في خلده، وعلى القول الثاني يكون اعترافا بالعجز عن معرفة طريق الاحياء واستعظاما لقدرة
Nemrud'un dizisine dahil edilmesinin delaletinin, daha önceki 'denildi ki' kısmında işaret ettiğimiz üzere { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah inananların dostudur” ilâ âhir ayetinde takdim edilen tafsilata uygun düşmesi için imana delalet etmeye daha layık olduğunu söylersek, gizli kalmayacağı üzere küfür olduğunu söylemek neredeyse vehmedilemez. Kasaba hakkında ise İbn Zeyd: 'Binlerce kişinin çıktığı kasabadır' demiştir. Kelbî: 'Deyr-i Sâberâbâd', Süddî: 'Deyr-i Selmâbâz' demiştir. Deyr-i Hırakl olduğu, Mu'tefike olduğu, Beytülmakdis'e iki fersah mesafedeki Ineb köyü olduğu da söylenmiştir. İkrime, Rebî' ve Vehb ise: 'O Beytülmakdis'tir ve Buhtunnasr onu harap etmişti' demişlerdir; en meşhur olan da budur. Kasaba (karye) kelimesinin iştikakı 'kırâ' yani toplamak kökündendir. { وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “çatıları çökmüş, duvarları onların üzerine yıkılmış bir haldeydi”; yani önce tavanın çökmesi, ardından duvarların onun üzerine yıkılması suretiyle tavanlarının üzerine çökmüş haldeydi. Bir görüşe göre mana: 'ahalisinden boşalmış, çatıları ise sapasağlam ayakta durmaktaydı' demektir; yani evleri ayaktadır. Câr-mecrûr birinciye göre { خاوِيَةٌ }'ye mütealliktir; ikinciye göre ise { هِيَ } için haberden sonra haber olan mahzûfa mütealliktir. Bu cümlenin { مَرَّ } içindeki müstetir zamirden hâl konumunda olduğu söylenmiştir; { قَرْيَةٍ } lafzından olduğu da söylenmiştir ki nekreden hâl gelmesi azdır. Onun sıfatı konumunda olduğu da söylenmiştir fakat araya vâv'ın girmesi bunu uzak kılar. İnsanlardan bazıları { عَلى عُرُوشِها } ifadesinin harf-i cer tekrarıyla { قَرْيَةٍ }'den bedel olmasını ve onun sıfatı olmasını caiz görmüştür. { وَهِيَ خاوِيَةٌ } cümlesi ise ya 'el-urûş'tan ya 'el-karye'den yahut 'hâ' zamirinden hâldir; âmil ise izafet manasıdır. Bunların tamamı tenzilin kendisine hamledilmemesi gereken şeylerdir. { قالَ } “Dedi”; kendi içinde yahut diliyle, { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?”. Kendisine işaret edilen şey ya zahir olduğu üzere takdirsiz olarak bizzat kasabadır; bu durumda diriltme ve öldürme imar etme ve harap olmadan kinayedir; yahut bir muzâf takdiriyle —yani 'bu kasabanın ahalisini'—dir; bu durumda diriltme ve öldürme hakiki manasındadır. Ya da kasabanın çürümüş kemikleri ve darmadağın olmuş cesetleridir; siyak buna delalet etmektedir ve diriltme ile öldürme yine hakiki halindedir. Mecaz olduğu görüşüne göre bu söz, o kasabanın imarına yönelik bir hasret ve arzu yoluyla söylenmiş olmakla birlikte en beliğ ve en kuvvetli şekilde ondan ümitsizlik duygusunu da içermektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ ona iki işin en uzağını önce kendi nefsinde, sonra başkasında göstermiş, ardından da gönlünde belirmesi muhtemel şüpheleri gidermede mübalağa olsun diye uzak gördüğü şeyi açıkça ona göstermiştir. İkinci görüşe göre ise diriltmenin yolunu bilmekten aciz olduğunu itiraf etme ve
المحيي إذا قلنا: إن القائل كان مؤمنا وإنكارا للقدرة على ذلك إن كان كافرا، ورجح أول الاحتمالات الثلاثة في المشار إليه بأن إرادة إحياء- لأهل، أو عظامهم- يأباه التعرض لحال القرية دون حال من ذكر، والاقتصار على ذكر موتهم دون كونهم ترابا أو عظاما نخرة مع كونه أدخل في الاستبعاد لشدة مباينته للحياة وغاية بعده عن قبولها على أنه لم تتعلق إرادته تعالى بإحيائهم كما تعلقت إرادته تعالى بعمارتها ومعاينة المار لها كما ستسمعه، وتقديم المفعول على الفاعل للاعتناء به من حيث إن الاستبعاد ناشئ من جهته لا من جهة الفاعل، وأَنَّى نصب على الظرفية إن كانت بمعنى متى، وعلى الحالية من هذه إن كانت بمعنى كيف، والعامل فيه على أي حال يُحْيِي.
Diriltenin kudretini büyük görmedir —şayet söyleyenin mümin olduğunu söylersek—; kâfir olduğunu söylersek buna olan kudreti inkâr etmedir. İşaret edilen şey hususunda üç ihtimalden birincisi şu gerekçeyle tercih edilmiştir: Ahalinin yahut onların kemiklerinin diriltilmesinin murat edilmesine, zikredilenlerin durumu yerine kasabanın durumuna değinilmiş olması ve onların toprak veya çürümüş kemikler haline gelişlerinin zikredilmeyip sadece ölümlerinin zikredilmesiyle yetinilmesi mani olur; oysa hayattan son derece uzak ve onu kabule alabildiğine uzak olması hasebiyle bu durum uzak görmeye daha uygundur. Kaldı ki işiteceğin üzere Allah Teâlâ'nın iradesi kasabanın imarına ve oradan geçenin bunu müşahedesine taalluk ettiği gibi onların diriltilmesine taalluk etmemiştir. Mef'ûlün failden öne alınması, uzak görmenin fail cihetinden değil mef'ûl cihetinden neşet etmesi bakımından ona önem verildiği içindir. { أَنَّى } şayet 'ne zaman' manasında ise zarf olarak; 'nasıl' manasında ise { هذِهِ }'den hâl olarak mensuptur; her iki durumda da onda âmil { يُحْيِي } fiilidir.
فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ أي فألبثه ميتا مائة عام ولا بد من اعتبار هذا التضمين لأن الإماتة بمعنى إخراج الروح وسلب الحياة مما لا تمتد- والعام- السنة من العوم وهو السباحة، وسميت بذلك لأن الشمس تعوم في جميع بروجها ثُمَّ بَعَثَهُ أي أحياه من بعثت الناقة إذا أقمتها من مكانها، ولعل إيثاره على أحياه للدلالة على سرعته وسهولة تأتيه على الباري عز اسمه، وللإيذان بأنه قام كهيئته يوم مات عاقلا فاهما مستعدا للنظر والاستدلال وكان ذلك بعد عمارة القرية، ففي البحر أنه لما مر له سبعون سنة من موته وقد منعه الله تعالى من السباع والطير ومنع العيون أن تراه أرسل ملكا إلى ملك عظيم من ملوك فارس يقال له: كوسك فقال: إن الله تعالى يأمرك أن تنفر بقومك فتعمر بيت المقدس وإيليا وأرضها حتى تعود أحسن مما كانت فانتدب الملك في ثلاثة آلاف قهرمان مع كل قهرمان ألف عامل وجعلوا يعمرونها وأهلك الله تعالى بختنصر ببعوضة دخلت دماغه ونجى الله تعالى من بقي من بني إسرائيل وردهم إلى بيت المقدس فعمروها ثلاثين سنة وكثروا حتى كانوا كأحسن ما كانوا عليه فعند ذلك أحياه الله تعالى قالَ استئناف مبني على السؤال كأنه قيل: فماذا قال له؟ فقيل قال: كَمْ لَبِثْتَ ليظهر له العجز عن الإحاطة بشؤون الله تعالى على أتم وجه وتنحسم مادة استبعاده بالمرة و «كم» نصب على الظرفية ومميزها محذوف تقديره كَمْ وقتا والناصب له لَبِثْتَ والظاهر أن القائل هو الله تعالى، وقيل: هاتف من السماء، وقيل: جبريل، وقيل: نبي، وقيل: رجل مؤمن شاهده يوم مات وعمر إلى حين إحيائه فيكون الإسناد إليه تعالى مجازا قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قاله بناء على التقريب والتخمين أو استقصارا لمدة لبثه، وقيل: إنه مات ضحى وبعث بعد المائة قبل الغروب فقال قبل النظر إلى الشمس: يَوْماً ثم التفت فرأى بقية منها فقال: أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ على الإضراب، واعترض بأنه لا وجه للجزم بتمام اليوم ولو بناء على حسبان الغروب لتحقق النقصان من أوله قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ عطف على مقدر أي ما لبثت ذلك القدر بل هذا المقدار فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ قيل: كان طعامه عنبا أو تينا وشرابه عصيرا أو لبنا لَمْ يَتَسَنَّهْ أي لم يتغير في هذه المدة المتطاولة، واشتقاقه من- السنة- وفي لامها اختلاف فقيل: هاء بدليل سانهت فلانا فهو مجزوم بسكون الهاء، وقيل: واو بدليل الجمع على سنوات فهو مجزوم بحذف الآخر والهاء هاء سكت ثبتت في الوقف وفي الوصل لإجرائه مجراه، ويجوز أن يكون التسنه عبارة عن مضي السنين كما هو الأصل ويكون عدم التسنه كناية عن بقائه على حاله غضا طريا غير متكرج، وقيل: أصله لم يتسنن. ومنه- الحمأ المسنون- أي الطين المتغير ومتى اجتمع ثلاث حروف متجانسة يقلب أحدها حرف علة كما قالوا في تظننت: تظنيت، وفي تقضضت: تقضيت، وقد أبدلت هنا النون الأخيرة في رأي ياء، ثم أبدلت الياء ألفا، ثم حذفت للجازم والجملة المنفية حال، وقد جاء مثلها بغير واو خلافا لمن تردد فيه كقوله تعالى: لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ [الأنعام: ١٩، ٩٣] وأُوحِيَ إِلَيَّ [هود: ٣٦] وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ [الأنعام: ٩٣] وصاحبها إما الطعام والشراب، وإفراد الضمير لاجرائهما مجرى الواحد كالغذاء وإما الأخير واكتفى بدلالة حاله على حال الأول ويؤيده قراءة عبد الله، وهذا شريك- لم يتسنه- وقرأ أبي- لم يسنه- بإدغام
{ فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı”; yani onu yüz yıl boyunca ölü olarak bekletti. Bu tazminin kabul edilmesi şarttır; zira ruhun çıkarılması ve hayatın soyulup alınması manasındaki öldürme uzayıp giden bir şey değildir. 'el-Âm' yıl demektir; yüzmek manasındaki 'el-avm' kökünden gelir; güneş bütün burçlarında yüzdüğü için bu ad verilmiştir. { ثُمَّ بَعثَهُ } “sonra onu diriltti”; yani deveyi yerinden kaldırdığında söylenen 'baastü'n-nâkate' tabirinden hareketle onu diriltti. 'Ahyâhu' yerine bunun tercih edilmesi, Bârî'ye (ismi yücedir) göre bunun ne kadar hızlı ve kolay gerçekleştiğini göstermek ve öldüğü günkü gibi aklı başında, anlayan, nazar ve istidlale hazır bir heyette ayağa kalktığını bildirmek içindir. Bu durum kasabanın imar edilmesinden sonra olmuştur. el-Bahr'da zikredildiğine göre, onun ölümünden yetmiş yıl geçip Allah Teâlâ onu yırtıcı hayvanlardan, kuşlardan koruduğu ve gözlerin onu görmesini engellediği zaman, Fars krallarından Kûsek denilen büyük bir krala bir melek gönderip şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah Teâlâ kavminle birlikte sefere çıkmanı, Beytülmakdis'i, İliya'yı ve arazisini eskisinden daha güzel hale gelene kadar imar etmeni emrediyor.' Bunun üzerine kral, her birinin emrinde bin işçi bulunan üç bin kâhyayı görevlendirdi ve orayı imar etmeye başladılar. Allah Teâlâ Buhtunnasr'ı beynine giren bir sivrisinekle helak etti; İsrâiloğulları'ndan geriye kalanları kurtarıp Beytülmakdis'e geri döndürdü; onlar da orayı otuz yıl imar ettiler ve en güzel hallerinde oldukları gibi çoğaldılar; işte o vakit Allah Teâlâ onu diriltti. { قالَ } “Dedi”; sanki: 'Ona ne dedi?' denilmiş de 'şöyle dedi' denilmiş gibi soruya dayalı bir istînâftır: { كَمْ لَبِثْتَ } “Ne kadar kaldın?”; böylece Allah Teâlâ'nın şanını kuşatmaktan aciz olduğu en mükemmel şekilde ona gösterilsin ve uzak görme maddesi tamamen kesilip atılsın diye. 'Kem' zarf olarak mensuptur; mümeyyizi mahzûf olup takdiri 'ne kadar vakit kaldın' şeklindedir ve onu nasbeden { لَبِثْتَ } fiilidir. Zahir olan, söyleyenin bizzat Allah Teâlâ olduğudur. Gökten bir seslenici olduğu, Cebrail olduğu, bir peygamber olduğu yahut öldüğü gün onu görüp dirilişine kadar ömür süren mümin bir adam olduğu da söylenmiştir; bu takdirde isnadın Allah Teâlâ'ya yapılması mecaz olur. { قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım, dedi”. Bunu bir tahmin ve yaklaşık bir hesap üzerine yahut kaldığı süreyi pek kısa bularak söylemiştir. Denildi ki: O kuşluk vakti öldü ve yüz yıl sonra gün batımından önce diriltildi; güneşe bakmadan önce: 'Bir gün' dedi, sonra dönüp baktığında ondan bir parça kalınca ızrâb yoluyla: 'Yahut günün bir kısmı' dedi. Buna, günün başlangıcındaki eksiklik bilindiği için gün batımı hesabı üzerine dahi olsa günün tamamına kesin kanaat getirmesinin bir dayanağı olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Hayır, yüz yıl kaldın, dedi”; takdiri bir söze matuftur; yani 'o kadar kalmadın, bilakis bu miktar kaldın' demektir. { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ } “Yiyeceğine ve içeceğine bak”; yiyeceğinin üzüm veya incir, içeceğinin şıra yahut süt olduğu söylenmiştir. { لَمْ يَتَسَنَّهْ } “bozulmamış”; yani bu uzun süre boyunca değişmemiştir. İştikakı 'es-sene' (yıl) kökündendir; son harfinde ihtilaf edilmiş olup 'sânehtü fülânen' deliliyle he harfi olduğu söylenmiştir, buna göre he'nin sükûnuyla mezumdur; 'senevât' şeklinde çoğul yapılması deliliyle vâv olduğu da söylenmiştir, buna göre son harfinin hazfiyle mezumdur ve he, vakıfta sabit olan, vasılda da vakıf gibi cereyan ettirildiği için sabit kalan sekt he'sidir. 'Tesennüh'ün, aslı üzere yılların geçmesinden ibaret olması ve 'lem yetesenneh'in de taptaze ve bozulmamış olarak kendi halinde kalmasından kinaye olması caizdir. Aslının 'lem yetesennen' olduğu da söylenmiştir; nitekim 'el-hameü'l-mesnûn' (değişmiş balçık) tabiri de bundandır. Birbiriyle aynı cinsten üç harf bir araya geldiğinde, tıpkı 'tezannentü' yerine 'tezannaytü', 'tekaddadtü' yerine 'tekaddaytü' dedikleri gibi, bunlardan biri illet harfine dönüştürülür. Burada da son nûn bir görüşe göre yâ'ya dönüştürülmüş, sonra yâ elife tebdil edilmiş, ardından cezm edici sebebiyle hazfedilmiştir. Nefy edilen cümle hâldir; onun bir benzeri vâv olmaksızın da gelmiştir —bunda tereddüt edenlerin aksine—, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “onlara hiçbir kötülük dokunmadı” [Âl-i İmrân: 174] ve { أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Bana vahyolundu dediği halde kendisine hiçbir şey vahyolunmayan” [En'âm: 93] ayetlerinde olduğu gibi. Hâlin sahibi ya hem yiyecek hem içecektir; gıda gibi tek bir şey yerine konuldukları için zamir tekil getirilmiştir; yahut sonuncusudur ve onun halinin birincinin haline delalet etmesiyle yetinilmiştir. Abdullah ve Şerîk'in 'lem yetesenneh' kıraati bunu destekler; Übey ise t'yi sîn'e idgam ederek 'lem yessenneh' şeklinde okumuştur.
