من الطغيان لا يريدون به خصوص الياء بل أرادوا المعنى وهو على ما في الصحاح الكاهن والشيطان وكل رأس في الضلال، وقال الراغب: هو عبارة عن كل متعد وكل معبود من دون الله تعالى وسمي به الساحر والكاهن والمارد من الجن والصارف عن الخير ويستعمل في الواحد والجمع.
Tuğyândan [türemiştir derken], bununla bizzat yâ harfini kastetmeyip anlamı kastetmişlerdir. Bu kelime es-Sıhâh'ta geçtiği üzere kâhin, şeytan ve sapıklıktaki her bir önderdir. er-Râgıb ise şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'dan başka her bir haddi aşan ve ibadet edilen varlıktan ibarettir; büyücüye, kâhine, cinlerin azgınına ve hayırdan alıkoyana da bu isim verilmiştir; tekil ve çoğul için kullanılır.”
وقال الزمخشري في هذه السورة: لا يطلق على غير الشيطان، وذكر أن فيه مبالغات من حيث البناء فإن صيغة فعلوت للمبالغة ولذا قالوا الرحموت الرحمة الواسعة، ومن حيث التسمية بالمصدر، ومن حيث القلب فإنه للاختصاص كما في الجاه، وقد أطلقه في النساء على كعب بن الأشرف وقال سمي طاغوتا لافراطه في الطغيان وعداوة رسول الله ﷺ أو على التشبيه بالشيطان فلعله أراد لا يطلق على غير الشيطان على الحقيقة، وكأنه جعل كعبا على الأول من الوجهين من شياطين الإنس، وفي الكشف كأنه لما رآه مصدرا في الأصل منقولا إلى العين كثير الاستعمال في الشيطان حكم بأنه حقيقة فيه بعد النقل مجاز في الباقي لظهور العلاقة إما استعارة وإما نظر إلى تناسب المعنى، والذي يغلب على الظن أن الطاغوت في الأصل مصدر نقل إلى البالغ الغاية في الطغيان وتجاوز الحد، واستعماله في فرد من هذا المفهوم العام شيطانا كان أو غيره يكون حقيقة ويكون مجازا على ما قرروا في استعمال العام في فرد من أفراده كاستعمال الإنسان في زيد، وشيوعه في الشيطان ليس إلا لكونه رأس الطاغين، وفسره هنا بالشيطان مجاهد، ويجوز تفسيرها بالشياطين جمعا على ما سمعت عن الراغب ويؤيده قراءة الحسن «اجتنبوا الطواغيت» أَنْ يَعْبُدُوها بدل اشتمال من الطاغوت وعبادة غير الله تعالى عبادة للشيطان إذ هو الآمر بها والمزين لها، وإذا فسر الطاغوت بالأصنام فالأمر ظاهر وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ وأقبلوا إليه سبحانه معرضين عما سواه إقبالا كليا لَهُمُ الْبُشْرى بالثواب من الله تعالى على ألسنة الرسل ﵈ أو الملائكة عند حضور الموت وحين يحشرون وبعد ذلك.
ez-Zemahşerî bu surede şöyle demiştir: “Şeytandan başkasına ıtlak olunmaz.” Ve onda yapı bakımından mübalağalar bulunduğunu zikretmiştir; zira 'fa'lût' vezni mübalağa içindir, bundan dolayı 'rahmetün vâsia' (geniş rahmet) için 'er-rahmût' demişlerdir. Ayrıca masdar ile isimlendirme yönünden ve kalb (harf yerinin değişmesi) yönünden de mübalağa vardır; zira kalb, 'el-câh' kelimesinde olduğu gibi tahsis içindir. Nisa suresinde ise bunu Ka'b b. el-Eşref'e ıtlak etmiş ve “Tuğyanda ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlıkta aşırıya kaçtığı için veya şeytana benzetilerek tâğût olarak adlandırılmıştır” demiştir. Belki de o, hakikat olarak şeytandan başkasına ıtlak olunmaz demek istemiştir. Sanki o, iki vecihten birincisine göre Ka'b'ı insan şeytanlarından saymıştır. el-Keşf'te ise sanki o, kelimeyi aslen zata nakledilmiş bir masdar ve şeytan hakkında çokça kullanılan bir lafız olarak görünce, nakilden sonra onun hakkında hakikat, alakanın açık olması sebebiyle -ya istiare ya da mana uygunluğunu gözetme yoluyla- diğerlerinde mecaz olduğuna hükmetmiştir. Zanna galip olan şudur ki: Tâğût aslen masdardır, tuğyanda ve haddi aşmada son noktaya ulaşan kimseye nakledilmiştir. Şeytan olsun veya başkası olsun, bu genel kavramın bir ferdinde kullanılması, tıpkı insanın Zeyd hakkında kullanılması gibi 'genelin kendi fertlerinden birinde kullanılması' hususunda takrir ettikleri üzere hakikat de olur, mecaz da olur. Şeytanda yaygınlaşması ise ancak onun azgınların başı olmasındandır. Mücâhid bunu burada şeytanla tefsir etmiştir. Râgıb'dan duyduğun üzere çoğul olarak şeytanlar diye tefsir edilmesi de caizdir; Hasan'ın “içtenibü't-tavâğît” (اجتنبوا الطواغيت) kıraati de bunu destekler. { أَنْ يَعْبُدُوها } “Ona kulluk etmekten” [ifadesi], tâğûttan bedel-i iştimaldir. Allah Teâlâ'dan başkasına kulluk şeytana kulluktur; zira onu emreden ve süsleyen odur. Şayet tâğût putlar olarak tefsir edilirse durum açıktır. { وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ } “ve Allah'a yönelenler [var ya]”, yani O'ndan gayrısından yüz çevirerek tam bir yönelişle şânı yüce olan O'na yöneldiler. { لَهُمُ الْبُشْرى } “onlar için müjde vardır”; peygamberlerin -aleyhimüsselâm- veya ölüm anında, haşrolundukları vakitte ve bundan sonra meleklerin diliyle Allah Teâlâ'dan bir sevap müjdesi vardır.
فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ مدح لهم بأنهم نقاد في الدين يميزون بين الحسن والأحسن والفاضل والأفضل فإذا اعترضهم أمران واجب وندب اختاروا الواجب وكذلك المباح والندب.
{ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “O hâlde sözü dinleyip de onun en güzeline uyan kullarımı müjdele!” [ayeti], dinde tenkit ve temyiz ehli olup güzel ile daha güzel, faziletli ile daha faziletli olanı ayırt ettikleri için onları bir övgüdür. Nitekim karşılarına vacip ve mendup olmak üzere iki iş çıktığında vacibi seçerler; mübah ile mendup karşılaştığında da böyledir.
وقيل يستمعون أوامر الله تعالى فيتبعون أحسنها نحو القصاص والعفو والانتصار والإغضاء والإبداء والإخفاء لقوله تعالى: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [البقرة: ٢٣٧] وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ [البقرة:
Denildi ki: Allah Teâlâ'nın emirlerini dinlerler de kısas ve af, hakkını alma ve göz yumma, açık verme ve gizleme gibi durumlarda onların en güzeline uyarlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” [el-Bakara: 237], { وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” [el-Bakara:
٢٧١] والفرق بين الوجهين أن هذا أخص لأنه مخصوص بأوامر فيها تخيير بين راجح وأرجح كالعفو والقصاص مثلا كأنه قيل يتبعون أحسن القولين الواردين في معين وفي الأول يتبعون الأحسن من القولين مطلقا كالإيجاب بالنسبة إلى الندب مثلا.
271]. Bu iki vecih arasındaki fark şudur: Bu [ikinci vecih] daha özeldir; çünkü af ve kısas örneğinde olduğu gibi racih (tercih edilen) ile râcih-i ekber (daha çok tercih edilen) arasında muhayyerlik bulunan emirlere mahsustur; sanki belirli bir meselede varit olan iki sözün en güzeline uyarlar denilmek istenmiştir. İlkinde ise menduba nispetle vücub örneğinde olduğu gibi mutlak olarak iki sözün en güzeline uyarlar.
وعن الزجاج يستمعون القرآن وغيره فيتبعون القرآن. وقيل يستمعون القول ممن كان فيتبعون أولاه بالقبول وأرشده إلى الحق ويلزم من وصفهم بذلك أنهم يميزون القبيح من الحسن ويجتنبون القبيح، وأريد بهؤلاء العباد الذين اجتنبوا وأنابوا لا غيرهم لئلا ينفك النظم فإن قوله تعالى: فَبَشِّرْ مرتب على قوله سبحانه لَهُمُ الْبُشْرى ووضع الظاهر موضع الضمير ليشرفهم تعالى بالإضافة إليه ولتكرير بيان الاستحقاق وليدل على أنهم نقادون حرصا على إيثار الطاعة ومزيد القرب عند الله تعالى وفيه تحقيق للإنابة وتتميم حسن، وقيل الوقف على «عبادي» فيكون الذين مبتدأ خبره جملة قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ أي لدينه، والكلام استئناف بإعادة صفة من استؤنف عنه الحديث وما تقدم أرجح لما سلف من الفوائد من إقامة الظاهر مقام المضمر والتتميم فإن ذلك دون الوصف لا يتم،
ez-Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre onlar Kur'an'ı ve başkasını dinlerler de Kur'an'a uyarlar. Kimden olursa olsun sözü dinlerler de kabule en layık olanına ve hakka en çok iletenine uyarlar da denilmiştir. Onların bu vasıfla nitelenmesi çirkini güzelden ayırt ettiklerini ve çirkinden kaçındıklarını gerektirir. Nazmın dağılmaması için 'bu kullar' ile başkaları değil, [tâğûttan] kaçınan ve [Allah'a] yönelen kimseler kastedilmiştir. Zira Allah Teâlâ'nın: { فَبَشِّرْ } “Müjdele” buyruğu, şânı yüce olan [Allah'ın]: { لَهُمُ الْبُشْرى } “onlar için müjde vardır” buyruğuna terettüp etmektedir. Zâhir ismin zamir yerine konulması, Allah Teâlâ'nın onları kendisine izafe ederek şereflendirmesi, müstahak oluşlarının beyanını pekiştirmek ve onların itaati tercih etme ve Allah Teâlâ katında daha fazla yakınlık kazanma hırsıyla tenkit ve temyiz ehli olduklarını göstermek içindir; bunda inâbenin tahkiki ve güzel bir tamamlayış vardır. “İbâdî” (عبادي) kelimesi üzerinde vakıf yapılacağı da söylenmiştir; bu takdirde { الَّذِينَ } mübteda, haberi ise Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir” yani dinine ilettiği kimselerdir cümlesi olur ve söz, hakkında söze başlanan kimsenin sıfatı tekrarlanarak bir istînâf (yeni başlangıç) olur. Ancak zâhirin zamir yerine ikame edilmesi ve tamamlayış gibi daha önce geçen faydalardan dolayı önceki görüş daha tercihe şayandır; zira bu faydalar sıfat olmaksızın tamamlanamaz.
ولأن محرك السؤال المجاب بالجملة بعد قوله تعالى: فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أقوى وذلك الأصل في حسن الاستئناف وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ أي هم أصحاب العقول السليمة عن معارضة الوهم ومنازعة الهوى المستحقون للهداية لا غيرهم، وفي الآية دلالة على حط قدر التقليد المحض ولذا قيل:
Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “onun en güzeline uyan” buyruğundan sonraki cümle ile cevaplanan soruyu doğuran sebep daha kuvvetlidir; istînâfın güzelliğindeki asıl da budur. { وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ } “İşte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir”; yani vehmin itirazından ve hevanın çekişmesinden uzak, selim akıl sahibi olanlar ve hidayete layık olanlar başkaları değil ancak onlardır. Bu ayette sırf taklidin değerini düşürmeye delalet vardır; bundan dolayı şöyle denilmiştir:
شمّر وكن في أمور الدين مجتهدا ... ولا تكن مثل عير قيد فانقادا
“Paçaları sıva ve din işlerinde gayretli ol... Bağlanıp da çekilerek güdülen bir merkep gibi olma!”
واستدل بها على أن الهداية تحصل بفعل الله تعالى وقبول النفس لها كما ذهب إليه الأشاعرة، وقوله تعالى:
Bu ayetle, Eş'arîlerin benimsediği üzere, hidayetin Allah Teâlâ'nın fiili ve nefsin de onu kabul etmesiyle meydana geldiğine istidlal edilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ بيان لأضداد المذكورين على طريقة الإجمال وتسجيل عليهم بحرمان الهداية وهم عبدة الطاغوت ومتبعو خطواتها كما يلوح به التعبير عنهم بمن حق عليه كلمة العذاب فإن المراد بتلك الكلمة قوله تعالى: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٥] والآية على ما قيل نزلت في أبي جهل وأضرابه، والهمزة للإنكار والفاء للعطف على مقدر ومن شرطية على ما ذهب إليه الحوفي وغيره وجواب الشرط فَأَنْتَ تُنْقِذُ إلخ والهمزة قبله لاستطالة الكلام على نحو قوله:
{ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimseyi, ateşte olan kimseyi sen mi kurtaracaksın?” [ayeti], zikredilenlerin zıtlarının icmali bir tarzda beyanı ve hidayetten mahrum kaldıklarının tescil edilmesidir. Bunlar tâğûta tapanlar ve onun adımlarına uyanlardır; nitekim onlardan 'hakkında azap sözü kesinleşmiş kimse' diye ifade edilmesi buna işaret etmektedir. Çünkü bu sözden murat, Allah Teâlâ'nın: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım” [Sâd: 85] buyruğudur. Söylendiğine göre ayet Ebû Cehil ve benzerleri hakkında inmiştir. Hemze inkâr içindir, fâ takdiri bir ifadeye atıftır; 'men' (من) ise el-Havfî ve başkalarının benimsediği üzere şart edatıdır. Şartın cevabı “fe-ente tünkızü...” (فَأَنْتَ تُنْقِذُ) cümlesidir; ondan önceki hemze ise sözün uzamasından dolayı şu beyitteki gibidir:
لقد علم الحزب اليمانون أنني ... إذا قلت أما بعد أني خطيبها
“Yemenli fırka pekala bilmiştir ki / Ben 'Emmâ ba'd' dediğimde muhakkak onun hatibiyim.”
لأن دخول الهمزة في الجواب أو الشرط كاف تقول: أإن أكرمك تكرمه كما تقول إن أكرمك أتكرمه ولا تكررها فيهما إلا للتأكيد لأن الجملتين أعني الشرط والجزاء بعد دخول الأداة مفردان والاستفهام إنما يتوجه على مضامين الجمل إذا كان المطلوب تصديقا والإنكار المفاد بالهمزة متعلق بمضمون المعطوف والمعطوف عليه إلا أن المقصود في المعطوف إنكار الجزاء والتقدير أأنت مالك أمر الناس قادر على التصرف فيه فمن حق عليه كلمة العذاب فأنت تنقذه على معنى لست أنت مالك أمر الناس ولا أنت تقدر على الإنقاذ بل المالك والقادر على الإنقاذ هو الله ﷿، وعدل عن فأنت تنقذه إلى ما في النظم الكريم لمزيد تشديد الإنكار والاستبعاد مع ما فيه من الإشارة إلى أنه نزل استحقاقهم للعذاب وهم في الدنيا المشعر به الشرط منزلة دخولهم النار وأنه مثل حاله ﵊ في المبالغة في تحصيل هدايتهم والاجتهاد في دعائهم إلى الإيمان بحال من يريد أن ينقذ من في النار منها. وفي الحواشي الخفاجية نقلا عن السعد أن في هذه الآية استعارة لا يعرفها إلا فرسان البيان وهي الاستعارة التمثيلية المكنية لأنه نزل ما يدل عليه قوله تعالى: أَفَمَنْ إلخ من استحقاقهم العذاب وهم في الدنيا منزلة دخولهم النار في الآخرة حتى يترتب عليه تنزيلا بذله ﵊ جهده في دعائهم إلى الإيمان منزلة إنقاذهم من النار الذي هو من ملائمات دخول النار ثم قال: وقد عرفت من مذهبه أن قرينة المكنية قد تكون تحقيقية كما في نقض العهد انتهى فتأمل.
Çünkü hemzenin cevapta veya şartta yer alması yeterlidir. Nitekim “İn ükrimke etükrimühû” dediğin gibi “E-in ükrimke tükrimühû” da dersin; ancak tekit için her ikisinde tekrarlarsın. Zira iki cümle, yani şart ve ceza, edat girdikten sonra müfred hükmündedir. Şayet talep edilen tasdik ise istifham ancak cümlelerin içeriklerine yönelir; hemze ile ifade edilen inkâr da matuf ile matufun aleyhin içeriğine taalluk eder. Ne var ki matufta kastedilen, cezanın inkârıdır. Takdir şöyledir: “Sen insanların işinin sahibi ve onda tasarruf etmeye kadir misin ki, hakkında azap sözü kesinleşmiş kimseyi sen kurtarasın?” Bu da “Sen insanların işinin sahibi değilsin ve kurtarmaya da güç yetiremezsin; bilakis Mâlik ve kurtarmaya kadir olan ancak aziz ve celil olan Allah'tır” anlamındadır. “Fe-ente tünkızühû” (فأنت تنقذه) ifadesinden yüce nazımdaki şekle dönülmesi, inkârı ve istib'âdı (uzak görmeyi) daha da pekiştirmek içindir; bununla birlikte şartın hissettirdiği üzere onların daha dünyadayken azabı hak etmiş olmalarını ateşe girmiş olmaları derecesine indirmeye ve onun [aleyhisselâm] onların hidayete ermelerini sağlamadaki aşırı gayretini ve onları imana davet etmedeki çabasını, ateşte bulunan birini oradan kurtarmak isteyen kimsenin haline benzetmeye işaret vardır. el-Hafâcî hâşiyesinde es-Sa'd'dan nakledildiğine göre bu ayette ancak beyan ilminin süvarilerinin bilebileceği bir istiare vardır; o da istiare-i temsiliyye-i mekniyyedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ } buyruğunun delalet ettiği 'onların henüz dünyadayken azabı hak etmiş olmaları' durumunu ahirette ateşe girmeleri derecesine indirmiş; böylece buna bağlı olarak onun [aleyhisselâm] onları imana davet etmek için tüm gücünü sarf etmesini de -ateşe girmenin gereklerinden olan- onları ateşten kurtarma derecesine indirmiştir. Sonra şöyle demiştir: “Onun mezhebinden bildin ki mekniyyenin karinesi, ahdin bozulmasında olduğu gibi tahkîkî de olabilir.” [Alıntı] bitti, iyi düşün!
وقيل: إن النار مجاز عن الضلال من باب إطلاق اسم المسبب على السبب والإنقاذ بدل الهداية من ترشيح المجاز أو مجاز عن الدعاء للإيمان والطاعة وليس بذاك، وجوز أن يكون الجزاء محذوفا وجملة فَأَنْتَ تُنْقِذُ إلخ مستأنفة مقررة للجملة الأولى والتقدير أفمن حق عليه كلمة العذاب فأنت تخلصه أفأنت تنقذ من في النار.
Ateşin, müseb発ebin ismini sebebe ıtlak etme kabilinden dalaletten mecaz olduğu, kurtarmanın da hidayet yerine mecazın terşihi (pekiştirilmesi) olduğu veya imana ve itaate davetten mecaz olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek isabetli değildir. Cezanın hazfedilmiş olması ve { فَأَنْتَ تُنْقِذُ } cümlesinin ilk cümleyi pekiştiren bir istînâf cümlesi olması da caiz görülmüştür. Takdir şöyledir: “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimseyi sen mi kurtaracaksın? Ateşte olan kimseyi sen mi kurtaracaksın?”
