Binûn

Bakara Suresi — 26. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بقوله: لو كشفت لي الغطاء ما ازددت يقينا

«Perde açılsaydı dahi yakînim (kesin inancım) artmazdı» sözüyle...

كما ظنه جهلة الشيعة وكثير من أصحابنا لما لم يقف على ما حررنا تجشم لدفع ما عسى أن يتوهم من كلامي الخليل والأمير من أفضلية الثاني على الأول فبعض دفعه بأن اليقين يتصور أن يطرأ عليه الجحود لقوله تعالى:

...nitekim Şîa'nın cahillerinin zannettiği gibi. Bizim ashabımızdan (alimlerimizden) birçoğu da bizim tahkik ettiğimiz hususa vâkıf olamadığı için, Halîl ile Emîr'in sözlerinden ikincisinin birincisinden daha faziletli olduğu şeklinde vehmedilebilecek şeyi defetme zahmetine katlanmıştır. Onlardan bazısı bunu, Yüce Allah'ın şu kavlinden dolayı yakîne inkârın arız olabileceğinin tasavvur edilmesiyle defetmiştir:

وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] والطمأنينة لا يتصور طروّ ذلك عليها- ونسب هذا لحجة الإسلام الغزالي- وفي القلب منه شيء، وبعض قرر في دفعه أن مقام النبوة مغاير لمقام الصديقية، فلمقام النبوة طمأنينة وعدم طمأنينته بحسبه، ولمقام الصديقية طمأنينة وعدم طمأنينته بحسبه أيضا، وطمأنينة مقام النبوة كانت لخاتم النبيين صلى الله تعالى عليه وسلم كما كشف عنها بقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ [الفرقان: ٤٥] على ما يعرفه أهل الذوق من الآية وكان الاستعداد من إبراهيم وكذا من موسى ﵉ متوجها إلى ابتغاء تلك الطمأنية كما أبانا عن أنفسهما- برب أرني كيف تحيي الموتى، ورب أرني أنظر إليك- وطمأنينة مقام الصديقية كانت للصديقين من أمة محمد صلى الله تعالى عليه وسلم كما أبدى عن نفسه إمام الصديقين كرم الله تعالى وجهه

{ وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “Vicdanları bunlara kesin bir şekilde kanaat getirdiği (yakîn hasıl ettiği) halde, onları inkâr ettiler” [Neml: 14]. İtminana ise böyle bir durumun arız olması tasavvur olunamaz. —Bu görüş Hüccetü'l-İslâm el-Gazzâlî'ye nispet edilmiştir— Ancak kalpte buna dair bir tereddüt vardır. Bazıları ise bu vehmi defetmede şöyle bir tespitte bulunmuştur: Nübüvvet makamı sıddîkıyet makamından farklıdır; nübüvvet makamının kendine göre bir itminanı ve itminansızlığı olduğu gibi, sıddîkıyet makamının da yine kendine göre bir itminanı ve itminansızlığı vardır. Nübüvvet makamının itminanı, zevk ehlinin ayetten anladığı üzere Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” [Furkân: 45] buyruğuyla açığa vurduğu gibi Hâtemü'l-Enbiyâ sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e aitti. İbrahim'in ve aynı şekilde Musa'nın aleyhimesselâm istidadı ise —bizzat kendilerinin: «Rabbim, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster» ve «Rabbim, bana [kendini] göster, Sana bakayım» sözleriyle beyan ettikleri gibi— o itminanı talep etmeye yönelmişti. Sıddîkıyet makamının itminanı ise, sıddîkların imamı [Ali] kerremallâhu teâlâ vecheh'in bizzat kendisi hakkında açıkladığı gibi, Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ümmetinin sıddîklarına aitti;

بقوله: «لو كشف» إلخ،

Nitekim: «[Perde] açılsaydı...» ilâ ahir sözüyle [bunu açıklamıştır].

وكان الاستعداد في صديقي سائر الأنبياء متوجها إلى ابتغاء تلك الطمأنينة فثبتت الفضيلة لمحمد صلى الله تعالى عليه وسلم على سائر إخوانه من الأنبياء والصديقية على سائر الصديقين من أممهم ولم يثبت لصديقيه لوجدانهم طمأنينتهم الفضيلة على الأنبياء عند فقدانهم طمأنينتهم لأن ما فقدوه من الطمأنينة غير ما وجده الصديقون منها لأنهم إنما يفقدون الطمأنينة اللائقة بمقام النبوة والصديقون لم يجدوا مثل تلك الطمأنينة وإنما وجدوا طمأنينة لائقة بمقام الصديقين ولو رضي النبيون بمثله لكان حاصلا لهم، وأجل من ذلك بعدة مراتب ولقد اعترف الصديق الأكبر رضي الله تعالى عنه بهذا التخلف حين بلغه عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم

Diğer peygamberlerin sıddîklarındaki istidat ise bu itminanı talep etmeye yönelikti. Böylece Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem için diğer peygamber kardeşlerine karşı üstünlük, [onun ümmetinin] sıddîkları için de o peygamberlerin ümmetlerindeki diğer sıddîklara karşı üstünlük sabit olmuştur. Muhammed'in sıddîkları kendi itminanlarını bulduklarında, peygamberlerin kendi itminanlarını bulamamış olmaları sebebiyle onlara karşı bir üstünlükleri sabit olmuş değildir. Zira peygamberlerin bulamadıkları itminan, sıddîkların buldukları itminandan farklıdır; çünkü peygamberler ancak nübüvvet makamına layık olan itminanı bulamamaktadırlar, sıddîklar ise öyle bir itminanı bulmuş değillerdir, sadece sıddîkıyet makamına layık bir itminan bulmuşlardır. Şayet peygamberler böylesine razı olsalardı, o kendileri için zaten hâsıl olurdu, hem de bundan katbekat yüce derecelerde. Nitekim Sıddîk-ı Ekber radıyallâhu teâlâ anh, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den kendisine şu ulaştığında bu geri kalışı (farkı) itiraf etmiştir:

أنه قال: إني لأسهو

O [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Şüphesiz ben de sehvederim (yanılırım/unuturum)» buyurduğu...

فقال: يا ليتني كنت سهو محمد صلى الله تعالى عليه وسلم إذ علم أن ما يعده رسول الله ﷺ من نفسه الكريمة سهوا فوق أعلى يقظان الصديق إذ حسنات الأبرار سيئات المقربين وحسنات المقربين سيئات النبيين، وهذا أولى مما سبق، وبعض من المتصوفة كجهلة الشيعة التزموا ظاهر كل من الكلامين وزعموا أن أولياء هذه الأمة وصديقيهم أعلى كعبا من الأنبياء ولو نالوا مقام الصديقية محتجبين بما روى عن الإمام الرباني سيدي وسندي عبد القادر الكيلاني قدس سره أنه قال: يا معاشر الأنبياء الفرق بيننا وبينكم بالألقاب وأوتينا ما لم تؤتوه، وببعض عبارات للشيخ الأكبر قدس سره ينطق بذلك، وأنت تعلم أن التزام ذلك والقول به خرق لإجماع المسلمين ومصادم للأدلة القطعية على أفضلية الأنبياء على سائر الخلق أجمعين، ويوشك أن يكون القول به كفرا بل قد قيل به، وما روي عن الشيخ عبد القادر قدس سره فمما لم يثبت نقله عنه في كتاب يعول عليه، وما يعزى إلى الشيخ الأكبر قدس سره فتعارضه عبارات له أخر مثل قوله قدس سره- وهو الذي تعلم ترجمته لنفسه وعده إياها من أكبر الصديقين بل خاتم الولاية الخاصة- والمقام المحمدي فتح لي قدر خرم إبرة من مقام النبوة تجليا لا دخولا فكدت أحترق، وبتقدير تسليم ما نقل عمن نقل والقول بعدم قوة المعارض لنا أن نقول: إن ذلك القول صدر عن القائل عند فنائه في الحقيقة المحمدية والذات الأحمدية فاللسان حينئذ لسانها والقول قولها ولم يصدر ذلك منه حين رؤية نفسه، والوقوف عند رتبته- وهذا غير ما ذهب إليه الشيعة- وبعيد عنه بمراحل، ولعل النوبة تفضي إلى تحقيقه بأتم من هذا إن شاء الله تعالى، فخزائن الفكر ولله الحمد مملوءة، ولكل مقام مقال، هذا وذكر الزمخشري أن المراد بالطمأنينة هنا العلم الذي لا مجال للتشكيك فيه وهو علم الضرورة المخالف لعلم الاستدلال حيث يجوز معنى ذلك، واعترض بأن العلم الموقوف على سبب لا يتصور فيه تشكيك ما دام سببه مذكورا في نفس العالم وإنما الذي قبل التشكيك قبولا مطلقا هو الاعتقاد وإن كان صحيحا وسببه باق في الذكر وبهذا

Bunun üzerine [Ebû Bekir]: «Keşke ben Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sehvi olsaydım!» demiştir. Çünkü o, Resûlullah ﷺ'in yüce nefsinden sehiv saydığı şeyin, sıddîkın en yüksek uyanıklığının dahi fevkinde olduğunu bilmiştir; zira ebrarın iyilikleri mukarreblerin kötülükleri (kusurları), mukarreblerin iyilikleri ise nebîlerin kötülükleridir. Bu [açıklama], öncekilerden daha evladır. Mutasavvıflardan bazıları ise cahil Şiîler gibi her iki sözün de zahirine sarılmışlar ve bu ümmetin velilerinin ve sıddîklarının —sıddîkıyet makamına ulaşmış olsalar dahi— peygamberlerden daha üstün mertebede olduğunu iddia etmişlerdir. Kendilerine perde (delil) olarak da Rabbânî İmam, efendim ve dayanağım Abdülkādir Geylânî kuddise sirruh'tan rivayet edilen: «Ey peygamberler topluluğu! Bizimle sizin aranızdaki fark lakaplardadır; bize size verilmeyenler verildi» sözünü ve Şeyh-i Ekber kuddise sirruh'un buna delalet eden bazı ifadelerini öne sürmüşlerdir. Sen bilirsin ki bunu benimsemek ve bunu söylemek Müslümanların icmaını delmek ve peygamberlerin bütün yaratılmışlardan üstün olduğuna dair kesin delillerle çatışmaktır. Hatta bunu söylemenin küfür olması pek yakındır, bilakis bunun küfür olduğu da söylenmiştir. Şeyh Abdülkādir kuddise sirruh'tan rivayet edilen söze gelince, güvenilir bir kitapta ondan nakledildiği sabit olmayan şeylerdendir. Şeyh-i Ekber kuddise sirruh'a nispet edilen söze gelince, onun başka ifadeleri buna zıttır; nitekim onun —ki kendisini nasıl tanıttığını ve nefsini en büyük sıddîklardan, hatta has velayetin hatemi saydığını bilirsin— kuddise sirruh şu sözü buna örnektir: «Muhammedî makam, benim için nübüvvet makamından —içine girmek değil bir tecelli olarak— bir iğne deliği kadar açıldı da neredeyse yanacaktım.» Nakledilenden nakledilenin kabul edildiği ve zıt görüşün güçlü olmadığı farz edilse bile bizim şöyle deme hakkımız vardır: Bu söz, söyleyenden Hakîkat-i Muhammediyye ve Zât-ı Ahmediyye'de fani olduğu esnada sâdır olmuştur; o anda lisan onun lisanı, söz de onun sözüdür; bu söz kendisini gördüğü ve kendi rütbesinde durduğu esnada ondan sâdır olmamıştır. Bu ise Şîa'nın gittiği yoldan farklıdır ve ondan fersah fersah uzaktır. İnşâallahu Teâlâ sırası geldiğinde bu mesele bundan daha kâmil bir şekilde tahkik edilecektir; zira hamdolsun fikir hazineleri doludur ve her makamın bir sözü vardır. Öte yandan ez-Zemahşerî, buradaki itminandan maksadın, içinde şüpheye yer olmayan ilim olduğunu, bunun da —bu mananın caiz olduğu— istidlal ilminin aksine zaruret ilmi olduğunu belirtmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bir sebebe bağlı olan ilimde, sebebi bilenin zihninde hatırlandığı müddetçe şüphe tasavvur olunamaz; mutlak anlamda şüpheyi kabul eden ise —doğru bile olsa ve sebebi hafızada kalsa dahi— itikattır (inançtır). İşte bununla...

ينحط الاعتقاد الصحيح عن العلم، وأجيب بأن هذا مبني على تفسير العلم بأنه صفة توجب تمييزا لا يحتمل النقيض بوجه- على ما ذكره ابن الحاجب في مختصره- وقد قيل عليه ما قيل فتدبر، واللام في لِيَطْمَئِنَّ لام كي والفعل منصوب بعدها بإضمار أن، وليس بمبني كما- زلق السمين- ومتعلق اللام محذوف كما أشرنا حذف- ما- منه الاستدراك وقيل المتعلق أَرِنِي ولا أراه شيئا، والماضي للفعل- اطمأن على وزن اقشعر، واختلف هل هو مقلوب أم لا؟ فمذهب سيبويه أنه مقلوب من- اطأمن- فالطاء فاء الكلمة. والهمزة عينها. والميم لامها فقدمت اللام التي هي الميم على العين وهي الهمزة فوزنه افلعل، ومذهب الجرمي أنه غير مقلوب وكأنه يقول- اطأمن واطمأن- مادتان مستقلتان ومصدره الطمأنينة بسكون الميم وفتح الهمزة، وقيل: طمأنينة بتخفيف الهمزة وهو قياس مطرف عند الكوفيين وهو على غير قياس المصادر عند الجميع إذ قياس اطمأن أن يكون مصدره على الاطمئنان، وقرئ- أرني- بسكون الراء قالَ أي الرب فَخُذْ الفاء لجواب شرط محذوف أي إن أردت ذلك فخذ.

...sahih itikat ilimden daha aşağı derecede kalır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, ilmin —İbnü'l-Hâcib'in Muhtasar'ında belirttiği üzere— hiçbir şekilde zıddını kabul etmeyen bir temyizi gerektiren sıfat olarak tefsir edilmesine dayanmaktadır; buna dair gereken söylenmiştir, iyi düşün. { لِيَطْمَئِنَّ } kelimesindeki lam, illet bildiren "lâm-ı key"dir ve fiil kendisinden sonra "en"in gizlenmesiyle mansubdur; es-Semîn'in ayağının kaydığı gibi mebnî değildir. Lâm'ın müteallakı (bağlandığı yer), işaret ettiğimiz üzere hazfedilmiştir ki istidrakın yapıldığı [ifade] hazfedilmiştir; müteallakın { أَرِنِي } olduğu da söylenmiştir fakat ben bunu kayda değer bir görüş olarak görmüyorum. Fiilin mazisi olan { اطْمَأَنَّ }, { اقْشَعَرَّ } veznindedir. Onun maklûb (harfleri yer değiştirmiş) olup olmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir: Sîbeveyh'in mezhebine göre bu, { اطْأَمَنَّ } fiilinden maklûbdur; bu durumda tı kelimenin fâ'sı, hemze 'aynı, mîm ise lâm'ıdır; böylece lâm olan mîm harfi, 'ayn olan hemzeden öne geçirilmiştir ve vezni { افْلَعَلَّ } olmuştur. el-Cermî'nin mezhebine göre ise maklûb değildir; sanki o, { اطْأَمَنَّ } ve { اطْمَأَنَّ } fiillerinin iki bağımsız kök olduğunu söylemektedir. Bunun masdarı mîm'in sükûnu ve hemzenin fethasıyla { الطَّمَأْنِينَةُ } şeklindedir. Hemzenin tahfifiyle { طَمَانِينَة } şeklinde de söylenmiştir ki bu Kûfelilere göre muttared bir kıyastır; ancak bu, herkesin nezdinde masdarların genel kıyasına aykırıdır, zira { اطْمَأَنَّ } fiilinin kıyasa uygun masdarı { الاِطْمِئْنَان } vezninde olmasıdır. { أَرِنِي } kelimesi râ'nın sükûnuyla ({ أَرْنِي }) da okunmuştur. { قَالَ } yani Rab buyurdu ki: { فَخُذْ }, fâ harfi mahzuf bir şartın cevabı içindir; yani: «Şayet bunu istiyorsan al» demektir.

أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ المشهور أنه اسم جمع كركب وسفر، وقيل: بل هو جمع طائر كتاجر وتجر- وإليه ذهب أبو الحسن- وقيل: بل هو مخفف من طير بالتشديد، وقال أبو البقاء: هو في الأصل مصدر طار يطير ثم سمي به هذا الجنس وألحقت التاء في عدده لاعتباره مذكرا واسم الجنس لما لا يعقل يذكر ويؤنث والجار متعلق بمحذوف وقع صفة لما قبله أو متعلق- بخذ- والمروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها الغرنوق، والطاوس، والديك، والحمامة، وعن مجاهد بدل الغرنوق الغراب، وفي رواية بدل الحمامة بطة، وفي رواية نسر، وتخصيص الطير بذلك لأنه أقرب إلى الإنسان باعتبار طلبه المعاش والمسكن ولذلك وقع

{ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “kuşlardan dört tane”; meşhur olan görüşe göre bu, «rekb» ve «sefr» gibi bir ism-i cemdir (topluluk ismidir). Bir görüşe göre ise «tâcir» ve «tecr» gibi tâir'in (kuşun) çoğuludur —Ebü'l-Hasan bu görüşe meyletmiştir—. Bir görüşe göre de şeddeli olan «tayr» kelimesinin hafifletilmiş halidir. Ebü'l-Bekā ise şöyle demiştir: Aslında bu, «târe yetîru» fiilinin masdarıdır, daha sonra bu cinse isim verilmiştir; sayısında tâ harfinin eklenmesi ise onun müzekker kabul edilmesindendir. Gayr-ı âkile (akıl taşımayan varlıklara) ait cins isimleri müzekker de müennes de yapılabilir. Harf-i cer ise kendisinden önceki kelimenin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye veya { خُذْ } fiiline müteallaktır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu kuşlar: balıkçıl (turna), tavus kuşu, horoz ve güvercindir. Mücâhid'den ise balıkçıl yerine karga rivayet edilmiştir. Bir rivayette güvercin yerine ördek, bir rivayette ise kartal (akbaba) geçmektedir. Kuşların bu şekilde tahsis edilmesi, maişet ve mesken arayışı bakımından insana en yakın varlıklar olmasındandır. Nitekim bundan dolayı...

في الحديث «لو توكلتم على الله تعالى حق توكله لرزقكم كما ترزق الطير تغدو خماصا وتروح بطانا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Eğer siz Allah'a hakkıyla tevekkül etseydiniz, sabahleyin karınları aç çıkıp akşamleyin tok dönen kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de mutlaka rızıklandırırdı.»

ولأنه أجمع لخواص الحيوان ولسهولة تأتي ما يفعل به من التجزئة والتفرقة ولما فيه من مزيد أجزاء من الريش ففي إحيائها من يد ظهور القدرة ولأن من صفته الطيران في السماء وكان من همة إبراهيم ﵊ الميل إلى جهة العلو والوصول إلى الملكوت فكانت معجزته مشاكلة لهمته فَصُرْهُنَّ قرأ حمزة ويعقوب بكسر الصاد، والباقون بضمها مع التخفيف من- صاره يصوره ويصيره- لغتان بمعنى قطعه أو أماله لأنه مشترك بينهما كما ذكره أبو علي، وقال الفراء: الضم مشترك بين المعنيين، والكسر بمعنى القطع فقط، وقيل: الكسر بمعنى القطع، والضم بمعنى الإمالة، وعن الفراء إن صاره مقلوب صراه عن كذا قطعة، والصحيح أنه عربي، وعن عكرمة أن نبطي، وعن قتادة أنه حبشي، وعن وهب أنه رومي، فإن كان المراد- أملهن- فقوله تعالى:

Ayrıca hayvanların özelliklerini kendinde en çok toplamış olması, parçalara ayırma ve dağıtma gibi yapılacak işlemlerin kolayca uygulanabilmesi ve tüylerden meydana gelen fazla parçaları barındırması sebebiyle onların diriltilmesinde kudretin apaçık ortaya çıkması içindir. Bir de onun vasfı gökte uçmaktır; İbrahim aleyhisselâm'ın himmeti de yücelik cihetine meyletmek ve melekûta ulaşmak idi; bu sebeple onun mucizesi himmetine uygun düşmüştür. { فَصُرْهُنَّ } kelimesini Hamza ve Ya'kûb sad harfinin kesresiyle ({ فصِرهن }), diğerleri ise hafifletmeyle sad'ın zammesiyle ({ فصُرهن }) okumuşlardır. Bu, «sâre-yesûru» ve «yesîru» köklerinden iki lehçedir; Ebû Ali'nin belirttiği gibi her ikisi arasında müşterek olduğu için 'parçalamak' veya 'meylettirmek/kendine alıştırmak' manasınadır. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Zammeli okuyuş iki mana arasında müşterektir, kesreli okuyuş ise sadece parçalamak manasınadır. Bir görüşe göre kesre parçalamak, zamme ise meylettirmek manasınadır. el-Ferrâ'dan, «sâre» kelimesinin «bir şeyden onu kesti/parçaladı» manasındaki «sarâ» kelimesinden maklûb olduğu da nakledilmiştir. Sahih olan ise bunun Arapça olduğudur. İkrime'den Nabatîce, Katâde'den Habeşçe, Vehb'den ise Rumca olduğu rivayet edilmiştir. Şayet maksat «onları meylettir/kendine alıştır» manası ise, Yüce Allah'ın şu kavli:

إِلَيْكَ متعلق به وإن كان المراد- فقطعهن- فهو متعلق- بخذ- باعتبار تضمينه معنى الضم، واختار أبو البقاء أن يكون حالا من المفعول المضمر أي- فقطعهن مقربة ممالة- إليك- وزعم ابن هشام- تبعا لغيره- أنه لا يصح تعليق الجار- بصرهن- مطلقا إن لم يقدر مضاف أي إلى نفسك محتجا بأنه لا يتعدى فعل غير علمي عامل في ضمير متصل إلى المنفصل، ورد بأنه إنما يمنع إذا كان متعديا بنفسه أما المتعدي بحرف فهو جائز كما صرح به علماء العربية، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما:- «فصرّهن» - بتشديد الراء مع ضم الصاد وكسرها من صره إذا جمعه، والراء إما مضمومة للاتباع أو مفتوحة للتخفيف، أو مكسورة لالتقاء الساكنين، وعنه أيضا- «فصرّهن» - من التصرية بفتح الصاد وكسر الراء المشددة وأصلها تصررة فأبدل أحد أحرف التضعيف ياء وهي في الأصل من صريت الشاة إذا لم تحلبها أياما حتى يجتمع اللب ژن في ضرعها ثم استعمل في مجرد معنى الجمع- أي اجمعهن وضمهن إليك لتتأملها وتعرف شأنها مفصلة حتى تعلم بعد الإحياء أن جزءا من أجزائها لم ينتقل من موضعه الأول أصلا.