التاء في السين واستشكل تفرع فَانْظُرْ على- لبث المائة- بالفاء وهو يقتضي التغير، وأجيب بأن المفرع عليه ليس- البث الماء بل لبث المائة من غير تغير في جسمه حتى ظنه زمانا قليلا ففرع عليه ما هو أظهر منه وهو عدم تغير الطعام والشراب وبقاء الحيوان حيا من غير غذاء، وقيل: إن التقدير- إن حصل لك عدم طمأنينة في أمر البعث- فانظر إلى طعامك وشرابك السريع التغير حتى تعرف أن من لم يغيره يقدر على البعث. وفيه نظر لأنه مع كونه خلاف الظاهر يعكر عليه قوله تعالى: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ كيف نخرت عظامه وتفرقت أوصاله وهذا هو الظاهر لأنه أدل على الحال وأوفق بما بعده، وكون المراد- انظر إليه سالما في مكانه كما ربطته حفظناه بلا ماء وعلف كما حفظنا الطعام والشراب- ليس بشيء
{ فَانْظُرْ } emrinin fâ ile yüz yıl kalmaya terettüp ettirilmesi müşkül görülmüştür; zira bu durum değişmeyi gerektirir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Üzerine terettüp ettirilen şey yüz yıl kalmanın kendisi değil, vücudunda bir değişiklik olmaksızın yüz yıl kalmasıdır; öyle ki o bu süreyi az bir zaman sanmıştır; dolayısıyla bundan daha açık olan şey, yani yiyecek ve içeceğin değişmemesi ile hayvanın gıdasız olarak canlı kalması onun üzerine terettüp ettirilmiştir. Şöyle de denildi: Takdir şöyledir: 'Şayet diriliş konusunda sende bir tatminsizlik hâsıl olduysa, çabuk bozulan yiyeceğine ve içeceğine bak ki onu değiştirmeyenin diriltmeye de kadir olduğunu bilesin.' Bunda tutarsızlık vardır; zira bu, zahire aykırı olmakla birlikte Allah Teâlâ'nın: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Eşeğine de bak”; kemiklerinin nasıl çürüdüğüne ve mafsallarının nasıl dağıldığına [bak] buyruğuyla da çelişmektedir. Zahir olan da budur; çünkü hâle daha çok delalet etmekte ve sonrasına daha uygun düşmektedir. Muradı: 'Bağladığın gibi yerinde sağlam duran eşeğine bak; yiyeceği ve içeceği koruduğumuz gibi onu da susuz ve yemsiz koruduk' şeklinde anlamak ise hiçbir şey değildir;
ولا يساعده المأثور وَلِنَجْعَلَكَ متعلق بمقدر أي وفعلنا ذلك لنجعلك، ومنهم من قدره متأخرا، وقيل: إنه متعلق بما قبله والواو زائدة وعلى تقديره فهو معطوف على لَبِثْتَ أو على مقدر بطريق الاستئناف أي فعلنا ذلك لتعاين ما استبعدت أو لتهدى ولنجعلك، وقيل: إنه عطف على قالَ ففيه التفات آيَةً أي عبرة أو مرشدا لِلنَّاسِ أي جنسهم أو من بقي من قومه أو للموجودين في هذا القرن بأن يشاهدوك وأنت من أهل القرون الخالية ويأخذوا عنك ما انطوى عنهم منذ أحقاب من علم التوراة، وفيه دليل على ما ذكر من اللبث المديد ولذلك قرن بينه وبين الأمر بالنظر إلى حماره وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ أي عظام الحمار- كما قاله السدي- وكرر الأمر لما أن المأمور به أولا هو النظر إليها من حيث الدلالة على المكث المديد، وثانيا هو النظر إليها من حيث تعتريها الحياة ومباديها، وقيل: عظام أموات أهل القرية، وعن قتادة، والضحاك، والربيع عظام نفسه قالوا: أول ما أحيا الله تعالى منه عيناه وسائر جسده ميت وعظامه نخرة فأمر بالنظر إليها، وقيل: عظامه وعظام حماره والكل لا يعول عليه. كَيْفَ نُنْشِزُها بالزاي المعجمة من الإنشاز وهو الرفع أي كيف نرفعها من الأرض فنردها إلى أماكنها من الجسد، وقال الكسائي: نلينها ونعظمها، وقرأ أبي ننشيها، وابن كثير، ونافع، وأبو عمرو، ويعقوب- ننشرها- من أنشر الله تعالى الموتى أحياها ولعل المراد بالاحياء ما تقدم لا معناه الحقيقي لقوله تعالى: ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً أي نسترها به كما نستر الجسد باللباس، وقرأ أبان عن عاصم- ننشرها- بفتح النون وضم الشين والراء وهو حينئذ من النشر ضد الطي- كما قال الفراء- فالمعنى كيف نبسطها، والجملة قيل: إما حال من العظام أي وانظر إليها مركبة مكسوة لحما أو بدل اشتمال أي وانظر إلى العظام كيفية انشازها وبسط اللحم عليها، واعترضت الحالية بأن الجملة استفهامية وهي لا تقع حالا، وأجيب بأن الاستفهام ليس على حقيقته فما المانع من الحالية، ولعل عدم التعرض لكيفية نفخ الروح- كما قيل- لما أنها مما لا تقتضي الحكمة بيانها، وفي بعض الآثار إن ملكا نادى العظام فأجابت وأقبلت من كل ناحية ثم ألبسها العروق والعصب ثم كساها اللحم ثم أنبت عليها الجلد والشعر ثم نفخ فيه الروح فقام الحمار رافعا رأسه وأذنيه إلى السماء ناهقا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أي اتضح اتضاحا تاما له ما دل عليه الأمر من كيفية الإحياء بمباديه، والفاء للعطف على مقدر يستدعيه الأمر المذكور وإنما حذف للإيذان بظهور تحققه واستغنائه عن الذكر وللإشعار بسرعة وقوعه كأنه قيل:
Ve nakledilen rivayetler de bunu desteklemez. { وَلِنَجْعَلَكَ } “Seni kılmamız için”; mahzûfa mütealliktir, yani: 'seni kılmamız için böyle yaptık' demektir. Bazıları onu sonraya takdir etmiştir. Bir görüşe göre ise kendisinden öncekine mütealliktir ve vâv zaiddir; bu takdire göre { لَبِثْتَ } fiiline yahut istînâf yoluyla mahzûfa matuftur; yani 'uzak gördüğün şeyi bizzat müşahede edesin yahut hidayete eresin ve seni kılalım diye böyle yaptık' demektir. { قالَ } fiiline matuf olduğu da söylenmiştir ki bunda iltifat sanatı vardır. { آيَةً } “bir ibret”; yani bir ibret veya bir rehber [kılmak için], { لِلنَّاسِ } “insanlara”; yani onların cinsine yahut kavminden geriye kalanlara ya da o asırda bulunanlara; şöyle ki sen geçmiş asırların ehlinden olduğun halde seni müşahede etsinler ve asırlardır kendilerinden gizli kalmış olan Tevrat ilmini senden alsınlar. Bunda, zikredilen uzun bekleyişe bir delil vardır; bu yüzden onunla eşeğe bakma emri birbirine bağlanmıştır. { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ } “kemiklere bak”; yani Süddî'nin dediği gibi eşeğin kemiklerine [bak]. Emrin tekrarlanması; birinci olarak emredilen şeyin uzun bekleyişe delaleti bakımından onlara bakmak, ikinci olarak ise hayatın ve onun başlangıçlarının onlara gelmesi bakımından bakmak olmasındandır. Köy ahalisinden ölenlerin kemikleri olduğu da söylenmiştir. Katâde, Dahhâk ve Rebî'den bizzat kendi kemikleri olduğu rivayet edilmiştir; onlar şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ'nın onda ilk dirilttiği şey gözleri idi; bedeninin geri kalanı ölü ve kemikleri çürümüştü; işte onlara bakması emredildi.' Kendi kemikleri ile eşeğinin kemikleri olduğu da söylenmiştir; bunların hiçbirine itibar edilmez. { كَيْفَ نُنْشِزُها } “onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz”; noktalı zâ ile inşâz kökünden olup yükseltmek manasındadır; yani onları yerden nasıl kaldırıp bedendeki yerlerine geri iade ediyoruz demektir. Kisâî: 'Onları yumuşatır ve büyütürüz' demiştir. Übey 'nünşîhâ' şeklinde; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kūb ise Allah Teâlâ'nın ölüleri diriltmesi manasındaki 'enşera'dan hareketle 'nünşiruhâ' şeklinde okumuşlardır; buradaki diriltmeden murat Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً } “sonra da onlara et giydiriyoruz”; yani bedeni elbiseyle örttüğümüz gibi onları da et ile örtüyoruz buyruğundan ötürü belki de hakiki manası değil daha önce geçen manadır. Ebân Âsım'dan nûn'un fethası, şîn ve râ'nın dammesiyle 'nenşuruhâ' şeklinde rivayet etmiştir; bu durumda Ferrâ'nın dediği gibi dürmenin zıddı olan neşr kökünden gelir ve mana 'onları nasıl yayıp seriyoruz' demek olur. Cümlenin ya kemiklerden hâl olduğu —yani 'onlara birleştirilmiş ve et giydirilmiş halde bak' demek olduğu— yahut bedel-i iştimal olduğu —yani 'kemiklere, onların nasıl birleştirildiğine ve üzerlerine etin nasıl yayıldığına bak' demek olduğu— söylenmiştir. Hâl olmasına, cümlenin istifham cümlesi olduğu ve istifhamın da hâl olamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise istifhamın hakiki manasında olmadığı, dolayısıyla hâl olmasına ne engelin bulunduğu şeklinde cevap verilmiştir. Ruhun üflenme keyfiyetine değinilmemesi denildiğine göre: Hikmet onun beyanını iktiza etmediği içindir. Bazı rivayetlerde şöyle geçer: Bir melek kemiklere seslendi, onlar da icabet edip her taraftan geldiler; sonra onlara damarları ve sinirleri giydirdi, ardından eti giydirdi, sonra üzerlerinde deriyi ve kılları bitirdi, ardından ona ruh üfledi; bunun üzerine eşek başını ve kulaklarını göğe doğru kaldırıp anırarak ayağa kalktı. { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Bu durum ona açıkça belli olunca”; yani diriltme emrinin başlangıçlarıyla birlikte delalet ettiği diriltme keyfiyeti ona tastamam apaçık olunca [dedi]. Fâ harfi, zikredilen emrin gerektirdiği mahzûf bir cümleye atıf içindir; onun tahakkukunun aşikâr olması ve zikredilmeye ihtiyaç bırakmaması sebebiyle ve meydana gelişinin süratini hissettirmek için hazfedilmiştir; adeta şöyle denilmiştir:
فأنشرها الله تعالى وكساها لحما فنظر إليها فتبين له كيفيته فلما تبين ذلك قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ ومن جملته ما شوهد قَدِيرٌ.
