Binûn

Zümer Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأقيم الاسم الجليل مقام الضمير الراجع إلى رَبِّهِمْ لإبراز كمال الاعتناء بمضمون الكلام، وإضافة أَسْوَأَ و (أحسن) إلى ما بعدهما من إضافة افعل التفضيل إلى غير المفضل عليه للبيان والتوضيح كما في الأشج أعدل بني مروان ويوسف أحسن أخوته، والتفضيل على ما قال الزمخشري للدلالة على أن الزلة المكفرة عندهم هي الأسوأ

Yüce lafza-i celal, kelamın muhtevasına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak için { رَبِّهِمْ } lafzına dönen zamir yerine açıkça getirilmiştir. { أَسْوَأَ } ve { أَحْسَنَ } kelimelerinin kendilerinden sonrakine izafeti ise, tıpkı "Eşec, Mervanoğullarının en adilidir" ve "Yusuf, kardeşlerinin en güzelidir" sözlerinde olduğu gibi, beyan ve tavzih amacıyla ism-i tafdilin kendisinden üstün kılınmayan şeye (gayr-ı mufaddalun aleyh) izafe edilmesi kabilindendir. Zemahşerî'nin belirttiğine göre tafdil; onlarda bağışlanan zellenin (küçük sürçmenin),

لاستعظامهم المعصية مطلقا لشدة خوفهم، والحسن الذي يعملونه عند الله تعالى هو الأحسن لحسن إخلاصهم فيه.

korkularının şiddeti sebebiyle günahı mutlak olarak büyük görmelerinden ötürü [kendi nazarında] en kötüsü olduğuna; Allah Teâlâ katında işledikleri güzel amelin ise, ondaki ihlaslarının güzelliğinden dolayı en güzeli olduğuna delalet etmek içindir.

وذلك على ما قرر في الكشف لأن التفضيل هنا من باب الزيادة المطلقة من غير نظر إلى مفضل عليه نظرا إلى وصوله إلى أقصى الغاية الكمالية، ثم لما كانوا متقين كاملي التقى لم يكن في عملهم أسوأ إلا فرضا وتقديرا.

Bu, el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te takrir edildiği üzere, buradaki tafdilin kemal gayesinin en son noktasına ulaşmış olmasına bakılarak, üstün kılınan bir şeye (mufaddalun aleyh) bakılmaksızın mutlak fazlalık kabilinden olmasındandır. Sonra onlar takvaları tam müttakiler oldukları için, amellerinde ancak bir varsayım ve takdir olarak "en kötü" bulunabilirdi.

وقوله سبحانه: بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ دون أحسن الذي كانوا يعملون يدل على أن حسنهم عند الله تعالى من الأحسن لدلالته على أن جميع أجرهم يجري على ذلك الوجه فلو لم يعملوا إلا الأحسن كان التفضيل بحسب الأمر نفسه ولو كان في العمل الأحسن والحسن وكان الجزاء بالأحسن بأن ينظر إلى أحسن الأعمال فيجري الباقي في الجزاء على قياسه دل أن الحسن عند المجازي كالأحسن، فصح على التقديرين أن حسنهم عند الله تعالى هو الأحسن، ويعلم من هذا أن لا اعتزال فيما ذكره الزمخشري كما توهمه أبو حيان، وأما قوله في الاعتراض عليه: إنه قد استعمل أَسْوَأَ في التفضيل على معتقدهم و (أحسن) في التفضيل على ما هو عند الله ﷿ وذلك توزيع في أفعل التفضيل وهو خلاف الظاهر. فقد يسلم إذا لم يكن في الكلام ما يؤذن بالمغايرة فحيث كان فيه هاهنا ذلك على ما قرر لا يسلم أن التوزيع خلاف الظاهر، وقيل: إن أَسْوَأَ على ما هو الشائع في أفعل التفضيل، وليس المراد أن لهم عملا سيئا وعملا أسوأ والمكفر هو الأسوأ فإنهم المتقون الذين وإن كانت لهم سيئات لا تكون سيئاتهم من الكبائر العظيمة، ولا يناسب التعرض لها في مقام مدحهم بل الكلام كناية عن تكفير جميع سيئاتهم بطريق برهاني، فإن الأسوأ إذا كفر كان غيره أولى بالتكفير لا أن ذلك صدر منهم، ولا نسلم وجوب تحقق المعنى الحقيقي في الكناية وهو كما ترى، وقال غير واحد: أفعل على ما هو الشائع والأسوأ الكفر السابق على التقوى والإحسان، والمراد تكفير جميع ما سلف منهم قبل الإيمان من المعاصي بطريق برهاني.

O Sübhânehu'nun [bâ harf-i ceri olmaksızın] "ahsene'llezî kânû ya'melûn" yerine { بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ } buyurması, onların güzel amelinin Allah Teâlâ katında en güzelden sayıldığına delalet eder; zira onların bütün ecirlerinin bu minval üzere cereyan ettiğini gösterir. Şayet sadece en güzeli işlemiş olsalardı, tafdil işin kendi hakikati gereği olurdu. Şayet amelde hem en güzel hem de güzel bulunup da mükafat en güzelle verilseydi -şöyle ki amellerin en güzeline bakılır ve geri kalanı da mükafatlandırmada buna kıyasen cereyan ederdi- bu durum, cezayı veren katında güzelin en güzel gibi olduğuna delalet ederdi. Şu halde her iki takdire göre de onların güzel amelinin Allah Teâlâ katında en güzel olduğu sahih olur. Buradan, Ebû Hayyân'ın vehmettiği gibi Zemahşerî'nin zikrettiğinde bir İ'tizal (Mûtezilîlik) bulunmadığı anlaşılır. Ebû Hayyân'ın ona itiraz sadedinde söylediği: "O, { أَسْوَأَ } kelimesini onların inancına göre tafdilde, { أَحْسَنَ } kelimesini ise Allah Azze ve Celle katında olana göre tafdilde kullanmıştır; bu ise ism-i tafdilde bir dağıtımdır (tevzîdir) ve zahire aykırıdır" şeklindeki sözüne gelince; kelamda farklılaşmaya işaret eden bir karine bulunmadığında bu itiraz kabul edilebilir; fakat takrir edildiği üzere burada bu karine mevcut olduğuna göre tevziin zahire aykırı olduğu kabul edilmez. Şöyle de denilmiştir: { أَسْوَأَ } ism-i tafdilde yaygın olan mana üzeredir; murat onların bir kötü ameli bir de en kötü ameli bulunup bağışlananın sadece en kötüsü olması değildir. Çünkü onlar müttakilerdir; onların birtakım günahları olsa bile bunlar büyük günahlardan olmaz ve onları övme makamında bunlara değinmek uygun düşmez. Bilakis bu söz, bürhanî bir yolla onların bütün günahlarının bağışlanmasından kinayedir; zira en kötü olan bağışlandığında, diğerinin bağışlanması evleviyetle gerekir; yoksa o [en kötünün] onlardan sâdır olduğu anlamına gelmez. Kinayede hakiki mananın gerçekleşmesinin zorunlu olduğunu da kabul etmeyiz; bu da gördüğün gibidir. Birçok alim şöyle demiştir: İsm-i tafdil yaygın manası üzeredir; en kötü olan ise takva ve ihsandan önceki küfürdür. Murat da bürhanî bir yolla, imandan önce kendilerinden geçmiş olan bütün günahların bağışlanmasıdır.