{ إِلَيْكَ } “kendine”, ona müteallaktır. Şayet maksat «onları parçala» manası ise, kendine çekme (katma) manasını tazammun etmesi bakımından { خُذْ } fiiline müteallaktır. Ebü'l-Bekā ise gizli mef'ulden hal olmasını tercih etmiştir; yani «onları kendine yaklaştırılmış, meylettirilmiş olarak [parçala]» demektir. İbn Hişâm —başkalarına uyarak— şayet «kendi nefsine» şeklinde bir muzâf takdir edilmezse harf-i cerin mutlak olarak { صُرْهُنَّ } fiiline bağlanmasının sahih olmayacağını iddia etmiş ve muttasıl zamirde amel eden ilmî olmayan bir fiilin munfasıl zamire geçemeyeceğini delil getirmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Bu engel ancak fiil bizzat müteaddi olduğunda söz konusudur; harf-i cerle müteaddi olana gelince bu caizdir, nitekim Arap dili âlimleri bunu açıkça belirtmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ: { «فَصُرَّهُنَّ» } şeklinde sad'ın zammesi ve kesresiyle râ'nın şeddesiyle okumuştur ki bu, bir şeyi topladığında kullanılan «sarra» fiilindendir; râ harfi ya tebaiyet sebebiyle zammelidir, ya tahfif için fethalıdır ya da iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü kesrelidir. Yine ondan: sad'ın fethası ve şeddeli râ'nın kesresiyle tasriye kökünden { «فَصَرِّهِنَّ» } şeklinde de okunmuştur; aslı «tasrira» olup şeddeli harflerden biri yâ harfine dönüştürülmüştür. Bu kelime aslen, memelerinde süt toplansın diye birkaç gün sağmadığın koyun için kullanılan «sarraytü'ş-şâte» ifadesinden gelir; daha sonra mutlak toplama manasında kullanılmıştır. Yani: «Onları topla ve onları iyice incelemen ve durumlarını ayrıntılı olarak tanıman için kendine yaklaştır; ta ki diriltildikten sonra onların parçalarından hiçbir cüzün ilk yerinden asla değişmediğini bilesin.»

ثُمَّ اجْعَلْ أي ألق، أو صير بعد ذبحهن وخلط لحومهن وريشهن ودمائهن كما قاله قتادة.

{ ثُمَّ اجْعَلْ } “Sonra koy”; yani Katâde'nin dediği gibi onları boğazlayıp etlerini, tüylerini ve kanlarını birbirine karıştırdıktan sonra [dağıtıp] at veya yerleştir.

عَلى كُلِّ جَبَلٍ يمكنك الوضع عليه ولم يعين له ذلك- كما روي عن مجاهد. والضحاك- وروي عن ابن عباس والحسن، وقتادة أن الجبال كانت أربعة، وعن ابن جريج. والسدي أنها كانت سبعة، وعن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه أنها كانت عشرة مِنْهُنَّ أي من تلك الطير جُزْءاً أي قطعة، وبعضا ربعا، أو سبعا، أو عشرا، أو غير ذلك، وقرئ «جزوءا» بضمتين «وجزا» بطرح همزته تخفيفا ثم تشديده عند الوقف ثم إجراء الوصل مجرى الوقف وهو مفعول- لا جعل- والجاران قبله متعلقان بالفعل، ويجوز أن يكون على كل مفعولا ثانيا له إن كان بمعنى صير، ومِنْهُنَّ حال من جُزْءاً لأنه في الأصل صفة للنكرة قدمت عليها ثُمَّ ادْعُهُنَّ أي نادهنّ،

{ عَلى كُلِّ جَبَلٍ } “her dağın üzerine”; üzerine koyabileceğin [her dağa]. —Mücâhid ve Dahhâk'tan rivayet edildiği gibi— ona belirli bir dağ tayin edilmemiştir. İbn Abbâs, Hasan ve Katâde'den dağların dört tane olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc ve es-Süddî'den yedi tane olduğu, Ebû Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh'tan ise on tane olduğu rivayet edilmiştir. { مِنْهُنَّ } yani o kuşlardan, { جُزْءاً } “bir parça”; yani bir cüz, dörtte bir, yedide bir, onda bir veya başka bir miktar parça. İki zamme ile «cüzüen» ve hemzesi hafifletilmek üzere atılıp vakıf halinde şeddelenerek, sonra da vasıl hali vakıf gibi kabul edilerek «cezzen» şeklinde de okunmuştur; bu, { اجْعَلْ } fiilinin mef'ulüdür. Ondan önceki iki câr-mecrûr ise fiile müteallaktır. Şayet dönüştürmek manasında ise { عَلَى كُلِّ } ifadesinin onun ikinci mef'ulü olması da caizdir. { مِنْهُنَّ } ise { جُزْءاً } kelimesinden haldir; çünkü aslında nekrenin sıfatı iken onun önüne geçirilmiştir. { ثُمَّ ادْعُهُنَّ } “Sonra onları çağır”; yani onlara seslen.

أخرج ابن المنذر عن الحسن قال: إنه ﵊ نادى أيتها العظام المتمزقة واللحوم المتفرقة والعروق المتقطعة اجتمعي يرد الله تعالى فيكن أرواحكن فوثب العظم إلى العظم وطارت الريشة إلى الريشة وجرى الدم إلى الدم حتى رجع إلى كل طائر دمه ولحمه وريشه ثم أوحى الله تعالى إلى إبراهيم إنك سألتني كيف أحيي الموتى وأني خلقت الأرض وجعلت فيها أربعة أرواح الشمال. والصبا. والجنوب. والدبور حتى إذا كان يوم القيامة نفخ نافخ في الصور فيجتمع من في الأرض من القتلى والموتى كما اجتمعت أربعة أطيار من أربعة جبال ثم قرأ ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ [لقمان: ٢٨]

İbnü'l-Münzir Hasan'dan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: O aleyhisselâm şöyle seslendi: «Ey parçalanmış kemikler, dağılmış etler ve kopmuş damarlar! Birleşin; Allah Teâlâ ruhlarınızı size iade ediyor.» Bunun üzerine kemik kemiğe sıçradı, tüy tüye uçtu, kan kana aktı; nihayet her kuşun kanı, eti ve tüyü kendine geri döndü. Sonra Allah Teâlâ İbrahim'e şöyle vahyetti: «Sen benden ölüleri nasıl dirilttiğimi göstermemi istedin; Ben yeri yarattım ve onda dört rüzgârı kıldım: Şimal (kuzey), sabâ (doğu), cenub (güney) ve debûr (batı). Kıyamet günü geldiğinde sûra üfüren sûra üfürür de dört kuşun dört dağdan toplandığı gibi yeryüzündeki maktuller ve ölüler bir araya toplanır.» Sonra şu ayeti okudu: { ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de tek bir nefis gibidir” [Lokmân: 28].

وعن مجاهد أنه دعاهن باسم إله إبراهيم تعالين، واستشكل بأن دعاء الجماد غير معقول، وأجيب بأنه من قبيل دعاء التكوين، وقيل: في الآية حذف كأنه قيل: فقطعهن ثم اجعل على كل جبل من كل واحد منهن جزءا فإن الله تعالى يحييهن فإذا أحياهن فادعهن.

Mücâhid'den ise onun kuşlara: «İbrahim'in İlahının ismiyle gelin!» diye seslendiği rivayet edilmiştir. Cansız varlıklara çağrıda bulunmanın aklen anlaşılamayacağı şeklinde bir müşkil ileri sürülmüş ve buna bunun tekvinî (var etmeye yönelik) bir çağrı kabilinden olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Bir görüşe göre ise ayette bir hazif vardır; sanki şöyle denilmiştir: «Onları parçala, sonra onlardan her birinin bir parçasını her dağın üzerine koy; muhakkak ki Allah Teâlâ onları diriltecektir; O onları dirilttiğinde sen de onları çağır.»

يَأْتِينَكَ سَعْياً فالدعاء إنما وقع بعد الإحياء. ولا يخفى أن الآثار مع ما فيه من التكلف لا تساعده، وأعظم منه فسادا ما قيل: إنه ﵊ جعل على كل جبل منهن طيرا حيا ثم دعاها فجاءت فإن ذلك مما يبطل فائدة الطلب ويعارض الأخبار الصحيحة فإن أكثرها ناطق بأنه دعاها ميتة متفرقة الأجزاء، وفي بعضها أن رؤوسهن كانت بيده فلما دعاهن جعل كل جزء منهن يأتي إلى صاحبه حتى صارت جثثا ثم أقبلن إلى رؤوسهن فانضمت كل جثة إلى رأسها فعادت كل واحدة منهن إلى ما كانت عليه من الهيئة، وسعيا حال من فاعل- يأتينك- أي ساعيات مسرعات، أو ذوات سعي طيرانا أو مشيا، وقيل: إطلاق السعي على الطيران مجاز، وجوز أن يكون منصوبا على المصدرية كقعدت جلوسا، ومن الغريب ما نقل عن النضر بن شميل. قال: سألت الخليل بن أحمد عن قوله تعالى: يَأْتِينَكَ سَعْياً هل يقال الطائر إذا طار سعى؟ فقال: لا قلت: فما معناه؟ قال: معناه يَأْتِينَكَ وأنت تسعى سعيا- وهو من التكلف الغير المحتاج إليه بمكان- وإنما اقتصر سبحانه على حكاية أوامره جل شأنه من غير تعرض لامتثال خليله ﵊، ولا لما ترتب عليه من آثار قدرته التي علمت النزر منها للايذان بأن ترتب تلك الأمور على الأوامر الجليلة واستحالة تخلفها عنها من الجلاء والظهور بحيث لا حاجة له إلى الذكر أصلا، وزعم بعضهم أن الخليل ﵊ لم يفعل شيئا مما اقتضاه ظاهر الكلام وأن الأوامر فيه مثلها في قولك لمن لا يعرف تركيب الحبر مثلا: خذ كذا وكذا وأمكنهما سحقا وألق عليهما كذا وكذا وضع ذلك في الشمس مدة أيام ثم استعمله تجده حبرا جيدا فأنا لا يقتضي الامتثال إذا كان الغرض مجرد تعليم، والرؤية- هنا علمية كما نقل عن شرح التوضيح، وإبراهيم حصل له العلم التام بمجرد وصف الكيفية واطمأن قلبه وسكن لبه، ولهذا لم يذكر الله تعالى ما ترتب على هذه الأوامر من هاتيك الأمور ولم يتعرض للامتثال ولم يعبأ بالإيماء إليه- بقال- أو حال- ومال إلى هذا القول أبو مسلم فأنكر القصة أيضا، وقال: إن إبراهيم ﵊ لما طلب إحياء الموتى من ربه سبحانه وأراه مثالا محسوسا قرب الأمر عليه، والمراد- بصرهن- أملهن ومرنهنّ على الإجابة- أي عود الطيور الأربعة بحيث إذا دعوتها أجابتك حال الحياة-

{ يَأْتِينَكَ سَعْياً } “koşarak sana gelirler”; bu durumda çağırma ancak diriltilmeden sonra vuku bulmuştur. Bu görüşün barındırdığı tekellüfle birlikte rivayetlerin de onu desteklemediği gizli değildir. Bundan daha bozuk olanı ise şöyle denilmesidir: O aleyhisselâm o kuşlardan her bir dağın üzerine canlı bir kuş koydu, sonra onları çağırdı da geldiler. Bu, talebin faydasını boşa çıkaran ve sahih haberlere zıt düşen bir sözdür; zira rivayetlerin çoğu onun kuşları ölü ve parçaları dağıtılmış halde çağırdığını açıkça belirtmektedir. Bazı rivayetlerde kuşların başlarının onun elinde olduğu, onları çağırdığında her bir parçanın kendi sahibine doğru gelmeye başladığı, nihayet birer ceset haline geldikleri, sonra başlarına doğru yöneldikleri, her cesedin kendi başına birleştiği ve her birinin eski heyetine geri döndüğü bildirilmektedir. { سَعْياً } kelimesi { يَأْتِينَكَ } fiilinin failinden haldir; yani «koşarak, acele ederek» veya «uçarak yahut yürüyerek koşma sahibi olarak» demektir. Uçmaya sa'y denilmesinin mecaz olduğu söylenmiştir. Masdar olarak mansub kılınması da caiz görülmüştür, nitekim «oturdum» manasında «kaadtü cülûsen» denilmesi gibidir. Nadr b. Şümeyl'den nakledilen şu rivayet ise gariptir: O şöyle demiştir: Halîl b. Ahmed'e Yüce Allah'ın: { يَأْتِينَكَ سَعْياً } kavli hakkında: «Kuş uçtuğu zaman ona koştu (sa'y etti) denir mi?» diye sordum. O: «Hayır» dedi. Ben: «Öyleyse manası nedir?» dedim. O: «Manası, sen bizzat koştuğun halde onlar sana gelirler demektir» dedi. —Bu ise son derece gereksiz bir tekellüftür (zorlamadır)—. Yüce Allah'ın, Halili aleyhisselâm'ın emre uymasına ve bunun sonucunda meydana gelen ve az bir kısmını öğrendiğin kudretinin eserlerine hiç değinmeksizin sadece şanı yüce olan emirlerini zikretmekle yetinmesi; bu yüce emirlere mezkûr hususların terettüp etmesinin ve emirden geri kalmasının imkânsız oluşunun, asla zikredilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede apaçık ve zahir olduğunu bildirmek içindir. Bazıları ise Halîl aleyhisselâm'ın sözün zahirinin gerektirdiği hiçbir şeyi yapmadığını, buradaki emirlerin, mesela mürekkep yapmayı bilmeyen birine söylediğin şu söz gibi olduğunu iddia etmişlerdir: «Şunu şunu al, onları iyice ez, üzerlerine şunu şunu dök, onu birkaç gün güneşte beklet, sonra kullan; onun güzel bir mürekkep olduğunu göreceksin.» Gaye sadece öğretmek olduğunda bu emrin bizzat yerine getirilmesini gerektirmez. Şerhu't-Tavzîh'ten nakledildiğine göre buradaki görme ilmîdir (bilgiye dayalıdır). İbrahim sadece keyfiyetin tavsifiyle tam bir ilim elde etmiş, kalbi itminana ermiş ve aklı sükûnet bulmuştur. İşte bu yüzden Allah Teâlâ bu emirlerin sonucunda mezkûr şeylerin meydana geldiğini zikretmemiş, emrin yerine getirilişine değinmemiş ve «dedi» veya «hal» ile buna işaret etmeye dahi iltifat etmemiştir. Ebû Müslim de bu görüşe meyletmiş ve kıssayı inkâr ederek şöyle demiştir: «İbrahim aleyhisselâm Rabbinden ölüleri diriltmeyi talep ettiğinde, Rabbi ona hissi bir misal göstererek işi ona yaklaştırmıştır. { صُرْهُنَّ } ifadesinden maksat, onları meylettir ve sana icabet etmeye alıştır demektir; yani o dört kuşu öyle alıştır ki, hayatta iken sen onları çağırdığında sana icabet etsinler.»

والغرض منه ذكر مثال محسوس لعود الأرواح إلى الأجساد على سبيل السهولة ولا يخفى أن هذا خلاف إجماع المسلمين، وضرب من الهذيان لا يركن إليه أرباب الدين وعدول عما يقتضيه ظاهر الآية المؤيد بالأخبار الصحيحة والآثار الرجيحة إلى ما تمجه الاسماع ولا يدعو إليه داع فالحق اتباع الجماعة ويد الله تعالى معهم، وفي الآية دليل لمن ذهب إلى أن إحياء الموتى يوم القيامة يجمع الأجزاء المتفرقة وإرسال الروح إليها بعد تركيبها وليس هو من باب إعادة المعدوم الصرف لأنه سبحانه بين الكيفية بالتفريق ثم الجمع وإعادة الروح ولم يعدم هناك سوى الجزء الصوري والهيئة التركيبية دون الأجزاء المادية، واحتج بها بعضهم أيضا على أن البنية ليست شرطا في الحياة لأنه تعالى جعل كل واحد من تلك الأجزاء والأبعاض حيا قادرا على السعي والعدو، وقال القاضي: دلت الآية على أنه لا بد من البنية حيث أوجب التقطيع بطلان الحياة، وأجيب بأن حصول المقارنة لا يدل على وجوب المقارنة، والانفكاك في بعض الأحوال يدل على أن المقارنة حيث حصلت ما كانت واجبة ولما دلت الآية على حصول فهم النداء لتلك الأجزاء كانت دليلا قاطعا على أن البنية ليست شرطا للحياة- وفيه تأمل- والمشهور أنها حجة على من ذهب إلى أن الإيمان لا يزيد ولا ينقص وهي ظاهرة في أنه يزيد في الكيف وإن كان لا يزيد في الكم لكن المكلف به هو الجزم الحاصل بالنظر والاستدلال، ويسميه البعض علم اليقين لا الجزم الكائن بالمشاهدة المسمى بعين اليقين فإن في التكليف به حرجا في الدين، وأنت تعلم أن في دلالة الآية على زيادة الايمان ونقصه بناء على الوجه الذي أشرنا إلى اختياره ترددا كما لا يخفى وفيها أيضا دليل على فضل الخليل ﵊ ويمن الضراعة في الدعاء وحسن الأدب في السؤال حيث أراه سبحانه ما سأله في الحال على أيسر ما

Bundan maksat, ruhların cesetlere kolaylıkla dönmesini somut bir örnekle anlatmaktır. Bunun Müslümanların icmaına aykırı olduğu, din ehlinin asla itibar etmeyeceği bir hezeyan türü olduğu, sahih haberler ve kuvvetli rivayetlerle desteklenen ayetin zahirinden, kulakların kabul etmeyeceği ve hiçbir gerekçesi bulunmayan bir şeye sapma olduğu gizli değildir. Hak olan, cemaate uymaktır; zira Allah Teâlâ'nın eli cemaatle beraberdir. Ayette, kıyamet günü ölülerin diriltilmesinin, dağılmış parçaların bir araya getirilmesi ve birleştirildikten sonra ruhun onlara gönderilmesi şeklinde olacağını, yoksa bunun sırf madumun (tamamen yok olanın) yeniden var edilmesi kabilinden olmadığını savunanlar için bir delil vardır; zira Sübhânehu, keyfiyeti önce ayırma, sonra toplama ve ruhu iade etme şeklinde açıklamıştır; orada suret cüzü ve terkip heyetinden başka hiçbir şey yok olmamış, maddî parçalar ise yok olmamıştır. Bazıları da bu ayeti, bünyenin (organik yapının) hayat için şart olmadığına delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ bu parça ve cüzlerin her birini diri, koşmaya ve seğirtmeye kadir kılmıştır. Kadı ise şöyle demiştir: 'Ayet bünyenin şart olduğuna delalet etmiştir; zira parçalama işlemi hayatın son bulmasını gerektirmiştir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Beraber bulunmanın hâsıl olması, beraber bulunmanın zorunlu olduğuna delalet etmez; bazı durumlarda ayrışmanın gerçekleşmesi, beraber bulunmanın hâsıl olduğu yerde dahi vacip olmadığını gösterir. Ayet o parçaların çağrıyı anladığına delalet ettiğinde, bünyenin hayat için şart olmadığına kesin bir delil teşkil etmiştir. —Fakat bunda düşünülmesi gereken noktalar vardır—. Meşhur olan görüşe göre bu ayet, imanın artıp eksilmeyeceğini savunanlara karşı bir hüccettir; nitekim kemiyet (miktar) bakımından artmasa bile keyfiyet bakımından artacağı hususunda açıktır. Ancak mükellef kılınan şey, nazar ve istidlal ile hâsıl olan kesinliktir; bazıları buna aynelyakîn denilen müşahede ile hâsıl olan kesinliği değil, ilmelyakîn adını verir; zira aynelyakîn ile mükellef kılınmakta dinde bir zorluk vardır. Sen bilirsin ki tercih ettiğimize işaret ettiğimiz vechile göre ayetin imanın artıp eksilmesine delaletinde gizli kalmayacağı üzere bir tereddüt vardır. Ayette ayrıca Halîl aleyhisselâm'ın faziletine, duada tezellül ve yalvarmanın bereketine ve sormadaki güzel edebe delil vardır; nitekim Sübhânehu ona talep ettiği şeyi anında en kolay...

يكون من الوجوه، وأرى عزيزا ﵇ ما أراه بعد ما أماته مائة عام. وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب على أمره حَكِيمٌ ذو حكمة بالغة في أفعاله فليس بناء أفعاله على الأسباب العادية لعجزه عن خرق العادات بل لكونه متضمنا للحكم والمصالح،

...şekilde göstermiştir. Üzeyr aleyhisselâm'a ise gösterdiğini onu yüz yıl öldürdükten sonra göstermiştir. { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Ve bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir”; emrinde mutlak galiptir, { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; fiillerinde sonsuz hikmet sahibidir. Dolayısıyla O'nun fiillerini âdet kabilinden sebeplere bağlaması, harikaları yaratmaktan aciz olduğu için değil, bilakis pek çok hikmet ve maslahatı barındırdığı içindir.

حكى أن الله سبحانه لما وفى لابراهيم ﵊ بما سأل قال له: يا إبراهيم نحن أريناك كيف نحيي الموتى فأرنا أنت كيف تميت الأحياء

Rivayet edildiğine göre, Allah Sübhânehu İbrahim aleyhisselâm'ın talebini yerine getirince ona şöyle buyurmuştur: «Ey İbrahim! Biz sana ölüleri nasıl dirilttiğimizi gösterdik, sen de bize dirileri nasıl öldürdüğünü göster!»

مشيرا إلى ما سيأمره به من ذبح ولده ﵊ وهو من باب الانبساط مع الخليل ودائرة الخلة واسعة إلا أن حفاظ المحدثين لم يذكروا هذا الخبر وليس له رواية في كتب الأحاديث أصلا.

Bununla ona oğlunu aleyhisselâm kurban etmesini emredeceğine işaret etmiştir. Bu, Halîl ile lütufla muaşeret kabilindendir ve dostluk (hulle) dairesi geniştir; ne var ki muhaddislerin hafızları bu haberi zikretmemişlerdir ve hadis kitaplarında buna dair hiçbir rivayet aslen mevcut değildir.

(ومن باب الاشارة في هذه القصة) البقرة ٢٦١- ٦٧٢ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى أي موتى القلوب بداء الجهل قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ أي ألم تعلم ذلك علما يقينا قالَ بَلى أعلم ذلك:

(Bu kıssadaki işarî nüktelerden): { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster' demişti”; yani cehalet hastalığıyla ölmüş kalpleri [nasıl dirilttiğini]. { قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “[Allah:] 'İnanmadın mı?' buyurdu”; yani bunu yakînî bir ilimle bilmedin mi? { قالَ بَلى } “[İbrahim:] 'Evet [inandım]' dedi”; bunu biliyorum:

ولكن للعيان لطيف معنى ... له سأل المشاهدة الخليل

Lakin bizzat görmenin öyle latif bir manası vardır ki... / İşte onun için Halîl müşahedeyi talep etti.