Allah Teâlâ onları birleştirdi ve üzerlerine et giydirdi; o da onlara baktı ve keyfiyeti ona apaçık oldu. İşte bu durum açıklığa kavuşunca { قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } “Biliyorum ki Allah her şeye” —ki müşahede edilen şey de bunun cümlesindendir— { قَدِيرٌ } “kādirdir, dedi”.
وقيل: فاعل تبين مضمر يفسره مفعول أعلم فالكلام من باب التنازع على مذهب البصريين، وأورد عليه أن شرط التنازع كما نص عليه النحاة اشتراك العاملين بعطف ونحوه بحيث يرتبطان فلا يجوز ضربني أهنت زيدا قيل: وليس بشيء لأنه لم يشترطه إلا ابن عصفور، وقد صرح بازات الفن بخلافه- كأبي علي وغيره- مع أنه لم يخص بالعطف إذ هو جار في قوله تعالى: هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ [الحاقة: ١٩] ولما- رابطة للجملتين فيكفي مثله في الربط وإن لم
'Tebeyyene' fiilinin failinin müstetir olduğu ve onu 'a'lemü' fiilinin mef'ûlünün tefsir ettiği söylenmiştir; buna göre Basralıların mezhebine göre söz tenâzu' kabilindendir. Buna, nahivcilerin belirttiği üzere tenâzu'un şartının iki âmilin birbirine bağlanacak şekilde atıf ve benzeri bir yolla ortak olması gerektiği, dolayısıyla 'darabenî ehantü zeyden' denilemeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Şöyle denildi: Bu itiraz bir şey değildir; zira bunu sadece İbn Usfûr şart koşmuştur ve ilmin üstatları —Ebû Ali ve başkaları gibi— bunun aksini açıkça ifade etmişlerdir; üstelik bu atfa da has kılınmamıştır, nitekim Allah Teâlâ'nın: { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } “Alın, kitabımı okuyun” [Hâkka: 19] ayetinde de geçerlidir. 'Lemmâ' ise iki cümleyi birbirine bağlayıcıdır; dolayısıyla
يصرحوا به، ومن الناس من استحسن أن يجعل من باب ما يكون المراد بالفعل نفس وقوعه لا التلبس بالفاعل فكان معناه فلما حصل له التبين قالَ أَعْلَمُ إلخ، ويساعده قراءة ابن عباس ﵄ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ على البناء للمفعول، وإيثار صيغة المضارع للدلالة على أن علمه بذلك مستمر نظرا إلى أن أصله لم يتغير بل إنما تبدل بالعيان وصفه، وفيه إشعار بأنه إنما قال ما قال بناء على الاستبعاد العادي واستعظاما للأمر، وقرأ ابن مسعود- قيل أعلم- على وجه الأمر، وأخرج سعيد بن منصور. وابن المنذر عن ابن عباس أنه كان يقرأ قالَ أَعْلَمُ ويقول: لم يكن بأفضل من إبراهيم ﵇ قال الله تعالى له: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ [البقرة: ٢٦] وبذلك قرأ حمزة، والكسائي، والآمر هو الله تعالى، أو النبي، أو الملك، ويحتمل أن يكون المخاطب هو نفسه على سبيل التجريد مبكتا لها موبخا على ما اعتراها من ذلك الاستبعاد،
Açıkça belirtmemiş olsalar bile bağlamada bu kadarı yeterlidir. İnsanlardan bazısı, bunun fiilden muradın faile bürünmek değil bizzat fiilin meydana gelmesi olduğu kabilinden kılınmasını güzel görmüştür; buna göre manası: 'Açıklık hâsıl olunca { قالَ أَعْلَمُ } “Biliyorum dedi”' şeklinde olur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın meçhul sîga ile { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } kıraati de bunu destekler. Muzari sîgasının tercih edilmesi, onun buna dair bilgisinin sürekli olduğuna delalet etmek içindir; zira onun aslı değişmemiş, bilakis müşahede ile sadece vasfı başkalaşmıştır. Bunda, söylediği şeyi sadece âdet planındaki uzak görmeye binaen ve meseleyi büyük gördüğü için söylediğine bir işaret vardır. İbn Mes'ûd emir sîgasıyla 'kīle'lem' şeklinde okumuştur. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o, { قالَ أَعْلَمُ } şeklinde okur ve şöyle derdi: 'O İbrahim aleyhisselâm'dan daha faziletli değildi; Allah Teâlâ ona: { أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ } “Bil ki Allah...” [Bakara: 260] buyurmuştur.' Hamza ve Kisâî de bu şekilde okumuştur; emreden ise Allah Teâlâ yahut peygamber ya da melektir. Muhatabın tecrit yoluyla bizzat kendisi olması, nefsini paylayıp o uzak görme halinden ötürü onu azarlaması da muhtemeldir.