وعلى هذا لا يتسنى تفسير وَصَدَّقَ بِهِ بعلي كرم الله تعالى وجهه إذ لم يسبق له كفر أصلي ولا يكاد يعبر عن الكفر التبعي بأسوأ العمل، وقيل: افعل ليس للتفضيل أصلا فأسوأ بمعنى السيّء صغيرا كان أو كبيرا كما هو وجه أيضا في الأشج أعدل بني مروان، وأيد بقراءة ابن مقسم وحامد بن يحيى عن ابن كثير رواية عن البزي عنه «أسواء» بوزن أفعال جمع سوء وأحسن عند أكثر أهل هذه الأقوال على بابه على معنى أنه تعالى ينظر إلى أحسن طاعاتهم فيجزي سبحانه الباقي في الجزاء على قياسه لطفا وكرما، وزعم الطبرسي أن الأحسن الواجب والمندوب والحسن المباح والجزاء إنما هو على الأولين دون المباح، وقيل: المراد يجزيهم بأحسن من عملهم وهو الجنة، وفيه ما فيه، والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل في صلة الموصول الثاني دون الأول للإيذان باستمرارهم على الأعمال الصالحة بخلاف السيئة.

Buna göre { وَصَدَّقَ بِهِ } ifadesinin Hz. Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- ile tefsir edilmesi mümkün olmaz; çünkü onun geçmişinde asıl bir küfür yoktur ve tebeî küfür de neredeyse asla amelin en kötüsü olarak ifade edilmez. Şöyle de denilmiştir: İsm-i tafdil kalıbı (ef'al) burada asla tafdil için değildir; dolayısıyla { أَسْوَأَ }, küçük olsun büyük olsun "kötü" anlamındadır; nitekim "Eşec, Mervanoğullarının en adilidir" sözünde de bir vecih böyledir. Bu görüş, İbn Muksim ile el-Bezzî rivayetiyle İbn Kesîr'den Hâmid b. Yahyâ'nın «esvâ'» (أَسْوَاءَ) -sû' kelimesinin çoğulu olarak ef'âl vezninde- kıraatiyle de desteklenmiştir. Bu görüş sahiplerinin çoğuna göre { أَحْسَنَ } ise kendi asıl manası üzeredir; yani Allah Teâlâ bir lütuf ve kerem olarak onların itaatlerinin en güzeline bakar ve mükafatlandırmada geri kalanını da ona kıyasla mükafatlandırır. Tabersî, en güzelin (ahsen) vacip ve mendup; güzelin (hasen) ise mubah olduğunu ve mükafatın mubah olanlara değil, sadece ilk ikisine verildiğini iddia etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Murat, onlara amellerinden daha güzeliyle -ki o da cennettir- mükafat vermesidir; bunda da eleştirilecek yönler vardır. Birinci sıla cümlesinde değil de ikinci sıla cümlesinde mazi ile muzari sigalarının bir arada kullanılması (kânû ya'melûn), kötü amellerin aksine onların salih ameller üzere devamlılıklarına dikkat çekmek içindir.

أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ إنكار ونفي لعدم كفايته تعالى على أبلغ وجه كأن الكفاية من التحقق والظهور بحيث لا يقدر أحد على أن يتفوه بعدمها أو يتلعثم في الجواب بوجودها، والمراد- بعبده- إما رسول الله ﷺ على ما روي عن السدي وأيد بقوله تعالى: وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ أي الأوثان التي اتخذوها آلهة فإن الخطاب سواء كانت الجملة استئنافا أو حالا له ﷺ: وقد روي أن قريشا قالت له ﵊: إنا نخاف أن تخبلك آلهتنا وتصيبك معرتها لعيبك إياها فنزلت، وفي رواية قالوا: لتكفن عن شتم آلهتنا أو ليصيبنك منها خبل فنزلت، أو الجنس المنتظم له ﵊ انتظاما أوليا، وأيد بقراءة أبي جعفر ومجاهد وابن وثاب وطلحة والأعمش وحمزة والكسائي «عباده» بالجمع وفسر بالأنبياء ﵈ والمؤمنين، وعلى الأول يراد أيضا الاتباع كما سمعت في قوله تعالى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ، وَيُخَوِّفُونَكَ شامل لهم أيضا على ما سلف والتئام الكلام بقوله

