Binûn

Bakara Suresi — 27. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والأكثرون على أن هذه الأفضلية فيما إذا كان كل من صدقتي السر والعلانية تطوعا ممن لم يعرف بمال وإلا فإبداء الفرض لغيره أفضل لنفي التهمة وكذا الإظهار أفضل لمن يقتدي به وأمن نفسه، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «صدقة السر في التطوع تفضل على علانيتها سبعين ضعفا وصدقة الفريضة علانيتها أفضل من سرها بخمس وعشرين ضعفا» وكذلك جميع الفرائض والنوافل في الأشياء كلها وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ أي والله يكفر أو الإخفاء، والإسناد مجازي، ومِنْ تبعيضية لأن الصدقات لا يكفر بها جميع السيئات،

Çoğunluk, bu faziletin hem gizli hem de açık sadakanın malla tanınmayan kimseler tarafından nafile olarak verildiği duruma mahsus olduğu görüşündedir; aksi takdirde farzı başkalarına açıkça göstermek töhmeti defetmek için daha faziletlidir. Aynı şekilde, kendisine uyulan ve nefsinden emin olan kimse için de açığa vurmak daha faziletlidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Nafiledeki gizli sadaka, onun açığına yetmiş kat üstün kılınır; farz olan sadakanın açığı ise gizlisinden yirmi beş kat daha faziletlidir.» Bütün işlerde tüm farzlar ve nafileler de böyledir. { وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } “ve günahlarınızdan bir kısmını örter”; yani Allah örter yahut gizleme [örter]. İsnad mecazîdir. { مِنْ } teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); çünkü sadakalarla günahların tamamı örtülmez.

وقيل: مزيدة على رأي الأخفش، وقرأ ابن كثير، وأبو عمرو، وعاصم في رواية ابن عياش، ويعقوب- «نكفّر» - بالنون مرفوعا على أنه جملة مبتدأة أو اسمية معطوفة على ما بعد الفاء أي ونحن نكفر، وقيل: لا حاجة إلى تقدير المبتدأ، والفعل نفسه معطوف على محل ما بعد الفاء لأنه وحده مرفوع لأن الفاء الرابطة مانعة من جزمه لئلا يتعدد الرابط، وقرأ حمزة. والكسائي- نكفر- بالنون مجزوما بالعطف على محل الفاء مع ما بعدها لأنه جواب الشرط قاله غير واحد، واستشكله البدر الدماميني بأنه صريح في أن الفاء، وما دخلت عليه في محل جزم، وقد تقرر أن الجملة لا تكون ذات محل من الإعراب إلا إذا كانت واقعة موقع المفرد وليس هذا من محال المفرد حتى تكون الجملة واقعة موقع ذات محل من الإعراب وذلك لأن جواب الشرط إنما يكون جملة ولا يصح أن يكون مفردا فالموضع للجملة بالأصالة وادعى أن جزم الفعل ليس بالعطف على محل الجملة وإنما هو لكونه مضارعا وقع صدر جملة معطوفة على جملة جواب الشرط الجازم وهي لو صدرت بمضارع كان مجزوما فأعطيت الجملة المعطوفة حكم الجملة المعطوف عليها وهو جزم صدرها إذا كان فعلا مضارعا ويمكن دفعه بالعناية فتدبر، وقرئ- وتكفر- بالتاء مرفوعا ومجزوما على حسب ما علمت والفعل للصدقات وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ في صدقاتكم من الإبداء والإخفاء خَبِيرٌ عالم لا يخفى عليه شيء فيجازيكم على ذلك كله، ففي الجملة ترغيب في الإعلان والإسرار وإن اختلفا في الأفضلية، ويجوز أن يكون الكلام مساقا للترغيب في الثاني لقربه ولكون الخبرة بالإبداء ليس فيها كثير مدح.

Ahfeş'in görüşüne göre zaid olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Ayyâş rivayetinde Âsım ve Ya'kûb, mübteda cümlesi veya fa'dan sonrasına matuf bir isim cümlesi olarak yani 've Biz örteriz' anlamında nun harfiyle ve merfû olarak «نُكَفِّرُ» şeklinde okumuşlardır. Mübtedayı takdir etmeye gerek olmadığı, fiilin bizzat kendisinin fa'dan sonrasının mahalline matuf olduğu da söylenmiştir; zira o tek başına merfûdur, çünkü bağlayıcı fâ bağlacın birden fazla olmaması için onun cezm edilmesine engeldir. Hamza ve Kisâî ise, şartın cevabı olduğu için fa ve sonrasının mahalline atıfla nun harfiyle meczûm olarak «نُكَفِّرْ» şeklinde okumuşlardır; bunu birden fazla âlim söylemiştir. Bedreddin ed-Demâmînî, bunun fa'nın ve dahil olduğu cümlenin cezm mahallinde olduğunu açıkça gösterdiğini belirterek buna itiraz etmiştir; zira bir cümlenin iraptan mahalli olması ancak müfredin yerine vaki olmasıyla sabit olur; oysa burası cümlenin iraptan mahalli olan bir yere vaki olması için müfredin yerlerinden değildir. Çünkü şartın cevabı ancak bir cümle olur, müfred olması caiz değildir, dolayısıyla aslen o makam cümleye aittir. Fiilin cezm edilmesinin cümlenin mahalline atıftan dolayı değil, sadece cezmeden şart cevabı cümlesine matuf olan bir cümlenin başında yer alan bir muzari fiil olmasından kaynaklandığını iddia etmiştir; zira o müstakil bir muzari ile başlasaydı meczûm olurdu, binaenaleyh matuf cümleye, matufun aleyh cümlenin hükmü verilmiştir ki bu da muzari fiil olduğunda başının meczûm olmasıdır. Dikkatli bir inceleme ile bu itiraz bertaraf edilebilir, öyleyse iyi düşün. Bildiğin üzere ta harfiyle merfû ve meczûm olarak «وَتُكَفِّرُ / وَتُكَفِّرْ» şeklinde de okunmuştur ve fiil sadakalara aittir. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ } “Ve Allah yaptıklarınızdan”, yani sadakalarınızı açığa vurmanızdan ve gizlemenizden { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır”, her şeyi bilir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz, dolayısıyla bütün bunlara karşılık size ceza/mükâfat verecektir. Cümlede, fazilet bakımından farklı olsalar da hem açığa vurmaya hem de gizlemeye teşvik vardır. Yakınlığından ve açığa vurmayı bilmede pek fazla övgü bulunmadığından dolayı kelamın ikinciye (gizlemeye) teşvik için sevk edilmiş olması da caizdir.

لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ أي لا يجب عليك أيها الرسول أن تجعل هؤلاء المأمورين بتلك المحاسن المنهيين عن هاتيك الرذائل مهديين إلى الائتمار والانتهاء- إن أنت إلا بشير ونذير، وما عليه إلا البلاغ المبين- وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي بهدايته الخاصة الموصلة إلى المطلوب قطعا مَنْ يَشاءُ هدايته منهم، والجملة معترضة جيء بها على طريق تلوين الخطاب وتوجيهه إلى سيد المخاطبين صلى الله تعالى عليه وسلم مع الالتفات إلى الغيبة فيما بين الخطابات المتعلقة بأولئك المكلفين مبالغة في حملهم على الامتثال، وإلى هذا المعنى ذهب الحسن. وأبو علي الجبائي، وهو مبني على رجوع ضمير هُداهُمْ إلى المخاطبين في تلك الآيات السابقة، والذي يستدعيه سبب النزول رجوعه إلى الكفار،

{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir”; yani ey Resûl! Bu güzel hasletlerle emrolunan ve şu kötü huylardan nehyedilen kimseleri emirlere uymaya ve yasaklardan kaçınmaya hidayet edilmiş kılmak senin üzerine vacip değildir —sen ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcısın, ona düşen apaçık tebliğden başkası değildir—. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي } “Fakat Allah doğru yola iletir”, kesin olarak maksuda ulaştıran özel hidayeti ile, { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini”, yani onlardan hidayetini dilediğini [iletir]. Bu cümle, hitabın tarzını değiştirmek ve o mükelleflerle ilgili hitaplar arasında gaibe iltifat ederek, onları emre uymaya sevk etmekte mübalağa gayesiyle hitapların efendisi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yöneltilmek suretiyle getirilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Hasan ve Ebû Ali el-Cübbâî bu manaya meyletmişlerdir ve bu, { هُداهُمْ } “onların hidayeti” lafzındaki zamirin önceki o ayetlerdeki muhataplara dönmesi esasına dayanır. Nüzul sebebinin gerektirdiği ise onun kâfirlere dönmesidir.

فقد أخرج ابن أبي حاتم وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم كان يأمرنا أن لا نتصدق إلا على أهل الإسلام حتى نزلت هذه الآية»

Nitekim İbn Ebî Hâtim ve başkaları İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Bu ayet ininceye kadar Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bize sadece İslam ehline sadaka vermemizi emrederdi.»

وأخرج ابن جرير عنه قال: كان أناس من الأنصار لهم أنسباء وقرابة وكانوا يتقون أن يتصدقوا عليهم ويريدونهم أن يسلموا فنزلت.

İbn Cerîr ondan [şöyle] rivayet etmiştir: Ensardan bazı kimselerin [müşrik] hısımları ve akrabaları vardı; onlara sadaka vermekten çekiniyorlar ve Müslüman olmalarını istiyorlardı, bunun üzerine [bu ayet] indi.

وأخرج ابن أبي شيبة عن سعيد بن جبير قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: لا تصدقوا إلا على أهل دينكم» فأنزل الله تعالى لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ

İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den [şöyle] rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Kendi dininizin ehlinden başkasına sadaka vermeyin' buyurdu.» Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir” [ayetini] indirdi.

أي ليس عليك هدى من خالفك حتى تمنعهم الصدقة لأجل دخولهم في الإسلام وحينئذ لا التفات، وإنما هناك تلوين الخطاب فقط، والآية حث على الصدقة أيضا ولكن بوجه آخر والارتباط على التقديرين ظاهر، وجعلها مرتبطة- بقوله سبحانه: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ [البقرة: ٢٦٩] إشارة إلى قسم آخر من الناس لم يؤتها- ليس بشيء وَما تُنْفِقُوا في وجوه البر مِنْ خَيْرٍ أي مال فَلِأَنْفُسِكُمْ أي فهو لأنفسكم لا ينتفع به في الآخرة غيركم «فلا تيمموا الخبيث» ولا تبطلوه بالمنّ والأذى ورئاء الناس، أو فلا تمنعوه عن الفقراء كيف كانوا فإن نفعكم به دينيّ ونفع الكافر منهم دنيوي، وما شرطية جازمة لتنفقوا منتصبة به على المفعولية، مَنْ تبعيضية متعلقة بمحذوف وقع صفة لاسم الشرط مبينة ومخصصة له وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ استثناء من أعم العلل وأعم الأحوال أي ما تنفقون بسبب من الأسباب إلا لهذا السبب، أو في حال من الأحوال إلا في هذه الحال، والجملة إما حال أو معطوفة على ما قبلها على معنى وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فإنما يكون لكم لا عليكم

Yani sana muhalefet edenlerin hidayeti sana ait değildir ki İslam'a girmeleri için onları sadakadan mahrum edesin; bu durumda iltifat yoktur, sadece hitap tarzının değişmesi (telvînü'l-hitâb) vardır. Ayet başka bir açıdan da sadakaya teşviktir ve her iki takdire göre irtibat açıktır. Bunun, Yüce Allah'ın: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } “Hikmeti dilediğine verir” [el-Bakara: 269] kavliyle irtibatlı kılınarak kendisine hikmet verilmeyen insanların diğer bir kısmına işaret sayılması ise bir şey değildir. { وَما تُنْفِقُوا } “Ve ne infak ederseniz”, iyilik yollarında, { مِنْ خَيْرٍ } “hayırdan”, yani maldan, { فَلِأَنْفُسِكُمْ } “kendiniz içindir”; yani o sizin kendi nefisleriniz içindir, ahirette ondan sizden başkası faydalanmaz; «o halde adî olanına yönelmeyin», başa kakmakla, eziyetle ve insanlara gösteriş yapmakla onu boşa çıkarmayın veya her ne durumda olurlarsa olsunlar onu fakirlerden esirgemeyin; zira sizin ondan menfaatiniz dinîdir, onlardan kâfir olanın menfaati ise dünyevîdir. { ما }, { تُنْفِقُوا } fiilini cezmeden şart edatıdır ve meful olarak mansubdur. { مِنْ } teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir), şart isminin sıfatı konumunda olan mahzuf bir kelimeye taalluk ederek onu açıklamakta ve tahsis etmektedir. { وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ } “Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz”, sebeplerin ve hallerin en genelinden bir istisnadır; yani hiçbir sebeple infak etmezsiniz ancak bu sebeple infak edersiniz yahut hiçbir halde infak etmezsiniz ancak bu halde infak edersiniz. Cümle ya hâldir ya da kendisinden öncesine { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayırdan ne infak ederseniz” [kavlinin] manası üzerine matuftur, yani o aleyhinize değil ancak lehinize olur,

إذا كان حالكم أن لا تنفقوا إلا لأجل طلب وجه الله تعالى، أو الا طالبين وجهه سبحانه لا مؤذين ولا مانين ولا مرائين ولا متيممين الخبيث، أو على معنى ليست نفقتكم إلا لكذا أو حال كذا فما بالكم تمنون بها وتنفقون الخبيث أو تمنعونها فقراء المشركين من أهل الكتاب وغيرهم، وقيل: إنه نفي بمعنى النهي أي لا تنفقوا إلا كذا وإقحام الوجه للتعظيم ودفع الشركة لأنك إذا قلت فعلته لوجه زيد كان أجلّ من قولك: فعلته له لأن وجه الشيء أشرف ما فيه ثم كثر حتى عبر به عن الشرف مطلقا، وأيضا قول القائل: فعلت هذا الفعل لفلان يحتمل الشركة وأنه قد فعله له ولغيره ومتى قال: فعلته لوجهه انقطع عرق الشركة عرفا، وجعله كثير من الخلق بمعنى الذات وبعضهم حمله هنا على الرضا وجعل الآية على حد إلا ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ [البقرة: ٢٠٧، ٢٦٥، النساء: ١١٤] تعالى والسلف بعد أن نزهوا فوضوا كعادتهم في المتشابه وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ أي تعطون جزاءه وافرا وافيا كما تشعر به صيغة التفعيل في الآخرة حسبما تضمنته الآيات من قبل- وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- والمراد نفي أن يكون لهم عذر في مخالفة الأمر المشار إليه في الإنفاق، فالجملة تأكيد للشرطية السابقة وليس بتأكيد صرف وإلا لفصلت ولكنها تضمنت ذلك من كون سياقها للاستدلال على قبح ترك ذلك الأمر فكأنه قيل: كيف يمنّ أو يقصر فيما يرجع إليه نفعه أو كيف يفعل ذلك فيما لو عوض وزيادة، وهي بهذا الاعتبار أمر مستقل، وقيل: إن المعنى يوفر عليكم خلفه في الدنيا ولا ينقص به من مالكم شيء استجابة

eğer haliniz sadece Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek için infak etmek ise yahut O Sübhân'ın rızasını arayanlar olarak eziyet etmeksizin, başa kakmaksızın, gösteriş yapmaksızın ve adî olana yönelmeksizin [infak etmek] ise; veya infakınız ancak şunun için veya şu halde iken, size ne oluyor da onunla başa kakıyor, adî olanı infak ediyor veya onu Ehl-i Kitap ve diğerlerinden olan müşrik fakirlerden esirgiyorsunuz manasındadır. Bunun nehiy manasında bir nefy olduğu da söylenmiştir; yani ancak şöyle infak edin. 'Vech' kelimesinin araya sokulması tazim ve ortaklığı bertaraf etmek içindir; zira 'Bunu Zeyd'in vechi için yaptım' dediğinde, bu 'Onun için yaptım' sözünden daha yücedir; çünkü bir şeyin vechi (yüzü/özü) onun en şerefli kısmıdır, sonra bu kullanım yaygınlaşarak mutlak surette şereften kinaye olmuştur. Ayrıca söyleyenin 'Bu fiili falan kimse için yaptım' demesi ortaklığa ve onu hem onun hem de başkası için yapmış olabileceğine ihtimal taşır; 'Onun vechi için yaptım' dediğinde ise örfen ortaklık damarı kesilmiş olur. İnsanların pek çoğu onu 'Zat' manasında kabul etmiş, bazıları da burada onu 'Rıza'ya hamledip ayeti Yüce Allah'ın: { إِلَّا ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “ancak Allah'ın rızasını aramak için” [el-Bakara: 207, 265; en-Nisâ: 114] kavli kabilinden kılmışlardır. Selef ise tenzih ettikten sonra müteşabihlerdeki adetleri üzere [manayı Allah'a] havale etmişlerdir. { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “Hayırdan ne infak ederseniz, size eksiksiz ödenir”; yani daha önce geçen ayetlerin ihtiva ettiği üzere ahirette 'tef'îl' vezninin hissettirdiği gibi onun karşılığı bol ve eksiksiz olarak size verilir —ki bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilendir—. Murad ise infakta işaret edilen emre muhalefet etmelerinde bir mazeretlerinin bulunmadığını nefyetmektir. Dolayısıyla cümle önceki şart cümlesinin tekididir; fakat sırf bir tekit değildir, aksi takdirde fasl edilirdi (atıfsız getirilirdi), lakin bu hususu siyakının o emri terk etmenin çirkinliğini delillendirmek için olmasından dolayı ihtiva etmiştir; sanki: Menfaati kendisine dönecek olan bir şeyde insan nasıl başa kakar veya kusur eder yahut karşılığı ve fazlası verilecek bir şeyde bunu nasıl yapar denilmiştir. Bu itibarla o müstakil bir emirdir. Mananın, icabet olarak dünyada onun karşılığının size bolca verileceği ve malınızdan hiçbir şeyin eksilmeyeceği olduğu da söylenmiştir,

لقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «اللهم اجعل لمنفق خلفا ولممسك تلفا»

Efendimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Allah'ım! İnfak edene malının yerine yenisini ver, cimrilik edene de telef ver» hadis-i şerifi gereğince.

والتوفية إكمال الشيء وإنما حسن معها إليكم لتضمنها معنى التأدية وإسنادها إلى ما مجازي وحقيقته ما سمعت، والآية بناء على سبب النزول دليل على جواز دفع الصدقة للكافر وهو في غير الواجبة أمر مقرر، وأما الواجبة التي للإمام أخذها كالزكاة فلا يجوز، وأما غيرها كصدقة الفطر والنذر والكفارة ففيه اختلاف، والإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه يجوزه، وظاهر قوله تعالى: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً [الإنسان:

Tevfiye, bir şeyi tamamlamaktır; onunla birlikte 'ileyküm' [kullanımının] güzel olması, eda etme (ulaştırma) manasını içermesindendir; onun 'mâ'ya isnadı ise mecazîdir, hakikati ise duyduğun gibidir. Ayet, nüzul sebebine binaen kâfire sadaka vermenin caiz olduğuna delildir; bu da vacip olmayan sadakalarda yerleşmiş bir hükümdür. İmamın alması gereken zekât gibi vacip olan sadakaya gelince, bu caiz değildir. Fıtır sadakası, adak ve kefaret gibi diğerlerine gelince, bunda ihtilaf vardır; İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh bunu caiz görmektedir. Yüce Allah'ın: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler” [el-İnsân:

٨] يؤيده إذ الأسير في دار الإسلام لا يكون إلا مشركا.

8] kavlinin zahiri de bunu desteklemektedir; zira İslam yurdundaki esir ancak müşrik olur.

وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ أي لا تنقصون شيئا مما وعدتم، والجملة حال من ضمير إِلَيْكُمْ والعامل يوف لِلْفُقَراءِ متعلق بمحذوف ينساق إليه الكلام ولهذا حذف أي اعمدوا للفقراء أو اجعلوا ما تنفقونه للفقراء أو صدقاتكم للفقراء، والجملة استئناف مبني على السؤال، وجوز أن يكون الجار متعلقا بقوله تعالى: وَما تُنْفِقُوا، وقوله سبحانه: وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ اعتراض أي وما ننفقوا للفقراء الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي حبسهم الجهاد أو العمل في مرضاة الله تعالى يوف إليكم ولا يخفى بعده لا يَسْتَطِيعُونَ لاشتغالهم بذلك ضَرْباً فِي الْأَرْضِ أي مشيا فيها وذهابا للتكسب والتجارة وهم أهل الصفة رضي الله تعالى عنهم، قاله ابن عباس. ومحمد بن كعب القرظي- وكانوا نحوا من ثلاثمائة ويزيدون وينقصون من فقراء المهاجرين يسكنون سقيفة المسجد يستغرقون أوقاتهم بالتعلم والجهاد وكانوا يخرجون في كل سرية يبعثها رسول الله ﷺ، وعن سعيد بن جبير هم قوم أصابتهم الجراحات في سبيل الله تعالى فصاروا زمنى فجعل لهم في أموال المسلمين حقا ولعل المقصود في الروايتين بيان بعض أفراد هذا المفهوم ودخوله فيه إذ ذاك دخولا أوليا لا الحصر إذ هذا الحكم باق إلى يوم الدين يَحْسَبُهُمُ أي يظنهم الْجاهِلُ الذي لا خبرة له بحالهم.

{ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ } “ve siz hiçbir haksızlığa uğratılmazsınız”; yani size vadedilen şeyden hiçbir şey eksiltilmez. Cümle, { إِلَيْكُمْ } kelimesindeki zamirden hâldir, âmili ise { يُوَفَّ } fiilidir. { لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar o fakirler içindir”, sözün kendisine sevk edildiği mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir, bu sebeple hazfedilmiştir; yani fakirleri kastedin veya infak ettiğinizi fakirlere kılın yahut sadakalarınız fakirler içindir [takdirindedir]. Cümle bir soruya bina edilmiş istinaftır (yeni bir başlangıçtır). Car-mecrurun Yüce Allah'ın: { وَما تُنْفِقُوا } kavline müteallık olması, O Sübhân'ın: { وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ } kavlinin ise bir itiraziyye (ara cümle) olması da caiz görülmüştür; yani: Kendilerini cihadın veya Allah Teâlâ'nın rızası doğrultusunda amelin alıkoyduğu fakirler için ne infak ederseniz size eksiksiz ödenir [demektir]; bunun uzaklığı ise gizli değildir. { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Kendilerini Allah yoluna adamış olan”, { لا يَسْتَطِيعُونَ } bununla meşguliyetlerinden dolayı güç yetiremezler, { ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya”, yani kazanç ve ticaret için orada yürümeye ve gitmeye [güç yetiremezler]. Onlar Ehl-i Suffe'dir radıyallâhu teâlâ anhüm; bunu İbn Abbâs ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî söylemiştir. Onlar Muhacirlerin fakirlerinden üç yüz kadar kimse idiler; sayıları artar ve eksilirdi, mescidin gölgeliğinde (suffesinde) ikamet ederler, vakitlerini ilim öğrenmek ve cihad ile geçirirlerdi ve Resûlullah ﷺ'in gönderdiği her seriyyede sefere çıkarlardı. Saîd b. Cübeyr'den [rivayet edildiğine göre] onlar Allah Teâlâ yolunda yaralanıp kötürüm kalan ve bu yüzden Müslümanların mallarında kendilerine bir hak tanınan bir topluluktur. İki rivayetteki maksat, belki de bu mefhumun bazı fertlerini ve o zaman mefhuma öncelikle dahil olduğunu beyan etmektir, hasretmek (sınırlandırmak) değildir; zira bu hüküm kıyamet gününe kadar bakidir. { يَحْسَبُهُمُ } “onları zanneder”, { الْجاهِلُ } “bilmeyen kimse”, yani onların durumundan haberdar olmayan kimse,

أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ أي من أجل تعففهم على المسألة- فمن- للتعليل وأتى بها لفقد شرط من شروط النصب وهو اتحاد الفاعل، وقيل: لابتداء الغاية والمعنى إن حسبان الجاهل غناهم نشأ من تعففهم، والتعفف ترك الشيء وهو اتحاد الفاعل، وقيل: لابتداء الغاية والمعنى إن حسبان الجاهل غناهم نشأ من تعففهم، والتعفف ترك الشيء

{ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } “iffet ve hayalarından dolayı zengin [zanneder]”; yani istemekten çekinip iffetli davranmaları sebebiyle [zengin sanır]. { مِنْ } ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir ve nasb şartlarından biri olan failin birliği bulunmadığı için getirilmiştir. İbtidâ-i gâye (başlangıç) için olduğu da söylenmiştir; mana: Cahilin onları zengin sanması onların iffet ve hayalarından neşet etmiştir. Teaffüf ise bir şeyi terk etmek ve

والإعراض عنه مع القدرة على تعاطيه، ومفعوله محذوف اختصارا كما أشرنا إليه، وحال هذه الجملة كحال سابقتها تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ أي تعرف فقرهم واضطرارهم بالعلامة الظاهرة عليهم كالتخشع والجهد ورثاثة الحال.

ona güç yetirmekle birlikte ondan yüz çevirmektir; mefulü işaret ettiğimiz gibi ihtisar amacıyla hazfedilmiştir. Bu cümlenin hali de önceki cümlenin hali gibidir. { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın”; yani huşû, bitkinlik ve perişanlık gibi üzerlerindeki zahir alametlerden onların fakirliklerini ve çaresizliklerini tanırsın.

أخرج أبو نعيم عن فضالة بن عبيد قال: «كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إذا صلى بالناس تخر رجال من قيامهم في صلاتهم لما بهم من الخصاصة وهم أهل الصفة حتى يقول الأعراب إن هؤلاء مجانين» .

Ebû Nuaym, Fedâle b. Ubeyd'den [şöyle] rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem insanlara namaz kıldırdığında, çektikleri şiddetli açlık ve yoksulluk sebebiyle bazı adamlar namazlarında kıyamdan yere düşerlerdi —ki onlar Ehl-i Suffe idi—, hatta bedeviler: 'Bunlar delidir' derlerdi.»

وأخرج هو أيضا عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «كان من أهل الصفة سبعون رجلا ليس لواحد منهم رداء» والخطاب للرسول صلى الله تعالى عليه وسلم أو لكل من له حظ من الخطاب مبالغة في بيان وضوح فقرهم، ووزن- سيما- عفلا لأنها من الوسم بمعنى السمة نقلت الفاء إلى موضع العين وقلبت ياء لوقوعها بعد كسرة لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً أي إلحاحا وهو أن يلازم المسئول حتى يعطيه من قولهم لحفني من فضل لحافه أي أعطاني من فضل ما عنده، وقيل: سمي الإلحاح بذلك لأنه يغطي القلب كما يغطي اللحاف من تحته. ونصبه على المصدر فإنه كنوع من السؤال أو على الحال أي ملحفين، والمعنى أنهم لا يسألون أصلا- وهو المروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه، وإليه ذهب الفراء، والزجاج، وأكثر أرباب المعاني- وعليه يكون النفي متوجها لأمرين على حد قول الأعشى:

Yine o, Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan [şöyle] rivayet etmiştir: «Ehl-i Suffe'den yetmiş adam vardı ki hiçbirinin üzerinde bir rida (üst elbisesi) yoktu.» Hitap, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e yahut fakirliklerinin açıklığının beyanında mübalağa için hitaptan nasibi olan herkese yöneliktir. 'Sîmâ' kelimesinin vezni 'a'felâ'dır (عَفْلا); zira o 'alâmet' manasındaki 'vesm' (الوَسْم) kökündendir; fa'ul-fiili aynü'l-fiilin yerine nakledilmiş ve kesreden sonra geldiği için ya'ya dönüştürülmüştür. { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler”; yani ısrarla istemezler. Bu ise, istenen kimse verene kadar onun peşini bırakmamasıdır; bu da onların: 'Beni fazlalık örtüsüyle örttü' yani 'Yanındaki fazlalıktan bana verdi' sözünden gelir. İlhâhın (ısrarın) bu şekilde isimlendirilmesinin, örtünün (lihâfın) altındakini örttüğü gibi kalbi örtmesinden dolayı olduğu da söylenmiştir. Masdar olarak mansubdur, zira o bir nevi istemektir yahut 'ısrarcı olarak' manasında hâldir. Mana: Onlar asla istemezler —ki bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilendir; Ferrâ, Zeccâc ve beyan ehlinin çoğu da bu görüşe meyletmiştir—. Buna göre nefy, A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi iki hususa birden yöneliktir:

لا يغمز الساق من- أين ومن وصب- ... ولا يغص على- شرسوفه الصغر

Yorgunluktan ve hastalıktan dolayı baldırı ovulmaz / Küçüklük de kaburga kemiklerini tıkamaz.

واعترض بأن هذا إنما يحسن إذا كان القيد لازما للمقيد أو كاللازم حتى يلزم من نفيه نفيه بطريق برهاني وما هنا ليس كذلك إذ الإلحاف ليس لازما للسؤال ولا كلازمه، وأجيب بأن هذا مسلم إن لم يكن في الكلام ما يقتضيه وهو كذلك هنا لأن التعفف حتى يظنوا أغنياء يقتضي عدم السؤال رأسا، وأيضا تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ مؤيد لذلك إذ لو سألوا لعرفوا بالسؤال واستغنى عن العرفان- بالسيما- وقيل: المراد إنهم لا يسألون وإن سألوا عن ضرورة لم يلحوا، ومن الناس من جعل المنصوب مفعولا مطلقا للنفي أي يتركون السؤال إلحاحا أي ملحين في الترك وهو كما ترى وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ فيجازيكم به وهو ترغيب في الإنفاق لا سيما على هؤلاء،

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak kaydın mukayyede lazım (ayrılmaz) veya lazıma yakın olması halinde güzel olur; ta ki onun nefyi bürhan yoluyla diğerinin nefyini gerektirsin; buradaki ise öyle değildir, zira ısrar istemenin lazımı veya lazıma yakını değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum, kelamda bunu gerektiren bir unsur bulunmadığında kabul edilir; burada ise durum böyledir, zira zengin sanılacak derecede iffetli davranmak kökten istememeyi gerektirir. Ayrıca: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” kavli de bunu destekler; zira isteselerdi istemeleriyle bilinirler ve simayla tanımaya ihtiyaç kalmazdı. Şöyle de denilmiştir: Murad, onların istemedikleri, zaruret sebebiyle istediklerinde de ısrar etmedikleridir. İnsanlardan bir kısmı ise mansub olan kelimeyi nefiy için mef'ûl-i mutlak kılmıştır; yani istemeyi ısrarla terk ederler, yani terk etmekte ısrarcıdırlar [demektir] ki bu gördüğün gibidir. { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayırdan ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”, dolayısıyla onunla size karşılığını verir; bu da özellikle bunlara infak etmeye bir teşviktir.

أخرج البخاري، ومسلم عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ليس المسكين الذي ترده التمرة والتمرتان واللقمة واللقمتان إنما المسكين الذي يتعفف،

Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre radıyallâhu teâlâ anh'tan [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Yoksul, bir iki hurmanın veya bir iki lokmanın geri çevirdiği kimse değildir; asıl yoksul, iffet gösterip istemeyen kimsedir' buyurdu.

واقرؤوا إن شئتم لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً، وتقديم الظرف مراعاة للفواصل أو إيماء للمبالغة.

Dilerseniz: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler” [ayetini] okuyun.» Zarfın öne alınması fasılalara riayet etmek veya mübalağaya işaret etmek içindir.

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً أي يعممون الأوقات والأحوال بالخير والصدقة، فالمراد بالليل والنهار جميع الأوقات كما أن المراد بما بعده جميع الأحوال، وقدم الليل على النهار والسر على العلانية للإيذان بمزية الإخفاء على الإظهار، وانتصاب سِرًّا وَعَلانِيَةً على أنهما مصدران في موضع الحال أي مسرّين ومعلنين، أو على أنهما حالان من ضمير الإنفاق على مذهب سيبويه، أو نعتان لمصدر محذوف أي إنفاقا سرا، والباء بمعنى في، واختلف فيمن نزلت،

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık olarak infak edenler”; yani bütün vakitleri ve halleri hayır ve sadaka ile kuşatırlar. Gece ve gündüzden murad bütün vakitler olduğu gibi, sonrasındakinden murad da bütün hallerdir. Gecenin gündüze, gizlinin de açığa takdim edilmesi, gizlemenin açığa vurmaya olan üstünlüğünü bildirmek içindir. { سِرًّا وَعَلانِيَةً } kelimelerinin nasbı, hâl makamında iki masdar olmalarındandır; yani 'gizleyenler ve açığa vuranlar olarak' [demektir] veya Sîbeveyhi'nin mezhebine göre infak zamirinden iki hâldir yahut mahzuf bir masdarın iki sıfatıdır; yani 'gizli bir infak ile' demektir. 'Bâ' harfi 'fî' (içinde) manasındadır. Kimin hakkında indiği hususunda ihtilaf edilmiştir:

فأخرج عبد الرزاق، وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها نزلت في عليّ كرم الله تعالى وجهه كانت له أربعة دراهم فأنفق بالليل درهما وبالنهار درهما، وسرا درهما وعلانية درهما،

Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan [şöyle] rivayet etmişlerdir: Bu ayet Ali kerremallâhu teâlâ vecheh hakkında indi; onun dört dirhemi vardı; bir dirhemi geceleyin, bir dirhemi gündüzleyin, bir dirhemi gizlice ve bir dirhemi de açıkça infak etti.

وفي رواية الكلبي، فقال له رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ما حملك على هذا؟ قال: حملني أن استوجب على الله تعالى الذي وعدني فقال له رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ألا إن ذلك لك» .

Kelbî'nin rivayetinde ise, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: «Seni buna sevk eden nedir?» buyurdu. O da: «Beni buna sevk eden, Allah Teâlâ'nın bana vadettiği şeye O'nun katında hak kazanma arzumdur» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: «Haberin olsun ki bu senindir» buyurdu.

وأخرج ابن المنذر عن ابن المسيب أن الآية كلها في عثمان بن عفان. وعبد الرحمن بن عوف في نفقتهم في جيش العسرة، وأخرج عبد بن حميد، وابن أبي حاتم، والواحدي من طريق حسن بن عبد الله الصنعاني أنه سمع ابن

İbnü'l-Münzir, İbnü'l-Müseyyeb'den ayetin tamamının Zorluk Ordusu'ndaki (Ceyşü'l-Usre) infakları sebebiyle Osman b. Affân ve Abdurrahman b. Avf hakkında indiğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Vâhidî, Hasen b. Abdillâh es-San'ânî tarikiyle onun İbn

عباس رضي الله تعالى عنهما يقول في هذه الآية: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ إلخ هم الذين يعلفون الخيل في سبيل الله تعالى- وهو قول أبي أمامة، وأبي الدرداء، ومكحول، والأوزاعي، ورباح بن يزيد- ولا يأبى ذلك ذكر السر والعلانية كما لا يخفى، وقال بعضهم: إنها نزلت في أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه تصدق بأربعين ألف دينار عشرة بالليل وعشرة بالنهار وعشرة بالسر وعشرة بالعلانية، وتعقبه الإمام السيوطي- بأن حديث تصدقه بأربعين ألف دينار رواه ابن عساكر في تاريخه عن عائشة رضي الله تعالى عنها، وخبر أنّ الآية نزلت فيه- لم أقف عليه وكان من ادعى ذلك فهمه مما أخرجه ابن المنذر عن ابن إسحق قال: لما قبض أبو بكر رضي الله تعالى عنه واستخلف عمر خطب الناس فحمد الله تعالى وأثنى عليه بما هو أهله ثم قال: أيها الناس إن بعض الطمع فقر وإن بعض اليأس غنى وإنكم تجمعون مالا تأكلون وتؤملون ما لا تدركون واعلموا أن بعضا من الشح شعبة من النفاق فأنفقوا خيرا لأنفسكم فأين أصحاب هذه الآية وقرأ الآية الكريمة، وأنت تعلم أنها لا دلالة فيها على المدعى فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ المخبوء لهم في خزائن الفضل عِنْدَ رَبِّهِمْ والفاء داخلة في حيز الموصول للدلالة على سببية ما قبلها، وقيل: للعطف والخبر محذوف أي- ومنهم الذين- إلخ، ولذلك جوز الوقف على علانية وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ تقدم تفسيره والإشارة في الآيات ظاهرة.

Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'yı bu { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ } ilh. ayeti hakkında: «Onlar Allah Teâlâ yolunda atları yemleyen kimselerdir» derken işittiğini rivayet etmişlerdir —ki bu Ebû Ümâme, Ebü'd-Derdâ, Mekhûl, Evzâî ve Rebâh b. Yezîd'in de kavlidir—. Gizli ve açığın zikredilmesi, gizli olmadığı üzere buna mani değildir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh hakkında inmiştir; o kırk bin dinar tasadduk etti; onunu gece, onunu gündüz, onunu gizli ve onunu açık olarak [verdi]. İmam Süyûtî buna şu mülahaza ile itiraz etmiştir: Onun kırk bin dinar tasadduk ettiğine dair hadisi İbn Asâkir Tarih'inde Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmiştir; fakat ayetin onun hakkında indiğine dair habere rastlamadım. Bunu iddia eden kimse, bunu İbnü'l-Münzir'in İbn İshâk'tan rivayet ettiği şu rivayetten anlamış olabilir: Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh vefat edip Ömer halife olunca insanlara hutbe irad etti, Allah Teâlâ'ya hamdetti ve O'na layık olduğu şekilde sena etti, sonra şöyle dedi: «Ey insanlar! Açgözlülüğün bir kısmı fakirliktir; ümitsizliğin (kanaatin) bir kısmı ise zenginliktir. Sizler yemeyeceğiniz malı topluyor ve erişemeyeceğiniz şeyleri umuyorsunuz. Biliniz ki cimriliğin bir kısmı nifaktan bir şubedir; öyleyse kendi nefisleriniz için hayır infak edin. Bu ayetin sahipleri nerede?» dedi ve bu kerim ayeti okudu. Sen de bilirsin ki bunda iddia edilen şeye dair bir delalet yoktur. { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “işte onların mükâfatları”, lütuf hazinelerinde kendileri için saklanan [mükâfatları], { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katındadır”. Fâ harfi kendisinden öncesinin sebebiyetine delalet etmek için mevsulün sahasına dahil olmuştur. Atıf için olduğu ve haberin mahzuf bulunduğu, yani 'onlardan biri de şunlardır...' [takdirinde olduğu] da söylenmiştir; bu sebeple 'alâniyeh' üzerinde vakf caiz görülmüştür. { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de”; tefsiri önceden geçti ve ayetlerdeki işaret açıktır.

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا أي يأخذونه فيعم سائر أنواع الانتفاع والتعبير عنه بالأكل لأنه معظم ما قصد به، والربا في الأصل الزيادة من قولهم: ربا الشيء يربو إذا زاد، وفي الشرع عبارة عن فضل مال لا يقابله عوض في معاوضة مال بمال وإنما يكتب بالواو كالصلاة للتفخيم على لغة من يفخم وزيدت الألف بعدها تشبيها بواو الجمع فصار اللفظ به على طبق المعنى في كون كل منهما مشتملا على زيادة غير مستحقة فأخذ لفظ الربا الحرف الزائد وهو الألف بسبب اللفظ الذي يشابهه وهو واو الجمع حيث زيدت فيه الألف كما يأخذ معنى لفظ الربا بمشابهته معنى لفظ البيع لاشتمال المعنيين على معاوضة المال بالمال بالرضا- وإن كان أحد العوضين أزيد- وقيل: الكتابة بالواو والألف لأن للفظ نصيبا منهما، وإنما لم تكتب الصلاة والزكاة بهما لئلا يكون في مظنة الالتباس بالجمع، وقال الفراء: إنهم تعلموا الخط من أهل الحيرة وهم نبط لغتهم- ربوا- بواو ساكنة فكتب كذلك وهذا مذهب البصريين، وأجاز الكوفيون كتابته وكذا تثنيته بالياء لأجل الكسرة التي في أوله، قال أبو البقاء: وهو خطأ عندنا لا يَقُومُونَ أي يوم القيامة- وبه قرئ كما في الدر المنثور.

