Binûn

Bakara Suresi — 28. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[النساء: ١٤٢] ولذا وقع

[en-Nisâ: 142]. Bundan dolayı

في الحديث «لا يقول المؤمن كسلت وإنما يقول ثقلت»

hadiste şöyle vaki olmuştur: "Mümin, 'Tembellik ettim' demez; ancak 'Ağırlaştım' der."

وقرئ- و «لا يسأموا» - «أن يكتبوه» بالياء فيهما صَغِيراً أَوْ كَبِيراً حالان من الضمير أي على كل حال قليلا أو كثيرا مجملا أو مفصلا، وقيل: منصوبان على أنهما خبرا كان المضمرة وقدم الصغير على الكبير اهتماما به وانتقالا من الأدنى إلى الأعلى إِلى أَجَلِهِ حال من الهاء في- تكتبوه- أي مستقرا في ذمة المدين إلى وقت حلوله الذي أقر به وليس متعلقا بتكتبوه لعدم استمرار الكتابة إلى الأجل إذ هي مما ينقضي في زمن يسير ذلِكُمْ أي الكتب- وهو الأقرب- أو الإشهاد- وهو الأبعد- أو جميع ما ذكر- وهو الأحسن- والخطاب للمؤمنين أَقْسَطُ أي أعدل عِنْدَ اللَّهِ أي في حكمه سبحانه. وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ أثبت لها وأعون على إقامتها وأدائها وهما مبنيان من أقسط وأقام على رأي سيبويه فإنه يجيز بناء أفعل من الأفعال من غير شذوذ، وقيل: من قاسط بمعنى ذي قسط وقويم، وقال أبو حيان: قسط يكون بمعنى جار وعدل، وأقسط بمعنى عدل لا غير حكاه ابن القطاع- وعليه لا حاجة إلى رأي سيبويه في أقسط- وقيل: هو من قسط بوزن كرم بمعنى صار ذا قسط أي عدل، وإنما صحت الواو في أقوم ولم يقل أقام لأنها لم تقلب في فعل التعجب نحو ما أقومه لجموده إذ هو لا يتصرف وأفعل التفضيل يناسبه معنى فحمل عليه وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا أي أقرب إلى انتفاء ريبكم وشككم في جنس الدين وقدره وأجله ونحو ذلك، قيل: وهذا حكمة خلق اللوح المحفوظ، والكرام الكاتبين مع أنه الغني الكامل عن كل شيء تعليما للعباد وإرشادا للحكام، وحرف الجر مقدر هنا- وهو إلى كما سمعت- وقيل: مع أنه الغني الكامل عن كل شيء تعليما للعباد وإرشادا للحكام، وحرف الجر مقدر هنا- وهو إلى كما سمعت- وقيل: اللام، وقيل: من، وقيل في، ولكل وجهة إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ استثناء منقطع من الأمر بالكتابة فقوله تعالى: وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ إلى هنا جملة معترضة بين المستثنى والمستثنى منه أي لكن وقت كون تداينكم أو تجارتكم تجارة حاضرة بحضور البدلين تديرونها بينكم بتعاطيها يدا بيد- كذا قيل.

Her ikisi de yâ ile [yani üçüncü şahıs kipiyle] «وَلا يَسْأَمُوا أَنْ يَكْتُبُوهُ» şeklinde de okunmuştur. { صَغِيراً أَوْ كَبِيراً } “ister küçük ister büyük olsun”; zamirden iki haldir; yani her hâlükârda, az veya çok, mücmel veya tafsilatlı [olsun]. Gizli 'kâne'nin iki haberi olarak mansub oldukları da söylenmiştir; küçüğe ehemmiyet verilerek ve aşağıdan yukarıya geçilerek küçük, büyükten önce getirilmiştir. { إِلى أَجَلِهِ } “vadesine kadar”; { تَكْتُبُوهُ } fiilindeki hü zamirinden haldir; yani borçlunun ikrar ettiği vadesinin geliş vaktine kadar borçlunun zimmetinde sabit ve kararlı olarak [yazın]. Yazma eylemi vadeye kadar devam etmeyeceği için { تَكْتُبُوهُ } fiiline müteallık değildir; zira yazma işi kısa bir sürede tamamlanan şeylerdendir. { ذلِكُمْ } “Bu”; yani yazma işi -ki en yakın olan budur- veya şahit tutma -ki daha uzak olan budur- yahut zikredilenlerin tamamı -ki en güzel olan da budur-. Hitap müminleredir. { أَقْسَطُ } “daha adaletlidir”; yani daha adildir, { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”; yani Yüce Allah'ın hükmünde. { وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ } “şahitlik için daha sağlamdır”; onun için daha sabittir ve onun ikame edilip yerine getirilmesine daha çok yardımcıdır. Bu iki kelime Sîbeveyhi'nin görüşüne göre 'aksata' ve 'ekâme' fiillerinden türetilmiştir; zira o, şaz olmaksızın ef'al kalıbındaki fiillerden efdaliyet (ism-i tafdil) vezninin türetilmesini caiz görür. 'Kâsıt' (kıst yani adalet sahibi) ve 'kavîm' kelimelerinden türetildiği de söylenmiştir. Ebû Hayyân şöyle der: 'Kasata' hem haksızlık etti hem de adil davrandı manasına gelir; 'aksata' ise sadece adil davrandı manasındadır, bunu İbnü'l-Kattâ' nakletmiştir -buna göre 'aksat' kelimesinde Sîbeveyhi'nin görüşüne ihtiyaç kalmaz-. Bunun 'kerume' vezninde olan ve adalet sahibi oldu, adil davrandı manasına gelen 'kasute' fiilinden geldiği de söylenmiştir. { أَقْوَمُ } kelimesinde 'ekâme' denilmeyip vâv harfinin illetli kılınmayarak sahih kalmasının sebebi, 'mâ akvemehû' gibi taaccüb fiilinde camid olup çekimlenmediği için vâv'ın elife dönüşmemesidir; ism-i tafdil de mana bakımından ona uygun düştüğü için ona hamledilmiştir. { وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا } “şüpheye düşmemenize daha yakındır”; yani borcun cinsi, miktarı, vadesi ve benzeri hususlarda şüphe ve tereddüdünüzün ortadan kalkmasına en yakın olanıdır. Denildi ki: Yüce Allah'ın her şeyden müstağni olmasına rağmen Levh-i Mahfûz'u ve Kirâmen Kâtibîn meleklerini yaratmasının hikmeti de budur; kullara talim ve hâkimlere irşad içindir. Harf-i cer burada takdir edilmiştir -ki duyduğun üzere 'ilâ'dır-; 'lâm' olduğu da söylenmiştir; 'min' olduğu da söylenmiştir; 'fî' olduğu da söylenmiştir ve her birinin bir veçhi vardır. { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ } “Ancak aranızda hemen devredip durduğunuz peşin bir ticaret olması müstesnadır”; yazma emrinden münkati bir istisnadır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ } buyruğundan buraya kadar olan kısım, müstesna ile müstesna minh arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'tariza); yani ancak borçlanmanızın veya ticaretinizin, bedellerin hazır bulunmasıyla aranızda elden ele alıp vererek çevirdiğiniz peşin bir ticaret olması vakti müstesnadır -böyle denilmiştir-.

وفي الدر المصون يجوز أن يكون استثناء متصلا من الاستشهاد فيكون قد أمر بالاستشهاد في كل حال إلا في حال حضور التجارة، وقيل: إنه استثناء من هذا وذاك وهو منقطع أيضا أي لكن التجارة الحاضرة يجوز فيها عدم الاستشهاد والكتابة وقيل: غير ذلك- ولعل الأول أولى- ونصب عاصم تجارة على أنها خبر تكون واسمها مستتر فيها يعود إلى التجارة- كما قال الفراء- وعود الضمير في مثل ذلك على متأخر لفظا ورتبة جار في فصيح الكلام، وقال بعضهم: يعود إلى المداينة والمعاملة المفهومة من الكلام، وعليه فالتجارة مصدر لئلا يلزم الأخبار عن المعنى بالعين، ورفعها الباقون على أنها اسم تَكُونَ والخبر جملة تُدِيرُونَها ويجوز أن تكون تَكُونَ تامة فجملة تُدِيرُونَها صفة فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلَّا تَكْتُبُوها أي فلا مضرة عليكم أو لا إثم في عدم كتابتكم لها لبعد ذلك عن التنازع والنسيان، أو لأن في تكليفكم الكتابة حينئذ مشقة جدا وإدخال الفاء للإيذان بتعلق ما بعدها بما قبلها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ أي هذا التبايع المذكور أو مطلقا وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ نهي عن المضارة- والفعل يحتمل البناء للفاعل والبناء للمفعول- والدليل عليه قراءة عمر رضي الله تعالى عنه- ولا يضار- بالفك والكسر، وقراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بالفك والفتح- والمعنى على الأول- نهي الكاتب والشاهد عن ترك الإجابة إلى ما يطلب منهما وعن التحريف والزيادة والنقصان، وعلى الثاني النهي عن الضرار بهما بأن يعجلا عن مهم أولا يعطى

ed-Dürrü'l-Masûn'da, şahit tutmaktan muttasıl bir istisna olmasının da caiz olduğu, dolayısıyla ticaretin peşin olması hâli dışında her hâlükârda şahit tutmanın emredilmiş olacağı belirtilmiştir. Bunun hem ondan hem bundan bir istisna olduğu ve yine münkati olduğu, yani peşin ticarette şahit tutmamanın ve yazmamanın caiz olduğu da söylenmiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür; muhtemelen birinci görüş daha uygundur. Âsım { تِجارَةً } kelimesini 'tekûne'nin haberi olarak nasb ile okumuştur; ismi ise -Ferrâ'nın dediği gibi- ticarete dönen gizli bir zamirdir. Zamirin böylesi durumlarda lafzan ve rütbeten sonra gelen bir kelimeye dönmesi fasih kelamda câridir. Bazıları ise zamirin, kelamdan anlaşılan borçlanma ve muameleye döndüğünü söylemiştir; bu takdirde ticaret masdardır, ta ki mananın ayn (zat) ile haber verilmesi gerekmesin. Diğer kurrâ ise bu kelimeyi { تَكُونَ } fiilinin ismi olarak ref ile okumuştur, haberi ise { تُدِيرُونَها } cümlesidir. { تَكُونَ } fiilinin tam fiil olması, dolayısıyla { تُدِيرُونَها } cümlesinin sıfat olması da caizdir. { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلَّا تَكْتُبُوها } “onu yazmamanızda sizin için bir günah yoktur”; yani onu yazmamanızda sizin için bir zarar veya günah yoktur; çünkü bu durum çekişmeden ve unutmaktan uzaktır yahut o esnada size yazmayı teklif etmekte çok büyük bir meşakkat vardır. Fâ harfinin dâhil edilmesi, sonrasının öncesine taalluk ettiğini bildirmek içindir. { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun”; yani zikredilen bu alışverişi veya mutlak olarak [alışverişi]. { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Ne kâtip ne de şahit zarar görsün / zarar versin”; zarar vermekten nehiydir. Fiil hem malum (etken) hem de meçhul (edilgen) okunmaya müsaittir. Bunun delili, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın idğamsız ve kesre ile «وَلا يُضَارِرْ» kıraati ile İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın idğamsız ve fetha ile «وَلا يُضَارَرَ» kıraatidir. Birinciye göre mana; kâtip ve şahidin, kendilerinden talep edilen şeye icabet etmeyi terk etmekten, tahriften, artırma ve eksiltme yapmaktan nehyedilmesidir. İkinciye göre ise; önemli bir işlerinden dolayı acele ettirilerek veya kâtibe

الكاتب حقه من الجعل أو يحمل الشاهد مؤونة المجيء من بلد، ويؤيد هذا المعنى ما أخرجه ابن جرير عن الربيع قال:

yazma ücreti hakkı verilmeyerek yahut şahide başka bir beldeden gelme masrafı yüklenerek onlara zarar verilmesinin nehyedilmesidir. İbn Cerîr'in Rebî'den rivayet ettiği şu husus da bu manayı desteklemektedir; o şöyle demiştir:

لما نزلت هذه الآية وَلا يَأْبَ كاتِبٌ إلخ كان أحدهم يجيء إلى الكاتب فيقول: اكتب لي فيقول: إني مشغول أو لي حاجة فانطلق إلى غيري فيلزمه ويقول: إنك قد أمرت أن تكتب لي فلا يدعه ويضاره بذلك، وهو يجد غيره فأنزل الله تعالى وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وحمل بعضهم الصيغة على المعنيين وليس بشيء كما لا يخفى، وقرأ الحسن- ولا يضار- بالكسر وقرئ بالرفع على أنه نفي بمعنى النهي وَإِنْ تَفْعَلُوا ما نهيتم عنه من الضرار أو منه ومن غيره وبعيد وقوعه منكم فَإِنَّهُ أي ذلك الفعل فُسُوقٌ بِكُمْ أي خروج عن طاعة متلبس بكم، وجوز كون الباء للظرفية، قيل: وهو أبلغ إذ جعلوا محلا للفسق وَاتَّقُوا اللَّهَ فيما أمركم به ونهاكم عنه وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ أحكامه المتضمنة لمصالحكم وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فلا يخفى عليه حالكم وهو مجازيكم بذلك «فان قيل» كيف كرر سبحانه الاسم الجليل في الجمل الثلاث وقد استكرهوا مثل قوله: فما للنوى جذ النوى قطع النوى حتى قيل: سلط الله تعالى عليه شاة تأكل نواه؟ أجيب بأن التكرير منه المستحسن ومنه المستقبح، فالمستحسن كل تكرير يقع على طريق التعظيم أو التحقير في جمل متواليات كل جملة منها مستقلة بنفسها، والمستقبح هو أن يكون التكرير في جملة واحدة أو في جمل بمعنى ولم يكن فيه التعظيم والتحقير، وما في البيت من القسم الثاني لأن- جذ النوى قطع النوى- فيه بمعنى واحد وما في الآية درة تاج القسم الأول لأن اتَّقُوا اللَّهَ حث على تقوى الله تعالى وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وعد بإنعامه سبحانه وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تعظيم لشأنه عز شأنه، ومن هنا علمت وجه العطف فيها من اختلافها في الظاهر خبرا وإنشاء، ومن الناس من جوز كون الجملة الوسطى حالا من فاعل اتَّقُوا أي اتقوا الله مضمونا لكم التعليم، ويجوز أن تكون حالا مقدرة، والأولى ما قدمنا لقلة اقتران الفعل المضارع المثبت الواقع حالا بالواو.

{ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ } vb. ayeti indiğinde, onlardan biri kâtibe gelir ve 'Benim için yaz' derdi. Kâtip ise 'Ben meşgulüm veya bir işim var, başkasına git' derdi. Bunun üzerine adam ona yapışır ve 'Senin benim için yazman emredildi' diyerek onu bırakmaz ve başkasını bulabildiği hâlde bu şekilde ona zarar verirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } ayetini indirdi. Bazıları bu kalıbı her iki manaya birden hamletmiştir ki bu da gizli kalmayacağı üzere bir değer taşımaz. Hasan [el-Basrî] kesre ile «ولا يُضَارِّ» okumuştur; nehiy manasında nefy olarak ref ile de okunmuştur. { وَإِنْ تَفْعَلُوا } “Şayet yaparsanız”; yasaklandığınız zarar vermeyi veya hem onu hem başkasını yaparsanız -ki bunun sizden sadır olması uzaktır-. { فَإِنَّهُ } “şüphesiz o”; yani bu fiil, { فُسُوقٌ بِكُمْ } “sizin için bir fısktır”; yani size bulaşan, itaatten bir çıkıştır. Bâ harfinin zarfiyet için olması da caiz görülmüştür; denildi ki bu daha beliğdir, zira onlar fıskın mahalli kılınmış olurlar. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun”; size emrettiği ve sizi yasakladığı şeylerde. { وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah size öğretiyor”; menfaatlerinizi içeren hükümlerini. { وَاللَّهُ بِكلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; dolayısıyla sizin durumunuz O'na gizli kalmaz ve bununla size karşılığını verecektir. «Eğer denilirse ki»: Şairin; 'Çekirdeğe ne oluyor, çekirdeği kırmak, çekirdeği parçalamak' sözü gibi ifadeleri çirkin buldukları, hatta 'Allah onun üzerine çekirdeğini yiyecek bir koyun musallat etsin' denildiği hâlde Yüce Allah üç cümlede lafza-i celâli nasıl tekrar etmiştir? Şöyle cevap verilir: Tekrarın hem güzeli hem de çirkini vardır. Güzel olanı; her biri kendi başına müstakil olan peş peşe cümlelerde tazim veya tahkir yoluyla vaki olan her tekrardır. Çirkin olanı ise; tek bir cümlede veya aynı manadaki cümlelerde tekrar bulunması ve içinde tazim ile tahkirin olmamasıdır. Beyitteki tekrar ikinci kısımdandır; çünkü 'çekirdeği kırmak, çekirdeği parçalamak' ifadesi orada aynı manadadır. Ayetteki ise birinci kısmın taç mücevheridir; çünkü { اتَّقُوا اللَّهَ } Allah Teâlâ'nın takvasına teşviktir; { وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } Yüce Zatının ihsanına bir vaaddir; { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } ise şanı yüce olanın şanını tazimdir. Buradan, cümlelerin zahirde haber ve inşa olarak farklı olmalarına rağmen aralarındaki atfın vechini anlamış oldun. İnsanlardan bazıları ortadaki cümlenin { اتَّقُوا } fiilinin failinden hal olmasını caiz görmüştür; yani 'öğretim size garanti edilmiş olarak Allah'tan korkun' demektir; mukadder bir hal olması da caizdir. Bizim önceden sunduğumuz görüş daha evladır; çünkü hal olarak vaki olan müspet muzari fiilin vâv ile bitişmesi azdır.

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ أي مسافرين ففيه استعارة تبعية حيث شبه تمكنهم في السفر بتمكن الراكب من مركوبه وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً يكتب لكم حسبما بين قبل، والجملة عطف على فعل الشرط أو حال.

{ وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ } “Eğer yolculukta iseniz”; yani yolcu iseniz; burada istiare-i tebeiyye vardır, zira onların yolculuktaki yerleşikliğini binicinin bineğine yerleşmesine benzetmiştir. { وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً } “ve bir kâtip de bulamazsanız”; önceden açıklandığı üzere sizin için yazacak [bir kâtip]. Cümle, şart fiiline matuftur veya haldir.

وقرأ أبو العالية كتبا، والحسن، وابن عباس- كتابا جمع كاتب فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ أي فالذي يستوثق به. أو فعليكم، أو فليؤخذ، أو فالمشروع رهان. وهو جمع رهن وهو في الأصل مصدر ثم أطلق على المرهون من باب إطلاق المصدر على اسم المفعول- وليس هذا التعليق لاشتراط السفر وعدم الكاتب في شرعية الارتهان

Ebû'l-Âliye «كُتُبًا», Hasan ve İbn Abbâs ise 'kâtib'in çoğulu olarak «كُتَّابًا» okumuşlardır. { فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ } “alınmış bir rehin [yeterlidir]”; yani kendisiyle güvence sağlanan şey [rehindir] veya üzerinize düşen [rehindir] yahut alınmalıdır ya da meşru olan rehindir. Bu, 'rehn' kelimesinin çoğuludur; asılda masdardır, sonra masdarın ism-i mef'ul yerine kullanılması kabilinden merhûn (rehnedilen şey) için kullanılmıştır. Bu şart koşma, rehinin meşru kılınmasında yolculuğun ve kâtibin bulunmayışının şart olmasından dolayı değildir;

لأن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم رهن درعه في المدينة من يهودي على ثلاثين صاعا من شعير كما في البخاري

çünkü Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, Buhârî'de yer aldığı üzere Medine'de otuz sa' arpa karşılığında zırhını bir Yahudiye rehnetmiştir-

- بل لإقامة التوثق بالارتهان مقام التوثق بالكتبة في السفر الذي هو مظنة إعوازها، وأخذ مجاهد بظاهر الآية فذهب إلى أن الرهن لا يجوز إلا في السفر. وكذا الضحاك فذهب إلى أنه لا يجوز في السفر إلا عند فقد الكاتب، وإنما لم يتعرض لحال الشاهد لما أنه في حكم الكاتب توثقا وإعوازا، والجمهور على وجوب القبض في تمام الرهن، وذهب مالك إلى أنه يتم بالإيجاب والقبول ويلزم الراهن بالعقد تسليمه ويشترط عنده بقاؤه في يد المرتهن حتى لو عاد إلى يد الراهن بأن أودعه المرتهن إياه أو أعاده له إعادة مطلقة فقد خرج من الرهن فلو قام الغرماء وهو بيد الراهن على أحد هذين الوجهين مثلا كان أسوة للغرماء فيه وكأنه إنما ذهب إلى ذلك لما في الرهن من اقتضاء الدوام أنشد أبو علي:

bilakis bulunamaması muhtemel olan yolculuk hâlinde rehin ile güvence altına almayı yazıyla güvence altına almanın yerine ikame etmek içindir. Mücâhid ayetin zahirini esas alarak rehinin ancak yolculukta caiz olacağı görüşüne varmıştır. Dahhâk da aynı şekilde yolculukta ancak kâtip bulunmadığında caiz olacağı görüşüne varmıştır. Güvence altına alma ve bulunamama bakımından kâtip hükmünde olduğu için şahidin durumuna ise değinilmemiştir. Cumhur, rehinin tamamlanması için kabzın (teslim almanın) vacip olduğu görüşündedir. Mâlik ise icap ve kabul ile tamamlanacağı, rehin verenin akitle birlikte onu teslim etmesinin lazım geleceği görüşüne varmıştır; onun yanında rehin alanın elinde kalması şarttır, öyle ki rehin alanın onu rehin verene emanet bırakması veya mutlak bir şekilde iade etmesi suretiyle rehin verenin eline geri dönerse rehin olmaktan çıkar; şayet alacaklılar, rehin bu iki vecihten biri üzere örneğin rehin verenin elinde iken hak talebinde bulunurlarsa alacaklılar onda eşit olurlar. Sanki o, rehinde devamlılık gereği bulunduğu için bu görüşe varmıştır. Ebû Ali şu beyti okumuştur:

فالخبز واللحم لهن راهن ... وقهوة راووقها ساكب

Ekmek ve et onlar için süreklidir... Süzgecinden süzülen şarap ise dökülmektedir.

وفي التعبير- بمقبوضة- دون تقبضونها إيماء إلى الاكتفاء بقبض الوكيل ولا يتوقف على قبض المرتهن نفسه وقرئ- فرهن- كسقف وهو جمع رهن أيضا، وقرئ بسكون الهاء تخفيفا فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أي بعض الدائنين بعض المديونين بحسن ظنه سفرا أو حضرا فلم يتوثق بالكتابة والشهود والرهن، وقرأ أبي- فإن أو من- أي أمنه

«تَقْبِضُونَهَا» (onu teslim alırsınız) yerine { مَقْبُوضَةٌ } ifadesinin kullanılması, vekilin kabzının yeterli olduğuna ve bizzat rehin alanın teslim almasına bağlı olmadığına bir ima taşır. 'Sıkâf' gibi 'rehn'in çoğulu olarak «فَرُهُنٌ» şeklinde de okunmuştur; hafifletme amacıyla he harfinin sükûnu ile «فَرُهْنٌ» şeklinde de okunmuştur. { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Şayet birbirinize güvenirseniz”; yani yolculukta veya hazerde alacaklılardan bazıları hüsnüzannından ötürü borçlulardan bazılarına güvenir de yazı, şahitler ve rehin ile güvence altına almazsa. Übeyy «فَإِنْ أُومِنَ» şeklinde okumuştur; yani

الناس ووصفوا المديون بالأمانة والوفاء والاستغناء عن التوثق من مثله، وبَعْضاً على هذا منصوب بنزع الخافض- كما قيل- فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ وهو المديون وعبر عنه بذلك العنوان لتعينه طريقا للاعلام ولحمله على الأداء أَمانَتَهُ أي دينه، والضمير لرب الدين أو للمديون باعتبار أنه عليه، والأمانة مصدر أطلق على الدين الذي في الذمة وإنما سمي أمانة وهو مضمون لائتمانه عليه بترك الارتهان به.

insanlar ona güvenir ve borçluyu emanet, vefa ve benzerinden güvence istemekten müstağni olmakla vasfederlerse [demektir]. Buna göre { بَعْضاً } kelimesi -denildiği gibi- harf-i cerin hazfiyle mansubdur. { فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ } “kendisine güvenilen kimse ödesin”; o da borçludur. Bildirme yolu olarak belirlenmesi ve onu ödemeye sevk etmesi için bu unvanla ifade edilmiştir. { أَمانَتَهُ } “emanetini”; yani borcunu; zamir borcun sahibine veya kendi üzerinde olması hasebiyle borçluya aittir. Emanet masdardır, zimmetteki borç için kullanılmıştır; rehin alınmayıp ona güvenildiği için borç taahhüt altında olduğu hâlde emanet olarak isimlendirilmiştir.

وقرئ- «الذيتمن» - بقلب الهمزة ياء، وعن عاصم أنه قرأ- «الذتمن» - بإدغام الياء في الستار، وقيل هو خطأ لأن المنقلبة عن الهمزة في حكمها فلا يدغم، ورد بأنه مسموع في كلام العرب، وقد نقل ابن مالك جوازه لأنه قال: إنه مقصور على السماع، ومنه قراءة ابن محيصن- «اتمن» - ونقل الصاغاني أن القول بجوازه مذهب الكوفيين، وورد مثله في كلام أم المؤمنين عائشة رضي الله تعالى عنها وهي من الفصحاء المشهود لهم،

Hemzenin yâ'ya dönüştürülmesiyle «الذِيتُمِنَ» şeklinde de okunmuştur. Âsım'dan, yâ'nın t harfine idğam edilmesiyle «الذَّتُمِنَ» okuduğu rivayet edilmiştir; bunun bir hata olduğu söylenmiştir, zira hemzeden dönüşen harf onun hükmündedir, dolayısıyla idğam edilmez. Ancak bunun Arap kelamında işitildiği belirtilerek bu itiraz reddedilmiştir; İbn Mâlik bunun semâa dayalı olduğunu söylediği için cevazını nakletmiştir. İbn Muhaysın'ın «اتُّمِنَ» kıraati de bu kabildendir. es-Sâgānî, bunun caiz olduğu görüşünün Kûfelilerin mezhebi olduğunu nakletmiştir. Benzeri bir kullanım, fasahatlerine şahitlik edilenlerden olan Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın kelamında da varid olmuştur;

ففي البخاري عنها كان صلى الله تعالى عليه وسلم يأمرني فأتزر فالمخطئ مخطئ

Buhârî'de ondan rivayet edildiğine göre: "sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bana emrederdi, ben de izarımı bağlardım (fettezertü)". Dolayısıyla hata nispet eden bizzat hatalıdır.

وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ في الخيانة وإنكار الحق، وفي الجمع بين عنوان الألوهية وصفة الربوبية من التأكيد والتحذير ما لا يخفى، وقد أمر سبحانه- بالتقوى- عند الوفاء حسبما أمر بها عند الإقرار تعظيما لحقوق العباد وتحذيرا عما يوجب وقوع الفساد.

{ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “ve Rabbi olan Allah'tan korksun”; hıyanet etmekten ve hakkı inkâr etmekten. Ulûhiyet unvanı ile rubûbiyet sıfatının bir arada zikredilmesinde gizli kalmayacak derecede bir tekit ve sakındırma vardır. Yüce Allah, kulların haklarını tazim etmek ve fesadın meydana gelmesini gerektiren şeylerden sakındırmak için ikrar esnasında takvayı emrettiği gibi ifa esnasında da takvayı emretmiştir.

وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ أي لا تخفوها بالامتناع عن أدائها إذا دعيتم إليها وهو خطاب للشهود المؤمنين كما روي عن سعيد بن جبير وغيره وجعله خطابا للمديونين على معنى لا تكتموا شهادتكم على أنفسكم بأن تقروا بالحق عند المعاملة، أو لا تحتالوا بإبطال شهادة الشهود عليكم بالجرح ونحوه عند المرافعة خلاف الظاهر المأثور عن السلف الصالح، وقرئ يكتموا على الغيبة وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ الضمير في أنه راجع إلى مَنْ وهو الظاهر، وقيل: إنه ضمير الشأن والجملة بعده مفسرة له، وآثِمٌ خبر إن وقلبه فاعل له لاعتماده ولا يجيء هذا على القول بإن الضمير للشأن لأنه لا يفسر إلا بالجملة والوصف مع مرفوعه ليس بجملة عند البصري. والكوفي يجيز ذلك، وقيل: إنه خبر مقدم وقلبه مبتدأ مؤخر، والجملة خبر إن وعليه يجوز أن يكون الضمير للشأن وأن يكون- لمن- وقيل: آثِمٌ خبر إن وفيه ضمير عائد إلى ما عاد إليه ضمير- إنه- وقلبه بدل من ذلك الضمير بدل بعض من كل، وقيل: آثِمٌ مبتدأ وقلبه فاعل سد مسد الخبر، والجملة خبر إن، وهذا جائز عند الفراء من الكوفيين، والأخفش من البصريين وجمهور النحاة لا يجوّزونه وأضاف الآثم إلى القلب مع أنه لو قيل: فَإِنَّهُ آثِمٌ لتم المعنى مع الاختصار، لأن الآثم بالكتمان وهو مما يقع بالقلب وإسناد الفعل بالجارحة التي يعمل بها أبلغ، ألا تراك تقول إذا أردت التوكيد هذا مما أبصرته عيني ومما سمعته أذني ومما عرفه قلبي؟ ولأن الإثم وإن كان منسوبا إلى جملة الشخص لكنه اعتبر الإسناد إلى هذا الجزء المخصوص متجوزا به عن الكل لأنه أشرف الأجزاء ورئيسها، وفعله أعظم من أفعال سائر الجوارح، فيكون في الكلام تنبيه على أن الكتمان من أعظم الذنوب، وقيل: أسند الإثم إلى القلب لئلا يظن أن كتمان الشهادة من الآثام المتعلقة باللسان فقط وليعلم أن القلب أصل متعلقة ومعدن اقترافه، وقيل: للإشارة إلى أن أثر الكتمان يظهر في قلبه كما جاء

{ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ } “Şahitliği gizlemeyin”; yani ona çağrıldığınız zaman onu eda etmekten kaçınarak gizlemeyin; bu, Saîd b. Cübeyr ve başkalarından rivayet edildiği üzere mümin şahitlere yönelik bir hitaptır. Bunun borçlulara yönelik bir hitap kılınarak muamele esnasında hakkı ikrar etmek suretiyle kendi aleyhinize olan şahitliği gizlemeyin veya muhakeme esnasında ta'n ve benzeri yollarla aleyhinize olan şahitlerin şahitliğini iptal etmek için hile yapmayın manasına hamledilmesi, selef-i sâlihînden nakledilen zahire aykırıdır. Gāib kipiyle «يَكْتُمُوا» şeklinde de okunmuştur. { وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “Kim onu gizlerse, bilsin ki onun kalbi günahkârdır”; 'innehû'daki zamir { مَنْ } şart edatına dönmektedir ve zahir olan da budur. Şan zamiri olduğu ve sonrasındaki cümlenin onu tefsir ettiği de söylenmiştir. { آثِمٌ } 'inne'nin haberidir, { قَلْبُهُ } ise itimadından dolayı onun failidir; zamirin şan zamiri olduğu görüşüne göre bu vecih geçerli olmaz çünkü o ancak cümle ile tefsir edilir, vasıf ise merfûu ile birlikte Basralılara göre cümle değildir. Kûfeli ise bunu caiz görür. Bunun mukaddem haber, { قَلْبُهُ } kelimesinin muahhar mübteda olduğu ve cümlenin 'inne'nin haberi olduğu da söylenmiştir; buna göre zamirin hem şan zamiri olması hem de { مَنْ } edatına dönmesi caizdir. { آثِمٌ } kelimesinin 'inne'nin haberi olduğu, içinde 'innehû'daki zamirin döndüğü yere dönen bir zamir bulunduğu ve { قَلْبُهُ } kelimesinin o zamirden bedel-i ba'z-ı kül olduğu da söylenmiştir. { آثِمٌ } kelimesinin mübteda, { قَلْبُهُ } kelimesinin haber yerine geçen fail olduğu ve cümlenin 'inne'nin haberi olduğu da söylenmiştir; bu durum Kûfelilerden Ferrâ ve Basralılardan Ahfeş'e göre caizdir, nahivcilerin cumhuru ise bunu caiz görmez. Şayet 'şüphesiz o günahkârdır' denilseydi muhtasar olmakla birlikte mana tamam olacağı hâlde günahkâr olmayı kalbe nispet etmiştir; çünkü gizleme ile günahkâr olunur ve bu da kalple vaki olan şeylerdendir, fiili onunla amel edilen uzva isnat etmek ise daha beliğdir. Görmez misin ki tekit etmek istediğin zaman 'Bu, gözümün gördüğü, kulağımın işittiği ve kalbimin bildiği şeylerdendir' dersin. Bir de günah her ne kadar şahsın bütününe nispet edilse de bu özel parçaya isnat edilmesi, uzuvların en şereflisi ve reisi olduğu, onun fiili diğer bütün uzuvların fiillerinden daha büyük olduğu için bütünden mecaz yoluyla kabul edilmiştir; dolayısıyla kelamda gizlemenin en büyük günahlardan olduğuna dair bir uyarı vardır. Şahitliği gizlemenin sadece dille ilgili günahlardan olduğunun zannedilmemesi ve kalbin onun asıl taalluk mahalli ve işlenme menbaı olduğunun bilinmesi için günahın kalbe isnat edildiği de söylenmiştir. Gizlemenin eserinin kalbinde zahir olacağına işaret etmek için olduğu da söylenmiştir; nitekim

في الخبر «إذا أذنب العبد يحدث في قلبه نكتة سوداء وكلما أذنب زاد ذلك حتى يسود ذلك بتمامه» ،

haberde şöyle gelmiştir: "Kul bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta meydana gelir; her günah işledikçe bu artar, nihayet kalbi tamamen kararır."