يروى أنه بعد هذا القول قام فركب حماره حتى أتى محلته فأنكره الناس وأنكرهم وأنكر منازلهم فانطلق على وهم منهم حتى أتى فإذا هو بعجوز عمياء مقعدة قد أتى عليها مائة وعشرون سنة كانت أمة له وكان قد خرج عزير وهي بنت عشرين سنة فقال لها: يا هذه أهذا منزل عزيز؟ قالت: نعم وبكت وقالت: ما رأيت أحدا منذ كذا وكذا سنة يذكر عزيزا وقد نسيه الناس قال: فإني أنا عزيز قالت: سبحان الله فإن عزيز قد فقدناه منذ مائة سنة فلم يسمع له بذكر قال: فإني عزيز كان الله تعالى أماتني مائة سنة ثم بعثني قالت: فإن عزيزا كان رجلا مستجاب الدعوة يدعو للمريض ولصاحب البلاء بالعافية والشفاء فادع الله تعالى أن يرد علي بصري حتى أراك فإن كنت عزيرا عرفتك فدعا ربه ومسح يده على عينيها فصّحتا وأخذ بيدها فقال: قومي بإذن الله تعالى فأطلق الله تعالى رجليها فقامت صحيحة كأنما نشطت من عقال فنظرت فقالت: أشهد أنك عزير فانطلقت إلى محلة بني إسرائيل وأنديتهم ومجالسهم، وابن العزير شيخ ابن مائة سنة وثمان عشرة سنة وبنو بنيه شيوخ في المجلس فنادتهم فقالت: هذا عزير قد جاءكم فكذبوها فقالت: أنا فلانة مولاتكم دعا إلى ربه فرد عليّ بصري وأطلق رجلي، وزعم أن الله تعالى كان أماته مائة سنة ثم بعثه فنهض الناس فأقبلوا عليه فنظروا إليه فقال ابنه: كانت لأبي شامة سوداء بين كتفيه فكشف عن كتفيه فإذا هو عزيز فقالت بنو إسرائيل: فإنه لم يكن فينا أحد حفظ التوراة فيما حدثنا غير عزير وقد حرق بختنصر التوراة ولم يبق منها شيء إلا ما حفظت الرجال فاكتبها لنا وكان أبوه قد دفن التوراة أيام بختنصر في موضع لم يعرفه غير عزير فانطلق بهم إلى ذلك الموضع فحفره فاستخرج التوراة وكان قد عفن الورق ودرس الكتاب فجلس في ظل شجرة وبنو إسرائيل حوله فنزل من السماء شهابان حتى دخلا جوفه فتذكر التوراة فجددها لبني إسرائيل، وفي رواية أنه قرأها عليهم حين طلبوا منه ذلك عن ظهر قلب من غير أن يخرم منها حرفا فقال رجل من أولاد المسبيين مما ورد بيت المقدس بعد مهلك بختنصر: حدثني أبي عن جدي أنه دفن التوراة يوم سبينا في خابية في كرم فإن أريتموني كرم جدي أخرجتها لكم فذهبوا إلى كرم جده ففتشوها فوجدوها فعارضوها بما أملى عليهم عزيز عن ظهر قلب فما اختلفا في حرف واحد- فعند ذلك قالوا: عزيز ابن الله
Rivayet edilir ki bu sözden sonra kalkıp eşeğine bindi, mahallesine geldi. İnsanlar onu tanıyamadı, o da insanları tanıyamadı ve evlerini yabancıladı. Onların bir zannı üzerine yürüdü ve nihayet yüz yirmi yaşına gelmiş kör, kötürüm yaşlı bir kadına rastladı. O kadın onun cariyesi idi; Üzeyr evden çıktığında yirmi yaşında bir kızdı. Ona: 'Ey kadın, burası Üzeyr'in evi midir?' dedi. Kadın: 'Evet' dedi ve ağlayarak: 'Şu kadar yıldan beri Üzeyr'i anan bir kimse görmedim, insanlar onu unuttu' dedi. Üzeyr: 'İşte ben Üzeyr'im' dedi. Kadın: 'Sübhânallah! Biz Üzeyr'i yüz yıl önce kaybettik, ondan hiç haber alınamadı' dedi. Üzeyr: 'İşte ben Üzeyr'im; Allah Teâlâ beni yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti' dedi. Kadın: 'Üzeyr duası kabul olan bir adamdı; hastaya ve dertliye afiyet ve şifa için dua ederdi. Allah Teâlâ'ya dua et de gözlerimi bana geri versin, seni göreyim; eğer Üzeyr isen seni tanırım' dedi. Bunun üzerine Rabbine dua etti ve elini kadının gözlerine sürdü, gözleri iyileşti; elinden tutup: 'Allah Teâlâ'nın izniyle ayağa kalk' dedi; Allah Teâlâ kadının bacaklarındaki bağı çözdü, o da sanki bağından kurtulmuş gibi sapasağlam ayağa kalktı. Baktı ve: 'Şehadet ederim ki sen Üzeyr'sin' dedi. Sonra İsrâiloğulları'nın mahallesine, meclislerine ve toplandıkları yerlere gitti. Üzeyr'in oğlu yüz on sekiz yaşında bir ihtiyar, torunları da mecliste birer ihtiyar idiler. Kadın onlara seslenip: 'İşte Üzeyr size geldi!' dedi. Onlar kadını yalanladılar. Kadın: 'Ben sizin azatlı cariyeniz falanım; Rabbine dua etti, gözlerimi bana geri verdi ve bacaklarımı çözdü. O, Allah Teâlâ'nın kendisini yüz yıl ölü bıraktığını, sonra dirilttiğini söylüyor' dedi. İnsanlar kalkıp ona doğru yöneldiler ve ona baktılar. Oğlu: 'Babamın iki omzu arasında siyah bir ben vardı' dedi; omuzlarını açtı, bir de baktılar ki o Üzeyr'dir. Bunun üzerine İsrâiloğulları dediler ki: 'Bize anlatıldığına göre aramızda Üzeyr'den başka Tevrat'ı ezbere bilen kimse yoktu; Buhtunnasr ise Tevrat'ı yaktı ve insanların ezberledikleri dışında ondan hiçbir şey kalmadı; onu bize yaz!' Babası Buhtunnasr zamanında Tevrat'ı Üzeyr'den başkasının bilmediği bir yere gömmüştü. Onları o yere götürdü, orayı kazdı ve Tevrat'ı çıkardı; yaprakları çürümüş ve yazıları silinmişti. Bir ağacın gölgesine oturdu, İsrâiloğulları da etrafını sardı. Gökten iki şihap indi ve göğsüne girdi; böylece Tevrat'ı hatırladı ve İsrâiloğulları için onu yeniledi. Bir rivayette ise kendisinden bunu istediklerinde tek bir harfini bile eksiltmeksizin onu ezberden onlara okudu. Buhtunnasr'ın helakinden sonra Beytülmakdis'e dönen esirlerin çocuklarından bir adam şöyle dedi: 'Babam dedemden rivayet etti ki o, esir edildiğimiz gün Tevrat'ı bir bağdaki küpün içine gömmüştü; eğer bana dedemin bağını gösterirseniz onu size çıkarırım.' Dedesinin bağına gidip aradılar ve onu buldular; Üzeyr'in ezberden kendilerine yazdırdığı ile karşılaştırdılar, tek bir harfte dahi ihtilaf etmedi. İşte o vakit: 'Üzeyr Allah'ın oğludur' dediler.
تعالى عن ذلك علوا كبيرا.
Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir.
ومن باب الإشارة والتأويل في الآيات لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ لأنه في الحقيقة هو الهدى المستفاد من النور القلبي اللازم للفطرة وهو لا مدخل للإكراه فيه قَدْ تَبَيَّنَ ووضح الرُّشْدُ الذي هو طريق الوحدة وتميز مِنَ الْغَيِّ الذي هو النظر إلى الأغيار فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وهو ما سوى الله تعالى وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ إيمانا حقيقيا شهوديا فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى التي هي الوحدة الذاتية لَا انْفِصامَ لَها في نفسها لأنها الموافقة لما في نفس الأمر والممكنات والشؤون داخلة في دائرتها غير منقطعة عنها وَاللَّهُ سَمِيعٌ يسمع قول كل ذي دين عَلِيمٌ بنيته اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا وليس وليّ سواه ولا ناصر ولا معين لهم غيره يُخْرِجُهُمْ مِنَ ظلمات- النفس وشبه
Ayetlerdeki işarî ve tevil babından manalara gelince: { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur”; çünkü o hakikatte fıtratın gereği olan kalbî nurdan elde edilen hidayettir ve onda zorlamaya yer yoktur. { قَدْ تَبَيَّنَ } “Kesinlikle ayrılmıştır”; yani apaçık ortaya çıkmıştır, { الرُّشْدُ } “doğruluk”; yani vahdet yolu [ortaya çıkmış] ve { مِنَ الْغَيِّ } “sapıklıktan”; yani mâsivâya bakmaktan ayrılmıştır. { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } “Artık kim tağutu inkâr ederse”; yani Allah Teâlâ'nın dışındaki şeyleri [inkâr ederse], { وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “ve Allah'a inanırsa”; yani hakiki ve şuhûdî bir imanla inanırsa, { فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “şüphesiz en sağlam kulpa sarılmıştır”; yani zatî vahdete [sarılmıştır], { لَا انْفِصامَ لَها } “kopması mümkün olmayan”; kendi zatında [kopması mümkün olmayan]; çünkü o işin hakikatine uygundur ve bütün mümkünler ile tecelliler onun dairesine dahildir, ondan kopuk değildir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”; her din sahibinin sözünü işitir, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; niyetini bilir. { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah inananların dostudur”; O'ndan başka bir dost, onlara O'ndan başka bir yardımcı ve medet edici yoktur. { يُخْرِجُهُمْ مِنَ } “onları çıkarır”; nefsin karanlıklarından ve hayal ile vehmin şüphelerinden