وهو المشار إليه بقوله سبحانه: لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي الذي هو عرشك قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ إشارة إلى طيور الباطن التي في قفص الجسم، وهي أربعة من أطيار الغيب: العقل، والقلب، والنفس، والروح فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ أي ضمهن واذبحهن، فاذبح طير العقل بسكين المحبة على باب الملكوت، واذبح طير القلب بسكين الشوق على باب الجبروت، واذبح طير النفس بسكين العشق في ميادين الفردانية، واذبح طير الروح بسكين العجز في تيه عزة أسرار الربانية ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً فاجعل العقل على جبل العظمة حتى يتراكم عليه أنوار سلطنة الربوبية فيصير موصوفا بها ليدركني بي بعد فنائه في، واجعل القلب على جبل الكبرياء حتى ألبسه سناء قدسي فيتيه في بيداء التفكير منعوتا بصرف نور المحبة، واجعل النفس على جبل العزة حتى ألبسها نور العظمة لتصير مطمئنة عند جريان ربوبيتي عليها فلا تنازعني في العبودية ولا تطلب أوصاف الربوبية، واجعل الروح على جبل جمال الأزل حتى ألبسها نور النور وعز العز وقدس القدس لتكون منبسطة في السكر مطمئنة في الصحو عاشقة في الانبساط راسخة في

Bu da Sübhânehu'nun: { لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “fakat kalbimin mutmain olması için” kavliyle işaret edilen husustur ki o kalp O'nun arşıdır. { قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “[Allah] buyurdu ki: 'Kuşlardan dört tane al'”; beden kafesindeki batın kuşlarına işarettir ki bunlar gayb kuşlarından dörttür: Akıl, kalp, nefis ve ruh. { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } “Onları kendine alıştır/bağla”; yani onları kendine kat ve boğazla; akıl kuşunu melekût kapısında muhabbet bıçağıyla boğazla, kalp kuşunu ceberût kapısında şevk bıçağıyla boğazla, nefis kuşunu ferdâniyet meydanlarında aşk bıçağıyla boğazla ve ruh kuşunu rabbâniyet sırlarının izzet çölünde acziyet bıçağıyla boğazla. { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “Sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy”; aklı azamet dağına koy ki üzerine rubûbiyet saltanatının nurları yığılsın da Bende fani olduktan sonra Beni Benimle idrak etmesi için o nurlarla vasıflansın; kalbi kibriyâ dağına koy ki ona kudsiyetimin parlaklığını giydireyim de sırf muhabbet nuruyla vasıflanmış olarak tefekkür sahrasında hayrete dalsın; nefsi izzet dağına koy ki ona azamet nurunu giydireyim de üzerindeki rubûbiyetimin cereyanı esnasında mutmain olsun, böylece kullukta Benimle çekişmesin ve rubûbiyet vasıflarını talep etmesin; ruhu ezel cemali dağına koy ki ona nurun nurunu, izzetin izzetini ve kudsün kudsünü giydireyim de sekr (manevi sarhoşluk) halinde ferah, sahv (uyanıklık) halinde mutmain, inbisat (ferahlık) halinde âşık ve tecellilerde...

التجليات ثُمَّ ادْعُهُنَّ ونادهنّ بصوت سر العشق يَأْتِينَكَ سَعْياً إلى محض العبودية بجمال الأحدية وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ يعزك بعرفانك هذه المعاني واطلاعك على صفاته القديمة حَكِيمٌ في ظهوره بغرائب التجلي لأسرار باطنك، وقد يقال: أشار سبحانه بالأربعة من الطير إلى القوى الأربعة التي تمنع العبد عن مقام العيان وشهود الحياة الحقيقية، ووقع في أثر أنها كانت طاوسا، وديكا، وغرابا، وحمامة، ولعل الطاوس إشارة إلى العجب، والديك إلى الشهوة، والغراب إلى الحرص، والحمامة إلى حب الدنيا لإلفها الوكر والبرج، وفي أثر بدل الحمامة بطة، وفي آخر نسر، وكأن الأوّل إشارة إلى الشره الغالب، والثاني إلى طول الأمل، ومعنى فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ حينئذ ضمهنّ وأملهنّ إليك بضبطها ومنعها عن الخروج إلى طلب لذاتها والنزوع إلى مألوفاتها،

...sabitkadem olsun. { ثُمَّ ادْعُهُنَّ } “Sonra onları çağır”; aşk sırrının sesiyle onlara seslen, { يَأْتِينَكَ سَعْياً } “koşarak sana gelirler”; ehadiyetin cemaliyle sırf kulluğa [koşarak gelirler]. { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Ve bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir”; bu manaları bilmen ve O'nun kadîm sıfatlarına muttali olman sebebiyle seni aziz kılar, { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; batınının sırlarına acayip tecellilerle zuhur etmesinde hikmet sahibidir. Şöyle de denilebilir: Sübhânehu dört kuş ile kulu ayân (müşahede) makamından ve hakiki hayatı müşahede etmekten alıkoyan dört kuvvete işaret etmiştir. Bir rivayette bunların tavus kuşu, horoz, karga ve güvercin olduğu geçmiştir. Tavus ucb'a (kendini beğenmeye), horoz şehvete, karga hırsa, güvercin ise yuvasına ve kulesine olan alışkanlığından ötürü dünya sevgisine işaret olabilir. Bir rivayette güvercin yerine ördek, diğerinde kartal (akbaba) geçmektedir; sanki birincisi galip olan açgözlülüğe, ikincisi ise tûl-i emele (bitmek bilmeyen emellere) işarettir. Bu durumda { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } ifadesinin manası; onları zapt ederek, lezzetlerini aramaya çıkmaktan ve alışkanlıklarına meyletmekten menederek kendine bağla ve meylettir demektir.

وفي الأثر أنه ﵊ أمر بأن يذبحها وينتف ريشها ويخلط لحومها ودماءها بالدق ويحفظ رؤوسها عنده- أي يمنعها عن أفعالها ويزيل هيئاتها عن النفس ويقمع دواعيها وطبائعها وعاداتها بالرياضة ويبقي أصولها فيه- ثم أمر أن يجعل على كل من الجبال التي بحضرته وهي العناصر الأربعة التي هي أركان بدنه جزءا منهنّ

Rivayette o aleyhisselâm'ın onları boğazlaması, tüylerini yolması, etlerini ve kanlarını döverek birbirine karıştırması ve başlarını yanında tutması emredilmiştir —yani onları fiillerinden menetmesi, heyetlerini nefisten gidermesi, riyazetle onların arzularını, tabiatlarını ve alışkanlıklarını kırması ve köklerini kendisinde bırakması emredilmiştir—. Sonra huzurunda bulunan dağların —ki bunlar bedeninin rükünleri olan dört unsurdur— her birinin üzerine onlardan bir parça koyması emredilmiştir.

وكأنه ﵊ أمر بقمعها وإماتتها حتى لا يبقى إلا أصولها المركوزة في الوجود والمواد المعدة في طبائع العناصر التي هي فيه،

Sanki o aleyhisselâm'a, varlıkta kökleşmiş asılları ve kendisinde bulunan unsurların tabiatlarında hazırlanmış maddeleri dışında hiçbir şey kalmayıncaya kadar onları ezmesi ve öldürmesi emredilmiştir.

وفي رواية أن الجبال كانت سبعة

Bir rivayette dağların yedi tane olduğu bildirilmiştir;

فعلى هذا يشير بها إلى الأعضاء السبعة التي هي أجزاء البدن، وفي أخرى أنها كانت عشرة وعليها ربما تكون إشارة إلى الحواس الظاهرة والباطنة، وأشار سبحانه بالأمر بالدعاء إلى أنه إذا كانت هاتيك الصفات حية بحياتها كانت غير منقادة وحشية ممتنعة عن قبول الأمر فإذا قتلت كانت حية بالحياة الحقيقية الموهومة بعد الفناء والمحو وهي حياة العبد وعند ذلك تكون مطيعة منقادة متى دعيت أتت سعيا وامتثلت طوعا وذلك هو الفوز العظيم.

buna göre dağlarla bedenin cüzleri olan yedi uzva işaret edilmektedir. Diğer bir rivayette on tane olduğu bildirilmiştir ki buna göre zahirî ve batınî duyulara işaret olabilir. Sübhânehu dua (çağırma) emriyle şuna işaret etmiştir: Bu vasıflar kendi hayatlarıyla diri oldukları müddetçe boyun eğmez, vahşi ve emri kabul etmekten uzaktırlar; öldürüldüklerinde ise fena ve mahvdan sonra bahşedilen hakiki hayat ile —ki o kulun [hakiki] hayatıdır— diri olurlar. İşte o zaman itaatkâr ve boyun eğici hale gelirler; ne zaman çağrılsalar koşarak gelirler ve gönülden itaat ederler; işte büyük kurtuluş da budur.

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي في وجوه الخيرات الشاملة للجهاد وغيره، وقيل: المراد الإنفاق في الجهاد لأنه الذي يضاعف هذه الأضعاف، وأما الإنفاق في غيره فلا يضاعف كذلك وإنما تجزى الحسنة بعشر أمثالها كَمَثَلِ حَبَّةٍ خبر عن المبتدأ قبله ولا بد من تقدير مضاف في أحد الطرفين أي مثل نفقة الذين كَمَثَلِ حَبَّةٍ أو مثلهم كمثل باذر حبة ولولا ذلك لم يصح التمثيل، والحبة واحدة الحب وهو ما يزرع للاقتيات وأكثر إطلاقه على البر وبذر ما لا يقتات به من البقل حبة بالكسر أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ أي أخرجت تلك الحبة ساقا تشعب منه سبع شعب لكل واحد منها سنبلة. فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ كما نرى ذلك في كثير من الحب في الأراضي المغلة بل أكثر من ذلك، والسنبلة على وزن فنعلة فالنون زائدة لقولهم أسبل الزرع بمعنى سنبل إذا صار فيه السنبل، وقيل: وزنه فعلله فالنون أصلية والأول هو المشهور وإسناد الإنبات إلى الحبة مجاز لأنها سبب للإنبات- والمنبت في الحقيقة هو الله تعالى- وهذا التمثيل تصوير للإضعاف كأنها حاضرة بين يدي الناظر فهو من تشبيه المعقول بالمحسوس.

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu”; yani cihadı ve diğerlerini kapsayan hayır yollarında. Bir görüşe göre maksat cihadda harcamaktır; zira bu kat kat fazlasıyla katlanan harcama odur; bunun dışındaki harcamalara gelince bu şekilde katlanmaz, bir iyiliğe ancak on misli verilir. { كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “bir dane gibidir”; kendisinden önceki mübtedanın haberidir. İki taraftan birinde bir muzâf takdiri zorunludur; yani 'mallarını harcayanların infakının durumu bir danenin durumu gibidir' yahut 'onların durumu bir dane eken kimsenin durumu gibidir'; bu olmasaydı benzetme sahih olmazdı. 'Habbetün' kelimesi 'habb'ın tekilidir ki bu, gıda edinmek için ekilen şeydir ve en çok buğday için kullanılır. Sebzelerden gıda edinilmeyenlerin tohumuna ise kesre ile 'hıbbe' denir. { أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “yedi başak bitiren”; yani o dane içinden yedi dalın çıktığı bir sap bitirmiştir ki her bir dalda bir başak vardır. { فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “her başakta yüz dane bulunan”; nitekim verimli arazilerde pek çok ekinde bunu, hatta daha fazlasını görmekteyiz. Sünbüle kelimesi 'fen'ale' veznindedir; ekin başak verdiğinde kullanılan «esbele'z-zer'u» ifadesinden dolayı nûn harfi zâiddir. Bir görüşe göre 'fa'lele' veznindedir ve nûn harfi asıldandır; birinci görüş ise meşhurdur. Bitirmenin daneye isnat edilmesi mecazdır, zira o bitirmenin sebebidir; hakikatte bitiren ise Allah Teâlâ'dır. Bu temsil, kat kat artışları sanki bakanın gözü önünde hazır bulunuyormuş gibi canlandırmadır; dolayısıyla makulün (akılla bilinenin) mahsusa (hissedilene) teşbihi kabilindendir.

وَاللَّهُ يُضاعِفُ هذه المضاعفة أو فوقها إلى ما شاء الله تعالى، واقتصر بعض على الأول، وبعض على الثاني، والتعميم أتم نفعا لِمَنْ يَشاءُ من عبادة المنفقين على حسب حالهم من الإخلاص والتعب وإيقاع الإنفاق في أحسن مواقعه،

{ وَاللَّهُ يُضاعِفُ } “Allah kat kat artırır”; bu katlamayı veya Allah Teâlâ'nın dilediği miktara kadar bunun üzerindekini artırır. Bazıları birinciyle, bazıları ikinciyle yetinmiştir; genel kılmak ise daha faydalıdır. { لِمَنْ يَشاءُ } “dilediğine”; infak eden kullarından, ihlas, meşakkat ve infakı en güzel yerine denk getirme durumlarına göre [dilediğine katlar].

أخرج ابن ماجه، وابن أبي حاتم عن علي كرم الله تعالى وجهه، وأبي الدرداء، وأبي هريرة، وعمران بن حصين،

İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim; Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Ebü'd-Derdâ, Ebû Hüreyre ve İmrân b. Husayn'dan...

وأبي أمامة، وعبد الله بن عمر، وجابر بن عبد الله ﵃ كلهم يحدث عن رسول الله ﷺ قال: «من أرسل بنفقة في سبيل الله وأقام في بيته فله بكل درهم سبعمائة درهم ومن غزا بنفسه في سبيل الله تعالى وأنفق في وجهه ذلك فله بكل درهم يوم القيامة سبعمائة ألف درهم» ثم تلا هذه الآية

...ve Ebû Ümâme, Abdullah b. Ömer ve Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhüm'den rivayet etmişlerdir ki hepsi Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmektedir: «Kim Allah yolunda bir nafaka gönderir de evinde oturursa, ona her bir dirheme karşılık yedi yüz dirhem vardır. Kim de bizzat kendisi Allah Teâlâ yolunda savaşa çıkar ve bu uğurda harcama yaparsa, ona kıyamet gününde her bir dirheme karşılık yedi yüz bin dirhem vardır.» Sonra bu ayeti okudu.

وعن معاذ بن جبل «إن غزاة المنفقين قد خبأ الله تعالى لهم من خزائن رحمته ما ينقطع عنه علم العباد» وَاللَّهُ واسِعٌ لا يضيق عليه ما يتفضل به من الزيادة عَلِيمٌ بنية المنفق وسائر أحواله، ومناسبة هذه الآية لما قبلها هو أنه تعالى لما ذكر قصة المار على القرية، وقصة إبراهيم ﵊ وكانا من أدل دليل على البعث- ذكر ما ينتفع به يوم البعث وما يجد جزاءه هناك وهو الإنفاق في سبيل الله تعالى كما أعقب قصة الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ [البقرة: ٢٤٣] بقوله تعالى عز شأنه: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [البقرة: ٢٤٥، الحديد: ١١] وكما عقب قتل داود جالوت وقوله تعالى:

Muâz b. Cebel'den rivayet edildiğine göre [Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur]: «İnfak eden gaziler için Allah Teâlâ rahmet hazinelerinden öyle şeyler saklamıştır ki kulların ilmi ona erişemez.» { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah Vâsi'dir”; lütfettiği fazlalık O'na dar gelmez, { عَلِيمٌ } “Alîm'dir”; infak edenin niyetini ve diğer bütün hallerini bilir. Bu ayetin öncesiyle münasebeti şudur: Allah Teâlâ kasabaya uğrayan kimsenin kıssasını ve İbrahim aleyhisselâm'ın kıssasını zikredince —ki bunlar ba's (yeniden dirilme) için en açık delillerdendir— ba's gününde fayda verecek ve karşılığı orada bulunacak olan ameli, yani Allah Teâlâ yolunda infakı zikretmiştir. Nitekim: { الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kimse” [Bakara: 243] kıssasının ardından şanı yüce olan Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o adam ki Allah'a güzel bir borç versin” [Bakara: 245, Hadîd: 11] kavlini getirdiği gibi; Dâvûd'un Câlût'u öldürmesi ve Yüce Allah'ın:

وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا [البقرة: ٢٥٣] بقوله سبحانه: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ [البقرة: ٢٥٤] إلخ.

{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı” [Bakara: 253] kavlinin ardından Sübhânehu'nun: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” [Bakara: 254] ilâ ahir kavlini getirdiği gibi.

وفي ذكره الحبة في التمثيل هنا إشارة أيضا إلى البعث وعظيم القدرة إذ من كان قادرا على أن يخرج من حبة واحدة في الأرض سبعمائة حبة فهو قادر على أن يخرج الموتى من قبورهم بجامع اشتركا فيه من التغذية والنمو الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ استئناف جيء به لبيان كيفية الانفاق الذي بين فضله.

Buradaki temsilde danenin zikredilmesinde ba'sa ve kudretin büyüklüğüne de bir işaret vardır; zira topraktaki tek bir daneden yedi yüz dane çıkarmaya kadir olan Zat, beslenme ve büyüme gibi aralarındaki ortak bağ sebebiyle ölüleri de kabirlerinden çıkarmaya kadirdir. { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda harcayanlar”; fazileti beyan edilen infakın keyfiyetini açıklamak için getirilmiş bir istînâftır.

ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا أي انفاقهم أو ما أنفقوه مَنًّا على المنفق عليه وَلا أَذىً أي له- والمنّ- عبد الإحسان وهو في الأصل القطع، ومنه قوله: حبل منين- أي ضعيف- وقد يطلق على النعمة لأن المنعم يقطع من ماله قطعة للمنعم عليه، والأذى- التطاول والتفاخر على المنفق عليه بسبب إنفاقه، وإنما قدم المنّ لكثرة وقوعه وتوسيط كلمة لا لشمول النفي لاتباع كل واحدة منهما، وثُمَّ للتفاوت بين الإنفاق وترك المنّ والأذى في الرتبة والبعد بينهما في الدرجة، وقد استعيرت من معناها الأصلي وهو تباعد الأزمنة لذلك- وهذا هو المشهور في أمثال هذه المقامات- وذكر في الانتصاف وجها آخر في ذلك وهو الدلالة على دوام الفعل المعطوف بها وإرخاء الطول في استصحابه وعلى هذا لا تخرج عن الأشعار ببعد الزمن ولكن معناها الأصلي تراخي زمن وقوع الفعل وحدوثه ومعناها المستعارة له دوام وجود الفعل وتراخي زمن بقائه وعليه يحمل قوله تعالى: ثُمَّ اسْتَقامُوا [فصلت: ٣٠، الأحقاف:

{ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا } “Sonra infak ettikleri şeyin ardından başa kakmayanlar”; yani infaklarının veya infak ettikleri şeyin ardından, infak edilen kimseye karşı { مَنًّا } “başa kakma” { وَلا أَذىً } “ve ne de eziyet” [etmeyenler]. Menn (başa kakma), iyiliği sayıp dökmektir ve aslen kesmek manasındadır; zayıf ip manasındaki «hablün menîn» sözü de bundandır. Bazen nimete de bu isim verilir; çünkü nimet veren, malından bir parçayı nimet verilen için ayırıp kesmektedir. Eza ise infakı sebebiyle infak edilen kimseye karşı büyüklük taslamak ve övünmektir. Menn'in öne geçirilmesi vukuunun çokluğundandır; 'lâ' kelimesinin araya sokulması ise nefyin her ikisinin de ardından gelmesini kapsamasını sağlamak içindir. { ثُمَّ } (sonra) ise mertebe bakımından infak ile menn ve ezayı terk etmek arasındaki derece farkı ve uzaklık içindir; nitekim bu gibi makamlarda meşhur olduğu üzere, zamanların birbirinden uzaklığı olan asıl manasından bu mana için istiare yoluyla ödünç alınmıştır. el-İntisâf'ta buna dair başka bir vecih zikredilmiştir ki o da kendisiyle atfedilen fiilin devamlılığına ve onunla birlikte bulunmanın süresinin uzamasına delalet etmesidir. Buna göre zamanın uzaklığını hissettirmekten büsbütün çıkmış olmaz; lakin asıl manası fiilin vuku ve hudûs zamanının gecikmesidir; istiare edilen manası ise fiilin varlığının devamı ve bekā süresinin uzamasıdır. Yüce Allah'ın şu kavli de buna hamledilir: { ثُمَّ اسْتَقامُوا } “sonra da dosdoğru olanlar” [Fussilet: 30, Ahkāf: 13];

١٣] أي داوموا على الاستقامة دواما متراخيا ممتد الأمد وتلك الاستقامة هي المعتبرة لا ما هو منقطع إلى ضده من الحيد إلى الهوى والشهوات، وكذلك ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ إلخ أي يدومون على تناسي الإحسان وعلى ترك الاعتداد به والامتنان ليسوا بتاركيه في أزمنة ثم يثوبون إلى الإيذاء وتقليد المنّ، وبسببه مثله يقع في السين نحو إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [الصافات: ٩٩] إذ ليس لتأخر الهداية معنى فيحمل على دوان الهداية الحاصلة له وتراخي بقائها وتمادي أمدها- وهو كلام حسن- ولعله أولى مما ذكروه لأنه أبقى للحقيقة وأقرب للوضع على أحسن طريقة.

yani uzun bir süre boyunca istikamet üzere devam edenler demektir ve makbul olan istikamet de budur; yoksa hevâya ve şehvetlere saparak zıddına dönüp kesintiye uğrayan değildir. Aynı şekilde: { ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ } ilâ ahir kavli de; yani iyiliği unutmaya, onu bir paye saymayı ve başa kakmayı terk etmeye devam ederler, onu bir süre terk edip sonra eziyete ve başa kakma tasmasını takmaya dönen kimseler değillerdir demektir. Bunun bir benzeri 'sîn' harfinde de gerçekleşir; nitekim { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O beni hidayete erdirecektir” [Sâffât: 99] ayetinde olduğu gibi; çünkü hidayetin gecikmesinin bir anlamı yoktur, bu sebeple kendisine hâsıl olan hidayetin devamına, bekāsının uzamasına ve süresinin sürekliliğine hamledilir. —Bu güzel bir sözdür— ve belki de zikrettikleri görüşten daha evladır; zira hakikati daha çok muhafaza etmekte ve vaz'a (asıl konuluş gayesine) en güzel şekilde daha yakın düşmektedir.

والآية كما

Ayet...

أخرج الواحدي عن الكلبي- والعهدة عليه- نزلت في عثمان بن عفان. وعبد الرحمن بن عوف أما عبد الرحمن فإنه جاء إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بأربعة آلاف درهم صدقة فقال: كان عندي ثمانية آلاف درهم فأمسكت منها لنفسي وعيالي أربعة آلاف درهم وأربعة آلاف أقرضها ربي فقال له رسول الله صلى الله تعالى وسلم: «بارك الله لك فيما أمسكت وفيما أعطيت» وأما عثمان رضي الله تعالى عنه فقال: عليّ جهاز له في غزوة تبوك فجهز المسلمين بألف بعير بأقتابها وأحلاسها وتصدق برومة ركية كانت له على المسلمين، وقال أبو سعيد الخدري: رأيت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم رافعا يديه يدعو لعثمان ويقول: «يا رب عثمان بن عفان رضيت عنه فارض عنه فما زال رافعا يديه حتى طلع الفجر» فأنزل الله تعالى فيه الَّذِينَ يُنْفِقُونَ إلخ

...Vâhidî'nin Kelbî'den rivayet ettiğine göre —sorumluluk ona aittir— Osman b. Affân ve Abdurrahman b. Avf hakkında inmiştir. Abdurrahman'a gelince, o Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e sadaka olarak dört bin dirhem getirip: «Yanımda sekiz bin dirhem vardı; dört bin dirhemini kendim ve ailem için alıkoydum, dört bin dirhemini ise Rabbime borç verdim» dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: «Allah alıkoyduğunu da verdiğini de senin için bereketli kılsın» buyurdu. Osman radıyallâhu teâlâ anh'a gelince; o, Tebük gazvesinde Müslümanların teçhizatı bana aittir dedi ve Müslümanları semerleri ve çullarıyla bin deve ile teçhiz etti ve kendisine ait olan Rûme kuyusunu Müslümanlara sadaka olarak bağışladı. Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i ellerini kaldırmış Osman için dua ederken ve şöyle derken gördüm: «Ya Rabbi, ben Osman b. Affân'dan razıyım, Sen de ondan razı ol!» Fecir doğuncaya kadar ellerini kaldırmaya devam etti.' Bunun üzerine Allah Teâlâ onun hakkında: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ } ilâ ahir ayetini indirdi.