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا } “Faiz yiyenler”; yani onu alanlar; dolayısıyla her türlü faydalanmayı kapsar; ondan 'yeme' şeklinde bahsedilmesi, onunla kastedilen şeyin çoğunluğu oluşturmasındandır. Riba (faiz) aslen fazlalık demektir; nitekim bir şey arttığında 'rebâ'ş-şey'ü yerbû' denir. Şeriatta ise, malın malla mübadelesinde karşılığı bulunmayan fazlalık maldan ibarettir. Kalın okuyanların lügatine göre ta'zîm için namaz (salât) gibi vav ile yazılır ve çoğul vavına benzetilerek sonrasına elif ziyade edilmiştir; böylece lafız, her ikisinin de hak edilmemiş bir fazlalığı içermesi bakımından manaya mutabık hale gelmiştir. Zira faiz (riba) lafzı, kendisine benzeyen lafız olan çoğul vavı sebebiyle zaid harfi yani elifi almıştır; nitekim faiz lafzının manası da —her ne kadar bedellerden biri fazla olsa da— her iki mananın da rıza ile malın malla mübadelesini içermesi sebebiyle bey' (satış) lafzının manasına benzemesiyle oluşmuştur. Çoğul ile iltibas zannı olmasın diye salât ve zekâtın bu ikisiyle yazılmadığı, [ribânın ise] lafzın bu ikisinden bir nasibi bulunduğu için vav ve elifle yazıldığı da söylenmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Onlar yazıyı Hire ehlinden öğrendiler, onlar da Nabatî idiler ve dilleri sakin bir vav ile 'rebû' şeklinde idi, bu yüzden böyle yazıldı; bu Basralıların mezhebidir. Kûfeliler ise başındaki kesreden dolayı onun ya harfiyle yazılmasını ve tesniyesinin de öyle yapılmasını caiz görmüşlerdir. Ebü'l-Bekâ: 'Bu bize göre bir hatadır' demiştir. { لا يَقُومُونَ } “kalkamazlar”; yani kıyamet gününde —nitekim ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere böyle de okunmuştur—.

إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ أي إلا قياما كقيام المتخبط المصروع في الدنيا- والتخبط- تفعل بمعنى فعل وأصله ضرب متوال على أنحاء مختلفة، ثم تجوز به عن كل ضرب غير محمود، وقيام المرابي يوم القيامة كذلك مما نطقت به الآثار،

{ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ } “ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi [kalkarlar]”; yani ancak dünyada şeytanın çarpıp yere serdiği sar'alı kimsenin kalkışı gibi bir kalkışla [kalkarlar]. 'et-Tehabbüt' (çarpma), 'fe'ale' manasında 'tefe''ale'dir; aslı farklı şekillerde ardı ardına vurmaktır; sonra övülmeyen her türlü vuruştan mecaz olarak kullanılmıştır. Faiz yiyenin kıyamet günündeki kalkışının böyle olacağı, rivayetlerin açıkça bildirdiği hususlardandır.

فقد أخرج الطبراني عن عوف بن مالك قال: «قال رسول الله ﷺ: إياك الذنوب التي لا تغفر: الغلول فمن غل شيئا أتي به يوم القيامة. وأكل الربا فمن أكل الربا بعث يوم القيامة مجنونا يتخبط» ثم قرأ الآية،

Nitekim Taberânî, Avf b. Mâlik'ten [şöyle] rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Affedilmeyecek günahlardan sakın: Ganimetten çalmak; kim bir şey çalarsa kıyamet günü onunla getirilir. Ve faiz yemek; kim faiz yerse kıyamet günü şeytan çarpmış bir deli olarak diriltilir' buyurdu», sonra bu ayeti okudu.

وهو مما لا يحيله العقل ولا يمنعه، ولعل الله تعالى جعل ذلك علامة له يعرف بها يوم الجمع الأعظم عقوبة له كما جعل لبعض المطيعين أمارة تليق به يعرف بها كرامة له، ويشهد لذلك- أن هذه الأمة- يبعثون يوم القيامة غرا محجلين من آثار الوضوء- وإلى هذا ذهب ابن عباس، وابن مسعود، وقتادة- واختاره الزجاج- وقال ابن عطية: المراد تشبيه المرابي في حرصه وتحركه في اكتسابه في الدنيا بالمتخبط المصروع كما يقال لمن يسرع بحركات مختلفة: قد جن، ولا يخفى أنه مصادمة لما عليه سلف الأمة، وروي عن رسول الله ﷺ من غير داع سوى الاستبعاد الذي لا يعتبر في مثل هذه المقامات مِنَ الْمَسِّ أي الجنون يقال: مس الرجل فهو ممسوس إذا جن وأصله اللمس باليد وسمي به لأن

Bu ise aklın imkânsız görmeyeceği ve menetmeyeceği bir şeydir. Belki de Allah Teâlâ, itaatkâr kimselerden bazısına bir ikram olarak tanınacağı uygun bir alamet kıldığı gibi, faiz yiyene de bir ceza olarak en büyük toplanma gününde tanınacağı böyle bir alamet kılmıştır. Bu ümmetin kıyamet gününde abdest izlerinden dolayı yüzleri ve ayakları ak olarak diriltilecekleri [haberi] de buna şahittir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Katâde bu görüşe meyletmiş, Zeccâc da bunu tercih etmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Murad, dünyadaki kazancında faiz yiyenin hırsı ve hareketini, sağa sola hızlı hareketler yapan kimseye 'delirdi' denildiği gibi, şeytanın çarpıp yere serdiği sar'alı kimseye benzetmektir. Bunun selef-i ümmetin üzerinde olduğu hususa ve Resûlullah ﷺ'den rivayet edilene, bu gibi makamlarda itibar edilmeyen akıldan uzak görmekten başka hiçbir gerekçe olmaksızın aykırı olduğu gizli değildir. { مِنَ الْمَسِّ } “çarpmasından”, yani delilikten [dolayı]; adam delirdiğinde 'müsse'r-racülü fe hüve memsûs' denir, aslı ise el ile dokunmaktır. Bu şekilde isimlendirilmesi,

الشيطان قد يمس الرجل وأخلاطه مستعدة للفساد فتفسد ويحدث الجنون، وهذا لا ينافي ما ذكره الأطباء من أن ذلك من غلبة مرة السوداء وما ذكروه سبب قريب- وما تشير إليه الآية سبب بعيد- وليس بمطرد أيضا بل ولا منعكس فقد يحصل مس ولا يحصل جنون كما إذا كان المزاج قويا وقد يحصل جنون ولم يحصل مس كما إذا فسد المزاج من دون عروض أجنبي، والجنون الحاصل بالمس قد يقع أحيانا، وله عند أهله الحاذقين أمارات يعرفونه بها، وقد يدخل في بعض الأجساد على بعض الكيفيات ريح متعفن تعلقت به روح خبيثة تناسبه فيحدث الجنون أيضا على أتم وجه وربما استولى ذلك البخار على الحواس وعطلها، واستقلت تلك الروح الخبيثة بالتصرف فتتكلم وتبطش وتسعى بآلات ذلك الشخص الذي قامت به من غير شعور للشخص بشيء من ذلك أصلا، وهذا كالمشاهد المحسوس الذي يكاد يعد منكره مكابرا منكرا للمشاهدات.

şeytanın bazen insana dokunması ve onun beden sıvılarının (hıltlarının) bozulmaya elverişli olmasıyla bu sıvıların bozulup deliliğin meydana gelmesindendir. Bu durum, tabiplerin bunun kara safranın galip gelmesinden kaynaklandığına dair zikrettikleri şeyle çelişmez; onların zikrettiği yakın sebeptir —ayetin işaret ettiği ise uzak sebeptir—. Bu ne her durumda geçerli (muttarid) ne de aksine işlemeyen (mün'akis) bir durumdur; zira bazen temas meydana gelir ama mizaç kuvvetli olduğu için delilik meydana gelmez; bazen de delilik meydana gelir ama harici bir temas olmaksızın mizacın bozulması sebebiyle dokunma olmamıştır. Çarpma yoluyla meydana gelen delilik bazen vaki olur; bu işin ehli ve mahir olan kimselerin katında bunu tanıdıkları alametleri vardır. Bazen de bazı bedenlere belirli şekillerde, kendisine uygun habis bir ruhun iliştiği kokuşmuş bir buhar girer ve delilik en tam şekliyle yine meydana gelir. Hatta bazen o buhar duyuları istila edip onları işlevsiz bırakır ve o habis ruh tasarrufta tek başına kalır; böylece o bünyede yerleştiği şahsın aletleriyle konuşur, saldırır ve hareket eder; oysa o şahıs bunlardan hiçbir şeyin farkında bile olmaz. Bu durum, inkâr eden kimsenin neredeyse müşahedeleri inkâr eden bir inatçı sayılacağı derecede müşahede edilen ve hissedilen bir vakıadır.

وقال المعتزلة. والقفال من الشافعية: إن كون الصرع والجنون من الشيطان- باطل لأنه لا يقدر على ذلك كما قال تعالى حكاية عنه: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ [إبراهيم: ٢٢] الآية وما هنا وارد على ما يزعمه العرب ويعتقدونه من أن الشيطان يخبط الإنسان فيصرع وأن الجني يمسه فيختلط عقله وليس لذلك حقيقة- وليس بشيء بل هو من تخبط الشيطان بقائله ومن زعماته المردودة بقواطع الشرع

Mutezile ve Şâfiîlerden Kaffâl şöyle demiştir: Sar'a ve deliliğin şeytandan olması batıldır; çünkü Yüce Allah'ın ondan hikâyeten: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu” [İbrâhîm: 22] ayetinde buyurduğu gibi o buna güç yetiremez. Buradaki ifade ise Arapların şeytanın insanı çarpıp yere serdiği ve cinnin ona dokunup aklını karıştırdığı yönündeki iddia ve inançlarına göre varid olmuştur; oysa bunun bir hakikati yoktur. Bu [söz] bir şey değildir; bilakis bunu söyleyenin şeytanın çarpmasına uğramasından ve şeriatın kesin delilleriyle reddedilmiş iddialarındandır.

فقد ورد «ما من مولود يولد إلا يمسه الشيطان فيستهل صارخا» وفي بعض الطرق «إلا طعن الشيطان في خاصرته»

Nitekim: «Doğan hiçbir çocuk yoktur ki doğduğunda şeytan ona dokunup da çığlık atarak ağlamasın» rivayeti varid olmuştur; bazı tariklerde ise: «ancak şeytan onun böğrüne dürter» [şeklindedir].

ومن ذلك يستهل صارخا إلا مريم وابنها لقول أمها وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [آل عمران: ٣٦]

Bundan dolayı çığlık atarak ağlar; Meryem ve oğlu müstesna; çünkü annesi: { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Ve ben onu da soyunu da kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum” [Âl-i İmrân: 36] demiştir.

وقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «كفوا صبيانكم أول العشاء فإنه وقت انتشار الشياطين»

Ve Efendimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Yatsının ilk vaktinde çocuklarınızı tutun; çünkü o vakit şeytanların dağıldığı vakittir» hadis-i şerifidir.

وقد ورد في حديث المفقود الذي اختطفته الشياطين وردته في زمنه ﵊ أنه حدث من شأنه معهم قال: «فجاءني طائر كأنه جمل قبعثري فاحتملني على خافية من خوافيه»

Şeytanların kaçırıp da Efendimiz aleyhisselâm zamanında geri getirdiği kayıp şahsın hadisinde, onun şeytanlarla olan durumu hakkında şöyle anlattığı varid olmuştur: «Bana iri gövdeli bir deve gibi bir kuş geldi ve beni kanatlarından bir kanadın üzerine bindirdi.»

إلى غير ذلك من الآثار، وفي لقط المرجان في أحكام الجان كثير منها، واعتقاد السلف وأهل السنة أن ما دلت عليه أمور حقيقية واقعة كما أخبر الشرع عنها والتزام تأويلها كلها يستلزم خبطا طويلا لا يميل إليه إلا المعتزلة ومن حذا حذوهم وبذلك ونحوه خرجوا عن قواعد الشرع القويم فاحذرهم قاتلهم الله أنى يؤفكون، والآية التي ذكروها في معرض الاستدلال على مدعاهم لا تدل عليه إذ السلطان المنفي فيها إنما هو القهر والإلجاء إلى متابعته لا التعرض للإيذاء والتصدي لما يحصل بسببه الهلاك، ومن تتبع الأخبار النبوية وجد الكثير منها قاطعا بجواز وقوع ذلك من الشيطان بل وقوعه بالفعل،

Bunlardan başka pek çok rivayet vardır; Lakatü'l-Mercân fî Ahkâmi'l-Cân kitabında bunlardan pek çoğu mevcuttur. Selef ve Ehl-i Sünnet'in itikadı, şeriatın haber verdiği gibi bunların delalet ettiği hususların vaki olan hakikatler olduğu yönündedir. Bunların tamamını tevil etmeyi iltizam etmek ise Mutezile ve onların izinden gidenlerden başkasının meyletmeyeceği uzun bir saplanmayı gerektirir; onlar bu ve benzeri sebeplerle dosdoğru şeriatın kaidelerinden çıkmışlardır. Öyleyse onlardan sakın; Allah onları kahretsin, nasıl da döndürülüyorlar! İddialarını delillendirme sadedinde zikrettikleri ayet ise buna delalet etmez; zira orada nefyedilen hâkimiyet (sultan), ancak zorla boyun eğdirmek ve kendisine uymaya mecbur bırakmaktır; eziyet vermeye ve sebebiyle helakin meydana geldiği şeylere kalkışmaya engel olmak değildir. Nebevî haberleri tetkik eden kimse, onların pek çoğunun şeytandan bunun meydana gelmesinin caiz olduğuna, hatta fiilen meydana geldiğine kesin delil olduğunu görür.

وخبر «الطاعون من وخز أعدائكم الجن»

«Veba (tâûn), cinlerden olan düşmanlarınızın dürtmesidir» haberi de

صريح في ذلك، وقد حمله بعض مشايخنا المتأخرين على نحو ما حملنا عليه مسألة التخبط والمس حيث قال: إن الهواء إذا تعفن تعفنا مخصوصا مستعدا للخلط والتكوين تنفرز منه وتنحاز أجزاء سمية باقية على هوائيتها أو منقلبة بأجزاء نارية محرقة فيتعلق بها روح خبيثة تناسبها في الشرارة وذلك نوع من الجن فإنها على ما عرف في الكلام أجسام حية لا ترى اما الغالب عليها الهوائية أو النارية ولها أنواع عقلاء وغير عقلاء تتوالد وتتكون فإذا نزل واحد منها طبعا، أو إرادة على شخص أو نفذ في منافذه، أو ضرب وطعن نفسه به يحصل فيه بحسب ما في ذلك الشر من القوة السمية وما في الشخص من الاستعداد للتأثر منه كما هو مقتضى الأسباب العادية في المسببات- ألم شديد مهلك غالبا مظهر للدماميل والبثرات في الأكثر بسبب إفساده للمزاج المستعد، وبهذا يحصل الجمع بين الأقوال في هذا الباب- وهو تحقيق حسن لم نجده لغيره كما لم نجد ما حققناه في شأن المس- لأحد سوانا فليحفظ.

bunda açıktır. Müteahhirîn meşâyihimizden bazısı bunu, çarpma ve delilik meselesini hamletmiş olduğumuz şekle benzer bir manaya hamlederek şöyle demiştir: Hava, karışmaya ve oluşmaya elverişli özel bir kokuşmayla kokuştuğunda, ondan havalık vasfını koruyan veya yakıcı ateş cüzlerine dönüşen zehirli cüzler ayrışıp bir tarafa çekilir; sonra buna kötülükte kendisine uygun habis bir ruh ilişir ki bu da cinlerin bir nev'idir. Zira kelam ilminde bilindiği üzere onlar görülmeyen canlı cisimlerdir; ya ekseriyeti havadır ya da ateştir; akıllıları ve akılsızları olan nevileri vardır, ürerler ve oluşurlar. Bunlardan biri tabiatı veya iradesi gereği bir şahsın üzerine indiğinde yahut menfezlerine nüfuz ettiğinde yahut bizzat kendisiyle ona vurup dürttüğünde, o şerdeki zehir gücüne ve o şahsın ondan etkilenme kabiliyetine göre —sebepler dairesinde müsebbiplerin iktiza ettiği üzere— çoğunlukla elverişli mizacı bozması sebebiyle çıbanları ve kabarcıkları ortaya çıkaran şiddetli ve ekseriyetle helak edici bir elem meydana gelir. Bu sayede bu konudaki görüşler arasında telif hâsıl olur —ki bu, temas/delilik hususunda tahkik ettiğimiz şeyi bizden başka bir kimsede bulamadığımız gibi başkasında rastlamadığımız güzel bir tahkiktir; öyleyse iyi ezberlensin—.

والجار والمجرور متعلق بما قبله من الفعل المنفي بناء- على أن ما قبل إِلَّا يعمل فيما بعدها إذا كان ظرفا كما في الدر المصون أي لا يقومون من جهة المس الذي بهم بسبب- أكلهم الربا- أو- بيقوم- أو- يتخبطه-

Car ve mecrur, ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere illâ'dan öncesinin zarf olduğunda sonrasında amel edeceği esasına binaen, kendisinden önceki menfî fiile müteallıktır; yani faiz yemeleri sebebiyle kendilerinde bulunan çarpılma/delilik yönünden kalkamazlar [demektir]; yahut { يَقُومُ } veya { يَتَخَبَّطُهُ } fiiline müteallıktır.

ذلِكَ إشارة إلى الأكل أو إلى ما نزل بهم من العذاب بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا أرادوا نظمهما في سلك واحد لإفضائهما إلى الربح فحيث حل بيع ما قيمته درهم بدرهمين حل بيع درهم بدرهمين إلا أنهم جعلوا الربا أصلا في الحل وشبهوا البيع به روما للمبالغة كما في قوله:

{ ذلِكَ } “Bu”, faiz yemeye veya başlarına gelen azaba işarettir, { بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “onların: 'Alışveriş de tıpkı faiz gibidir' demeleri sebebiyledir”. Kâra ulaştırmaları bakımından ikisini aynı ipe dizmek istediler; zira değeri bir dirhem olan şeyin iki dirheme satılması helal olunca, bir dirhemin iki dirheme satılması da helal olur dediler. Ancak faizi helallikte asıl kıldılar ve mübalağa kastıyla alışverişi ona benzettiler; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

ومهمه مغبرة أرجاؤه ... كأن (لون أرضه سماؤه)

Ve nice etrafı tozlu çöl ki... Sanki (yerinin rengi göğüdür).