الخيال والوهم إلى نور اليقين والهداية وفضاء عالم الأرواح وَالَّذِينَ كَفَرُوا بالميل إلى الأغيار أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ الذي حال بينهم وبين الله تعالى فلم يلتفتوا إليه يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ نور الاستعداد والهداية الفطرية إلى ظلمات صفات النفس والشكوك والشبهات أُولئِكَ المبعدون عن الحضرة أَصْحابُ النَّارِ الطبيعية هُمْ فِيها خالِدُونَ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ وهو نمروذ النفس الأمارة المجادلة لإبراهيم الروح القدسية التي ألقيت في نار الطبيعة فعادت عليها بردا وسلاما، أو نمروذ الجبار وإبراهيم الخليل ﵇ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ الذي هو عالم القوى البدنية وملك هذه الدنيا الدنية إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ الروح أو إبراهيم الخليل رَبِّيَ أني من غذيت ببيان أنواره أو إيجاده وهدايته الَّذِي يُحْيِي من توجه إليه وَيُمِيتُ من أعرض عنه، أو يحيي ويميت الإحياء والإماتة المعهودتين قالَ نمروذ النفس الأمارة، أو الجبار أَنَا أُحْيِي بعض القوى بصرفها في ميادين اللذات واستنشاق ريح الشهوات وَأُمِيتُ بعضها بتعطيله عن ذلك برهة، أو أحي بالعفو وأميت بالقتل قالَ إِبْراهِيمُ الروح، أو الخليل فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بشمس العرفان من مشرقها وهو جانب المبدأ الفياض فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ أي أظهرها عد غروبها وحيلولة أرض الوجود بينك وبينها، أو أن الله- يأتي بشمس الروح من مشرقها- وهو مبدأها الأصلي فتشرق أنوارها على صفحات البدن- فأت بها بعد ما غربت- أي فأرجعها إلى من قتله وأمته، وعلى هذا يكون من تتمة الأول فَبُهِتَ وغلب الَّذِي كَفَرَ وهو النفس الأمارة المدعية للربوبية على عرش البدن أو نمروذ اللعين أَوْ كَالَّذِي مَرَّ وهو العقل الإنساني عَلى قَرْيَةٍ القلب الذي هو البيت المقدس، أو هو عزيز النبي وكان قدم على بيت المقدس قبل التجلي باسمه تعالى المحيي وَهِيَ خاوِيَةٌ خالية من التجليات النافعة ثابتة عَلى عُرُوشِها صورها أو ساقطة منهدمة لضعف أس الاستعداد على عروش العزائم قالَ لذهوله عن النظر إلى الحقائق أَنَّى متى، أو كيف يُحْيِي هذِهِ القرية الله الجامع لصفات الجمال والجلال بَعْدَ مَوْتِها بداء الجهل والالتفات إلى السوي فَأَماتَهُ اللَّهُ أبقاه جاهلا مائة عام أي مدة طويلة، وقيل: هي عبارة في الأصل عن ثمانية أعوام وأربعة أشهر أو خمسة وعشرين سنة ثم بعثه بالحياة الحقيقية وطلب منه الوقوف على مدة اللبث فما ظنها- إلا يوما أو بعض يوم- استصغارا لمدة اللبث في موت الجهل المنقضية بالنسبة إلى الحياة الأبدية، أو أماته بالموت الإرادي في إحدى المدد المذكورة فتكون المدة زمان رياضته وسلوكه ومجاهدته في سبيل الله تعالى، أو أماته حتنف أنفه بالموت الطبيعي ثم بعثه بالإحياء قال: بل لبثت في الحقيقة مائة عام فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وكان التين أو العنب، والأول إشارة إلى المدركات الكلية لكونه لبا كله وكون الجزئيات فيه بالقوة كالحبات التي في التين، والثاني إشارة إلى الجزئيات لبقاء اللواحق المادية معها في الإدراك كالقشر والعجم وَشَرابِكَ وكان عصير العنب واللبن، والأوّل إشارة إلى العشق والإرادة وعلوم المعارف والحقائق، والثاني إشارة إلى العلم النافع كالشرائع لَمْ يَتَسَنَّهْ أي لم يتغير عما كان في الأول بحسب الفطر مودعا فيك فإن العلوم مخزونة في كل نفس بحسب استعداده الناس معادن كمعادن الذهب والفضة وإن حجبت بالمواد وخفيت مدة بالتقلب في البرازخ وظلماتها لم تبطل لم تتغير عن حالها حتى إذا رفع الحجاب ظهرت كما كانت وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وهو القالب الحامل للقلب أو المعنى الظاهر وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً أي دليلا للناس بعثناك وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ من القوى كَيْفَ نُنْشِزُها ونرفعها عن أرض الطبيعة ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً
Yakin ve hidayet nuruna, ruhlar âleminin genişliğine [çıkarır]. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler ise”; mâsivâya meyletmek suretiyle [inkâr edenlerin], { أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “dostları tağuttur”; onlar ile Allah Teâlâ arasına perde olup O'na yönelmemelerine sebep olan şeydir. { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ } “onları çıkarırlar”; istidat ve fıtrî hidayet nurundan, nefis sıfatlarının, şüphelerin ve tereddütlerin karanlıklarına [çıkarırlar]. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; huzurdan uzaklaştırılanlar, { أَصْحابُ النَّارِ } “tabiat ateşinin ehlidirler”, { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır”. { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?”; o, tabiat ateşine atılıp da ateş kendisine serinlik ve esenlik haline gelen kudsî ruh olan İbrahim ile mücadele eden emmâre nefsin Nemrud'udur; yahut zâlim Nemrud ile Halil İbrahim aleyhisselâm'dır. { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah ona mülk verdi diye”; yani bedenî kuvvetler âlemi ve bu alçak dünyanın mülkünü [verdi diye]. { إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrahim demişti”; ruh olan İbrahim yahut Halil İbrahim, { رَبِّيَ } “Benim Rabbim”; yani nurlarının beyanıyla yahut var etmesi ve hidayetiyle beslendiğim [Rabbim], { الَّذِي يُحْيِي } “diriltendir”; Kendisine yöneleni [diriltendir], { وَيُمِيتُ } “öldürendir”; Kendisinden yüz çevireni [öldürendir] yahut bilinen diriltme ve öldürme ile diriltip öldürendir. { قالَ } “Dedi”; emmâre nefsin Nemrud'u yahut o zorba, { أَنَا أُحْيِي } “Ben de diriltirim”; lezzet meydanlarına sevk ederek ve şehvet rüzgârlarını koklatıp bazı kuvvetleri diriltirim, { وَأُمِيتُ } “ve öldürürüm”; bir müddet bundan alıkoyarak bazısını öldürürüm yahut affetmekle diriltir, öldürmekle öldürürüm. { قالَ إِبْراهِيمُ } “İbrahim dedi”; ruh yahut Halil, { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي } “Şüphesiz Allah getirir”; irfan güneşini doğduğu yerden, yani feyiz saçan başlangıç tarafından getirir, { فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “haydi sen onu batıdan getir”; yani battıktan ve varlık toprağı seninle onun arasına perde olduktan sonra onu ortaya çıkar; yahut şüphesiz Allah ruh güneşini doğduğu yerden —ki o onun aslî başlangıcıdır— getirir ve nurları beden levhaları üzerine parlar; haydi sen battıktan sonra onu getir, yani öldürdüğün ve canını aldığın kimseye onu geri döndür; buna göre birincinin tamamlayıcısı olur. { فَبُهِتَ } “Bunun üzerine apışıp kaldı”; mağlup oldu, { الَّذِي كَفَرَ } “o inkâr eden adam”; beden tahtı üzerinde ilahlık iddia eden emmâre nefis yahut lanetli Nemrud. { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ } “Yahut o kimse gibisini [görmedin mi] ki”; o insanî akıldır, { عَلى قَرْيَةٍ } “bir kasabaya [uğramıştı]”; Beytülmakdis olan kalp kasabasına; yahut o Üzeyr peygamberdir ve Allah Teâlâ'nın Muhyî (dirilten) ismiyle tecelli etmesinden önce Beytülmakdis'e