لَهُمْ أَجْرُهُمْ حسبما

{ لَهُمْ أَجْرُهُمْ } “mükâfatları onlarındır”; temsilin zımnında onlara vadettiği...

وعدهم في ضمير التمثيل وهو جملة من مبتدأ وخبر وقعت خبرا عن الموصول، وفي تكرير الإسناد وتقييد الأجر بقوله تعالى لَهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ من التأكيد والتشريف ما لا يخفى وكان مقتضى الظاهر أن يدخل الفاء في حيز الموصول لتضمنه معنى الشرط كما في قولك: الذي يأتيني فله درهم لكنه عدل عن ذلك إيهاما بأن هؤلاء المنفقين مستحقون للأجر لذواتهم وما ركز في نفوسهم من نية الخير لا لوصف الإنفاق فإن الاستحقاق به استحقاق وصفي، وفيه ترغيب دقيق لا يهتدى إليه إلا بتوفيق، وجوز أن يكون تخلية الخبر عن الفاء المفيدة لسببية ما قبلها لما بعدها للايذان بأن ترتيب الأجر على ما ذكر من الإنفاق وترك اتباع المنّ والأذى أمر بين لا يحتاج إلى التصريح بالسببية وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ المراد بيان دوام انتفائهما لا بيان انتفاء دوامهما وقد تقدم الكلام على نظيرها قَوْلٌ مَعْرُوفٌ أي كلام جميل يرد به السائل مثل يرحمك الله يرزقك الله إن شاء الله تعالى أعطيك بعد هذا وَمَغْفِرَةٌ أي ستر لما وقع من السائل من الالحاف في المسألة وغيره مما يثقل على المسئول وصفح عنه خَيْرٌ للسائل مِنْ صَدَقَةٍ عليه يَتْبَعُها من المتصدق أَذىً له لكونها مشوبة بضرر ما يتبعها وخلوص الأوليين من الضرر، وقيل:

...şekilde. Bu, mübteda ve haberden oluşan bir cümle olup mevsûlün haberi olarak vaki olmuştur. İsnadın tekrarlanmasında ve ecrin Yüce Allah'ın: { لَهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katındadır” kavliyle takyid edilmesinde gizli kalmayacak bir tekit ve şereflendirme vardır. Zahirin gereği, senin: «Bana gelen kimse için bir dirhem vardır» sözünde olduğu gibi, şart manasını tazammun ettiği için mevsûlün alanına fâ harfinin girmesiydi. Ancak bu infak edenlerin, sadece infak vasfından dolayı değil —zira bununla hak ediş vasfî bir hak ediştir— bizzat kendi zatları ve nefislerinde kökleşmiş olan hayır niyeti sebebiyle bu ecri hak ettiklerini hissettirmek için bundan vazgeçilmiştir. Bunda ancak tevfik ile ulaşılabilecek ince bir teşvik vardır. Haberin kendisinden öncekinin kendisinden sonrakine sebep olduğunu bildiren fâ harfinden soyutlanmasının; mezkûr infak ile menn ve ezanın terk edilmesine ecrin terettüp etmesinin sebebiyetin açıkça belirtilmesine ihtiyaç duymayacak kadar aşikâr bir husus olduğunu bildirmek için olması da caiz görülmüştür. { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır”; maksat bu ikisinin devamının nefyini değil, yokluğunun devamını beyandır; bunun bir benzeri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Güzel bir söz”; yani kendisiyle isteyene cevap verilen «Allah sana merhamet etsin», «Allah seni rızıklandırsın», «İnşâallahu Teâlâ bundan sonra sana veririm» gibi güzel bir söz, { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bir bağışlama”; yani isteyenden sâdır olan ısrarcı isteme ve istenen kimseye ağır gelen diğer şeyleri örtmek ve onu affetmek, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; isteyen kimse için daha hayırlıdır, { مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً } “peşinden bir eziyet gelen sadakadan”; sadaka verenden ona eziyetin geldiği sadakadan daha hayırlıdır; zira bu sadaka ardından gelen zararla şaibelidir, ilk ikisi ise zarardan tamamen uzaktır. Bir görüşe göre şöyle denilmiştir:

يحتمل أن يراد بالمغفرة مغفرة الله تعالى للمسؤول بسبب تحمله ما يكره من السائل أو مغفرة السائل ما يشق عليه من رد المسئول خَيْرٌ للمسؤول من تلك الصدقة، وفيه أن الأنسب أن يكون المفضل والمفضل عليه في هذا المقام كلاهما صفتي شخص واحد- وعلى هذين الوجهين- ليس كذلك على أن اعتبار الخيرية فيهما يؤدي إلى أن يكون في القصة الموصوفة بالنسبة إليه خَيْرٌ في الجملة مع بطلانها بالمرة، وجعل الكلام من باب هو خير من لا شيء ليس بشيء، والجملة مستأنفة مقررة لاعتبار ترك اتباع المنّ والأذى، وإنما لم يذكر المنّ لأن الأذى يشمله وغيره، وذكره فيما تقدم اهتماما به لكثرة وقوعه من المتصدقين وعسر تحفظهم عنه، وصح الابتداء بالنكرة في الأول لاختصاصها بالوصف وفي الثاني بالعطف أو بالصفة المقدرة، وقد يقال: إن المعطوف تابع لا يفتقر إلى مسوغ.

Mağfiret ile, isteyenden hoşlanmadığı şeyi sineye çekmesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın kendisinden istenen kimseyi bağışlamasının kastedilmiş olması veya isteyenin kendisinden istenen kimsenin geri çevirmesinden dolayı kendisine ağır gelen şeyi bağışlamasının, kendisinden istenen kimse için o sadakadan { خَيْرٌ } “daha hayırlı” olması kastedilmiş olabilir. Ne var ki bu makamda üstün tutulan (mufaddal) ile üstün tutulana nispet edilenin (mufaddalun aleyh) her ikisinin de aynı şahsın iki sıfatı olması daha uygundur; oysa bu iki veche göre durum böyle değildir. Kaldı ki bu ikisinde hayırlılık cihetinin kabul edilmesi, tamamen bâtıl olmasına rağmen o sıfatla nitelenen kıssada ona nispetle genel anlamda bir { خَيْرٌ } “hayır” bulunması sonucunu doğurur; sözü «o hiç yoktan iyidir» kabilinden saymak ise tutarlı bir şey değildir. Cümle, menn ve ezayı terk etmenin itibarını perçinleyen bir istînâftır. Menn'in zikredilmeyişi eza kelimesinin onu ve diğerlerini kapsaması sebebiyledir; daha önceki yerde zikredilmesi ise sadaka verenlerden çokça vuku bulması ve bundan korunmalarının zorluğu sebebiyle ona verilen ehemmiyetten ötürüdür. Birincide nekrenin mübteda olması sıfatla tahsis edilmesinden, ikincide ise atıftan veya takdir edilen sıfattan dolayı sahih olmuştur. Matufun tahrîc için bir gerekçeye (müsevviğe) muhtaç olmayan bir tâbi olduğu da söylenebilir.

وَاللَّهُ غَنِيٌّ عن صدقات العباد وإنما أمرهم بها بمصلحة تعود إليهم أو عن الصدقة بالمنّ والأذى فلا يقبلها، أو غني لا يحوج الفقراء إلى تحمل مؤونة المنّ والأذى ويرزقهم من جهة أخرى حَلِيمٌ فلا يعجل بالعقوبة على المنّ والإيذاء لا أنهم لا يستحقونها بسببهما، والجملة تذييل لما قبلها مشتملة على الوعد والوعيد مقررة لاعتبار الخيرية بالنسبة إلى السائل قطعا يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أقبل عليهم بالخطاب إثر بيان ما بين بطريق الغيبة البالغة في إيجاب العمل بموجب النهي ولذلك ناداهم بوصف الإيمان لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى أي بكل واحد منهما لأن النفي أحق بالعموم وأدل عليه، والمراد بالمنّ المنّ على الفقير كما تقدم وهو المشهور، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المراد به المنّ على الله تعالى، وبالأذى الأذى للفقير، واستشكل ابن عطية هذه الآية بأن ظاهرها يستدعى أن أجر الصدقة يبطل بأحد هذين الأمرين ولا يمكن توجه الابطال بذلك إلى نفس الصدقة لأنها قد ثبتت في الواقع فلا يعقل إبطالها ومن العقيدة أن السيئات لا تبطل الحسنات خلافا للمعتزلة، والآية أحد متمسكاتهم، وأجيب بأن الصدقة التي يعلم الله تعالى من صاحبها أنه يمنّ ويؤذي لا تقبل حتى قيل: إنه سبحانه يجعل للملك علامة فلا يكتبها، والإبطال المتنازع فيه إنما هو في عمل صحيح وقع عند الله تعالى في حيز القبول وما هنا ليس كذلك، فمعنى لا تُبْطِلُوا حينئذ لا تأتوا بهذا العمل باطلا كذا قالوا، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر إلا أن قوله تعالى: كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ فيه نوع تأييد له بناء على أن كَالَّذِي في محل نصب إما على أنه نعت لمصدر محذوف أي لا تبطلوها إبطالا كإبطال الذي إلخ وإما على أنه حال من فاعل لا تُبْطِلُوا أي لا تبطلوها مشابهين الذي ينفق أي الذي يبطل إنفاقه بالرياء، ووجه التأييد أن المرائي بالإجماع لم يأت بالعمل مقبولا صحيحا، وإنما أتي به باطلا مردودا، وقد وقع التشبيه في البين فتدبر، وانتصاب رِئاءَ إما على أنه علة لينفق أي لأجل ريائهم أو على أنه حال من فاعله أي

{ وَاللَّهُ غَنِيٌّ } “Allah Ganî'dir”; kulların sadakalarına muhtaç değildir, onlara bunu ancak kendilerine dönecek bir maslahat sebebiyle emretmiştir; yahut başa kakılan ve eziyet edilen sadakaya muhtaç değildir, dolayısıyla onu kabul etmez; veya fakirleri başa kakma ve eziyet külfetini çekmeye muhtaç bırakmayacak kadar zengindir ve onları başka bir cihetten rızıklandırır. { حَلِيمٌ } “Halîm'dir”; başa kakma ve eziyetten ötürü cezayı acele vermez; yoksa bu ikisinden dolayı cezayı hak etmediklerinden değildir. Cümle, kendisinden öncesi için vaad ve vaîdi içeren bir tezyîldir ve isteyen kimseye nispetle hayırlılığı kesin olarak perçinlemektedir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; nehyin gereğiyle amel etmeyi vacip kılmada son derece beliğ olan gayb (üçüncü şahıs) üslubuyla açıklanan hususların hemen ardından doğrudan onlara hitapla yönelmiştir; bu sebeple onlara iman vasfıyla seslenmiştir. { لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın”; yani bunların her biriyle; zira nefy umum ifade etmeye daha layık ve buna daha çok delalet edicidir. Menn'den maksat daha önce geçtiği gibi fakirin başına kakmaktır ve meşhur olan da budur. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise bundan maksadın Allah Teâlâ'ya karşı minnet etmek, eza'dan maksadın ise fakire eziyet etmek olduğu rivayet edilmiştir. İbn Atıyye bu ayette şöyle bir müşkil görmüştür: Ayetin zahiri sadakanın ecrinin bu iki husustan biriyle bâtıl olmasını gerektirir; oysa iptal etmenin doğrudan sadakanın kendisine yönelmesi mümkün değildir, çünkü o fiilen vuku bulup kesinleşmiştir, dolayısıyla onun iptali aklen anlaşılamaz. Ehl-i Sünnet akidesine göre ise Mutezile'nin aksine günahlar sevapları boşa çıkarmaz; bu ayet ise onların dayanaklarından biridir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Sahibinin başa kakıp eziyet edeceğini Allah Teâlâ'nın bildiği sadaka zaten kabul edilmez; hatta Sübhânehu'nun melek için bir alamet koyduğu ve meleğin onu yazmadığı dahi söylenmiştir. İhtilaflı olan 'boşa çıkarma' ise ancak Allah Teâlâ katında sahih olup kabul dairesine girmiş bir amelde söz konusudur; buradaki ise öyle değildir. O halde { لا تُبْطِلُوا } ifadesinin manası: «Bu ameli bâtıl olarak getirmeyin» demektir. Alimler böyle demişlerdir; bunun zahire aykırı olduğu gizli değildir. Ancak Yüce Allah'ın: { كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ } “insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi” kavlinde buna bir nevi destek vardır; zira { كَالَّذِي } ifadesi mahalli olarak mansubdur: Ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani «ilâ ahir olan kimsenin boşa çıkarması gibi bir boşa çıkarmayla onları boşa çıkarmayın» demektir; ya da { لا تُبْطِلُوا } fiilinin failinden haldir; yani «infakını riya ile boşa çıkaran infak edici kimseye benzeyerek onları boşa çıkarmayın» demektir. Bu desteğin vechi şudur: Riyakâr kimse icma ile amelini makbul ve sahih olarak getirmemiş, bilakis bâtıl ve merdud olarak getirmiştir; arada ise teşbih yapılmıştır, iyi düşün. { رِئاءَ } kelimesinin nasbı ya { يُنْفِقُ } fiilinin illeti olduğu içindir; yani «onlara gösteriş yapmak amacıyla» demektir; ya da onun failinden haldir; yani...

ينفق ماله مرائيا، وجعله نعتا لمصدر محذوف أي إنفاقا رياء الناس ليس بشيء، وقريب منه جعل الجار حالا من ضمير المصدر المقدر لأنه لا يتمشى إلا على رأي سيبويه، وأصل رياء رِئاءَ فالهمزة الأولى عين الكلمة والثانية بدل من ياء هي لام لأنها وقعت طرفا بعد ألف زائدة، ويجوز تخفيف الهمزة الأولى بأن تقلب ياء فرارا من ثقل الهمزة بعد الكسرة، وقد قرأ به الخزاعي، والشموني، وغيرهما، والمفاعلة في فعله عند السمين على بابها لأن المرائي يري الناس أعماله والناس يرونه الثناء عليه والتعظيم له والمراد من الموصول ما يشمل المؤمن والكافر- كما قيل- وغالب المفسرين على أن المراد به المنافق لقوله تعالى: وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ حتى يرجو ثوابا أو يخشى عقابا فَمَثَلُهُ أي المرائي في الإنفاق، والفاء لربط ما بعدها بما قبلها كَمَثَلِ صَفْوانٍ أي حجر كبير أملس وهو جمع صفوانة أو صفاء، أو اسم جنس. ورجح بعود الضمير إليه مفردا في قوله تعالى: عَلَيْهِ تُرابٌ أي شيء يسير منه فَأَصابَهُ وابِلٌ أي مطر شديد الوقع. والضمير للصفوان، وقيل: للتراب.

...«gösteriş yaparak malını harcar» demektir. Onu mahzuf bir masdarın sıfatı yaparak «insanların riyası gibi bir infak ile» şeklinde takdir etmek tutarlı bir şey değildir. Câr-mecrûrun takdir edilen masdarın zamirinden hal yapılması da buna yakındır; zira bu ancak Sîbeveyh'in görüşüne göre yürütülebilir. 'Riyâ' kelimesinin aslı 'ri'â'dır; birinci hemze kelimenin 'aynı, ikincisi ise zâid bir eliften sonra sonda yer aldığı için lâm olan yâ harfinden bedeldir. Kesreden sonra gelen hemzenin ağırlığından kaçınmak için birinci hemzenin yâ harfine çevrilmesiyle tahfifi caizdir; el-Huzâî, eş-Şümûnî ve başkaları bu şekilde okumuşlardır. Fiilindeki müfâale babı es-Semîn'e göre kendi asıl manası üzeredir; zira riyakâr insanlara amellerini gösterir, insanlar da ona övgü ve tazimlerini gösterirler. Mevsûlden maksat —denildiği gibi— mümini ve kâfiri kapsayan bir ifadedir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre ise maksat münafıktır; zira Yüce Allah: { وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve Allah'a ve ahiret gününe inanmaz” buyurmuştur ki böylece ne bir sevap umar ne de bir azaptan korkar. { فَمَثَلُهُ } “onun durumu”; yani infakta riyakârlık yapanın durumu —fâ harfi sonrasını öncesine bağlamak içindir— { كَمَثَلِ صَفْوانٍ } “düz ve kaygan bir kayanın durumu gibidir”; yani büyük ve pürüzsüz bir taş gibidir; bu kelime 'safvâne'nin veya 'safâ'nın çoğuludur yahut cins ismidir. Yüce Allah'ın: { عَلَيْهِ تُرابٌ } “üzerinde biraz toprak bulunan”; yani az bir toprak bulunan kavlindeki zamirin ona müfred olarak dönmesiyle [cins ismi oluşu] tercih edilmiştir. { فَأَصابَهُ وابِلٌ } “derken ona şiddetli bir yağmur isabet etti”; yani şiddetli yağan bir yağmur isabet etti. Zamir safvân'a aittir, toprağa ait olduğu da söylenmiştir.

فَتَرَكَهُ صَلْداً أي أملس ليس عليه شيء من الغبار أصلا، وهذا التشبيه يجوز أن يكون مفرقا فالنافق المنافق كالحجر في عدم الانتفاع ونفقته كالتراب لرجاء النفع منهما بالأجر والإنبات، ورياؤه كالوابل المذهب له سريعا الضار من حيث يظن النفع ولو جعل مركبا لصح، وقيل: إنه هو الوجه والأول ليس بشيء.

{ فَتَرَكَهُ صَلْداً } “onu çıplak ve sert bir kaya halinde bıraktı”; yani üzerinde hiçbir toz bulunmayan pürüzsüz bir halde bıraktı. Bu teşbihin müferrak (ayrı ayrı unsurların benzetildiği) bir teşbih olması caizdir: Münafık infak edici, fayda vermemesi bakımından taş gibidir; onun infakı sevap ve bitirme beklentisiyle fayda umulması bakımından toprak gibidir; riyası ise fayda umulduğu zannedilen yerden ona zarar veren ve onu çarçabuk alıp götüren şiddetli yağmur gibidir. Şayet mürekkep (bütüncül) bir teşbih kabul edilirse bu da sahih olur; hatta doğru vechin bu olduğu, birincisinin ise tutarlı olmadığı söylenmiştir.

لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا أي لا يجدون ثواب شيء مما أنفقوا رياء ولا ينتفعون به قطعا، والجملة مبينة لوجه الشبه أو استئناف مبني على السؤال كأنه قيل: فماذا يكون حالهم حينئذ فقيل: لا يقدرون، وجعلها حالا من الذي كما قال: السمين مهزول من القول كما لا يخفى، والضمير راجع إلى الموصول باعتبار المعنى ما بعد روعي لفظه إذ هو صفة لمفرد لفظا مجموع معنى كالجمع والتفريق، أو هو مستعمل للجمع كما في قوله تعالى: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا [التوبة: ٦٩] على رأي، وقوله:

{ لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا } “Kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler”; yani riya ile harcadıkları şeyden hiçbir sevap bulamazlar ve ondan asla faydalanamazlar. Cümle teşbihin vechini açıklayıcıdır yahut sanki: «O takdirde onların hali ne olur?» diye sorulmuş da: «Hiçbir şeye güç yetiremezler» denilmiş gibi bir soruya dayanan istînâftır. es-Semîn'in dediği gibi onu { الَّذِي } mevsûlünden hal yapmak gizli kalmayacağı üzere zayıf bir sözdür. Zamir, lafzı gözetildikten sonra mana itibariyle mevsûle dönmektedir; zira o lafızda müfred, manada çoğul olan bir şeyin sıfatıdır; tıpkı cem ve tefrîk kelimeleri gibi. Yahut bir görüşe göre Yüce Allah'ın: { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “siz de o dalanlar gibi daldınız” [Tevbe: 69] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi çoğul için kullanılmıştır:

إن الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كل القوم يا أم خالد

Felc'de kanları dökülenler var ya... / Ey Ümmü Hâlid! İşte onlar kavmin ta kendileridir, bütün bir kavimdir!

وقيل: إن من والذي يتعاقبان فعومل هنا معاملته، ولا يخفى بعده، ورجوع الضمير إلى الَّذِينَ آمَنُوا من قبل بالالتفات مما لا يلتفت إليه. وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ إلى ما ينفعهم، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبله، وفيه تعريض بأن كلّا من الرياء والمنّ والأذى على الإنفاق من صفات الكفار ولا بد للمؤمنين أن يجتنبوها. وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ أي لطلب رضاه أو طالبين له. وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ أي ولتثبيت أو مثبتين بعض أنفسهم على الإيمان- فمن تبعيضية- كما في قولهم هزّ من عطفيه وحرك من نشاطه فإن للنفس قوى بعضها مبدأ بذل المال، وبعضها مبدأ بذل الروح فمن سخر قوة بذل المال لوجه الله تعالى فقد ثبت بعض نفسه، ومن سخر قوة بذل المال وقوة بذل الروح فقد ثبت كل نفس، وقد يجعل مفعول تثبيتا محذوفا أي تثبيتا للإسلام وتحقيقا للجزاء من أصل أنفسهم وقلوبهم. فمن ابتدائية كما في قوله تعالى: حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ [البقرة: ١٠٩] ويحتمل أن يكون المعنى وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ عند المؤمنين أنها صادقة الإيمان مخلصة فيه، ويعضده قراءة مجاهد: «وتبيينا من أنفسهم» وجوز أن تكون مِنْ بمعنى اللام والمعنى توطينا لأنفسهم على طاعة الله تعالى. وإلى ذلك ذهب أبو علي

Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz men (مَنْ) ile ellezî (الَّذِي) birbirinin yerine geçer; bu sebeple burada ona yapılan muamele yapılmıştır (çoğul kabul edilmiştir). Fakat bunun uzak bir ihtimal olduğu açıktır. Zamirin iltifat yoluyla daha önceki { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesine dönmesi ise iltifat edilmeyecek (dikkate alınmayacak) bir tevildir. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” [ifadesi], kendilerine fayda verecek şeye [eriştirmez demektir]. Cümle, kendisinden önceki manayı pekiştiren bir tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir). Bunda, riyanın, başa kakmanın ve eziyetin infak konusundaki her birinin kâfirlerin sıfatlarından olduğuna ve müminlerin bunlardan mutlaka kaçınması gerektiğine dair bir tariz (üstü kapalı bir uyarı) vardır. { وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak arzusuyla harcayanların misali ise...”; yani O'nun rızasını talep etmek için veya O'nu talep ediciler olarak [harcayanların durumu gibidir]. { وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “ve kendilerinden [gelen] bir sebat ile”; yani iman üzerinde nefislerinden bir kısmını sabitleştirmek için yahut sabitleştiriciler olarak demektir. —Buradaki min (مِنْ) teb'îziyyedir (parça bildiren edattır)— Nitekim Arapların 'omuzlarından birini sarstı' ve 'gayretinden bir kısmını harekete geçirdi' sözlerinde olduğu gibidir. Çünkü nefsin birtakım güçleri vardır; bunlardan bazıları malı cömertçe harcamanın kaynağı, bazıları da canı feda etmenin kaynağıdır. Kim malı harcama gücünü Allah Teâlâ'nın rızası uğruna seferber ederse, nefsinden bir kısmını sabitleştirmiş olur. Kim de hem malı harcama gücünü hem de canı feda etme gücünü seferber ederse, bütün nefsini sabitleştirmiş olur. «Tesbît» (تَثْبِيتاً) kelimesinin mef'ûlünün hazfedilmiş olması da caizdir; yani kendi nefislerinin ve kalplerinin derinliklerinden gelerek İslam'ı pekiştirmek ve [ahiretteki] karşılığı kesinleştirmek amacıyla demektir. Bu durumda min (مِنْ), Allah Teâlâ'nın: { حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “kendi nefislerinden kaynaklanan bir haset sebebiyle” (Bakara: 109) ayetinde olduğu gibi ibtidâiyyedir (başlangıç/kaynak bildiren edattır). Mananın { وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ }; müminlerin nezdinde nefislerinin imanda sadık ve samimi olduğunu tescil ve teyit etmek [için] olması da muhtemeldir. Mücâhid'in «وتبيينا من أنفسهم» [nefislerinden bir beyan ve açıklama olarak] şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Min (مِنْ) edatının lâm (لِ) manasında olması ve mananın da Allah Teâlâ'ya itaat üzere nefislerini alıştırmak/hazırlamak olması caiz görülmüştür. Ebû Alî [el-Cübbâî] de bu görüşe gitmiştir...