{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna yetmez mi?” [ayeti], Allah Teâlâ'nın yetersizliğinin en beliğ bir şekilde inkarı ve nefyidir; sanki kifayet (yetme), hiç kimsenin onun yokluğunu telaffuz edemeyeceği veya varlığı cevabında kekelemeyeceği derecede kesin ve zahirdir. "Kulu"ndan murat, Süddî'den rivayet edildiğine göre ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” yani ilah edindikleri putlarla [korkutuyorlar] buyruğu ile desteklenmiştir. Çünkü cümle ister istînâf ister hâl olsun, hitap ona sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir. Rivayet edildiğine göre Kureyş ona aleyhisselâm: "Biz, ilahlarımızı ayıpladığın için ilahlarımızın seni delirtmesinden ve onların zararının sana dokunmasından korkuyoruz" demiş ve bunun üzerine bu ayet inmiştir. Bir rivayette de: "Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da onlardan sana mutlaka bir delilik isabet eder" demişler ve ayet inmiştir. Yahut [kulundan murat] ona aleyhisselâm öncelikli olarak şamil olan cinstir. Bu da Ebû Ca'fer, Mücâhid, İbn Vessâb, Talha, A'meş, Hamza ve Kisâî'nin çoğul olarak «ıbâdehû» (عِبَادَهُ) kıraatiyle desteklenmiştir ve peygamberler aleyhimüsselâm ile müminler olarak tefsir edilmiştir. Birinci ihtimale göre de, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden kimseye gelince” buyruğunda işittiğin gibi ona tabi olanlar da murat edilir. { وَيُخَوِّفُونَكَ } “Seni korkutuyorlar” ifadesi de daha önce geçtiği üzere onları da kapsamaktadır. Kelamın Allah Teâlâ'nın:

تعالى: فَمَنْ أَظْلَمُ إلى هذا المقام لدلالته على أنه تعالى يكفي نبيه ﷺ مهم دينه ودنياه ويكفي أتباعه المؤمنين أيضا المهمين وفيه أنه سبحانه يكفيهم شر الكافرين من وجهين من طريق المقابلة ومن أنه داخل في كفاية مهمي الرسول ﵊ واتباعه، وهذا ما تقتضيه البلاغة القرآنية ويلائم ما بني عليه السورة الكريمة من ذكر الفريقين وأحوالهما توكيدا لما أمر به أولا من العبادة والإخلاص وقرىء «بكافي عباده» بالإضافة و «يكافي عباده» مضارع كافي ونصب «عباده» فاحتمل أن يكون مفاعلة من الكفاية كقولك: يجاري في يجري وهو أبلغ من كفى لبنائه على لفظ المبالغة وهو الظاهر لكثرة تردد هذا المعنى في القرآن نحو فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ [البقرة: ١٣٧] ويحتمل أن يكون مهموزا من المكافأة وهي المجازاة، ووجه الارتباط أنه تعالى لما ذكر حال من كذب على الله وكذب بالصدق وجزاءه وحال مقابله أعني الذي جاء بالصدق وصدق به وجزاءه وعرض بقوله سبحانه: ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ بأن ما سلف جزاء الكافرين المسيئين لما هو معروف من فائدة البناء على اسم الإشارة ثم عقبه تعالى بقوله ﷿: لِيُكَفِّرَ إلخ على معنى ليكفر عنهم ويجزيهم خصهم بما خص فنبه على المقابل أيضا من ضرورة الاختصاص والتعليل، وفيه أيضا ما يدل على حكم المقابل على اعتبار المتعلق غير ما ذكر كما يظهر بأدنى التفات أردف بقوله تعالى: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وحيث إن مطمح النظر من العباد السيد الحبيب ﷺ كان المعنى الله تعالى يجازي عبده ونبيه ﵊ هذا الجزاء المذكور وفيه أنه الذي يجزيه البتة ويلائمه قوله تعالى:

{ فَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kim vardır?” buyruğundan bu makama kadar uyum içinde olması; Allah Teâlâ'nın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e din ve dünya işlerinin mühim olanlarında yeteceğine ve ona tabi olan müminlere de bu iki mühim hususta yeteceğine delalet etmesindendir. Bunda, O Sübhânehu'nun kafirlerin şerrine karşı onlara iki cihetten yeteceği anlamı da vardır: Mukabele yoluyla ve Resul'ün aleyhisselâm ile ona tabi olanların mühim işlerine yetmenin içine dahil olması cihetiyle. Bu, Kur'an belagatinin gerektirdiği ve başta emredilen ibadet ve ihlası pekiştirmek üzere iki fırkayı ve onların hallerini zikretme esasına dayanan bu yüce surenin yapısına uygun düşen husustur. «Bi-kâfî ıbâdihî» (بِكَافِي عِبَادِهِ) şeklinde izafetle ve kâfâ fiilinin muzarisi olarak «yukâfî ıbâdehû» (يُكَافِي عِبَادَهُ) şeklinde «ıbâdehû» kelimesinin nasbıyla da okunmuştur. Bunun, tıpkı "yecrî" yerine "yucârî" denmesi gibi kifayet kökünden mufâale babı olması muhtemeldir ki, mübalağa lafzı üzerine kurulduğu için "kefâ"dan daha beliğdir; Kur'an'da bu mananın { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } [el-Bakara: 137] gibi çokça tekrarlanması sebebiyle zahir olan da budur. Karşılık verme (mücâzât) anlamına gelen "mükâfe'et" kökünden hemzeli olması da muhtemeldir. İrtibat vechi şudur: Allah Teâlâ, Allah'a iftira edip doğruyu yalanlayanın halini ve cezasını; bunun karşısındakinin yani doğruyu getirip onu tasdik edenin halini ve mükafatını zikredip, işaret ismine dayandırmanın bilinen faydasından ötürü { ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } “İşte bu iyilik yapanların mükafatıdır” buyruğuyla öncekilerin de kötü kafirlerin cezası olduğunu ima edince, ardından Allah Azze ve Celle'nin: "Allah onlardan bağışlasın ve onları mükafatlandırsın diye Sübhânehu onları tahsis ettiği şeylerle tahsis etti" manasında { لِيُكَفِّرَ } buyruğunu getirip tahsis ve illet bildirmenin gereği olarak karşı tarafı da ihtar edince -ki bunda müteallakın zikredilenden başkası kabul edilmesi durumunda da en ufak bir dikkatle anlaşılacağı üzere karşı tarafın hükmüne delalet eden husus vardır-, bunun peşinden: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna yetmez mi?” buyruğunu eklemiştir. Kullardan asıl gözetilen Seyyidimiz ve Sevgilimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna göre mana şöyledir: Allah Teâlâ, kulunu ve Peygamberini aleyhisselâm zikredilen bu mükafatla mükafatlandıracaktır ve bunda onu kesinlikle mükafatlandıracak olanın O olduğu manası vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna uygundur:

وَيُخَوِّفُونَكَ فإنه لما كان في مقابلة ذم آلهتهم كما سمعت في سبب النزول كان تحذيرا من جزاء الآلهة فلا مغمز بعدم الملاءمة. نعم لا ننكر أن معنى الكفاية أبلغ كما هو مقتضى القراءة المشهورة فاعلم ذاك والله تعالى يتولى هداك.