وقيل: يجوز أن يكون التشبيه غير مقلوب بناء على ما فهموه أن البيع إنما حل لأجل الكسب والفائدة وذلك في الربا متحقق وفي غيره موهوم وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا جملة مستأنفة من الله تعالى ردا عليهم وإنكارا لتسويتهم، وحاصله أن ما ذكرتم قياس فاسد الوضع لأنه معارض للنص فهو من عمل الشيطان على أن بين البابين فرقا، وهو أن من باع ثوبا يساوي درهما بدرهمين فقد جعل الثوب مقابلا لدرهمين فلا شيء منهما إلا وهو في مقابله شيء من الثوب، وأما إذا باع درهما بدرهمين فقد أخذ الدرهم الزائد بغير عوض ولا يمكن جعل الإمهال عوضا إذ الإمهال ليس بمال حتى يكون في مقابله المال، وقيل: الفرق بينهما أن أحد الدرهمين في الثاني ضائع حتما وفي الأول منجبر بمساس الحاجة إلى السلعة أو بتوقع رواجها، وجوز أن تكون الجملة من تتمة كلام الكفار إنكارا للشريعة وردا لها أي مثل هذا من الفرق بين المتماثلات لا يكون عند الله تعالى فهي حينئذ حالية، وفيها- قد- مقدرة ولا يخفى أنه من البعد بمكان، والظاهر عموم البيع والربا في كل بيع وفي كل ربا إلا ما خصه الدليل من تحريم بعض البيوع وإحلال بعض الربا، وقيل: هما مجملان فلا يقدم على تحليل بيع ولا تحريم ربا إلا ببيان، ويؤيده ما أخرجه الإمام أحمد، وابن ماجه، وابن جرير عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه قال: من آخر ما أنزل آية الربا وأن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قبض قبل أن يفسرها لنا فدعوا الربا والريبة فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ أي فمن بلغه وعظ وزجر كالنهي عن الربا واستحلاله، و «من» شرطية أو موصولة، مَوْعِظَةٌ فاعل جاء وسقطت التاء للفصل وكون التأنيث مجازيا مع ما في الموعظة معنى من التذكير، وقرأ أبيّ، والحسن: جاءته بإلحاق التاء مِنْ رَبِّهِ متعلق بجاءه أو بمحذوف وقع صفة لموعظة وعلى التقديرين فيه تعظيم لشأنها وفي ذكر الرب تأنيس لقبول الموعظة إذ فيه إشعار بإصلاح عبده ومِنَ لابتداء الغاية أو للتبعيض وحذف المضاف فَانْتَهى عطف على جاءه أي فاتعظ بلا تراخ وتبع النهي فَلَهُ ما سَلَفَ أي

Alışverişin ancak kazanç ve fayda için helal kılındığı ve bunun faizde kesin, diğerinde ise vehmî (ihtimalli) olduğu yönündeki anlayışlarına binaen teşbihin maklub (tersyüz edilmiş) olmaması da caizdir denilmiştir. { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır”; onlara bir ret ve bu eşit tutmalarını inkâr olarak Allah Teâlâ'dan müstakil (yeni) bir cümledir. Hulasası şudur: Zikrettiğiniz şey, nassa muarız olduğu için fasidü'l-vaz' (kuruluşu bozuk) bir kıyastır; dolayısıyla şeytanın amellerindendir. Kaldı ki bu iki bap arasında fark vardır: Bir dirhem değerindeki bir elbiseyi iki dirheme satan kimse elbiseyi iki dirhemin karşılığı kılmıştır; dolayısıyla bu ikisinden hiçbir dirhem yoktur ki karşılığında elbiseden bir parça bulunmasın. Fakat bir dirhemi iki dirheme sattığında ise fazla olan dirhemi karşılıksız almıştır; mühlet vermeyi karşılık kılmak da mümkün değildir, zira mühlet mal değildir ki karşılığında mal bulunsun. İkisi arasındaki farkın, ikincisinde iki dirhemden birinin kesinlikle zayi olması, birincisinde ise mala duyulan ihtiyacın temas etmesiyle veya revaç bulması beklentisiyle telafi edilmesi olduğu da söylenmiştir. Cümlenin, şeriatı inkâr ve onu reddetmek üzere kâfirlerin sözünün devamı olması da caiz görülmüştür; yani: Birbirine benzer şeyler arasındaki böyle bir fark Allah Teâlâ katında olmaz [demek istediler]; bu durumda cümle hâliyedir ve onda mukadder bir 'kad' vardır; bunun son derece uzak olduğu ise gizli değildir. Zahir olan, delilin bazı alışverişlerin haramlığını ve bazı faizlerin helalliğini tahsis ettiği durumlar müstesna, alışveriş ve faiz [lafızlarının] her alışveriş ve her faizde umumi olmasıdır. Bu ikisinin mücmel olduğu, dolayısıyla bir açıklama olmaksızın ne bir alışverişin helalliğine ne de bir faizin haramlığına hükmedilemeyeceği de söylenmiştir. İmam Ahmed, İbn Mâce ve İbn Cerîr'in Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiği şu sözü de bunu destekler: «En son inen ayetlerden biri faiz ayetidir; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ise onu bize tefsir etmeden vefat etti; öyleyse faizi de şüpheyi de bırakınız.» { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ } “Kime bir öğüt gelirse”; yani kime faizden ve onu helal saymaktan nehiy gibi bir vaaz ve sakındırma ulaşırsa. 'Men' şart veya mevsul edatıdır. { مَوْعِظَةٌ } kelimesi { جاءَ } fiilinin failidir; araya fasıla girmesi, müennesliğin mecazî olması ve mev'ıza lafzında mana yönünden müzekkerlik bulunması sebebiyle ta harfi düşmüştür. Übeyy ve Hasan, ta harfini ekleyerek «جَاءَتْهُ» şeklinde okumuşlardır. { مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden”; { جاءَهُ } fiiline yahut mev'ıza için sıfat vaki olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; her iki takdire göre de bunda onun şanını yüceltme vardır; 'Rab' isminin zikredilmesinde ise kulunu ıslah etmeyi hissettirdiği için öğüdü kabule bir ısındırma (ünsiyet) vardır. { مِنْ } ibtidâ-i gâye veya teb'îz içindir ve muzaf hazfedilmiştir. { فَانْتَهى } “ve [faizden] vazgeçerse”, { جاءَهُ } fiiline matuftur; yani gecikmeksizin öğüt alır ve yasağa uyarsa, { فَلَهُ ما سَلَفَ } “artık geçmişte olan kendisinindir”; yani

ما تقدم أخذه قبل التحريم لا يسترد منه، وهذا هو المروي عن الباقر،

haram kılınmadan önce aldığı geçmiş şeyler kendisinden geri alınmaz; bu [İmam] Bâkır'dan

وسعيد بن جبير، وقيل: المراد لا مؤاخذة عليه في الدنيا ولا في الآخرة فيما تقدم له أخذه من الربا قبل، والفاء إما للجواب أو صلة في الخبر، وما في موضع الرفع بالظرف إن جعلت مِنَ موصولة، وبالابتداء إن جعلت شرطية على رأي من يشترط الاعتماد، وكون المرفوع اسم حدث، ومن لا يشترطهما يجوز كونه فاعل الظرف وَأَمْرُهُ أي المنتهى بعد التحريم إِلَى اللَّهِ إن شاء عصمه من الربا فلم يفعل وإن شاء لم يفعل، وقيل: المراد أنه يجازيه على انتهائه إن كان عن قبول الموعظة وصدق النية أو يحكم في شأنه يوم القيامة بما شاء لا اعتراض لكم عليه.

ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilendir. Şöyle de denilmiştir: Murad, daha önce almış olduğu faizden dolayı dünyada da ahirette de ona bir muaheze (sorumluluk) yoktur demektir. Fâ harfi ya cevap içindir ya da haberdeki sıladır. 'Mâ', 'men' mevsul kabul edilirse zarf ile merfû konumundadır; itimadı şart koşan ve merfûun hades (masdar) ismi olmasını şart koşan kimselerin görüşüne göre şart kabul edilirse ibtidadan dolayı [merfûdur]; bu iki şartı koşmayan kimselere göre ise zarfın faili olması caizdir. { وَأَمْرُهُ } “ve onun işi”, yani haram kılındıktan sonra vazgeçen kimsenin [durumu], { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a aittir”; dilerse onu faizden korur ve o da bunu yapmaz, dilerse yapmaz. Şöyle de denilmiştir: Murad, vazgeçmesi öğüdü kabulden ve niyetin samimiyetinden ise Allah Teâlâ'nın ona karşılığını vereceği yahut kıyamet günü onun hakkında dilediği gibi hüküm vereceği ve sizin O'na hiçbir itiraz hakkınızın olmadığıdır.

ومن الناس من جعل الضمير المجرور لما سَلَفَ أو للربا وكلاهما خلاف الظاهر وَمَنْ عادَ أي رجع إلى ما سلف ذكره من فعل الربا واعتقاد جوازه والاحتجاج عليه بقياسه على البيع فَأُولئِكَ إشارة إلى- من عاد- والجمع باعتبار المعنى أَصْحابُ النَّارِ أي ملازموها هُمْ فِيها خالِدُونَ أي ماكثون أبدا لكفرهم، والجملة مقررة لما قبلها وجعل الزمخشري متعلق- عاد- الربا فاستدل بالآية على تخليد مرتكب الكبيرة وعلى ما ذكرنا- وهو التفسير المأثور- لا يبقى للاستدلال بها مساغ، واعترض بأن الخلود لو جعل جزاء للاستحلال بقي جزاء مرتكب الفعل من غير استحلال غير مذكور في الكلام أصلا لا عبارة ولا إشارة مع أنه المقصود الأهم بخلاف ما لو جعل ذلك

İnsanlardan bazıları mecrur zamiri { ما سَلَفَ } ifadesine yahut faize raci kılmıştır; her ikisi de zahire aykırıdır. { وَمَنْ عادَ } “Kim de tekrar dönerse”; yani faiz fiilini işlemeye, onun cevazına inanmaya ve onu alışverişe kıyas ederek savunmaya dair daha önce zikredilen şeye geri dönerse, { فَأُولئِكَ } “işte onlar”, { مَنْ عادَ } ifadesine işarettir ve çoğul getirilmesi mana itibariyledir, { أَصْحابُ النَّارِ } “cehennemliktirler”, yani oradan ayrılmayacak olanlardır, { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalıcıdırlar”; yani küfürlerinden dolayı orada ebedî olarak kalıcıdırlar. Cümle kendisinden öncekini pekiştiricidir. Zemahşerî { عادَ } fiilinin müteallakını 'faiz' kılmış ve bu ayetle büyük günah işleyenin ebedî cehennemde kalacağına delil getirmiştir. Zikrettiğimiz üzere —ki me'sûr olan tefsir budur— ayetle delil getirmeye hiçbir mahal kalmaz. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ebedî kalma cezası helal saymanın karşılığı kılınırsa, helal saymaksızın sırf fiili işleyenin cezası kelamda ne ibare ne de işaret yoluyla asla zikredilmemiş olarak kalır; oysa asıl önemli maksat odur; oysa bu durum

جزاء الفعل فإن المقصود يكون مذكورا صريحا مع إفادته جزاء الاستحلال وأنه أمر فوق الخلود، وأجيب بأن ما يكفر مستحلّه لا يكون إلا من كبائر المحرمات وجزاؤها معلوم ولذا لم ينبه عليه لظهوره، وقال بعض المحققين في الجواب: إن جعل ذلك إشارة إلى الأكل كان الجزاء القيام المذكور من القبور إلى الموقف وكفى به نكالا، ثم أخبر أن حاملهم على الأكل كان هذا القول فأشعر الوصف أولا أن الوعيد به ثم ذكر موجب اجترائهم فدل على أنه وعيد كل آكل سواء كان حامله عليه ذلك القول أو لا.

fiilin cezası kılındığında böyle değildir; zira maksat açıkça zikredilmiş olmakla birlikte helal saymanın cezasını da ve onun ebedî kalmanın da fevkinde bir şey olduğunu ifade eder. Buna şöyle cevap verilmiştir: Helal sayanın kâfir olduğu şey ancak haramların büyüklerinden olur ve onun cezası da malumdur; bu sebeple açıklığından dolayı ona dikkat çekilmemiştir. Muhakkik âlimlerden bazısı cevap olarak şöyle demiştir: Eğer 'zalike' faiz yemeye işaret kabul edilirse, ceza kabirlerden mahşere mezkûr şekilde kalkış olur ki bu bir ibretlik azap olarak kâfidir; sonra onları faiz yemeye sevk eden şeyin bu söz olduğu haber verilmiştir; dolayısıyla vasıf ilk olarak tehdidin onun sebebiyle olduğunu hissettirmiş, sonra cüretlerinin sebebini zikretmiştir; bu da onu yemeye sevk eden şey ister o söz olsun ister olmasın, bunun her yiyenin tehdidi olduğuna delalet etmiştir.

وأما قوله سبحانه: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى وقوله تعالى: وَمَنْ عادَ فهو في القائل المعتقد وإن جعل إشارة إلى القيام المذكور فالجزاء ما يفهم من ضم الفعل إلى القول فإنه لو لم يكن له مدخل في التعذيب لم يحسن في معرض الوعيد، والقول بأن المتعلق الربا والآية محمولة على التغليظ خلاف الظاهر فتدبر.

Yüce Allah'ın: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى } kavli ile Yüce Allah'ın: { وَمَنْ عادَ } kavline gelince, o [faizin helal olduğunu] söyleyen ve buna inanan kimse hakkındadır. Eğer mezkûr kalkışa işaret kılınırsa, ceza fiilin söze eklenmesinden anlaşılan şeydir; zira eğer onun azapta bir dahli olmasaydı tehdit makamında getirilmesi uygun olmazdı. Müteallakın faiz olduğu ve ayetin tağlîze (şiddetli sakındırmaya) hamledildiği görüşü ise zahire aykırıdır, öyleyse iyi düşün.

يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا أي يذهب بركته ويهلك المال الذي يدخل فيه،

{ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } “Allah faizi mahveder”; yani bereketini giderir ve içine girdiği malı helak eder.

أخرج أحمد، وابن ماجه، وابن جريج، والحاكم وصححه عن ابن مسعود عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «إن الربا وإن كثر فعاقبته تصير إلى قلّ» .

Ahmed, İbn Mâce, İbn Cüreyc ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan, o da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Faiz her ne kadar çok olsa da akıbeti mutlaka azalmaya varır.»

وأخرج عبد الرزاق عن معمر قال: سمعنا أنه لا يأتي على صاحب الربا أربعون سنة حتى يمحق، ولعل هذا مخرج الغالب، وعن الضحاك أن هذا المحق في الآخرة بأن يبطل ما يكون منه مما يتوقع نفعه فلا يبقى لأهله منه شيء وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ يزيدها ويضاعف ثوابها ويكثر المال الذي أخرجت منه الصدقة.

Abdurrezzâk, Ma'mer'den [şöyle] rivayet etmiştir: Faiz sahibinin üzerinden kırk yıl geçmeden malının mutlaka mahvolacağını işittik; bu belki de galip olana binaendir. Dahhâk'tan ise bu mahvoluşun ahirette olacağı, yani faydası umulan şeylerden meydana gelen amellerini boşa çıkarmak suretiyle ailesine ondan hiçbir şey kalmayacağı rivayet edilmiştir. { وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “ve sadakaları bereketlendirir”; onları artırır, sevaplarını kat kat yapar ve kendisinden sadaka çıkarılan malı çoğaltır.

أخرج البخاري. ومسلم عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: من تصدق بعدل تمرة من كسب طيب- ولا يقبل الله تعالى إلا طيبا- فإن الله تعالى يقبلها بيمينه ثم يربيها لصاحبها كما يربي أحدكم فلوه حتى تكون مثل الجبل» وأخرج الشافعي، وأحمد مثل ذلك.

Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim helal kazançtan bir hurma dengi sadaka verirse -ki Allah Teâlâ ancak helal ve temiz olanı kabul eder- şüphesiz Allah Teâlâ onu sağ eliyle kabul eder, sonra sizden birinizin tayını büyüttüğü gibi, dağ gibi oluncaya kadar o sadakayı sahibi için büyütür."» Şâfiî ve Ahmed de bunun benzerini rivayet etmişlerdir.

والنكتة في الآية أن المربي إنما يطلب في الربا زيادة في المال ومانع الصدقة إنما يمنعها لطلب زيادة المال، فبين سبحانه أن الربا سبب النقصان دون النماء وأن الصدقة سبب النماء دون النقصان- كذا قيل- وجعلوه وجها لتعقيب آيات الإنفاق بآية الربا.

Ayetin ince nüktesi şudur: Faiz yiyen kimse faizde ancak malında bir artış arar; sadaka vermekten kaçınan kimse de malın artmasını istemek için onu engeller. Yüce Allah faizin artış değil eksilme sebebi olduğunu, sadakanın ise eksilme değil artış sebebi olduğunu açıkladı -böyle denilmiştir- ve bunu infak ayetlerinin ardından faiz ayetinin getirilmesinin bir gerekçesi kılmışlardır.

وَاللَّهُ لا يُحِبُّ لا يرتضي كُلَّ كَفَّارٍ متمسك بالكفر مقيم عليه معتاد له أَثِيمٍ منهمك في ارتكابه والآية لعموم السلب لا لسلب العموم إذ لا فرق بين واحد وواحد، واختيار صيغة المبالغة للتنبيه على فظاعة آكل الربا ومستحله، وقد ورد في شأن الربا وحده ما ورد فكيف حاله مع الاستحلال؟ أعاذنا الله تعالى من ذلك.

{ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ } “Allah sevmez”; razı olmaz, { كُلَّ كَفَّارٍ } “hiçbir nankör kâfiri”; küfre sımsıkı sarılan, onda ısrar eden ve onu adet edineni, { أَثِيمٍ } “günahkârı”; günah işlemeye dalanı. Ayet olumsuzluğun genelliği (umûmu's-selb) içindir, genelliğin olumsuzluğu (selbü'l-umûm) için değildir; zira bir kimse ile diğeri arasında fark yoktur. Mübalağa sıygasının seçilmesi, faiz yiyen ve onu helal sayan kimsenin durumunun çirkinliğine dikkat çekmek içindir. Tek başına faiz hakkında bunca tehdit varid olmuşken, onu helal saymakla birlikte durumu nasıl olur? Allah Teâlâ bizi bundan korusun.

فقد أخرج الطبراني، والبيهقي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن النبي صلى الله تعالى عليه وآله وسلم قال: «درهم ربا أشد على الله تعالى من ست وثلاثين زنية» وقال: «من نبت لحمه من سحت فالنار أولى به»

Nitekim Taberânî ve Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan, o da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve âlihi ve sellem'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Faizden [alınan] bir dirhem, Allah Teâlâ katında otuz altı zinadan daha şiddetlidir.» Ve şöyle buyurmuştur: «Eti haram kazançtan (suhttan) beslenip büyüyen kimseye cehennem ateşi daha layıktır.»

وأخرج ابن ماجه وغيره عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: إن الربا سبعون بابا أدناها مثل أن يقع الرجل على أمه وإنّ أربى الربا استطالة المرء في عرض أخيه» .

İbn Mâce ve başkaları Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Faiz yetmiş kapıdır; en basiti, kişinin annesiyle zina etmesi gibidir. Faizin en aşırısı ise bir kimsenin kardeşinin ırzına dil uzatmasıdır."»

وأخرج جميل بن دراج عن الإمامية عن أبي عبد الله الحسين رضي الله تعالى عنه قال: «درهم ربا أعظم عند الله تعالى من سبعين زنية كلها بذات محرم في بيت الله الحرام» .

Cemîl b. Derrâc, İmâmiyye yoluyla Ebû Abdillâh el-Hüseyin radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Faizden [alınan] bir dirhem, Allah Teâlâ katında, tamamı Beytullah'ta mahremle yapılan yetmiş zinadan daha büyüktür.»

وأخرج عبد الرزاق. وغيره عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: «لعن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في الربا خمسة آكله وموكله وشاهديه وكاتبه» .

Abdürrezzâk ve başkaları Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem faiz konusunda beş kişiye lanet etti: Onu yiyene, yedirene, iki şahidine ve yazanına.»

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بما وجب الإيمان به وَعَمِلُوا الأعمال الصَّالِحاتِ على الوجه الذي أمروا به وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ تخصيصهما بالذكر مع اندارجهما في الأعمال للتنبيه على عظم فضلهما، فإن الأولى أعظم الأعمال البدنية. والثانية أفضل الأعمال المالية لَهُمْ أَجْرُهُمْ الموعود لهم حال كونه عِنْدَ رَبِّهِمْ وفي التعبير بذلك مزيد لطف وتشريف وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لوفور حظهم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا في الظاهر اتَّقُوا اللَّهَ أي قوا أنفسكم عقابه وَذَرُوا أي اتركوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا لكم عند الناس إِنْ كُنْتُمْ

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”; iman edilmesi vacip olan şeylere, { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler”; emrolundukları veçhile, { وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ } “namazı dosdoğru kılanlar ve zekâtı verenler”; ameller kapsamına girmelerine rağmen bu ikisinin özel olarak zikredilmesi, faziletlerinin büyüklüğüne dikkat çekmek içindir; zira birincisi bedenî amellerin en büyüğü, ikincisi ise malî amellerin en faziletlisidir, { لَهُمْ أَجْرُهُمْ } “onlar için ecirleri vardır”; kendilerine vaat edilen ecirleri, { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında”; bu şekilde ifade edilmesinde fazladan bir lütuf ve şereflendirme vardır, { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır”; nasiplerinin bolluğundan dolayı. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; zahirde, { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; yani kendinizi O'nun azabından koruyun, { وَذَرُوا } “ve bırakın”; terk edin, { ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا } “faizden kalanı”; insanlarda kalan alacağınızı, { إِنْ كُنْتُمْ }

مُؤْمِنِينَ

{ مُؤْمِنِينَ } “eğer gerçekten inanıyorsanız.”

عن صميم القلب فإن دليله امتثال ما أمرتم به وهو شرط حذف جوابه ثقة بما قبله، ومِنَ تبعيضية متعلقة بمحذوف وقع حالا من فاعل بقي، وقيل: متعلقة- يبقي وقرأ الحسن بقي بقلب الياء ألفا على لغة طيء، والآية كما قال السدي: نزلت في العباس رضي الله تعالى عنه ابن عبد المطلب، ورجل من بني المغيرة كانا شريكين في الجاهلية يسلفان في الربا إلى ناس من ثقيف من بني عمرة وهم بنو عمرو بن عمير فجاء الإسلام ولهما أموال عظيمة من الربا فتركوها حين نزلت.

kalbin derinliğinden; çünkü bunun delili emrolunduğunuz şeye uymanızdır. Bu, kendisinden öncekine güvenilerek cevabı hazfedilmiş bir şarttır. { مِنَ } teb'îziyye (parça bildiren) olup { بَقِيَ }'nin failinden hal olarak düşmüş mahzuf bir müteallaka bağlıdır; { بَقِيَ } lafzına bağlı olduğu da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî], Tayy kabilesinin lehçesi üzere ya harfini elife çevirerek "bekā" şeklinde okumuştur. Bu ayet Süddî'nin dediği gibi Abbâs b. Abdilmuttalib radıyallâhu teâlâ anh ile Benî Muğîre'den bir adam hakkında inmiştir. Onlar Câhiliye döneminde ortak idiler ve Sakîf kabilesinden Benî Amre'ye -ki onlar Benî Amr b. Umeyr'dir- faizle borç verirlerdi. İslam gelip de faizden büyük miktarda malları kalınca, bu ayet indiğinde onu terk ettiler.

وأخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل قال: نزلت هذه الآية في بني عمرو بن عمير بن عوف الثقفي، ومسعود بن عمرو بن عبد ياليل بن عمرو، وربيعة بن عمرو، وحبيب بن عمير وكلهم إخوة وهم الطالبون، والمطلوبون بنو المغيرة من بني مخزوم وكانوا يداينون بني المغيرة في الجاهلية بالربا وكان النبي صلى الله تعالى عليه وسلم صالح ثقيفا فطلبوا رباهم إلى بني المغيرة وكان مالا عظيما فقال بنو المغيرة: والله لا نعطي الربا في الإسلام وقد وضعه الله تعالى ورسوله عن المسلمين فعرفوا شأنهم معاذ بن جبل- ويقال- عتاب بن أسيد فكتب إلى رسول الله ﷺ أن بني عمرو بن عمير يطلبون رباهم عند بني المغيرة فأنزل الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ، فكتب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى معاذ بن جبل أن أعرض عليهم هذه الآية فإن فعلوا فلهم رؤوس أموالهم وإن أبوا فآذنهم بحرب من الله تعالى ورسوله

İbn Ebî Hâtim, Mukātil'den şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet, Sakîf'ten Amr b. Umeyr b. Avf oğulları, Mes'ûd b. Amr b. Abdiyâleyil b. Amr, Rebîa b. Amr ve Habîb b. Umeyr hakkında inmiştir; hepsi kardeştiler ve alacaklı taraf idiler. Borçlu taraf ise Benî Mahzûm'dan Muğîre oğulları idi. Câhiliye döneminde Benî Muğîre'ye faizle borç verirlerdi. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Sakîf ile sulh yapınca, onlar Muğîre oğullarından faiz alacaklarını talep ettiler, bu da büyük bir maldı. Bunun üzerine Muğîre oğulları: "Vallahi, Allah Teâlâ ve Resûlü onu Müslümanlardan kaldırmışken İslam'da faiz vermeyiz" dediler. Durumlarını Mu'âz b. Cebel'e -Attâb b. Esîd'e de denilir- ilettiler. O da Resûlullah ﷺ'e, Amr b. Umeyr oğullarının Muğîre oğullarındaki faiz alacaklarını talep ettiklerini yazdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayetini sonuna kadar indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Mu'âz b. Cebel'e, onlara bu ayeti okumasını; eğer [faizi bırakmayı] kabul ederlerse ana paralarını alabileceklerini, şayet direnirlerse Allah Teâlâ ve Resûlü tarafından bir savaş açıldığını onlara bildirmesini yazdı.

وذلك قوله تعالى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا أي ما أمرتم به من الاتقاء وترك البقايا إما مع إنكار حرمته وإما مع الاعتراف فَأْذَنُوا أي فأيقنوا- وبذلك قرأ الحسن- وهو التفسير المأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وهو كحرب المرتدين على الأول وكحرب البغاة على الثاني، وقيل: لا حرب حقيقة وإنما هو تهديد وتخويف- وجمهور المفسرين على الأول- وقرأ حمزة. وعاصم في رواية ابن عياش فآذنوا بالمد أي فأعلموا بها أنفسكم أو بعضكم بعضا أو غيركم، وهذا مستلزم لعلمهم بالحرب على أتم وجه وتنكير- حرب- للتعظيم، ولذا لم يقل بحرب الله تعالى بالإضافة، أخرج أبو يعلى عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها لما نزلت قالت ثقيف: لا يدي لنا بحرب الله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم. وَإِنْ تُبْتُمْ عما يوجب الحرب فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ تأخذونها لا غير لا تَظْلِمُونَ غرماءكم بأخذ الزيادة وَلا تُظْلَمُونَ أنتم من قبلهم بالنقص من رأس المال أو به وبنحو المطل، وقرأ المفضل عن عاصم- لا تظلمون- الأول بالبناء للمفعول والثاني بالبناء للفاعل على عكس القراءة الأولى، والجملة إما مستأنفة- وهو الظاهر- وإما في محل نصب على الحال من الضمير في لكم والعامل ما تضمنه الجار من الاستقرار لوقوعه خبرا- وهو رأي الأخفش- ومن ضرورة تعليق هذا الحكم بتوبتهم عدم ثبوته عند عدمها لأن عدمها إن كان مع إنكار الحرمة فهم المرتدون ومالهم المكسوب في حال الردة فيء للمسلمين عند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وكذا سائر أموالهم عند الشافعي رضي الله تعالى عنه، وعندنا هو لورثتهم ولا شيء لهم على كل حال وإن كان مع الاعتراف فإن كان لهم شوكة فهم على شرف القتل لم يكد تسلم لهم رؤوسهم فكيف برؤوس أموالهم وإلا فكذلك عند ابن عباس رضي الله تعالى عنهما،

Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Şayet yapmazsanız”; yani sakınma ve faiz artıklarını terk etme konusunda emrolunduğunuz şeyi, ister haramlığını inkâr ederek isterse kabul ederek yapmayın, { فَأْذَنُوا } “bilin ki”; yani kesin olarak bilin ki -Hasan da böyle okumuştur ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilen tefsir de budur-, { بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı bir savaş açmışsınızdır”; bu, birinci duruma göre mürtedlerin savaşı, ikinci duruma göre ise bâğîlerin (isyancıların) savaşı gibidir. Bunun gerçek bir savaş olmayıp bir tehdit ve korkutma olduğu da söylenmiştir; müfessirlerin cumhuru ise birinci görüştedir. Hamza ve İbn Ayyâş rivayetinde Âsım, med ile "fe-âzinû" şeklinde okumuşlardır; yani kendinize, birbirinize veya başkalarına bunu bildirin demektir. Bu da savaşı en mükemmel şekilde bilmelerini gerektirir. { حَرْبٍ } kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelişi tazim (büyütme) içindir; bu yüzden tamlama ile "bi-harbillâh" denilmemiştir. Ebû Ya'lâ, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir ki bu ayet indiğinde Sakîf kabilesi: "Bizim Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in savaşına karşı gücümüz yoktur" dediler. { وَإِنْ تُبْتُمْ } “Eğer tövbe ederseniz”; savaşı gerektiren durumdan, { فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “ana paralarınız sizindir”; başka değil yalnız onu alırsınız; { لا تَظْلِمُونَ } “haksızlık etmezsiniz”; borçlularınıza fazlalık alarak zulmetmezsiniz, { وَلا تُظْلَمُونَ } “haksızlığa da uğratılmazsınız”; siz de onlar tarafından ana paradan eksiltilerek yahut bununla ve borcu geciktirme gibi yollarla zulme uğratılmazsınız. Mufaddal, Âsım'dan birinci { لا تظلمون } fiilini meçhul, ikincisini malum olarak ilk kıraatin aksi şekilde okumuştur. Bu cümle ya müstenefedir (yeni bir cümledir) -ki zahir olan budur- yahut { لَكُمْ } içindeki zamirden hal konumunda mansubdur ve âmil, haber olması sebebiyle harf-i cerrin içerdiği istikrardır -ki bu Ahfeş'in görüşüdür-. Bu hükmün onların tövbe etmelerine bağlanmasının zorunlu neticesi, tövbe bulunmadığında sabit olmamasıdır; çünkü tövbenin bulunmayışı şayet haramlığı inkâr etmekle birlikte ise onlar mürteddirler ve irtidad halinde kazandıkları malları İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a göre Müslümanların fey'idir; Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'a göre ise diğer bütün malları da böyledir. Bize göre ise onların mirasçılarınındır ve her halükarda kendilerine bir şey yoktur. Şayet [tövbe etmeyişleri haramlığı] itiraf ile birlikte ise, eğer onların bir gücü ve kuvveti varsa öldürülmenin eşiğindedirler, canları bile zor kurtulur, nerede kaldı ana paraları kurtulsun! Güçleri yoksa İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya göre yine böyledir.

فقد أخرج ابن جرير عنه أنه قال: من كان مقيما على الربا لا ينزع عنه فحق على إمام المسلمين أن يستتيبه فإن نزع وإلا ضرب عنقه، ومثله عن الصادق رضي الله تعالى عنه،

Nitekim İbn Cerîr, ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kim faizde ısrar eder ve ondan vazgeçmezse, Müslümanların imamına düşen görev onu tövbeye çağırmaktır; vazgeçerse ne âlâ, aksi takdirde boynunu vurur." Bunun benzeri [İmam] Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'tan da rivayet edilmiştir.

وأما عند غيرهما فهم محبوسون إلى أن تظهر توبتهم ولا يمكنون من التصرفات رأسا فما لم يتوبوا لم يسلم لهم شيء من أموالهم بل إنما يسلم بموتهم لورثتهم، قال المولى أبو السعود. وغيره: واستدل بالآية على أن الممتنع عن أداء الدين مع القدرة ظالم يعاقب بالحبس وغيره وقد فصل ذلك الفقهاء أتم تفصيل وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ أي إن وقع المطلوب- ذا إعسار لضيق حال من جهة عدم المال على- إن- كان تامة، وجوز بعض الكوفيين- إن- تكون ناقصة،

Bu ikisinin dışındakilere göre ise tövbeleri açığa çıkıncaya kadar hapsedilirler ve tasarrufta bulunmalarına asla izin verilmez. Dolayısıyla tövbe etmedikleri sürece mallarından hiçbir şey kendilerine verilmez, bilakis ancak ölümleriyle mirasçılarına kalır. Molla Ebüssuûd ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayetten, gücü yettiği halde borcunu ödemekten kaçınan kimsenin zalim olduğuna ve hapis ve benzeri cezalarla cezalandırılacağına delil getirilmiştir; fakihler bunu en mükemmel şekilde açıklamışlardır. { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise”; yani eğer borçlu, 'kâne' fiilinin tam (tâmme) oluşuna göre, malın bulunmaması cihetiyle durumu dar olan bir muhtaç olursa demektir. Kûfelilerden bazısı 'kâne'nin nakıs olmasını caiz görmüş,

وذُو اسمها والخبر محذوف أي- وإن كان ذو عسرة لكم عليه حق أو غريما أو من غرمائكم.

{ ذُو } lafzını onun ismi, haberini ise mahzuf kılmıştır; yani "Eğer darlık içinde olan kimse üzerinde hakkınız olan biri veya bir borçlu yahut borçlularınızdan biri ise" takdirindedir.

وقرأ عثمان رضي الله تعالى عنه ذا عسرة. وقرئ- ومن كان ذا عسرة- وعلى القراءتين كانَ ناقصة واسمها ضمير مستكن فيها يعود للغريم، وإن لم يذكر، والآية نزلت- كما قال الكلبي: حين قالت بنو المغيرة لبني عمرو بن عمير: نحن اليوم أهل عسرة فأخّرونا إلى أن تدرك الثمرة فأبوا أن يؤخروهم فَنَظِرَةٌ الفاء جواب الشرط- ونظرة- مبتدأ خبره محذوف أي فعليكم نظرة أو فاعل بفعل مضمر أي فتجب نظرة، وقيل: خبر مبتدأ محذوف أي- فالأمر، أو فالواجب نظرة، والنظرة كالنظرة- بسكون الظاء الانتظار، والمراد به الإمهال والتأخير، وقرأ عطاء فناظره بإضافة ناظر إلى ضمير ذُو عُسْرَةٍ أي فالمستحق ناظره أي منتظره وممهله وصاحب نظرته على طريق- لابن، وتامر- وعنه أيضا- فناظره- أمر من المفاعلة أي فسامحه بالنظرة إِلى مَيْسَرَةٍ أي إلى وقت أو وجود يسار، وقرأ حمزة، ونافع- ميسرة- بضم السين وهما لغتان كمشرقة ومشرقة، وقرئ بهما مضافين بحذف التاء وإقامة الإضافة مقامها فاندفع ما أورد على هذه القراءة بأن مفعلا بالضم معدوم أو شاذ وحاصله أنها مفعلة لا مفعل، وأجيب أيضا بأنه معدوم في الآحاد وهذا جمع ميسرة- كما قيل في مكرم- جمع مكرمة، وقيل: أصله ميسورة فخففت بحذف الواو بدلالة الضمة عليها وَأَنْ تَصَدَّقُوا بحذف إحدى التاءين، وقرئ بتشديد الصاد على أن أصله تتصدقوا فقلبت التاء الثانية صادا وأدغمت أي وتصدقكم على معسري غرمائكم برؤوس أموالكم كلا أو بعضا خَيْرٌ لَكُمْ أي أكثر ثوابا من الإنظار، أو خير مما تأخذونه لنفاد ذلك وبقاء هذا.

Hz. Osman radıyallâhu teâlâ anh "zâ usretin" şeklinde okumuştur. "Ve men kâne zâ usretin" şeklinde de okunmuştur. Bu iki kıraate göre { كانَ } nakıstır ve ismi, zikredilmemiş olsa bile borçluya dönen müstetir bir zamirdir. Bu ayet -Kelbî'nin dediği gibi- Benî Muğîre'nin Amr b. Umeyr oğullarına: "Biz bugün darlık içindeyiz, meyveler olgunlaşıncaya kadar bize mühlet verin" dediğinde, onların da mühlet vermekten kaçınması üzerine inmiştir. { فَنَظِرَةٌ } “o takdirde bir mühlet tanımak gerekir”; fâ harfi şartın cevabıdır. { نَظِرَةٌ } mübtedadır, haberi mahzuftur; yani "size düşen mühlet tanımaktır" demektir yahut gizli bir fiilin failidir; yani "mühlet tanımak vacip olur" demektir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani "emir veya vacip olan mühlet tanımaktır" takdirindedir. Nazira (نَظِرَة), zâ harfinin sükûnu ile nazra (نَظْرَة) gibi olup beklemek demektir; bundan maksat ise mühlet vermek ve ertelemektir. Atâ "fe-nâzıruhû" şeklinde nâzır lafzını { ذُو عُسْرَةٍ }'nin zamirine izafe ederek okumuştur; yani "hak sahibi onun bekleyicisi, mühlet vericisi ve mühletinin sahibidir" demektir; bu da 'lâbin' (süt sahibi) ve 'tâmir' (hurma sahibi) kalıbı üzeredir. Ondan ayrıca "fe-nâzırhu" şeklinde müfâale babından emir olarak da rivayet edilmiştir; yani "ona mühlet tanıyarak kolaylık göster" demektir. { إِلى مَيْسَرَةٍ } “kolaylığa kadar”; yani genişlik vaktine veya varlığına kadar. Hamza ve Nâfi', sîn harfinin zammesiyle "meysurate" şeklinde okumuşlardır; meşruka ve meşruke gibi bunlar iki lehçedir. Tâ harfi hazfedilip izafet onun yerine kaim kılınarak ikisi de muzâf olarak okunmuştur; böylece bu kıraate yöneltilen, damme ile 'mef'ul' vezninin bulunmadığı veya şâz olduğu itirazı bertaraf edilmiştir; neticesi, onun mef'ul değil mef'ule olduğudur. Buna ayrıca tekillerde bulunmadığı, bunun ise meysere'nin çoğulu olduğu şeklinde de cevap verilmiştir; nitekim mekrümetin çoğulunun mekrüm olduğu söylendiği gibi. Aslının 'meysûretün' olduğu, sonra dammenin ona delaleti sebebiyle vâv harfinin hazfedilmesiyle hafifletildiği de söylenmiştir. { وَأَنْ تَصَدَّقُوا } “Sadaka olarak bağışlamanız”; iki tâ harfinden birinin hazfiyle okunmuştur. Aslının 'tetasaddakū' olması ve ikinci tâ'nın sâd harfine çevrilip idğam edilmesi esasına göre sâd'ın şeddesiyle de okunmuştur; yani darlık içindeki borçlularınıza ana paralarınızı tamamen veya kısmen sadaka olarak bağışlamanız { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; yani mühlet tanımaktan daha çok sevaplıdır yahut alacağınız şeyden daha hayırlıdır, çünkü o tükenir bu ise baki kalır.

أخرج ابن المنذر عن الضحاك قال: النظرة واجبة وخير الله تعالى الصدقة على النظرة، وقيل: المراد بالتصدق الإنظار لما

İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan şöyle rivayet etmiştir: "Mühlet vermek vaciptir, Allah Teâlâ sadaka vermeyi mühlet vermekten daha hayırlı kılmıştır." Sadaka vermekten maksadın mühlet tanımak olduğu da söylenmiştir; çünkü

أخرج أحمد عن عمران بن الحصين قال: «قال رسول الله ﷺ: من كان له على رجل حق فأخره كان له بكل يوم صدقة»

Ahmed, İmrân b. Husayn'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kimin bir adam üzerinde hakkı olur da ona mühlet tanırsa, her günü için kendisine bir sadaka [sevabı] olur."»

وضعفه الإمام مع مخالفته للمأثور بأن وجوب الإنظار ثبت بالآية الأولى فلا بد من حمل هذه الآية على فائدة زائدة وبأن قوله سبحانه: خَيْرٌ لَكُمْ لا يليق بالواجب بل بالمندوب، واستدل بإطلاق الآية من قال بوجوب إنظار المعسر مطلقا سواء كان الدين دين ربا أم لا. وهو الذي ذهب إليه ابن عباس رضي الله تعالى عنه، والحسن، والضحاك، وأئمة أهل البيت، وذهب شريح، وإبراهيم النخعي، وابن عباس رضي الله تعالى عنهما في رواية عنه إلى أنه لا يجب إلا في دين الربا خاصة وتأولوا الآية على ذلك. إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ جواب «إن» محذوف- أي إن كنتم تعلمون أنه خير لكم عملتموه- وفيه تحريض على الفعل وَاتَّقُوا يَوْماً. وهو يوم القيامة أو يوم الموت وتنكيره للتفخيم كما أن تعليق الاتقاء به للمبالغة في التحذير عما فيه من الشدائد التي تجعل الولدان شيبا تُرْجَعُونَ فِيهِ على البناء للمفعول من الرجع، وقرئ على البناء للفاعل من الرجوع والأول أدخل كما قيل: في التهويل، وقرئ- يرجعون- على طريق الالتفات، وقرأ أبيّ- تصيرون- وعبد الله- تردون. إِلَى اللَّهِ أي حكمه وفصله ثُمَّ تُوَفَّى أي تعطى كملا كُلُّ نَفْسٍ كسبت خيرا أو شرا ما كَسَبَتْ أي جزاء ذلك إن خيرا فخير وإن شرا فشر، والكسب العمل كيف كان كما نطقت به اللغة ودلت عليه الآثار، وكسب الأشعري لا يشعر به سوى الأشاعرة وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ جملة حالية من كل نفس وجمع باعتبار المعنى، وأعاد الضمير أولا مفردا اعتبارا باللفظ، وقدم اعتبار اللفظ لأنه الأصل ولأن اعتبار المعنى وقع رأس فاصلة فكان تأخيره أحسن، ولك أن تقول: إن الجمع أنسب بما يكون في يومه كما أن الإفراد أولى فيما إذا كان قبله.