الجبائي- وليس بالبعيد- وفيه تنبيه على أن حكمة الإنفاق للمنفق تزكية النفس عن البخل وحب المال الذي هو الداء العضال والرأس لكل خطيئة.

...el-Cübbâî bu görüşe gitmiştir —ki bu da uzak değildir—. Bunda, infak eden kimse için infakın hikmetinin nefsi cimrilikten ve amansız bir dert ve her günahın başı olan mal sevgisinden arındırmak olduğuna dair bir tenbih vardır.

كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أي بستان بنشز من الأرض، والمراد تشبيه نفقة هؤلاء في الزكاء بهذه الجنة، واعتبر كونها في ربوة لأن أشجار الربى تكون أحسن منظرا وأزكى ثمرا للطافة هوائها وعدم كثافته بركوده.

{ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } “yüksekçe bir tepedeki bahçenin durumu gibidir”; yani yüksek bir arazideki bahçe gibidir. Kastedilen, bunların infakının bereket ve arılık bakımından bu bahçeye benzetilmesidir. Bahçenin yüksek bir tepede olması dikkate alınmıştır; çünkü tepelerdeki ağaçlar havasının letafeti ve durgunluk sebebiyle yoğunlaşmaması sayesinde daha güzel manzaralı ve daha bereketli meyveli olurlar.

وقرأ ابن عامر وعاصم بربوة بالفتح، والباقون بالضم، وابن عباس بالكسر، وقرىء «رباوة» وكلها لغات وقرئ:

İbn Âmir ve Âsım, fetha ile «bi-rabvetin» şeklinde; diğerleri damme ile [«bi-rubvetin»]; İbn Abbâs ise kesra ile [«bi-rıbvetin»] okumuştur. «Ribâvetin» şeklinde de okunmuştur ki bunların hepsi birer lehçedir. Şöyle de okunmuştur:

«كمثل حبة» بالحاء والباء. أَصابَها وابِلٌ مطر شديد فَآتَتْ أي أعطت صاحبها أو الناس ونسبة الإيتاء إليها مجاز. أُكُلَها بالضم الشيء المأكول والمراد ثمرها وأضيف إليها لأنها محله أو سببه، وقرأ أبو عمرو وابن كثير.

Ha ve ba ile { «كمثل حبة» } “bir dane gibi” şeklinde de okunmuştur. { أَصابَها وابِلٌ } “ona bol bir yağmur isabet etmiş de”; şiddetli bir yağmur [yağmış], { فَآتَتْ } “vermiştir”; yani sahibine yahut insanlara vermiştir. Verme fiilinin bahçeye isnat edilmesi mecazdır. { أُكُلَها } “ürününü”; damme ile yenen şeydir, kastedilen onun meyvesidir. Meyve bahçeye nispet edilmiştir; zira bahçe onun mahalli veya sebebidir. Ebû Amr, İbn Kesîr...

ونافع بسكون الكاف تخفيفا. ضِعْفَيْنِ أي ضعفا بعد ضعف فالتثنية للتكثير، أو مثلي ما كانت تثمر في سائر الأوقات بسبب ما أصابها من الوابل، أو أربعة أمثاله بناء على الخلاف في أن الضعف هل هو المثل أو المثلان، وقيل:

...ve Nâfi, hafifletmek amacıyla kâf harfinin sükûnu ile [«uklehâ»] okumuşlardır. { ضِعْفَيْنِ } “iki kat”; yani katbekat vermiştir, tesniye (ikil) kalıbı çokluk içindir; yahut isabet eden bol yağmur sebebiyle diğer zamanlarda verdiği meyvenin iki katını; yahut 'kat' (zı'f) kelimesinin bir misil mi yoksa iki misil mi olduğu konusundaki ihtilafa binaen dört katını vermiştir. Şöyle de denilmiştir:

المراد تأتي أكلها مرتين في سنة واحدة كما قيل في قوله تعالى: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ [إبراهيم: ٢٥] ونصبه على الحال من أكلها أي مضاعفا فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ أي فيصيبها، أو فالذي يصيبها طل أو فطل يكفيها، والمراد أن خيرها لا يخلف على كل حال لجودتها وكرم منبتها ولطافة هوائها والطل- الرذاذ من المطر وهو اللين منه.

Yüce Allah'ın: { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ } “O ağaç, Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir” [İbrâhîm: 25] kavlinde denildiği gibi, kastedilen ürününü bir senede iki kere vermesidir. Kelimenin mensubiyeti { أُكُلَها } lafzından hâl olmasındandır; yani katlanmış olarak [vermiştir]. { فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ } “şayet ona bol yağmur isabet etmezse bir çisenti de yeter”; yani ona çisenti isabet eder yahut ona isabet eden şey çisentidir veya ona yeten bir çisentidir. Kastedilen, toprağının kalitesi, bittiği yerin cömertliği ve havasının letafeti sebebiyle onun hayrının hiçbir durumda aksamayacağıdır. 'Tal' (çisenti); yağmurun incesi, hafif ve yumuşak olanıdır.

وحاصل هذا التشبيه أن نفقات هؤلاء زاكية عند الله تعالى لا تضيع بحال وإن كانت تتفاوت بحسب تفاوت ما يقارنها من الإخلاص والتعب وحب المال والإيصال إلى الأحوج التقي وغير ذلك، فهناك تشبيه حال النفقة النامية لابتغاء مرضاة الله تعالى الزاكية عن الأدناس لأنها للتثبيت الناشئ عن ينبوع الصدق والإخلاص بحال جنة نامية زاكية بسبب الربوة وأحد الأمرين الوابل، والطل، والجامع النمو المقرون بالزكاء على الوجه الأتم، وهذا من التشبيه المركب العقلي ولك أن تعتبر تشبيه حال أولئك عند الله تعالى بالجنة على الربوة ونفقتهم القليلة والكثيرة بالوابل والطل، فكما أن كل واحد من المطرين يضعف أكل تلك الجنة فكذلك نفقتهم جلت أو قلت بعد أن يطلب بها وجه الله تعالى زاكية زائدة في زلفاهم وحسن حالهم عند ربهم جل شأنه كذا قيل:- وهو محتمل- لأن يكون التشبيه حينئذ من المفرق- ويحتمل أن يكون من المركب- والكلام مساق للإرشاد إلى انتزاع وجه الشبه وطريق التركيب، والفرق إذ ذاك بأن الحال للنفقة في الأول وللمنفق في الثاني.

Bu teşbihin özü şudur: Bunların infakları Allah Teâlâ katında arı durudur, asla zayi olmaz; her ne kadar ona eşlik eden ihlas, çekilen meşakkat, mal sevgisi, infakın en muhtaç ve takva sahibi kimseye ulaştırılması ve benzeri hususların farklılığına göre dereceleri değişse de. Burada, Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak için yapılan, sıdk ve ihlas pınarından doğan bir sabitleştirme amacıyla yapıldığı için kirlerden arınmış, artan ve bereketlenen infakın hâli; yüksekte oluşu ve iki şeyden biri olan bol yağmur yahut çisenti sebebiyle büyüyen ve arı duru kalan bahçenin hâline benzetilmiştir. Ortak yön (vech-i şebeh), en mükemmel şekilde arılıkla beraber bulunan büyüme ve gelişmedir. Bu, aklî bir mürekkep teşbihtir. Dilersen, onların Allah Teâlâ katındaki durumlarını tepedeki bahçeye, az veya çok olan infaklarını da bol yağmur ve çisentye benzetebilirsin. Nitekim iki yağmurdan her biri o bahçenin ürününü katladığı gibi, onların Allah rızası gözetildikten sonra az olsun çok olsun infakları da arı duru olup Rableri celle şânuhu katındaki yakınlıklarını ve güzel hâllerini artırır. Böyle denilmiştir; bu durumda teşbihin müferrak (ayrıntılı) olması da muhtemeldir, mürekkep olması da muhtemeldir. Söz, teşbih yönünün çıkarılmasına ve terkip yoluna rehberlik etmek üzere sevk edilmiştir. O zamanki fark ise hâlin birincide infaka, ikincide ise infak edene ait olmasıdır.

والحاصل أن حالهم في إنتاج القل والكثر منهم الأضعاف لاجورهم كحال الجنة في إنتاج الوابل والطل الواصلين إليها الإضعاف لأثمارها، واختار بعضهم الأول، وأبى آخرون الثاني فافهم وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فيجازي كلّا من المخلص والمرائي بما هو أعلم به، ففي الجملة ترغيب للأوّل، وترهيب للثاني مع ما فيها من الإشارة إلى الحط على الأخير حيث قصد بعمله رؤية من لا تغنى رؤيته من لا تغنى رؤيته شيئا وترك وجه البصير الحقيقي الذي تغني وتفقر رؤيته عز شأنه.

Hâsılı, onlardan sadır olan az veya çok harcamanın mükâfatlarını kat kat artırması bakımından hâlleri, bahçeye ulaşan bol yağmur ve çisentinin bahçenin meyvelerini kat kat artırması bakımından o bahçenin hâli gibidir. Bazıları birinci [yorumu] seçmiş, diğerleri ise ikinciyi kabul etmemiştir, iyi anla! { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla en iyi bildiği üzere ihlaslı olanı da gösteriş yapanı da cezalandırır/mükâfatlandırır. Bu cümlede birincisine teşvik, ikincisine ise sakındırma vardır; bununla birlikte ameliyle, görülmesi hiçbir fayda sağlamayacak kimsenin görmesini hedefleyip görülmesi zengin veya fakir kılan hakiki Basîr'in (Allah'ın) rızasını terk eden sonuncusunu (müraiyi) yermeye de bir işaret bulunmaktadır, O'nun şânı yücedir.

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أي أيحب أحدكم، وكذلك قرأ عمر ﵁ في رواية عنه والهمزة فيه للانكار أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ وقرئ جنات مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ أي كائنة من هذين الجنسين النفيسين على معنى أنهما الركن والأصل فيها لا على أن لا يكون فيها غيرهما، والنخيل- قيل: اسم جمع، وقيل: جمع نخل وهو اسم جنس جمعي، وأَعْنابٍ جمع عنبة ويقال عنباء فلا ينصرف لألف التأنيث الممدودة وحيث جاء في القرآن ذكر هذين الأمرين فإنما ينص على النخل دون ثمرتها وعلى ثمرة الكرم دون شجرتها ولعل ذلك- لأن النخلة كلها منافع- ونعمت العمات: هي أصلها ثابت وفرعها في السماء تؤتي أكلها كل حين بإذن ربها، وأعظم منافع الكرم ثمرته دون سائره، وفي

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } “Sizden biriniz ister mi ki/arzu eder mi ki”; yani sever mi ki. Ömer radıyallâhu anh'tan gelen bir rivayette de o bu şekilde okumuştur. Buradaki hemze inkâr içindir. { أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ } “kendisine ait bir bahçesi olsun”; «cennât» (bahçeler) şeklinde de okunmuştur. { مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } “hurmalıklardan ve üzüm bağlarından”; yani bahçede başkaca ağaç bulunmayacağı anlamında değil, bu ikisinin bahçenin rüknü ve aslı olması anlamında bu iki değerli cinsten oluşan [bir bahçe]. «en-Nahîl» kelimesinin; ism-i cem olduğu söylenmiştir, 'nahl' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir ki o da bir cemi ism-i cinstir. «A'nâb» ise 'inebe'nin çoğuludur. 'İnebâ'' da denir ve memdude müenneslik elifi sebebiyle gayri munsariftir. Kur'an'da bu iki husus geçtiğinde mutlaka hurmanın kendisi zikredilirken meyvesi anılmaz, üzümün ise ağacı değil meyvesi anılır. Bunun sebebi belki de hurma ağacının her şeyinin faydalı olmasıdır —ne güzel haladır o!—: Kökü sabit, dalları göktedir, Rabbinin izniyle her zaman ürününü verir. Asmanın ise en büyük faydası diğer kısımlarında değil yalnızca meyvesindedir. Nitekim...

بعض الآثار- ولم أجده في كتاب يعول عليه- إن الله تعالى يقول: أتكفرون بي وأنا خالق العنب، والجنة- تطلق على الأشجار الملتفة المتكاثفة، وعلى الأرض المشتملة عليها، والأول أنسب بقوله تعالى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ إذ على الثاني يحتاج إلى تقدير مضاف أي من تحت أشجارها وكذا يحتاج إلى جعل إسناد الاحتراق إليها فيما سيأتي مجازيا والجملة في موضع رفع صفة جَنَّةٌ أو في موضع نصب حال منها لوصفها بالجار والمجرور قبل لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ الظرف الأول في محل رفع خبر مقدم، والثاني حال من الضمير المستتر في الخبر، والثالث نعت لمبتدأ محذوف أي رزق، أو ثمر كائن من كل الثمرات، وجوز زيادة مِنْ على مذهب الأخفش، وحينئذ لا يحتاج إلى القول بحذف المبتدأ، وعلى التقديرين ليس المراد بالثمرات العموم بل إنما هو الكثير، ومن الناس من جوز كون المراد من الثمرات المنافع، وهذا يجعل ذكر ذينك الجنسين لعدم احتواء الجنة على ما سواهما، ومنهم من قال: إن هذا من ذكر العام بعد الخاص للتتميم وليس بشيء وَأَصابَهُ الْكِبَرُ أي أثر فيه علو السن والشيخوخة وهو أبلغ من كبر، والواو للحال، والجملة بتقدير قد في موضع نصب على الحال من فاعل- يود- أي أيود أحدكم ذلك في هذه الحال التي هي مظنة شدة الحاجة إلى منافع تلك الجنة ومئنة العجز عن تدارك أسباب المعاش، وقيل:

...bazı eserlerde —ki güvenilir bir kitapta buna rastlamadım— Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu rivayet edilir: «Ben üzümü yaratmışken siz Bana küfür mü ediyorsunuz?» Cennet (bahçe); birbirine sarılmış sık ağaçlara da, onları içeren araziye de denir. Birincisi, Yüce Allah'ın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan” kavline daha uygundur; zira ikinciye göre bir muzâf takdiri gerekir, yani «ağaçlarının altından» demektir; keza ileride gelecek olan yanma fiilinin ona isnadını da mecaz kılmak gerekir. Bu cümle, { جَنَّةٌ } kelimesinin merfû sıfatı konumundadır yahut öncesindeki car-mecrur ile nitelendiği için ondan mansûb bir hâldir. { لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “orada kendisi için her türlü meyveden bulunan”; birinci zarf öne geçmiş merfû haberdir, ikincisi haberdeki müstetir zamirden hâldir, üçüncüsü ise mahzuf bir mübtedanın sıfatıdır; yani «her meyveden oluşan bir rızık veya meyve vardır» demektir. Ahfeş'in mezhebine göre 'min' harfinin zâid olması da caiz görülmüştür; bu durumda mübtedanın hazfedildiğini söylemeye gerek kalmaz. Her iki takdire göre de meyvelerden kastedilen genellik değil, bilakis çokluktur. İnsanlardan bazıları, meyvelerden kastedilenin faydalar olabileceğini caiz görmüştür; bu görüş, o iki cinsin zikredilmesini bahçenin onların dışında bir şey içermemesine bağlar. Bazıları da bunun tamamlamak amacıyla özelden sonra geneli zikretme kabilinden olduğunu söylemiştir ki bu bir şey değildir. { وَأَصابَهُ الْكِبَرُ } “kendisine de ihtiyarlık gelip çatmış”; yani yaşlılık ve ihtiyarlık ona tesir etmiştir ki bu, 'kebira' (yaşlandı) ifadesinden daha beliğdir. Vâv harfi hâl içindir; cümle 'kad' takdiriyle 'yeveddu' fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani o bahçenin menfaatlerine şiddetle muhtaç olunan ve geçim sebeplerini telafi etmekten aciz bulunulan bu hâldeyken sizden biriniz bunu ister mi? Şöyle de denilmiştir:

الواو للعطف ووضع الماضي موضع المضارع كما قاله الفراء، أو أول المضارع بالماضي أي لو كانت له جنة وأصابه الكبر، واعترضه أبو حيان بأن ذلك يقتضي دخول الإصابة في حيز التمني وَأَصابَهُ الْكِبَرُ لا يتمناها أحد، والجواب بأن ذلك غير وارد لما أن الاستفهام للانكار فهو ينكر الجمع بينهما لا يخفى ما فيه وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ في موضع الحال من الضمير في- أصابه أي أصابه الكبر، والحال أن له صبية ضعفاء لا يقدرون على الكسب وترتيب معاشه ومعاشهم، والضعفاء- جميع ضعيف كشركاء جمع شريك، وترك التعبير بصغار مع مقابلة الكبر لأنه أنسب كما لا يخفى، وقرئ- ضعاف- فَأَصابَها إِعْصارٌ أي ريح تستدير على نفسها وتكون مثل المنارة وتسمى الزوبعة وهي قد تكون هابطة، وقد تكون صاعدة خلافا لما يفهمه ظاهر كلام البعض من تخصيصها بالثانية، وسبب الأولى أنه إذا انفصل ريح من سحابة وقصدت النزول فعارضها في طريق نزولها قطعة من السحاب وصدمتها من تحتها ودفعها من فوقها سائر الرياح بقيت ما بين دافعين دافع من العلو ودافع من السفل فيعرض من الدفعين المتمانعين أن تستدير وربما زادها تعوج المنافذ تلويا كما يعرض للشعر أن لا يتجعد بسبب التواء مسامه، وسبب الثانية أن المادة الريحية إذا وصلت إلى الأرض وقرعتها قرعا عنيفا ثم أثبتت فقلبتها ريح أخرى من جهتها التوت واستدارت وقد تحدث أيضا من تلاقي ريحين شديدتين، وربما بلغت قوتها إلى حيث تقلع الأشجار وتخطف المراكب من البحر، وعلامة النازلة أن تكون لفائفا تصعد وتنزل معا كالراقص، وعلامة الصاعدة أن لا يرى للفائفها إلا الصعود وقد يكون كل منهما بمحض قدرة الله تعالى من غير توسط سبب ظاهر وربما اشتمل دور الزوبعة على بخار مشتعل قوي فيكون نار تدور أيضا، ولتعيين هذا النوع وصف الإعصار بقوله سبحانه: فِيهِ نارٌ وتذكير الضمير لاعتبار التذكير فيه وإنما سمي ذلك الهواء إعصارا لأنه يلتف كما يلتف الثوب المعصور وقيل: لأنه يعصر السحاب أو يعصر الأجسام المار بها والتنوين في النار للتعظيم وروى عن ابن عباس أن الإعصار الريح الشديدة مطلقا وأن المراد من النار السموم وذكر سبحانه الإعصار ووصفه بما ذكر، ولم يقتصر على ذكر النار كأن يقال- فأصابها نار فَاحْتَرَقَتْ لما في تلك الجملة من البلاغة ما فيها لمن دقق النظر، والفعل المقرون بالفاء عطف على أَصابَها وقيل: على محذوف معطوف عليه أي فأحرقها- فاحترقت- وهذا كما روى عن السدي تمثيل حال من ينفق ويضم إلى إنفاقه ما يحبطه في الحسرة والأسف إذا كان يوم القيامة واشتدت حاجته إلى ذلك ووجده هباء منثورا بحال من هذا شأنه.