أو للإشارة إلى أنه يفسد قلبه فيفسد بدنه كله،

Yahut onun kalbini ifsat edip böylece bütün bedenini ifsat edeceğine işaret etmek içindir;

فقد ورد «إن في الجسد مضغة إذا صلحت صلح الجسد كله وإذا فسدت فسد الجسد كله ألا وهي القلب»

zira şöyle varid olmuştur: "Haberiniz olsun ki bedende bir et parçası vardır; o düzelirse bütün beden düzelir, o bozulursa bütün beden bozulur. Dikkat edin, o kalptir."

والكل ليس بشيء كما لا يخفى، وقرئ قلبه بالنصب على التشبيه بالمفعول به.

Bütün bunlar, gizli kalmayacağı üzere bir değer taşımaz. { قَلْبَهُ } kelimesi mef'ûlün bihe benzetilerek nasb ile de okunmuştur.

وآثِمٌ صفة مشبهة، وجوز أبو حيان كونه بدلا من اسم إن بدل بعض من كل، وبعضهم كونه تمييزا واستبعده أبو البقاء، وقرأ ابن أبي عبلة آثِمٌ قَلْبُهُ أي جعله آثما وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ

{ آثِمٌ } sıfat-ı müşebbehedir. Ebû Hayyân bunun inne'nin isminden bedel-i ba'z-ı kül olmasını caiz görmüştür; bazıları ise temyiz olmasını caiz görmüş, Ebû'l-Bekâ ise bunu uzak ihtimal saymıştır. İbn Ebî Able «آثَمَ قَلْبَهُ» şeklinde okumuştur; yani kalbini günahkâr kıldı [demektir]. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızı”;

من كتمان الشهادة وأدائها على وجهها وغير ذلك عَلِيمٌ فيجازيكم بذلك إن خيرا فخير وإن شرا فشر.

şahitliği gizlemekten, onu gereği gibi eda etmekten ve diğer şeylerden [yaptıklarınızı], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; dolayısıyla bunun karşılığını size verir; eğer hayır ise hayır, şer ise şer olarak.

لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ من الأمور الداخلة في حقيقتهما والخارجة عنهما كيف كانت أي كلها ملك له تعالى ومختصة به فله أن يلزم من شاء من مملوكاته بما شاء من تكليفاته وليس لأحد أن يقول المال مالي أتصرف به كيف شئت، ومن الناس من جعل هذه الجملة كالدليل لما قبلها وَإِنْ تُبْدُوا أي تظهروا للناس ما فِي أَنْفُسِكُمْ أي ما حصل فيها حصولا أصليا بحيث يوجب اتصافها به كالملكات الرديئة والأخلاق الذميمة كالحسد والكبر والعجب والكفران وكتمان الشهادة أَوْ تُخْفُوهُ بأن لا تظهروه.

{ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; her ne şekilde olursa olsun onların hakikatine dâhil olan ve haricinde kalan şeylerden; yani hepsi Allah Teâlâ'nın mülküdür ve O'na mahsustur; dilediği mükellefiyetleriyle mülkünden dilediğini yükümlü kılmak O'na aittir; kimsenin 'Mal benim malımdır, onda dilediğim gibi tasarrufta bulunurum' deme hakkı yoktur. İnsanlardan bazıları bu cümleyi öncesinin delili gibi kılmıştır. { وَإِنْ تُبْدُوا } “Açığa vursanız da”; yani insanlara gösterseniz de, { ما فِي أَنْفُسِكُمْ } “içinizdekini”; yani nefsin onunla nitelenmesini gerektirecek şekilde onda asli olarak meydana gelen kötü melekeler ile haset, kibir, ucb, nankörlük ve şahitliği gizlemek gibi yerilmiş ahlakı, { أَوْ تُخْفُوهُ } “yahut onu gizleseniz de”; onu açığa vurmamak suretiyle.

يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ أي يجازيكم به يوم القيامة، وأما تصور المعاصي والأخلاق الذميمة فهو لعدم إيجابه اتصاف النفس به لا يعاقب عليه ما لم يوجد في الأعيان، وإلى هذا الإشارة

{ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “Allah sizi onunla hesaba çeker”; yani kıyamet gününde onunla size karşılık verir. Günahları ve yerilmiş ahlakı zihinde tasavvur etmeye gelince; nefsin onunla nitelenmesini gerektirmediği için somut varlıkta meydana gelmedikçe ondan dolayı cezalandırılmaz. Şuna işaret de bundandır:

بقوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إن الله تجاوز عن أمتي ما حدثت به أنفسها ما لم تعمل أو تتكلم»

sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: "Şüphesiz Allah, fiiliyata dökmedikleri veya konuşmadıkları sürece ümmetimden içlerinden geçirdikleri şeyleri bağışlamıştır."

أي إن الله تعالى لا يعاقب أمتي على تصور المعصية وإنما يعاقب على عملها، فلا منافاة بين الحديث والآية خلافا لمن توهم ذلك ووقع في حيص بيص لدفعه. ولا يشكل على هذا أنهم قالوا: إذا وصل التصور إلى حد التصميم والعزم يؤاخذ به لقوله تعالى: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ [البقرة: ٢٢٥] لأنا نقول: المؤاخذة بالحقيقة على تصميم العزم على إيقاع المعصية في الأعيان وهو أيضا من الكيفيات النفسانية التي تلحق بالملكات ولا كذلك سائر ما يحدث في النفس ونظمه بعضهم بقوله:

Yani Allah Teâlâ ümmetimi günahı tasavvur etmekten dolayı cezalandırmaz, ancak onu işlemekten dolayı cezalandırır. Dolayısıyla bunu vehmedip defetmek için çıkmaza düşen kimselerin aksine hadis ile ayet arasında bir çelişki yoktur. Tasavvur kesin karar ve azim derecesine ulaştığında Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } [el-Bakara: 225] “Fakat sizi kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı hesaba çeker” buyruğundan ötürü hesaba çekileceğini söylemiş olmaları buna engel teşkil etmez; zira biz deriz ki: Gerçekte hesaba çekilme, günahı somut varlıkta gerçekleştirmeye yönelik kesin azim üzerinedir ki bu da melekelere mülhak olan nefsanî keyfiyetlerdendir; nefiste meydana gelen diğer şeyler ise böyle değildir. Bazıları bunu şu sözüyle nazmetmiştir:

مراتب القصد خمس هاجس ذكروا ... فخاطر فحديث النفس فاستمعا

Kastın mertebeleri beştir: Hâcis dediler... Sonra hâtır, sonra nefsin fısıltısı (hadîsü'n-nefs), öyleyse dinle;

يليه هم فعزم كلها رفعت ... سوى الأخير ففيه الأخذ قد وقعا

Bunu hemm, sonra azim takip eder; hepsi affedilmiştir... Sonuncusu hariç, zira hesaba çekilme onda vaki olmuştur.

فالآية على ما قررنا محكمة، وادعى بعضهم أنها منسوخة محتجا بما

Dolayısıyla ayet ortaya koyduğumuz üzere muhkemdir. Bazıları ise şununla delil getirerek onun mensuh olduğunu iddia etmiştir:

أخرجه أحمد، ومسلم عن أبي هريرة قال: «لما نزلت على رسول الله ﷺ وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ الآية اشتد ذلك على أصحاب رسول الله ﷺ فأتوا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ثم جثوا على الركب فقالوا: يا رسول الله كلفنا من الأعمال ما نطيق الصلاة والصوم والجهاد والصدقة وقد أنزل الله تعالى عليك هذه الآية ولا نطيقها فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أتريدون أن تقولوا كما قال أهل الكتابين من قبلكم: سمعنا وعصينا؟ بل قولوا سمعنا وأطعنا غفرانك ربنا وإليك المصير» فلما اقترأها القوم وزلت بها ألسنتهم أنزل الله تعالى في إثرها آمَنَ الرَّسُولُ [البقرة: ٢٨٥] الآية فلما فعلوا ذلك نسخها الله تعالى فأنزل سبحانه لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [البقرة: ٢٨٦] إلخ، وصح مثل ذلك عن علي كرم الله تعالى وجهه، وابن عباس، وابن مسعود، وعائشة رضي الله تعالى عنهم،

Ahmed ve Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadis; o şöyle dedi: «Resûlullah ﷺ'e { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ } ayeti indiğinde bu, Resûlullah ﷺ'in ashabına çok ağır geldi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gelip diz üstü çöktüler ve dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Güç yetirebileceğimiz amellerle; namaz, oruç, cihad ve sadaka ile mükellef kılındık. Allah Teâlâ sana bu ayeti indirdi, buna ise güç yetiremiyoruz.' Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Sizden önceki iki kitap ehlinin dediği gibi: "İşittik ve isyan ettik" mi demek istiyorsunuz? Bilakis: "İşittik ve itaat ettik, bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, dönüş de ancak sanadır" deyin' buyurdu. Topluluk bunu okuyup dilleri buna alışınca Allah Teâlâ hemen peşinden: { آمَنَ الرَّسُولُ } [el-Bakara: 285] ayetini indirdi. Onlar bunu yapınca Allah Teâlâ onu neshetti ve Yüce Zat: { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [el-Bakara: 286] vb. ayeti indirdi». Bunun benzeri Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Âişe radıyallâhu teâlâ anhüm'den de sahih olarak nakledilmiştir.

وأخرج البخاري عن مروان الأصغر عن رجل من أصحاب رسول الله ﷺ أحسبه ابن عمر إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ قال: نسختها الآية التي بعدها، وعلى هذا لا يحتاج إلى التوفيق بين الآية وذلك الحديث الصحيح بوجه، ويكون الحديث إخبارا عما كان بعد النسخ، واستشكل ذلك بأن النسخ مختص بالإنشاء ولا يجري في الخبر والآية الكريمة من القسم الثاني.

Buhârî, Mervân el-Asgar'dan, o da Resûlullah ﷺ'in ashabından İbn Ömer olduğunu zannettiğim bir zattan naklettiğine göre: { إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } hakkında: 'Ondan sonraki ayet onu neshetti' demiştir. Buna göre ayet ile o sahih hadisi hiçbir şekilde uzlaştırmaya ihtiyaç kalmaz ve hadis neshten sonra olan durumu haber vermek olur. Neshin inşaya mahsus olduğu, haberde cereyan etmeyeceği ve bu kerim ayetin ise ikinci kısımdan olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir.

ومن هنا قال الطبرسي: وأخطأ أن الروايات في النسخ كلها ضعيفة، وأجيب بأن النسخ لم يتوجه إلى مدلول الخبر نفسه سواء قلنا إنه مما يتغير كإيمان زيد، وكفر عمرو أم لا كوجود الصانع وحدوث العالم بل إن النهي المفهوم منه كما يدل عليه قول الصحابة لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «كلفنا من الأعمال ما نطيق وقد أنزل الله تعالى عليك هذه الآية ولا نطيقها» فإن ذلك صريح في أنهم فهموا من الآية تكليفا، والحكم الشرعي المفهوم من الخبر يجوز نسخه بالاتفاق كما يدل عليه كلام العضد وغيره وبعض من ادعى أن الآية محكمة وتوقف في قبول هذا الجواب ذهب إلى أن المراد من النسخ البيان وإيضاح المراد مجازا كما مرت الإشارة إليه عند قوله تعالى: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا [البقرة: ١٠٩] كأنه قيل: كيف يحمل ما في أنفسكم على ما يعم الوساوس الضرورية وهو يستلزم

Bundan ötürü Tabersî şöyle demiştir: 'Neshe dair rivayetlerin hepsi zayıftır diyerek hata etmiştir.' Buna şöyle cevap verilmiştir: İster Zeyd'in imanı ve Amr'ın küfrü gibi değişen şeylerden olsun ister Sâni'in varlığı ve âlemin hudûsu gibi değişmeyen şeylerden olsun nesh bizzat haberin medlulüne yönelmemiştir; bilakis ondan anlaşılan nehiydir; nitekim sahabenin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: 'Güç yetirebileceğimiz amellerle mükellef kılındık, Allah Teâlâ ise sana bu ayeti indirdi ve biz buna güç yetiremiyoruz' sözü de buna delalet eder; zira bu, onların ayetten bir teklif anladıklarını açıkça göstermektedir; haberden anlaşılan şer'î hükmün neshedilmesi ise Adud ve diğerlerinin kelamının delalet ettiği üzere ittifakla caizdir. Ayetin muhkem olduğunu iddia eden ve bu cevabı kabulde tereddüt eden bazı kimseler ise, Yüce Allah'ın: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } [el-Bakara: 109] “Affedin ve hoş görün” buyruğunda daha önce işaret edildiği üzere, neshten muradın mecazen muradı beyan ve tavzih olduğu görüşüne varmışlardır. Sanki şöyle denilmiştir: İçinizdekiler zorunlu vesveseleri de kapsayan şeylere nasıl hamledilebilir ki; bu durum

التكليف بما ليس في الوسع والله لا يكلف نفسا إلا وسعها، واعترض هذا بأنه على بعده يستلزم أنه صلى الله تعالى عليه وسلم أقر الصحابة على ما فهموه وهو بمعزل عن مراد الله تعالى ولم يبينه لهم مع ما هم فيه من الاضطراب والوجل الذي جثوا بسببه على الركب حتى نزلت الآية الأخرى، ويمكن أن يجاب على بعد بأنه لا محذور في هذا اللازم ويلتزم بأنه من قبيل إقراره صلى الله تعالى عليه وسلم أبا بكر الصديق رضي الله تعالى عنه حين فسر الرؤيا بين يديه ﵊

güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmayı gerektirir, hâlbuki Allah hiçbir kimseyi gücünün yettiğinden başkasıyla yükümlü kılmaz. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu uzak ihtimale göre sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in, sahabeyi anladıkları şey üzerinde ikrar etmiş olmasını gerektirir; hâlbuki bu Allah Teâlâ'nın muradından tamamen uzaktır ve diğer ayet inene kadar sebebiyle diz üstü çöktükleri o ızdırap ve korku içinde bulunmalarına rağmen bunu onlara açıklamamıştır. Uzak bir ihtimalle şöyle cevap verilebilir: Bu gereklilikte bir sakınca yoktur ve bu durum sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in, huzurunda rüyayı tabir ettiği zaman Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'ı ikrar etmesi kabilinden kabul edilir;

وقال: «أخطأت أم أصبت يا رسول الله؟ فقال له ﷺ: أصبت بعضها وأخطأت بعضها»

ve şöyle demiştir: "'Hata mı ettim yoksa isabet mi ettim ey Allah'ın Resûlü?' Bunun üzerine ﷺ ona: 'Bir kısmında isabet ettin, bir kısmında ise hata ettin' buyurdu."