{ وَيُخَوِّفُونَكَ } “Seni korkutuyorlar”; zira nüzul sebebinde işittiğin üzere onların ilahlarını yermenin karşılığı olunca, ilahların cezasından bir sakındırma idi; dolayısıyla uyumsuzluk yönünden hiçbir kusur yoktur. Evet, meşhur kıraatin gerektirdiği üzere kifayet (yetme) manasının daha beliğ olduğunu inkar etmeyiz; bunu böyle bil, senin hidayetini Allah Teâlâ üstlenir.

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ حتى غفل عن كفايته تعالى عبده وخوف بما لا ينفع ولا يضر أصلا فَما لَهُ مِنْ هادٍ يهديه إلى خير ما وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فيجعل كونه تعالى كافيا نصب عينه عاملا بمقتضاه فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ يصرفه عن مقصده أو يصيبه بسوء يخل بسلوكه إذ لا راد لفعله ولا معارض لإرادته ﷿ كما ينطق به قوله تعالى: أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ غالب لا يغالب منيع لا يمانع ولا ينازع ذِي انْتِقامٍ ينتقم من أعدائه لأوليائه، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لتحقيق مضمون الكلام وتربية المهابة.

{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa”, öyle ki Allah Teâlâ'nın kuluna yetmesinden gafil kalır da asla fayda ve zarar vermeyen şeylerle korkutursa; { فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “artık ona hiçbir hidayet edici yoktur”, onu herhangi bir hayra iletecek [bir rehber bulunmaz]. { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ } “Allah kime de hidayet ederse”, böylece O Teâlâ'nın yeticiliğini gözünün önüne koyar ve gereğince amel ederse; { فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ } “artık onu hiçbir saptırıcı yoktur”, onu maksadından çevirecek veya gidişatını bozacak bir kötülüğe uğratacak [kimse bulunmaz]. Çünkü Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun ifade ettiği gibi O'nun fiilini geri çevirecek ve iradesine karşı koyacak hiçbir güç yoktur: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ } “Allah Azîz değil midir?”, mağlup edilemeyen bir gâlip, engellenemeyen ve karşı konulamayan bir kudret sahibidir; { ذِي انْتِقامٍ } “intikam sahibi [değil midir?]”, dostları için düşmanlarından intikam alır. Zamir makamında lafza-i celalin açıkça getirilmesi, kelamın muhtevasını pekiştirmek ve heybet hissi uyandırmak içindir.

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ لظهور الدليل ووضوح السبيل فقد تقرر في العقول وجوب انتهاء الممكنات إلى واجب الوجود، والاسم الجليل فاعل لفعل محذوف أي خلقهن الله قُلْ تبكيتا لهم أَفَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أي إذا كان خالق العالم العلوي والسفلي هو الله ﷿ كما أقررتم فأخبروني أن آلهتكم إن أرادني الله سبحانه بضر هل هن يكشفن عني ذلك الضر، فالفاء واقعة في جواب شرط مقدر وقال بعضهم: التقدير إذا لم يكن خالق سواه تعالى فهل يمكن غيره كشف ما أراد من الضر، وجوز أن تكون عاطفة على مقدر أي أتفكرتم بعد ما أقررتم فرأيتم ما تدعون إلخ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ أي أو إن أرادني بنفع هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ فيمنعها سبحانه عني. وقرأ الأعرج وشيبة وعمرو بن عبيد وعيسى بخلاف عنه. وأبو عمرو وأبو بكر «كاشفات» و «ممسكات» بالتنوين فيهما ونصب ما بعدهما وتعليق إرادة الضر والرحمة بنفسه النفيسة ﵊ للرد في نحورهم حيث كانوا خوفوه معرة الأوثان ولما فيه من الإيذان بإمحاض النصيحة، وقدم الضر لأن دفعه أهم، وقيل: «كاشفات» و «ممسكات» على ما يصفونها به من الأنوثة تنبيها على كمال ضعفها قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ كافي جل شأنه في جميع أموري من إصابة الخير ودفع الشر.

{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' diyeceklerdir”; delilin açıklığı ve yolun aydınlığı sebebiyledir; zira mümkün varlıkların Vâcibü'l-Vücûd'da nihayete ermesinin zorunluluğu akıllarda yer etmiştir. Lafza-i celal mahzuf bir fiilin failidir, yani "onları Allah yarattı" demektir. Onları susturup acze düşürmek için: { قُلْ } “De ki:”; { أَفَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ } “'Gördünüz ya, Allah'tan başka yalvardıklarınızı! Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi?”; yani ikrar ettiğiniz üzere ulvî ve süflî alemin yaratıcısı Allah Azze ve Celle olduğuna göre, bana haber verin: Allah Sübhânehu bana bir zarar dilerse, ilahlarınız o zararı benden giderebilirler mi? Fâ harfi takdirî bir şartın cevabında yer almıştır. Bazıları takdirin: "O Teâlâ'dan başka bir yaratıcı olmadığına göre, başkası O'nun dilediği zararı giderebilir mi?" şeklinde olduğunu söylemiştir. Mahzuf bir ifadeye matuf olması da caiz görülmüştür; yani "İkrar ettikten sonra düşünüp de yalvardıklarınızın halini gördünüz mü?.." demektir. { أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ } “yahut bana bir rahmet”, yani bir fayda { هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } “dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?'”, yani O Sübhânehu'nun rahmetini bana engelleyebilirler mi? A'rec, Şeybe, Amr b. Ubeyd, ihtilaflı bir rivayetle Îsâ, Ebû Amr ve Ebû Bekr; her ikisinde tenvinle ve sonrakilerin nasbıyla «kâşifâtin» ve «mumsikâtin» şeklinde okumuşlardır. Zarar ve rahmet iradesinin onun nefis şahsına aleyhisselâm taalluk ettirilmesi, putların kötülüğüyle onu korkuttukları için sözlerini kendi aleyhlerine çevirmek ve nasihati halis kılmaya dikkat çekmek içindir. Zarar öne alınmıştır; çünkü defedilmesi daha mühimdir. { كاشِفاتُ } ve { مُمْسِكاتُ } kelimelerinin, putların tam acziyetine dikkat çekmek üzere onların putları niteledikleri dişilik vasfı üzere geldiği de söylenmiştir. { قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “De ki: 'Allah bana yeter'”, hayrın isabet etmesi ve şerrin defedilmesi hususunda bütün işlerimde şanı yüce olan O bana yeter.