gelmişti. { وَهِيَ خاوِيَةٌ } “çatıları çökmüş haldeydi”; faydalı tecellilerden boşalmış, { عَلى عُرُوشِها } “çatıları üzerine”; suretleri üzerinde sabit yahut istidat temelinin zayıflığı sebebiyle azimlerin çatıları üzerine yıkılmış haldeydi. { قالَ } “Dedi”; hakikatlere bakmaktan gafil olduğu için, { أَنَّى } “nasıl / ne zaman”, { يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ } “Allah burayı diriltecek”; cemal ve celal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah bu kasabayı [nasıl diriltecek], { بَعْدَ مَوْتِها } “ölümünden sonra”; cehalet hastalığı ve mâsivâya yönelişle ölümünden sonra. { فَأَماتَهُ اللَّهُ } “Bunun üzerine Allah onu ölü bıraktı”; onu yüz yıl yani uzun bir müddet cahil bıraktı; denildi ki aslen bu ifade sekiz yıl dört aydan yahut yirmi beş yıldan ibarettir. Sonra onu hakiki hayat ile diriltti ve kalma müddetine vakıf olmasını istedi; o ise ebedî hayata nispetle cehalet ölümünde geçen kalış müddetini azımsayarak bunu sadece 'bir gün yahut günün bir kısmı' sandı; yahut zikredilen sürelerden birinde onu iradî bir ölümle öldürdü; bu durumda söz konusu süre onun riyazet, sülûk ve Allah Teâlâ yolundaki mücahede zamanı olur; yahut onu eceliyle tabiî bir ölümle öldürdü, sonra diriltmek suretiyle hayata kavuşturdu. 'Bilakis hakikatte yüz yıl kaldın' buyurdu. { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ } “Yiyeceğine bak”; o incir veya üzümdü; birincisi tamamen öz olması ve incirdeki taneler gibi cüzlerin onda kuvve halinde bulunması sebebiyle küllî idraklere işarettir; ikincisi kabuk ve çekirdek gibi maddî eklerin idrakte onunla birlikte kalması sebebiyle cüz'îlere işarettir. { وَشَرابِكَ } “ve içeceğine [bak]”; o üzüm şırası ve süttü; birincisi aşka, iradeye, marifet ve hakikat ilimlerine; ikincisi ise şeriatlar gibi faydalı ilme işarettir. { لَمْ يَتَسَنَّهْ } “bozulmamış”; yani fıtratlar gereği sende vedia bırakılmış ilk halinden değişmemiştir; zira ilimler her nefiste istidadına göre depolanmıştır; insanlar altın ve gümüş madenleri gibi madenlerdir; maddelerle perdelenseler ve berzahlar ile onların karanlıklarında dolaşmakla bir müddet gizli kalsalar bile bâtıl olmazlar, hallerinden değişmezler; nihayet perde kalktığında eskisi gibi ortaya çıkarlar. { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Eşeğine de bak”; o kalbi taşıyan kalıptır yahut zahirî manadır. { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً } “Seni bir delil kılmamız için”; yani insanlara bir delil kılalım diye seni dirilttik. { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ } “kemiklere bak”; yani kuvvetlere bak, { كَيْفَ نُنْشِزُها } “onları nasıl yükseltiyoruz”; tabiat toprağından onları nasıl kaldırıyoruz, { ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً } “sonra da onlara et giydiriyoruz”;
وهو العرفان الذي يكون لباسا لها، وعبر عنه باللحم لنموه وريادته كلما تغذت الروح بأطعمة الشهود وأشربة الوصال، والمعنى الظاهر ظاهر فلما تبين ووضح له ذلك قالَ أَعْلَمُ علما مستمرا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ ومن جملته ما كان قَدِيرٌ لا يستعصى عليه ولا يعجزه وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ بيان لتسديد المؤمنين إثر بيان ولمغايرته لما تقدم كما سنشير إليه إن شاء الله تعالى غير الأسلوب والظرف منتصب إما بمضمر صرح بمثله في قوله تعالى: وَاذْكُرُوا
O [et] onlara elbise olan irfandır; ruh şuhûd yiyecekleri ve vuslat içecekleriyle beslendikçe gelişip büyümesi sebebiyle et olarak ifade edilmiştir. Zahirî mana ise açıktır. Bu durum ona apaçık ve net olunca: { قالَ أَعْلَمُ } “Biliyorum dedi”; sürekli bir ilimle biliyorum ki { أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeye”; vuku bulan şey de bunun cümlesindendir, { قَدِيرٌ } “kādirdir”; hiçbir şey O'na karşı koyamaz ve O'nu aciz bırakamaz. { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrahim demişti”; bir beyanın peşi sıra müminlerin dosdoğru kılınışının beyanıdır; inşâallahu teâlâ işaret edeceğimiz üzere öncekilerden farklı olması sebebiyle üslup değiştirilmiştir. Zarf ya Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ } “Hatırlayın ki sizi halifeler kıldı”
إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ [الأعراف: ٦٩، ٧٤] وإيجاب ذكر الوقت إيجاب لذكر ما فيه بطريق برهاني وإما- يقال- الآتي وقد تقدم تحقيق ذلك رَبِّ كلمة استعطاف شرع ذكرها قبل الدعاء مبالغة في استعداد الإجابة أَرِنِي من الرؤية البصرية المتعدية بهمزة النقل إلى مفعولين فالباء مفعوله الأوّل وقوله تعالى: كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى في محل مفعوله الثاني المعلق عنه، وإلى ذلك ذهب أكثر المعربين، واعترض بأن البصرية لا تعلق، وأجيب بأن ذلك إنما ذكره بعض النحاة، ورده ابن هشام بأنه سمع تعليقها، وفي شرح التوضيح يجوز كونها علمية، ومن الناس من لم يجعل «ما» هنا من التعليق في شيء وجعل كلمة كَيْفَ إلخ في تأويل مصدر هو المفعول كما قاله ابن مالك في قوله تعالى: وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ [إبراهيم: ٤٥] ثم الاستفهام- بكيف- إنما هو سؤال عن شيء متقرر الوجود عند السائل والمسئول، فالاستفهام هنا عن هيئة الإحياء المتقرر عند السائل أي- بصرني كيفية إحيائك للموتى- وإنما سأله ﵇ لينتقل من مرتبة علم اليقين إلى عين اليقين،
[A'râf: 69, 74] buyruğunda bir benzeri açıkça zikredilen mahzûf bir fiille mensuptur —zamanın zikredilmesinin vacip oluşu, burhan yoluyla onda bulunanın zikrinin de vacip oluşudur—; yahut gelecek olan 'kāle' fiiliyledir ki bunun tahkiki daha önce geçmişti. { رَبِّ } “Rabbim!”; icabetin hazırlığını artırmak için duadan önce zikredilmesi meşru kılınan bir tazarru ve istirham kelimesidir. { أَرِنِي } “bana göster”; nakil hemzesi ile iki mef'ûle geçen basarî (gözle) görmekten gelir; birinci mef'ûlü yâ'dır; Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “ölüleri nasıl diriltiyorsun” buyruğu ise kendisinden amel engellenmiş (muallak kılınmış) ikinci mef'ûlü konumundadır. İrap yapanların çoğu bu görüşe gitmiştir. Basarî rü'yetin ta'lik kabul etmeyeceği itirazı yapılmış, buna ise bunun sadece bazı nahivciler tarafından zikredildiği, İbn Hişâm'ın ise onun ta'lik edildiğinin işitildiğini belirterek bunu reddettiği şeklinde cevap verilmiştir. Şerhu't-Tavdîh'te ilmî olmasının caiz olduğu belirtilmiştir. İnsanlardan bazıları buradaki 'keyfe'yi hiçbir şekilde ta'likten saymamış, İbn Mâlik'in Allah Teâlâ'nın: { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “Onlara neler yaptığımız size apaçık belli olmuştu” [İbrâhîm: 45] ayetinde dediği gibi { كَيْفَ } vb. kelimeleri mef'ûl olan mastar tevilinde kılmıştır. Sonra 'keyfe' ile istifham, soran ve sorulan nezdinde varlığı sabit olan bir şey hakkında sormaktır; dolayısıyla buradaki istifham, soran nezdinde sabit olan diriltmenin keyfiyeti hakkındadır; yani 'ölüleri diriltme keyfiyetini bana müşahede ettir' demektir. O aleyhisselâm bunu ancak ilme'l-yakîn mertebesinden ayne'l-yakîn mertebesine intikal etmek için istemiştir;
وفي الخبر «ليس الخبر كالمعاينة»
Nitekim hadiste: «Haber almak, bizzat görmek gibi değildir» buyrulmuştur.