ولم يبين له فيما أصاب وفيما أخطأ لأمر ما، ولعله هنا ابتلاؤهم وأن يمحص ما في صدورهم وهذا على العلات أولى من حمل النسخ على التخصيص لاستلزامه مع ما فيه وقوع التكليف بما لا يطاق كما لا يخفى، وقيل: معنى الآية إن تعلنوا ما في أنفسكم من السوء، أو لم تعلنوه بأن تأتوا به خفية يعاقبكم الله تعالى عليه، ويؤول إلى قولنا إن تدخلوا الأعمال السيئة في الوجود ظاهرا أو خفية يحاسبكم بها الله تعالى أو إن تظهروا ما في أنفسكم من كتمان الشهادة بأن تقولوا لرب الشهادة عندنا شهادة ولكن نكتمها ولا نؤديها لك عند الحكام، أو تخفوه بأن تقولوا له ليس في علمنا خبر ما تريد أن نشهد به وأنتم كاذبون في ذلك- يحاسبكم به الله- وأيد هذا بما أخرجه سعيد بن منصور، وابن جرير، وابن أبي حاتم من طريق مجاهد عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه في الآية الكريمة قال: نزلت في الشهادة، وقيل: الآية على ظاهرها، و «ما في أنفسكم» على عمومه الشامل لجميع الخواطر إلا أن معنى «يحاسبكم» يخبركم به الله تعالى يوم القيامة، وقد عدوا من جملة معنى الحسيب العليم، وجميع هذه الأقوال لا تخلو عن نظر فتدبر، وارجع إلى ذهنك فلا إخالك تجد فوق ما ذكرناه أو مثله في كتاب.

Belli bir hikmetten ötürü nerede isabet edip nerede hata ettiğini ona açıklamamıştır. Muhtemelen buradaki hikmet onları imtihan etmek ve sinelerindekini arındırmaktır. Bu ise her türlü kusuruna rağmen neshi tahsise hamletmekten daha evladır; çünkü gizli kalmayacağı üzere onda bulunan kusurlarla birlikte takat getirilemeyen şeyle mükellef kılmanın vukuunu gerektirir. Şöyle de denilmiştir: Ayetin manası; içinizdeki kötülüğü ilan etseniz de veya gizlice işlemek suretiyle onu ilan etmeseniz de Allah Teâlâ sizi onunla cezalandırır [demektir]. Bu da sözümüzün; kötü amelleri zahiren veya gizlice varlık sahasına çıkarsanız Allah Teâlâ sizi onlarla hesaba çeker manasına dönmesidir. Yahut içinizdeki şahitliği gizleme niyetini; şahitlik sahibine 'Yanımızda şahitlik var fakat onu gizliyoruz ve hâkimler huzurunda senin lehine onu eda etmiyoruz' diyerek açığa vursanız da veya ona bu konuda yalancı olduğunuz hâlde 'Şahitlik etmemizi istediğin şey hakkında bilgimizde bir haber yoktur' diyerek onu gizleseniz de -Allah sizi onunla hesaba çeker-. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan kerim ayet hakkında rivayet ettikleri şu söz de bunu destekler; o: 'Şahitlik hakkında indi' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayet zahiri üzeredir ve 'içinizdeki şeyler' bütün hatıraları kapsayan umumiliği üzeredir; ancak 'sizi hesaba çeker' ifadesinin manası, kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın onu size haber vermesidir; 'el-Hasîb' isminin anlamları cümlesinden 'el-Alîm'i de saymışlardır. Bütün bu görüşler incelemeye muhtaçtır, öyleyse iyi düşün ve zihnine müracaat et; zikrettiğimizden üstününü veya bir benzerini bir kitapta bulabileceğini zannetmiyorum.

وتقديم الجار والمجرور على الفاعل للاعتناء به، وأما تقديم الإبداء على الإخفاء على عكس ما في قوله تعالى:

Câr ve mecrûrun failin önüne geçirilmesi ona ehemmiyet vermek içindir. Açığa vurmanın gizlemenin önüne geçirilmesine gelince; Yüce Allah'ın şu buyruğundaki durumun aksinedir:

قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ [آل عمران: ٢٩] فلما قيل: إن المعلق- بما في أنفسهم- هنا المحاسبة والأصل فيها الأعمال البادية، وأما العلم فتعلقه بها كتعلقه بالأعمال الخافية ولا يختلف الحال عليه تعالى بين الأشياء البارزة والكامنة بل لا كامن بالنسبة إليه سبحانه خلا أن مرتبة الإخفاء متقدمة على مرتبة الإبداء ما من شيء يبدو إلا وهو أو مباديه قبل ذلك مضمر في النفس فتعلق علمه تعالى بحالته الأولى متقدم على تعلق علمه بحالته الثانية فَيَغْفِرُ بالرفع على الاستئناف أي فهو يغفر بفضله لِمَنْ يَشاءُ أن يغفر له من عباده وَيُعَذِّبُ بعدله. مَنْ يَشاءُ أن يعذبه من عباده، وتقديم المغفرة على التعذيب لتقدم رحمته على غضبه، وقرأ غير ابن عامر، وعاصم، ويعقوب بجزم الفعلين عطفا على جواب الشرط، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بنصبهما بإضمار- أن- وتكون هي وما في حيزها بتأويل مصدر معطوف على المصدر المتوهم من الفعل السابق، والتقدير تكن محاسبة فغفران وعذاب، ومن القواعد المطردة أنه إذا وقع بعد جزاء الشرط فعل بعد واو أو فاء جاء فيه الأوجه الثلاثة وقد أشار لها ابن مالك:

{ قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 29] “De ki: 'Sinelerinizde olanı gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir'”. Çünkü denildi ki: Burada 'içlerindekine' bağlanan şey hesaba çekmedir ve onda asıl olan açık amellerdir. İlime gelince; onun açık amellere taalluku gizli amellere taalluku gibidir ve açık olan şeylerle gizli olan şeyler arasında Yüce Allah için bir durum farklılığı olmaz, bilakis Yüce Zatına nispetle gizli hiçbir şey yoktur; şu kadar var ki gizleme mertebesi açığa vurma mertebesinden öncedir; açığa çıkan hiçbir şey yoktur ki kendisi veya başlangıçları daha önce nefiste gizlenmiş olmasın; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilminin onun birinci hâline taalluku, ilminin onun ikinci hâline taallukundan öncedir. { فَيَغْفِرُ } istinaf üzere ref ile [okunmuştur]; yani lütfuyla bağışlar, { لِمَنْ يَشاءُ } “dilediği kimseyi”; kullarından bağışlanmasını dilediği kimseyi, { وَيُعَذِّبُ } “ve azap eder”; adaletiyle, { مَنْ يَشاءُ } “dilediği kimseye”; kullarından azap etmeyi dilediği kimseye. Mağfiretin azaptan önce getirilmesi, rahmetinin gazabının önüne geçmesindendir. İbn Âmir, Âsım ve Ya'kūb dışındakiler şartın cevabına atıfla iki fiili cezm ile okumuşlardır. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ise gizli bir 'en' ile ikisini nasb ile okumuştur; 'en' ve sılası, önceki fiilden vehmedilen masdara matuf bir masdar tevilinde olur; takdiri: 'Bir hesaplaşma, ardından da bağışlama ve azap olsun' şeklindedir. Kurallı kaidelerdendir ki şartın cezasından sonra vâv veya fâ harfinden sonra bir fiil gelirse onda üç vecih câri olur; İbn Mâlik buna şu sözüyle işaret etmiştir:

والفعل من بعد الجزا إن يقترن ... بالفاء أو الواو بتثليث قمن

Cezadan sonraki fiil şayet bitişirse... Fâ veya vâv ile, üç vecihle okunmaya layıktır.

وقرأ ابن مسعود- «يغفر» ، و «يعذب» - بالجزم بغير فاء- ووجهه عند القائل بجواز تعدد الجزاء كالخبر ظاهر- وأما عند غيره فالجزم على أنهما بدل من يُحاسِبْكُمْ بدل البعض من الكل أو الاشتمال، فإن كلا من المغفرة والتعذيب بعض من الحساب المدلول عليه- بيحاسبكم- ومطلق الحساب جامع لهما فان اعتبر جمعه لهما على طريق اشتمال الكل على الأجزاء يكون بدل البعض من الكل وإن اعتبر على طريق الشمول كشمول الكلي لأفراده يكون بدل اشتمال كذا قيل، وقيل: إن أريد بيحاسبكم معناه الحقيقي فالبدل بدل اشتمال- كأحب زيدا علمه- وإن

İbn Mes'ûd «يَغْفِرْ» ve «يُعَذِّبْ» şeklinde fâ harfi olmaksızın cezm ile okumuştur; haber gibi cezanın da birden fazla olmasını caiz gören kimseye göre bunun vechi açıktır. Başkasına göre ise cezm, { يُحاسِبْكُمْ } fiilinden bedel-i ba'z-ı kül veya bedel-i iştimal olmaları üzeredir; zira hem bağışlama hem de azap etme, { يُحاسِبْكُمْ } ile delalet edilen hesabın bir parçasıdır ve mutlak hesap her ikisini de kapsamaktadır; şayet hesabın o ikisini kapsaması külün cüzleri kapsaması yoluyla kabul edilirse bedel-i ba'z-ı kül olur, şayet küllînin fertlerini kapsaması gibi şümul yoluyla kabul edilirse bedel-i iştimal olur; böyle denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Şayet { يُحاسِبْكُمْ } ile hakiki manası kastedilirse bedel, 'Zeyd'in ilmini sevdim' misalinde olduğu gibi bedel-i iştimaldir; şayet

أريد به المجازاة فالبدل بدل بعض- كضربت زيدا رأسه- وقيل: غير ذلك، وذهب أبو حيان إلى تعين الاشتمال قال:

onunla cezalandırma kastedilirse bedel, 'Zeyd'in başına vurdum' misalinde olduğu gibi bedel-i ba'zdır. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. Ebû Hayyân iştimalin taayyün ettiği görüşüne varmış ve şöyle demiştir:

ووقوعه في الأفعال صحيح لأن الفعل يدل على جنس تحته أنواع يشتمل عليها ولذلك إذا وقع عليه النفي انتفت جميع أنواع ذلك الجنس، وأما بدل البعض من الكل فلا يمكن في الفعل إذ الفعل لا يقبل التجزي فلا يقال فيه له كل وبعض إلا بمجاز بعيد، واعترضه الحلبي بأنه ليس بظاهر لأن الكلية والبعضية صادقتان على الجنس ونوعه فإن الجنس كل والنوع بعض فالصحيح وقوع النوعين في الفعل وقد قيل بهما في قوله:

'Bunun fiillerde vuku bulması sahihtir; çünkü fiil, altında kapsadığı nevilerin bulunduğu bir cinse delalet eder; bundan dolayı onun üzerine nefy dahil olduğunda o cinsin bütün nevileri yok olur. Bedel-i ba'z-ı külle gelince; bu fiilde mümkün değildir, çünkü fiil bölünmeyi kabul etmez; dolayısıyla uzak bir mecaz olmaksızın onun için kül ve cüz vardır denilemez.' el-Halebî buna karşı çıkarak bunun açık olmadığını belirtmiştir; çünkü külliyet ve cüziyet cins ve nevine tam olarak uymaktadır, zira cins kül, nevi ise cüzdür; dolayısıyla her iki türün de fiilde vuku bulması sahihtir; nitekim şu beyitte her iki vecih de söylenmiştir:

متى تأتنا- تلمم- بنا في ديارنا ... تجد خير نار عندها خير موقد

Diyarımıza ne zaman gelirsen, bize uğrarsan... Yanında en hayırlı ateş yakılan en hayırlı ateşi bulursun.

فإنهم جعلوا الإلمام بدلا من الإتيان إما بدل بعض لأنه إتيان لا توقف فيه فهو بعضه أو اشتمال لأنه نزول خفيف، وروي عن أبي عمرو إدغام الراء في اللام، وطعن الزمخشري- على عادته في الطعن- في القراءات السبع إذا لم تكن على قواعد العربية ومن قواعدهم أن الراء لا تدغم إلا في الراء لما فيها من التكرار الفائت بالإدغام في اللام وقد يجاب بأن القراءات السبع متواترة والنقل بالمتواتر إثبات علمي، وقول النحاة نفي ظني ولو سلم عدم التواتر فأقل الأمر أن تثبت لغة بنقل العدول وترجع بكونه إثباتا ونقل إدغام الراء في اللام عن أبي عمرو من الشهرة والوضوح بحيث لا مدفع له- وممن روي ذلك عنه- أبو محمد اليزيدي وهو إمام في النحو إمام في القراءات إمام في اللغات، ووجهه من حيث التعليل ما بينهما من شدة التقارب حتى كأنهما مثلان بدليل لزوم إدغام اللام في الراء في اللغة الفصيحة إلا أنه لمح تكرار الراء فلم يجعل إدغامه في اللام لازما على أن منع إدغام الراء في اللام مذهب البصريين، وقد أجازه الكوفيون وحكوه سماعا، منهم الكسائي، والفراء، وأبو جعفر الرواسي، ولسان العرب ليس محصورا فيما نقله البصريون فقط، والقراء من الكوفيين ليسوا بمنحطين عن قراء البصرة وقد أجازوه عن العرب فوجب قبوله والرجوع فيه إلى علمهم ونقلهم إذ من علم حجة على من لم يعلم.

Zira onlar uğramayı (ilmâm) gelmekten (ityân) bedel kılmışlardır; ya duraklamasız bir geliş olup onun bir cüzü olduğu için bedel-i ba'zdır yahut hafif bir konaklama olduğu için bedel-i iştimaldir. Ebû Amr'dan râ harfinin lâm harfine idğam edildiği rivayet edilmiştir. Zemahşerî -Arapça kaidelerine uymadığında yedi kıraate ta'n etme âdeti üzere- buna ta'n etmiştir; o kaidelerden biri de, lâm harfine idğam edildiğinde zayi olacak tekrir sıfatı kendisinde bulunduğu için râ'nın ancak râ'ya idğam edileceğidir. Şöyle cevap verilebilir: Yedi kıraat mütevatirdir ve mütevatir nakil ilmi bir ispattır; nahivcilerin sözü ise zannî bir nefydir. Tevatürün olmadığı kabul edilse bile, en azından adalet sahibi ravilerin nakliyle lügat olarak sabit olur ve bir ispat olması hasebiyle tercih edilir; Ebû Amr'dan râ'nın lâm'a idğam edildiği nakli ise reddedilemeyecek kadar meşhur ve açıktır. Bunu ondan rivayet edenlerden biri de Ebû Muhammed el-Yezîdî'dir; kendisi nahivde imam, kıraatlerde imam ve lügatlerde imamdır. İllet bakımından vechi ise; fasih lügatte lâm'ın râ'ya idğam edilmesinin lüzumu deliliyle, aralarındaki aşırı yakınlıktan dolayı sanki iki benzer gibi olmalarıdır; ancak o, râ'daki tekriri gözetmiş ve onun lâm'a idğamını zorunlu kılmamıştır. Kaldı ki râ'nın lâm'a idğamını men etmek Basralıların mezhebidir; Kûfeliler ise bunu caiz görmüş ve semâ yoluyla nakletmişlerdir; Kisâî, Ferrâ ve Ebû Ca'fer er-Ruâsî bunlardandır. Arap dili sadece Basralıların naklettiğiyle sınırlı değildir; Kûfeli kurrâ da Basra kurrâsından aşağı kalır değildir; onlar bunu Araplardan naklen caiz görmüşlerdir, dolayısıyla bunu kabul etmek, onların ilmine ve nakline başvurmak vaciptir; zira bilen kimse bilmeyene karşı hüccettir.

وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تذييل مقرر لمضمون ما قبله فإن كمال قدرته تعالى على جميع الأشياء موجب لقدرته على ما ذكر من المحاسبة وما فرع عليه من المغفرة والتعذيب، وفي الآية دليل لأهل السنة في نفي وجوب التعذيب حيث علق بالمشيئة واحتمال أن تلك المشيئة واجبة كمن يشاء صلاة الفرض فإنه لا يقتضي عدم الوجوب خلاف الظاهر آمَنَ الرَّسُولُ قال الزجاج: لما ذكر الله تعالى ﷿ في هذه السورة الجليلة الشأن الواضحة البرهان فرض الصلاة، الزكاة، والطلاق، والحيض والإيلاء، والجهاد، وقصص الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، والدين، والربا، ختمها بهذا تعظيما لنبيه صلى الله تعالى عليه وسلم وأتباعه، وتأكيدا وفذلكة لجميع ذلك المذكور من قبل، وقد شهد ﷾ هنا لمن تقدم في صدر السورة بكمال الإيمان وحسن الطاعة واتصافهم بالفعل وذكره صلى الله تعالى عليه وسلم بطريق الغيبة مع ذكره هناك بطريق الخطاب لما أن حق الشهادة الباقية على مر الدهور أن لا يخاطب بها المشهود له ولم يتعرض سبحانه هاهنا لبيان فوزهم بمطالبهم التي من جملتها ما حكي عنهم من الدعوات الآتية إيذانا بأنه أمر محقق غني عن التصريح لا سيما بعد ما نص عليه فيما سلف وإيراده صلى الله تعالى عليه وسلم بعنوان الرسالة دون تعرض لاسمه الشريف تعظيم له وتمهيد لما يذكر بعده.

{ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; kendisinden öncekilerin içeriğini pekiştiren bir tezyildir; zira O Teâlâ'nın bütün eşyaya olan kudretinin kemali, zikredilen hesaba ve ondan dallanıp budaklanan bağışlama ve azaba kadir olmasını gerektirir. Ayette, meşiete bağlandığı için azabın vacip oluşunu nefyetme hususunda Ehl-i Sünnet için bir delil vardır; farz namazı dileyen kimse gibi bu meşietin vacip olması ihtimali ise vücubun bulunmayışını gerektirmediğinden zahire aykırıdır. { آمَنَ الرَّسُولُ } “Peygamber iman etti”; Zeccâc şöyle demiştir: Şanı yüce, bürhanı açık olan bu celil surede Allah Teâlâ azze ve celle namazın, zekâtın, talakın, hayzın, ilânın, cihadın, peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- kıssalarının, borcun ve ribânın farziyetini zikredince; Peygamberini sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ona tabi olanları tazim etmek, önceden zikredilen bütün bunların bir teyidi ve fezlekesi (özeti) olmak üzere sureyi bununla mühürlemiştir. Celle ve alâ burada surenin başında geçen kimseler için imanın kemaline, itaatin güzelliğine ve fiilen bunlarla nitelenmiş olduklarına şahitlik etmiştir. Orada hitap yoluyla zikrettiği hâlde sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i burada gāib yoluyla zikretmiştir; çünkü çağlar boyu baki kalacak şahitliğin hakkı, lehine şahitlik edilen kimseye doğrudan hitap edilmemesidir. Yüce Zat, daha önce geçen şeylerde açıkça belirtildikten sonra özellikle tasrih edilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede kesinleşmiş bir emir olduğunu bildirmek üzere, gelecekteki dualarından nakledilenlerin de dâhil olduğu taleplerine kavuşacaklarını burada beyan etmeye değinmemiştir. Mübarek ismine yer vermeksizin sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in risalet unvanıyla zikredilmesi, onu tazim etmek ve sonrasında zikredilecek şeylere bir mukaddime yapmak içindir.

أخرج الحاكم. والبيهقي عن أنس قال: «لما نزلت هذه الآية على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم آمَنَ الرَّسُولُ قال ﵊: وحق له أن يؤمن» وفي رواية عبد بن حميد عن قتادة- وهي شاهد لحديث أنس- «فينجبر انقطاعه ويحق له أن يؤمن»

Hâkim ve Beyhakī Enes'ten rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e { آمَنَ الرَّسُولُ } ayeti indiğinde aleyhisselâm: 'İman etmek onun hakkıdır' buyurdu». Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayetinde ise -ki bu Enes'in hadisine şahittir-: «İnkıtaı telafi edilir ve iman etmek onun hakkı olur» [şeklinde geçmektedir].

بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ من الأحكام المذكورة في هذه السورة وغيرها والمراد إيمانه بذلك إيمانا تفصيليا، وأجمله إجلالا لمحله صلى الله تعالى عليه وسلم وإشعارا بأن تعلق إيمانه عليه الصلاة

{ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden kendisine indirilene”; bu surede ve diğerlerinde zikredilen hükümlere. Kastedilen, onun buna tafsilatlı bir iman ile iman etmesidir. Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in makamına saygıdan ötürü ve aleyhissalâtü

والسلام بتفاصيل ما أنزل إليه وإحاطته بجميع ما انطوى عليه مما لا يكتنه كنهه ولا تصل الأفكار وإن حلقت إليه قد بلغ من الظهور إلى حيث استغنى عن ذكره واكتفى عن بيانه، وفي تقديم الانتهاء على الابتداء مع التعرض لعنوان الربوبية والإضافة إلى ضميره ﷺ ما لا يخفى من التعظيم لقدره الشريف والتنويه برفعة محله المنيف وَالْمُؤْمِنُونَ يجوز أن يكون معطوفا على الرسول مرفوعا بالفاعلية فيوقف عليه، ويدل عليه ما

vesselâm'ın kendisine indirilenlerin detaylarına olan imanının taallukunun ve içerdiği her şeyi kuşatmasının mahiyetine ulaşılamayacak ve ne kadar yükselseler de fikirlerin erişemeyeceği şeylerden olduğunu, zikrinden müstağni kılacak ve beyanına ihtiyaç bırakmayacak derecede açıklığa kavuştuğunu hissettirmek için bunu mücmel bırakmıştır. İntihanın (varış noktasının) ibtidânın (başlangıç noktasının) önüne geçirilmesinde, rubûbiyet unvanına değinilmesi ve ﷺ'in zamirine izafe edilmesinde, yüce kadrini tazim ve âli makamının yüceliğine dikkat çekme hususunda gizli kalmayacak bir incelik vardır. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve müminler de”; { الرَّسُولُ } üzerine matuf olarak faillikten dolayı merfû olması caizdir, bu takdirde üzerinde durulur (vakfedilir). Şunun delalet ettiği de budur:

أخرجه أبو داود في المصاحف عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قرأ- وآمن المؤمنون-

Ebû Dâvûd'un el-Mesâhif'te Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiğine göre o: «وَآمَنَ الْمُؤْمِنُونَ» şeklinde okumuştur.

وعليه يكون قوله تعالى: كُلٌّ آمَنَ جملة مستأنفة من مبتدأ وخبر، وسوغ الابتداء بالنكرة كونها في تقدير الإضافة ويجوز أن يكون مبتدأ، وكُلٌّ مبتدأ ثان، وآمَنَ خبره، والجملة خبر الأول والرابط مقدر ولا يجوز كون كُلٌّ تأكيدا لأنهم صرحوا بأنه لا يكون تأكيدا للمعرفة إلا إذا أضيف لفظا إلى ضميرها- ورجح الوجه الأول- بأنه أقضى لحق البلاغة وأولى في التلقي بالقبول لأن الرسول ﷺ حينئذ يكون أصلا في حكم الإيمان بما أنزل الله والمؤمنون تابعون له ويا فخرهم بذلك، ويلزم على الوجه في الثاني أن حكم المؤمنين أقوى من حكم الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم لكون جملتهم اسمية ومؤكدة، وعورض بأن في الثاني إيذانا بتعظيم الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وتأكيدا للإشعار بما بين إيمانه صلى الله تعالى عليه وسلم المبني على المشاهدة والعيان وبين إيمان سائر المؤمنين الناشئ عن الحجة والبرهان من التفاوت البين والفرق الواضح كأنهما مختلفان من كل وجه حتى في هيئة التركيب ويلزم على الأول أنه إن حمل كل من الإيمانين على ما يليق بشأنه ﷺ من حيث الذات ومن حيث التعلق استحال إسنادهما إلى غيره ﵊ وضاع التكرير، وإن حمل على ما يليق بشأن آحاد الأمة كان ذلك حطا لرتبته العلية وإذا حملا على ما يليق بكل واحد مما نسبا إليه ذاتا وتعلقا بأن يحملا بالنسبة إليه صلى الله تعالى عليه وسلم على الإيمان العياني المتعلق بجميع التفاصيل وبالنسبة إلى آحاد الأمة على الإيمان المكتسب من مشكاته صلى الله تعالى عليه وسلم اللائق بحالهم من الإجمال والتفصيل كان اعتسافا بينا ينزه عنه التنزيل والشبهة التي ظنت معارضة مدفوعة بأن الإتيان بالجملة الاسمية مع تكرار الاسناد المقوي للحكم لما في الحكم بإيمان كل واحد منهم على الوجه الآتي من نوع خفاء محوج لذلك، وتوحيد الضمير في آمَنَ مع رجوعه إلى كل المؤمنين لما أن المراد بيان إيمان كل فرد فرد منهم من غير اعتبار الاجتماع كما اعتبر في قوله تعالى:

Buna göre Yüce Allah'ın: { كُلٌّ آمَنَ } buyruğu mübteda ve haberden oluşan müstakil bir cümle olur; nekire ile başlanmasını caiz kılan ise izafet takdirinde olmasıdır. [Müminûn kelimesinin] mübteda, { كُلٌّ } kelimesinin ikinci mübteda, { آمَنَ } fiilinin onun haberi ve bu cümlenin de birinci mübtedanın haberi olması caizdir, rabıt ise mukadderdir. { كُلٌّ } kelimesinin tekit olması caiz değildir; çünkü marifeye ancak lafzan onun zamirine izafe edildiğinde tekit olabileceğini açıkça belirtmişlerdir. Birinci vecih şu gerekçeyle tercih edilmiştir: Belagatin hakkını daha çok yerine getirmekte ve kabule mazhar olmaya daha layıktır; çünkü Resûl ﷺ o takdirde Allah'ın indirdiğine iman hükmünde asıl, müminler ise ona tabi olurlar ve bununla ne kadar övünseler azdır! İkinci veche göre ise, müminlerin cümlesi isim cümlesi ve tekitli olduğu için onların hükmünün Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in hükmünden daha kuvvetli olması gerekir. Buna karşı şöyle denilmiştir: İkinci vecihte Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i tazim etmeyi bildirme ve sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in müşahede ve ıyana (bizzat görmeye) dayanan imanı ile diğer müminlerin hüccet ve bürhandan neşet eden imanı arasındaki açık farkı ve bariz tefavütü hissettirmeyi tekit etme vardır; sanki bu iki iman, terkip heyetinde bile her yönden birbirinden farklıdır. Birinci veche göre ise şu gerekir: Eğer iki imandan her biri zât ve taalluk bakımından ﷺ'in şanına layık olana hamledilirse, o ikisinin aleyhisselâm'dan başkasına isnadı imkânsız olur ve tekrar zayi olur; şayet ümmetin fertlerinin şanına layık olana hamledilirse bu, onun yüce mertebesini düşürmek olur; şayet zât ve taalluk bakımından kendilerine nispet edildikleri her birine layık olana hamledilip sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e nispetle bütün tafsilata taalluk eden ıyânî imana, ümmetin fertlerine nispetle ise sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in mişkatından kazanılan, icmal ve tafsil bakımından onların hâline layık olan imana hamledilirse, Kur'an'ın bundan münezzeh olduğu açık bir zorlama olur. Muaraza zannedilen şüphe ise şöyle defedilir: Hükmü kuvvetlendiren isnadın tekrarıyla birlikte isim cümlesinin getirilmesi, gelecek vecih üzere onların her birinin imanına hükmetmede böylesi bir tekide ihtiyaç bırakan bir tür kapalılık bulunmasından ötürüdür. { آمَنَ } fiilindeki zamirin bütün müminlere dönmesine rağmen müfred (tekil) kılınması ise; Yüce Allah'ın şu buyruğunda itibar edildiği gibi cemaat olma durumu dikkate alınmaksızın onlardan her bir ferdin tek tek imanının beyan edilmesinin murad edilmesindendir:

وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ [النمل: ٨٧] وهو أبعد عن التقليد الذي هو إن لم يجرح خدش أي كل واحد منهم على حياله- آمن- بِاللَّهِ أي صدق به وبصفاته ونفي التشبيه عنه وتنزيهه عما لا يليق بكبريائه من نحو الشريك في الألوهية والربوبية وغير ذلك وَمَلائِكَتِهِ من حيث إنهم معصومون مطهرون لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون من شأنهم التوسط بينه تعالى وبين الرسل بإنزال الكتب وإلقاء الوحي ولهذا ذكروا في النظم قبل قوله تعالى: وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ أي من حيث مجيئهما منه تعالى على وجه يليق بشأن كل منهما ويلزم الإيمان التفصيلي فيما علم تفصيلا من كل من ذلك والإجمالي فيما علم إجمالا وإنما لم يذكر هاهنا الإيمان باليوم الآخر كما ذكر في قوله تعالى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ [البقرة: ١٧٧] إلخ لاندراجه في الإيمان بكتبه والثواني كثيرا ما يختصر فيها، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وكتابه- بالإفراد فيحتمل أن يراد به القرآن بحمل الإضافة على العهد أو يراد الجنس فلا يختص به والفرق بينه وبين الجمع- على ما ذهب إليه إمام الحرمين والزمخشري- وروي عن الإمام ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- أن استغراق المفرد أشمل من استغراق الجمع لأن المفرد يتناول جميع الآحاد ابتداء فلا يخرج عنه شيء منه قليلا أو كثيرا بخلاف الجمع فإنه يستغرق الجموع أولا وبالذات ثم يسري إلى الآحاد- وهذا المبحث من معضلات علم المعاني- وقد فرغ من تحقيقه هناك.

{ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } [Neml: 87] “ve hepsi O'na boyun bükerek gelmişlerdir” buyruğunda olduğu gibi. Bu durum, eğer imanı tamamen yaralamıyorsa bile zedeleyen taklitten daha uzaktır. Yani onların her biri tek başına; { بِاللَّهِ } “Allah'a” yani O'nu ve sıfatlarını tasdik ederek, O'ndan teşbihi nefyederek ve O'nu uluhiyet ve rububiyette ortak koşulması gibi büyüklüğüne yakışmayan şeylerden tenzih ederek iman etmiştir. { وَمَلائِكَتِهِ } “ve meleklerine [de iman etti]”; onların masum ve tertemiz oldukları, Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere isyan etmeyip emrolundukları şeyleri yaptıkları, kitapları indirmek ve vahyi ulaştırmak suretiyle Yüce Allah ile elçiler arasında vasıta olma vazifelerinin bulunduğu cihetiyle [iman etti]. Bundan dolayı nazımda Yüce Allah'ın şu buyruğundan önce zikredilmişlerdir: { وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } “kitaplarına ve peygamberlerine [de iman etti]”; yani her ikisinin de her birinin şanına layık bir veçhile Yüce Allah'tan gelmiş olması cihetiyle [iman etti]. Bunlardan her birinden tafsilatlı olarak bilinen şeylere tafsili iman, icmali olarak bilinen şeylere de icmali iman gerekir. Burada, Yüce Allah'ın { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ } [Bakara: 177] “Lakin asıl iyilik, iman eden kimsenin [iyiliğidir]” vb. buyruğunda zikredildiği gibi ahiret gününe imanın zikredilmeyişi, kitaplarına imanın kapsamına girmesindendir; zira ikinci derecedeki hususlarda çoğunlukla ihtisara (kısaltmaya) gidilir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ müfred (tekil) olarak { وَكِتَابِهِ } şeklinde okumuştur; izafetin ahde hamledilmesiyle bundan Kur'an'ın kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, cins manasının kastedilip sadece Kur'an'a has olmaması da muhtemeldir. İmamü'l-Harameyn ile ez-Zemahşerî'nin benimsediği ve İmam İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, müfred ile cemi (çoğul) arasındaki fark şudur: Müfredin istiğrakı (kapsayıcılığı), ceminin istiğrakından daha şamildir. Çünkü müfred, bidayette tüm fertleri kapsar; bu sebeple az olsun çok olsun hiçbir fert onun dışına çıkmaz. Cem ise bunun aksinedir; zira o öncelikle ve bizzat toplulukları istiğrak eder (kapsar), ardından fertlere sirayet eder. Bu bahis, meânî ilminin çetin meselelerindendir ve orada tahkiki tamamlanmıştır.

لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ في حيز النصب بقول مقدر مسند إلى ضمير كُلٌّ مراعى فيه اللفظ فيفرد أو المعنى فيجمع- ولعله أولى- والجملة منصوبة المحل على أنها حال من ضمير آمَنَ أو مرفوعة على أنها خبر آخر- لكل- أي يقولون، أو يقول: لا نفرق بين رسل الله تعالى بأن نؤمن ببعض ونكفر ببعض كما فعل أهل الكتابين بل نؤمن بهم جميعا ونصدق بصحة رسالة كل واحد منهم وقيدوا إيمانهم بذلك تحقيقا للحق وتنصيصا على مخالفة أولئك المفرقين من الفريقين بإظهار الإيمان بما كفروا به فلعنة الله على الكافرين.

{ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmeyiz”; { كُلٌّ } kelimesinin zamirine isnat edilmiş takdiri bir kavil (söz) ile nasb mahallindedir. Bunda ya lafza riayet edilerek müfred kılınır ya da manaya riayet edilerek cemi kılınır ki bu daha evla olabilir. Cümle, { آمَنَ } fiilinin zamirinden hâl olarak nasb mahallinde yahut { كُلٌّ } için diğer bir haber olarak merfû mahalledir. Yani derler ki yahut der ki: İki kitap ehlinin yaptığı gibi bazısına inanıp bazısını inkâr etmek suretiyle Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin arasını ayırmayız; bilakis hepsine birden iman eder ve her birinin risaletinin doğruluğunu tasdik ederiz. İmanlarını bununla kayıtlamaları, hakkı tahkik etmek ve inkâr ettikleri şeylere imanı açığa vurmak suretiyle o iki fırkadan olan tefrikçilere (ayrımcılara) muhalefeti açıkça belirtmek içindir. Allah'ın laneti kâfirlerin üzerine olsun!

ومن هنا يعلم أن القائلين هم آحاد المؤمنين خاصة إذ يبعد أن يسند إليه صلى الله تعالى عليه وسلم أن يقول لا أفرق بين أحد من رسله وهو يريد إظهار إيمانه برسالة نفسه وتصديقه في دعواها، ومن اعتبر إدراج الرسول في كُلٌّ واستبعد هذا قال: بالتغليب هاهنا، ومن لم يستعبد إذ كان صلى الله تعالى عليه وسلم يأتي بكلمة الشهادة كما يأتي بها سائر الناس أو يبدل العلم فيها بضمير المتكلم لم يحتج إلى القول بالتغليب، وعدم التعرض لنفي التفريق بين الكتب لاستلزام المذكور إياه وإنما لم يعكس مع تحقق التلازم لما أن الأصل في تفريق المفرقين هو الرسل وكفرهم بالكتب متفرع على كفرهم بهم وإيثار إظهار الرسل على الإضمار الواقع مثله في قوله تعالى: وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ [البقرة: ١٣٦] إما للاحتراز عن توهم اندراج الملائكة ولو على بعد في الحكم وهو وإن لم يكن فيه بأس إلا أنه ليس في التعرض له كثير جدوى إذ لا مزاحم في الظاهر، وإن كان فقليل أو للإشعار بعلة عدم التفريق أو للإيماء إلى عنوانه لأن المعتبر عدم التفريق من حيث الرسالة دون سائر الحيثيات، وقرأ يعقوب. وأبو عمرو في رواية عنه- لا يفرق- بالياء على لفظ كُلٌّ وقرئ لا يفرقون حملا على معناه، والجملة نفسها حينئذ حال أو خبر على نحو ما تقدم في القول المقدر ولا حاجة إليه هنا، والكلام على أَحَدٍ وإدخال بَيْنَ عليه قد سبق في تفسير قوله تعالى: لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَقالُوا عطف على آمَنَ والجمع باعتبار المعنى وهو حكاية لامتثالهم الأوامر والنواهي إثر حكاية إيمانهم سَمِعْنا أي أجبنا وهو المعنى العرفي للسمع وَأَطَعْنا وقبلنا عن طوع ما دعوتنا إليه في الأمر والنواهي، وقيل: سَمِعْنا ما جاءنا من الحق وتيقّنا بصحته، وأَطَعْنا ما فيه من الأمر والنهي غُفْرانَكَ رَبَّنا أي اغفر غفرانك ما ينقص حظوظنا لديك، أو نسألك غفرانك ذلك، فغفران مصدر إما مفعول مطلق أو مفعول به- ولعل الأول أولى- لما في الثاني من تقدير الفعل الخاص المحوج إلى اعتبار القرينة وتقديم ذكر السمع على الطاعة لتقدم العام على الخاص، أو لأن التكليف طريقه السمع والطاعة بعده وتقديم ذكرهما على طلب الغفران لما أن تقدم الوسيلة على المسئول أقرب إلى الإجابة والقبول، والتعرض لعنوان الربوبية قد تقدم سره غير مرة وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ أي الرجوع بالموت والبعث وهو مصدر ميمي، والجملة قيل: معطوفة على مقدر أي فمنك المبتدأ وإليك المصير وهي تذييل لما قبله مقرر للحاجة إلى المغفرة وفيها إقرار بالمعاد الذي لم يصرح به قبل.

Buradan anlaşılmaktadır ki söyleyenler sadece müminlerin fertleridir. Çünkü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kendi risaletine olan imanını ve davasındaki doğruluğunu tasdik ettiğini izhar etmeyi murad ederken "O'nun peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmem" demesini ona isnat etmek uzaktır. Resûl'ün { كُلٌّ } lafzına dâhil olduğunu kabul edip bu durumu uzak gören kimse, burada tağlib olduğunu söylemiştir. sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in, diğer insanların getirdiği gibi kelime-i şehadeti getirdiğini yahut oradaki açık ismi mütekellim zamiriyle değiştirdiğini dikkate alarak bunu uzak görmeyen kimse ise tağlib görüşüne ihtiyaç duymamıştır. Kitaplar arasında ayrım yapmanın nefyine değinilmemesi, zikredilen hususun bunu gerektirmesindendir (tazammun etmesindendir). Telazüm (birbirini gerektirme) sabit olduğu halde bunun aksinin yapılmaması ise, ayrım yapanların ayrımındaki asıl sebebin peygamberler olması ve kitapları inkâr etmelerinin peygamberleri inkâr etmelerine dayanmasından ötürüdür. Yüce Allah'ın { وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } [Bakara: 136] buyruğunda vâki olan benzerindeki zamir yerine peygamberlerin açık isimle zikredilmesinin tercih edilmesi; ya meleklerin uzak bir ihtimalle de olsa hükme dahil olduğu vehminden sakınmak içindir —ki bunda bir beis olmasa da buna değinmekte pek bir fayda yoktur, zira zahirde bir ortaklık yoktur, olsa bile pek azdır— ya ayrım yapmamanın illetini hissettirmek içindir ya da bunun unvanına ima etmek içindir; çünkü muteber olan, diğer cihetler bakımından değil sadece risalet cihetiyle ayrım yapmamaktır. Ya'kūb ve kendisinden gelen bir rivayette Ebû Amr, { كُلٌّ } lafzına göre 'ye' ile { لا يُفَرِّقُ } şeklinde okumuştur. Manasına hamledilerek { لا يُفَرِّقُونَ } şeklinde de okunmuştur. Cümle bu durumda, takdiri kavilde daha önce geçtiği üzere bizzat hâl veya haber olur ve burada takdire ihtiyaç kalmaz. { أَحَدٍ } kelimesi ve { بَيْنَ } edatının onun üzerine dahil olması hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } buyruğunun tefsirinde geçmişti. { وَقالُوا } “ve dediler ki”; { آمَنَ } fiiline matuftur ve cemi olması mana itibarıyladır. Bu, imanlarının hikaye edilmesinin hemen ardından emir ve yasaklara boyun eğişlerinin hikaye edilmesidir. { سَمِعْنا } “işittik”; yani icabet ettik ki işitmenin örfi manası budur. { وَأَطَعْنا } “ve itaat ettik”; emir ve yasaklar konusunda bizi davet ettiğin şeyleri gönülden kabul ettik. Şöyle de denilmiştir: { سَمِعْنا } Bize haktan gelen şeyleri işittik ve doğruluğuna kesin olarak inandık; { وَأَطَعْنا } ondaki emir ve yasaklara itaat ettik. { غُفْرانَكَ رَبَّنا } “bağışlamanı [dileriz] ey Rabbimiz!”; yani katındaki nasiplerimizi eksilten şeyleri bağışlamanla bağışla yahut senden bunu bağışlamanı diliyoruz. 'Ğufrân' bir mastardır; ya meful-i mutlaktır ya da mefulün bih'tir —ki birincisi daha evla olabilir— zira ikincisinde karineyi dikkate almayı gerektiren özel bir fiilin takdiri vardır. İşitmenin zikrinin itaatten önce gelmesi, umumun husustan önce gelmesinden veya mükellefiyetin yolunun işitmek ve ardından itaat etmek olmasındandır. Bu ikisinin zikrinin mağfiret talebinden önce gelmesi ise, vesilenin istenen şeyden önce takdim edilmesinin icabete ve kabule daha yakın olmasındandır. Rububiyet unvanına değinilmesinin sırrı daha önce defalarca geçmişti. { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “ve dönüş ancak Sanadır”; yani ölüm ve dirilişle dönüş [Sanadır]. Bu, mîmî bir mastardır. Cümlenin takdiri bir ifadeye matuf olduğu söylenmiştir; yani başlangıç Sen'dendir ve dönüş de Sana'dır. Bu cümle, kendisinden önceki için mağfiret ihtiyacını pekiştiren bir tezyildir (tamamlayıcı hükümdür) ve içinde daha önce açıkça zikredilmemiş olan meâdı (ahireti) ikrar vardır.

لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها جملة مستأنفة سيقت إخبارا منه تعالى بعد تلقيهم لتكاليفه سبحانه بالطاعة والقبول بماله عليهم في ضمن التكليف من محاسن آثار الفضل والرحمة ابتداء لا بعد السؤال كما سيجيء- والتكليف- إلزام ما فيه كلفة ومشقة، والوسع- ما تسعه قدرة الإنسان أو ما يسهل عليه من المقدور وهو ما دون مدى طاقته أي سنته تعالى أنه- لا يكلف نفسا- من النفوس إلا ما تطيق وإلا ما هو دون ذلك كما في سائر ما كلفنا به من الصلاة والصيام مثلا فإنه كلفنا خمس صلوات والطاقة تسع ستا وزيادة. وكلفنا صوم رمضان والطاقة تسع شعبان معه وفعل ذلك فضلا منه ورحمة بالعباد أو كرامة ومنّة على هذه الأمة خاصة.

{ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez”; Cenâb-ı Hakk'ın tekliflerini itaat ve kabul ile karşılamalarının ardından, geleceği üzere bir talep sonrasında değil ibtidâen (doğrudan), teklifin zımnında onlar için lütuf ve rahmetin güzel eserlerinden kıldığı şeyleri Yüce Allah'ın haber vermesi kabilinden sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Teklif; külfet ve meşakkat barındıran şeyi zorunlu kılmaktır. Vüs' (güç yetirme); insanın kudretinin yettiği veya güç yetirilen şeylerden insana kolay gelen, yani takatinin son sınırının altında olan şeydir. Yani Yüce Allah'ın sünneti şudur: O, nefislerden hiçbir nefse gücünün yettiğinden ve bundan daha aşağısından başkasını yüklemez; nitekim örneğin namaz ve oruç gibi mükellef kılındığımız diğer hususlarda böyledir. Zira O bize beş vakit namazı farz kılmıştır, oysa takat altıya ve daha fazlasına yeter; bize Ramazan orucunu farz kılmıştır, oysa takat onunla birlikte Şaban'a da yeter. Bunu kullarına bir lütuf ve merhamet olarak veya özellikle bu ümmete bir ikram ve ihsan olarak yapmıştır.

وقرأ ابن أبي عبلة «وسعها» - بفتح السين (١) والآية على التفسيرين تدل على عدم وقوع التكليف بالمحال لا على امتناعه، أما على الأول فظاهر، وأما على الثاني فبطريق الأولى، وقيل: إنها على التفسير الثاني لا تدل على ذلك لأن الخطاب حينئذ مخصوص بهذه الأمة وعلى كل تقدير لا دليل فيها على امتناع التكليف بالمحال كما وهم وقد تقدم لك بعض ما يتعلق بهذا المبحث وربما يأتيك ما ينفعك فيه إن شاء الله تعالى.

İbn Ebî Able ise sîn harfinin fethasıyla «وَسْعَهَا» şeklinde okumuştur. (١) Ayet her iki tefsire göre de muhal olanın teklif edilmesinin vaki olmadığına delalet eder, imtinaına (imkânsızlığına) değil. Birinci tefsire göre bu durum açıktır; ikinci tefsire göre ise evleviyet yoluyladır. Şöyle de denilmiştir: Ayet ikinci tefsire göre buna delalet etmez; çünkü hitap bu durumda bu ümmete mahsustur. Her halükarda, zannedildiği gibi ayette muhal olanın teklif edilmesinin imtinaına dair bir delil yoktur. Bu bahisle ilgili bazı hususlar daha önce geçmişti; inşâallâhu teâlâ bu konuda sana fayda verecek şeyler de gelecektir.

لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ جملة أخرى مستأنفة سيقت للترغيب والمحافظة على مواجب التكليف والتحذير عن الإخلال بها ببيان أن تكليف كل نفس مع مقارنته لنعمة التخفيف والتيسير يتضمن مراعاته منفعة زائدة وأنها تعود إليها لا إلى غيرها ويستتبع الإخلال بها مضرة تحيق بها لا بغيرها فإن اختصاص منفعة الفعل بفاعله من أقوى الدواعي إلى تحصيله واقتصار مضرته عليه من أشد الزواجر عن مباشرته- قاله المولى مفتي الديار الرومية قدس سره- وهو الذي ذهب إليه الكثير، وقيل: يجوز أن تجعل الجملتان في حيز القول ويكون ذلك حكاية للأقوال المتفرقة الغير المعطوفة بعضها على بعض للمؤمنين ويكون مدحا لهم بأنهم شكروا الله تعالى في تكليفه حيث يرونه بأنه لم يخرج عن وسعهم وبأنهم يرون أن الله تعالى لا ينتفع بعملهم الخير بل هو لهم ولا يتضرر بعملهم الشر بل هو عليهم- ولا يخفى أنه بعيد- من جهة- قريب من أخرى- والضمير في لَها للنفس العامة والكلام على حذف مضاف هو ثواب في الأول وعقاب في الآخر، ومبين ما الأولى الخير لدلالة اللام الدالة على النفع عليه، ومبين ما الثانية الشر لدلالة- على- الدالة على الضر عليه: وإيراد الاكتساب في جانب الأخير لما فيه من زيادة المعنى وهو الاعتمال، والشر تشتهيه النفس وتنجذب إليه فكانت أجد في تحصيله ففيه إشارة إلى ما جبلت عليه النفوس ولما لم يكن مثل ذلك في الخير استعمل الصيغة المجردة عن الاعتمال.

{ لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [hayır] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir”; her nefsin mükellef tutulmasının, hafifletme ve kolaylaştırma nimetiyle birlikte bulunmasının yanı sıra, ona riayet etmenin ilave bir menfaati tazammun ettiğini ve bunun başkasına değil bizzat kendisine döneceğini, onu ihlal etmenin ise başkasına değil bizzat kendisini kuşatacak bir zararı netice vereceğini açıklamak suretiyle mükellefiyetin gereklerini yerine getirmeye teşvik etmek ve bunları ihlal etmekten sakındırmak üzere sevk edilmiş diğer bir müstakil cümledir. Zira fiilin menfaatinin bizzat o fiili işleyene mahsus olması, onu elde etmenin en güçlü saiklerindendir; zararının sadece onun üzerinde kalması da o fiili irtikap etmekten en şiddetli caydırıcılardandır. —Bunu Rum diyarının müftüsü Mevlâ [Ebussuûd] —kaddesallâhu sirrahû— söylemiştir— ve çoğunluğun benimsediği görüş de budur. Şöyle de denilmiştir: Bu iki cümlenin kavil (söz) dairesinde kılınması ve bunun, müminlerin birbirine matuf olmayan dağınık sözlerinin bir hikayesi olması caizdir; bu da, mükellefiyeti güçlerinin dışına çıkmadığını görmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'ya mükellefiyet konusunda şükretmeleri ve Allah Teâlâ'nın onların hayır amelinden faydalanmayıp bilakis onun kendileri için olduğunu, şer amellerinden de zarar görmeyip bilakis onun kendi aleyhlerine olduğunu görmeleri bakımından onlar için bir övgü olur. —Bunun bir yönden uzak, diğer bir yönden yakın olduğu gizli değildir—. { لَها } ibaresindeki zamir umumi nefse aittir ve söz, birincisinde sevap, ikincisinde ise ikap (ceza) olan mahzuf bir muzaf üzerinedir. Birinci 'mâ'nın açıkladığı şey hayırdır; çünkü menfaate delalet eden lâm harfi buna delalet etmektedir. İkinci 'mâ'nın açıkladığı şey ise şerdir; çünkü zarara delalet eden 'alâ' harfi buna delalet etmektedir. Son kısımda 'iktisâb' kelimesinin getirilmesi, onda i'timâl (çaba ve gayret gösterme) olan mana fazlalığının bulunmasındandır; zira şerri nefis arzular ve ona meyleder, dolayısıyla onu elde etmede daha gayretli olur; bunda nefislerin yaratılışına bir işaret vardır. Hayırda ise böyle bir durum bulunmadığı için i'timâlden soyutlanmış yalın sîga kullanılmıştır.

رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا شروع في حكاية بقية دعواتهم إثر بيان سر التكليف، وقيل: استيفاء لحكاية الأقوال، وفي البحر- وهو المروي عن الحسن- أن ذلك على تقدير الأمر أي قولوا في دعائكم ذلك فهو تعليم منه تعالى لعباده كيفية الدعاء والطلب منه وهذا من غاية الكرم ونهاية الإحسان يعلمهم الطلب ليعطيهم ويرشدهم للسؤال ليثيبهم، ولذلك قيل وقد تقدم:

{ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma”; mükellefiyetin sırrının beyan edilmesinin ardından dualarının kalan kısmının hikaye edilmesine başlanmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Sözlerin hikaye edilmesinin tamamlanmasıdır. el-Bahr'da —ki bu el-Hasan'dan rivayet edilmiştir— bunun emir takdirinde olduğu, yani "Duanızda böyle deyin" manasında olduğu belirtilmiştir; bu, Yüce Allah'ın kullarına nasıl dua edip O'ndan nasıl talepte bulunacaklarını öğretmesidir. Bu da cömertliğin nihayeti ve ihsanın son noktasıdır; onlara vermek için istemeyi öğretmekte ve onları mükâfatlandırmak için dilekte bulunmaya yönlendirmektedir. Bundan dolayı daha önce geçtiği üzere şöyle denilmiştir:

لو لم ترد نيل ما أرجو وأطلبه ... من فيض جودك ما علمتني الطلبا

Eğer cömertliğinin feyzinden umup istediğim şeye nail olmamı dilemeseydin, ... bana istemeyi öğretmezdin.

والمؤاخذة: المعاقبة، وفاعل هنا بمعنى فعل، وقيل: المفاعلة على بابها لأن الله تعالى يؤاخذ المذنب بالعقوبة والمذنب كأنه يؤاخذ ربه بالمطالبة بالعفو إذ لا يجد من يخلصه من عذابه سواه فلذلك يتمسك العبد عند الخوف منه به فعبر عن كل واحد بلفظ المؤاخذة ولا يخفى فساد هذا إلا بتكلف، واختلفوا في المراد من النسيان والخطأ على وجوه، الأول أن المراد من الأول الترك ومنه قوله:

Muâhaze; cezalandırmaktır. Buradaki 'fâale' babı 'feale' manasındadır. Şöyle de denilmiştir: Mufâale babı kendi asıl manası üzeredir; zira Allah Teâlâ günahkârı ceza ile muahaze eder, günahkâr da sanki affı talep etmekle Rabbini muahaze eder; çünkü O'ndan başka kendisini azaptan kurtaracak kimse bulamaz ve bu sebeple kul O'ndan korktuğu anda O'na sarılır. İşte bu yüzden her biri muahaze lafzıyla ifade edilmiştir. Ancak tekellüf olmaksızın bunun tutarsızlığı gizli değildir. Unutma ve yanılgıdan muradın ne olduğu hususunda muhtelif vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi, birincisinden muradın terk etmek olmasıdır; şairin şu sözü de bu kabildendir:

ولم أك عند الجود للجود قاليا ... ولا كنت يوم الروع للطعن ناسيا

Cömertlik anında cömertlikten nefret eden biri olmadım, ... savaş gününde de mızrak saplamayı unutan biri olmadım.

والمراد من الثاني العصيان لأن المعاصي توصف بالخطأ الذي هو ضد الصواب وإن كان فاعلها متعمدا كأنه قيل: ربنا لا تعاقبنا على ترك الواجبات وفعل المنهيات، الثاني أن المراد منهما ما هما مسببان عنه من التفريط والإغفال

İkincisinden murat ise isyandır; zira günahlar, işleyeni kasıtlı da olsa, doğrunun (savâb) zıddı olan hata ile nitelenir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “Rabbimiz! Vacipleri terk etmekten ve yasaklanan şeyleri işlemekten ötürü bizi cezalandırma!” İkinci [görüş]: Bu ikisinden murat; gevşeklik göstermek ve gaflete düşmek gibi, [aslında] bu ikisinin kendisinden kaynaklandığı sebeplerdir.

إذ قلما يتفقان إلا عن تقصير سابق فالمعنى لا تؤاخذنا بذلك التقصير، الثالث أن المراد بهما أنفسهما من حيث ترتبهما على ما ذكر، أو مطلقا إذ لا امتناع في المؤاخذة بهما عقلا فإن المعاصي كالسموم فكما أن تناولها ولو سهوا أو خطأ مؤد إلى الهلاك فتعاطي المعاصي أيضا لا يبعد أن يفضي إلى العقاب وإن لم يكن عن عزيمة ولكنه تعالى وعد التجاوز عنه رحمة منه وفضلا فيجوز أن يدعو الإنسان به استدامة واعتدادا بالنعمة فيه.

çünkü bu ikisi nadiren önceki bir kusur olmaksızın meydana gelir; bu durumda mana, "O kusurdan dolayı bizi sorumlu tutma" olur. Üçüncüsü; bu ikisinden murat, zikredilen hususlara terettüp etmeleri cihetiyle yahut mutlak olarak bizzat kendileridir; zira aklen bu ikisinden dolayı muahaze edilmekte hiçbir imkânsızlık yoktur. Nitekim günahlar zehirler gibidir; sehven veya yanılarak da olsa zehir almak nasıl helake götürüyorsa, günahları irtikap etmek de kesin bir kasıtla olmasa bile cezaya sevk etmesi uzak değildir. Ancak Yüce Allah kendi lütuf ve rahmetiyle bunu bağışlamayı vadetmiştir; bu sebeple insanın bu nimeti devam ettirmek ve ona itibar etmek gayesiyle bu şekilde dua etmesi caizdir.

ويؤيد ذلك مفهوم

Bunu şu mefhum da teyit etmektedir:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم فيما أخرجه الطبراني، وقال النووي حديث حسن: «رفع عن أمتي الخطأ والنسيان وما أكرهوا عليه»

Taberânî'nin rivayet ettiği ve Nevevî'nin 'hasen hadis' dediği rivayette sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları şeyler [in sorumluluğu] kaldırılmıştır.»

وأورد على هذا بأنه لا يتم على مذهب المحققين من أهل السنة والمعتزلة من أن التكليف بغير المقدور غير جائز عقلا منه تعالى إذ لا يكون ترك المؤاخذة على الخطأ والنسيان حينئذ فضلا يستدام ونعمة يعتد بها رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً أي عبثا ثقيلا يأسر صاحبه أي يحبسه مكانه.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum, Ehl-i Sünnet muhakkikleri ve Mu'tezile'nin 'kudret dahilinde olmayan şeyle mükellef tutmanın Yüce Allah tarafından aklen caiz olmadığı' mezhebine göre tamam olmaz; zira bu durumda hata ve unutmadan dolayı muahazenin terk edilmesi, devamı istenen bir lütuf ve hesaba katılan bir nimet olmaz. { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } “Ey Rabbimiz! Bize ağır bir yük yükleme”; yani sahibini esir eden, yani bulunduğu yerde hapseden ağır bir yük [yükleme].

والمراد به التكاليف الشاقة، وقيل: الإصر الذنب الذي لا توبة له فالمعنى اعصمنا من اقترافه، وقرئ آصارا على الجمع، وقرأ أبيّ- ولا تحمّل- بالتشديد للمبالغة كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا

Bundan murat meşakkatli mükellefiyetlerdir. Şöyle de denilmiştir: İsr; tevbesi olmayan günahtır; bu durumda mana, "Bizi onu işlemekten koru" olur. Çoğul olarak { آصَاراً } şeklinde de okunmuştur. Übeyy ise mübalağa için şedde ile { وَلَا تُحَمِّلْ } şeklinde okumuştur. { كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “tıpkı bizden öncekilere yüklediğin gibi”;

في حيز النصب على أنه صفة لمصدر محذوف أي حملا مثل حملك إياه على من قبلنا، أو على أنه صفة لإصرا أي إصرا مثل الإصر الذي حملته على من قبلنا- وهو ما كلفه بنو إسرائيل- من قتل النفس في التوبة أو في القصاص لأنه كان لا يجوز غيره في شريعتهم. وقطع موضع النجاسة من الثياب ونحوها، وقيل: من البدن وصرف ربع المال في الزكاة.

mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani "Bizden öncekilere yüklediğin yükleme gibi bir yükleme ile" demektir. Yahut { إصراً } kelimesinin sıfatıdır; yani "Bizden öncekilere yüklediğin yük gibi bir yük" demektir. —Bu da İsrâiloğullarının mükellef kılındığı şeylerdir—: Tevbede yahut kısasta nefsi öldürmek —çünkü onların şeriatında bundan başkası caiz değildi—, elbiselerden vb. şeylerden necaset bulaşan yeri kesip atmak —bedenden kesip atmak da denilmiştir— ve malın dörtte birini zekât olarak vermek gibi.

رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ استعفاء عن العقوبات التي لا تطاق بعد الاستعفاء عما يؤدي إليها والتعبير عن إنزال ذلك بالتحميل مجاز باعتبار ما يؤدي إليه، وجوز أن يكون طلبا لما هو أعم من الأول لتخصيصه بالتشبيه إلا أنه صور فيه الإصر بصورة ما لا يستطاع مبالغة، وقيل: هو استعفاء عن التكليف بما لا تفي به القدر البشرية حقيقة فتكون الآية دليلا على جواز التكليف بما لا يطاق وإلا لما سئل التخلص عنه وليس بالقوي، والتشديد هاهنا لمجرد تعدية الفعل لمفعول ثان دون التكثير وَاعْفُ عَنَّا أي امح آثار دنوبنا بترك العقوبة.

{ رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma”; kendisine sevk eden şeylerden bağışlanma talep edildikten sonra, takat getirilemeyecek cezalardan bağışlanma talebidir. Bunun indirilmesini yükleme (tahmîl) ile ifade etmek, netice verdiği şey itibarıyla mecazdır. Birincisinin benzetme ile tahsis edilmesinden dolayı, birincisinden daha genel olan bir şeyin talebi olması da caiz görülmüştür; ancak burada mübalağa için isr (ağır yük), takat getirilemeyen şey suretinde tasvir edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, beşeri kudretin hakikatte vefa gösteremeyeceği şeyle mükellef tutulmaktan bağışlanma talebidir; bu durumda ayet, takat getirilemeyen şeyle teklifin caiz olduğuna delil olur, aksi takdirde ondan kurtulma talep edilmezdi; fakat bu görüş kuvvetli değildir. Buradaki şedde çokluk için değil, sırf fiili ikinci mefule geçişli kılmak içindir. { وَاعْفُ عَنَّا } “bizi affet”; yani cezayı terk etmek suretiyle günahlarımızın izlerini sil.

وَاغْفِرْ لَنا بستر القبيح وإظهار الجميل وَارْحَمْنا وتعطف علينا بما يوجب المزيد، وقيل: اعْفُ عَنَّا من الأفعال وَاغْفِرْ لَنا من الأقوال وَارْحَمْنا بثقل الميزان، وقيل: وَاعْفُ عَنَّا في سكرات الموت وَاغْفِرْ لَنا في ظلمة القبور وَارْحَمْنا في أهوال يوم النشور، قال أبو حيان: ولم يأت في هذه الجمل الثلاث بلفظ رَبَّنا لأنها نتائج ما تقدم من الجمل التي افتتحت بذلك فجاء- فاعف عنا- مقابلا لقوله تعالى: لا تُؤاخِذْنا وَاغْفِرْ لَنا لقوله سبحانه: وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً وَارْحَمْنا لقوله عز شأنه: وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ لأن من آثار عدم المؤاخذة بالنسيان والخطأ والعفو، ومن آثار عدم حمل الإصر عليهم المغفرة ومن آثار عدم تحميل ما لا يطاق الرحمة ولا يخفى حسن الترتيب أَنْتَ مَوْلانا أي مالكنا وسيدنا، وجوز أن يكون بمعنى متولي الأمر وأصله مصدر أريد به الفاعل وإذا ذكر المولى والسيد وجب في الاستعمال تقديم المولى فيقال: مولانا وسيدنا كما في قول الخنساء:

{ وَاغْفِرْ لَنا } “bizi bağışla”; çirkini örtüp güzeli açığa çıkarmak suretiyle [bağışla]. { وَارْحَمْنا } “bize merhamet et”; ziyadeyi gerektiren şeylerle bize lütufta bulun. Şöyle de denilmiştir: { اعْفُ عَنَّا } fiillerden dolayı, { وَاغْفِرْ لَنا } sözlerden dolayı ve { وَارْحَمْنا } mizanın ağır gelmesiyle [merhamet et]. Şöyle de denilmiştir: { وَاعْفُ عَنَّا } ölüm sekeratında, { وَاغْفِرْ لَنا } kabirlerin karanlığında ve { وَارْحَمْنا } yeniden diriliş gününün dehşetlerinde [merhamet et]. Ebû Hayyân demiştir ki: Bu üç cümlede { رَبَّنا } lafzı getirilmemiştir; çünkü bunlar, bununla başlayan önceki cümlelerin neticeleridir. Dolayısıyla { فاعف عنا } ifadesi Yüce Allah'ın { لا تُؤاخِذْنا } buyruğuna, { وَاغْفِرْ لَنا } ifadesi Yüce Allah'ın { وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } buyruğuna, { وَارْحَمْنا } ifadesi ise şanı yüce olan Allah'ın { وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ } buyruğuna karşılık gelmiştir. Zira unutma ve hatadan dolayı muahaze etmemenin eserlerinden biri aftır; üzerlerine ağır yük yüklememenin eserlerinden biri mağfirettir; takat getirilemeyecek şeyin yüklenmemesinin eserlerinden biri de rahmettir. Bu tertibin güzelliği gizli değildir. { أَنْتَ مَوْلانا } “Sen bizim Mevlâmızsın”; yani Mâlikimiz ve Efendimizsin. İşleri üstlenen manasında olması da caiz görülmüştür; aslı mastar olup bununla fâil murad edilmiştir. Mevlâ ve seyyid birlikte zikredildiğinde, kullanımda mevlânın öne alınması vaciptir; dolayısıyla Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi "Mevlâmız ve Seyyidimiz" denilir:

وإن صخرا- لمولانا وسيدنا- ... وإن صخرا إذا اشتوا لمنحار

Şüphesiz Sahr, bizim mevlamız ve seyyidimizdir, ... şüphesiz Sahr kış gelip kıtlık olduğunda develeri çokça boğazlayandır.