İmam [Fahreddin er-Râzî], rivayete aykırı olmakla birlikte bu görüşü şu gerekçelerle zayıf bulmuştur: Mühlet vermenin vacipliği birinci ayetle sabit olmuştur, dolayısıyla bu ayeti fazladan bir faydaya hamletmek gerekir; ayrıca Yüce Allah'ın: { خَيْرٌ لَكُمْ } buyruğu vacibe değil menduba uygundur. Ayetin mutlak oluşundan hareketle, borç ister faiz borcu olsun ister olmasın, darlık içindeki borçluya mühlet vermenin mutlak olarak vacip olduğunu söyleyenler delil getirmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh, Hasan, Dahhâk ve Ehl-i Beyt imamlarının benimsediği görüş de budur. Şurayh, İbrâhîm en-Nehaî ve bir rivayette İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ise bunun sadece faiz borcunda vacip olduğu görüşüne gitmişler ve ayeti buna göre tevil etmişlerdir. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer bilirseniz.” «İn» şartının cevabı mahzuftur; yani "eğer bunun sizin için daha hayırlı olduğunu bilirseniz onu yaparsınız" demektir; bunda fiile teşvik vardır. { وَاتَّقُوا يَوْماً } “Ve bir günden sakının”; o da kıyamet günü veya ölüm günüdür. Nekre (belirsiz) gelmesi büyüklüğünü ifade etmek içindir; nitekim sakınmanın ona bağlanması da onda bulunan ve çocukları ihtiyarlatan şiddetlerden sakındırmada mübalağa içindir, { تُرْجَعُونَ فِيهِ } “o gün döndürüleceksiniz”; 'rec'' masdarından meçhul olarak okunmuştur. 'Rücû'' masdarından malum olarak da okunmuştur; birincisi denildiği gibi korkutuculukta daha etkilidir. İltifat yoluyla "yürce'ûne" şeklinde de okunmuştur; Übeyy "tesîrûne", Abdullah [b. Mes'ûd] ise "türaddûne" şeklinde okumuştur. { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a”; yani O'nun hükmüne ve faysalına, { ثُمَّ تُوَفَّى } “sonra tastamam verilir”; eksiksiz olarak verilir, { كُلُّ نَفْسٍ } “her nefse”; iyilik veya kötülük kazanan herkese, { ما كَسَبَتْ } “kazandığı”; yani kazandığının karşılığı; hayırsa hayır, şerse şer olarak. Kazanç (kesb), dilin ifade ettiği ve rivayetlerin delalet ettiği üzere ne şekilde olursa olsun ameldir; Eş'arî'nin kesbini ise Eş'arîlerden başkası hissetmez. { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “ve onlara haksızlık edilmez.” Her nefis ifadesinden hal cümlesidir; manaya itibar edilerek çoğul getirilmiştir. Öncesinde ise lafza itibar edilerek zamir tekil döndürülmüştür; lafza itibar önce getirilmiştir çünkü asıl olan odur ve manaya itibar fasıla başında vaki olmuştur, dolayısıyla sona bırakılması daha güzeldir. Şöyle de diyebilirsin: Çoğul gelmesi o günde olacak şeylere daha uygundur, nitekim tekil gelmesi de ondan önceki duruma daha uygundur.

أخرج غير واحد من غير طريق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن آية وَاتَّقُوا يَوْماً إلخ آخر ما نزل من القرآن، واختلف في مدة بقائه بعدها ﵊ فقيل: تسع ليال، وقيل: سبعة أيام، وقيل: ثلاث ساعات،

Pek çok âlim çeşitli yollardan İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet etmiştir ki: { وَاتَّقُوا يَوْماً } ayeti Kur'an'dan en son inen ayettir. Ondan sonra Resûlullah aleyhisselâm'ın ne kadar yaşadığı konusunda ihtilaf edilmiştir: Dokuz gece denilmiştir; yedi gün denilmiştir; üç saat denilmiştir;

وقيل: أحدا وعشرين يوما، وقيل: أحدا وثمانين يوما ثم مات- بنفسي هو- حيا وميتا ﷺ.

yirmi bir gün denilmiştir; seksen bir gün denilmiştir; sonra -canım ona diriyken de ölüyken de feda olsun- ﷺ vefat etmiştir.

روي أنه قال: اجعلوها بين آية الربا وآية الدين، وفي رواية أخرى أنه صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «جاءني جبرائيل فقال: اجعلوها على رأس مائتين وثمانين آية من البقرة»

Rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: "Onu faiz ayeti ile borç ayetinin arasına koyun." Diğer bir rivayette ise sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cebrail bana geldi ve: "Onu Bakara'nın iki yüz sekseninci ayetinin başına koy" dedi.»

ولا يعارض الرواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه في أن هذه آخر آية نزلت ما أخرجه البخاري. وأبو عبيد. وابن جرير. والبيهقي من طريق الشعبي عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: آخر آية أنزلها الله تعالى على رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم آية الربا، ومثله ما أخرجه البيهقي من طريق ابن المسيب عن عمر بن الخطاب- كما قاله محمد بن سلمة فيما نقله عنه علي بن أحمد الكرباسي- أن المراد من هذا أن آخر ما نزل من الآيات في البيوع آية الربا، أو أن المراد إن ذلك من آخر ما نزل كما يصرح به ما أخرجه الإمام أحمد، ولما أمر سبحانه بإنظار المعسر وتأجيله عقبه ببيان أحكام الحقوق المؤاجلة وعقود المداينة فقال عز من قائل:

Buhârî, Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Şa'bî yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan: "Allah Teâlâ'nın Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e indirdiği en son ayet faiz ayetidir" şeklindeki rivayeti ve Beyhakî'nin İbnü'l-Müseyyeb yoluyla Hz. Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği benzeri söz, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan gelen bu ayetin en son inen ayet olduğu rivayetiyle çelişmez. Zira Muhammed b. Seleme'nin -Ali b. Ahmed el-Kerbâsî'nin kendisinden naklettiğine göre- dediği gibi: Bundan murat, alışverişler konusunda en son inen ayetlerin faiz ayeti olduğudur yahut İmam Ahmed'in rivayetinin açıkça belirttiği gibi bundan murat onun en son inenlerden biri olduğudur. Yüce Allah darlık içindeki borçluya mühlet vermeyi ve tehir etmeyi emredince, bunun peşinden vadeli hakların hükümlerini ve borçlanma akitlerini beyan ederek şöyle buyurdu:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بالله تعالى وبما جاء منه إِذا تَدايَنْتُمْ أي تعاملتم وداين بعضكم بعضا بِدَيْنٍ فائدة ذكره تخليص المشترك ودفع الإيهام نصا لأن تَدايَنْتُمْ يجيء بمعنى تعاملتم بدين، وبمعنى تجازيتم، ولا يرد عليه أن السياق يرفعه لأن الكلام في النصوصية على أن السياق قد لا يتنبه له إلا الفطن، وقيل: ذكر ليرجع إليه الضمير إذ لولاه لقيل: فاكتبوا الدين فلم يكن النظم بذلك الحسن عند ذي الذوق العارف بأساليب الكلام، واعترض بأن التداين يدل عليه فيكون من باب اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ [المائدة: ٨] وأجيب بأن الدين لا يراد به المصدر بل هو أحد العوضين ولا دلالة للتداين عليه إلا من حيث السياق ولا يكتفى به في معرض البيان لا سيما وهو ملبس، وقيل: ذكر لأنه أبين لتنويع الدين إلى مؤجل، وحال لما في التنكير من الشيوع والتبعيض لما خص بالغاية ولو لم يذكر لاحتمل أن الدين لا يكون إلا كذلك إِلى أَجَلٍ أي وقت وهو متعلق بتداينتم، ويجوز أن يكون صفة للدين أي مؤخر أو مؤجل إلى أجل مُسَمًّى بالأيام أو الأشهر، أو نظائرهما مما يفيد العلم ويرفع الجهالة لا بنحو الحصاد لئلا يعود على موضوعه بالنقض فَاكْتُبُوهُ أي الدين بأجله لأنه أرفق وأوثق والجمهور على استحبابه لقوله سبحانه: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [البقرة: ٢٨٣] والآية عند بعض ظاهرة في أن كل دين حكمه ذلك، وابن عباس يخص الدين بالسلم فقد أخرج البخاري عنه أنه قال: أشهد أن السلف المضمون إلى أجل مسمى أن الله تعالى أجله وأذن فيه- ثم قرأ الآية- واستدل الإمام مالك بها على جواز تأجيل القرض وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ بيان لكيفية الكتابة المأمور بها وتعيين من يتولاها إثر الأمر بها إجمالا، ومفعول- يكتب- محذوف ثقة بانفهامه أو للقصد إلى إيقاع نفس الفعل والتقييد بالظرف للايذان بأنه ينبغي للكاتب أن لا ينفرد به أحد المتعاملين دفعا للتهمة، والجار متعلق بمحذوف وقع صفة للكاتب- أي ليكن الكاتب من شأنه التسوية وعدم الميل إلى أحد الجانبين بزيادة أو نقص- ويجوز أن يكون ظرفا لغوا متعلقا- بكاتب- أو بفعله، والمراد أمر المتداينين على طريق الكناية بكتابة عدل فقيه دين حتى يكون ما يكتبه موثوقا به متفقا عليه بين أهل العلم، فالكلام- كما قال الطيبي- مسوق لمعنى، ومدمج فيه آخر بإشارة النص- وهو اشتراط الفقاهة في الكاتب لأنه لا يقدر على التسوية في الأمور الخطرة إلا من كان فقيها- ولهذا استدل بعضهم بالآية على أنه لا يكتب الوثائق إلا عارف بها عدل مأمون، ومن لم يكن كذلك يجب على الإمام أو نائبه منعه لئلا يقع الفساد ويكثر النزاع والله لا يحب المفسدين.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; Allah Teâlâ'ya ve O'ndan gelenlere inananlar, { إِذا تَدايَنْتُمْ } “borçlandığınız zaman”; yani birbirinizle muamele yapıp birbirinize borç verdiğinizde, { بِدَيْنٍ } “bir borç ile”; bunun zikredilmesinin faydası, müşterek lafzı netleştirmek ve vehmi açık bir nas ile defetmektir; çünkü 'tedâyentum', borç ile muamele ettiniz anlamına geldiği gibi, karşılıklı ceza verdiniz anlamına da gelir. Bağlamın bu vehmi giderdiği itirazı yapılamaz; zira söz nas olmanın açıklığı hakkındadır; kaldı ki bağlama ancak anlayışlı kimseler dikkat eder. Zamirin ona dönmesi için zikredildiği de söylenmiştir; zira o olmasaydı "borcu yazın" denilirdi ve bu nazım, sözün üsluplarını bilen zevk sahibi katında o güzellikte olmazdı. 'Tedâyün' kelimesinin borca delalet ettiği, dolayısıyla bunun { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ } [el-Mâide: 8] kabilinden olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Borç ile masdar kastedilmemektedir; bilakis o iki bedelden biridir ve tedâyün fiilinin ona delaleti ancak bağlam yönündendir; açıklama makamında ise özellikle kapalılık varken bununla yetinilmez. Ayrıca nekrelikteki yaygınlık ve tahsis edici kayıt sebebiyle parça bildirme durumu bulunduğundan, borcun vadeli ve peşin kısımlarına ayrılmasını daha açık kılmak için zikredildiği de söylenmiştir; şayet zikredilmeseydi borcun sadece böyle olabileceği ihtimali doğardı. { إِلى أَجَلٍ } “bir vakte kadar”; yani bir vakte; bu 'tedâyentum' fiiline müteallaktır. Borcun sıfatı olması da caizdir; yani bir vakte kadar ertelenmiş veya vadeli kılınmış demektir, { مُسَمًّى } “belirlenmiş”; günlerle, aylarla veya cehaleti giderip bilgi ifade eden benzeri şeylerle; hasat vakti gibi şeylerle değil ki konusunu boşa çıkarmış olmasın. { فَاكْتُبُوهُ } “onu yazın”; yani borcu vadesiyle birlikte yazın, çünkü bu daha kolaylaştırıcı ve daha sağlamdır. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [el-Bakara: 283] buyruğundan ötürü cumhur bunun mendup olduğu görüşündedir. Ayet bazılarına göre her borcun hükmünün bu olduğu hususunda açıktır. İbn Abbâs ise borcu selem akdine tahsis eder; nitekim Buhârî ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Şehadet ederim ki belirlenmiş bir vakte kadar zimmette sabit olan selem akdini Allah Teâlâ helal kılmış ve ona izin vermiştir" -sonra bu ayeti okumuştur-. İmam Mâlik de borcun tehir edilmesinin (vadelendirilmesinin) caiz olduğuna bu ayetle delil getirmiştir. { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ } “Aranızda bir kâtip adaletle yazsın”; genel olarak emredilmesinin hemen ardından emredilen yazmanın nasıllığının beyanı ve onu üstlenecek kişinin tayinidir. Anlaşılacağına güvenildiği için veya bizzat fiilin meydana gelmesi kastedildiği için 'yektüb' fiilinin mef'ulü hazfedilmiştir. Zarf ile kayıtlanması, töhmeti defetmek için kâtibin muamele yapanlardan yalnız biriyle baş başa kalmaması gerektiğine dikkat çekmek içindir. Câr-mecrûr, kâtibin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır; yani kâtip, işi eşitlik gözetmek ve artırma ya da eksiltme yoluyla iki taraftan birine meyletmemek olan biri olsun demektir. Zarf-ı lağv olarak 'kâtib' kelimesine veya onun fiiline müteallak olması da caizdir. Maksat, borçlananlara kinaye yoluyla âdil, fakih ve dindar bir kimseye yazdırmalarını emretmektir; ta ki yazdığı şey güvenilir olsun ve ilim ehli arasında üzerinde ittifak edilsin. Tîbî'nin dediği gibi: Söz bir mana için sevk edilmiş, nassın işaretiyle içine başka bir mana yerleştirilmiştir; o da kâtipte fıkıh ehli olmanın şart koşulmasıdır, zira tehlikeli işlerde eşitliği ancak fakih olan kimse sağlayabilir. Bu sebeple bazısı bu ayetten, sözleşmeleri ancak onu bilen, âdil ve güvenilir kimsenin yazabileceğine delil getirmiştir; böyle olmayan kimseyi ise fesat meydana gelmemesi ve çekişmelerin çoğalmaması için imamın veya naibinin engellemesi vaciptir; Allah fesat çıkaranları sevmez.

وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أي لا يمتنع أحد من الكتاب الموصوفين بما ذكر أَنْ يَكْتُبَ بين المتداينين كتاب الدين كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ أي لأجل ما علمه الله تعالى من كتابة الوثائق وتفضل به عليه وهو متعلق- بيكتب- والكلام على حد- وأحسن كما أحسن الله تعالى إليك- أي- لا يأب أن يتفضل على الناس بكتابته لأجل أن الله تعالى تفضل عليه

{ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ } “Hiçbir kâtip çekinmesin”; zikredilen vasıflara sahip kâtiplerden hiçbiri kaçınmasın, { أَنْ يَكْتُبَ } “yazmaktan”; borçlananlar arasında borç senedini yazmaktan, { كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ } “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi”; yani Allah Teâlâ'nın kendisine sözleşme yazımını öğretmesi ve bunu kendisine lütfetmesi sebebiyle. Bu 'yektüb' fiiline müteallaktır; söz "Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsan et" kabilindendir; yani Allah Teâlâ kendisine lütfettiği

وميزه- ويجوز أن يتعلق الكاف- بأن يكتب- على أنه نعت لمصدر محذوف أو حال من ضمير المصدر على رأي سيبويه، والتقدير أن يكتب كتابة مثل ما علمه الله تعالى أو أن يكتبه أي الكتب مثل ما علمه الله تعالى وبينه له بقوله سبحانه: بِالْعَدْلِ وجوز أن يتعلق بقوله تعالى: فَلْيَكْتُبْ والفاء غير مانعة كما في وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ [المدثر: ٣] لأنها صلة في المعنى، والأمر بالكتابة بعد النهي عن الأداء منها على الأول للتأكيد، واحتيج إليه لأن النهي عن الشيء ليس أمرا بضده صريحا على الأصح فأكده بذكره صريحا اعتناء بشأن الكتابة، ومن هذا ذهب بعضهم إلى أن الأمر للوجوب ومن فروض الكفاية ولكن الأمر لما كان لنا لا علينا صرف عن ذلك لئلا يعود ما تقدم في مسألة جهالة الأجل، وأما على الوجه الثاني فلا تأكيد وإنما هو أمر بالكتابة المقيدة بعد النهي عن الامتناع من المطلقة وهذا لا يفيد التأكيد لأن النهي عن الامتناع عن المطلق لا يدل على الأمر بالمقيد ليكون ذكره بعده تأكيدا، وادعاه بعضهم لأنه إذا كان الامتناع عن مطلق الكتابة منهيا فلأن يكون الامتناع عن الكتابة الشرعية منهيا بطريق الأولى، والنهي عن الامتناع عن الكتابة الشرعية أمر بها فيكون الأمر بالكتابة الشرعية صريحا للتوكيد، وأيضا إذا ورد مطلق ومقيد الحادثة واحدة يحمل المطلق على المقيد سواء تقدم المطلق أو تأخر فكما حمل الأمر بمطلق الكتابة في الوجه الأول على الكتابة المقيدة ليفيد التأكيد فلم لم يحمل النهي عن الامتناع عن مطلق الكتابة على الكتابة المقيدة للتأكيد، وهل التفرقة بين الأمرين إلا تحكم بحت كما لا يخفى؟! و «ما» قيل: إما مصدرية أو كافة- وجوز أن تكون موصولة أو موصوفة- وعليهما فالضمير لها، وعلى الأولين للكاتب، وقدر بعضهم على كل تقدير المفعول الثاني لعلم كتابة الوثائق فافهم وَلْيُمْلِلِ من الإملال بمعنى الإلقاء على الكاتب ما يكتبه وفعله أمللت، وقد يبدل أحد المضاعفين ياء ويتبعه المصدر فيه وتبدل همزة لتطرفها بعد ألف زائدة فيقال: إملاء فهو والإملال بمعنى أي، وليكن الملقى على الكاتب ما يكتبه من الدين الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وهو المطلوب لأنه المشهود عليه فلا بد أن يكون هو المقر لا غيره وانفهام الحصر من تعليق الحكم بالوصف فإن ترتيب الحكم على الوصف مشعر بالعلية والأصل عدم علة أخرى وَلْيَتَّقِ أي الذي عليه الحق اللَّهَ رَبَّهُ جمع بين الاسم الجليل والوصف الجميل مبالغة في الحث على التقوى بذكر ما يشعر بالجلال والجمال وَلا يَبْخَسْ أي لا ينقص مِنْهُ أي من الحق الذي يمليه على الكاتب شَيْئاً وإن كان حقيرا، وقرئ «شيا» بطرح الهمزة و «شيّا» بالتشديد. وهذا هو التفسير المأثور عن سعيد بن جبير، وقيل: يجوز أن يرجع ضمير- يتق- للكاتب وليس بشيء لأن ضمير يبخس لمن عليه الحق إذ هو الذي يتوقع منه البخس خاصة، وأما الكاتب فيتوقع منه الزيادة كما يتوقع منه النقص فلو أريد نهيه لنهي عن كليهما، وقد فعل ذلك حيث أمر بالعدل، وإرجاع كل منهما تفكيك لا يدل عليه دليل، وإنما شدد في تكليف المملي حيث جمع فيه بين الأمر بالاتقاء والنهي عن البخس لما فيه من الدواعي إلى المنهي عنه فإن الإنسان مجبول على دفع الضرر عنه ما أمكن، وفي مِنْهُ وجهان: أحدهما أن يكون متعلقا ببخس ومن- لابتداء الغاية، وثانيهما أن يكون متعلقا بمحذوف لأنه في الأصل صفة للنكرة فلما قدمت عليه نصب حالا. وشَيْئاً إما مفعول به وإما مصدر فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ صرح بذلك في موضع الإضمار لزيادة الكشف لا لأن الأمر والنهي لغيره، وعليه متعلق بمحذوف أي وجب والحق فاعل، وجوز أن يكون عَلَيْهِ خبرا مقدما، الْحَقُّ مبتدأ مؤخرا فتكون الجملة اسمية، وعلى التقديرين لا محل لها من الإعراب لأنها صلة الموصول سَفِيهاً أي عاجزا أحمق قاله ابن زيد، أو جاهلا بالإملال قاله مجاهد، أو مبذرا لماله ومفسدا لدينه قاله الشافعي أَوْ ضَعِيفاً أي