Ferrâ'nın dediği gibi vâv harfi atıf içindir ve geçmiş zaman fiili geniş zaman fiilinin yerine konulmuştur; yahut geniş zaman geçmiş zamana tevil edilmiştir; yani «şayet bir bahçesi olsaydı ve ona ihtiyarlık gelseydi» demektir. Ebû Hayyân buna, bu durumun ihtiyarlığın isabet etmesinin temenni dairesine girmesini gerektireceği, oysa { وَأَصابَهُ الْكِبَرُ } durumunu kimsenin temenni etmeyeceği gerekçesiyle itiraz etmiştir. İstifhamın inkâr için olması sebebiyle bunun varit olmayacağı, zira onun bu ikisinin bir arada bulunmasını inkâr ettiği şeklindeki cevabın ise ne derece tutarlı olduğu gizli değildir. { وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ } “üstelik bakıma muhtaç güçsüz çocukları varken”; 'esâbehu' fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani kendisine ihtiyarlık isabet etmiş ve bu hâlde kazanç sağlamaya, kendi geçimini ve onların geçimini temin etmeye güç yetiremeyen zayıf çocukları bulunmaktadır. «Zuafâ'», 'şürekâ'nın 'şerîk'in çoğulu olması gibi 'zaîf'in çoğuludur. İhtiyarlığın karşısında 'sıgâr' (küçükler) tabirinin terk edilmesi, gizli olmadığı üzere daha uygun olduğu içindir. «Dıâf» şeklinde de okunmuştur. { فَأَصابَها إِعْصارٌ } “derken ona bir kasırga isabet etmiş”; yani kendi etrafında dönen, minare gibi olan bir rüzgâr [isabet etmiş]; buna hortum/kasırga (zevbea) denir. Bu, bazılarının sözünün zahirinden anlaşılanın aksine —ki onlar sadece ikincisine hasretmişlerdir— hem yukarıdan inen hem de aşağıdan yükselen olabilir. Birincisinin sebebi: Şayet bir rüzgâr buluttan ayrılıp aşağı inmeye yöneldiğinde iniş yolunda bir bulut parçası ona engel çıkarır, alttan çarpar ve diğer rüzgârlar da onu üstten iterse, üstten iten ve alttan iten iki kuvvet arasında kalır. Birbirini engelleyen bu iki itişten ötürü rüzgârın dönmesi hâsıl olur; gözeneklerinin bükülmesi sebebiyle saçın kıvırcıklaşmaması gibi, menfezlerin eğriliği de onun bükülüşünü artırabilir. İkincisinin sebebi ise: Rüzgâr maddesi yere ulaşıp sertçe çarpar ve yerleşir, ardından başka bir rüzgâr kendi yönünden onu tersine çevirirse bükülür ve döner; iki şiddetli rüzgârın karşılaşmasından da meydana gelebilir. Kimi zaman gücü ağaçları kökünden sökecek ve gemileri denizden kapıp götürecek dereceye ulaşır. İnen kasırganın alameti, raks eden biri gibi hem yükselen hem inen helezonlar olmasıdır; yükselen kasırganın alameti ise helezonlarının yalnızca yükseldiğinin görülmesidir. Her ikisi de görünür bir sebep vasıtası olmaksızın sadece Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana gelebilir. Bazen hortumun dönüşü alev almış güçlü bir buharı da içerebilir ve böylece o da dönen bir ateş olur. İşte bu türü belirlemek üzere Yüce Allah o kasırgayı: { فِيهِ نارٌ } “içinde ateş bulunan” şeklinde nitelemiştir. Zamirin müzekker kılınması lafzın müzekkerliğine itibar edildiğindendir. Bu havaya 'i'sâr' (kasırga) denilmesinin sebebi, sıkılan elbisenin büküldüğü gibi bükülmesidir. Bulutları sıktığı veya yanından geçtiği cisimleri sıktığı için böyle denildiği de söylenmiştir. Ateşteki tenvin tazim içindir. İbn Abbâs'tan, kasırganın mutlak manada şiddetli rüzgâr olduğu, ateşten muradın ise sam yeli olduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah —dikkatli bakanlar için o cümlede ne büyük bir belagat bulunduğu sebebiyle— «ona bir ateş isabet etti de yandı» denilmesi kabilinden sadece ateşi zikretmekle yetinmeyip kasırgayı zikretmiş ve belirtildiği şekilde nitelemiştir. { فَاحْتَرَقَتْ } “ve bahçe yanıvermiştir”; fâ harfiyle gelen fiil { أَصابَها } lafzına matuftur; mahzuf bir matuf aleyhe matuf olduğu da söylenmiştir, yani «onu yaktı ve o da yandı» demektir. Bu, Süddî'den rivayet edildiği üzere, infak edip de infakına onu boşa çıkaracak şeyleri katan kimsenin; kıyamet günü olup da ona şiddetle muhtaç kaldığında ve amelini saçılmış toz zerrecikleri gibi bulduğundaki hasret ve esef hâlinin, bu durumda olan kimsenin hâline benzetilmesidir.

وأخرج عبد بن حميد عن عطاء أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: آية من كتاب الله تعالى ما وجدت أحدا يشفيني عنها قوله تعالى: أيحب أحدكم أن تكون له إلخ فقال ابن عباس: يا أمير المؤمنين إني أجد في نفسي منها فقال له عمر: فلم تحقر نفسك؟ فقال: يا أمير المؤمنين هذا مثل ضربه الله تعالى فقال. أيحب أحدكم أن يكون عمره يعمل بعمل أهل الخير وأهل السعادة حتى إذا كبر سنه وقرب أجله ورقّ عظمه وكان أحوج ما يكون إلى أن يختم عمله بخير عمل يعمل أهل الشقاء فأفسد عمله فأحرقه قال: فوقعت على قلب عمر وأعجبته.

Abd b. Humeyd, Atâ'dan Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan bir ayet var ki, bana hakkında şifa verecek (içimi rahatlatacak) kimse bulamadım; o da Yüce Allah'ın: “Sizden biriniz ister mi ki...” ayetidir.» Bunun üzerine İbn Abbâs: «Ey Müminlerin Emiri! Ben içimde ona dair bir şey buluyorum» dedi. Ömer ona: «Neden kendini küçük görüyorsun ki?» dedi. İbn Abbâs: «Ey Müminlerin Emiri! Bu, Allah Teâlâ'nın vurduğu bir misaldir; şöyle buyurmaktadır: “Sizden biriniz ömrü boyunca hayır ve saadet ehlinin ameliyle amel edip de nihayet yaşı ilerleyip eceli yaklaştığında, kemikleri inceldiğinde ve amelini hayırla mühürlemeye en muhtaç olduğu bir anda şakavet ehlinin ameli gibi bir amel işleyerek amelini ifsat edip yakmasını ister mi?”» dedi. [Ravi] dedi ki: «Bu söz Ömer'in kalbine tam oturdu ve onu çok beğendi.»

وفي رواية البخاري، والحاكم، وابن جرير، وجماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: قال عمر يوما لأصحاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: فيم ترون هذه الآية نزلت أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ إلخ؟ قالوا: الله تعالى أعلم فغضب عمر فقال: قولوا نعلم أو لا نعلم فقال ابن عباس: في نفسي منها شيء يا أمير المؤمنين فقال عمر: يا ابن أخي قل ولا تحقر نفسك قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: ضربت لرجل غني عمل بطاعة الله تعالى ثم بعث الله له الشيطان فعمل بالمعاصي حتى أحرق أعماله، قيل: وهذا أحسن من أن يكون تمثيلا لمن يبطل صدقته بالمنّ والأذى والرياء، وفصل عنه لاتصاله بمنا ذكر بعده أيضا لأن ذلك لا عمل له، وأجيب بأن له عملا يجازى عليه بحسب ظاهر حاله وظنه وهو يكفي للتمثيل المذكور، وأنت تعلم أن هذا لا يدفع أحسنية ذلك لا سيما وقد قاله ترجمان القرآن وارتضاه الأمير المحدث رضي الله تعالى عنه كَذلِكَ أي مثل ذلك البيان الواضح الجاري في الظهور مجرى الأمور المحسوسة يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ أي كي تتفكروا فيها وتعتبروا بما تضمنته من العبر وتعلموا بموجبها، أو لعلكم تعلمون أفكاركم فيما يفنى ويضمحل من الدنيا وفيما هو باق لكم في الأخرى فتزهدون في الدنيا وتنفقون مما أتاكم الله تعالى منها وترغبون في الآخرة ولا تفعلون ما يحزنكم فيها يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ أي جياد أو حلال ما كَسَبْتُمْ أي الذي كسبتموه أو كسبكم أي مكسوبكم من النقد وعروض التجارة والمواشي.

Buhârî, Hâkim, İbn Cerîr ve bir topluluğun İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayetinde şöyle demiştir: Ömer bir gün Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabına: «{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } “Sizden biriniz ister mi ki...” ayetinin ne hakkında indiğini düşünüyorsunuz?» dedi. Onlar: «Allah Teâlâ en iyisini bilir» dediler. Ömer öfkelendi ve: «Biliyoruz veya bilmiyoruz deyin!» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: «Benim içimde ona dair bir şey var, ey Müminlerin Emiri» dedi. Ömer: «Ey kardeşimin oğlu! Söyle, kendini küçük görme» dedi. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ dedi ki: «Bu, Allah Teâlâ'ya itaatle amel eden, sonra da Allah'ın kendisine şeytanı musallat etmesiyle günahlar işleyip nihayet amellerini yakan zengin bir adam için darbımesel yapılmıştır.» Bunun, sadakasını başa kakma, eza ve riya ile boşa çıkaran kimseye mesel olmasından daha güzel olduğu söylenmiştir; ondan ayrı zikredilmesi, kendisinden sonra zikredilene de bağlı olması ve o kimsenin aslında ameli bulunmaması sebebiyledir. Buna, onun zahirdeki hâli ve zannına göre karşılık göreceği bir ameli bulunduğu ve zikredilen temsil için bunun yeterli olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Sen bilirsin ki bu, özellikle Kur'an'ın tercümanı bunu söylemiş ve muhaddes (kendisine ilham olunan) Emir radıyallâhu teâlâ anh da bunu beğenmişken, onun daha güzel oluşuna engel teşkil etmez. { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani somut meseleler derecesinde açık olan böylesi apaçık bir beyan ile { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri açıklar”, { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “umulur ki düşünürsünüz”; yani onların üzerinde düşünesiniz, içerdikleri ibretlerden ders alasınız ve gereğiyle amel edesiniz diye; yahut dünyanın yok olup giden geçici şeyleri ile ahirette sizin için baki kalacak şeyler hususunda fikirlerinizi çalıştırıp dünyadan yüz çeviresiniz, Allah Teâlâ'nın oradan size verdiklerinden infak edesiniz, ahirete rağbet edesiniz ve orada sizi üzecek şeyleri yapmayasınız diye. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ } “Ey iman edenler! İnfak edin iyilerinden/helallerinden”; yani kalitelilerinden yahut helalinden, { ما كَسَبْتُمْ } “kazandıklarınızın”; yani kazandığınız şeyden yahut nakit, ticaret malları ve hayvanlardan oluşan kazancınızdan infak edin.

وأخرج ابن جرير عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال في طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ: من الذهب والفضة وفي قوله تعالى: وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ يعني من الحب والتمر وكل شيء عليه زكاة،

İbn Cerîr, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmiştir ki o, { طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ } “kazandıklarınızın iyilerinden/helallerinden” hakkında: «Altın ve gümüşten»; Yüce Allah'ın: { وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan” kavli hakkında ise: «Tane, hurma ve zekâtı gereken her şeyden» demiştir.

والجملة لبيان حال ما ينفق منه إثر بيان أصل الإنفاق وكيفيته وأعاد مِنْ في المعطوف لأن كلا من المتعاطفين نوع مستقل، أو للتأكيد- ولعله أولى- وترك ذكر- الطيبات- لعلمه مما قبله، وقيل: لعلمه مما بعد، وبعض جعل ما عبارة عن ذلك وَلا تَيَمَّمُوا أي تقصدوا وأصله تتيمموا بتاءين فحذفت إحداهما تخفيفا إما الأولى وإما الثانية على الخلاف، وقرأ عبد الله ولا تأمموا، وابن عباس تيمموا بضم التاء والكل بمعنى الْخَبِيثَ أي الرديء وهو كالطيب من الصفات الغالبة التي لا تذكر موصوفاتها مِنْهُ تُنْفِقُونَ الضمير المجرور للخبيث وهو متعلق- بتنفقون- والتقديم للتخصيص، والجملة حال مقدرة من فاعل تَيَمَّمُوا أي لا تقصدوا الخبيث قاصرين الإنفاق عليه، أو من الخبيث أي مختصا به الإنفاق، وأيا ما كان لا يرد أنه يقتضي أن يكون النهي عن الخبيث الصرف فقط مع أن المخلوط أيضا كذلك لأن التخصيص لتوبيخهم بما كانوا يتعاطون من إنفاق الخبيث خاصة.

Cümle, infakın aslını ve mahiyetini beyan ettikten sonra kendisinden infak edilecek şeyin hâlini açıklamak içindir. Matufta 'min' harfini tekrar etmiştir; çünkü matuf olan iki şeyden her biri bağımsız bir türdür yahut pekiştirme içindir —ki bu belki de daha evladır—. Öncesinden bilindiği için 'tayyibât' lafzının zikri terk edilmiştir; sonrasından bilindiği için olduğu da söylenmiştir; bazıları ise 'mâ' kelimesini bundan ibaret kılmıştır. { وَلا تَيَمَّمُوا } “ve kastetmeyin/yönelmeyin”; yani amaçlamayın. Aslı iki te ile «teteyemmemû»dur; ihtilafa göre ya birincisi ya da ikincisi hafifletmek amacıyla hazfedilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] «ve lâ te'emmû», İbn Abbâs ise tenin dammesiyle «tüyemmimû» şeklinde okumuştur; hepsi aynı anlamdadır. { الْخَبِيثَ } “kötü olanı”; yani kalitesiz/değersiz olanı. Bu kelime tıpkı 'tayyib' gibi mevsufu zikredilmeyen galip sıfatlardandır. { مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “ondan infak etmek üzere”; mecrur zamir «el-habîs»e aittir ve 'tünfikûne' fiiline müteallıktır; öne alınması tahsis (özgüleme) içindir. Cümle, { تَيَمَّمُوا } fiilinin failinden mukadder bir hâldir; yani «infakı sadece ona has kılarak habîsi kastetmeyin» demektir yahut «habîs» lafzından hâldir; yani «infak ona mahsus kılınmış olarak». Hangisi olursa olsun, nehyin sadece katıksız habîse yönelik olduğu, oysa karışık olanın da böyle olduğu şeklinde bir itiraz gelmez; çünkü tahsis, özellikle habîsi infak etmeye kalkışmalarından ötürü onları azarlamak içindir.

فعن عبيدة السلماني قال: سألت عليا كرم الله تعالى وجهه عن هذه الآية فقال: نزلت في الزكاة المفروضة كان الرجل يعمد إلى التمر فيصرمه فيعزل الجيد ناحية فإذا جاء صاحب الصدقة إعطاء من الرديء فقال الله تعالى: وَلا

Nitekim Ubeyde es-Selmânî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'e bu ayeti sordum; o şöyle dedi: «[Bu ayet] farz kılınan zekât hakkında inmiştir. Kişi hurmaya yönelip onu devşirir, ardından iyisini bir tarafa ayırırdı. Zekât memuru geldiğinde ise ona kötüsünden verirdi. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلا } “Ve [sakın]...”»

تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ

{ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “...kötüsünü vermeye yeltenmeyin” [buyurdu].

وقيل: متعلق بمحذوف وقع حالا من الخبيث، والضمير راجع إلى المال الذي في ضمن القسمين، أو لما أخرجنا وتخصيصه بذلك لأن الرداءة فيه أكثروا كذا الحرمة لتفاوت أصنافه ومجالبه، وتُنْفِقُونَ حال من الفاعل المذكور- أي ولا تقصدوا الخبيث كائنا من المال- أو مما أخرجنا لكم منفقين إياه وقوله تعالى: وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ حال على كل حال من ضمير تُنْفِقُونَ أي- والحال أنكم لستم بآخذيه في وقت من الأوقات- أو بوجه من الوجوه إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ إلا وقت إغماضكم أو إلا بإغماضكم فيه والإغماض كالغمض إطباق الجفن لما يعرض من النوم، وقد استعير هنا- كما قال الراغب- للتغافل والتساهل، وقيل: إنه كناية عن ذلك ولا يخلو عن تساهل وتغافل، وذكر أبو البقاء أنه يستعمل متعديا- وهو الأكثر- ولازما مثل أغضى عن كذا، والآية محتملة للأمرين، وعلى الأول يكون المفعول محذوفا أي أبصاركم، والجمهور على ضم التاء وإسكان العين وكسر الميم، فقرأ الزهري- تغمضوا- بتشديد الميم وعنه أيضا- تغمضوا- بضم الميم وكسرها مع فتح التاء، وقرأ قتادة- تغمضوا- على البناء للمفعول أي تحملوا على الإغماض أي توجدوا مغمضين وكلا المعنيين مما أثبته الحفاظ ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، والمنسبك من أَنْ والفعل على كل تقدير في موضع الجر كما أشرنا إليه، وجوز أبو البقاء أن يكون في موضع النصب على الحالية، وسيبويه لا يجوز أن تقع أَنْ وما في حيزها حالا، وزعم الفراء أَنْ هنا شرطية لأن معناه إن أغمضتم أخذتم، وينبغي أن يغمض طرف القبول عنه، ومن البعيد في الآية ما قيل: إن الكلام تم عند قوله تعالى: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ ثم استؤنف فقيل على طريقة التوبيخ والتقريع: مِنْهُ تُنْفِقُونَ والحال- أنكم لا تأخذونه إلا إن أغمضتم- فيه ومآله الاستفهام الإنكاري فكأنه قيل: أمنه تنفقون إلخ، وهو على بعده خلاف التفاسير المأثورة عن السلف الصالح رضي الله تعالى عنهم.

Şöyle de denilmiştir: 'Minhu' ifadesi, 'el-habîs'ten hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır ve zamir iki kısım kapsamında bulunan mala yahut 'ahrecnâ' (çıkardıklarımız) ifadesine dönmektedir. Bununla tahsis edilmesi, çeşitlerinin ve elde edilme yollarının farklılığı sebebiyle onda kalitesizliğin ve keza haramlığın daha fazla olmasındandır. { تُنْفِقُونَ } lafzı ise zikredilen failden hâldir; yani «o maldan yahut sizin için çıkardığımız şeylerden olan habîsi, onu infak ediciler olarak kastetmeyin» demektir. Yüce Allah'ın: { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ } “siz onu alıcı değilsiniz” kavli, her hâlükârda { تُنْفِقُونَ } lafzındaki zamirden hâldir; yani «hiçbir vakitte yahut hiçbir şekilde siz onu alıcı olmadığınız hâlde». { إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “ancak göz yummanız müstesna”; ancak göz yumduğunuz vakit veya ancak onda göz yummanız ile [alırsınız]. 'İğmâd' tıpkı 'gamd' gibi, gelen uyku sebebiyle göz kapaklarını yummaktır. Râgıb'ın belirttiği üzere burada görmezden gelmek ve müsamaha göstermek için istiare kılınmıştır. Bundan kinaye olduğu da söylenmiştir; bu da müsamaha ve görmezden gelmekten uzak değildir. Ebü'l-Bekâ, kelimenin 'falanca şeyden göz yumdu' gibi geçişsiz olarak ve çoğunlukla da geçişli olarak kullanıldığını zikretmiştir; ayet her iki duruma da ihtimallidir. Birinciye göre mef'ul mahzuftur, yani «gözlerinizi [yummadıkça]» demektir. Cumhûr tenin dammesi, ayının sükûnu ve mîmin kesrası iledir [«tuğmidû»]. Zührî mîmin şeddesi ile «tuğammidû» okumuştur; ondan tenin fethasıyla birlikte mîmin dammesi ve kesrası ile «teğmudû / teğmidû» okuduğu da rivayet edilmiştir. Katâde ise meçhul bina ile «tuğmadû» okumuştur; yani göz yummaya sevk edilirsiniz, göz yumanlar olarak bulunursunuz demektir. Her iki mana da hafızların (kıraat âlimlerinin) tespit ettiği şeylerdendir; ezberleyen, ezberlemeyene karşı delildir. 'En' ve fiilden teşekkül eden masdar-ı müevvel her takdire göre işaret ettiğimiz üzere cer mahallindedir. Ebü'l-Bekâ bunun hâl olarak nasb mahallinde olmasını caiz görmüştür; ancak Sîbeveyh 'en' ve sılasının hâl olmasını caiz görmez. Ferrâ buradaki 'en' edatının şartiyye olduğunu iddia etmiştir; çünkü manası «eğer göz yumarsanız alırsınız» demektir; ancak buna kabul gözünü yummak (bu görüşü reddetmek) gerekir. Ayetteki uzak görüşlerden biri de şudur: Sözün Yüce Allah'ın { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ } kavlinde tamamlandığı, sonra kınama ve azarlama üslubuyla: { مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “ondan mı infak ediyorsunuz?” diye yeniden başlandığı, hâlin ise «oysa siz onda göz yummadıkça onu almazsınız» şeklinde olduğu söylenmiştir. Bunun varacağı yer inkârî istifhamdır; sanki «Ondan mı infak ediyorsunuz?» denilmiş gibidir. Bu görüş uzaklığıyla beraber, selef-i sâlihîn radıyallâhu teâlâ anhüm'den nakledilen tefsirlere de aykırıdır.

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عن نفقاتكم وإنما أمركم بها لانتفاعكم، وفي الأمر بأن يعلموا ذلك مع ظهور علمهم به توبيخ لهم على ما يصنعون من إعطاء الخبيث وإيذان بأن ذلك من آثار الجهل بشأنه عن شأنه حَمِيدٌ أي مستحق للحمد على نعمه، ومن جملة الحمد اللائق بجلاله تحري إنفاق الطيب مما أنعم به، وقيل: حامد بقبول الجيد والإثابة عليه، واحتج بالآية على وجوب زكاة قليل ما تخرجه الأرض وكثيرة حتى البقل، واستدل بها على أن من زرع في أرض اكتراها فالزكاة عليه لا على رب الأرض لأن أخرجنا لكم يقتضي كونه على الزارع وعلى أن صاحب الحق لا يجبر على أخذ المعيب بل له الرد وأخذ سليم بدله الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ استئناف لبيان سبب تيمم الخبيث في الإنفاق وتوهين شأنه والوعد في أصل وضعه لغة شائع في الخير والشر، وأما في الاستعمال الشائع فالوعد في الخير والإيعاد في الشر حتى يحملوا خلافه على المجاز والتهكم، وقد استعمل هنا في الشر نظرا إلى أصل الوضع لأن الفقر مما يراه الإنسان شرا، ولهذا يخوف الشيطان به المتصدقين فيقول لهم: لا تنفقوا الجيد من أموالكم وأن عاقبة إنفاقكم أن تفتقروا، وتسمية ذلك وعدا مع أنه اعتبر فيه الأخبار بما سيكون من جهة المخبر والشيطان لم يضف مجىء الفقر إلى جهته للإيذان بمبالغة اللعين في الأخبار بتحقق مجيئه كأنه نزله في تقرر الوقوع منزلة أفعاله الواقعة حسب إرادته، ولوقوعه في مقابلة وعده تعالى على طريق المشاكلة، ومن الناس من زعم أن استعمال الوعد هنا في الخير حسب الاستعمال الشائع، والمراد أن ما يخوفكم به هو وعد الخبر لأن الفقر للإنفاق أجل خير، ولا يخفى أنه بمراحل عن مذاق التنزيل، وقرئ- الفقر- بالضم والسكون وبفتحتين وضمتين وكلها لغات في الفقر وأصله كسر فقار الظهر وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ أي الخصلة الفحشاء وهي البخل وترك الصدقات والعرب تسمي البخيل فاحشا قال كعب:

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ } “Bilin ki Allah zengindir”; sizin infaklarınıza muhtaç değildir, size ancak sizin faydanız için onu emretmiştir. Bunu bildikleri açık olduğu hâlde bunu bilmelerinin emredilmesinde, kalitesiz şeyleri vermek suretiyle yaptıkları işe karşı bir kınama ve bunun, O'nun yüce şânını bilmemenin bir eseri olduğuna dair bir bildirim vardır. { حَمِيدٌ } “övgüye layık olandır”; yani nimetlerinden ötürü hamde müstahaktır. O'nun celaline yakışan hamdin bir parçası da bahşettiği şeylerin temiz olanını infak etmeye gayret etmektir. Şöyle de denilmiştir: Kaliteliyi kabul edip ona mükâfat vermek suretiyle hamdedendir (kullarının güzel ameline karşılık verendir). Bu ayetle, sebzeye varıncaya kadar toprağın çıkardığı az ve çok her şeyin zekâtının vacip olduğuna istidlal edilmiştir. Yine kiraladığı arazide ekin eken kimsenin zekâtının, arazi sahibine değil ekin sahibine ait olduğuna bununla delil getirilmiştir; zira «sizin için çıkardıklarımız» ifadesi bunun ekene ait olmasını iktiza eder. Keza hak sahibinin kusurlu malı almaya zorlanamayacağına, bilakis onu reddedip yerine sağlamını alma hakkı olduğuna da delil getirilmiştir. { الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur”; infakta kötüyü kastetmenin sebebini beyan etmek ve onun değerini düşürmek için bir istînâftır. Sözlükteki asıl vaz'ı itibarıyla vaad (va'd) kelimesi hayırda da şerde de yaygındır. Yaygın kullanımda ise 'va'd' hayırda, 'î'âd' ise şerdedir; öyle ki bunun aksini mecaza ve istihzaya hamlederler. Burada asıl vaz'a bakılarak şerde kullanılmıştır; çünkü fakirlik insanın şer olarak gördüğü bir şeydir. Bu sebeple şeytan sadaka verenleri onunla korkutur ve onlara: «Mallarınızın iyisini infak etmeyin, infakınızın sonu fakir düşmenizdir» der. Bunun haber verenin tarafından vuku bulacak bir şeyin haberi sayılmasına ve şeytanın fakirliğin gelişini kendi tarafına nispet etmemesine rağmen 'vaad' olarak isimlendirilmesi; o lanetlinin onun gerçekleşeceğini haber vermedeki mübalağasını bildirmek içindir; sanki gerçekleşmesinin kesinliği hususunda onu kendi iradesine göre vuku bulan fiilleri mesabesine indirmiştir; ayrıca Yüce Allah'ın vaadinin karşısında müşâkele tarikiyle yer alması içindir. İnsanlardan bazıları, buradaki vaad kullanımının yaygın kullanıma göre hayırda olduğunu iddia etmişlerdir; murat ise, onun sizi kendisiyle korkuttuğu şeyin hayır vaadi olduğudur; çünkü fakirlik infak için en büyük hayırdır. Bunun tenzilin (Kur'an'ın) zevkinden fersah fersah uzak olduğu gizli değildir. 'el-Fakr' kelimesi damme ve sükûnla [«el-Fukr»], iki fetha ile [«el-Fakar»] ve iki damme ile [«el-Fukur»] okunmuştur; hepsi de fakirlik anlamında lehçelerdir ve aslı bel kemiğinin (fekār) kırılmasıdır. { وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ } “ve size hayâsızlığı/kötülüğü emreder”; yani çirkin hasleti; o da cimrilik ve sadakaları terk etmektir. Araplar cimriye 'fâhiş' derler. Kâ'b şöyle demiştir:

أخي يا أخي «لا فاحشا» عند بيته ... ولا برم عند اللقاء هيوب

Kardeşim, ey kardeşim! Evinde «fahiş» (cimri) değildir... Karşılaşma anında ne bezgin ne de korkaktır.