وخطؤوا من قال: سيدنا ومولانا بتقديم السيد على المولى- كما قاله ابن أبيك- ولي فيه تردد قيل: والجملة على معنى القول أي قولوا أنت مولانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أي الأعداء في الدين المحاربين لنا أو مطلق

İbn Eybeg'in dediği gibi seyyidi mevlâya takdim ederek "Seyyidimiz ve Mevlâmız" diyen kimseyi hatalı bulmuşlardır; ancak benim bunda tereddüdüm vardır. Cümlenin kavil manasında olduğu, yani "Sen bizim Mevlâmızsın deyin" demek olduğu söylenmiştir. { فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et”; yani dindeki düşmanlarımız olup bizimle savaşanlara yahut mutlak olarak

الكفرة وأتى بالفاء إيذانا بالسببية لأن الله تعالى لما كان مولاهم ومالكهم ومدبر أمورهم تسبب عنه أن دعوه بأن ينصرهم على أعدائهم فهو كقولك أنت الجواد فتكرم علي وأنت البطل فاحم الجار.

kâfirlere karşı [yardım et]. Fâ harfi sebebiyeti bildirmek üzere getirilmiştir; çünkü Allah Teâlâ onların mevlâsı, mâliki ve işlerini tedbir edeni olunca, düşmanlarına karşı kendilerine yardım etmesi için O'na dua etmeleri bundan neşet etmiştir. Bu tıpkı senin, "Sen cömertsin, bana ikram et; sen kahramansın, komşuyu koru" demen gibidir.

(ومن باب الاشارة في هذه الآيات) لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ أي العوالم الروحانية كلها وما استتر في أستار غيوبه وخزائن علمه وَما فِي الْأَرْضِ أي العالم الجسماني والظواهر المشاهدة التي هي مظاهر الأسماء والأفعال وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ يشهده بأسمائه وظواهره يُحاسِبْكُمْ بِهِ وإن تخفوه يشهده بصفاته وبواطنه ويحاسبكم به فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ لتوحيده وقوة يقينه وعروض سيئاته وعدم رسوخها في ذاته وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ لفساد اعتقاده ووجود شكه، أو رسوخ سيئاته في نفسه وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لأن به ظهور كل ظاهر وبطون كل باطن فيقدر على المغفرة والتعذيب آمَنَ الرَّسُولُ الكامل الأكمل بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ أي صدقه بقبوله والتخلق به فقد كان خلقه صلى الله تعالى عليه وسلم القرآن والترقي بمعانيه والتحقق به وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وحده مشاهدة حين لم يروا في الوجود سواه وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ حين رجوعهم إلى مشاهدتهم تلك الكثرة مظاهر للوحدة يقولون لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ يرد بعض وقبول بعض لمشاهدة الحق فيهم بالحق وَقالُوا سَمِعْنا أجبنا ربنا في كتبه ورسله ونزول ملائكته واستقمنا في سيرنا غُفْرانَكَ رَبَّنا أي اغفر وجوداتنا وصفاتنا واستر ذلك بوجودك وصفاتك فمنك المبدأ وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ بالفناء فيك لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها إلا ما يسعها ولا يضيق به طوقها واستعدادها من التجليات لَها ما كَسَبَتْ من الخير والكمالات والكشوف سواء كان ذلك باعتمال أو بغير اعتمال وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ وتوجهت إليه بالقصد من السوء رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا عهدك بميلنا إلى ظلمة الطبيعة أَوْ أَخْطَأْنا بالعمل على غير الوجه اللائق لحضرتك رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً وهو عبء الصفات والأفعال الحابسة للقلوب من معاينة الغيوب كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا من المحتجبين بظواهر الأفعال أو بواطن الصفات رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ من ثقل الهجران والحرمان عن وصالك ومشاهدة جمالك بحجب جلالك وَاعْفُ عَنَّا سيئات أفعالنا وصفاتنا فإنها سيئات حجبتنا عنك وحرمتنا برد وصالك ولذة رضوانك وَاغْفِرْ لَنا ذنوب وجودنا فإنه أكبر الكبائر وَارْحَمْنا بالوجود الموهوب بعد الفناء أَنْتَ مَوْلانا أي سيدنا ومتولي أمورنا لأنا مظاهرك وآثار قدرتك فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ من قوى نفوسنا الأمارة وصفاتها وجنود شياطين أوهامنا المحجوبين عنك الحاجبين إيانا لكفرهم وظلمتهم، هذا

(Bu ayetlerdeki işarî yorumlar babından): { لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ } “Göklerde ne varsa Allah'ındır”; yani bütün ruhanî âlemler ve O'nun gayb perdelerinde ve ilim hazinelerinde gizlenen şeyler [Allah'ındır]. { وَما فِي الْأَرْضِ } “ve yerde ne varsa [da O'nundur]”; yani cismanî âlem ve isimlerin ile fiillerin tezahürleri olan müşahede edilen zahirler [O'nundur]. { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ } “İçinizdekini açığa vursanız”; onu isimleri ve zahirleri ile müşahede eder. { يُحاسِبْكُمْ بِهِ } “onunla sizi hesaba çeker”; onu gizleseniz de sıfatları ve bâtınları ile müşahede eder ve onunla sizi hesaba çeker. { فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “dilediğini bağışlar”; tevhidi, yakîninin kuvveti ve kötülüklerinin arızî olup zâtında kökleşmemiş olması sebebiyle [bağışlar]. { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğine de azap eder”; itikadının bozukluğu, şüphesinin varlığı veya kötülüklerinin nefsinde kökleşmiş olması sebebiyle [azap eder]. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”; çünkü her zahirin zuhuru ve her bâtının gizliliği O'nunladır; dolayısıyla mağfirete de azap etmeye de kadirdir. { آمَنَ الرَّسُولُ } kâmil ve mükemmel olan Resûl iman etti, { بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden kendisine indirilene”; yani onu kabul edip onunla ahlaklanarak tasdik etti —nitekim sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ahlakı Kur'an idi—, onun manalarıyla terakki etti ve onunla tahakkuk etti. { وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ } “müminler de. Her biri Allah'a iman etti”; varlıkta O'ndan başkasını görmedikleri anda müşahede ile sadece O'na [iman ettiler]. { وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } “meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine [de iman ettiler]”; o kesreti vahdetin tezahürleri olarak müşahedelerine döndükleri anda [iman ettiler]. Şöyle derler: { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmeyiz”; Hak Teâlâ'yı onlarda hak ile müşahede etmelerinden ötürü bazısını reddedip bazısını kabul etmeyiz. { وَقالُوا سَمِعْنا } “ve dediler ki: İşittik”; Rabbimize kitaplarında, peygamberlerinde ve meleklerinin inişinde icabet ettik ve seyrü sülûkumuzda istikamet üzere olduk. { غُفْرانَكَ رَبَّنا } “bağışlamanı [dileriz] ey Rabbimiz!”; yani bizim varlıklarımızı ve sıfatlarımızı bağışla ve bunu Kendi varlığın ve sıfatlarınla ört; zira başlangıç Sen'dendir { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “ve dönüş ancak Sanadır”; Sende fena bulmakla [dönüş Sanadır]. { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez”; tecellilerden ona geniş gelen ve takatinin ve istidadının daralmayacağı şeyden başkasını [yüklemez]. { لَها ما كَسَبَتْ } “Kazandığı [hayır] kendi lehinedir”; gerek ceht ve gayretle olsun gerek ceht ve gayret olmaksızın olsun hayır, kemalat ve keşiflerden kazandığı [kendi lehinedir]. { وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir”; kast ile yöneldiği kötülükler de [kendi aleyhinedir]. { رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا } “Ey Rabbimiz! Unutursak bizi sorumlu tutma”; tabiat karanlığına meyletmemiz sebebiyle ahdini [unutursak], { أَوْ أَخْطَأْنا } “veya yanılırsak”; Senin yüce huzuruna layık olmayan bir veçhile amel etmekle [yanılırsak]. { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } “Ey Rabbimiz! Bize ağır bir yük yükleme”; ki o da kalpleri gaybları müşahede etmekten alıkoyan sıfatlar ve fiillerin yüküdür, { كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “tıpkı bizden öncekilere yüklediğin gibi”; fiillerin zahirleri veya sıfatların bâtınları ile perdelenmiş olan kimselere [yüklediğin gibi]. { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma”; celâlinin perdeleriyle hicaplanarak hicranın ve vuslatından ve cemâlinin müşahedesinden mahrumiyetin ağırlığından [taşıtma]. { وَاعْفُ عَنَّا } “bizi affet”; fiillerimizin ve sıfatlarımızın kötülüklerini [affet], zira onlar bizi Senden perdeleyen, vuslatının serinliğinden ve rızanın lezzetinden bizi mahrum bırakan kötülüklerdir. { وَاغْفِرْ لَنا } “bizi bağışla”; varlığımızın günahlarını [bağışla], zira o en büyük günahtır. { وَارْحَمْنا } “bize merhamet et”; fenadan sonra bağışlanan [bekâ] varlığı ile [merhamet et]. { أَنْتَ مَوْلانا } “Sen bizim Mevlâmızsın”; yani Efendimizsin ve işlerimizi üstlenensin; zira biz Senin mazharların ve kudretinin eserleriyiz. { فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et”; emmâre nefislerimizin kuvvetlerine, sıfatlarına ve Senden perdelenmiş olup küfürleri ve karanlıkları sebebiyle bizi de perdeleyen vehim şeytanlarımızın ordularına karşı [bize yardım et]. Bu,

وقد أخرج مسلم، والترمذي من حديث ابن عباس لما نزلت هذه الآية فقرأها صلى الله تعالى عليه وسلم قيل له عقيب كل كلمة قد فعلت،

Müslim ve Tirmizî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiği hadiste şöyle geçmektedir: Bu ayet indiğinde sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onu okudu ve her kelimenin ardından kendisine "Yaptım (kabul ettim)" denildi.

واخرج أبو سعيد، والبيهقي عن الضحاك أن جبريل لما جاء بهذه الآية ومعه ما شاء الله تعالى من الملائكة وقرأها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال له بعد كل كلمة لك ذلك حتى فرغ منها،

Ebû Saîd ve el-Beyhakî ed-Dahhâk'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Cebrail bu ayeti getirdiğinde beraberinde Allah Teâlâ'nın dilediği kadar melek vardı; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ayeti okudu ve [Cebrail] ona her kelimenin ardından —ayeti bitirene kadar— "Bu sana verildi" dedi.

وأخرج أبو عبيد عن أبي ميسرة أن جبريل لقن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عند خاتمة البقرة آمين،

Ebû Ubeyd, Ebû Meysere'den şöyle rivayet etmiştir: Cebrail, Bakara'nın sonunda Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e "Âmîn" demesini telkin etti.

وأخرج الأئمة الستة في كتبهم عن ابن مسعود عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «من قرأ الآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة كفتاه»

Altı Hadis İmamı (Kütüb-i Sitte müellifleri) kitaplarında İbn Mes'ûd'dan, Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kim bir gecede Bakara Suresi'nin sonundaki iki ayeti okursa, onlar ona yeter.»

وأخرج الطبراني بسند جيد عن شداد بن أوس قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إن الله تعالى كتب كتابا قبل أن يخلق السماوات والأرض بألفي عام فأنزل منه آيتين ختم بهما سورة البقرة ولا يقرءان في دار ثلاث ليال فيقربها شيطان»

Taberânî ceyyid bir senetle Şeddâd b. Evs'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratmadan iki bin yıl önce bir kitap yazdı; ondan iki ayet indirdi ve Bakara Suresi'ni bunlarla mühürledi (sonlandırdı). Bir evde üç gece okunurlarsa o eve şeytan yaklaşamaz.»

وأخرج ابن عدي عن ابن مسعود الأنصاري أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «أنزل الله تعالى آيتين من كنوز الجنة كتبهما الرحمن بيده قبل أن يخلق الخلق بألفي عام من قرأهما بعد العشاء الآخرة اجزأتاه عن قيام الليل»

İbn Adî, İbn Mes'ûd el-Ensârî'den Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ cennet hazinelerinden, mahlukatı yaratmadan iki bin yıl önce Rahmân'ın Kendi eliyle yazdığı iki ayet indirdi. Kim yatsı namazından sonra bu ikisini okursa, onlar ona gece kıyamı (teheccüd) yerine kâfi gelir.»

وأخرج الحاكم وصححه، والبيهقي في الشعب عن أبي ذر أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «إن

Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Şuab'da el-Beyhakî Ebû Zer'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz

الله ختم سورة البقرة بآيتين أعطانيهما من كنزه الذي تحت العرش فتعلموهما وعلموهما نساءكم وأبناءكم فإنهما صلاة وقرآن ودعاء»

Allah, Bakara Suresi'ni Arş'ın altındaki hazinesinden bana verdiği iki ayetle bitirdi. Onları öğrenin ve kadınlarınıza ve çocuklarınıza da öğretin; zira onlar hem namaz, hem Kur'an, hem de duadır.»

وفي رواية أبي عبيد عن محمد بن المنكدر أنهن قرآن وأنهن دعاء وأنهن يدخلن الجنة وأنهن يرضين الرحمن، وأخرج مسدد عن عمر رضي الله تعالى عنه،

Ebû Ubeyd'in Muhammed b. el-Münkedir'den yaptığı rivayette ise şöyledir: "Onlar Kur'an'dır, onlar duadır, onlar cennete girdirir ve onlar Rahmân'ı razı eder." Müsedded, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmiştir.

والدارمي عن علي كرم الله تعالى وجهه كلاهما قال: ما كنت أرى أحدا يعقل ينام حتى يقرأ هؤلاء الآيات من سورة البقرة.

Dârimî de Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet etmiştir; her ikisi de şöyle demiştir: "Aklı başında hiçbir kimsenin Bakara Suresi'nden bu ayetleri okumadan uyuduğunu düşünmezdim."

والآثار في فضلها كثيرة وفيما ذكرنا كفاية لمن وفقه الله تعالى. اللهم اجعل لنا من إجابة هذه الدعوات أوفر نصيب، ووفقنا للعمل الصالح والقول المصيب، واجعل القرآن ربيع قلوبنا وجلاء أسماعنا ونزهة أرواحنا ويسر لنا إتمام ما قصدناه ولا تجعل لنا مانعا عما بتوفيقك أردناه، وصلّ وسلم على خليفتك الأعظم، وكنزك المطلسم، وعلى آله الواقفين على أسرار كتابك، وأصحابه الفائزين بحكم خطابك ما ارتاحت روح وحصل لقارع باب جودك فتوح.

Bu ayetlerin fazileti hakkındaki rivayetler pek çoktur; zikrettiğimiz şeyler, Allah Teâlâ'nın muvaffak kıldığı kimse için kâfidir. Allah'ım! Bu duaların icabetinden bize en bol nasibi ver, bizi salih amele ve isabetli söze muvaffak kıl; Kur'an'ı kalplerimizin baharı, kulaklarımızın cilası ve ruhlarımızın sevinci eyle. Kastettiğimiz şeyi tamamlamayı bize kolaylaştır ve Senin tevfîkinle dilediğimiz şeye bize bir engel çıkarma. En büyük halifene, tılsımlı hazinene, Kitabının sırlarına vakıf olan ehl-i beytine ve bir ruh ferahladıkça ve cömertliğinin kapısını çalana bir fetih hasıl oldukça hitabının hükmüyle kurtuluşa eren ashabına salât ve selam eyle.