روي عن مقاتل أنه ﷺ لما سألهم سكتوا فنزل ذلك.

Mukâtil'den rivayet edildiğine göre, o sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sorduğunda sustular ve bunun üzerine bu ayet indi.

عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ لا على غيره في كل شيء الْمُتَوَكِّلُونَ لعلمهم أن كل ما سواه تحت ملكوته تعالى.

{ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ } “Yalnızca O'na tevekkül eder”, her şeyde başkasına değil yalnız O'na [güvenir], { الْمُتَوَكِّلُونَ } “tevekkül edenler”; çünkü O'ndan başka her şeyin Allah Teâlâ'nın hükümranlığı altında olduğunu bilmektedirler.

قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ على حالتكم التي أنتم عليها من العداوة التي تمكنتهم فيها فإن المكانة نقلت من المكان المحسوس إلى الحالة التي عليها الشخص واستعيرت لها استعارة محسوس لمعقول، وهذا كما ستعار حيث وهنا للزمان بجامع الشمول والإحاطة، وجوز أن يكون المعنى اعملوا على حسب تمكنكم واستطاعتكم.

{ قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “De ki: 'Ey kavmim! Durumunuza göre yapacağınızı yapın'”, yani içinde yerleşip kaldığınız düşmanlıktan ibaret bulunduğunuz hal üzere [amel edin]; zira "mekânet", somut mekandan kişinin üzerinde bulunduğu hale aktarılmış ve somuttan soyuta bir istiare ile onun için eğreti olarak kullanılmıştır. Bu, kuşatıcılık ve ihata ortak paydasıyla "haysü" ve "hunâ" lafızlarının zaman için istiare edilmesine benzer. Mananın: "Gücünüz ve takatiniz yettiğince amel edin" şeklinde olması da caiz görülmüştür.

وروي عن عاصم «مكاناتكم» بالجمع والأمر للتهديد، وقوله تعالى: إِنِّي عامِلٌ وعيد لهم وإطلاقه لزيادة الوعيد لأنه لو قيل: على مكانتي لتراءى أنه ﵊ على حالة واحدة لا تتغير ولا تزداد فلما أطلق أشعر بأن له ﷺ كل زمان مكانة أخرى وأنه لا يزال يزداد قوة بنصر الله تعالى وتأييده ويؤيد ذلك قوله تعالى: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ فإنه دال على أنه ﷺ منصور عليهم في الدنيا والآخرة بدليل قوله تعالى: مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ فإن الأول إشارة إلى العذاب الدنيوي وقد نالهم يوم بدر والثاني إشارة إلى العذاب الأخروي فإن العذاب المقيم عذاب النار فلو قيل إني عامل على مكانتي وكان إذ ذاك غير غالب بل الأمر بالعكس لم يلائم المقصود، ومَنْ تحتمل الاستفهامية والموصولية وجملة يُخْزِيهِ صفة عَذابٌ والمراد بمقيم دائم وفي الكلام مجاز في الظرف أو الإسناد وأصله مقيم فيه صاحبه إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ لأجلهم فإنه مناط مصالحهم في المعاش والمعاد بِالْحَقِّ حال من مفعول أَنْزَلْنا أو من فاعله أي أنزلنا الكتاب ملتبسا أو ملتبسين بالحق فَمَنِ اهْتَدى بأن عمل بما فيه فَلِنَفْسِهِ إذ نفع به نفسه وَمَنْ ضَلَّ بأن لم يعمل بموجبه فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها لما أن وبال ضلاله مقصور عليها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ لتجبرهم على الهدى وما وظيفتك إلا البلاغ وقد بلغت أي بلاغ.