وكان ذلك حين رأى جيفة تمزقها سباع البر والبحر والهواء قاله الحسن، والضحاك، وقتادة، وهو المروي عن أهل البيت، وروى عن ابن عباس، والسدي، وسعيد بن جبير أن الملك بشره ﵇ بأن الله تعالى قد اتخذه خليلا وأنه يجيب دعوته ويحيي الموتى بدعائه فسأل لذلك، وروى عن محمد بن إسحق بن يسار أن سبب السؤال منازعة النمروذ إياه في الأحياء حيث رد عليه لما زعم أن العفو إحياء وتوعده بالقتل إن لم يحي الله تعالى الميت بحيث يشاهده فدعا حينئذ قالَ استئناف مبني على السؤال والضمير للرب أَوَلَمْ تُؤْمِنْ عطف على مقدر- أي ألم تعلم ولم تؤمن بأني قادر على الإحياء كيف أشاء حتى تسألني عنه- أو بأني قد اتخذتك خليلا، أو بأن الجبار لا يقتلك قالَ أي إبراهيم بَلى آمنت بذلك وَلكِنْ سألت لِيَطْمَئِنَّ أي يسكن قَلْبِي بمضامة الأعيان إلى الإيمان والإيقان بأنك قادر على ذلك، أو لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بالخلة أو بأن الجبار لا يقتلني، وعلى كل تقدير لا يعود نقص على إبراهيم من هذا السؤال ولا ينافي منصب النبوة أصلا، وللناس ولوع بالسؤال عن هذه الآية- وما ذكر هو المشهور فيها- ويعجبني ما حرره بعض المحققين في هذا المقام وبسطه في الذب عن الخليل ﵇ من الكلام، وهو أن السؤال لم يكن عن شك في أمر دينيّ والعياذ بالله ولكنه سؤال عن كيفية الإحياء ليحيط علما بها وكيفية الإحياء لا يشترط في الإيمان الإحاطة بصورتها، فالخليل ﵇ طلب علم ما لا يتوقف الإيمان على علمه، ويدل على ذلك ورود السؤال بصيغة كَيْفَ وموضوعها السؤال عن الحال، ونظير هذا أن يقول القائل: كيف يحكم زيد في الناس فهو لا يشك أنه يحكم فيهم ولكنه سأل عن كيفية حكمه المعلوم ثبوته ولو كان سائلا عن ثبوت ذلك لقال- أيحكم زيد في الناس- ولما كان الوهم قد يتلاعب ببعض الخواطر فتنسب إلى إبراهيم وحاشاه شكا من هذه الآية قطع النبي ﷺ دابر هذا الوهم
Bu durum, kara, deniz ve hava yırtıcılarının parçaladığı bir leş gördüğü vakit olmuştu; bunu Hasan, Dahhâk ve Katâde söylemiştir; Ehl-i Beyt'ten rivayet edilen de budur. İbn Abbas, Süddî ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre melek ona aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın kendisini dost edindiğini, duasına icabet edeceğini ve duasıyla ölüleri dirilteceğini müjdelemiş, o da bunun üzerine talepte bulunmuştur. Muhammed b. İshak b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre talebin sebebi, Nemrud'un affetmenin diriltme olduğunu iddia etmesine karşılık verip onun diriltme hususunda kendisiyle çekişmesi ve Allah Teâlâ ölüyü gözüyle göreceği şekilde diriltmezse onu öldürmekle tehdit etmesiydi; işte o zaman dua etti. { قالَ } “Dedi”; soruya dayalı bir istînâftır ve zamir Rab Teâlâ'ya aittir: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?”; takdiri bir söze matuftur; yani 'bunu benden soracak kadar dilediğim gibi diriltmeye kādir olduğumu bilmedin ve inanmadın mı?' yahut 'seni dost edindiğime veya o zorbanın seni öldüremeyeceğine inanmadın mı?' demektir. { قالَ } “Dedi”; yani İbrahim, { بَلى } “Hayır, [inandım]”; buna inandım, { وَلكِنْ } “fakat”; istedim ki { لِيَطْمَئِنَّ } “mutmain olsun”; yani sükûn bulsun, { قَلْبِي } “kalbim”; müşahedenin imana ve senin buna kādir olduğuna dair yakine eklenmesiyle [sükûn bulsun] yahut dostlukla ya da o zorbanın beni öldüremeyeceği hususunda kalbim mutmain olsun diye. Her takdire göre bu sorudan ötürü İbrahim'e hiçbir noksanlık gelmez ve bu asla peygamberlik makamıyla çelişmez. İnsanların bu ayet hakkında soru sormaya aşırı bir düşkünlükleri vardır —zikredilen husus da bu konuda meşhur olandır—. Bazı muhakkiklerin bu makamda ortaya koydukları ve Halil aleyhisselâm'ı müdafaa sadedinde serdettikleri şu söz pek hoşuma gitmektedir: Bu talep —hâşâ Allah'a sığınırız— dinî bir meseledeki şüpheden kaynaklanmıyordu; bilakis diriltmenin keyfiyetini bütünüyle kavramak için diriltmenin keyfiyetine dair bir soruydu; oysa imanda diriltme keyfiyetinin suretini kavramak şart değildir. Dolayısıyla Halil aleyhisselâm, imanın bilinmesine bağlı olmadığı bir şeyin ilmini talep etmiştir. Sorunun, vaz edilişi durumdan sormak olan { كَيْفَ } sîgası ile gelmiş olması da buna delalet eder. Bunun bir benzeri, bir kimsenin: 'Zeyd insanlar arasında nasıl hükmediyor?' demesidir; o kimse onun hükmettiğinden şüphe etmemekte, bilakis sübutu bilinen hükmünün keyfiyetini sormaktadır; şayet onun sübutunu soruyor olsaydı: 'Zeyd insanlar arasında hükmediyor mu?' derdi. Vehim bazı zihinlerle oynayıp bu ayetten dolayı İbrahim'e —hâşâ ondan— bir şüphe nispet edebileceği için Peygamber ﷺ bu vehmin kökünü kazıyarak
بقوله على سبيل التواضع: «نحن أحق بالشك من إبراهيم»
Tevazu yoluyla şöyle buyurmuştur: «Biz şüphe etmeye İbrahim'den daha layığız.»
أي ونحن لم نشك فلأن لا يشك إبراهيم أحرى، وقيل: إن الكلام مع أفعل جاء هنا لنفي المعنى عن الحبيب والخليل عليهما الصلاة والسلام أي لا شك عندنا جميعا، ومن هذا الباب أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ [الدخان: ٣٧] أي لا خير في الفريقين، وإنما جاء التقرير بعد لأن تلك الصيغة وإن كانت تستعمل ظاهرا في السؤال عن الكيفية كما علمت إلا أنها قد تستعمل أيضا في الاستعجاز كما إذا ادعى مدع أنه يحمل ثقلا من الأثقال وأنت جازم بعجزه عن حمله فتقول له: أرني كيف تحمل هذا وتريد أنك عاجز عن حمله فأراد سبحانه لما علم براءة الخليل عن الحوم حول حمى هذا المعنى أن ينطقه في الجواب بما يدفع عنه ذلك الاحتمال اللفظي في العبارة الأولى ليكون إيمانه مخلصا بعبارة تنص عليه يفهمها كل من يسمعها فهما لا يتخالجه فيه شك، ومعنى الطمأنينة حينئذ سكون القلب عن الجولان في كيفيات الإحياء المحتملة بظهور التصوير المشاهد، وعدم حصول هذه الطمأنينة قبل لا ينافي حصول الإيمان بالقدرة على الإحياء على أكمل الوجوه، ولا أرى
Yani biz şüphe etmediğimize göre İbrahim'in şüphe etmemesi çok daha evladır. Bir görüşe göre: 'Ef'al' kalıbıyla gelen bu ifade burada her iki sevgiliden (aleyhimassalâtü vesselâm) bu manayı nefyetmek içindir; yani hiçbirimizin nezdinde şüphe yoktur demektir. Şu ayet de bu kabildendir: { أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ } “Onlar mı daha hayırlı, yoksa Tübba' kavmi mi?” [Duhân: 37]; yani iki grupta da hiçbir hayır yoktur demektir. Bundan sonra takririn (ikrar ettirmenin) gelmesi ise şundandır: O sîga bildiğin gibi zahiren keyfiyetten sormada kullanılsa bile, bazen aciz bırakma maksadıyla da kullanılabilir; nitekim bir iddiacı ağır bir yükü kaldıracağını iddia etse ve sen onun bunu kaldırmaktan aciz olduğunu kesin olarak bilsen, ona: 'Bunu nasıl kaldırdığını bana bir göster!' dersin ve bununla onun kaldırmaktan aciz olduğunu kastetmiş olursun. İşte Sübhânehu, Halil'in bu mananın semtine dahi yaklaşmaktan berî olduğunu bildiği için, birinci ifadedeki o lafzî ihtimali ondan defedecek bir şekilde cevapta onu konuşturmak istedi; ta ki onun imanı, bunu duyan herkesin hiçbir şüpheye düşmeksizin anlayacağı, bizzat bunu nass olarak belirten bir ifade ile ihlaslı ve berrak olsun. Bu durumda mutmain olmanın manası; müşahede edilen tasvirin ortaya çıkmasıyla kalbin ihtimal dahilindeki diriltme keyfiyetleri arasında gidip gelmekten sükûnet bulmasıdır. Bu mutmainliğin daha önce hâsıl olmamış olması, diriltme kudretine en mükemmel şekilde iman edilmiş olmasına aykırı değildir. Bana göre,
رؤية الكيفية زادت في إيمانه المطلوب منه ﵇ شيئا وإنما أفادت أمرا لا يجب الإيمان به، ومن هنا تعلم أن عليا كرم الله تعالى وجهه لم يثبت لنفسه مرتبة في الإيمان أعلى من مرتبة الخليل فيه
Keyfiyetin görülmesi, kendisinden aleyhisselâm talep edilen imanına bir şey eklemiş değildir; sadece inanılması farz olmayan bir hususu kazandırmıştır. Buradan anlarsın ki Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, kendisi için imanda Halil'in mertebesinden daha üstün bir mertebe iddia etmiş değildir.