ولا فرق بين الوجهين في أن الفاء في الأولى للعطف على محذوف ولا في كون المعنى على تنزيل استحقاق العذاب وهم في الدنيا منزلة دخولهم النار وتمثيل حاله ﵊ في المبالغة في تحصيل هدايتهم بحال من يريد أن ينقذ من في النار منها، نعم الكلام على الأول جملة وعلى الثاني جملتان، واستظهر أبو حيان أن مَنْ موصولة مبتدأ والخبر محذوف، وحكي أن منهم من يقدره يتأسف عليه ومنهم من يقدره يتخلص منه ومنهم من يقدره فأنت تخلصه، ولا يخفى أن التقدير الأخير أولى، وذكر أن النحاة على أن الفاء في مثل هذا التركيب للعطف
Birincisinde fâ harfinin mahzufa atıf olması, anlamın henüz dünyadayken azabı hak etmeyi ateşe girme derecesine indirme ve onun [aleyhisselâm] hidayete ermelerini sağlamadaki aşırı gayretini ateşte olan birini oradan kurtarmak isteyen kimsenin haline benzetme üzerine kurulu olması bakımından iki vecih arasında bir fark yoktur. Şu kadar var ki söz birinciye göre tek bir cümle, ikinciye göre ise iki cümledir. Ebû Hayyân, 'men' (مَنْ) edatının mübteda olan bir ism-i mevsul, haberin ise mahzuf olduğunu kuvvetle muhtemel görmüştür. Onlardan bazısının haberi “ona eseflenir”, bazısının “ondan kurtulur”, bazısının da “sen onu kurtarırsın” şeklinde takdir ettiği nakledilmiştir. Gizli kalmayacağı üzere son takdir daha evladır. O, nahivcilerin böyle bir terkipte fâ harfinin atıf için olduğu görüşünde olduklarını zikretmiştir.
وموضعها قبل الهمزة لكن قدمت الهمزة لأن لها صدر الكلام وقال: إن القول بأن كلا منهما في مكانه قول انفرد به الزمخشري فيما علمنا وفي المغني ترجيح القول بأن الهمزة مقدمة من تأخير وعليه يقدر المعطوف عليه ما أنت مالك أمرهم أو ما أخبر الله تعالى به واقع لا محالة أو كل كافر مستحق للعذاب أو نحو ذلك مما يناسب المعنى المراد.
Ve yeri hemzeden öncedir; ancak hemze kelamın başında gelme hakkına sahip olduğu için öne geçirilmiştir. Şöyle demiştir: “Bildiğimiz kadarıyla her ikisinin de kendi yerinde olduğu görüşü Zemahşerî'nin tek kaldığı bir görüştür.” el-Muğnî'de ise hemzenin sonradan öne geçirildiği görüşü tercih edilmiştir. Buna göre matufun aleyh “Sen onların işinin sahibi değilsin” veya “Allah Teâlâ'nın haber verdiği şey şüphesiz vuku bulacaktır” yahut “Her kâfir azabı hak etmiştir” şeklinde murat edilen manaya uygun ifadelerle takdir edilir.
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ استدراك بين ما يشبه النقيضين والضدين وهما المؤمنين والكافرون وأحوالهما، والمراد بالذين اتقوا الموصوفون بما عدد من الصفات الفاضلة، والغرف جمع غرفة وهي العلية أي لهم علالي كثيرة جليلة بعضها فوق بعض مَبْنِيَّةٌ قيل: هو كالتمهيد لقوله تعالى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا أي من تحت تلك الغرف الفوقانيات والتحتانيات الْأَنْهارُ أي مبنية بناء يتأتى معه جري الأنهار من تحتها وذلك على خلاف علالي الدنيا فيفيد الوصف بذلك أنها سويت تسوية البناء على الأرض وجعلت سطحا واحدا يتأتى معه جري الأنهار عليه على أن مياه الجنة لما كانت منحدرة من بطنان العرش على ما في الحديث فهي أعلى من الغرف فلا عجب من جري الماء عليها فوقا وتحتا لكن لا بد من وضع يتأتى معه الجري فالوصف المذكور لإفادة ذلك.
{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ } “Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste bina edilmiş köşkler vardır” [ayeti], birbirine zıt ve nakîz gibi olan iki grup -ki onlar müminler ve kâfirlerdir- ile bu ikisinin halleri arasında bir istidraktır. Sakınanlardan murat, sayılan faziletli vasıflarla nitelenenlerdir. 'Guref' (غرف), köşk/yüksek oda anlamına gelen 'gurfe'nin çoğuludur; yani onlar için birbiri üstüne yapılmış pek çok yüce köşkler vardır. { مَبْنِيَّةٌ } “Bina edilmiş” [vasfı] hakkında denildi ki: Bu, Allah Teâlâ'nın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا } yani bu üstteki ve alttaki köşklerin altından { الْأَنْهارُ } “ırmaklar akar” buyruğu için bir zemin hazırlama gibidir; yani altlarından ırmakların akması mümkün olacak bir yapıyla bina edilmiştir. Bu durum dünya köşklerinin aksinedir. Dolayısıyla bu şekilde vasıflanması, onların yerdeki bir bina gibi düzlendiğini ve üzerinde nehirlerin akmasının mümkün olacağı tek bir yüzey kılındığını ifade eder. Kaldı ki hadiste geçtiği üzere cennet suları Arş'ın ortasından aşağı aktığı için köşklerden daha yüksektir; dolayısıyla suyun onların üzerinden ve altından akmasında şaşılacak bir şey yoktur. Fakat yine de nehirlerin akmasına elverişli bir konumun bulunması gerekir; işte zikredilen vasıf bunu bildirmek içindir.
وقال بعض الأجلة: الظاهر أن هذا الوصف تحقيق للحقيقة وبيان أن الغرف ليست كالظلل حيث أريد بها المعنى المجازي على الاستعارة التهكمية، وقال بعض فضلاء إخواننا المعاصرين: فائدة التوصيف بما ذكر الإشارة إلى رفعة شأن الغرف حيث آذن أن الله تعالى بانيها وماذا عسى يقال في بناء بناه الله جل وعلا.
Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki bu vasıflandırma, hakikatin tespiti ve istihzâ yoluyla mecazi anlam kastedilen 'gölgelikler' gibi olmadığını beyan içindir. Çağdaş faziletli kardeşlerimizden biri de şöyle demiştir: Zikredilen şekilde vasıflandırmanın faydası, köşklerin şanının yüceliğine işaret etmektir; zira bu, onları bina edenin Allah Teâlâ olduğunu bildirmiştir; şânı yüce ve ulu olan Allah'ın yaptığı bir bina hakkında ne denebilir ki!
وأقول والله تعالى أعلم: وصفت الغرف بذلك للإشارة إلى أنها مهيأة معدة لهم قد فرغ من أمرها كما هو ظاهر الوصف لا أنها تبنى يوم القيامة لهم، وفي ذلك من تعظيم شأن المتقين ما فيه، وفي الآية على هذا رد على المعتزلة وكأن الزمخشري لذلك لم يحم حول هذا الوجه واقتصر على ما حكيناه أولا مع أن ما قلناه أقرب منه فليحفظ.
Ben de derim ki -doğrusunu Allah Teâlâ bilir-: Köşklerin bu şekilde vasıflanması, kıyamet gününde onlar için bina edilecekleri değil de, vasfın zahirinin gösterdiği üzere onlar için önceden hazırlanmış, bitirilmiş ve hazır kılınmış olduğuna işaret etmek içindir. Bunda muttakilerin şanını yüceltme adına çok büyük bir mana vardır. Bu yönüyle ayette Mutezile'ye bir reddiye bulunmaktadır. Sanki ez-Zemahşerî bu sebeple bu veche hiç yanaşmamış ve ilk aktardığımız görüşle yetinmiştir; oysa bizim söylediğimiz ona göre daha uygundur, bu akılda tutulmalıdır.
وَعْدَ اللَّهِ مصدر مؤكد لمضمون الجملة قبله فإنه وعد أي وعد لا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ لما في خلفه من النقص المستحيل عليه ﷿ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً استئناف وارد إما لتمثيل الحياة الدنيا في سرعة الزوال وقرب الاضمحلال بما ذكر من أحوال الزرع تحذيرا من الاغترار بزهرتها أو للاستشهاد على تحقق الموعود من الأنهار الجارية من تحت الغرف بما يشاهد من إنزال الماء من السماء وما يترتب عليه من آثار قدرته سبحانه وأحكام حكمته ورحمته، والمراد بالماء المطر وبالسماء جهة العلو، وقيل: الأجرام العلوية وكون إنزال المطر منها باعتبار أنه بأسباب ناشئة منها فإن تصاعد الأبخرة وتكون الغيوم بسبب جذب الشمس واختلاف أوضاعها ونحو ذلك من الأسباب التي يعلمها الله تعالى، وأما كون إنزال المطر نفسه من جرم السماء المعروفة نفسها فكثير ما يرتفع سحاب ويمطر مطرا غزيرا وهناك من هو على ذروة جبل لا سحاب عنده ولا مطر والتزام أن المطر في ذلك نازل من جرم السماء أيضا على السحاب لكن لا يشاهده من هو مشرف على السحاب وواقف فوق الجبل لا يخفى حاله، وقيل: المراد بالماء كل ماء في الأرض، والمراد بالإنزال المذكور الإنزال في مبدأ الخليقة وذلك أنه ﷿ لما خلق الأرض خلقها خالية من الماء فأنزل من بحر تحت العرش ماء فَسَلَكَهُ فأدخله يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ أي في ينابيع أي عيون ومجاري كائنة في الأرض كالعروق في الأجساد فعلى الأول يقتضي ظاهر الآية أن ماء العيون والقنوات من ماء المطر وعلى الثاني ليس منه، وشاع عن الفلاسفة أن ماء العيون وما يجري مجراها من الأبخرة قالوا:
{ وَعْدَ اللَّهِ } “[Bu,] Allah'ın vaadidir”; kendisinden önceki cümlenin içeriğini pekiştiren bir masdardır; zira o bir vaaddir, yani [Allah bunu] vaat etmiştir. { لا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ } “Allah vaadinden asla dönmez”; çünkü vaadinden dönmekte aziz ve celil olan O'nun hakkında muhal olan bir noksanlık vardır. { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } “Görmedin mi ki Allah gökten bir su indirdi” [ayeti], ya dünyanın süsüne aldanmaktan sakındırmak gayesiyle bitkilerin zikredilen halleri üzerinden dünya hayatının çabuk yok oluşunu ve zevale yakınlığını örneklendirmek için ya da gökten su indirilmesi ve buna bağlı olarak şânı yüce olan [Allah'ın] kudretinin eserleri, hikmetinin ve rahmetinin hükümleri üzerinden köşklerin altından akan ırmaklar şeklindeki vaadin gerçekleşeceğine delil getirmek için gelmiş bir istînâftır. Sudan murat yağmur, semâdan murat ise yükseklik cihetidir. Yüce cisimler olduğu da söylenmiştir; yağmurun onlardan indirilmesi ise oradan neşet eden sebeplerle olması itibariyledir. Zira buharların yükselmesi ve bulutların oluşması güneşin çekimi, konumlarının değişmesi ve Allah Teâlâ'nın bildiği benzeri sebeplerledir. Yağmurun bizzat bilinen gök cisminin kendisinden indirilmesine gelince; çok kere bir bulut yükselir ve sağanak yağmur yağar, o sırada bir dağın zirvesinde bulunan kimsenin yanında ne bulut vardır ne de yağmur. Bu durumda yağmurun yine gök cisminden bulutun üzerine indiğini, ancak bulutun üzerinde olup dağın tepesinde duran kimsenin bunu görmediğini savunmanın durumu ise ortadadır. Sudan muradın yeryüzündeki bütün sular olduğu, zikredilen indirmenin de hilkatin başlangıcındaki indirme olduğu söylenmiştir. Şöyle ki: Aziz ve celil olan Allah yeryüzünü yarattığında onu susuz yarattı; ardından Arş'ın altındaki bir denizden su indirdi, { فَسَلَكَهُ } “onu sevk etti”, yani girdirdi, { يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzündeki kaynaklara”; yani bedenlerdeki damarlar gibi yeryüzünde bulunan kaynaklara ve su yollarına akıttı. Birinci görüşe göre ayetin zahiri kaynak ve kuyu sularının yağmur suyundan olduğunu gerektirir; ikinci görüşe göre ise ondan değildir. Filozoflardan kaynak sularının ve onun gibi akan suların buharlardan olduğu meşhur olmuştur; onlar şöyle demişlerdir:
إن البخار إذا احتبس في الأرض يميل إلى جهة وتبرد بها فتنقلب مياه مختلطة بأجزاء بخارية فإذا كثر بحيث لا تسعه الأرض أوجب انشقاقها فانفجر منها العيون، ورده أبو البركات البغدادي فقال في المعتبر: السبب في العيون وما يجري مجراها هو ما يسيل من الثلوج ومياه الأمطار لأنا نجدها تزيد بزيادتها وتنقص بنقصانها وأن استحالة الأهوية والأبخرة
“Buhar yeryüzünde hapsolduğunda bir tarafa meyleder ve orada soğur; böylece buhar parçacıklarıyla karışık sulara dönüşür. Yeryüzünün alamayacağı kadar çoğaldığında ise yerin yarılmasına sebep olur ve oradan pınarlar fışkırır.” Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî buna karşı çıkmış ve el-Mu'teber'de şöyle demiştir: “Pınarlar ve benzerlerinin sebebi, karların ve yağmur sularının süzülüp akmasıdır; zira bunların çoğalmasıyla onların arttığını, azalmasıyla da azaldığını görüyoruz. Yeryüzünde sıkışıp kalan
المنحصرة في الأرض لا مدخل لها في ذلك فإن باطن الأرض في الصيف أشد بردا منه في الشتاء فلو كان سبب هذه استحالتها لوجب أن تكون العيون والقنوات ومياه الآبار في الصيف أزيد وفي الشتاء أنقص مع أن الأمر بخلاف ذلك على ما دلت عليه التجربة، وقال الميبدي: الحق أن السبب الذي ذكره صاحب المعتبر معتبر لا محالة إلا أنه غير مانع من اعتبار السبب الذي ذكر يعني ما شاع، واحتجاجه في المنع إنما يدل على أنه لا يجوز أن يكون ذلك هو السبب التام لا على أنه لا يجوز أن يكون ذلك سببا في الجملة اه.
havaların ve buharların dönüşmesinin bunda hiçbir tesiri yoktur. Zira yeryüzünün içi yazın kışa göre daha soğuktur; eğer bunların sebebi o buharların dönüşmesi olsaydı tecrübenin gösterdiğinin aksine kaynakların, su kanallarının ve kuyu sularının yazın daha fazla, kışın ise daha az olması gerekirdi.” el-Meybedî ise şöyle demiştir: “Hak olan şudur ki el-Mu'teber sahibinin zikrettiği sebep hiç şüphesiz muteberdir; ancak bu, zikredilen yani yaygın olan sebebin de muteber olmasına engel değildir. Onun men hususundaki delili ancak bunun tam bir sebep olamayacağını gösterir; yoksa toptan bir sebep olamayacağını göstermez.” [Alıntı bitti].
وفي شرح المواقف اختلفوا في أن المياه متولدة من أجزاء مائية متفرقة في عمق الأرض إذا اجتمعت أو من الهواء البخاري الذي ينقلب ماء. وهذا الثاني وإن كان ممكنا إلا أن الأول أولى لأن مياه العيون والقنوات والآبار تزيد بزيادة الثلوج والأمطار، والأولى عندي أن يحمل الماء في الآية على المطر ونحوه من الثلج، والآية تدل على أن ذلك الماء يسلكه الله تعالى في ينابيع في الأرض ولا تدل على أن ما في الينابيع ليس إلا ذلك الماء فيجوز أن يكون بعض ما فيها هو الماء المنزل من السماء والبعض الآخر حادثا من الهواء البخاري بانقلابه ماء بأسباب يعلمها الله ﷿، وحمل الإنزال على الإنزال في مبدأ الخليقة على ما سمعت مع كونه مما لم أقف على خبر صحيح يقتضيه خلاف الظاهر في الآية جدا لأن الخطاب في أَلَمْ تَرَ عام ولا يتأتى العموم في رؤية ذلك، وكأنه يتعين عليه جعل الخطاب خاصا بسيد المخاطبين ﷺ والمراد ألم تعلم ذلك بالوحي ومع ذلك لا يخفى حال حمل الآية على ما ذكر، وقريب مما قيل ما حكاه الزمخشري في الآية عن بعض من أن كل ماء في الأرض فهو من السماء ينزل منها إلى الصخرة ثم يقسمه الله تعالى بين البقاع، هذا لكن يعكر على ما اخترناه ظاهر ما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في الآية: ليس في الأرض ماء إلا ما أنزل الله تعالى من السماء ولكن عروق في الأرض تغيره فمن سره أن يعود الملح عذبا فليصعد. وأخرج نحوه عن سعيد بن جبير والشعبي، فإن صح هذا الخبر وقلنا إنه في حكم المرفوع فما علينا إذا قلنا بظاهره فالعقل لا يأباه والله تعالى على كل شيء قدير، هذا وجوز أن تكون الينابيع جمع ينبوع بمعنى النابع فإنه كما يطلق على المنبع يطلق على ما ذكر وحينئذ تكون منصوبة على الحال، والمعنى فسلكه مياها نابعة في الأرض، ولا يخلو من الكدر لأنه لو قصد هذا كان الظاهر أن يقال من الأرض وعلى ما هو المشهور يكون يَنابِيعَ منصوبا بنزع الخافض كما أشرنا إليه. واحتمال كونه منصوبا على المصدرية في إطلاقيه بأن يكون الأصل فسلكه سلوكا في ينابيع أي مجاري فحذف المصدر وأقيم ما هو في موضع الصفة مقامه أو يكون الأصل فسلكه سلوك ينابيع أي مياه نابعة فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه بعيد كما لا يخفى.
Şerhu'l-Mevâkıf'ta şöyle denilmiştir: “Suların, yerin derinliklerinde dağılmış su parçacıklarının bir araya gelmesinden mi yoksa suya dönüşen buharlı havadan mı meydana geldiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu ikincisi her ne kadar mümkün olsa da birincisi daha evladır; zira pınarların, su kanallarının ve kuyuların suları karların ve yağmurların artmasıyla artar.” Bana göre en evla olanı, ayetteki suyun yağmur ve kar gibi şeylere hamledilmesidir. Ayet, Allah Teâlâ'nın o suyu yerdeki kaynaklara sevk ettiğine delalet eder; kaynaklardakinin sadece o sudan ibaret olduğuna delalet etmez. Dolayısıyla oradakilerin bir kısmının gökten indirilen su olması, diğer bir kısmının ise aziz ve celil olan Allah'ın bildiği sebeplerle buharlı havanın suya dönüşmesiyle sonradan meydana gelmesi caizdir. İşittiğin üzere indirmenin hilkatin başlangıcındaki indirmeye hamledilmesi ise bunu gerektiren sahih bir habere rastlamamış olmamla birlikte ayetin zahirine son derece aykırıdır; çünkü { أَلَمْ تَرَ } buyruğundaki hitap umumidir ve bunu görmede umumiyet söz konusu olamaz. Sanki bu durumda hitabın muhatapların efendisi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e tahsis edilmesi ve kastın “bunu vahiy ile bilmedin mi?” şeklinde olması zorunlu hale gelir; bununla beraber ayeti zikredilen manaya hamletmenin durumu gizli değildir. Söylenenlere yakın bir görüş de ez-Zemahşerî'nin ayet hakkında bazılarından naklettiği şu görüştür: “Yeryüzündeki bütün sular göktendir; gökten kayaya iner, sonra Allah Teâlâ onu beldeler arasında taksim eder.” Ne var ki İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayetin zahiri bizim tercih ettiğimiz görüşe ters düşmektedir; o ayet hakkında şöyle demiştir: “Yeryüzünde Allah Teâlâ'nın gökten indirdiği sudan başka hiçbir su yoktur; fakat yerdeki damarlar onu değiştirir. Tuzlu suyun tatlıya dönmesi kimi sevindirirse onu buharlaştırsın.” Saîd b. Cübeyr ve eş-Şa'bî'den de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Eğer bu haber sahihse ve merfu hükmünde olduğunu söylersek zahirini kabul etmemizde bir sakınca yoktur; zira akıl bunu imkansız görmez ve Allah Teâlâ her şeye hakkıyla kadirdir. Bununla birlikte 'yenâbîa' (ينابيع) kelimesinin fışkıran/kaynayan manasında 'yenbû'un çoğulu olması caiz görülmüştür; zira kaynak manasına geldiği gibi bu zikredilen manaya da gelir ve bu durumda hâl olarak mansup olur; anlam da “onu yeryüzünde kaynayan sular olarak sevk etti” şeklinde olur. Fakat bu da pürüzden uzak değildir; çünkü bu kastedilseydi zahir olan 'mine'l-ard' (من الأرض) denilmesiydi. Meşhur olan görüşe göre ise işaret ettiğimiz üzere { يَنابِيعَ } kelimesi harf-i cerrin hazfiyle mansuptur. Her iki ıtlakta da masdar olarak mansup olma ihtimali -yani aslının 'onu kaynaklara bir sevk edişle sevk etti' olup masdarın hazfedilerek sıfat konumunda olanın onun yerine ikame edilmesi veya aslının 'kaynakların akışı gibi sevk etti' yani kaynayan suların akışı gibi olup muzafın hazfedilerek muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi- gizli kalmayacağı üzere uzaktır.
ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ أي بواسطته مراعاة للحكمة لا لتوقف الإخراج عليه في نفس الأمر، وقالت الأشاعرة: أي يخرج عنده بلا مدخلية له بوجه من الوجوه سوى المقارنة زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ أي أنواعه وأصنافه من بر وشعير وغيرهما أو كيفياته المدركة بالبصر من خضرة وحمرة وغيرهما أو كيفياته مطلقا من الألوان والطعوم وغيرهما على ما قيل، وشمل الزرع المقتات وغيره، وثم للتراخي في الرتبة أو الزمان، وصيغة المضارع لاستحضاره الصورة ثُمَّ يَهِيجُ ييبس، وظاهر كلام أهل اللغة أن هذا معنى حقيقي للهيجان، ويفهم من كلام بعض المفسرين أن يهيج بمعنى يثوب واستعماله بمعنى ييبس من مجاز المشارفة لأن الزرع إذا يبس وتم جفافه يشرف على أن يثور ويذهب من منابته فَتَراهُ مُصْفَرًّا من بعد خضرته ونضارته. وقرىء «مصفارا» ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً فتاتا متكسرا كأن لم يغن بالأمس، ولكون هذه الحالة من الآثار القوية علقت بجعل الله تعالى كالإخراج. وقرأ أبو بشر «ثم يجعله» بالنصب قال صاحب الكامل وهو ضعيف ولم يبين وجه النصب، وكأنه إضمار أن كما في قوله:
{ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ } “Sonra onunla çıkarır”; yani işin aslında çıkarmanın ona bağlı olmasından ötürü değil, hikmeti gözetmek için onun vasıtasıyla çıkarır. Eş'arîler şöyle demiştir: “Yani beraberlikten başka hiçbir şekilde tesiri olmaksızın onun yanında çıkarır.” { زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ } “türlü türlü renklerde ekinler”; yani buğday, arpa ve diğerleri gibi çeşitleri ve nevileri veya yeşillik, kırmızılık ve başkaları gibi gözle algılanan keyfiyetleri yahut söylendiği üzere renkler ve tatlar gibi mutlak surette keyfiyetleri farklı ekinler çıkarır. Bu, temel gıda maddesi olan ve olmayan ekinleri kapsar. 'Sümme' (ثم) harfi mertebe veya zaman bakımından sonralık içindir; muzari sığası ise manzarayı göz önüne getirmek içindir. { ثُمَّ يَهِيجُ } “Sonra o ekin kurur”; dil ehlinin sözlerinin zahiri, bunun 'heyecan' (kuruma) kelimesinin hakiki anlamı olduğunu gösterir. Bazı müfessirlerin sözünden ise 'yehîcu'nun coşup kabarmak manasında olduğu ve kuruma manasında kullanılmasının 'müşârefe' (yaklaşma) mecazı kabilinden olduğu anlaşılmaktadır; zira ekin kuruyup tamamen kuruduğunda savrulmaya ve bittiği yerden kopup gitmeye yaklaşır. { فَتَراهُ مُصْفَرًّا } “Artık sen onu sararmış görürsün”; yeşilliğinden ve tazeliğinden sonra sararmış görürsün. “Mısfârrâ” (مصفارا) şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً } “Sonra da onu kuru bir çöpe çevirir”; sanki dün hiç yokmuş gibi ufalanmış, kırılıp dökülmüş bir hale getirir. Bu durum kuvvetli eserlerden olduğu için çıkarma gibi Allah Teâlâ'nın kılmasına bağlanmıştır. Ebû Bişr “sümme yec'alehû” (ثم يجعله) şeklinde nasb ile okumuştur; el-Kâmil sahibi bunun zayıf olduğunu söylemiş ancak nasb vechini açıklamamıştır. Sanki şu beyitte olduğu gibi gizli bir 'en' iledir:
إني وقتلي سليكا ثم أعقله ولا يخفى وجه ضعفه هنا إِنَّ فِي ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر تفصيلا، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلته في الغرابة والدلالة على ما قصد بيانه لَذِكْرى لتذكيرا عظيما لِأُولِي الْأَلْبابِ لأصحاب العقول الخالصة عن شوائب الخلل وتنبيها لهم على حقيقة الحال يتذكرون بذلك حال الحياة الدنيا وسرعة تقضيها فلا يغترون ببهجتها ولا يفتنون بفتنتها أو يجزمون بأن من قدر على إنزال الماء من السماء والتصرف به على أتم وجه قادر على إجراء الأنهار من تحت تلك الغرف، وكأن الأول أولى ليكون ما تقدم ترغيبا في الآخرة وهذا تنفيرا عن الدنيا، وقيل المعنى إن في ذلك لتذكيرا وتنبيها على أنه لا بد لذلك من صانع حكيم وأنه كائن على تقدير وتدبير لا عن تعطيل وإهمال وهو بمعزل عما يقتضيه السياق على أن الأنسب بإرادة ذلك ذكر الآثار غير مسندة إليه ﷿ فحيث ذكرت مسندة إليه سبحانه فالظاهر أن يكون متعلق التذكير والتنبيه شؤونه تعالى أو شؤون آثاره حسبما أشير إليه لا وجوده جل وعلا.
“Ben Süleyk'i öldüreyim de sonra diyetini ödeyeyim ha!” Burada bunun zayıflık vechi gizli değildir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”; tafsilatlı olarak zikredilen şeylere bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, gariplikteki ve açıklanması kastedilen şeye delaletteki mertebesinin yüceliğini bildirmek içindir. { لَذِكْرى } “elbette bir öğüt vardır”, yani büyük bir hatırlatma vardır, { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “sağduyu sahipleri için”; kusur şaibelerinden arınmış akıl sahipleri için ve işin hakikatine onları bir uyarı vardır. Bununla dünya hayatının halini ve çabucak geçip gitmesini hatırlarlar da onun güzelliğine aldanmazlar ve fitnesine kapılmazlar; yahut gökten suyu indirmeye ve onda en mükemmel şekilde tasarruf etmeye kadir olan Zât'ın o köşklerin altından ırmaklar akıtmaya da kadir olduğunu kesin olarak bilirler. Birincisi daha evla gibidir; ta ki önceden geçen ahirete teşvik, bu ise dünyadan sakındırma olsun. Denildi ki mana şudur: Şüphesiz bunda, bunun muhakkak hikmet sahibi bir yaratıcısının bulunması gerektiğine, başıboş ve ihmal edilmiş olarak değil bir takdir ve tedbir ile meydana geldiğine dair bir hatırlatma ve uyarı vardır. Fakat bu, bağlamın gerektirdiği şeyden uzaktır. Kaldı ki bunun kastedilmesine en uygun olanı, eserlerin aziz ve celil olan O'na isnat edilmeksizin zikredilmesidir; mademki şânı yüce olan O'na isnat edilerek zikredilmiştir, öyleyse zâhir olan, hatırlatma ve uyarının taalluk ettiği hususun şânı yüce olan Zât'ın varlığı değil, işaret edildiği üzere Allah Teâlâ'nın sıfatları veya O'nun eserlerinin halleri olmasıdır.
وقوله تعالى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ إلخ استئناف جار مجرى التعليل لما قبله من تخصيص الذكرى بأولي الألباب، والشرح في الأصل البسط والمد للحم ونحوه ويكنى به عن التوسيع، وتجوز به هنا عن خلق النفس الناطقة مستعدة استعدادا تاما للقبول بجامع عدم التأبي عن القبول وسهولة الحصول وذلك بعد التجوز في الصدر، وإرادة النفس الناطقة منه من حيث إنه محل للقلب وفي تجويفه بخار لطيف يتكون من صفوة الأغذية وبه تتعلق النفس أولا وبواسطته تتعلق بسائر البدن تعلق التدبير والتصريف، وتلك النفس هي التي تتصف بالإسلام والإيمان، وجعل بعض الأجلة شرح الله صدره استعارة تمثيلية، والهمزة للإنكار داخلة على محذوف على أحد القولين المارين آنفا، والفاء للعطف على ذلك المحذوف، وخبر من محذوف لدلالة ما بعده عليه والتقدير أكل الناس سواء فمن شرح الله تعالى صدره وخلقه مستعدا للإسلام فبقي على الفطرة الأصلية ولم تتغير بالعوارض المكتسبة القادحة فيها فَهُوَ بموجب ذلك مستقر عَلى نُورٍ عظيم مِنْ رَبِّهِ وهو اللطف الإلهي المشرق عليه من بروج الرحمة عند مشاهدة الآيات التكوينية والتنزيلية والتوفيق للاهتداء بها إلى الحق كمن قسا قلبه وحرج صدره بتبديل فطرة الله تعالى بسوء اختياره واستولى عليه ظلمات الغي والضلال فأعرض عن تلك الآيات بالكلية حتى لا يتذكر بها ولا يغتنمها، وعدل عن فعنده أو فله نور إلى ما في النظم الجليل للدلالة على استمرار ذلك واستقراره في النور وهو مستعار للطف والتوفيق للاهتداء، وقد يقال: هو أمر إلهي غير اللطف والتوفيق يدرك به الحق
Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı kimse...” buyruğu, daha önceki ibret almanın akıl sahiplerine tahsis edilmesine illet mesabesinde olan bir istînâftır. Şerh aslen et ve benzeri şeyleri yarmak ve yaymaktır; genişletmekten kinaye olarak kullanılır. Burada ise göğüs kelimesindeki mecazdan sonra, kabulden kaçınmama ve kolayca elde edilme ortak paydasında, natık nefsin kabule tam bir istidatla yaratılmasından mecaz yapılmıştır. Göğüsten natık nefsin kastedilmesi, onun kalbin mahalli olması ve boşluğunda gıdaların özünden oluşan latif bir buharın bulunması, nefsin de ilk önce ona ve onun vasıtasıyla tedbir ve tasarruf bağıyla bedenin diğer kısımlarına bağlanması yönüyledir. İşte İslam ve iman ile vasıflanan bu nefistir. Büyük âlimlerden bazıları Allah'ın onun göğsünü açmasını istiare-i temsiliyye kılmıştır. Hemze inkâr içindir ve daha önce geçen iki görüşten birine göre mahzufa dahil olmuştur; fâ harfi ise o mahzufa atıftır. 'Men'in haberi, sonrasının ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Takdir şöyledir: Bütün insanlar bir midir? Allah Teâlâ'nın göğsünü açtığı ve onu İslam'a müstaid kıldığı, böylece asli fıtrat üzere kalıp ona zarar veren sonradan kazanılmış arızalarla değişmediği kimse, { فَهُوَ } bunun gereği olarak { عَلى نُورٍ } büyük bir nur üzeredir, { مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden [gelen]”; o da kevnî ve tenzîlî ayetleri müşahede ettiğinde rahmet burçlarından üzerine doğan ve hakka hidayet bulmaya muvaffak kılan ilahi bir lütuftur; [böyle bir kimse], kötü tercihiyle Allah Teâlâ'nın fıtratını değiştirmesi yüzünden kalbi katılaşan, göğsü daralan, azgınlık ve sapıklık karanlıklarının kendisini istila ettiği, böylece o ayetlerden tamamen yüz çevirip onlarla ibret almayan ve onları ganimet bilmeyen kimse gibi midir? “Fe-indehû nûr” (onun yanında bir nur vardır) veya “fe-lehû nûr” (onun için bir nur vardır) ifadesinden yüce nazımdaki şekle dönülmesi, bunun sürekliliğine ve onun nur üzere istikrar bulduğuna delalet etmek içindir. Nur, lütuf ve hidayete muvaffakiyet için müsteardır. Denilebilir ki: O, kendisiyle hakkın idrak edildiği, lütuf ve muvaffakiyetten başka ilahi bir durumdur.
وجاء برواية الثعلبي في تفسيره والحاكم في مستدركه والبيهقي في شعب الإيمان وابن مردويه عن ابن مسعود أنه قال: تلا رسول الله ﷺ هذه الآية أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ إلخ فقلنا: يا رسول الله كيف انشراح الصدر؟ قال: إذا دخل النور القلب انشرح وانفسح قلنا: فما علامة ذلك يا رسول الله؟ فقال: الإنابة إلى دار الخلود والتجافي عن دار الغرور والتأهب للموت قبل نزوله.
es-Sa'lebî'nin tefsirinde, el-Hâkim'in el-Müstedrek'inde, el-Beyhakî'nin Şu'abü'l-Îmân'ında ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ } ayetini okudu. Biz: “Ey Allah'ın Resûlü! Göğsün açılması nasıldır?” dedik. O: “Nur kalbe girdiği vakit göğüs açılır ve genişler” buyurdu. Biz: “Ey Allah'ın Resûlü! Bunun alameti nedir?” dedik. O da şöyle buyurdu: “Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ona hazırlanmaktır.”
واستشكل ذلك بأن ظاهر الآية ترتب دخول النور على الانشراح، لأنه الاستعداد لقبوله وما في الحديث الشريف عكسه والظاهر أن السؤال عما في الآية وأن الجواب بيان لكيفيته. وأجيب بأن الاهتداء له مراتب بعضها مقدم وبعضها مؤخر وانشراح الصدر بحسب الفطرة والخلق وبحسب ما يطرأ عليه بعد فيض الألطاف عليه وبينهما تلازم، والمراد بانشراح الصدر في الحديث ما يكون بعد التمكن فيه، وفي الآية ما تقدم وقس عليه النور، والجواب من قبيل الأسلوب الحكيم فتأمل.
Buna şöyle bir müşkilat getirilmiştir: Ayetin zahiri, nurun girişinin göğsün açılmasına terettüp ettiğini göstermektedir; zira inşirah onu kabul etmeye hazır oluştur. Hadis-i şerifteki ise bunun aksinedir. Zahir olan da sorunun ayette geçen şey hakkında olduğu ve cevabın da onun keyfiyetinin beyanı olduğudur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hidayetin birtakım mertebeleri vardır; bazısı önce bazısı sonradır. Göğsün açılması hem fıtrat ve yaratılış bakımındandır hem de üzerine lütuflar aktıktan sonra ona arız olan hal bakımındandır ve bu ikisi arasında bir mülazemet (birbirini gerektirme) vardır. Hadisteki inşirahtan murat nurun yerleşmesinden sonra olan durumdur; ayetteki ise öncedir, nuru da buna kıyas et. Cevap ise üslûb-ı hakîm kabilindendir, iyi düşün!
فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أي من أجل ذكره سبحانه الذي حقه أن تلين منه القلوب أي إذا ذكر الله تعالى عندهم أو آياته ﷿ اشمأزوا من ذلك وزادت قلوبهم قساوة. وقرىء «عن ذكر الله» والمتواترة أبلغ لأن
{ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun!”; yani şânı yüce olan O'nun zikrinden ötürü -ki onun hakkı kalplerin onunla yumuşamasıdır- [kalpleri katılaşanlara yazıklar olsun!] Yani yanlarında Allah Teâlâ veya O'nun ayetleri anıldığı zaman bundan tiksinirler ve kalplerinin katılığı artar. “An zikrillâh” (عن ذكر الله) şeklinde de okunmuştur; ancak mütevatir olan daha beliğdir, çünkü
القاسي من أجل الشيء أشد تأبيا من قبوله من القاسي عنه بسبب آخر، وللمبالغة في وصف أولئك بالقبول وهؤلاء بالامتناع ذكر شرح الصدر لأن توسعته وجعله محلا للإسلام دون القلب الذي فيه يدل على شدته وافراط كثرته التي فاضت حتى ملأت الصدر فضلا عن القلب، وإسناده إلى الله تعالى الظاهر في أنه على أتم الوجوه لأنه فعل قادر حكيم وقابله بالقساوة مع أن مقتضى المقابلة أن يعبر بالضيق لأن القساوة كما في الصخرة الصماء تقتضي عدم قبول شيء بخلاف الضيق فإنه مشعر بقبول شيء قليل، وعدل عن التعبير بما يفيد مجعولية القساوة له تعالى وخلقه إياها للإشارة إلى غاية لزومها لهم حتى كأنها لو لم تجعل لتحققت فيهم بمقتضى ذواتهم، وأما إسنادها إلى القلوب دون الصدور فللتنصيص على فساد هذا العضو الذي إذا فسد فسد الجسد كله، واعتبر الجمع في هؤلاء الكفرة والإفراد في أولئك المؤمنين حيث قال سبحانه: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ دون أفمن شرح الله صدورهم للإشارة إلى أن المؤمنين وأن تعددوا كرجل واحد ولا كذلك الكفار.
bir şeyden ötürü katılaşan, başka bir sebeple ondan uzaklaşıp katılaşandan kabule karşı daha dirençlidir. Ötekileri kabul ile berikileri ise kaçınma ile vasıflamada mübalağa için göğsün açılması zikredilmiştir; çünkü göğsün genişletilmesi ve içindeki kalp yerine onun İslam'ın mahalli kılınması, kalpten de taşıp göğsü dolduracak kadar şiddetli ve son derece fazla olduğuna delalet eder. Bunun kâdir ve hakîm olan bir Zât'ın fiili olması sebebiyle en mükemmel şekilde olduğu açık olan Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi ve katılığın darlık ile karşılanması gerekirdi -çünkü sert kayada olduğu gibi katılık hiçbir şeyi kabul etmemeyi gerektirir; darlık ise aksine az bir şeyi kabul etmeyi hissettirir- buna rağmen katılıkla karşılanmıştır. Katılığın Allah Teâlâ tarafından kılındığını ve yaratıldığını ifade eden bir lafızdan kaçınılması ise, sanki kılınmamış olsa bile kendi zatlarının gereği olarak onlarda gerçekleşecekmişçesine onun kendilerinden ayrılmazlığına işaret etmek içindir. Katılığın göğüslere değil de kalplere isnat edilmesine gelince; bu, bozulduğu zaman bütün bedenin bozulduğu bu uzvun bozukluğunu açıkça belirtmek içindir. Allah Teâlâ'nın 'efemen şerahallâhu sudûrahüm' demeyip { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ } buyurarak bu kâfirler hakkında çoğul, o müminler hakkında ise tekil lafzı tercih etmesi, müminlerin ne kadar çok olurlarsa olsunlar tek bir adam gibi olduklarına, kâfirlerin ise böyle olmadığına işaret etmek içindir.
أُولئِكَ البعداء المتصفون بما ذكر من قساوة القلوب فِي ضَلالٍ مُبِينٍ ظاهر كونه ضلالا لكل أحد.
{ أُولئِكَ } “İşte onlar”, kalplerinin katılığından zikredilen sıfatlarla nitelenen o uzak kimseler, { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içindedirler”; herkes için sapıklık olduğu apaçık ortadadır.
والآية نزلت في علي وحمزة رضي الله تعالى عنهما وأبي لهب وابنه فعلي كرم الله تعالى وجهه وحمزة رضي الله تعالى عنه ممن شرح الله تعالى صدره للإسلام وأبو لهب وابنه من القاسية قلوبهم اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ هو القرآن الكريم، وكونه حديثا بمعنى كونه كلاما محدثا به لا بمعنى كونه مقابلا للقديم، ومن قال بالتلازم من الأشاعرة القائلين بحدوث الكلام اللفظي جعل الأوصاف الدالة على الحدوث لذلك الكلام، وجوز أن يكون إطلاق الحديث هنا على القرآن من باب المشاكلة.