ve onu üstün kıldığı için insanlara yazısıyla lütufta bulunmaktan çekinmesin demektir. Kâf harfinin, mahzuf bir masdara sıfat yahut Sîbeveyhi'nin görüşüne göre masdarın zamirinden hal olarak { أَنْ يَكْتُبَ } fiiline müteallak olması da caizdir; takdiri şöyledir: Allah Teâlâ'nın kendisine öğrettiği gibi bir yazışla yazsın veya onu, yani yazmayı Allah Teâlâ'nın kendisine öğrettiği ve { بِالْعَدْلِ } buyruğu ile açıkladığı gibi yazsın demektir. Yüce Allah'ın: { فَلْيَكْتُبْ } buyruğuna müteallak olması da caiz görülmüştür; fâ harfi { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ } [el-Müddessir: 3] ayetinde olduğu gibi engel değildir, çünkü manen sıladır. Birinci görüşe göre yazmaktan kaçınmanın yasaklanmasından sonra yazmanın emredilmesi pekiştirme (tekit) içindir; buna ihtiyaç duyulmuştur çünkü en sahih görüşe göre bir şeyden nehiy, açıkça onun zıddını emretmek demek değildir; bu sebeple yazma işine verilen öneme binaen onu açıkça zikrederek pekiştirmiştir. Bundan dolayı bazısı bu emrin vücub için ve farz-ı kifâyelerden olduğu görüşüne varmıştır; ancak emir bizim lehimize olup aleyhimize olmadığından, vadenin belirsizliği meselesinde geçen durum tekrarlanmasın diye bundan sarfı nazar edilmiştir. İkinci veçhe göre ise bir tekit yoktur; bilakis mutlak yazmaktan kaçınmanın nehyedilmesinden sonra mukayyet yazmanın emredilmesidir. Bu da tekit ifade etmez; zira mutlaktan kaçınmanın nehyedilmesi mukayyet olanın emredildiğine delalet etmez ki peşinden zikredilmesi tekit olsun. Bazısı bunu şöyle iddia etmiştir: Mutlak yazmaktan kaçınmak yasaklanmışsa, şer'î yazmaktan kaçınmanın öncelikle yasaklanmış olması gerekir; şer'î yazmaktan kaçınmanın yasaklanması ise onu emretmektir; dolayısıyla şer'î yazmanın açıkça emredilmesi tekit için olur. Ayrıca tek bir olayda mutlak ve mukayyet varid olduğunda, mutlak ister önce gelsin ister sonra gelsin mukayyede hamledilir; nasıl ki birinci veçhede mutlak yazma emri tekit ifade etsin diye mukayyet yazmaya hamledildiyse, mutlak yazmaktan kaçınma nehye neden tekit için mukayyet yazmaya hamledilmesin? İki durum arasındaki ayrım gizli olmadığı üzere sırf keyfî bir yaklaşımdan başka nedir ki?! 'Mâ' lafzının masdariyye veya kâffe olduğu söylenmiştir; mevsûle veya mevsûfe olması da caiz görülmüştür; bu iki duruma göre zamir ona döner, ilk ikisine göre ise kâtibe döner. Bazıları her ihtimale göre 'alleme' fiilinin ikinci mef'ulünü "vesikaların yazımı" olarak takdir etmiştir, iyi anla. { وَلْيُمْلِلِ } “ve yazdırsın”; imlâl kökünden olup yazana yazacağı şeyi söyleyip yazdırmak demektir; fiili 'emleytü'dür. Bazen şeddeli iki harften biri ya harfine çevrilir ve masdar da ona tabi olur; zait bir eliften sonra sonda yer aldığı için hemzeye çevrilir ve 'imlâ' denilir; o halde o imlâl ile aynı anlamdadır; yani kâtibe yazacağı borcu söyleyip yazdıran kimse olsun: { الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “üzerinde hak olan kimse”; yani borçludur; çünkü aleyhine şahitlik edilen odur, dolayısıyla ikrar edenin başkası değil bizzat kendisi olması gerekir. Hasr (sınırlama) manası, hükmün vasfa bağlanmasından anlaşılmaktadır; zira hükmün vasfa tertip edilmesi illet hissettirir, asıl olan ise başka bir illetin bulunmamasıdır. { وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın”; celal ve cemali hissettiren şeyleri zikrederek takvaya teşvikte mübalağa için yüce isim ile güzel sıfatı bir arada zikretmiştir, { وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً } “ondan hiçbir şeyi eksiltmesin”; yani kâtibe yazdırdığı haktan değersiz bile olsa hiçbir şeyi eksiltmesin. Hemzenin atılmasıyla "şey'en" ve şedde ile "şeyyen" şeklinde de okunmuştur. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilen tefsir budur. { يَتَّقِ } fiilindeki zamirin kâtibe dönmesinin caiz olduğu söylenmişse de bu bir şey değildir; çünkü eksiltme (yebhas) fiilinin zamiri üzerinde hak olan kimseyedir, zira eksiltme yapması özellikle kendisinden beklenen odur. Kâtibe gelince, ondan eksiltme beklendiği gibi artırma da beklenir; şayet onun nehyedilmesi murat edilseydi her ikisinden de nehyedilirdi, nitekim adaletle emrolunduğu yerde bu yapılmıştır. Zamirlerin her birini farklı yere döndürmek ise delili olmayan bir parçalamadır. Yazdıran kimsenin mükellefiyetinde takva emri ile eksiltme nehyini bir arada toplamak suretiyle şiddet gösterilmesi, onda yasaklanan şeye sevk edici arzuların bulunmasından dolayıdır; zira insan gücü yettiğince zararı kendisinden defetmeye meyilli yaratılmıştır. { مِنْهُ } ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi 'yehbasa' fiiline müteallak olmasıdır ve 'min' ibtida-i gaye içindir; ikincisi ise mahzuf bir kelimeye müteallak olmasıdır, çünkü asılda nekrenin sıfatıdır, onun önüne geçince hal olarak mansub olmuştur. { شَيْئاً } lafzı ise ya mef'ûlün bih ya da masdardır. { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “Şayet üzerinde hak olan kimse olursa”; zamir makamında bunun açıkça zikredilmesi konuyu daha fazla aydınlatmak içindir, yoksa emir ve nehyin başkasına yönelik olmasından ötürü değildir. 'Aleyhi' mahzuf bir fiile müteallaktır; yani borç vacip oldu demektir ve 'el-hakku' failidir. 'Aleyhi'nin öne geçmiş haber, 'el-hakku'nun ise tehir edilmiş mübteda olması da caiz görülmüştür ki bu durumda cümle isim cümlesi olur. Her iki takdire göre de sıla cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur. { سَفِيهاً } “aklı ermez”; yani İbn Zeyd'in dediğine göre aciz ve ahmak yahut Mücâhid'in dediğine göre yazdırmayı bilmeyen yahut Şâfiî'nin dediğine göre malını saçıp savuran ve dinini ifsâd eden biri, { أَوْ ضَعِيفاً } “yahut zayıf”; yani

صبيا، أو شيخا خرفا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ جملة معطوفة على مفرد هو خبر كان لتأويلها بالمفرد أي- أو غير مستطيع

çocuk veya bunak bir ihtiyar, { أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ } “yahut bizzat kendisi yazdırmaya güç yetiremiyorsa”; müfred olan 'kâne'nin haberine matuf bir cümledir, çünkü müfrede tevil edilmektedir; yani "yahut güç yetiremeyen biri ise" demektir;

للاملاء بنفسه لخرس- كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أو لما هو أعم منه ومن الجهل باللغة وسائر العوارض المانعة، والضمير البارز توكيد للضمير المستتر في- أن يمل- وفائدة التوكيد به رفع المجاز الذي كان يحتمله إسناد الفعل إلى الضمير والتنصيص على أنه غير مستطيع بنفسه، وقيل: إن الضمير فاعل- ليمل- وتغيير الأسلوب اعتناء بشأن النفي، ولا يخفى حسن الإدغام هنا والفك فيما تقدم، ومثله الفك في قوله تعالى: فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ أي متولي أمره وإن لم يكن خصوص الولي الشرعي فيشمل القيّم والوكيل والمترجم، والإقرار عن الغير في مثل هذه الصورة مقبول وفرق بينه وبين الإقرار على الغير فاعرفه بِالْعَدْلِ بين صاحب الحق والمولى عليه فلا يزيد ولا ينقص ولم يكلف بعين ما كلف به من غير الحق لأنه يتوقع منه الزيادة كما يتوقع منه البخس، واستدل بعضهم- بالآية على أنه لا يجوز أن يكون الوصي ذميا ولا فاسقا وأنه يجوز أن يكون عبدا أو امرأة لأنه لم يشترط في الأولياء إلا العدالة ذكره ابن الفرس- وليس بشيء كما لا يخفى.

İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği gibi dilsizlik sebebiyle yahut dilsizlikten, dili bilmemekten ve engelleyici diğer tüm arızalardan daha genel bir sebeple bizzat yazdırmaya [güç yetiremiyorsa]. Zahir olan zamir (hüve), { أَنْ يُمِلَّ } fiilindeki müstetir zamiri tekit içindir; onunla tekit yapılmasının faydası, fiilin zamire isnad edilmesinin taşıyabileceği mecaz ihtimalini bertaraf etmek ve bizzat kendisinin güç yetiremediğini açıkça belirtmektir. Zamirin { يُمِلَّ } fiilinin faili olduğu da söylenmiştir; üslubun değiştirilmesi olumsuzluk konusuna verilen önemden dolayıdır. Burada idğamın, daha önce ise feshin güzel olduğu gizli değildir; Yüce Allah'ın şu buyruğundaki fesh de bunun gibidir: { فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ } “velisi yazdırsın”; yani özel olarak şer'î veli olmasa bile onun işini üstlenen kimse; dolayısıyla kayyımı, vekili ve tercümanı kapsar. Bu gibi bir durumda başkası adına yapılan ikrar kabul edilir; başkası aleyhine ikrar ile bunun arasındaki farkı bil. { بِالْعَدْلِ } “adaletle”; hak sahibi ile vesayet altındaki kimse arasında adaletle; ne artırsın ne de eksiltsin. Borçlunun mükellef tutulduğu şeyin aynısıyla mükellef tutulmamıştır; çünkü ondan eksiltme beklendiği gibi artırma da beklenir. Bazıları bu ayetten vasînin zimmî ve fâsık olmasının caiz olmadığına, köle veya kadın olmasının ise caiz olduğuna delil getirmiştir; çünkü velilerde adaletten başkası şart koşulmamıştır, bunu İbnü'l-Fers zikretmiştir; ancak gizli olmadığı üzere bu bir şey değildir.

ومن الناس من استدل بقوله سبحانه: فَلْيَكْتُبْ وَلا يَأْبَ على وجوب الكتابة وإلى ذلك ذهب الشعبي، والجبائي، والرماني إلا أنهم قالوا: إنها واجبة على الكفاية- وإليه يميل كلام الحسن- وقال مجاهد، والضحاك: واجب عليه أن يكتب إذا أمر، وقيل: هي مندوبة، وروي عن الضحاك أنها كانت واجبة ثم نسخ ذلك.

İnsanlardan bazısı Yüce Allah'ın: { فَلْيَكْتُبْ } ve { وَلا يَأْبَ } buyruklarından yazmanın vacip olduğuna delil getirmiştir; Şa'bî, Cübbâî ve Rummânî bu görüşe varmışlardır, ancak onlar bunun farz-ı kifâye olduğunu söylemişlerdir -Hasan'ın sözü de buna meyletmektedir-. Mücâhid ve Dahhâk ise: "Kendisine emredildiğinde yazması ona vaciptir" demişlerdir. Mendup olduğu da söylenmiştir. Dahhâk'tan onun önceden vacip olduğu, sonra bunun neshedildiği rivayet edilmiştir.

وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ أي اطلبوهما ليتحملا الشهادة على ما جرى بينكما، وجوز أن تكون السين والتاء زائدتين أي اشهدوا، وفي اختيار صيغة المبالغة إيماء إلى طلب من تكررت منه الشهادة فهو عالم بموقعها مقتدر على أدائها وكأن فيه رمزا إلى العدالة لأنه لا يتكرر ذلك من الشخص عند الحكام إلا وهو مقبول عندهم ولعله لم يقل رجلين لذلك، والأمر للندب أو للوجوب على الخلاف في ذلك مِنْ رِجالِكُمْ متعلق باستشهدوا- ومِنْ لابتداء الغاية أو بمحذوف على أنه صفة لشهيدين، ومِنْ تبعيضية والخطاب للمؤمنين المصدر بهم الآية، وفي ذكر الرجال مضافا إلى ضمير المخاطبين دلالة على اشتراط الإسلام والبلوغ والذكورة في الشاهدين، والحرية لأن المتبادر من الرجال الكاملون والأرقاء بمنزلة البهائم، وأيضا خطابات الشرع لا تنتظم العبيد بطريق العبارة كما بين في محله، وذهب الإمامية إلى عدم اشتراط الحرية في قبول الشهادة وإنما الشرط فيه عندهم الإسلام والعدالة، وإلى ذلك ذهب شريح، وابن سيرين، وأبو ثور، وعثمان البتي وهو خلاف المروي عن علي كرم الله تعالى وجهه- فإنه لم يجوز شهادة العبد في شيء ولم تتعرض الآية لشهادة الكفار بعضهم على بعض، وأجاز ذلك قياسا الإمام أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه وإن اختلفت مللهم.

{ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ } “İki de şahit tutun”; yani aranızda cereyan eden muameleye şahitlik etmeleri için iki şahit isteyin. Sîn ve tâ harflerinin zait olması da caiz görülmüştür; yani şahit tutun demektir. Mübalağa sıygasının seçilmesinde, kendisinden defalarca şahitlik sadır olmuş, dolayısıyla onun yerini bilen ve eda etmeye gücü yeten kimsenin talep edilmesine bir ima vardır; sanki bunda adalete de bir işaret bulunmaktadır; çünkü bu durum hâkimler nezdinde ancak kendileri katında makbul olan kimseden tekerrür eder; belki de bu sebeple 'iki adam' denilmemiştir. Emir, bu konudaki ihtilafa göre nedb (mendupluk) veya vücub (vaciplik) içindir. { مِنْ رِجالِكُمْ } “erkeklerinizden”; { اسْتَشْهِدُوا } fiiline müteallaktır ve 'min' ibtida-i gaye içindir yahut { شَهِيدَيْنِ }'nin sıfatı olarak mahzuf bir kelimeye müteallaktır ve 'min' teb'îziyyedir. Hitap, ayetin başında kendilerine seslenilen müminleredir. Erkeklerin muhatapların zamirine izafe edilerek zikredilmesinde, iki şahitte İslam, büluğ ve erkeklik şartının bulunduğuna delalet vardır; ayrıca hürriyet şartına da delalet eder, çünkü erkeklerden ilk akla gelen kâmil kimselerdir, köleler ise hayvanlar mesabesindedir; ayrıca şer'î hitaplar kendi yerinde açıklandığı üzere ibare yoluyla köleleri kapsamaz. İmâmiyye mezhebi, şahitliğin kabulünde hürriyetin şart olmadığı, onlar nezdinde şartın ancak İslam ve adalet olduğu görüşüne gitmiştir. Şurayh, İbn Sîrîn, Ebû Sevr ve Osmân el-Bettî de bu görüşe varmıştır. Bu ise Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edilene aykırıdır; zira o kölenin hiçbir konudaki şahitliğini caiz görmemiştir. Ayet, kâfirlerin birbirleri aleyhindeki şahitliğine değinmemiştir; İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh dinleri farklı olsa bile kıyasen bunu caiz görmüştür.

فَإِنْ لَمْ يَكُونا أي الشهيدان رَجُلَيْنِ أي لم يقصد إشهادهما ولو كانا موجودين والحكم من قبيل نفي العموم لا عموم النفي وإلا لم يصح قوله تعالى: فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ أي فان لم يكونا رجلين مجتمعين فليشهد رجل وامرأتان، أو فرجل وامرأتان يشهدون. أو يكفون، أو فالشاهد رجل وامرأتان أو فليستشهد رجل وامرأتان، أو فليكن رجل وامرأتان شهودا، وإن جعلت- يكن- تامة استغنى عن تقدير شهود، وكفاية الرجل والمرأتين في الشهادة فيما عدا الحدود والقصاص عندنا، وعند الشافعي في الأموال خاصة لا في غيرها كعقد النكاح، وقال مالك: لا تجوز شهادة أولئك في الحدود ولا القصاص، ولا الولاء ولا الإحصان، وتجوز في الوكالة والوصية إذا لم يكن فيها عتق، وأما قبول شهادة النساء مفردات فقد قالوا به في الولادة والبكارة والاستهلال وما يجري مجرى ذلك ما بين في الكتب الفقهية، وقرئ- «وامرأتان» - بهمزة ساكنة، ولعل ذلك لاجتماع المتحركات مِمَّنْ تَرْضَوْنَ متعلق بمحذوف وقع صفة لرجل وامرأتان أي كائنون ممن ترضونهم والتصريح بذلك هنا مع تحقق اعتباره في كل شهيد لقلة اتصاف النساء به

{ فَإِنْ لَمْ يَكُونا } “Eğer ikisi olmazsa”; yani iki şahit, { رَجُلَيْنِ } “iki erkek”; yani mevcut olsalar bile ikisini şahit tutmak kastedilmemişse. Bu hüküm umûmun nefyedilmesi (nefy-i umûm) kabilindendir, olumsuzluğun genelliği (umûmu's-selb) kabilinden değildir; aksi takdirde Yüce Allah'ın: { فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ } “o takdirde bir erkek ve iki kadın” buyruğu sahih olmazdı; yani eğer bir arada iki erkek bulunmazsa bir erkek ve iki kadın şahitlik etsin yahut bir erkek ve iki kadın şahitlik ederler veya yeterli olurlar yahut şahit bir erkek ve iki kadındır yahut bir erkek ve iki kadın şahit tutulsun veya bir erkek ve iki kadın şahit olsunlar takdirindedir. Şayet { يَكُونا } fiili tâmme kılınırsa "şuhûden" takdirine ihtiyaç kalmaz. Şahitlikte bir erkek ve iki kadının yeterli olması, bize göre hadler ve kısas dışındaki konulardadır; Şâfiî'ye göre ise nikâh akdi gibi diğer konularda değil yalnızca mallardadır. Mâlik şöyle demiştir: Bunların şahitliği hadlerde, kısasta, velâda ve ihsanda caiz değildir; içinde azat etme bulunmayan vekâlet ve vasiyette ise caizdir. Kadınların tek başlarına şahitliklerinin kabulüne gelince; fıkıh kitaplarında açıklandığı üzere doğum, bekâret, [bebeğin] ağlayarak doğması ve bu minvaldeki konularda bunun geçerli olduğunu söylemişlerdir. "Ve'mraetâni" kelimesi hemzenin sükûnu ile de okunmuştur; bu belki de harekelerin peş peşe gelmesinden ötürüdür. { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ } “razı olacağınız kimselerden”; bir erkek ve iki kadının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır; yani razı olacağınız kimselerden olanlar demektir. Kadınların bu vasıfla nitelenmesi az olduğundan, her şahitte bunun gözetildiği kesin olmakla birlikte burada açıkça belirtilmiştir;

فلا يرد ما في البحر من أن جعله صفة للمذكور يشعر بانتفاء هذا الوصف عن شهيدين، وقيل: هو صفة لشهيدين- وضعف بالفصل الواقع بينهما، وقيل: بدل من- رجالكم- بتكرير العامل وضعف بالفصل أيضا، واختار أبو حيان تعلقه- باستشهدوا- ليكون قيدا في الجميع ويلزمه الفصل بين اشتراط المرأتين وتعليله- وهو كما ترى- والخطاب للمؤمنين وقيل: للحكام ولم يقل من المرضيين لافهامه اشتراط كونهم كذلك في نفس الأمر ولا طريق لنا إلى معرفته فإن لنا الظاهر والله تعالى يتولى السرائر مِنَ الشُّهَداءِ متعلق بمحذوف على أنه حال من العائد المحذوف أي ممن ترضونهم حال كونهم كائنين بعض الشهداء لعلمكم بعدالتهم وإدراج النساء في الجمع بطريق التغليب.

böylece el-Bahr'daki, bunun zikredilenin sıfatı kılınmasının bu vasfın iki erkek şahitte bulunmadığını hissettireceği itirazı varit olmaz. İki erkek şahidin sıfatı olduğu da söylenmiş, fakat araya giren fasıla sebebiyle zayıf bulunmuştur. Âmilin tekrarıyla { رجالكم } lafzından bedel olduğu da söylenmiş, yine fasıla sebebiyle zayıf bulunmuştur. Ebû Hayyân ise hepsinde kayıt olsun diye { اسْتَشْهِدُوا } fiiline taallukunu tercih etmiştir; bu ise iki kadın şartı ile onun gerekçelendirilmesi arasını ayırmayı gerektirir ki bu da gördüğün gibidir. Hitap müminleredir; hâkimlere olduğu da söylenmiştir. "Rıza gösterilenlerden" denilmeyip böyle denilmesi, onların hakikatte de böyle olmalarının şart koşulduğunu hissettirmemek içindir; zira bizim bunu bilmemize imkân yoktur; nitekim bize düşen zahirdir, gizli olanları ise Allah Teâlâ bilir. { مِنَ الشُّهَداءِ } “şahitlerden”; mahzuf bir kelimeye müteallak olup mahzuf olan aid zamirinden haldir; yani adaletlerini bildiğiniz için bazı şahitlerden olan razı olacağınız kimselerden demektir; kadınların bu çoğula dâhil edilmesi tağlîb yoluyladır.

أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى بيان لحكمة مشروعية الحكم واشتراط العدد في النساء أي شرع ذلك إرادة أن تذكر إحداهما الأخرى إن ضلت إحداهما لما أن النسيان غالب على طبع النساء لكثرة الرطوبة في أمزجتهن، وقدرت الإرادة لما أن قيد الطلب يجب أن يكون فعلا للآمر وباعثا عليه وليس هو هنا إلا إرادة الله تعالى للقطع بأن الضلال والتذكير بعده ليس هو الباعث على الأمر بل إرادة ذلك، واعترض بأن النسيان وعدم الاهتداء للشهادة لا ينبغي أن يكون مراد الله تعالى بالإرادة الشرعية سيما وقد أمر بالاستشهاد، وأجيب بأن الإرادة لم تتعلق بالضلال نفسه أعني عدم الاهتداء للشهادة بل بالضلال المرتب عليه الإذكار، ومن قواعدهم أن القيد هو مصب الغرض فصار كأنه علق الإرادة بالإذكار المسبب عن الضلال والمرتب عليه فيؤول التعليل إلى ما ذكرنا، وهذا أولى مما ذهب إليه البعض في الجواب من أن المراد من الضلال الإذكار لأن الضلال سبب للإذكار فأطلق السبب وأريد المسبب لظهور أنه لا يبقى على ظاهره معنى لقوله تعالى: فَتُذَكِّرَ قيل: والنكتة في إيثار أَنْ تَضِلَّ إلخ على- أن تذكر إن ضلت- الإيماء إلى شدة الاهتمام بشأن الإذكار بحيث صار ما هو مكروه كأنه مطلوب لأجله من حيث كونه مفضيا إليه، وإِحْداهُما الثانية يجوز أن تكون فاعل- تذكر- وليس من وضع المظهر موضع المضمر إذ ليست المذكرة هي الناسية، ويجوز أن تكون مفعولا لتذكر- والأخرى- فاعل وليس من قبيل ضرب موسى عيسى- كما وهم- حتى يتعين الأول بل من قبيل- أرضعت الصغرى الكبرى- لأن سبق إحداهما بعنوان نسبة الضلال رافع للضلال والسبب في تقديم المفعول على الفاعل التنبيه على الاهتمام بتذكير الضال ولهذا- كما قيل- عدل عن الضمير إلى الظاهر لأن التقديم حينئذ لا ينبه على الاهتمام كما ينبه عليه تقديم المفعول الظاهر الذي لو أخر لم يلزم شيء سوى وضعه موضعه الأصلي، وذكر غير واحد أن العدول عن- فتذكرها- الأخرى- وهي قراءة ابن مسعود كما رواه الأعمش- إلى ما في النظم الكريم لتأكيد الإبهام والمبالغة في الاحتراز عن توهم اختصاص الضلال- بإحداهما- بعينها والتذكير بالأخرى، وأبعد الحسين بن علي المغربي في هذا المقام فجعل ضمير إِحْداهُما الأولى راجعا إلى الشهادتين، وضمير إِحْداهُما الأخرى إلى المرأتين فالمعنى- أن تضل إحدى الشهادتين أي تضيع بالنسيان فتذكر إحدى المرأتين الأخرى منهما- وأيده الطبرسي بأنه لا يسمى ناسي الشهادة ضالا وإنما يقال: ضلت الشهادة إذا ضاعت كما قال سبحانه: ضَلُّوا عَنَّا [الأعراف: ٣٧] أي ضاعوا منا، وعليه يكون الكلام عاريا عن شائبة توهم الإضمار في مقام الإظهار رأسا وليس بشيء إذ لا يكون لاحداهما أخرى في الكلام مع حصول التفكيك وعدم الانتظام، وما ذكر في التأييد ينبىء عن قلة الاطلاع على اللغة.

{ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى } “Biri unutursa diğerinin ona hatırlatması için”; hükmün meşruiyet hikmetinin ve kadınlarda sayının şart koşulmasının beyanıdır; yani kadınların mizaçlarındaki rutubetin çokluğundan dolayı unutma tabiatlarına galip geldiği için, kadınlardan biri unutursa diğerinin ona hatırlatması irade edildiğinden bu meşru kılınmıştır. İrade takdir edilmiştir; çünkü talep kaydının emredenin fiili ve onu buna sevk eden illet olması gerekir; burada ise o ancak Allah Teâlâ'nın iradesidir; zira şüphe yok ki emre sevk eden sebep şaşırma/unutma ve ardından gelen hatırlatma değil, bunun irade edilmesidir. Unutmanın ve şahitliği hatırlayamamanın, özellikle şahit tutma emredilmişken, şer'î irade ile Allah Teâlâ'nın muradı olamayacağı itirazı yapılmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: İrade, unutmanın bizzat kendisine, yani şahitliği hatırlayamamaya değil, hatırlatmanın kendisine bağlandığı unutmaya taalluk etmiştir. Onların kaidelerindendir ki kayıt maksadın odak noktasıdır; dolayısıyla iradeyi unutmadan kaynaklanan ve ona bağlı olan hatırlatmaya bağlamış gibi oldu ve ta'lil zikrettiğimiz şekle vardı. Bu cevap, bazılarının unutmaktan muradın hatırlatmak olduğu yönündeki cevabından daha evladır; zira unutma hatırlatmanın sebebidir, bu yüzden sebep zikredilip müsebbep kastedilmiştir denilmiştir; fakat açıktır ki bu durumda Yüce Allah'ın: { فَتُذَكِّرَ } buyruğu zahiri üzere bir mana taşımaz. Denildi ki: { أَنْ تَضِلَّ } ifadesinin "unutursa hatırlatsın" yerine tercih edilmesindeki nükte, hatırlatma işine verilen büyük öneme ima etmektir; öyle ki hoş görülmeyen şey, ona ulaştırıcı olması yönüyle sanki kendisi için talep edilir hale gelmiştir. İkinci { إِحْداهُما } lafzının { تذكر } fiilinin faili olması caizdir ve bu zahir ismin zamir yerine konulması kabilinden değildir, çünkü hatırlatan kimse unutan kimse değildir. { تذكر } fiilinin mef'ulü, { الْأُخْرى } lafzının da faili olması caizdir; vehmedildiği gibi bu durum 'Musa İsa'yı dövdü' kabilinden olmayıp 'küçük büyüğü emzirdi' kabilindendir ki bu sebeple birinci vecih taayyün etmez; çünkü birinci 'ihdâhumâ'nın unutmanın nispeti unvanıyla öne geçmesi karışıklığı gidermektedir. Mef'ulün failden öne geçirilmesinin sebebi, unutan kimseye hatırlatmanın önemine dikkat çekmektir; bu sebeple denildiği gibi zamirden zahir isme dönülmüştür; zira zamir kullanılsaydı öne geçirme, zahir mef'ulün öne geçirilmesinin dikkat çektiği öneme dikkat çekmezdi; çünkü zahir mef'ul sona bırakılsaydı asıl yerine konulmasından başka bir şey gerekmezdi. Pek çok âlim, A'meş'in rivayet ettiği İbn Mes'ûd kıraati olan "fe-tüzekkirehe'l-uhrâ" ifadesinden yüce nazımdaki şekle dönülmesinin, kapalılığı pekiştirmek ve unutmanın kadınlardan özellikle 'birine', hatırlatmanın da 'diğerine' mahsus olduğu vehminden sakınmada mübalağa yapmak için olduğunu zikretmiştir. Hüseyin b. Ali el-Mağribî bu makamda uzak bir teville birinci { إِحْداهُما } zamirini iki şahitliğe, ikinci { إِحْداهُما } zamirini ise iki kadına döndürmüş ve mana: "İki şahitlikten biri unutulup zayi olursa, iki kadından biri diğerine hatırlatsın" şeklinde olur demiştir. Tabersî de şahitliği unutan kimseye 'dâll' (sapan/şaşıran) denilmeyeceğini, ancak şahitlik zayi olduğunda "şahitlik saptı/kayboldu" denileceğini, nitekim Yüce Allah'ın: { ضَلُّوا عَنَّا } [el-A'râf: 37] yani "bizden kayboldular" buyurduğunu belirterek bunu desteklemiştir. Buna göre söz, izhar makamında izmar vehminden tamamen ari olur; fakat bu bir şey değildir, zira kopukluk ve tertipsizlik meydana gelmekle birlikte kelamda 'ihdâhumâ' için bir 'uhrâ' bulunmaz; teyit için zikredilen şey de dil konusundaki bilgi azlığına delalet eder.

ففي نهاية ابن الأثير وغيرها إطلاق الضال على الناسي، وقد روي ذلك في الآية عن سعيد بن جبير، والضحاك، والربيع، والسدي، وغيرهم، ويقرب هذا في الغرابة مما قيل: إنه من بدع التفسير وهو ما حكي عن ابن عيينة أن معنى فَتُذَكِّرَ إلخ فتجعل إحداهما اخرى ذكرا يعني أنهما إذا اجتمعتا كانتا بمنزلة الذكر فإن فيه قصورا من جهة المعنى

Nitekim İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye'sinde ve diğer eserlerde unutan kimseye 'dâll' denildiği geçmektedir. Bu mana ayette Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, Rebî', Süddî ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Bu gariplikte, tefsir bidatlerinden olduğu söylenen şu görüşe de yaklaşmaktadır: İbn Uyeyne'den { فَتُذَكِّرَ } ayetinin manasının "onlardan biri diğerini erkek kılsın", yani ikisi bir araya geldiklerinde bir erkek mesabesinde olurlar şeklinde olduğu nakledilmiştir; zira bunda mana ve

واللفظ لأن التذكير في مقابلة النسيان معنى مكشوف وغرض بيّن، ورعاية العدد لأن النسوة محل النسيان كذلك ولأن جعلها ذكرا مجاز عن إقامتها مقام الذكر ثم تجوز ثانيا لأنهما القائمتان مقامه فلم تجعل إحداهما الأخرى قائمة مقامه- وبعد التجوز ليس على ظاهره- لأن الاحتياج إلى اقتران ذكر البتة معهما، وقوله سبحانه: فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ ينبئان عن قصورهما عن ذلك أيضا- والتزام توجيه مثل ذلك، وعرضه في سوق القبول- لا يعد فضلا بل هو عند أرباب الذوق عين الفضول، ولقد رأيت في طراز المجالس أن الخفاجي سأل قاضي القضاة شهاب الدين الغزنوي عن سر تكرار- إحدى- معرضا بما ذكره المغربي فقال:

lafız yönünden kusur vardır; çünkü hatırlatmanın unutmanın karşılığı olması açık bir mana ve zahir bir maksattır; sayıya riayet edilmesi de kadınların aynı şekilde unutma mahalli olmasındandır. Kadını erkek kılmanın, onu erkeğin yerine koymaktan mecaz olması ve ardından ikinci bir mecaz yapılması da bundandır; zira onun yerine geçen ikisidir, dolayısıyla biri diğerini onun yerine geçmiş kılmaz. Bu mecazdan sonra da zahiri üzere kalmaz; çünkü mutlaka onlarla birlikte bir erkeğin bulunmasına ihtiyaç vardır. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ } buyruğu da onların bundan aciz olduklarını hissettirmektedir. Böyle bir tevilin peşine düşmek ve onu kabul pazarına sunmak bir meziyet sayılmaz, aksine zevk sahipleri katında sırf fuzulî bir iştir. Tırâzü'l-Mecâlis'te gördüm ki Hafâcî, Kādılkudât Şihâbüddin el-Gaznevî'ye, Mağribî'nin zikrettiği söze telmihte bulunarak 'ihdâ' lafzının tekrar edilmesinin sırrını sormuş ve şöyle demiştir:

يا رأس أهل العلوم السادة البرره ... ومن نداه على كل الورى نشره

Ey ilim ehlinin başı, hayırlı efendiler... Ve ey cömertliği bütün mahlukata yayılan zat!

ما سر تكرار- إحدى- دون تذكرها ... في آية لذوي الاشهاد في البقرة

Bakara'daki şahitlik ayetinde, "fe-tüzekkirehâ" demek varken, 'ihdâ' lafzının tekrarlanmasının sırrı nedir?

وظاهر الحال إيجاز الضمير على ... تكرار إِحْداهُما لو أنه ذكره

Durumun zahiri, şayet onu zikretseydi zamirin 'ihdâhumâ'nın tekrarına göre daha veciz olduğudur.

وحمل الاحدى على نفس الشهادة في ... أولاهما ليس مرضيا لدى المهرة

İlkindeki 'ihdâ'yı şahitliğin bizzat kendisine hamletmek ise mahir âlimler katında makbul değildir.

فغص بفكرك لاستخراج جوهره ... من بحر علمك ثم ابعث لنا درره

Onun cevherini çıkarmak için fikrinle dal... İlim denizine, sonra bize incilerini gönder!

«فأجاب القاضي» :

«Kadı şöyle cevap verdi»:

يا من فوائده بالعلم منتشره ... ومن فضائله في الكون مشتهره

Ey faydaları ilimle yayılan zat... Ve ey faziletleri âlemde meşhur olan!

يا من تفرد في كشف العلوم لقد ... وافى سؤالك والأسرار مستتره

Ey ilimleri keşfetmede eşsiz olan! Sırların gizlendiği bir halde sorun gelip ulaştı.

(تضل إحداهما) فالقول محتمل ... كليهما فهي للاظهار مفتقره

(Tedılle ihdâhumâ) sözü her ikisini de muhtemeldir; dolayısıyla o açığa çıkarılmaya (izhara) muhtaçtır.

ولو أتى بضمير كان مقتضيا ... تعيين واحدة للحكم معتبره

Şayet zamir ile gelseydi, hüküm için muteber olan tek bir kadının tayin edilmesini gerektirirdi.

ومن رددتم عليه الحل فهو كما ... أشرتم ليس مرضيا لمن سبره

Çözümünü reddettiğiniz kimse ise işaret ettiğiniz gibi onu inceleyenler katında makbul değildir.

هذا الذي سمح الذهن الكليل به ... والله أعلم في الفحوى بما ذكره

Yorgun zihnin cömertçe sunduğu işte budur; Allah zikrettiği şeyin hakiki manasını en iyi bilendir.

وقرئ «أن تضّل» بالبناء للمفعول والتأنيث، وقرئ- «فتذاكر» - وقرأ ابن كثير، ويعقوب، وأبو عمرو، والحسن- «فتذكر» - بسكون الذال وكسر الكاف، وحمزة أَنْ تَضِلَّ على الشرط فتذكر بالرفع وعلى ذلك فالفعل مجزوم والفتح لالتقاء الساكنين، والفاء في الجزاء قيل: لتقدير المبتدأ وهو ضمير القصة أو الشهادة، وقيل: لا تقدير لأن الجزاء إذا كان مضارعا مثبتا يجوز فيه الفاء وتركه، وقيل: الأوجه أن يقدر المبتدأ ضمير- الذاكرة- وإِحْداهُما بدل عنه أو عن الضمير في فَتُذَكِّرَ وقال بعض المحققين: الأوجه من هذا كله تقدير ضمير التثنية أي فهما- تذكر إحداهما الأخرى- وعليه كلام كثير من المعربين، والقائلون عن ذلك تفرقوا أيدي سبأ لما رأوا تنظير الزمخشري قراءة الرفع بقوله تعالى: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ [المائدة: ٩٥] ولم يتفطنوا بأن ذلك إنما هو من جهة تقدير ضمير بعد الفاء بحسب ما يقتضيه المقام لا من جهة خصوص الضمير إفرادا وتثنية والله تعالى الملهم للرشاد فتدبر وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا لأداء الشهادة أو لتحملها- وهو المروي عن ابن عباس، والحسن رضي الله تعالى عنهم- وخص ذلك مجاهد. وابن جبير بالأول وهو الظاهر لعدم احتياجه إلى ارتكاب المجاز إلا أن المروي عن الربيع أن الآية نزلت حين كان الرجل يطوف في القوم الكثير فيدعوهم إلى الشهادة فلا يتبعه أحد منهم فإن ظاهره يستدعي القول بمجاز المشارفة، وما صلة وهي قاعدة مطردة بعد إِذا وَلا تَسْئَمُوا أي تملوا أو تضجروا، ومنه قول زهير:

"En tudalle" şeklinde meçhul ve müennes olarak da okunmuştur. "Fe-tüzâkire" şeklinde de okunmuştur. İbn Kesîr, Ya'kūb, Ebû Amr ve Hasan zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin kesresi ile "fe-tüzkire" şeklinde okumuşlardır. Hamza ise { أَنْ تَضِلَّ } ifadesini şart olarak alıp "fe-tüzekkiru" şeklinde merfu okumuştur; buna göre fiil meczumdur, fetha ise iki sakinin bir araya gelmesinden ötürüdür. Cezadaki fâ harfinin, kıssa veya şehadet zamiri olan mübtedanın takdiri için olduğu söylenmiştir; cezanın müspet muzari olması durumunda fâ'nın getirilmesi de getirilmemesi de caiz olduğundan hiçbir takdire gerek olmadığı da söylenmiştir. En uygun olanın, mübtedanın 'hatırlatan kadının' zamiri olarak takdir edilmesi ve { إِحْداهُما } lafzının ondan yahut { فَتُذَكِّرَ } içindeki zamirden bedel kılınması olduğu da söylenmiştir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bütün bunlardan daha uygun olanı tesniye zamirinin takdir edilmesidir; yani "o ikisi [şöyledir]: biri diğerine hatırlatır" takdirindedir ve irap âlimlerinin birçoğunun sözü buna göredir. Bundan uzaklaşanlar, Zemahşerî'nin ref kıraatini Yüce Allah'ın: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } [el-Mâide: 95] buyruğuna benzetmesini gördüklerinde dört bir yana dağılmışlar; bunun zamirin tekil veya tesniye oluşu yönünden değil, makamın gerektirdiğine göre fâ'dan sonra bir zamir takdir edilmesi yönünden olduğunu kavrayamamışlardır. Doğruya ileten Allah Teâlâ'dır, öyleyse iyi düşün. { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler”; şahitliği eda etmeye veya onu üstlenmeye çağrıldıklarında -ki İbn Abbâs ve Hasan radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilen budur-. Mücâhid ve İbn Cübeyr bunu birinciye tahsis etmiştir ve mecaza başvurmaya ihtiyaç bırakmadığı için zahir olan da budur. Ancak Rebî'den rivayet edildiğine göre ayet, kişi kalabalık bir topluluk içinde dolaşıp onları şahitliğe çağırdığında içlerinden hiçbirinin ona icabet etmediği dönemde inmiştir; zira bunun zahiri müşârefe (bir şeye yaklaşma) mecazını söylemeyi gerektirir. { ما } sıladır (zaittir) ve bu { إِذا } edatından sonra kurallı bir kaidedir. { وَلا تَسْئَمُوا } “Usanmayın”; bıkmayın veya sıkılmayın; Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

سئمت تكاليف الحياة ومن يعش ... ثمانين حولا لا أبا لك يسأم

Usandım hayatın külfetlerinden; kim yaşarsa... Seksen yıl -babasız kalasıca- usanır elbette.

أَنْ تَكْتُبُوهُ أي الدين، أو الحق- أو الكتاب المشعر به الفعل والمنسبك مفعول به- لتسأموا- ويتعدى بنفسه، وقيل: يتعدى بحرف الجر وحذف للعلم به، وقيل: المراد من- السأم- الكسل إلا أنه كني به عنه لأنه وقع في القرآن صفة للمنافقين كقوله تعالى: وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى

{ أَنْ تَكْتُبُوهُ } “onu yazmaktan”; yani borcu yahut hakkı veya fiilin hissettirdiği senedi; masdar-ı müevvel { تَسْئَمُوا } fiilinin mef'ûlün bihidir ve bizzat müteaddidir. Harf-i cer ile müteaddi olduğu ve bilindiği için hazfedildiği de söylenmiştir. 'Se'em' (usanmak) kelimesinden maksadın tembellik olduğu da söylenmiştir; ancak Yüce Allah'ın: { وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى } buyruğu gibi Kur'an'da münafıkların sıfatı olarak geçtiği için ondan kinaye yoluyla bahsedilmiştir.