Âsım'dan çoğul olarak «mekânâtikum» (مَكَانَاتِكُمْ) rivayet edilmiştir. Emir tehdit içindir. Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي عامِلٌ } “Şüphesiz ben de yapıyorum” buyruğu onlara bir tehdittir; ifadenin mutlak bırakılması tehdidi artırmak içindir; zira "durumuma göre" (alâ mekânetî) denilseydi, onun aleyhisselâm değişmeyen ve artmayan tek bir hal üzere olduğu izlenimi uyanırdı. Mutlak bırakılınca, onun sallallâhu aleyhi ve sellem her zaman başka bir makam ve durumda olduğunu, Allah Teâlâ'nın yardımı ve teyidiyle gücünün durmaksızın arttığını hissettirmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Artık yakında bileceksiniz” buyruğu da bunu teyit etmektedir; zira Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kime ineceğini!” buyruğunun delaletiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem dünyada ve ahirette onlara karşı muzaffer kılınacağına delalet eder. Birincisi dünyevî azaba işarettir ki Bedir günü onlara erişmiştir; ikincisi ise ahiret azabına işarettir, zira sürekli azap cehennem azabıdır. Şayet "ben durumuma göre yapıyorum" denilseydi ve o vakit galip olmayıp bilakis durum tam tersi olsaydı, maksada uygun düşmezdi. { مَنْ } lafzının istifhamiye ve mevsûle olma ihtimali vardır. { يُخْزِيهِ } cümlesi { عَذابٌ } kelimesinin sıfatıdır. { مُقِيمٌ } kelimesinden murat süreklidir; kelamda zarf veya isnad mecazı vardır, aslı ise "sahibinin içinde sürekli kaldığı [azap]"tır. { إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz biz bu Kitab'ı insanlar için”, yani onların yararına olarak { بِالْحَقِّ } “hak ile sana indirdik”; zira o, dünya ve ahiret maslahatlarının dayanağıdır. { بِالْحَقِّ } ifadesi { أَنْزَلْنا } fiilinin mefulünden veya failinden haldir; yani "Kitab'ı hakka bürünmüş olarak veya [biz] hak ile muttasıf olarak indirdik" demektir. { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim doğru yolu bulursa”, yani içindekilerle amel ederse, { فَلِنَفْسِهِ } “kendi lehinedir”, çünkü onunla kendi nefsine fayda sağlamıştır; { وَمَنْ ضَلَّ } “kim de saparsa”, yani gereğince amel etmezse, { فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها } “ancak kendi aleyhine sapmış olur”, çünkü sapıklığının vebali sadece kendisine aittir. { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerine bir vekil değilsin”; onları hidayete zorlamak için [gönderilmedin], senin vazifen ancak tebliğdir ve sen ne güzel tebliğ ettin!

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ أي يقبضها عن الأبدان بأن يقطع تعلقها تعلق التصرف فيها عنها حِينَ مَوْتِها أي في وقت موتها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ أي ويتوفى الأنفس التي لم تمت فِي مَنامِها متعلق- بيتوفى- أي يتوفاها في وقت نومها على أن مناما اسم زمان، وجوز فيه كونه مصدرا ميميا بأن يقطع سبحانه تعلقها بالأبدان تعلق التصرف فيها عنها أيضا فتوفي الأنفس حين الموت وتوفيها في وقت النوم بمعنى قبضها عن الأبدان وقطع تعلقها بها تعلق التصرف إلا أن توفيها حين الموت قطع لتعلقها بها تعلق التصرف ظاهرا أو باطنا وتوفيها في وقت النوم قطع لذلك ظاهرا فقط، وكأن التوفي الذي يكون عند الموت لكونه شيئا واحدا في أول زمان الموت وبعد مضي أيام منه قيل: حِينَ مَوْتِها والتوفي الذي يكون في وقت النوم لكونه يتفاوت في أول وقت النوم وبعد مضي زمان منه قوة وضعفا قيل: فِي مَنامِها أي في وقت نومها كذا قيل فتدبره ولمسلك الذهن السليم اتساع، وإسناد الموت والنوم إلى الأنفس قيل:

{ اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } “Allah nefisleri vefat ettirir”, yani onlar üzerindeki tasarruf taallukunu kesmek suretiyle bedenlerden kabzeder; { حِينَ مَوْتِها } “ölümleri anında”, yani ölüm vakitlerinde; { وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ } “ve ölmeyenleri de”, yani ölmeyen nefisleri de vefat ettirir; { فِي مَنامِها } “uykularında”, [bu ifade] { يَتَوَفَّى } fiiline mütealliktir; yani "menâm"ın ism-i zaman olmasına binaen uyku vaktinde onları vefat ettirir. Mîmî masdar olması da caiz görülmüştür; şöyle ki Sübhânehu onların bedenlerle olan tasarruf taallukunu da keser. Dolayısıyla ölüm anında nefislerin vefat ettirilmesi ile uyku vaktinde vefat ettirilmesi, bedenlerden kabzedilmeleri ve onlarla olan tasarruf taallukunun kesilmesi manasındadır. Ancak ölüm anındaki vefat ettirilme, zahiren ve bâtınen bedenle olan tasarruf taallukunun kesilmesidir; uyku vaktindeki vefat ettirilme ise bunun sadece zahiren kesilmesidir. Sanki ölüm anındaki vefat ettirilme, ölümün ilk anında da üzerinden günler geçtikten sonra da tek bir durum olduğu için { حِينَ مَوْتِها } denilmiş; uyku vaktindeki vefat ettirilme ise uykunun ilk anında ve üzerinden zaman geçtikten sonra kuvvet ve zaaf bakımından farklılaştığı için { فِي مَنامِها } yani uyku vaktinde denilmiştir. Böyle denilmiştir; bunu tefekkür et, selim zihnin anlayış alanı geniştir. Ölüm ve uykunun nefislere isnat edilmesinin:

مجاز عقلي لأنهما حالا أبدانها لا حالاها، وزعم الطبرسي أن الكلام على حذف مضاف أعني الأبدان، وجعل الزمخشري الأنفس عبارة عن الجملة دون ما يقابل الأبدان، وحمل توفيها على إماتتها وسلب صحة أجزائها بالكلية فلا تبقى حية حساسة دراكة حتى كأن ذاتها قد سلبت، وحيث لم يتحقق هذا المعنى في التوفي حين النوم لأنه ليس إلا سلب كمال الصحة وما يترتب عليه من الحركات الاختيارية وغيرها قال في قوله تعالى: وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها أي يتوفاها حين تنام تشبيها للنائمين بالموتى، ومنه قوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ [الأنعام: ٦٠] حيث لا تميزون ولا تتصرفون كما أن الموتى كذلك، وما يتخايل فيه من الجمع بين الحقيقة والمجاز يدفع بالتأمل وتقديم الاسم الجليل وبناء يَتَوَفَّى عليه للحصر أو للتقوى أو لهما، واعتبار الحصر أوفق بالمقام من اعتبار التقوى وحده أي الله يتوفى الأنفس حقيقة لا غيره ﷿ فَيُمْسِكُ الَّتِي أي الأنفس التي قَضى في الأزل عَلَيْهَا