والمراد بالأمر بذلك الإغراء والحث عليه ففي الكلام استعارة مصرحة تبعية، وقيل: المراد بالفحشاء سائر المعاصي وحملها على الزنا نعوذ بالله منه وجوز أن تكون بمعنى الكلمة السيئة فتكون هذه الجملة كالتأكيد للأولى وقدم وعد الشيطان على أمره لأنه بالوعد يحصل الاطمئنان إليه فإذا اطمأن إليه وخاف الفقر تسلط عليه بالأمر إذ فيه استعلاء على المأمور وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ في الإنفاق على لسان نبيكم صلى الله تعالى عليه وسلم مَغْفِرَةً لذنوبكم، وعن قتادة لفحشائكم، والتنوين فيها للتفخيم وكذا وصفها بقوله تعالى: مِنْهُ فهو مؤكد لفخامتها، وفيه تصريح بما علم ضمنا من الوعد كما علمت مبالغة في توهين أمر الشيطان وَفَضْلًا أي رزقا وخلفا- وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- فتكون المغفرة إشارة إلى منافع الآخرة، وهذا إشارة إلى منافع الدنيا.

Bunu emretmekten murat, ona kışkırtmak ve teşvik etmektir; dolayısıyla sözde istiare-i musarraha-i tebeiyye vardır. Fahşâdan muradın diğer tüm günahlar olduğu da söylenmiş, zinaya hamledilmiştir —ondan Allah'a sığınırız—. Kötü söz manasında olması da caiz görülmüştür; bu durumda bu cümle birinciyi tekit gibi olur. Şeytanın vaadi emrinden önce zikredilmiştir; çünkü vaat ile ona güven hâsıl olur; ona güvenip fakirlikten korktuğunda ise emirle ona musallat olur; zira emirde emredilene karşı bir üstünlük taslama vardır. { وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ } “Allah ise size vaat ediyor”; infakta Peygamberiniz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in diliyle vaat ediyor, { مَغْفِرَةً } “bir bağışlanma”; günahlarınız için bir bağışlanma [vaat ediyor] —Katâde'den ise: fahşânız (çirkinlikleriniz) için diye rivayet edilmiştir—. Buradaki tenvin tazim içindir; keza Yüce Allah'ın: { مِنْهُ } “kendinden” kavliyle nitelemesi de böyledir; bu da onun azametini tekit eder. Bildiğin gibi şeytanın işini iyice zayıflatmak için, vaatten zımnen anlaşılan şey burada açıkça ifade edilmiştir. { وَفَضْلًا } “ve bir lütuf”; yani rızık ve [infak edilenin yerine] bedel —İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen budur—. Bu durumda mağfiret ahiret menfaatlerine, bu ise dünya menfaatlerine işaret olur.

وفي الحديث «ما من يوم يصبح فيه العباد إلا ملكان ينزلان يقول أحدهما اللهم أعط منفقا خلفا ويقول الآخر:

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kulların sabaha erdiği hiçbir gün yoktur ki iki melek inmesin; onlardan biri: 'Allahım! İnfak edene karşılığını (halef) ver' der, diğeri de:»

اللهم أعط ممسكا تلفا»

«'Allahım! Kısıp tutana telef ver' der.»

وقدم منافع الآخرة لأنها أهم عند المصدق بها، وقيل: المغفرة والفضل كلاهما في الآخرة وتقديم الأول حينئذ لتقدم التخلية على التحلية ولكون رفع المفاسد أولى من جلب المصالح. وفي الآية فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ [آل عمران: ١٨٥] وحذف صفة الثاني لدلالة المذكور عليها وَاللَّهُ واسِعٌ بالرحمة والفضل عَلِيمٌ بما تنفقونه فيجازيكم عليه، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبله ومثلها في قوله تعالى:

Ahiret menfaatleri, onu tasdik eden kimse katında daha mühim olduğu için öne alınmıştır. Mağfiret ve fazlın (lütfun) her ikisinin de ahirette olduğu da söylenmiştir; bu durumda birincinin öne alınması, tahliyenin (arındırmanın) tahliyeden (süslemeden) önce gelmesi ve mefsedetleri defetmenin maslahatları celbetmekten daha evla olması sebebiyledir. Nitekim ayette: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, gerçekten kurtulmuştur” [Âl-i İmrân: 185] buyrulmuştur. Zikredilenin ona delaleti sebebiyle ikincinin sıfatı hazfedilmiştir. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah lütfu geniş olandır”; rahmeti ve lütfu geniştir, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; infak ettiğinizi bilir ve size bunun karşılığını verir. Cümle, kendisinden öncekinin muhtevasını perçinleyen bir tezyîldir; Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibidir:

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ أخرج ابن جرير وغيره عن ابن عباس أنها المعرفة بالقرآن ناسخه ومنسوخه ومتشابهه ومحكمه ومقدمه ومؤخره وحلاله وحرامه وأمثاله، وفي رواية عنه الفقه في القرآن، ومثله عن قتادة، والضحاك، وخلق كثير، وما روى ابن المنذر عن ابن عباس أنها النبوة يمكن أن يحمل على هذا لما

{ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ } “Hikmeti verir”; İbn Cerîr ve başkaları İbn Abbâs'tan, bunun Kur'an'ı; nâsihini, mensûhunu, müteşâbihini, muhkemini, mukaddemini, muahharını, helalini, haramını ve mesellerini bilmek olduğunu rivayet etmişlerdir. Ondan gelen bir rivayette Kur'an'daki fıkıh (derin anlayış) olduğu belirtilmiştir; Katâde, Dahhâk ve pek çok kimseden de benzeri rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği nübüvvet olduğu şeklindeki görüşün de buna hamledilmesi mümkündür; nitekim...

أخرج البيهقي عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: من قرأ ثلث القرآن أعطي ثلث النبوة ومن قرأ نصف القرآن أعطي نصف النبوة ومن قرأ ثلثيه أعطي ثلثي النبوة ومن قرأ القرآن كله أعطي كل النبوة ويقال له يوم القيامة اقرأ وارق بكل آية درجة حتى ينجز ما معه من القرآن فيقال له اقبض فيقبض فيقال له هل تدري ما في يديك؟ فإذا في يده اليمنى الخلد وفي الأخرى النعيم»

...Beyhakî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: Kim Kur'an'ın üçte birini okursa nübüvvetin üçte biri kendisine verilmiştir; kim Kur'an'ın yarısını okursa nübüvvetin yarısı kendisine verilmiştir; kim üçte ikisini okursa nübüvvetin üçte ikisi kendisine verilmiştir; kim de Kur'an'ın tamamını okursa nübüvvetin tamamı kendisine verilmiştir. Kıyamet günü ona: 'Oku ve yanındaki Kur'an'ı bitirinceye kadar her ayetle bir derece yüksel' denilir. Sonra ona: 'Avucunu aç/tut' denilir, o da tutar. Ona: 'İki elinde ne olduğunu biliyor musun?' denilir; bir bakar ki sağ elinde ebediyet, diğerinde ise nimetler vardır.»

وليس المراد من القراءة في هذا الخبر مجردها إذ ذلك مما يشترك فيه البر والفاجر ولكن المراد قراءة بفقه ويؤيد ذلك ما أخرجه ابن أبي حاتم عن أبي الدرداء- الحكمة قراءة القرآن والفكرة فيه- وعن مجاهد أنها الإصابة في القول والعمل، وفي رواية عنه أنها القرآن والعلم والفقه، وفي أخرى العلم الذي تعظم منفعته وتجل فائدته، وعن عطاء أنها المعرفة بالله تعالى، وقال أبو عثمان: هي نور يفرق به بين الوسواس والإلهام، وقيل: غير ذلك، وفي البحر أن فيها تسعة وعشرين قولا لأهل العلم قريب بعضها من بعض، وعد بعضهم الأكثر منها اصطلاحا واقتصارا على ما رآه القائل فردا مهما من الحكمة وإلا فهي في الأصل مصدر من الأحكام وهو الإتقان في علم أو عمل أو قول أو فيها كلها، وعن مقاتل أنها فسرت في القرآن بأربعة أوجه فتارة بمواعظ القرآن وأخرى بما فيه من عجائب الأسرار ومرة بالعلم والفهم وأخرى بالنبوة.

Bu haberdeki okumaktan murat sırf lafzı okumak değildir; zira bunda iyi ile fâcir ortaktır. Lakin kastedilen, fıkıhla (anlayarak) okumaktır. Bunu, İbn Ebî Hâtim'in Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiği «Hikmet, Kur'an'ı okumak ve onda tefekkür etmektir» sözü de destekler. Mücâhid'den, onun sözde ve amelde isabet etmek olduğu rivayet edilmiştir; ondan gelen bir rivayette ise onun Kur'an, ilim ve fıkıh olduğu; bir diğerinde ise menfaati büyük ve faydası yüce olan ilim olduğu belirtilmiştir. Atâ'dan onun Allah Teâlâ'yı bilmek (marifetullah) olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Osmân: «O, vesvese ile ilhamın arasını ayıran bir nurdur» demiştir. Başka şeyler de söylenmiştir. el-Bahr'da, onda ilim ehlinin birbirine yakın yirmi dokuz görüşü bulunduğu zikredilmiştir. Bazıları bunların çoğunu birer ıstılah ve söyleyenin hikmetin önemli bir ferdi olarak gördüğü şeyle yetinmesi saymıştır; aksi takdirde o aslen 'ihkâm'dan bir masdardır ki o da ilimde, amelde, sözde yahut bunların hepsinde sağlamlık/yetkinliktir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre o, Kur'an'da dört vechile tefsir edilmiştir: Kimi zaman Kur'an'ın vaazları, kimi zaman onda bulunan sırlı acaiplikler, bir defasında ilim ve anlayış, diğer bir defasında ise nübüvvet ile tefsir edilmiştir.

قيل: ولعل الأنسب بالمقام ما ينتظم الأحكام المبينة في تضاعيف الآية الكريمة من أحد الوجهين الأولين ومعنى إيتائها تبيينها والتوفيق للعمل بها أي تبيينها ويوفق للعلم والعمل بها مَنْ يَشاءُ من عباده أن يؤتيها إياه بموجب سعة فضله وإحاطة علمه كما آتاكم ما بينه في ضمن الآي من الحكم البالغة التي يدور عليها فلك منافعكم فاغتنموها وسارعوا إلى العمل بها وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ بناه للمفعول إما لأن المقصود بيان فضيلة من نال الحكمة بقطع النظر عن الفاعل وإما لتعين الفاعل والإظهار في مقام الإضمار للاعتناء بشأن هذا المظهر ولهذا قدم من قبل على

Şöyle denilmiştir: Belki de makama en uygun olan, ilk iki vecihten biri olarak kerim ayetin kıvrımlarında beyan edilen hükümleri kapsayan manadır. Onu vermenin manası, onu açıklamak ve onunla amele muvaffak kılmaktır; yani fazlının genişliği ve ilminin ihatası gereğince, hikmeti kendisine vermeyi dilediği kullarından { مَنْ يَشاءُ } “dilediğine” onu açıklar ve onunla ilme ve amele muvaffak kılar; nitekim faydalarınızın ekseni etrafında döndüğü yüce hikmetlerden ayetlerin zımnında beyan ettiği şeyleri de size vermiştir; öyleyse onları ganimet bilin ve onlarla amel etmeye koşun! { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ } “Kime de hikmet verilmişse”; fiili meçhul bina etmiştir: Ya maksat fâile bakılmaksızın hikmete nail olanın faziletini beyan etmektir ya da fâilin muayyen olması sebebiyledir. İzmâr (zamir) makamında izhâr yapılması (ismin açıkça zikredilmesi) ise bu mazharın şânına itina göstermek içindir; bu yüzden daha önce...

المفعول الأول وللإشعار بعلة الحكم، وقرأ يعقوب- يؤتى- على البناء للفاعل وجعل مَنْ الشرطية مفعولا مقدما أو مبتدأ والعائد محذوف، ويؤيد الثاني قراءة الأعمش ومن- يؤته الحكمة- فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً عظيما كَثِيراً إذ قد جمع له خير الدارين.

...birinci mef'ulün önüne geçirilmiş ve hükmün illetini hissettirmek gayesi güdülmüştür. Ya'kûb, fâil bina ile «yü'tî» okumuş; şart bildiren «men»i öne geçmiş mef'ul yahut mübteda yapmış ve âid zamiri hazfetmiştir. İkincisini el-A'meş'in «ve men yü'tihi'l-hikmete» okuyuşu da destekler. { فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “muhakkak ona çokça [büyük bir] hayır verilmiştir”; zira iki cihanın hayrı onun için bir araya getirilmiştir.

أخرج الطبراني عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن لقمان قال لابنه: يا بني عليك بمجالسة العلماء واسمع كلام الحكماء فإن الله تعالى يحيي القلب الميت بنور الحكمة كما يحيي الأرض الميتة بوابل المطر»

Taberânî, Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; demiştir ki: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Lokmân oğluna dedi ki: 'Yavrucuğum! Âlimlerle bir arada bulunmaya bak ve hikmet sahiplerinin sözünü dinle; zira Allah Teâlâ, ölü toprağı bol yağmurla dirilttiği gibi ölü kalbi de hikmet nuruyla diriltir.'»

وأخرج البخاري، ومسلم عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: لا حسد إلا في اثنتين رجل آتاه الله تعالى مالا فسلطه على هلكته في الحق ورجل آتاه الله تعالى الحكمة فهو يقضي بها ويعلمها»

Buhârî ve Müslim, İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmişlerdir; demiştir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Yalnızca iki kişiye gıpta edilir: Biri, Allah Teâlâ'nın kendisine mal verip de onu hak yolunda tüketmeye muvaffak kıldığı kimse; diğeri de Allah Teâlâ'nın kendisine hikmet verip onunla hükmeden ve onu öğreten kimsedir.»

وأخرج الطبراني عن أبي موسى قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: يبعث الله تعالى العباد يوم القيامة ثم يميز العلماء فيقول: يا معشر العلماء إني لم أضع فيكم علمي لأعذبكم اذهبوا فقد غفرت لكم» وفي رواية عن ثعلبة بن الحكم أنه سبحانه يقول: «إني لم أجعل علمي وحكمي فيكم إلا وأنا أريد أن أغفر لكم على ما كان منكم ولا أبالي»

Taberânî, Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir; demiştir ki: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: Allah Teâlâ kıyamet günü kulları diriltir, sonra âlimleri ayırır ve şöyle buyurur: 'Ey âlimler topluluğu! Ben ilmimi size azap etmek için koymadım; gidin, sizi bağışladım.'» Sa'lebe b. el-Hakem'den gelen bir rivayette ise O Sübhânehu'nun şöyle buyurduğu yer alır: «Ben ilmimi ve hükmümü, sizden sadır olan şeylere rağmen sizi bağışlamayı murat ettiğim için sizde kıldım ve [başka şeye] aldırmam.»

وهذا بالنسبة إلى حملة العلم الشرعي الذي جاء به حكيم الأنبياء ونبي الحكماء حضرة خاتم الرسالة ومحدد جهات العدالة والبسالة صلى الله تعالى عليه وسلم لا ما ذهب إليه جالينوس، وديمقراطيس، وأفلاطون، وأرسطاليس ومن مشى على آثارهم واعتكف في رواق أفكارهم فإن الجهل أولى بكثير مما ذهبوا إليه وأسلم بمراتب مما عولوا عليه حتى إن كثيرا من العلماء نهوا عن النظر في كتبهم واستدلوا على ذلك بما

Bu [fazilet], peygamberlerin hakîmi ve hakîmlerin peygamberi, risaletin sonuncusu, adalet ve şecaat yönlerinin belirleyicisi olan zâtın —sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem— getirdiği şer'î ilmi taşıyanlara göredir; Câlînûs (Galen), Demokritos, Eflâtun, Aristoteles ve onların izinden gidip fikirlerinin revakına kapananların gittiği yola göre değildir. Zira onların gittikleri şeylerin birçoğundan bilgisiz kalmak daha evladır ve dayandıkları şeylerden katbekat daha selametlidir; hatta âlimlerden birçoğu onların kitaplarına bakmayı nehyetmiş ve buna şu rivayeti delil göstermişlerdir:

أخرجه الإمام أحمد. وأبو يعلى من حديث جابر «أن عمر رضي الله تعالى عنه استأذن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في جوامع كتبها من التوراة ليقرأها ويزداد بها علما إلى علمه فغضب ولم يأذن له وقال: لو كان موسى حيا لما وسعه إلا اتباعي» وفي رواية «يكفيكم كتاب الله تعالى»

İmam Ahmed ve Ebû Ya'lâ'nın Câbir hadisinden rivayet ettiğine göre: «Ömer radıyallâhu anh, okumak ve ilmine ilim katmak amacıyla Tevrat'tan derlediği bazı sayfalar için Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den izin istedi. Efendimiz öfkelendi, ona izin vermedi ve şöyle buyurdu: Eğer Mûsâ hayatta olsaydı bana tâbi olmaktan başka bir şey yapamazdı.» Bir rivayette ise «Allah Teâlâ'nın Kitabı size yeter» buyrulmuştur.

ووجه الاستدلال أنه ﷺ لم يبح استعمال الكتاب الذي جاء به موسى هدى ونورا في وقت كانت فيه أنوار النبوة ساطعة وسحائب الشبه والشكوك بالرجوع إليه منقشعة فكيف يباح الاشتغال بما وضعه المتخبطون من فلاسفة اليونان إفكا وزورا في وقت كثرت فيه الظنون وعظمت فيه الأوهام وعاد الإسلام فيه غريبا، وفي كتاب الله تعالى غنى عما سواه كما لا يخفى على من ميز القشر من اللباب والخطأ من الصواب وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ أي ما يتعظ أو ما يتفكر في الآيات إلا ذوو العقول الخالصة عن شوائب الوهم وظلم اتباع الهوى وهؤلاء هم الذين أوتوا الحكمة ولإظهار الاعتناء بمدحهم بهذه الصفة أقيم الظاهر مقام المضمر، والجملة إما حال أو اعتراض تذييلي.

İstidlal yönü şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, nübüvvet nurlarının parladığı, şüphe ve tereddüt bulutlarının kendisine başvurulmasıyla dağıldığı bir dönemde Mûsâ'nın bir hidayet ve nur olarak getirdiği Kitab'ın kullanılmasını dahi mubah görmemişken; zanların çoğaldığı, kuruntuların büyüdüğü ve İslam'ın garip kaldığı bir zamanda Yunan filozoflarının şaşkınlarının iftira ve yalan olarak ortaya koyduklarıyla meşgul olmak nasıl mubah olabilir? Özü kabuktan, doğruyu yanlıştan ayırt eden kimseye gizli kalmayacağı üzere, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda O'ndan başkasına ihtiyaç bırakmayacak zenginlik vardır. { وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır”; yani ayetlerden ancak vehim şaibelerinden ve hevese uyma karanlığından arınmış halis akıl sahipleri ibret alır ve düşünür. İşte hikmet verilenler bunlardır. Bu sıfatla onları övmeye gösterilen ihtimamı belirtmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Cümle ya hâldir ya da tezyîlî bir itiraziyedir.

ومن باب الإشارة في الآيات أنها اشتملت على ثلاثة إنفاقات متفاضلة، الأول الانفاق في سبيل الله تعالى وهو إنفاق في عالم الملك عن مقام تجلي الأفعال، وإلى هذا أشار بقوله سبحانه: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ [البقرة: ٢٦١] إلخ، والثاني الإنفاق عن مقام مشاهدة الصفات وهو الانفاق لطلب رضا الله تعالى، وإليه أشار بقوله تعالى: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ ومن تمثيله بجنة يعلم مقدار فضله على الأول الممثل بحبة، ولعل فضل أحدهما على الآخر كفضل الجنة على الحبة، ومما يزيد في الفرق أن الجنة مع إيتاء أكلها تبقى بحالها بخلاف الحبة، ولتأكيد الإشارة إلى ارتفاع رتبة هذا الإنفاق على الأول أتى بالربوة وهي المرتفع من الأرض، والثالث الانفاق بالله تعالى وهو عن مقام شهود الذات وهو إنفاق النفس بعد تزكيها وإليه الإشارة بقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ والنفس مكتسبة بهذا الاعتبار وجزاء الانفاق الأول الأضعاف إلى سبعمائة وتزيد لأن يد الطول طويلة، وجزاء الثاني الجنة الصفاتية المثمرة للإضعاف وجزاء الثالث الحكمة اللازمة للوجود الموهوب بعد البذل وهي الخير العظيم الكثير لأنها أخص صفاته تعالى، وصاحب هذا الإنفاق لا يزال ينفق من الحكم

İşârî tefsir kabilinden: Ayetler birbirinden üstün üç türlü infakı içermektedir: Birincisi, Allah Teâlâ yolunda infaktır ki bu, ef'âl tecellisi makamından mülk âlemindeki infaktır. Buna Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu bir danenin durumu gibidir” [Bakara: 261] kavliyle işaret etmiştir. İkincisi, sıfatların müşahedesi makamından olan infaktır ki bu, Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek için yapılan infaktır. Buna da Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak üzere harcayanlar...” kavliyle işaret etmiştir. Bunun bahçe ile temsil edilmesinden, bir dane ile temsil edilen birinciye olan üstünlüğünün miktarı bilinir; belki de birinin diğerine üstünlüğü bahçenin daneye olan üstünlüğü gibidir. Aradaki farkı artıran hususlardan biri de şudur: Bahçe ürününü vermekle beraber hali üzere baki kalır, dane ise böyle değildir. Bu infakın birinciye olan rütbe yüceliğine işareti pekiştirmek için, yerin yüksek kısmı olan «rabve» (tepe) lafzını getirmiştir. Üçüncüsü ise Allah ile (O'nun adına) infaktır ki bu, zatın şuhûdu makamındandır; arınmasından sonra nefsin infak edilmesidir. Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden/helallerinden infak edin” kavliyle buna işaret edilmiştir; zira nefis bu itibarla kazanılmış (müktesep) bir şeydir. Birinci infakın mükâfatı yedi yüze kadar katlardır ve daha da artar; zira ihsan eli geniştir. İkincisinin mükâfatı, katları meyve veren sıfâtî cennettir. Üçüncüsünün mükâfatı ise feda edilişin ardından bağışlanan varlığa lâzım olan hikmettir ki o, Allah Teâlâ'nın en has sıfatı olması hasebiyle çokça büyük hayırdır. Bu infakın sahibi, aradaki ikiliğin kalkması ve bizzat aynın şuhûdu sebebiyle...