Ayet Ali ve Hamza -radıyallâhu Teâlâ anhümâ- ile Ebû Leheb ve oğlu hakkında inmiştir. Ali -kerremallâhu Teâlâ vecheh- ve Hamza -radıyallâhu Teâlâ anh- Allah Teâlâ'nın göğsünü İslam'a açtığı kimselerdendir; Ebû Leheb ve oğlu ise kalpleri katılaşanlardandır. { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } “Allah, sözün en güzelini indirmiştir”; o Kur'an-ı Kerim'dir. Onun 'hadîs' (söz) oluşu, kadîmin mukabili anlamında değil, kendisiyle konuşulan/söylenen bir kelam olması anlamındadır. Lafzî kelamın hâdis olduğunu savunan Eş'arîlerden mülazemet görüşünü benimseyenler, hudûsa delalet eden vasıfları o lafzî kelama hamletmişlerdir. Burada Kur'an'a hadis denilmesinin müşâkele kabilinden olması da caiz görülmüştür.
عن ابن عباس أن قوما من الصحابة قالوا: يا رسول الله حدثنا بأحاديث حسان وبأخبار الدهر فنزلت
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ashaptan bir grup: “Ey Allah'ın Resûlü! Bize güzel sözlerden ve geçmiş zamanların haberlerinden bahset” dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi
،
.
وعن ابن مسعود أن الصحابة ملوا ملة فقالوا ﵊ حدثنا فنزلت
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre ise ashab bir bıkkınlık duydu ve ona [aleyhisselâm]: “Bize anlat/konuş” dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi;
أي إرشادا لهم إلى ما يزيل مللهم وهو تلاوة القرآن واستماعه منه ﷺ غضا طريا. وفي إيقاع اسم الله تعالى مبتدأ وبناء نَزَّلَ عليه تفخيم لأحسن الحديث واستشهاد على أحسنيته وتأكيد لاستناده إلى الله ﷿ وأن مثله لا يمكن أن يتكلم به غيره سبحانه، أما التفخيم فلأنه من باب الخليفة عند فلان، وأما الاستشهاد على أحسنيته فلكونه ممن لا يتصور أكمل منه بل لا كمال لشيء ما في جنبه بوجه، وأما توكيد الاستناد إليه تعالى فمن التقوى، وأما أن مثله لا يمكن أن يتكلم به غيره سبحانه فلمكان التناسب لأن أكمل الحديث إنما يكون من أكمل متكلم ضرورة، ومذهب الزمخشري أن مثل هذا التركيب يفيد الحصر وأنه لا تنافي بينه وبين التقوى جمعا فافهم.
yani onları bıkkınlıklarını giderecek şeye, o da Kur'an'ı okumak ve onu taptaze bir şekilde ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem] dinlemek olduğuna irşat etmek için inmiştir. Allah Teâlâ'nın isminin mübteda kılınmasında ve { نَزَّلَ } fiilinin ona isnat edilmesinde 'ahsenü'l-hadîs'i (sözün en güzelini) yüceltme, onun en güzel olduğuna şahitlik etme, Allah'a nispetini tekit etme ve O'ndan başkasının benzeri bir söz söylemesinin mümkün olmadığını bildirme vardır. Yüceltmeye gelince; bu, “Halife falancanın yanındadır” kabilindendir. En güzel oluşuna şahitlik etmeye gelince; kendisinden daha mükemmeli tasavvur olunamayan, bilakis O'nun yanında hiçbir şeyin hiçbir vechile bir kemali bulunmayan bir Zât'tan gelmesindendir. Allah Teâlâ'ya nispetinin tekit edilmesine gelince; bu takviye (pekiştirme) kabilindendir. Şânı yüce olan O'ndan başkasının benzeri bir söz söylemesinin mümkün olmamasına gelince; bu uygunluk gereğidir, çünkü en mükemmel söz zorunlu olarak ancak en mükemmel mütekellimden sâdır olur. ez-Zemahşerî'nin mezhebine göre bu gibi terkipler hasr ifade eder ve ikisini birleştirmek suretiyle bununla takviye arasında bir çelişki yoktur, iyi anla!
كِتاباً بدل من أَحْسَنَ الْحَدِيثِ أو حال منه كما قال الزمخشري، وليس مبنيا على القول بأن إضافة أفعل التفضيل تفيده تعريفا كما ظن أبو حيان فإن مطلق الإضافة كافية في صحة الحالية كما لا يخفى على من له أدنى إلمام بالعربية، ووقوعه حالا مع كونه اسما لا صفة إما لوصفه بقوله تعالى: مُتَشابِهاً أو لكونه في قوة مكتوبا.
{ كِتاباً } “Bir kitap olarak”; ez-Zemahşerî'nin dediği gibi { أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } lafzından bedel veya ondan hâldir. Ebû Hayyân'ın zannettiği gibi bu, ism-i tafdilin izafetinin ona marifelik kazandırdığı görüşüne dayalı değildir; zira Arap diline azıcık aşinalığı olan kimsenin de bileceği üzere mutlak izafet hâl oluşun sıhhati için yeterlidir. Sıfat değil de isim olmasına rağmen hâl olarak gelmesi, ya Allah Teâlâ'nın: { مُتَشابِهاً } buyruğu ile vasıflanmasından ya da 'mektûben' (yazılmış olarak) kuvvetinde olmasındandır.
والمراد بكونه متشابها هنا تشابه معانيه في الصحة والأحكام والابتناء على الحق والصدق واستتباع منافع الخلق في المعاد والمعاش وتناسب ألفاظه في الفصاحة وتجاوب نظمه في الإعجاز، وما أشبه هذا بقول العرب في الوجه الكامل حسنا وجه متناصف كأن بعضه أنصف بعضا في القسط من الجمال، وقوله تعالى: مَثانِيَ صفة أخرى لكتابا أو حال أخرى منه، وهو جمع مثنّى بضم الميم وفتح النون المشدد على خلاف القياس إذ قياسه مثنيات بمعنى مردد ومكرر لما مكرر وثني من أحكامه ومواعظه وقصصه، وقيل: لأنه يثنى في التلاوة.
Burada onun müteşabih (birbirine benzer/uyumlu) olmasından murat; manalarının sıhhatte, sağlamlıkta, hak ve sıdk üzere bina edilmekte, kulların ahiret ve dünya menfaatlerini peşinden getirmekte birbirine benzemesi; lafızlarının fesahatte birbirine uygun ve nazmının icazda birbirine denk olmasıdır. Bu, Arapların güzelliği tam olan yüz hakkında söylediği “vechün mütenâsıf” (birbiriyle tam uyumlu yüz) sözüne ne kadar da benzemektedir; sanki onun bazı kısımları güzellik payında diğer kısımlarına adaletle denk gelmiştir. Allah Teâlâ'nın: { مَثانِيَ } buyruğu ise 'kitâben' kelimesinin diğer bir sıfatı veya ondan ikinci bir hâldir. O, 'müsenna'nın (مُثَنّى - mîm'in zammesi ve şeddeli nûn'un fethasıyla) kıyasa aykırı çoğuludur; zira onun kıyası 'müsenneyât'tır; hükümleri, öğütleri ve kıssaları tekrar tekrar zikredildiği ve yinelendiği için 'mükerrer ve tekrarlanan' anlamındadır. Tilavette tekrarlandığı için böyle denildiği de söylenmiştir.
وجوز أن يكون جمع مثنى بالفتح مخففا من التثنية بمعنى التكرير والإعادة كما كان قوله تعالى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] بمعنى كرة بعد كرة وكذلك لبيك وسعديك، والمراد أنه جمع لمعنى التكرير والإعادة كما ثنى ما ذكر لذلك لكن استعمال المثنى في هذا المعنى أكثر لأنه أول مراتب التكرار، ويحتمل أن يراد أن مثنى
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü iki defa daha çevir” [el-Mülk: 4] buyruğunun defalarca anlamına geldiği ve 'lebbeyk ve sa'deyk' ifadelerinde olduğu gibi, fetha ile şeddesiz 'mesnâ'nın (مَثْنَى) tekrarlama ve yineleme anlamında tesniyeden çoğulu olması da caiz görülmüştür. Kastedilen, zikredilen şeylerin bu maksatla tesniye yapıldığı gibi bunun da tekrarlama ve yineleme manası için çoğul yapılmış olmasıdır; fakat tesniyenin bu manada kullanımı daha fazladır, çünkü o tekrarın ilk mertebesidir. 'Mesnâ' kelimesinin
بمعنى التكرير والإعادة كما أن صريح المثنى كذلك في نحو كرتين ثم جمع للمبالغة، وقيل: جمع مثنية لاشتمال آياته على الثناء على الله تعالى أو لأنها تثنى ببلاغتها واعجازها على المتكلم بها، ولا يخفى أن رعاية المناسبة مع مُتَشابِهاً تجعل ذلك مرجوحا وأنه حسن إذا حمل على الثناء باعتبار الإعجاز، وفي الكشف الأقيس بحسب اللفظ أن مَثانِيَ اشتقت من الثناء أو الثني جمع مثنى مفعل منهما إما بمعنى المصدر جمع لما صير صفة أو بمعنى المكان في الأصل نقل إلى الوصف مبالغة نحو أرض مأسدة لأن محل الثناء يقع على سبيل المجاز على الثاني والمثنى عليه وكذلك محل الثني انتهى، ووقوعه صفة لكتاب باعتبار تفاصيله وتفاصيل الشيء هي جملته لا غير ألا تراك تقول:
'kerrateyn' gibi lafzen tesniye olanın tekrarlama ve yineleme manasında olduğu gibi olması, ardından mübalağa için çoğul yapılmış olması da muhtemeldir. Ayetlerinin Allah Teâlâ'ya senâyı (övgüyü) içermesinden veya belagati ve icazıyla onu söyleyeni övmesinden dolayı 'mesniyye'nin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Gizli kalmayacağı üzere { مُتَشابِهاً } ile olan münasebetin gözetilmesi bunu mercuh kılar; ancak icaz itibariyle senâya (övgüye) hamledilirse güzel olur. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: “Lafız bakımından en kıyasi olanı, { مَثانِيَ } kelimesinin 'senâ' (övgü) veya 'seny' (katlama/tekrar) köklerinden türetilmiş olmasıdır; her ikisinden 'mef'al' vezninde 'mesnâ'nın çoğuludur; ya sıfat kılınan şeyin çoğulu olarak masdar manasındadır ya da 'ardun measidün' (aslanlı arazi) örneğinde olduğu gibi mübalağa için vasfa nakledilmiş olarak aslen mekan manasındadır; zira övgü mahalli mecaz yoluyla ikinciye ve övülene ıtlak olunur, aynı şekilde tekrar mahalli de böyledir.” [Alıntı] bitti. Bir kitaba sıfat olması onun tafsilatı itibariyledir; bir şeyin tafsilatı ise onun bütününden başkası değildir. Görmez misin ki şöyle dersin:
القرآن أسباع وأخماس وسور وآيات فكذلك تقول: هو أحكام ومواعظ وأقاصيص مثاني ونظيره قولك الإنسان عروق وعظام وأعصاب إلا أنك تركت الموصوف إلى الصفة والأصل كتابا متشابها فصولا مثاني، ويجوز أن يكون تمييزا محولا عن الفاعل والأصل متشابها مثانية فحول ونكر لأن الأكثر فيه التنكير وهذا كقولك: رأيت رجلا حسنا شمائل، وقرأ هشام وأبو بشر «مثاني» بسكون الياء فاحتمل أن يكون خبر مبتدأ محذوف وإن يكون منصوبا وسكن الياء على لغة من يسكنها في كل الأحوال لانكسار ما قبلها استثقالا للحركة عليها، وقوله تعالى: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ قيل صفة لكتابا أو حال منه لتخصصه بالصفة، وقال بعض: الأظهر أنه استئناف مسوق لبيان آثاره الظاهرة في سامعيه بعد بيان أوصافه في نفسه ولتقرير كونه أحسن الحديث.
“Kur'an yedide birler, beşte birler, sureler ve ayetlerdir”; işte bunun gibi “O, hükümler, öğütler ve tekrarlanan kıssalardır” dersin. Bunun benzeri senin “İnsan damarlar, kemikler ve sinirlerdir” sözündür; ancak sen mevsufu bırakıp sıfata geçtin; aslı “kısımları tekrarlanan, birbirine benzeyen/uyumlu bir kitap” demektir. Failden dönüştürülmüş temyiz olması da caizdir; aslı “müteşâbihen mesânîhû”dur, sonra dönüştürülüp nekire yapılmıştır, çünkü onda çoğunluk nekire oluştur. Bu senin “Şemaili güzel bir adam gördüm” demen gibidir. Hişâm ve Ebû Bişr, yâ harfinin sükûnuyla “mesânî” (مثاني) şeklinde okumuşlardır; bu takdirde mahzuf bir mübtedanın haberi olması da mansup olması da muhtemeldir; harekeyi ağır bularak makablindeki kesreden dolayı her durumda yâ harfini sakin kılanların lehçesi üzere sakin kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın: { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir” buyruğunun, sıfat ile hususiyet kazandığı için 'kitâben' kelimesine sıfat veya ondan hâl olduğu söylenmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Daha açık olanı, onun bizzat kendi vasıfları beyan edildikten sonra onu dinleyenlerdeki zâhir eserlerini beyan etmek ve onun 'ahsenü'l-hadîs' (sözün en güzeli) olduğunu takrir etmek için getirilmiş bir istînâf olmasıdır.
والاقشعرار التقبض يقال اقشعر الجلد إذا تقبض تقبضا شديدا وتركيبه من القشع وهو الأديم اليابس قد ضم إليه الراء ليكون رباعيا ودالا على معنى زائد يقال: اقشعر جلده وقف شعره إذا عرض له خوف شديد من أمر هائل دهمه بغتة، والمراد تصوير خوفهم بذكر لوازمه المحسوسة ويطلق عليه التمثيل وإن كان من باب الكناية.
İkşir'âr (ürperme) büzüşmektir; derinin şiddetle büzüşmesi halinde 'ıkşa'arra'l-cildü' denir. Kökü kuru deri anlamına gelen 'el-kaş'' kelimesindendir; rubâî (dört harfli) olması ve ziyade bir manaya delalet etmesi için ona râ harfi eklenmiştir. Ansızın bastıran korkunç bir durumdan dolayı insana şiddetli bir korku geldiğinde 'derisi ürperdi, tüyleri diken diken oldu' denilir. Kastedilen, hissedilir gerekleri zikredilerek onların korkularının tasvir edilmesidir; kinaye kabilinden olsa bile buna temsil de denir.
وقيل: هو تصوير للخوف بذكر آثاره وتشبيه حالة بحالة فيكون تمثيلا حقيقة، والأول أحسن لأن تشبيه القصة بالقصة على سبيل الاستعارة هاهنا لا يخلو عن تكلف، واستظهر كون المراد بيان حصول تلك الحالة وعروضها لهم بطريق التحقيق، والمعنى أنهم إذا سمعوا القرآن وقوارع آيات وعبده أصابتهم رهبة وخشية تقشعر منها جلودهم وإذا ذكروا رحمة الله تعالى عند سماع آيات وعده تعالى وألطافه تبدلت خشيتهم رجاء ورهبتهم رغبة وذلك قوله تعالى:
Denildi ki: O, eserleri zikredilerek korkunun tasvir edilmesi ve bir halin bir hale benzetilmesidir; böylece hakikatte bir temsil olur. Birincisi daha güzeldir; çünkü burada istiare yoluyla bir olayın bir olaya benzetilmesi tekellüften (zorlamadan) uzak değildir. Kastedilenin bu halin meydana gelmesini ve onlara arız olmasını tahkik yoluyla beyan etmek olduğu kuvvetle muhtemel görülmüştür. Mana şudur: Onlar Kur'an'ı ve onun tehdit dolu sarsıcı ayetlerini işittiklerinde kendilerini derilerini ürperten bir dehşet ve korku kaplar; Allah Teâlâ'nın vaat ve lütuflarına dair ayetlerini işittiklerinde O'nun rahmetini andıklarında ise korkuları ümide, dehşetleri arzu ve şevke dönüşür. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur:
ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ أي ساكنة مطمئنة إلى ذكر رحمته تعالى، وإنما لم يصرح بالرحمة إيذانا بأنها أول ما يخطر بالبال عند ذكره تعالى لأصالتها كما يرشد إليه خبر: سبقت رحمتي غضبي، وذكر القلوب لتقدم الخشية التي هي من عوارضها ولعله إنما لم تذكر هناك على طرز ذكرها هنا لأنها لا توصف بالاقشعرار وتوصف باللين، وليس في الآية أكثر من نعت أوليائه باقشعرار الجلود من القرآن ثم سكونهم إلى رحمته ﷿، وليس فيها نعتهم بالصعق والتواجد والصفق كما يفعله بعض الناس، أخرج سعيد بن منصور وابن المنذر وابن مردويه وابن أبي حاتم وابن عساكر عن عبد الله بن عروة بن الزبير قال: قلت لجدتي أسماء كيف كان يصنع أصحاب رسول الله ﷺ إذا قرؤوا القرآن؟ قالت: كانوا كما نعتهم الله تعالى تدفع أعينهم وتقشعر جلودهم قلت: فإن ناسا هاهنا إذا سمعوا ذلك تأخذهم غشية قالت: أعوذ بالله تعالى من الشيطان، وأخرج الزبير بن بكار في الموفقيات عن عامر عن عبد الله بن الزبير قال:
{ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine [karşı] yumuşar”; yani O'nun rahmetinin zikriyle sükûnet bulur ve yatışır. Rahmetin açıkça zikredilmemesi, “Rahmetim gazabımı geçti” haberinin işaret ettiği üzere rahmetin asıl olmasından dolayı, Allah Teâlâ zikredildiğinde akla ilk gelen şeyin o olduğunu bildirmek içindir. Kalplerin zikredilmesi, onun arızalarından olan haşyetin (korkunun) önce geçmesindendir. Kalplerin orada burada zikredildiği tarzda zikredilmemesi belki de onların ürperme ile değil yumuşama ile vasıflanmasındandır. Ayette O'nun veli kullarının Kur'an'dan dolayı derilerinin ürpermesi, sonra da aziz ve celil olan O'nun rahmetiyle sükûnet bulmasıyla nitelenmesinden başka bir şey yoktur. Bazı insanların yaptığı gibi onların kendinden geçmesi, vecde gelmesi ve el çırpmasıyla nitelenmesi yoktur. Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, İbn Merdûye, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Abdullah b. Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ninem Esmâ'ya: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Kur'an okuduklarında ne yaparlardı?” dedim. O: “Allah Teâlâ'nın kendilerini nitelediği gibiydiler; gözlerinden yaş boşanır, derileri ürperirdi” dedi. Ben: “Burada birtakım insanlar var ki bunu işittiklerinde onları bir baygınlık tutuyor” dedim. O: “Şeytandan Allah Teâlâ'ya sığınırım” dedi. ez-Zübeyr b. Bekkâr el-Muvaffakıyyât'ta Âmir yoluyla Abdullah b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir:
جئت أمي فقلت وجدت قوما ما رأيت خيرا منهم قط يذكرون الله تعالى فيرعد أحدهم حتى يغشى عليه من خشية الله تعالى فقالت: لا تقعد معهم ثم قالت: رأيت رسول الله ﷺ يتلو القرآن ورأيت أبا بكر وعمر يتلوان القرآن فلا يصيبهم هذا أفتراهم أخشى من أبي بكر وعمر، وقال ابن عمر وقد رأى ساقطا من سماع القرآن فقال إنا لنخشى الله تعالى وما نسقط: هؤلاء يدخل الشيطان في جوف أحدهم، وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن المنذر عن قتادة أنه قال في الآية هذا نعت أولياء الله تعالى قال: تقشعر جلودهم وتبكي أعينهم وتطمئن قلوبهم إلى ذكر الله تعالى ولم ينعتهم الله
Annemin yanına gelip dedim ki: “Hiç kendilerinden daha hayırlısını görmediğim bir topluluk buldum; Allah Teâlâ'yı anıyorlar, derken Allah Teâlâ'nın korkusundan birine titreme geliyor, nihayet bayılıyor.” Annem: “Onlarla oturma!” dedi. Sonra şöyle devam etti: “Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Kur'an okurken gördüm; Ebû Bekir ve Ömer'i Kur'an okurken gördüm, onlara böyle bir şey olmuyordu. Yoksa sen onların Ebû Bekir ve Ömer'den daha çok korktuklarını mı sanıyorsun?” İbn Ömer de Kur'an dinlemekten dolayı yere düşen birini gördüğünde “Biz şüphesiz Allah Teâlâ'dan korkarız ama yere düşmeyiz; bunların bazısının içine şeytan giriyor” demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Bu, Allah Teâlâ'nın evliyasının vasfıdır.” Şöyle demiştir: “Derileri ürperir, gözleri ağlar ve kalpleri Allah Teâlâ'nın zikrine yatışır. Allah
سبحانه بذهاب عقولهم والغشيان عليهم إنما هذا في أهل البدع وإنما هو من الشيطان، وأخرج ابن أبي شيبة عن ابن جبير: قال الصعقة من الشيطان، وقال ابن سيرين: بيننا وبين هؤلاء الذين يصرعون عند قراءة أن يجعل أحدهم على حائط باسطا رجليه ثم يقرأ عليهم القرآن كله فإن رمى بنفسه فهو صادق، فهذه أخبار ناعية على بعض المتصوفة صعقهم وتواجدهم وضرب رؤوسهم الأرض عند سماع القرآن ويقول مشايخهم: إن ذلك لضعف القلوب عن تحمل الوارد وليس فاعلو ذلك في الكمال كالصحابة أهل الصدر الأول في قوة التحمل فما هو إلا دليل النقص بدليل أن السالك إذا كمل رسخ وقوي قلبه ولم يصدر منه شيء من ذلك ويقولون: ليس في الآية أكثر من إثبات الاقشعرار واللين وليس فيها نفي أن يعتريهم حال آخر بل في الآية إشعار بأن المذكور حال الراسخين الكاملين حيث قال سبحانه:
şânı yüce olan, onları akıllarının gitmesi ve bayılmalarıyla nitelememiştir; bu ancak bidat ehlinde olur ve kesinlikle şeytandandır.” İbn Ebî Şeybe, İbn Cübeyr'den şöyle nakletmiştir: “Bayılmak şeytandandır.” İbn Sîrîn ise şöyle demiştir: “Bizimle Kur'an okunduğunda bayılan bu kimseler arasındaki ölçü şudur: Onlardan biri ayaklarını sarkıtarak bir duvarın üzerine oturtulur, sonra onlara Kur'an'ın tamamı okunur; eğer kendini aşağı atarsa o doğrudur.” İşte bunlar, bazı mutasavvıfların Kur'an dinlerken bayılmalarını, vecde gelmelerini ve başlarını yere vurmalarını kınayan haberlerdir. Onların şeyhleri ise şöyle der: “Bu, kalplerin gelen ilahi tecelliyi taşımaktaki zayıflığındandır. Bunu yapanlar tahammül gücü bakımından ilk asır ehli olan sahabe gibi kemal derecesinde değillerdir; dolayısıyla bu noksanlığın delilinden başka bir şey değildir. Nitekim salik kemale erdiğinde kalbi kökleşir, güçlenir ve ondan böyle bir şey sâdır olmaz.” Ve derler ki: “Ayette ürperme ve yumuşamanın ispatından fazlası yoktur; onlara başka bir halin arız olmasını nefyetmek yoktur. Bilakis şânı yüce olan [Allah'ın]:
الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ فعبر بالموصول ومقتضى معلومية الصلة أن لهم رسوخا في الخشية حتى يعلموا بها فلا يلزم من كون حالهم ما ذكر ليس إلا على فرض دلالتها على الحصر كون حال غيرهم كذلك ثم إنه متى كان الأمر ضروريا كالعطاس لا اعتراض على من يتصف به، وفي كلام ابن سيرين ما يؤيد ذلك، وهذا غاية ما يقال في هذا المجال ونحن نسأل الله تعالى أن يتفضل علينا بما تفضل به على أصحاب نبيه ﷺ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ الإشارة إلى الكتاب الذي شرح أحواله يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ أي من يشاء الله تعالى هدايته بأن يوفقه سبحانه للتأمل فيما في تضاعيفه من شواهد الحقية ودلائل كونه من عنده ﷿، وجوز أن يكون ضمير يَشاءُ لمن والمعنى يهدي به الله تعالى من يشاء هداية الله تعالى وليس بذاك.
{ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkanlar” buyurmasında zikredilen durumun kökleşmiş ve kâmil zatların hali olduğuna dair bir işaret vardır.” İsmi mevsul ile ifade etmiştir; sılanın bilinir olmasının gereği ise onların korkuda kökleşmiş olmalarıdır, ta ki bununla bilinsinler. Dolayısıyla hasra delalet ettiği varsayılsa bile onların halinin sadece zikredilenden ibaret olmasından başkalarının halinin de öyle olması gerekmez. Kaldı ki hapşırma gibi zorunlu bir hal olduğu zaman bununla nitelenen kimseye itiraz edilmez; İbn Sîrîn'in sözünde de bunu destekleyen bir yön vardır. Bu konuda söylenebileceklerin son noktası budur. Biz Allah Teâlâ'dan, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına lütfettiği şeyleri bize de lütfetmesini niyaz ederiz. { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir”; işaret, halleri açıklanan Kitab'adır. { يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ } “O, bununla dilediğini hidayete erdirir”; yani onun içerisindeki hakkaniyet şahitlerini ve aziz ve celil olan O'nun katından olduğuna dair delilleri tefekkür etmeye muvaffak kılmak suretiyle Allah Teâlâ'nın hidayetini dilediği kimseyi [hidayete erdirir]. { يَشاءُ } fiilindeki zamirin 'men'e ait olması da caiz görülmüştür; mana, “Allah Teâlâ onunla, Allah Teâlâ'nın hidayetini dileyen kimseyi hidayete erdirir” şeklinde olur; fakat bu pek isabetli değildir.
وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ أي يخلق سبحانه فيه الضلال لإعراضه عما يرشده إلى الحق بسوء استعداده فَما لَهُ مِنْ هادٍ يخلصه من ورطة الضلال، وقيل: الإشارة بذلك إلى المذكور من الاقشعرار واللين والمعنى ذلك الذي ذكر من الخشية والرجاء أثر هداه تعالى يهدي بذلك الأثر من يشاء من عباده ومن يضلله أي ومن لم يؤثر فيه لقسوة قلبه وإصراره على فجوره فما له من هاد أي من مؤثر فيه بشيء قط وهو كما ترى.
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi de saptırırsa”, yani kötü istidadı sebebiyle kendisini hakka iletecek şeylerden yüz çevirdiği için şânı yüce olan [Allah] onda dalaleti yaratırsa, { فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “artık ona hidayet edecek hiç kimse yoktur”; onu sapıklık girdabından kurtaracak kimse bulunmaz. 'Zâlike' (ذلك) ile işaretin zikredilen ürperme ve yumuşamaya olduğu da söylenmiştir. Mana şöyledir: Korku ve ümitten zikredilen şu husus Allah Teâlâ'nın hidayetinin eseridir; O, bu eserle kullarından dilediğini hidayete erdirir. Kimi de saptırırsa -yani kalbinin katılığı ve fıskında ısrar etmesi sebebiyle onda bir tesir bırakmazsa- artık ona hiçbir hidayet edici, yani onda hiçbir şekilde tesir bırakacak kimse yoktur; fakat gördüğün gibi bu zayıftır.
أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ استئناف جار مجرى التعليل لما قبله من تباين حال المهتدي والضال، والكلام في الهمزة والفاء والخبر كالذي مر في نظائره، ويقال هنا على أحد القولين: التقدير أكلّ الناس سواء فمن شأنه أن يتقي بوجهه الذي هو أشرف أعضائه يوم القيامة العذاب السيء الشديد لكون يده التي بها كان يتقي المكاره مغلولة إلى عنقه كمن هو آمن لا يعتريه مكروه ولا يحتاج إلى الاتقاء بوجه من الوجوه فالوجه على حقيقته وقد يحمل على ذلك من غير حاجة إلى حديث كون اليد مغلولة تصويرا لكمال اتقائه وجده فيه وهو أبلغ، وفي هذا المضمار يجري قول الشاعر:
{ أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde o kötü azaptan yüzüyle korunan kimse [mi?]” [ayeti], hidayete eren ile sapanın hallerinin farklılığına dair kendisinden önceki ifadelere illet mesabesinde bir istînâftır. Hemze, fâ ve haber hakkındaki açıklama benzerlerinde geçtiği gibidir. İki görüşten birine göre burada şöyle denir: Takdir şöyledir: “Bütün insanlar bir midir? Hoşlanılmayan şeylerden kendisiyle korunduğu eli boynuna bağlanmış olduğu için kıyamet gününde en şerefli uzvu olan yüzüyle o kötü ve şiddetli azaptan korunmaya çalışan kimse, hiçbir hoşa gitmeyen şeyin isabet etmediği ve hiçbir şekilde korunmaya ihtiyaç duymayan güvende bir kimse gibi midir?” Burada yüz hakiki anlamındadır; elin bağlı olması durumuna ihtiyaç duyulmaksızın, onun korunmadaki tam çabasını ve gayretini tasvir etmek üzere de buna hamledilebilir ve bu daha beliğdir. Şairin şu sözü de bu vadide cereyan etmektedir:
يلقى السيوف بوجهه وبنحره ... ويقيم هامته مقام المغفر
“Kılıçları yüzüyle ve göğsüyle karşılar / Ve başını miğfer yerine kor.”
وجوز أن يكون الوجه بمعنى الجملة والمبالغة عليه دون المبالغة فيما قبله. وقيل الاتقاء بالوجه كناية عن عدم ما يتقى به الاتقاء بالوجه لا وجه له لأنه مما لا يتقى به، ولا يخلو عن خدش، وإضافة سوء إلى العذاب من إضافة الصفة إلى الموصوف ويَوْمَ الْقِيامَةِ معمول يتقي كما أشرنا إلى ذلك. وجوز أن يكون من تتمة سوء العذاب، والمعنى أفمن يتقي عذاب يوم القيامة كالمصر على كفره، وهو وجه حسن والوجه حينئذ كما في الوجه السابق إما الجملة مبالغة في تقواه وإما على الحقيقة تصويرا لكمال تقواه وجده فيها وهو أبلغ. والمتبادر إلى الذهن المعنى السابق، والآية قيل نزلت في أبي جهل وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ عطف على يتقي أي ويقال لهم من جهة خزنة النار، وصيغة الماضي للدلالة على التحقق والتقرر وقيل الواو للحال والجملة حال من ضمير يَتَّقِي بإضمار قد أو بدونه، ووضع المظهر موضع المضمر للتسجيل عليهم بالظلم والإشعار بعلة الأمر في قوله تعالى: ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ أي وبال ما كنتم تكسبون في الدنيا على الدوام من الكفر والمعاصي.
Yüzün 'bütün beden' manasında olması da caiz görülmüştür; buna göre mübalağa öncekindeki mübalağadan daha azdır. Yüz ile korunmanın, kendisiyle korunulacak şeyin bulunmamasından kinaye olduğu da söylenmiştir; zira yüz ile korunmanın bir anlamı yoktur, çünkü o kendisiyle korunulacak bir şey değildir; fakat bu da itirazdan uzak değildir. 'Sûe' kelimesinin 'el-azâb'a izafeti, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir; { يَوْمَ الْقِيامَةِ } ise işaret ettiğimiz üzere 'yettekî' fiilinin ma'mûlüdür. Azabın kötülüğünün tamamlayıcısı olması da caiz görülmüştür; mana: “Kıyamet gününün azabından korunan kimse, küfründe ısrar eden kimse gibi midir?” şeklinde olur. Bu güzel bir vecihtir. Yüz bu takdirde de önceki vecihte olduğu gibi ya korunmasındaki mübalağa için 'bütün beden' manasındadır ya da korunmasındaki tam gayreti tasvir etmek üzere hakikat anlamındadır ve bu daha beliğdir. Zihne ilk gelen ise önceki manadır. Ayetin Ebû Cehil hakkında indiği söylenmiştir. { وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ } “ve zalimlere denilir”; 'yettekî' fiiline matuftur, yani cehennem bekçileri tarafından onlara denilir. Geçmiş zaman kipi gerçekleşmişliği ve kesinliği bildirmek içindir. Vâv harfinin hâl için olduğu ve cümlenin 'yettekî'deki zamirden 'kad' takdiriyle veya takdirsiz hâl olduğu da söylenmiştir. Zâhir ismin zamir yerine konulması, onların zulmünü tescil etmek ve Allah Teâlâ'nın: { ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!” buyruğundaki emrin illetini hissettirmek içindir; yani dünyada devamlı olarak işlediğiniz küfür ve günahların vebalini tadın demektir.
كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ استئناف مسوق لبيان ما أصاب بعض الكفرة من العذاب الدنيوي إثر بيان ما يصيب الكل من العذاب الأخروي أي كذب الذين من قبلهم من الأمم السالفة فَأَتاهُمُ الْعَذابُ المقدر لكل أمة منهم مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ من الجهة التي لا يحتسبون ولا يخطر ببالهم إتيانه منها لأن ذلك أشد على النفس فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ أي الذل والصغار فِي الْحَياةِ الدُّنْيا كالمسخ والخسف والقتل والسبي والإجلاء وغير ذلك من فنون النكال، والفاء تفسيرية مثلها في قوله تعالى: فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ [الأنبياء: ٧٦] وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ المعد لهم أَكْبَرُ لشدته وسرمديته لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ أي لو كانوا من شأنهم أن يعلموا شيئا لعلموا ذلك واعتبروا به وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ العظيم الشأن مِنْ كُلِّ مَثَلٍ يحتاج إليه الناظر أمور دينه لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أي كي يتذكروا ويتعظوا أو مرجوا تذكرهم واتعاظهم، والرجاء بالنسبة إلى غيره تعالى والتعليل أظهر قُرْآناً عَرَبِيًّا حال من هذا والاعتماد فيها على الصفة أعني عربيا وإلا فقرآنا جامدا لا يصلح للحالية وهو أيضا عين ذي الحال فلا يظهر حاله فالحال في الحقيقة عَرَبِيًّا وقرآنا للتمهيد ونظيره جاء زيد رجلا صالحا، قيل وذلك بمنزلة عربيا محققا.
{ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de yalanlamıştı”; ahiret azabının hepsine isabet edeceğinin beyan edilmesinin ardından, kafirlerin bir kısmına isabet eden dünyevi azabı açıklamak üzere getirilmiş yeni bir söz başıdır (isti'nâf). Yani geçmiş ümmetlerden onlardan öncekiler de yalanladı; { فَأَتاهُمُ الْعَذابُ } “bunun üzerine onlara azap geldi”, her ümmet için takdir edilen azap onlara geldi; { مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ } “hiç farkında olmadıkları bir yerden”, hiç hesap etmedikleri ve oradan gelmesi akıllarına bile gelmeyen bir yönden geldi; çünkü bu, nefse daha ağır gelir. { فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ } “Böylece Allah onlara rüsvaylığı tattırdı”, yani zilleti ve alçalmayı tattırdı; { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında”; sûretlerin değiştirilmesi (mesh), yerin dibine geçirilme (hasf), öldürülme, esir edilme, sürgün edilme ve benzeri diğer ceza türleri gibi. Buradaki fâ harfi, Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ } [el-Enbiyâ: 76] buyruğundaki gibi tefsiriyedir. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ } “Ahiret azabı ise elbette”, onlar için hazırlanan [ahiret azabı], şiddeti ve ebediliği sebebiyle; { أَكْبَرُ } “daha büyüktür”; { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “keşke bilselerdi!”, yani şayet bir şey bilecek durumda olsalardı bunu bilir ve bundan ibret alırlardı. { وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara sunduk”, şanı yüce olan bu Kur'an'da; { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “her türlü misalden”, dininin işlerine bakan bir kimsenin ihtiyaç duyacağı her türlü misali [sunduk]; { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “öğüt alsınlar diye”, yani hatırlayıp ibret alsınlar diye yahut onların hatırlayıp öğüt almaları umulsun diye. Umut (recâ) Allah Teâlâ dışındakilere göredir; ta'lîl (gerekçelendirme) manası ise daha açıktır. { قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Arapça bir Kur'an olarak”; { هذَا } kelimesinden hâldir ve buradaki itimat sıfata, yani 'arabiyyen'e göredir. Aksi takdirde camid bir isim olan 'Kur'anen' hâl olmaya elverişli değildir ve o aynı zamanda hâl sahibinin bizzat kendisidir; bu yüzden onun hâli belirginleşmez. Dolayısıyla hâl hakikatte { عَرَبِيًّا } kelimesidir; 'Kur'anen' ise bir hazırlıktır (temhîd). Bunun benzeri 'Câe Zeydün racülen sâlihan' (Zeyd salih bir adam olarak geldi) sözüdür. Bunun 'muhakkak bir Arapça olarak' mesabesinde olduğu söylenmiştir.
وجوز أن يكون منصوبا بمقدر تقديره أعني أو أخص أو أمدح ونحوه، وأن يكون مفعول يَتَذَكَّرُونَ وهو كما ترى غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لا اختلال فيه بوجه من الوجوه وهو أبلغ من مستقيم لأن عوجا نكرة وقعت في سياق النفي لما في غير من معناه، والاستقامة يجوز أن تكون من وجه دون وجه ونفي مصاحبة العوج عنه يقتضي نفي اتصافه به بالطريق الأولى فهو أبلغ من غير معوج، والعوج بالكسر يقال فيما يدرك بفكر وبصيرة والعوج بالفتح يقال فيما يدرك بالحس، وعبر بالأول ليدل على أنه بلغ إلى حد لا يدرك العقل فيه عوجا فضلا عن الحس، وتمام الكلام مر في الكهف. وقيل المراد بالعوج الشك واللبس، وروي ذلك عن مجاهد وأنشدوا قول الشاعر:
Takdiri 'a'nî' (kastediyorum), 'ehussu' (özelliyorum) veya 'emdahu' (övüyorum) ve benzeri olan takdir edilmiş bir fiille mensup olması da caiz görülmüştür; { يَتَذَكَّرُونَ } fiilinin mef'ûlü olması da caizdir ki bunun durumu gördüğün gibidir. { غَيْرَ ذِي عِوَجٍ } “hiçbir eğriliği bulunmayan”, içinde hiçbir şekilde tutarsızlık bulunmayan [bir Kur'an olarak]. Bu ifade, 'müstakîm' (dosdoğru) kelimesinden daha beliğdir; çünkü 'ıvec' (eğrilik), 'gayr' kelimesindeki olumsuzluk anlamından ötürü olumsuzluk bağlamında gelmiş bir nekre kelimedir. İstikamet ise bir yönden olup başka bir yönden olmayabilir; eğriliğin beraberliğini ondan nefyetmek ise evleviyet yoluyla onunla nitelenmeyi nefyetmeyi gerektirir. Dolayısıyla bu, 'gayru mu'vec' (eğriltilmemiş) ifadesinden daha beliğdir. Kesre ile olan 'el-ıvec' (عِوَج), akıl ve basiretle idrak edilen şeylerde kullanılır; fetha ile olan 'el-avec' (عَوَج) ise duyu organlarıyla idrak edilen şeylerde kullanılır. Birincisiyle ifade edilmesi, aklın onda bir eğrilik idrak edemeyeceği bir dereceye ulaştığını göstermek içindir; nerede kaldı ki duyu organları idrak etsin. Bu konudaki sözün tamamı Kehf Suresi'nde geçmişti. Eğrilikten muradın şüphe ve karmaşıklık olduğu da söylenmiştir; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir ve şairin şu sözünü inşad etmişlerdir:
وقد أتاك يقين غير ذي عوج ... من الإله وقول غير مكذوب
“Sana İlah'tan hiçbir eğriliği olmayan bir yakin / Ve asla yalanlanmamış bir söz gelmiştir.”