aklî mecaz olduğu söylenmiştir; çünkü bunlar nefislerin değil bedenlerin iki halidir. Tabersî, kelamın muzafın -yani bedenlerin- hazfi üzere olduğunu iddia etmiştir. Zemahşerî ise nefisleri bedenlerin mukabili olan şey değil, bütünün (beden ve ruh mecmuunun) ifadesi saymış; onların vefat ettirilmesini öldürülmeleri ve uzuvlarının sıhhatinin tamamen çekilip alınması olarak yorumlamıştır; öyle ki sanki zatı çekilip alınmışçasına canlı, hisseden ve idrak eden olarak kalmaz. Uykudaki vefatta ise bu mana gerçekleşmeyip sadece sıhhatin kemalinin ve buna terettüp eden ihtiyarî hareketlerin vb. çekilip alınması söz konusu olduğundan, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } “ve ölmeyenleri de uykularında [vefat ettirir]” buyruğunda, uyuyanların ölülere benzetilmesi kabilinden "uyudukları vakit onları vefat ettirir" demiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } [el-En'âm: 60] buyruğu da bu kabildendir; zira ölülerin durumu gibi siz de temyiz edemez ve tasarrufta bulunamazsınız. Bunda hakikat ile mecazın bir arada cem edildiği vehmi, etraflıca düşünüldüğünde bertaraf edilir. Lafza-i celalin öne alınması ve { يَتَوَفَّى } fiilinin ona isnat edilmesi hasr (vurgulu tahsis) veya takviye yahut her ikisi içindir. Hasrın dikkate alınması, makama tek başına takviyenin dikkate alınmasından daha uygundur; yani nefisleri hakikatte başkası değil, sadece Allah Azze ve Celle vefat ettirir. { فَيُمْسِكُ الَّتِي } “Artık tutar o kimseyi”, yani ezelde üzerine hükmettiği nefisleri; { قَضى عَلَيْهَا }

الْمَوْتَ

{ الْمَوْتَ } “ölümü”.

ولا يردها إلى أبدانها بل يبقيها على ما كانت عليه وينضم إلى ذلك قطع تعلق التصرف باطنا، وعبر عن ذلك بالإمساك ليناسب التوفي.

Onları bedenlerine geri döndürmez; bilakis bulundukları hal üzere bırakır ve buna tasarruf taallukunun bâtınen de kesilmesi eklenir. Vefat ettirmeye uygun düşsün diye bu durum "tutmak" (imsâk) lafzıyla ifade edilmiştir.

وقرأ حمزة والكسائي وعيسى وطلحة والأعمش وابن وثاب «قضي» على البناء للمفعول ورفع «الموت» وَيُرْسِلُ الْأُخْرى أي الأنفس الأخرى وهي النائمة إلى أبدانها فتكون كما كانت حال اليقظة متعلقة بها تعلق التصرف ظاهرا وباطنا، وعبر بالإرسال رعاية للتقابل إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى هو الوقت المضروب للموت حقيقة وهو غاية لجنس الإرسال الواقع بعد الإمساك لا لفرد منه فإنه آني لا امتداد له فلا يغيا، واعتبر بعضهم كون الغاية للجنس لئلا يرد لزوم أن لا يقع نوم بعد اليقظة الأولى أصلا وهو حسن، وقيل: يُرْسِلُ مضمن معنى الحفظ والمراد يرسل الأخرى حافظا إياها عن الموت الحقيقي إلى أجل مسمى، وروي عن ابن عباس أن في ابن آدم نفسا وروحا بينهما مثل شعاع الشمس فالنفس هي التي بها العقل والتمييز والروح هي التي بها النفس والتحرك فيتوفيان عند الموت وتتوفى النفس وحدها عند النوم، وهو قول بالفرق بين النفس والروح، ونسبه بعضهم إلى الأكثرين ويعبر عن النفس بالنفس الناطقة وبالروح الأمرية وبالروح الإلهية، وعن الروح بالروح الحيوانية وكذا بالنفس الحيوانية، والثانية كالعرش للأولى، قال بعض الحكماء المتألهين إن القلب الصنوبري فيه بخار لطيف هو عرش للروح الحيوانية وحافظ لها وآلة يتوقف عليها آثارها، والروح الحيوانية عرش ومرآة للروح الإلهية التي هي النفس الناطقة وواسطة بينها وبين البدن بها يصل حكم تدبير النفس إليه، وإلى عدم التغاير ذهب جماعة، وهو قول ابن جبير واحد قولين لابن عباس، وما روي عنه أولا في الآية يوافق ما ذكرناه من حيث إنّ النفس عليه ليست بمعنى الجملة كما قال الزمخشري وادعى أن الصحيح ما ذكره دون هذا المروي بدليل موتها ومنامها، والضمير للأنفس وما أريد منها غير متصف بالموت والنوم وإنما الجملة هي التي تتصف بهما.