الإلهية والعلوم اللدنية لارتفاع البين وشهود العين وقد نبه سبحانه في أثناء ذلك على أن الإنفاق يبطله المنّ والأذى لأنه إنما يكون محمودا لثلاثة أوجه كونه موافقا للأمر- وهو حال له بالنسبة إليه تعالى- وكونه مزيلا لرذائل البخل- وهو حال له بالنسبة إلى المنفق نفسه- وكونه نافعا مريحا- وهو حال له بالنسبة إلى المستحق- فإذا منّ صاحبه وآذى فقد خالف أمر الله تعالى وأتى بما ينافي راحة المستحق ونفعه وظهرت نفسه بالاستطالة والاعتداد والعجب والاحتجاب بفعلها ورؤية النعمة منها لا من الله تعالى وكلها رذائل أردأ من البخل ولهذا كان القول الجميل خيرا من الصدقة المتبوعة بالأذى بل لا نسبة وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ قليلة أو كثيرة سرا أو علانية في حق أو باطل، فالآية بيان لحكم كلي شامل لجميع أفراد النفقات أو ما في حكمها إثر بيان حكم ما كان منها في سبيل الله تعالى أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ متعلق بالمال أو بالأفعال بشرط أو بغير شرط في طاعة أو معصية، والنذر عقد القلب على شيء والتزامه على وجه مخصوص قيل: وأصله الخوف لأن الشخص يعقد ذلك على نفسه خوف التقصير أو خوف وقوع أمر خطير ومنه نذر الدم وهو العقد على سفكه للخوف من مضرة صاحبه قال عمرو بن معدي كرب:

...ilâhî hikmetlerden ve ledünnî ilimlerden infak etmeye devam eder. Yüce Allah bu esnada başa kakmanın ve eza vermenin infakı boşa çıkardığına da dikkat çekmiştir; çünkü infak ancak üç vecihle övgüye değer olur: Emre uygun olması —ki bu O Teâlâ'ya nispetle durumudur—, cimrilik rezilliklerini giderici olması —ki bu infak edenin kendi nefsine nispetle durumudur— ve faydalı ve rahatlatıcı olması —ki bu da hak sahibine nispetle durumudur—. Şayet sahibi başa kakar ve eza ederse, Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmiş, hak sahibinin rahatına ve menfaatine aykırı olan şeyi yapmış olur; böylece nefsi üstünlük taslama, kendini beğenme, ucb, ameliyle perdelenme ve nimeti Allah Teâlâ'dan değil kendisinden görme şeklinde tezahür eder ki bunların hepsi cimrilikten daha aşağılık rezilliklerdir. Bu sebeple güzel söz, arkasından eza gelen sadakadan daha hayırlı olmuştur; hatta aralarında hiçbir kıyas yoktur. { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ } “Nafaka olarak her ne infak ettiyseniz”; az olsun çok olsun, gizli olsun açık olsun, hak yolda olsun batıl yolda olsun. Ayet, Allah Teâlâ yolunda olanın hükmünün beyanının hemen ardından infakların yahut infak hükmünde olanların bütün fertlerini kapsayan külli bir hükmün beyanıdır. { أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ } “yahut adak olarak ne adadıysanız”; mala veya fiillere taalluk eden, şartlı yahut şartsız, itaatte yahut masiyette olan. Nezir (adak), kalbin bir şeye bağlanması ve onun özel bir şekilde iltizam edilmesidir. Aslının korku olduğu söylenmiştir; zira kişi kusur korkusundan yahut tehlikeli bir işin vuku bulması korkusundan bunu kendi nefsine bağlar. Sahibinin zararından korkulduğu için onun dökülmesine ahdedilen 'kan adağı' da bu kabildendir. Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:

هم (ينذرون دمي) وأن ... ذر إن لقيت بأن أشدا

Onlar «kanımı adamaktadırlar», ben de... Karşılaştığım takdirde şiddetle saldırmayı adamaktayım.

وفعله كضرب ونصر، وعن يونس فيما حكاه الأخفش تقول العرب: نذر على نفسه نذرا ونذرت مالي فأنا أنذره نذرا فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ كناية عن مجازاته سبحانه عليه وإلا فهو معلوم، والفاء داخلة في الجواب إن كانت ما شرطية وصلة في الخبر إن كانت موصولة وتوحيد الضمير مع أن متعلق العلم متعدد لاتحاد المرجع بناء على كون العطف بكلمة أو وهي لأحد الشيئين، وقال ابن عطية: إن التوحيد باعتبار المذكور وكأنه لم يعتبر المذكور لاعتبار المرجع النفقة والنذر المذكورين دون المصدرين المفهومين من فعليهما وهما المتعاطفان- بأو دونهما، وعلى تسليم أن عطف الفعلين مستلزم لعطفهما لا ينبغي اعتبارهما أيضا لأن الضمير مذكر قطعا وهما مذكر ومؤنث، واعتبار أحدهما دون الآخر ترجيح بلا مرجح ولا يخفى ما فيه فإن مثل هذا الضمير قد يعتبر فيه حال المقدم مراعاة للأولية كما في قوله تعالى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الجمعة: ١١] وقد يعتبر فيه حال المؤخر مراعاة للقرب كما في قوله تعالى: وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً

Fiili 'darabe' ve 'nasara' gibidir. Ahfeş'in aktardığına göre Yûnus'tan şöyle nakledilmiştir: Araplar «Kendi nefsine bir adak adadı» ve «Malımı adadım, ben onu adak olarak adıyorum» derler. { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “şüphesize Allah onu bilir”; O Sübhânehu'nun ona karşılık vermesinden kinayedir, aksi takdirde zaten malumdur. 'Fâ' harfi, 'mâ' şartiyye ise cevaba, mevsûle ise habere dahil olan sıladır. İlmin müteallakı birden fazla olmasına rağmen zamirin tekil kılınması, atfın 'ev' (yahut) kelimesiyle yapılması ve onun da iki şeyden biri için olması esasına dayalı olarak merciin tekliğindendir. İbn Atiyye, tevhîdin (tekilliğin) mezkûra itibar edilmesinden kaynaklandığını söylemiştir; o, merciin fiillerinden anlaşılan iki masdar değil zikredilen infak ve nezir olmasından ötürü mezkûra itibar etmemiş gibidir; oysa 'ev' ile matuf olanlar o ikisidir, diğerleri değil. İki fiilin atfedilmesinin o ikisinin atfedilmesini gerektirdiği kabul edilse bile yine de o ikisine itibar edilmemesi gerekir; zira zamir kesinlikle müzekkerdir, onlar ise biri müzekker biri müennestir. Birine itibar edip diğerini bırakmak ise mureccihsiz tercihtir (delilsiz seçimdir) ve bunda ne olduğu gizli değildir; zira böylesi zamirde Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” [Cum'a: 11] kavlinde olduğu gibi önceliği gözeterek öndekinin hâline itibar edilebilir; bazen de Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Kim bir hata veya günah işler de sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa...”...

[النساء: ١١٢] وكل منهما سائغ شائع في الفصيح وما نحن فيه من الثاني إن اعتبر المذكور صريحا والتزام التأويل في جميع ما ورد تعسف مستغنى عنه كما لا يخفى، نعم جوز إرجاع الضمير إلى ما لكن على تقدير كونها موصولة كما قاله غير واحد.

...[Nisâ: 112] kavlinde olduğu gibi yakınlığı gözeterek sondakinin hâline itibar edilebilir. Bunların her ikisi de fasih kelamda caiz ve yaygındır; üzerinde bulunduğumuz husus ise, mezkûra sarih olarak itibar edildiğinde ikincisindendir. Vârit olan her şeyde tevile mecbur kalmak ise gizli olmadığı üzere ihtiyaç duyulmayan bir zorlamadır. Evet, birçok âlimin söylediği gibi, 'mâ'nın mevsûle olması takdirine binaen zamirin ona döndürülmesi de caiz görülmüştür.

وَما لِلظَّالِمِينَ أي الواضعين للأشياء في غير مواضعها التي يحق أن توضع فيها فيشمل المنفقين بالرياء والمنّ والأذى، والمتحرين للخبيث في الإنفاق، والمنفقين في باطل والناذرين في معصية والممتنعين عن أداء ما نذروا في حق، والباخلين بالصدقة مما آتاهم الله تعالى من فضله، وخصهم أبو سليمان الدمشقي بالمنفقين بالمنّ والأذى والرياء والمبذرين في المعصية ومقاتل بالمشركين ولعل التعميم أولى مِنْ أَنْصارٍ أي أعوان ينصرونه من بأس الله تعالى لا شفاعة ولا مدافعة وهو جمع نصير- كحبيب، وأحباب- أو ناصر- كشاهد وأشهاد- والإتيان به جمعا على طريق المقابلة فلا يرد أن نفي الأنصار لا يفيد نفي الناصر وهو المراد.

{ وَما لِلظَّالِمِينَ } “Zalimler için yoktur”; yani eşyayı konulması gereken layık yerlerinin dışına koyanlar için; bu ifade riya, menn ve eza ile infak edenleri, infakta kötüyü gözetenleri, batıl yolda infak edenleri, masiyet üzere adakta bulunanları, hak üzere adadıkları şeyi ifa etmekten kaçınanları ve Allah Teâlâ'nın lütfundan kendilerine verdiklerinden sadaka vermede cimrilik edenleri kapsar. Ebû Süleymân ed-Dımaşkî onları menn, eza ve riya ile infak edenlere ve günahta israf edenlere tahsis etmiş; Mukâtil ise müşriklere hasretmiştir; genelleme yapmak belki de daha evladır. { مِنْ أَنْصارٍ } “hiçbir yardımcı”; yani onları Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracak, ne şefaatle ne de müdafaa ile yardım edecek hiçbir yardımcıları yoktur. Bu kelime —tıpkı 'habîb / ahbâb' gibi— 'nasîr'in çoğuludur yahut —'şâhid / eşhâd' gibi— 'nâsır'ın çoğuludur. Çoğul olarak getirilmesi mukabele yoluyladır; dolayısıyla yardımcıların nefyedilmesinin tek bir yardımcının nefyini ifade etmeyeceği şeklinde bir itiraz vârit olmaz, zira kastedilen budur.

والقول- بأن هذا إنما يحتاج إليه إذا جعلت مِنْ زائدة ولك أن تجعلها تبعيضية أي شيء من الأنصار ليس بشيء كما يخفى والجملة استئناف مقرر للوعيد المشتمل عليه مضمون ما قبله، ونفي أن يكون للظالم على رأي مقاتل ناصر مطلقا ظاهر، وأما على تقدير أخذ المظالم عاما أو خاصا بما قاله أبو سليمان فيحتاج إلى القول بأن الآية خارجة مخرج الترهيب لما أن العاصي غير المشرك كيف ما كانت معصيته يجوز أن يكون له ناصر يشفع له عند ربه،

Buna ancak 'min' zâid kılındığı takdirde ihtiyaç duyulacağı, onu teb'îzî (bir kısım yardımcılar) kılmanın da mümkün olduğu şeklindeki söz ise gizli olmadığı üzere bir şey değildir. Cümle, kendisinden öncekinin muhtevasının içerdiği tehdidi perçinleyen bir istînâftır. Mukâtil'in görüşüne göre zalim için hiçbir yardımcının bulunmayışının nefyi açıktır. Zalimin genel alınması veya Ebû Süleymân'ın dediği şeylere hasredilmesi takdirinde ise, ayetin korkutma üslubuyla sevk edildiğini söylemeye ihtiyaç duyulur; zira müşrik olmayan günahkâr kimsenin —günahı ne olursa olsun— Rabbi katında kendisine şefaat edecek bir yardımcısının bulunması caizdir.

واستدل بالآية على مشروعية النذر والوفاء به ما لم يكن معصية وإلا فلا وفاء،

Ayetle adağın meşruiyetine ve masiyet olmadıkça yerine getirilmesinin gerekliliğine istidlal edilmiştir; masiyet olursa ifa edilmez.

فقد أخرج النسائي عن عمران بن الحصين قال: «قال رسول الله ﷺ: النذر نذران فما كان من نذر في طاعة الله تعالى فذلك لله تعالى وفيه الوفاء وما كان من نذر في معصية الله تعالى فذلك للشيطان ولا وفاء فيه، ويكره ما يكفر اليمين»

Nitekim Nesâî, İmrân b. Husayn'dan rivayet etmiştir; demiştir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Nezir (adak) iki türlüdür: Allah Teâlâ'ya itaat yolunda olan adak Allah Teâlâ içindir ve onda vefa (yerine getirme) vardır. Allah Teâlâ'ya masiyet yolunda olan adak ise şeytan içindir ve onda vefa yoktur; yemini kefaretleyen şeyi de kerih görür.»

وتفصيل الكلام في النذر يأتي بعد إن شاء الله تعالى.

Nezir konusundaki tafsilatlı söz inşâallâhu teâlâ ileride gelecektir.

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ أي تظهروا إعطاءها، قال الكلبي: لما نزلت وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ الآية قالوا: يا رسول الله أصدقة السر أفضل أم صدقة العلانية؟ فنزلت، فالجملة نوع تفصيل لبعض ما أجمل في الشرطية وبيان له ولذلك ترك العطف بينهما، والمراد من الصدقات على ما ذهب إليه جمهور المفسرين صدقات التطوع، وقيل:

{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } “Sadakaları açıkça verirseniz”; yani onları vermeyi açığa vurursanız. Kelbî demiştir ki: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ } ayeti inince: «Ey Allah'ın Resûlü! Gizli sadaka mı daha faziletlidir yoksa açık sadaka mı?» dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Cümle, şart cümlesinde mücmel bırakılan hususların bir kısmının bir tür tafsilatı ve beyanıdır; bu sebeple aralarındaki atıf terk edilmiştir. Müfessirlerin cumhurunun benimsediği görüşe göre sadakalardan kastedilen nafile sadakalardır. Şöyle de denilmiştir:

الصدقات المفروضة، وقيل: العموم فَنِعِمَّا هِيَ- الفاء- جواب للشرط،- ونعم- فعل ماض، وما كما قال ابن جني: نكرة تامة منصوبة على أنها تمييز وهي مبتدأ عائد للصدقات على حذف مضاف أي إبداؤها أو لا حذف، والجملة خبر عن هي، والرابط العموم، وقرأ ابن كثير، وورش، وحفص بكسر النون والعين للاتباع وهي لغة هذيل قيل:

Farz sadakalardır denilmiştir; genel olduğu da söylenmiştir. { فَنِعِمَّا هِيَ } “bu ne güzeldir!”; 'fâ' şartın cevabıdır. 'Ni'me' geçmiş zaman fiilidir; İbn Cinnî'nin belirttiği üzere 'mâ', temyiz olarak mansûb tam bir nekiredir. 'Hiye' ise muzâfın hazfiyle sadakalara dönen bir mübtedadır; yani «onların açığa vurulması [ne güzeldir]» demektir yahut hazif yoktur. Cümle 'hiye'den haberdir, bağlaç ise umumiliktir. İbn Kesîr, Verş ve Hafs, nûn ve ayın harflerinin kesrasıyla ittibâen [«fe-ni'immâ hiye»] okumuşlardır ki bu Hüzeyl lehçesidir. Şöyle de denilmiştir:

ويحتمل أنه سكن ثم كسر لالتقاء الساكنين، وقرأ ابن عامر، وحمزة، والكسائي بفتح النون وكسر العين على الأصل كعلم، وقرأ أبو عمرو، وقالون: وأبو بكر بكسر النون وإخفاء حركة العين، وروي عنهم الإسكان أيضا- واختاره أبو عبيدة- وحكاه لغة، والجمهور على اختيار الاختلاس على الإسكان حتى جعله بعضهم من وهم الرواة، وممن أنكره المبرد، والزجاج، والفارسي لأن فيه جمعا بين ساكنين على غير حدة وَإِنْ تُخْفُوها أي تسروها والضمير المنصوب إما للصدقات مطلقا وإما إليها لفظا لا معنى بناء على أن المراد بالصدقات المبدأة المفروضة وبالمخفاة المتطوع بها فيكون من باب- عندي درهم ونصفه- أي نصف درهم آخر، وفي جمع الإبداء والإخفاء من أنواع البديع الطباق اللفظي كما أن في قوله تعالى: وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ الطباق المعنوي لأنه لا يؤتي الصدقات إلا الأغنياء قيل: ولعل التصريح بإيتائها الفقراء مع أنه لا بد منه في الإبداء أيضا لما أن الإخفاء مظنة الالتباس والاشتباه فإن الغني ربما يدّعي الفقر ويقدم على قبول الصدقة سرا ولا يفعل ذلك عند الناس، وتخصيص الفقراء بالذكر اهتماما بشأنهم، وقيل: إن المبداة لما كانت الزكاة لم يذكر فيها الفقراء لأن مصرفها غير مخصوص بهم، والمخفاة لما كانت التطوع بين أن مصارفها الفقراء فقط وليس بشيء لأنه بعد تسليم أن المبداة زكاة والمخفاة تطوع لا نسلم أن مصارف الثانية الفقراء فقط- ودون إثبات ذلك الموت الأحمر- وكأنه لهذا فسر بعضهم الفقراء بالمصارف فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ أي فالإخفاء خَيْرٌ لَكُمْ من الإبداء، وخَيْرٌ لَكُمْ من جملة الخيور، والأول هو الذي دلت عليه الآثار والأحاديث في أفضلية الإخفاء أكثر من أن تحصى.

Sükûn kılınıp sonra iki sakinin karşılaşması sebebiyle kesralandığı da muhtemeldir. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî, 'alime' vezninde asıl üzere nûn'un fethası ve ayın'ın kesrasıyla [«fe-ni'mâ»] okumuşlardır. Ebû Amr, Kālûn ve Ebû Bekr, nûn'un kesrası ve ayın'ın harekesinin ihtilâsı (gizlenmesi) ile okumuşlardır; onlardan sükûn ile okunduğu da rivayet edilmiştir —Ebü Ubeyde bunu seçmiş ve lehçe olarak aktarmıştır—. Cumhûr sükûna karşı ihtilâsı tercih etmiştir, hatta bazısı bunu râvilerin vehmi saymıştır. Müberred, Zeccâc ve el-Fârisî bunu inkâr edenlerdendir; çünkü bunda kural dışı olarak iki sakinin bir araya gelmesi vardır. { وَإِنْ تُخْفُوها } “ve eğer onları gizlerseniz”; yani gizli tutarsanız. Mansûb zamir ya mutlak olarak sadakalara aittir ya da manaya değil lafza racidir; zira açıkça verilen sadakaların farz, gizlenenlerin ise nafile olduğu görüşüne binaen bu, «yanımda bir dirhem ve onun yarısı var» —yani başka bir yarım dirhem— kabilindendir. Açıklama (ibdâ) ile gizlemenin (ihfâ) bir arada bulunmasında bedî' sanatlarından lafzî tıbâk vardır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ } “ve onları fakirlere verirseniz” kavlinde de manevî tıbâk vardır; çünkü sadakaları ancak zenginler verir. Şöyle denilmiştir: Açıkça vermede de zorunlu olmasına rağmen sadakanın fakirlere verileceğinin açıkça belirtilmesi belki de gizlemenin bir iltibas ve şüphe mahalli olmasındandır; zira zengin biri bazen fakirlik iddia edip sadakayı gizlice kabul etmeye kalkışabilir, oysa bunu insanların yanında yapmaz. Fakirlerin zikre hasredilmesi onların durumuna itina gösterildiğindendir. Açıkça verilen sadaka zekât olduğunda sarf yeri sadece onlara mahsus bulunmadığından onda fakirlerin zikredilmediği; gizli olan nafile olduğunda ise sarf yerlerinin sadece fakirler olduğunun beyan edildiği de söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Zira açık olanın zekât, gizli olanın nafile olduğu kabul edilse dahi ikincisinin sarf yerlerinin sadece fakirler olduğunu kabul etmeyiz —bunu ispatlamak ise kızıl ölümden (imkânsızdan) daha zordur—. Sanki bu sebeple bazısı fakirleri 'sarf yerleri' olarak tefsir etmiştir. { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “işte bu sizin için daha hayırlıdır”; yani gizlemeniz sizin için açığa vurmanızdan { خَيْرٌ لَكُمْ } “daha hayırlıdır” ve sizin için hayırların bütünüdür. Birincisi, eserlerin ve hadislerin gizlemenin faziletine dair sayılamayacak kadar çok delalet ettiği husustur.

أخرج الإمام أحمد عن أبي أمامة أن أبا ذر قال: يا رسول الله أيّ الصدقة أفضل؟ قال: «صدقة سر إلى فقير أو جهد من مقل ثم قرأ الآية» ،

İmam Ahmed, Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir ki Ebû Zer: «Ey Allah'ın Resûlü! Hangi sadaka daha faziletlidir?» dedi. Efendimiz: «Bir fakire gizlice verilen sadaka yahut malı az olanın gücü nispetinde verdiği sadakadır» buyurdu, sonra bu ayeti okudu.

وأخرج الطبراني مرفوعا «إن صدقة السر تطفئ غضب الرب» .

Taberânî merfû olarak rivayet etmiştir: «Şüphesiz gizli sadaka Rabbin gazabını söndürür.»

وأخرج البخاري «سبعة يظلهم الله تعالى في ظله يوم لا ظل إلا ظله- إلى أن قال- ورجل تصدق بصدقة فأخفاها حتى لا تعلم شماله ما تنفق يمينه»

Buhârî rivayet etmiştir: «Yedi kimse vardır ki Allah Teâlâ hiçbir gölgenin bulunmadığı günde onları Kendi gölgesinde gölgelendirir... —diyerek saydı ve nihayet—: ve bir sadaka verip de sağ elinin infak ettiğini sol eli bilmeyecek kadar onu gizleyen kimse [buyurdu].»