ولا استدلال به على أن العوج بمعنى الشك لأن عوج اليقين هو الشك لا محالة، والقول في وجه الاستدلال أن الشاعر فهم هذا المعنى من الآية لأنه اقتباس وإذا فهمه الفصيح مع صحة التجوز كان محملا تعسف ظاهر لأنه لم يتبين أنه اقتبسه منها ولو سلم يكون محتملا لما يحتمله العوج في النظم الذي لا عوج فيه، وقد يقال: مراد من قال أي
Bu beyitte 'el-ıvec' kelimesinin şüphe manasında olduğuna dair bir delil yoktur; çünkü yakinin eğriliği şüphesiz şüphedir. İstidlal vechi olarak söylenen, şairin bu manayı ayetten anladığı, zira bunun bir iktibas olduğu ve fasih bir kimse mecazın sıhhatiyle birlikte bunu anladığında bunun hamledilebilir bir vecih olacağı iddiası açık bir zorlamadır. Çünkü onun bunu ayetten iktibas ettiği açıkça belli değildir; öyle olduğu kabul edilse bile, hiçbir eğriliği bulunmayan nazımda 'el-ıvec'in ihtiva ettiği manayı ihtiva eder. Şöyle de denilebilir: Bununla,
لا لبس فيه ولا شك نفي بعض أنواع الاختلال، وعلى ذلك ما روي عن عثمان بن عفان من أنه قال: أي غير مضطرب ولا متناقض وما قيل أي غير ذي لحن.
içinde hiçbir kapalılık ve şüphe bulunmadığını söyleyen kimsenin muradı, tutarsızlık türlerinin bir kısmını nefyetmektir. Osman b. Affân'dan: 'Yani ne çalkantılı ne de çelişkili' dediği şeklindeki rivayet ve 'Yani hiçbir dil kusuru (lahn) bulunmayan' şeklindeki söz de buna göredir.
وأخرج الديلمي في مسند الفردوس عن أنس عن النبي ﷺ أنه قال: غير ذي عوج غير مخلوق
Deylemî el-Müsnedü'l-Firdevs'te Enes'ten rivayet ettiğine göre Nebi ﷺ şöyle buyurmuştur: “{ غير ذي عوج } mahluk olmayan demektir.”
ولعله إن صح الخبر تفسير باللازم فتأمل. لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ علة أخرى مترتبة على الأولى.
Haber sahih ise, bu belki de lazımî manayla yapılmış bir tefsirdir; iyi düşün. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “sakınsınlar diye”; birincisine terettüp eden başka bir illettir.
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ إيراد لمثل من الأمثال القرآنية بعد بيان أن الحكمة في ضربها هو التذكر والاتعاظ بها وتحصيل التقوى، والمراد بضرب المثل هاهنا تطبيق حالة عجيبة بأخرى مثلها وجعلها مثلها، ومَثَلًا مفعول ثان لضرب ورَجُلًا مفعوله الأول أخر عن الثاني للتشويق إليه وليتصل به ما هو من تتمته التي هي العمدة في التمثيل أو مَثَلًا مفعول ضرب ورَجُلًا إلخ بدل منه بدل كل من كل.
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ } “Allah, hakkında birbirine ters düşen ortakların bulunduğu bir adamı misal verdi”; misal vermedeki hikmetin hatırlayıp ibret almak ve takvayı elde etmek olduğunun beyan edilmesinden sonra Kur'an darb-ı mesellerinden bir meselin getirilmesidir. Burada darb-ı meselden murat, şaşırtıcı bir durumu benzeri olan bir başka duruma tatbik etmek ve onu onun gibi kılmaktır. { مَثَلًا } kelimesi 'darabe' fiilinin ikinci mef'ûlü, { رَجُلًا } ise birinci mef'ûlüdür; ona duyulacak iştiyakı artırmak ve temsilde asıl dayanak olan tamamlayıcı kısmın onunla bitişmesi için ikinciden sonraya bırakılmıştır. Yahut { مَثَلًا }, 'darabe'nin mef'ûlüdür; { رَجُلًا } ve devamı ise ondan kül-bütün bedelidir (bedel-i kül).
وقال الكسائي: انتصب رَجُلًا على إسقاط الخافض أي مثلا في رجل وقيل غير ذلك وقد تقدم الكلام في نظيره.
Kisâî şöyle demiştir: { رَجُلًا } kelimesi cer harfinin düşürülmesiyle mensup olmuştur, yani bir adam hakkında bir misal demektir. Başka şeyler de söylenmiştir; benzerinde söz geçmişti.
وفِيهِ خبر مقدم وشُرَكاءُ مبتدأ ومُتَشاكِسُونَ صفته والنكرة وإن وصفت يحسن تقديم خبرها.
{ فِيهِ } öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), { شُرَكاءُ } mübteda, { مُتَشاكِسُونَ } ise onun sıfatıdır. Nekre kelime her ne kadar sıfatlansa da haberinin öne geçirilmesi güzel olur.
والجملة صفة رَجُلًا والرابط الهاء أو الجار والمجرور في موضع الصفة له وشُرَكاءُ مرتفع به على الفاعلية لاعتماده على الموصوف، وقيل فِيهِ صلة شركاء وهو مبتدأ خبره متشاكسون، وفيه أنه ليس لتقديمه نكتة ظاهرة.
Cümle { رَجُلًا } kelimesinin sıfatıdır ve rabıt 'hâ' zamiridir; yahut câr-mecrûr onun için sıfat konumundadır ve { شُرَكاءُ } mevsûfa dayandığı için onunla fail olarak merfûdur. { فِيهِ } ibaresinin 'şürekâ'nın sılası olduğu, onun mübteda, haberinin ise 'müteşâkisûn' olduğu da söylenmiştir; fakat bunda öne geçirilmesi için zahir bir nüktet bulunmadığı itirazı vardır.
والمعنى ضرب الله تعالى مثلا للمشرك حسبما يقود إليه مذهبه من ادعاء كل من معبودية عبوديته عبدا يتشارك فيه جماعة متشاجرون لشكاسة أخلاقهم وسوء طبائعهم يتجاذبونه ويتعاورونه في مهماتهم المتباينة في تحيره وتوزع قلبه وَرَجُلًا أي وضرب للموحد مثلا رجلا سَلَماً أي خالصا لِرَجُلٍ فرد ليس لغيره سبيل إليه أصلا فهو في راحة عن التحير وتوزع القلب وضرب الرجل مثلا لأنه أفطن لما شقي به أو سعد فإن الصبي والمرأة قد يغفلان عن ذلك.
Mana şöyledir: Allah Teâlâ müşrik için -kulluk ettiği varlıkların her birinin kendi kulluğunu iddia etmesi yönündeki mezhebinin gerektirdiği üzere- ahlaklarının huysuzluğu ve tabiatlarının kötülüğü sebebiyle birbiriyle çekişen, hayret ve kalbinin dağınıklığı içinde onu birbirine zıt mühim işlerinde kendilerine doğru çekiştirip nöbetleşe kullanan bir topluluğun ortak olduğu bir köleyi misal verdi; { وَرَجُلًا } “ve bir adamı da”, yani muvahhid için de bir adamı misal verdi ki o, { سَلَماً } “tamamen teslim olmuş”, yani sırf ait olan, { لِرَجُلٍ } “bir adama”, tek bir kimseye ait olup başkasının onda hiçbir şekilde hakkı bulunmayan, dolayısıyla şaşkınlıktan ve gönül dağınıklığından yana huzur içinde olan bir kimsedir. Adamın misal verilmesi, şaki yahut sait olduğu durumlara daha fazla akıl erdirebilmesindendir; zira çocuk ve kadın bundan gafil olabilir.
وقرأ عبد الله وابن عباس وعكرمة ومجاهد وقتادة والزهري والحسن بخلاف عنه والجحدري وابن كثير وأبو عمرو «سالما» اسم فاعل من سلم أي خالصا له من الشركة. وقرأ ابن جبير «سلما» بكسر السين وسكون اللام، وقرىء «سلما» بفتح فسكون وهما مصدران وصف بهما مبالغة في الخلوص من الشركة.
Abdullah, İbn Abbas, İkrime, Mücâhid, Katâde, Zührî, Hasan (kendisinden gelen bir rivayet farkıyla), Cahderî, İbn Kesîr ve Ebû Amr; ortaklıktan sırf ona ait manasında 'selime'den ism-i fâil olarak «salimen» şeklinde okumuşlardır. İbn Cübeyr sîn'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile «silmen» okumuştur. Fetha ve ardından sükûn ile «selmen» şeklinde de okunmuştur; bu ikisi, ortaklıktan arınmışlıktaki mübalağa sebebiyle sıfat yapılmış iki masdardır.
وقرىء «ورجل سالم» برفعهما أي وهناك رجل سالم، وجوز أن لا يقدر شيء ويكون رجل مبتدأ وسالم خبره لأنه موضع تفصيل إذ قد تقدم ما يدل عليه فيكون كقول امرئ القيس:
İkisinin ref'i ile «ve racülün sâlimün» şeklinde de okunmuştur; yani orada salim bir adam vardır demektir. Hiçbir şey takdir edilmeyip bir tafsilat makamı olduğu için -zira daha önce buna delalet eden şey geçmiştir- 'racül'ün mübteda, 'sâlim'in de onun haberi olması caiz görülmüştür. Bu takdirde İmruülkays'ın şu sözü gibi olur:
إذا ما بكى من خلفها انحرفت له ... بشق وشق عندنا لم يحول
“Arkadan ağladığında ona bir tarafıyla yönelirdi / Bizim yanımızdaki diğer tarafı ise hiç dönmezdi.”
وقوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا انكار واستبعاد لاستوائهما ونفي له على أبلغ وجه وآكده وإيذان بأن ذلك من الجلاء والظهور بحيث لا يقدر أحد أن يتفوه باستوائهما أو يتلعثم في الحكم بتباينهما ضرورة أن أحدهما في لوم وعناء والآخر في راحة بال ورضاء، وقيل ضرورة أن أحدهما في أعلى عليين والآخر في أسفل سافلين، وأيا ما كان فالسر في إبهام الفاضل والمفضول الإشارة إلى كمال الظهور عند من له أدنى شعور.
Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا } “Misal bakımından ikisi bir olur mu?” buyruğu, ikisinin eşitliğini inkâr ve uzak görme, bunu en beliğ ve en tekitli bir vecihle nefyetme ve bunun, hiç kimsenin eşitliklerini telaffuz edemeyeceği veya aralarındaki farklılığa hükmetmede tereddüt edemeyeceği derecede açık ve aşikâr olduğunu bildirmedir; zira birinin kınama ve meşakkat içinde olduğu, diğerinin ise gönül huzuru ve hoşnutluk içinde bulunduğu zaruridir. Birinin illiyyînin en yücesinde, diğerinin ise esfel-i sâfilînde bulunması zaruridir de denilmiştir. Her ne olursa olsun, üstün olan ile üstün olmayanın müphem bırakılmasındaki sır, en ufak bir idraki olan kimse nezdinde bile durumun tam anlamıyla açık olduğuna işaret etmektir.
وانتصاب مَثَلًا على التمييز المحول عن الفاعل إذ التقدير هل يستوي مثلهما وحالهما، والاقتصار في التمييز على الواحد لبيان الجنس والاقتصار عليه أولا في قوله تعالى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا وقرىء «مثلين» أي هل يستوي مثلاهما وحالاهما، وثني مع أن المقصود من التمييز حاصل بالإفراد من غير لبس لقصد الإشعار بمعنى زائد وهو اختلاف النوع، وجوز أن يكون ضمير يستويان للمثلين لأن التقدير فيما سبق مثل رجل ومثل رجل أي هل يستوي المثلان مثلين وهو على نحو كفى بهما رجلين وهو من باب- لله تعالى دره فارسا- ويرجع ذلك إلى هل يستويان
{ مَثَلًا } kelimesinin mensup oluşu, failden dönüştürülmüş temyiz iledir; zira takdir: 'İkisinin misali ve hali bir olur mu?' şeklindedir. Temyizde tekil ile yetinilmesi cinsi beyan etmek içindir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } buyruğunda başta tekille yetinildiği gibi. «Meseleyn» şeklinde de okunmuştur; yani ikisinin misalleri ve halleri bir olur mu demektir. Temyizden kastedilen mana herhangi bir karışıklık olmaksızın müfred ile hâsıl olduğu halde tesniye yapılması, türün farklılığı gibi ziyade bir manayı hissettirmek kastıyladır. 'Yesteviyâni'deki tesniye zamirinin iki mesle ait olması da caiz görülmüştür; çünkü önceki kısımdaki takdir 'bir adamın misali ve diğer bir adamın misali'dir; yani iki misal, iki misal olarak bir olur mu demektir. Bu, 'Kefâ bihimâ racüleyn' (İkisine iki adam olarak yetinildi) sözü gibidir ve 'Lillâhi derrühû fârisen' babındandır. Bu durum şuna döner:
رجلين فيما ضرب من المثال ولما كان المثل بمعنى الصفة العجيبة التي هي كالمثل كان المعنى هل يستويان فيما يرجع إلى الوصفية، وقوله تعالى: الْحَمْدُ لِلَّهِ تقرير لما قبله من نفي الاستواء بطريق الاعتراض وتنبيه للموحدين على أن ما لهم من المزية بتوفيق الله تعالى وأنها نعمة جليلة تقتضي الدوام على حمده تعالى وعبادته أو على أن بيانه تعالى بضرب المثل أن لهم المثل الأعلى وللمشركين مثل السوء صنع جميل ولطف تام منه ﷿ مستوجب لحمده تعالى وعبادته، وقوله تعالى: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ إضراب وانتقال من بيان عدم الاستواء على الوجه المذكور إلى بيان أن أكثر الناس وهم المشركون لا يعلمون ذلك مع كمال ظهوره أو ليسوا من ذوي العلم فلا يعلمون ذلك فيبقون في ورطة الشرك والضلال، وقيل المراد أنهم لا يعلمون أن الكل منه تعالى وأن المحامد إنما هي له ﷿ فيشركون به غيره سبحانه فالكلام من تتمة الْحَمْدُ لِلَّهِ ولا اعتراض، ولا يخفى أن بناء الكلام على الاعتراض كما سمعت أولى، وقوله تعالى: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ تمهيد لما يعقبه من الاختصام يوم القيامة. وفي البحر أنه لما لم يلتفتوا إلى الحق ولم ينتفعوا بضرب المثل أخبر سبحانه بأن مصير الجميع بالموت إلى الله تعالى وأنهم يختصمون يوم القيامة بين يديه وهو ﷿ الحكم العدل فيتميز هناك المحق والمبطل.
darb-ı mesel olarak getirilen şeyde bu iki adam bir olur mu? Mesel, darb-ı mesel gibi olan acayip sıfat manasında olunca, mana: 'Sıfat olmaya raci olan hususta ikisi bir olur mu?' şeklinde olur. Allah Teâlâ'nın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” buyruğu, itiraz (ara cümle) yoluyla önceki eşitliğin nefyini pekiştirmedir; ayrıca muvahhidlere, sahip oldukları üstünlüğün Allah Teâlâ'nın tevfikiyle olduğuna ve bunun, O Teâlâ'ya sürekli hamdetmeyi ve ibadet etmeyi gerektiren yüce bir nimet olduğuna dikkat çekmedir. Yahut darb-ı mesel ile en yüce misalin kendilerine, kötü misalin ise müşriklere ait olduğunu beyan etmesinin, O azze ve celle'den gelen, O Teâlâ'ya hamdetmeyi ve ibadet etmeyi gerektiren güzel bir ihsan ve tam bir lütuf olduğuna dikkat çekmedir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu ise bir idrâb (vazgeçiş) olup zikredilen vecih üzere eşitliğin bulunmadığının beyanından, insanların çoğunun -ki onlar müşriklerdir- kemâl derecesindeki açıklığına rağmen bunu bilmediklerini yahut ilim sahibi kimseler olmadıklarını, bu yüzden bunu bilmeyip şirk ve sapıklık bataklığında kaldıklarını beyana geçiştir. Muradın, her şeyin O Teâlâ'dan olduğunu ve hamdlerin ancak O azze ve celle'ye ait bulunduğunu bilmedikleri, bu yüzden O Sübhânehu'ya başkasını ortak koştukları olduğu da söylenmiştir; bu takdirde söz { الْحَمْدُ لِلَّهِ } ifadesinin tamamlayıcısı olur ve ortada bir itiraz (ara cümle) kalmaz. Sözün duyduğun üzere itiraz üzerine bina edilmesinin daha evla olduğu gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyruğu, kıyamet gününde bunun peşinden gelecek olan davalaşmaya bir hazırlıktır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Hakka iltifat etmeyip darb-ı meselden yararlanmayınca, Sübhânehu herkesin ölümle Allah Teâlâ'ya döneceğini ve kıyamet gününde O'nun huzurunda davalaşacaklarını haber vermiştir; O azze ve celle ise âdil hâkimdir, haklı olanla bâtıl olan orada birbirinden ayrılacaktır.
وقال بعض الأجلة: إنه لما ذكرت من أول السورة إلى هنا البراهين القاطعة لعرق الشركة المسجلة لفرط جهل المشركين وعدم رجوعهم مع جهده ﷺ في ردهم إلى الحق وحرصه على هدايتهم اتجه السؤال منه ﵊ بعد ما قاساه منهم بأن يقول ما حالي وحالهم؟ فأجيب بأنك ميت وأنهم ميتون الآية.
Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Surenin başından buraya kadar şirkin kökünü kazıyan, müşriklerin aşırı cehaletini ve onun ﷺ onları hakka döndürme gayretine ve hidayetlerine olan hırsına rağmen dönmeyişlerini tescil eden kesin deliller zikredilince, onlardan çektiklerinden sonra o aleyhisselâm'dan: 'Benim halim ve onların hali ne olacak?' diye bir soru yöneldi. Bunun üzerine: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } ayetiyle cevap verildi.
وقرأ ابن الزبير وابن أبي إسحاق وابن محيصن وعيسى واليماني وابن أبي غوث وابن أبي عبلة «إنك مائت وإنهم مائتون» والفرق بين ميت ومائت أن الأول صفة مشبهة وهي تدل على الثبوت ففيها إشعار بأن حياتهم عين الموت وأن الموت طوق في العنق لازم والثاني اسم فاعل وهو يدل على الحدوث فلا يفيد هنا مع القرينة أكثر من أنهم سيحدث لهم الموت، وضمير الخطاب على ما سمعت للرسول ﷺ قال أبو حيان: ويدخل معه ﵊ مؤمنو أمته، وضمير الجمع الغائب للكفار وتأكيد الجملة في إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ للإشعار بأنهم في غفلة عظيمة كأنهم ينكرون الموت وتأكيد الأولى دفعا لاستبعاد موته ﵊، وقيل للمشاكلة، وقيل إن الموت مما تكرهه النفوس وتكره سماع خبره طبعا فكان مظنة أن لا يلتفت إلى الإخبار به أو أن ينكر وقوعه ولو مكابرة فأكد الحكم بوقوعه لذلك ولا يضر في ذلك عدم الكراهة في بعض لخصوصية فيه كسيد العالمين ﷺ ثُمَّ إِنَّكُمْ على تغليب المخاطب على الغيب.
İbnü'z-Zübeyr, İbn Ebî İshak, İbn Muhaysın, Îsâ, el-Yemânî, İbn Ebî Gavs ve İbn Ebî Able «İnneke mâitün ve innehüm mâitûn» şeklinde okumuşlardır. 'Meyyit' ile 'mâit' arasındaki fark şudur: Birincisi sıfat-ı müşebbehedir ve sübuta delalet eder; dolayısıyla bunda onların hayatlarının ölümün ta kendisi olduğuna ve ölümün boyna geçmiş ayrılmaz bir gerdanlık olduğuna bir hissettirme vardır. İkincisi ise ism-i fâildir ve hudûsa (sonradan meydana gelmeye) delalet eder; bu sebeple karine ile birlikte burada onların başına ölümün geleceğinden fazlasını ifade etmez. Duyduğun üzere hitap zamiri Resûlullah ﷺ'e aittir. Ebû Hayyân: 'Onunla aleyhisselâm birlikte ümmetinin müminleri de girer' demiştir. Çoğul gaip zamiri ise kâfirlere aittir. { إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } cümlesindeki tekit, sanki ölümü inkâr ediyorlarmış gibi büyük bir gaflet içinde olduklarını hissettirmek içindir; birinci cümlenin tekidi ise onun aleyhisselâm ölümünün uzak görülmesini defetmek içindir. Müşâkele (söz uyumu) için olduğu da söylenmiştir. Ölümün, nefislerin hoşlanmadığı ve haberini duymaktan tabiatı gereği tiksindiği şeylerden olduğu, bu yüzden haber verilmesine iltifat edilmemesinin yahut inatlaşarak da olsa vukuunun inkâr edilmesinin muhtemel bulunduğu, dolayısıyla vukuuna dair hükmün bu sebeple tekit edildiği de söylenmiştir; âlemlerin efendisi ﷺ gibi kendisinde bulunan bir hususiyet sebebiyle bazılarında hoşnutsuzluğun bulunmayışı buna zarar vermez. { ثُمَّ إِنَّكُمْ } “Sonra şüphesiz sizler”; muhatabın gaibe tağlîbi (üstün kılınması) üzeredir.
يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أي مالك أموركم تَخْتَصِمُونَ فتحتج أنت عليهم بأنك بلغتهم ما أرسلت به من الأحكام والمواعظ التي من جملتها ما في تضاعيف هذه الآيات واجتهدت في دعوتهم إلى الحق حق الاجتهاد وهم قد لجوا في المكابرة والعناد ويعتذرون بالأباطيل مثل أَطَعْنا سادَتَنا [الأحزاب: ٦٧] ووَجَدْنا آباءَنا [الأنبياء: ٥٣، الشعراء: ٧٤] وغَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا [المؤمنون: ١٠٦] والجمع بين يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ لزيادة التهويل ببيان أن اختصامهم ذلك في يوم عظيم عند مالك لأمورهم نافذ حكمه فيهم ولو اكتفى بالأول لاحتمل وقوع الاختصام فيما بينهم بدون مرافعة وبمرافعة لكن ليست لدى مالك لأمورهم، والاكتفاء بالثاني على تسليم فهم كون ذلك يوم القيامة معه بدون احتمال لا يقوم مقام ذكرهما لما في التصريح بما هو كالعلم من التهويل ما فيه، وقال جمع: المراد بذلك الاختصام العام فيما جرى في الدنيا بين الأنام لا خصوص الاختصام بينه ﵊ وبين الكفرة الطغام، وفي الآثار ما يأبى الخصوص المذكور.
{ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda”, yani işlerinizin mâliki olanın huzurunda; { تَخْتَصِمُونَ } “davalaşacaksınız”. Sen onlara karşı, kendisiyle gönderildiğin ve bir kısmı bu ayetlerin satır aralarında bulunan hükümleri ve vaazları tebliğ ettiğine, onları hakka davet etmede tam bir gayret gösterdiğine, onların ise inat ve diretmede ısrar ettiklerine dair delil getireceksin; onlar ise: { أَطَعْنا سادَتَنا } [el-Ahzâb: 67] “Efendilerimize uyduk”, { وَجَدْنا آباءَنا } [el-Enbiyâ: 53, eş-Şuarâ: 74] “Babalarımızı bulduk” ve { غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } [el-Mü'minûn: 106] “Bedbahtlığımız bize galebe çaldı” gibi bâtıl mazeretler ileri süreceklerdir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } ile { عِنْدَ رَبِّكُمْ } ifadelerinin bir arada getirilmesi, onların bu davalaşmalarının, işlerinin mâliki ve haklarındaki hükmü geçerli olan bir zatın huzurunda büyük bir günde gerçekleşeceğini beyan ederek korkutuculuğu (tehvîli) artırmak içindir. Şayet birincisiyle yetinilseydi, aralarındaki davalaşmanın muhakeme olmaksızın vuku bulması yahut muhakeme ile olup da işlerinin mâlikinin huzurunda olmaması ihtimali doğardı. İkincisiyle yetinilmesi ise -bununla birlikte kıyamet günü olduğunun ihtimalsiz anlaşıldığı kabul edilse bile- özel isim gibi olan şeyin açıkça zikredilmesindeki korkutuculuktan dolayı ikisinin birden zikredilmesinin yerini tutmaz. Bir topluluk şöyle demiştir: Bundan murat, yaratılmışlar arasında dünyada cereyan eden şeyler hakkındaki genel davalaşmadır; yoksa onun aleyhisselâm ile kaba kâfirler arasındaki davalaşmaya mahsus değildir. Rivayetlerde söz konusu hususiliği reddeden hususlar vardır.
أخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير وابن عساكر عن إبراهيم النخعي قال: نزلت هذه الآية إِنَّكَ مَيِّتٌ إلخ فقالوا: وما خصومتنا ونحن إخوان فلما قتل عثمان بن عفان قالوا هذه خصومة ما بيننا وأخرج سعيد بن منصور عن أبي سعيد الخدري قال: لما نزلت ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ كنا نقول: ربنا واحد وديننا واحد فلما كان يوم صفين وشد بعضنا على بعض بالسيوف قلنا: نعم هو هذا.
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Asâkir, İbrâhîm en-Nehaî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu { إِنَّكَ مَيِّتٌ } ayeti nazil olunca: “Bizler kardeşler olduğumuz halde bizim aramızdaki dava nedir?” dediler. Osman b. Affân öldürülünce: “İşte aramızdaki dava budur” dediler. Saîd b. Mansûr, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } ayeti nazil olduğunda biz: “Rabbimiz bir, dinimiz birdir” derdik. Sıffîn günü olup da birbirimize kılıçlarla hücum ettiğimizde: “Evet, işte bu odur” dedik.
وأخرج عبد بن حميد والنسائي وابن أبي حاتم والطبراني وابن مروديه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال:
Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
لقد لبثنا برهة من دهرنا ونحن نرى أن هذه الآية نزلت فينا وفي أهل الكتابين من قبل إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثم إنكم يوم القيامة عند ربكم تختصمون قلنا: كيف نختصم ونبينا واحد وكتابنا واحد حتى رأيت بعضنا يضرب وجوه بعض بالسيف فعرفت أنها نزلت فينا، وفي رواية أخرى عنه بلفظ نزلت علينا الآية ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ وما ندري فيم نزلت قلنا: ليس بيننا خصومة فما التخاصم حتى وقعت الفتنة فقلت: هذا الذي وعدنا ربنا أن نختصم فيه.
“Ömrümüzden bir müddet yaşadık ve bu { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } ayetinin bizim hakkımızda ve bizden önceki iki kitap ehli hakkında indiğini düşünüyorduk. Peygamberimiz bir, kitabımız bir iken nasıl davalaşırız dedik; ta ki birbirimizin yüzüne kılıçla vurduğunu görünceye kadar. O vakit anladım ki bu bizim hakkımızda inmiştir.” Ondan gelen başka bir rivayette ise şu lafızla geçmektedir: “Üzerimize { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } ayeti indi ve ne hakkında indiğini bilmiyorduk. Aramızda hiçbir husumet yoktur, o halde bu davalaşma nedir dedik; nihayet fitne koptu. Ben de: 'İşte bu, Rabbimizin hakkında davalaşacağımızı vaat ettiği şeydir' dedim.”
وأخرج أحمد وعبد الرزاق وعبد بن حميد والترمذي وصححه. وابن أبي حاتم والحاكم وصححه وابن مردويه وأبو نعيم في الحلية، والبيهقي في البعث والنشور عن الزبير بن العوام رضي الله تعالى عنه قال: لما نزلت إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ قلت: يا رسول الله أينكر علينا ما يكون بيننا في الدنيا مع خواص الذنوب قال: نعم ينكر ذلك عليكم حتى يؤدى إلى كل ذي حق حقه قال الزبير: فو الله إن الأمر لشديد.
Ahmed, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Tirmizî (ve bunu sahihledi), İbn Ebî Hâtim, Hâkim (ve bunu sahihledi), İbn Merdûye, Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî; Zübeyr b. el-Avvâm radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } nazil olunca dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, hususi günahlarla birlikte dünyada aramızda geçen şeyler de mi bize sorulup davalaşılacak?” “Evet, her hak sahibine hakkı verilinceye kadar bu size sorulacaktır” buyurdu. Zübeyr: “Vallahi iş pek çetindir!” dedi.
وزعم الزمخشري أن الوجه الذي يدل عليه كلام الله تعالى هو ما ذكر أولا واستشهد بقوله تعالى: فَمَنْ أَظْلَمُ إلخ وبقوله سبحانه: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ إلخ لدلالتهما على أنهما اللذان تكون الخصومة بينهما، وكذلك ما سبق من قوله تعالى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا إلخ. وتعقب ذلك في الكشف فقال: أقول قد نقل عن جلة الصحابة والتابعين رضي الله تعالى عنهم ما يدل على أنهم فهموا الوجه الثاني أي العموم بل ظاهر قول النخعي قالت الصحابة: ما خصومتنا ونحن إخوان يدل على أنه قول الكل فالوجه إيثار ذلك.
Zemahşerî, Allah Teâlâ'nın kelamının delalet ettiği vechin ilk zikredilen olduğunu ileri sürmüş ve Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ أَظْلَمُ } buyruğu ile O Sübhânehu'nun: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ } buyruğunu delil getirmiştir; zira bu iki ayet aralarında husumet olacak kimselerin bu ikisi olduğuna delalet etmektedir. Aynı şekilde daha önce geçen Allah Teâlâ'nın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا } buyruğu da böyledir. el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te bu eleştirilerek şöyle denilmiştir: “Derim ki: Ashabın ve tâbiînin radıyallâhu anhüm ileri gelenlerinden, ikinci vechi yani umumiliği anladıklarına delalet eden rivayetler nakledilmiştir; hatta Nehaî'nin 'Ashab: Bizler kardeşler olduğumuz halde bizim aramızdaki dava nedir? dediler' sözünün zahiri, bunun herkesin görüşü olduğuna delalet eder. Dolayısıyla tercih edilmesi gereken vecih budur.
وتحقيقه أن قوله تعالى: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ كلام مع الأمة كلهم موحدهم ومشركهم وكذلك قوله تعالى ضرب الله مثلا رجلا ورجلا بل أكثرهم دون بل هم كالنص على ذلك فإذا قيل: إنك ميت وجب أن يكون على نحو يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ [الطلاق: ١] أي إنكم أيها النبي والمؤمنون وأبهم ليعم القبيلين ولا يتنافر النظم فقد روعي من مفتتح السورة إلى هذا المقام التقابل بين الفريقين لا بينه ﵊ وحده وبين الكفار ثم إذا قيل: ثُمَّ إِنَّكُمْ على التغليب يكون تغليبا للمخاطبين على جميع الناس فهذا من حيث اللفظ والمساق الظاهر ثم إذا كان الموت أمرا عمه والناس جميعا كان المعنى عليه أيضا، وأما حديث الاختصام والطباق الذي ذكره فليس بشيء لأنه لعمومه يشمله شمولا أوليا كما حقق هذا المعنى مرارا. والتعقيب بقوله تعالى: فَمَنْ أَظْلَمُ التنبيه على أنه مصب الغرض وأن المقصود التسلق إلى تلك الخصومة، ولا أنكر أن قوله تعالى: عِنْدَ رَبِّكُمْ يدل على أن الاختصام يوم القيامة ولكن أنكر أن يختص باختصام النبي ﷺ وحده والمشركين بل يتناوله أولا وكذلك اختصام المؤمنين والمشركين واختصام المؤمنين بعضهم مع بعض كاختصام عثمان رضي الله تعالى عنه يوم القيامة وقاتليه، وهذا ما ذهب إليه هؤلاء وهم هم رضي الله تعالى عنهم انتهى، وكأنه عنى بقوله ولا أنكر إلخ رد ما يقال إن عِنْدَ رَبِّكُمْ يدل على أن الاختصام يوم القيامة، وقد صرح في النظم الجليل بذلك فيكون تأكيدا مشعرا بالاهتمام بأمر ذلك الاختصام فليس هو إلا اختصام حبيبه ﷺ مع أعدائه الطغام، ووجه الرد أنه ان سلم أن فائدة
Bunun tahkiki şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ ضَرَبْna لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ } buyruğu, muvahhidleri ve müşrikleriyle bütün ümmetle yapılan bir kelamdır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın 'darabellâhu meselen racülen ve racülen bel ekseruhüm' buyruğunun 'bel hüm' yerine gelmesi de buna açık bir nass gibidir. Dolayısıyla 'İnneke meyyitün' denildiğinde, { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ } [et-Talâk: 1] buyruğundaki gibi olması gerekir; yani 'Ey Peygamber ve müminler, sizler öleceksiniz' demektir ve her iki grubu kapsasın ve nazım tenafüre düşmesin diye müphem bırakılmıştır. Zira surenin başından bu makama kadar sadece onun aleyhisselâm tek başına kâfirlerle karşıtlığı değil, iki fırkanın birbiriyle karşıtlığı gözetilmiştir. Sonra tağlîb üzere { ثُمَّ إِنَّكُمْ } denildiğinde, muhatapların bütün insanlara tağlîbi olur. Bu, lafız ve zahirî akış bakımındandır. Sonra ölüm hem onu hem de bütün insanları kuşatan bir emir olduğuna göre mana da bunun üzerinedir. Zikrettiği davalaşma ve mutabakat meselesine gelince, bu bir şey değildir; çünkü umumiyeti sebebiyle bu mananın defalarca tahkik edildiği üzere öncelikli olarak onu da kapsar. Peşinden { فَمَنْ أَظْلَمُ } buyruğunun getirilmesi ise maksadın odak noktasına ve asıl muradın o husumete intikal etmek olduğuna dikkat çekmektir. Ben Allah Teâlâ'nın { عِنْدَ رَبِّكُمْ } buyruğunun davalaşmanın kıyamet gününde olacağına delalet ettiğini inkâr etmiyorum; fakat sadece Peygamber ﷺ ile müşriklerin davalaşmasına mahsus olduğunu inkâr ediyorum; bilakis öncelikle onu, aynı şekilde müminlerle müşriklerin davalaşmasını ve kıyamet gününde Osman radıyallâhu anh ile katillerinin davalaşması gibi müminlerin birbiriyle davalaşmasını da kapsar. İşte bu zatların gittiği görüş budur ki onlar da malum büyüklükteki zatlardır radıyallâhu anhüm.” Sözün sonu. Sanki o, 'Ben inkâr etmiyorum...' sözüyle, '{ عِنْدَ رَبِّكُمْ } ifadesi davalaşmanın kıyamet gününde olduğuna delalet eder; yüce nazımda da bu açıkça zikredilmiştir, dolayısıyla bu davalaşmanın önemini hissettiren bir tekit olur, bu da ancak Habibinin ﷺ o kaba düşmanlarıyla davalaşmasıdır' şeklinde söylenecek sözü reddetmeyi kastetmiştir. Reddin vechi şudur: İki ifadenin bir arada
الجمع ما ذكر فلا نسلم استدعاء ذلك لاعتبار الخصوص بل يكفي للاهتمام دخول اختصام الحبيب مع أعدائه ﵊ فتأمله، ثم أنت تعلم أنه لو لم يكن في هذا المقام سوى الحديث الصحيح المرفوع لكفى في كون المراد عموم الاختصام فالحق القول بعمومه وهو أنواع شتى، فقد أخرج ابن جرير عن ابن عباس أنه قال في الآية:
kullanılmasının faydasının zikredilen şey olduğu kabul edilse bile, bunun hususiliğin itibar edilmesini gerektirdiğini kabul etmeyiz; bilakis Habibin düşmanlarıyla olan davalaşmasının aleyhisselâm buraya dahil olması önem göstermek için yeterlidir; iyi düşün. Sonra sen bilirsin ki şayet bu makamda sahih merfû hadisten başkası bulunmasaydı bile muradın davalaşmanın umumiliği olduğuna yeterdi. Hak olan, bunun umumi olduğunu söylemektir ve bu pek çok çeşittir. Nitekim İbn Cerîr, İbn Abbas'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
يخاصم الصادق الكاذب والمظلوم الظالم والمهتدي الضال والضعيف المستكبر،
“Doğru söyleyen yalancıyla, mazlum zalimle, hidayette olan sapıkla ve zayıf olan kibirliyle davalaşır.”
وأخرج الطبراني وابن مردويه بسند لا بأس به عن أبي أيوب رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال: «أول من يختصم يوم القيامة الرجل وامرأته والله ما يتكلم لسانها ولكن يداها ورجلاها يشهدان عليها بما كان لزوجها وتشهد يداه ورجلاه بما كان لها ثم يدعي الرجل وخادمه بمثل ذلك ثم يدعي أهل الأسواق وما يوجد ثم دانق ولا قراريط ولكن حسنات هذا تدفع إلى هذا الذي ظلمه وسيئات هذا الذي ظلمه توضع عليه ثم يؤتى بالجبارين في مقامع من حديد فيقال أوردوهم إلى النار فو الله ما أدري يدخلونها أو كما قال الله وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها
Taberânî ve İbn Merdûye fena olmayan bir senetle Ebû Eyyûb radıyallâhu anh'tan Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kıyamet gününde ilk davalaşacak olan kişi ile karısıdır. Vallahi kadının dili konuşmaz; fakat elleri ve ayakları kocasının hakkı olan şeylere dair aleyhine şahitlik eder. Adamın da elleri ve ayakları karısının hakkı olan şeylere dair şahitlik eder. Sonra adam ile hizmetçisi benzer bir şekilde davalaşır. Sonra çarşı-pazar ehli davalaşır. Orada ne danik (dirhemin altıda biri) ne de kırat bulunur; fakat şunun sevapları zulmettiği şu kimseye verilir ve zulmettiği şu kimsenin günahları onun üzerine yüklenir. Sonra zorbalar demir topuzlar içinde getirilir de: 'Onları cehenneme götürün!' denilir. Vallahi oraya girerler mi yoksa Allah'ın { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } buyurduğu gibi mi olur bilmem.»
وأخرج البزار عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ يجاء بالأمير الجائر فتخاصمه الرعية»
Bezzâr, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: Zalim yönetici getirilir ve tebaası onunla davalaşır.»
وأخرج أحمد والطبراني بسند حسن عن عقبة بن عامر قال: «قال رسول الله ﷺ أوّل خصمين يوم القيامة جاران»
Ahmed ve Taberânî hasen bir senetle Ukbe b. Âmir'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: Kıyamet gününde ilk iki hasım, iki komşudur.»
ولعل الأولية إضافية لحديث أبي أيوب السابق.
Önceki Ebû Eyyûb hadisinden ötürü bu ilklik belki de izafidir.
وجاء عن ابن عباس اختصام الروح مع الجسد أيضا بل أخرج أحمد بسند حسن عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ ليختصمن يوم القيامة كل شيء حتى الشاتان فيما انتطحا» .
İbn Abbas'tan ruh ile cesedin de davalaşacağı rivayet edilmiştir; hatta Ahmed hasen bir senetle Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ: 'Kıyamet gününde her şey, hatta birbirini boynuzlayan iki koyun dahi mutlaka davalaşacaktır' buyurdu.»
«تم الجزء الثالث والعشرون ويليه إن شاء الله تعالى الجزء الرابع والعشرون وأوله فَمَنْ أَظْلَمُ
Yirmi üçüncü cüz tamamlandı. Allah Teâlâ'nın izniyle peşinden başı { فَمَنْ أَظْلَمُ } olan yirmi dördüncü cüz gelecektir.
الجزء الرابع والعشرون
Yirmi Dördüncü Cüz
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ بأن أضاف إليه ﷾ الشريك أو الولد وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ أي بالأمر الذي هو عين الحق ونفس الصدق وهو ما جاء به النبي ﷺ إِذْ جاءَهُ أي في أول مجيئه من غير تدبر فيه ولا تأمل- فإذا- فجائية كما صرح به الزمخشري لكن اشترط فيها في المغني أن تقع بعد بينا أو بينما ونقله عن
{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”, O azze ve celle'ye ortak veya çocuk isnat ederek [yalan uydurandan]; { وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ } “ve doğruyu yalanlayandan”, yani hakkın ta kendisi ve doğruluğun özü olan, Nebi ﷺ'in getirdiği şeyi [yalanlayandan]; { إِذْ جاءَهُ } “kendisine geldiği zaman”, yani üzerinde hiçbir tefekkür ve düşünme olmaksızın kendisine ilk geldiği anda [yalanlayandan]. Zemahşerî'nin açıkça belirttiği üzere buradaki 'iz' (إِذْ) fücâiyye (sürpriz/anilik bildiren)dir; ancak el-Muğnî'de bunun için 'beynâ' veya 'beynemâ'dan sonra gelmesi şart koşulmuş ve bu görüş
سيبوبه فلعله أغلبي، وقد يقال: هذا المعنى يقتضيه السياق من غير توقف على كون إذ فجائية، ثم المراد أن هذا الكاذب المكذب أظلم من كل ظالم أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ أي لهؤلاء الذين افتروا على الله ﷾ وسارعوا إلى التكذيب بالصدق، ووضع الظاهر موضع الضمير للتسجيل عليهم بالكفر، والجمع باعتبار معنى (من) كما أن الإفراد في الضمائر السابقة باعتبار لفظها أو لجنس الكفرة فيشمل أهل الكتاب ويدخل هؤلاء في الحكم دخولا أوليا، وأيا ما كان فالمعنى على كفاية جهنم مجازاة لهم كأنه قيل: أليست جهنم كافية للكافرين مثوى كقوله تعالى: حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها [المجادلة: ٨] أي هي تكفي عقوبة لكفرهم وتكذيبهم، والكفاية مفهومة من السياق كما تقول لمن سألك شيئا: ألم أنعم عليك تريد كفاك سابق إنعامي عليك، واستدل بالآية على تكفير أهل البدع لأنهم مكذبون بما علم صدقه.
Sibeveyhi'den nakledilmiştir; bu şart belki de çoğunlukla böyledir (ağlebîdir). Şöyle de denilebilir: Bu manayı, 'iz'in fücâiyye olmasına bağlı kalmaksızın bağlamın kendisi gerektirmektedir. Sonra murat, bu yalancı ve yalanlayıcının her zalimden daha zalim olduğudur. { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?”, yani Allah azze ve celle'ye iftira eden ve doğruyu yalanlamaya koşan bu kimseler için [bir yer mi yok?] Açık ismin zamir yerine konulması onların kâfirliğini tescil etmek içindir. Çoğul kullanılması 'men' kelimesinin manası itibariyledir; nitekim önceki zamirlerdeki tekillik de onun lafzı itibariyledir. Yahut kâfirlerin cinsi içindir; bu durumda Ehl-i Kitab'ı da kapsar ve bunlar da hükme öncelikli olarak girer. Her ne olursa olsun, mana cehennemin onlara ceza olarak yetmesi üzerinedir; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها } [el-Mücâdele: 8] “Onlara girecekleri cehennem yeter!” buyruğu gibi kâfirlere barınak olarak cehennem yetmez mi? Yani küfürlerine ve yalanlamalarına ceza olarak o yeter. Yeterlilik bağlamdan anlaşılmaktadır; nitekim senden bir şey isteyen kimseye, 'Sana nimet vermedim mi?' demen gibi ki bununla 'Sana önceki ihsanım yeter' demek istersin. Bidat ehlinin doğruluğu bilinen şeyleri yalanlayıcı olmaları sebebiyle tekfir edilmesine bu ayetle delil getirilmiştir.
وتعقب بأن «من كذب» مخصوص بمن كذب الأنبياء شفاها في وقت تبليغهم لا مطلقا لقوله تعالى: إِذْ جاءَهُ ولو سلم إطلاقه فهم لكونهم يتأولون ليسوا مكذبين وما نفوه وكذبوه ليس معلوما صدقه بالضرورة إذ لو علم من الدين ضرورة كان جاحده كافرا كمنكر فرضية الصلاة ونحوها.
Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ'nın { إِذْ جاءَهُ } buyruğundan ötürü 'men kezebe' (yalan söyleyen/uyduran), tebliğleri vaktinde peygamberleri bizzat yüz yüze yalanlayan kimselere mahsustur, mutlak değildir. Mutlak olduğu kabul edilse bile, tevil yaptıkları için onlar yalanlayıcı değillerdir ve nefyedip yalanladıkları şeyin doğruluğu da zaruri olarak bilinmemektedir; zira şayet dinden zaruretle bilinseydi, namazın farziyetini ve benzerini inkâr eden kimse gibi onu inkâr eden de kâfir olurdu.
وقال الخفاجي: الأظهر أن المراد تكذيب الأنبياء ﵈ بعد ظهور المعجزات في أن ما جاؤوا به من عند تعالى لا مطلق التكذيب، وكأني بك تختار أن المتأول غير مكذب لكن لا عذر في تأويل ينفي ما علم من الدين ضرورة وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ الموصول عبارة عن رسول الله ﷺ كما أخرجه ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس، وفسر الصدق بلا إله إلا الله، والمؤمنون داخلون بدلالة السياق وحكم التبعية دخول الجند في قولك: نزل الأمير موضع كذا، وليس هذا من الجمع بين الحقيقة والمجاز في شيء لأن الثاني لم يقصد من حاق اللفظ، ولا يضر في ذلك أن المجيء بالصدق ليس وصفا للمؤمنين الأتباع كما لا يخفى، والموصول على هذا مفرد لفظا ومعنى، والجمع في قوله تعالى: أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ باعتبار دخول الأتباع تبعا، ومراتب التقوى متفاوتة ولرسول الله ﷺ أعلاها، وجوز أن يكون الموصول صفة لمحذوف أي الفوج الذي أو الفريق الذي إلخ فيكون مفرد اللفظ مجموع المعنى فقيل: الكلام حينئذ على التوزيع لأن المجيء بالصدق على الحقيقة له ﵊ والتصديق بما جاء به وأن عمه وأتباعه ﷺ لكنه فيهم أظهر فليحمل عليه للتقابل، وفي الكشف الأوجه أن لا يحمل على التوزيع غاية ما في الباب أن أحد الوصفين في أحد الموصوفين أظهر، وعليه يحمل كلام الزمخشري الموهم للتوزيع، وحمل بعضهم الموصول على الجنس فإن تعريفه كتعريف ذي اللام يكون للجنس والعهد، والمراد حينئذ به الرسل والمؤمنون.
Hafâcî şöyle demiştir: Daha zahir olan, muradın mutlak yalanlama değil, mucizelerin ortaya çıkmasından sonra peygamberlerin aleyhimüsselâm getirdikleri şeylerin Allah Teâlâ katından olduğu hususunda onları yalanlamak olduğudur. Sanki sen tevil yapanın yalanlayıcı olmadığını tercih ediyorsun; fakat dinden zarureten bilinen bir şeyi nefyeden bir tevilde hiçbir mazeret yoktur. { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edene gelince”; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettikleri üzere mevsûl, Resûlullah ﷺ'den ibarettir; 'es-sıdk' (doğru) ise 'Lâ ilâhe illallâh' olarak tefsir edilmiştir. 'Emir falan yere konakladı' sözünde askerlerin de dahil olması gibi bağlamın delaletiyle ve tâbi olma hükmüyle müminler de buna dahildir. Bu, hiçbir şekilde hakikat ile mecazın bir arada kullanılması kabilinden değildir; çünkü ikincisi lafzın özünden kastedilmemiştir. Açık olduğu üzere doğruyu getirmenin tâbi olan müminlerin bir vasfı olmaması da buna zarar vermez. Mevsûl buna göre lafzan ve manen müfreddir; Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İşte sakınanlar onlardır” buyruğundaki çoğul ise tâbi olanların تبعاً (tâbi olarak) girmesi itibariyledir. Takvanın mertebeleri farklı farklıdır ve en yücesi Resûlullah ﷺ'e aittir. Mevsûlün hazfedilmiş bir ismin sıfatı olması da caiz görülmüştür, yani 'el-fevcü'llezî' (şu topluluk ki) veya 'el-ferîku'llezî' (şu fırka ki) demektir; bu durumda lafzen müfred, manen çoğul olur. Şöyle denilmiştir: Bu takdirde söz taksim (tevzi) üzeredir; çünkü doğruyu getirmek hakikatte ona aleyhisselâm aittir; getirdiği şeyi tasdik etmek ise her ne kadar hem kendisini hem de ona tâbi olanları ﷺ kapsasa da onlarda daha açıktır, dolayısıyla karşıtlık sebebiyle buna hamledilmelidir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Evla olan tevzie hamledilmemesidir; meselenin varacağı son nokta, iki vasıftan birinin nitelenen iki taraftan birinde daha açık olmasıdır. Zemahşerî'nin tevzii vehmettiren sözü de buna hamledilir. Bazıları mevsûlü cinse hamletmiştir; zira onun belirliliği (marifeliği), lâm-ı tarifli kelimelerin belirliliği gibi cins ve ahd için olur. Bu durumda bundan murat peygamberler ve müminlerdir.
وأيد إرادة ما ذكر بقراءة ابن مسعود والذين جاؤا بالصدق وصدقوا به وزعم بعضهم أنه أريد والذين فخذفت النون كما في قوله:
Zikredilen murat, İbn Mes'ûd'un «Vellezîne câû bi's-sıdkı ve saddakû bihî» şeklindeki kıraatiyle desteklenmiştir. Bazıları 'ellezîne' kelimesinin kastedilip şu beyitte olduğu gibi nûn harfinin hazfedildiğini ileri sürmüştür:
إن الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كل القوم يا أم مالك
“Felec'de kanları dökülen o kimseler var ya / Ey Ümmü Mâlik, işte onlar kavmin ta kendileridir, bütün kavimdir.”
وتعقبه أبو حيان بأنه ليس بصحيح لوجوب جمع الضمير في الصلة حينئذ كما في البيت ألا ترى أنه إذا حذفت النون من اللذان كان الضمير مثنى كقوله:
Ebû Hayyân buna karşı çıkarak bunun sahih olmadığını, zira bu takdirde tıpkı beyitte olduğu gibi sıladaki zamirin çoğul olmasının vacip olduğunu belirtmiştir. Görmez misin ki 'ellezâni' kelimesinden nûn hazfedildiğinde şu beyitteki gibi zamir tesniye olur:
ابني كليب إنّ عميّ اللذا ... قتلا الملوك وفككا الاغلالا
“Ey Kuleyb'in iki oğlu! Şüphesiz benim iki amcamdır o kimseler ki / Kralları öldürmüş ve bukağıları çözmüşlerdir.”
وقال علية وأبو العالية والكلبي. وجماعة الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ هو الرسول ﷺ والذي صدق به هو أبو بكر رضي الله تعالى عنه. وأخرج ذلك ابن جرير والباوردي في معرفة الصحابة وابن عساكر من طريق أسيد بن صفوان وله
Uleyye, Ebu'l-Âliye, Kelbî ve bir topluluk şöyle demiştir: { الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ } Resûl ﷺ'dir; onu tasdik eden ise Ebû Bekir radıyallâhu anh'tır. Bunu İbn Cerîr, Bâverdî Ma'rifetü's-Sahâbe'de ve İbn Asâkir, sahâbî olan Üseyd b. Safvân tarikiyle
صحبة عن علي كرم الله تعالى وجهه،
Ali kerremallâhu vecheh'ten rivayet etmişlerdir.
وقال أبو الأسود ومجاهد في رواية وجماعة من أهل البيت وغيرهم: الذي صدق به هو علي كرم الله تعالى وجهه وأخرجه ابن مردويه عن أبي هريرة مرفوعا إلى رسول الله ﷺ.
Ebu'l-Esved, bir rivayette Mücâhid, Ehl-i Beyt'ten bir topluluk ve başkaları ise şöyle demiştir: Onu tasdik eden Ali kerremallâhu vecheh'tir. Bunu İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den Resûlullah ﷺ'e merfû olarak rivayet etmiştir.
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي أنه قال: الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ جبريل ﵇ وَصَدَّقَ بِهِ هو النبي ﷺ، قيل: وعلى الأقوال الثلاثة يقتضي إضمار الذي وهو غير جائز على الأصح عند النحاة من أنه لا يجوز حذف الموصول وإبقاء صلته مطلقا أي سواء عطف على موصول آخر أم لا.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: { الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ } Cebrail aleyhisselâm'dır; { وَصَدَّقَ بِهِ } ise Nebi ﷺ'dir. Denildi ki: Bu üç görüşe göre de 'ellezî' ism-i mevsûlünün takdir edilmesi gerekir; bu ise nahivciler nezdindeki en sahih görüşe göre caiz değildir; zira mevsûlün hazfedilip sılasının bırakılması mutlak olarak -yani başka bir mevsûle atfedilsin veya edilmesin- caiz değildir.
ويضعفه أيضا الإخبار عنه بالجمع. وأجيب بأنه لا ضرورة إلى الإضمار ويراد بالذي الرسول ﷺ والصديق أو علي كرم الله تعالى وجههما معا على أن الصلة للتوزيع، أو يراد بالذي جبريل ﵇ والرسول ﷺ معا كذلك، وضمير الجمع قد يرجع إلى الاثنين وقد أريدا بالذي، ولا يخفى ما ذلك من التكلف والله تعالى أعلم بحال الإخبار، ولعل ذكر أبي بكر مثلا على تقدير الصحة من باب الاقتصار على بعض أفراد العام لنكتة وهي في أبي بكر رضي الله تعالى عنه كونه أول من آمن وصدق من الرجال، وفي علي كرم الله تعالى وجهه كونه أول من آمن وصدق من الصبيان، ويقال نحو ذلك على تقدير صحة خبر السدي ولا يكاد يصح لقوله تعالى: فيما بعد لِيُكَفِّرَ إلخ، وبما ذكر يجمع بين الأخبار إن صحت ولا يعتبر في شيء منها الحصر فتدبر. وقرأ أبو صالح وعكرمة بن سليمان «وصدق به» مخففا أي وصدق به الناس ولم يكذبهم به يعني. أداه إليهم كما نزل عليه من غير تحريف فالمفعول محذوف لأن الكلام في القائم به الصادق وفي الحديث الصدق، والكلام على العموم دون خصوصه ﵊ فإن جملة القرآن حفظه الصحابة عنه ﵊ وأدوه كما أنزل، وقيل: المعنى وصار صادقا به أي بسببه لأن القرآن معجز والمعجز يدل على صدق النبي ﵊، وعلى هذا فالوصف خاص، وقد تجوز في ذلك باستعمال (صدق) بمعنى صار صادقا به ولا كناية فيه كما قيل، وقال أو صالح: أي وعمل به وهو كما ترى.
Ondan çoğul olarak haber verilmesi de bunu zayıflatır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hazfe gerek yoktur; sılanın tevzi için olması üzere 'ellezî' ile birlikte hem Resûl ﷺ hem de Sıddîk veya Ali kerremallâhu vechehümâ kastedilir. Yahut 'ellezî' ile birlikte aynı şekilde hem Cebrail aleyhisselâm hem de Resûl ﷺ kastedilir. Çoğul zamiri bazen ikiye raci olabilir ve 'ellezî' ile de bu ikisi kastedilmiştir. Bunda nasıl bir tekellüf bulunduğu gizli değildir; haberlerin durumunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Mesela Ebû Bekir'in zikredilmesi, sahih olduğu takdirde, bir nükte sebebiyle âmmın fertlerinden bir kısmıyla yetinme kabilinden olabilir; bu nükte Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında erkeklerden ilk iman edip tasdik eden olmasıdır; Ali kerremallâhu vecheh hakkında ise çocuklardan ilk iman edip tasdik eden olmasıdır. Süddî'nin haberinin sıhhati takdirinde de buna benzer şeyler söylenir; fakat daha sonra gelen Allah Teâlâ'nın: { لِيُكَفِّرَ } buyruğundan ötürü bu pek sahih olamaz. Zikredilen bu açıklamayla, şayet sahih iseler rivayetlerin arası cem edilir ve hiçbirinde hasr (sınırlama) itibar edilmez; iyi düşün. Ebû Sâlih ve İkrime b. Süleyman, şeddesiz olarak «ve sadaka bihî» şeklinde okumuşlardır; yani insanlara doğru söyledi ve onlara bu hususta yalan söylemedi, yani tahrif etmeksizin kendisine indirildiği gibi onlara ulaştırdı demektir. Bu durumda mef'ûl mahzuftur; çünkü söz kendisiyle kaim olan doğru söyleyendedir ve hadiste doğruluktur. Söz onun aleyhisselâm hususiliğine değil umumiliğe göredir; zira Kur'an'ın tamamını ashab ondan aleyhisselâm ezberlemiş ve indirildiği gibi ulaştırmıştır. Mananın: 'Onunla yani onun sebebiyle doğru sözlü oldu' şeklinde olduğu da söylenmiştir; çünkü Kur'an mucizedir ve mucize Nebi'nin aleyhisselâm doğruluğuna delalet eder. Buna göre vasıf hususidir. Burada 'sadaka' fiilinin 'onunla doğru oldu' manasında kullanılmasıyla mecaz yapılmıştır ve söylenildiği gibi bunda bir kinaye yoktur. Ebû Sâlih: 'Yani onunla amel etti' demiştir ki bu da gördüğün gibidir.
وقرىء «وصدّق به» مبنيا للمفعول مشددا لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ بيان لما لأولئك الموصوفين بالمجيء بالصدق. والتصديق به في الآخرة من حسن المآب بعد بيان ما لهم في الدنيا من حسن الأعمال أي لهم كل ما يشاؤونه من جلب المنافع ودفع المضار في الآخرة لا في الجنة فقط لما أن بعض ما يشاؤونه من تكفير السيئات والأمن من الفزع الأكبر وسائر أهوال القيامة إنما يقع قبل دخول الجنة ذلِكَ الذي ذكر من حصول كل ما يشاؤونه جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ أي الذين أحسنوا أعمالهم، والمراد بهم أولئك المحدث عنهم لكن أقيم الظاهر مقام الضمير تنبيها على العلة لحصول الجزاء، وقيل: المراد ما يعمهم وغيرهم ويدخلون دخولا أوليا، وقوله تعالى: لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا إلخ متعلق بمحذوف أي ليكفر الله عنهم ويجزيهم خصهم سبحانه بما خص أو بما قبله باعتبار فحواه على ما قيل أي وعدهم الله جميع ما يشاؤونه من زوال المضار وحصول المسار ليكفر عنهم بموجب ذلك الوعد أسوأ الذي عملوا إلخ، وليس ببعيد معنى عن الأول، وجوز أن يكون متعلقا بقوله سبحانه: وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ أي بما يدل عليه من الثبوت أو بالمحسنين كما قال أبو حيان فكأنه قيل: وذلك جزاء الذين أحسنوا أعمالهم ليكفر الله تعالى عنهم أسوأ الذي عملوه وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ ويعطيهم ثوابهم بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ وتقديم التكفير على إعطاء الثواب لأن درء المضار أهم من جلب المسار.
Şeddeli ve meçhul fiil olarak «ve suddika bihî» şeklinde de okunmuştur. { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onlara Rableri katında diledikleri her şey vardır”; doğruyu getirmek ve onu tasdik etmekle nitelenen o kimselere, dünyadaki güzel amellerinin beyanından sonra ahiretteki güzel akıbetlerinin beyanıdır. Yani ahirette faydaları celbetmek ve zararları defetmek kabilinden diledikleri her şey onlarındır; sadece cennette değil, zira günahların bağışlanması, en büyük korkudan ve diğer kıyamet dehşetlerinden emin kılınma gibi diledikleri bazı şeyler ancak cennete girmeden önce gerçekleşir. { ذلِكَ } “İşte bu”, diledikleri her şeyin hâsıl olması şeklinde zikredilen bu durum; { جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } “iyilik yapanların mükafatıdır”, yani amellerini güzel kılanların [mükafatıdır]. Onlardan murat, kendilerinden bahsedilen o kimselerdir; fakat mükafatın hâsıl oluşunun illetine dikkat çekmek için zamir yerine açık isim getirilmiştir. Muradın onları ve başkalarını kapsayan bir mana olduğu ve onların öncelikli olarak dahil oldukları da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا } “Allah onların yaptıkları en kötü şeyleri örtsün diye” ve devamı mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani Allah onlardan bağışlasın ve onları mükafatlandırsın diye Sübhânehu onları tahsis ettiği şeylerle tahsis etti demektir. Yahut söylenildiğine göre lafzın delaleti (fehvâsı) itibariyle önceki kısma mütealliktir; yani Allah o vaadin gereği olarak işlediklerinin en kötüsünü onlardan bağışlasın diye zararların zevali ve sevinçlerin hâsıl olması hususunda diledikleri her şeyi onlara vaat etti demektir; bu mana bakımından birinciden uzak değildir. O Sübhânehu'nun: { وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } buyruğuna, yani onun delalet ettiği sübut anlamına yahut Ebû Hayyân'ın dediği gibi 'el-muhsinîn'e müteallik olması da caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ onların yaptıkları en kötüyü bağışlasın diye bu, amellerini güzel kılanların mükafatıdır. { وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ } “ve onların mükafatlarını versin diye”, yani sevaplarını versin diye; { بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarının en güzeliyle”. Bağışlamanın sevap vermekten önce getirilmesi, zararların defedilmesinin sevinçlerin celbedilmesinden daha mühim olmasındandır.