Hamza, Kisâî, Îsâ, Talha, A'meş ve İbn Vessâb meçhul bina ile «kudiye» (قُضِيَ) ve «el-mevtü»nün ref'i ile okumuşlardır. { وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } “ve diğerini salıverir”, yani diğer nefisleri -ki onlar uyuyanlardır- bedenlerine gönderir; böylece uyanıklık halindeki gibi zahiren ve bâtınen tasarruf taallukuyla bedenlere bağlanırlar; karşıtlığı gözetmek için "salıverme" (irsâl) lafzı kullanılmıştır. { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirlenmiş bir süreye kadar”, bu hakiki ölüm için belirlenmiş vakittir ve tutmadan sonra vaki olan irsal cinsinin gayesidir; irsalin tek bir ferdinin gayesi değildir, zira o anlıktır, uzantısı yoktur ve bu sebeple ona gaye tayin edilmez. Bazıları, ilk uyanıştan sonra bir daha hiç uykunun vaki olmaması gerektiği itirazı gelmesin diye gayenin cinse ait olduğunu kabul etmişlerdir ki bu güzeldir. { يُرْسِلُ } fiilinin koruma manasını tazammun ettiği ve muradın: "diğerini hakiki ölümden koruyarak belirlenmiş bir süreye kadar salıverir" demek olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre: Âdemoğlunda, aralarında güneş ışını gibi [bir irtibat] bulunan bir nefis ve bir ruh vardır; nefis kendisiyle akıl ve temyizin bulunduğu şeydir, ruh ise kendisiyle nefes alıp verme ve hareketin bulunduğu şeydir. Ölüm anında her ikisi birden vefat ettirilir; uyku anında ise sadece nefis vefat ettirilir. Bu, nefis ile ruh arasında fark gözeten bir görüştür ve bazıları bunu çoğunluğa nispet etmiştir. Nefis; nefs-i nâtıka, rûh-i emriyye ve rûh-i ilâhiyye ile ifade edilir. Ruh ise rûh-i hayvâniyye ve nefs-i hayvâniyye ile ifade edilir. İkincisi birincisi için arş gibidir. İlahiyatçı bazı filozoflar şöyle demiştir: Çam kozalağı şeklindeki kalpte latif bir buhar vardır; bu, hayvani ruhun arşı, koruyucusu ve eserlerinin kendisine bağlı olduğu bir alettir. Hayvani ruh da nefs-i nâtıka olan ilahi ruhun arşı ve aynasıdır; onunla beden arasında bir vasıtadır ve nefsin tedbir hükmü bedenine onun vasıtasıyla ulaşır. Bir topluluk ise aralarında başkalık olmadığı görüşüne gitmiştir; bu İbn Cübeyr'in görüşü ve İbn Abbas'tan gelen iki rivayetten biridir. Ayet hakkında ondan ilk rivayet edilen husus, nefsin Zemahşerî'nin söylediği gibi bütün (mecmu) manasında olmaması bakımından zikrettiğimize uygundur. Zemahşerî, ölüm ve uykunun nefislere isnat edilmesini delil göstererek rivayet edilenin değil, kendi zikrettiğinin sahih olduğunu iddia etmiş; zamirin nefislere ait olduğunu, nefislerden kastedilenin ise ölüm ve uyku ile nitelenemeyeceğini, bu ikisiyle ancak bütünün nitelenebileceğini ileri sürmüştür.

وقال في الكشف ولأن الفرق بين النفسين رأي يدفعه البرهان، وإيقاع الاستيفاء أيضا لا بد له من تأويل أيضا فلا ينبغي أن يعدل عن المشهور الملائم يعني حمل التوفي على الأمانة فإن أصله أخذ الشيء من المستوفى منه وافيا كملا وسلبه منه بالكلية ثم نقل عن ذلك إلى الإماتة لما أنه موجود فيها حتى صارت المتبادرة إلى الفهم منه، وفيه دغدغة، والذي يشهد له كثير من الآثار الصحيحة أن المتوفى في الأنفس التي تقابل الأبدان دون الجملة.

el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Çünkü iki nefis arasındaki ayrım, aklî bürhanın reddettiği bir görüştür. Ayrıca tam olarak alma (istîfâ) fiilinin gerçekleşmesi için de bir tevil zorunludur; dolayısıyla vefat ettirmenin (teveffî) öldürmeye (imâte) hamledilmesi şeklindeki meşhur ve uygun manadan sapılmamalıdır. Zira onun aslı, bir şeyi kendisinden alınandan tastamam ve bütünüyle almak ve ondan tamamen çekip almaktır; daha sonra onda mevcut olduğu için öldürme manasına nakledilmiş, hatta ondan ilk akla gelen mana bu olmuştur. Fakat bu izah tartışmaya açıktır (içinde zayıflık barındırır). Birçok sahih hadis ve rivayetin şahitlik ettiği husus ise vefat ettirilenin, mecmu değil bedenlerin mukabili olan nefisler olduğudur.

أخرج الشيخان في صحيحيهما عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إذا أوى أحدكم إلى فراشه فلينفضه بداخلة إزاره فإنه لا يدري ما خلفه عليه ثم ليقل اللهم باسمك ربي وضعت جنبي وباسمك أرفعه إن أمسكت نفسي فإرحمها وإن أرسلتها فاحفظها بما تحفظ به الصالحين من عبادك»

İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Sizden biriniz yatağına çekildiğinde izârının içiyle onu silkelesin; zira kendisinden sonra yatağına neyin girdiğini bilemez. Sonra şöyle desin: Allah'ım! Rabbim senin isminle yanımı koydum ve senin isminle onu kaldırırım. Eğer nefsimi tutarsan ona merhamet et; şayet onu salıverirsen, sâlih kullarını koruduğun şeyle onu da koru.»

وأخرج أحمد البخاري وأبو داود والنسائي وابن أبي شيبة عن أبي قتادة أن النبي ﷺ قال لهم ليلة الوادي: «إن الله تعالى قبض أرواحكم حين شاء وردها عليكم حين شاء»

Ahmed, Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Ebî Şeybe, Ebû Katâde'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vadi gecesinde onlara şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ dilediği vakit ruhlarınızı kabzetti ve dilediği vakit onları size geri verdi.»

وأخرج ابن مردويه عن أنس بن مالك قال: «كنت مع النبي ﷺ في سفر فقال: من يكلؤنا الليلة؟ فقلت: أنا فنام ونام الناس ونمت فلم نستيقظ إلا بحرّ الشمس فقال رسول الله ﵊: أيها الناس إن هذه الأرواح عارية في أجساد العباد فيقبضها الله إذا شاء ويرسلها إذا شاء» .

İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Bir seferde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdim. Şöyle buyurdu: 'Bu gece bizi kim bekleyecek?' Ben: 'Ben' dedim. O uyudu, insanlar da uyudu, ben de uyudum; ancak güneşin sıcağıyla uyandık. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Şüphesiz bu ruhlar kulların cesetlerinde birer emanettir; Allah dilediğinde onları kabzeder, dilediğinde de salıverir.'»

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن سليم بن عامر أن عمر بن الخطاب قال: العجب من رؤيا الرجل أنه يبيت فيرى الشيء لم يخطر له على بال فتكون رؤياه كأخذ باليد ويرى الرجل الرؤيا فلا تكون رؤياه شيئا فقال علي كرم تعالى وجهه: أفلا أخبرك بذلك يا أمير المؤمنين؟ يقول الله تعالى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فالله تعالى يتوفى الأنفس كلها فما

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Süleym b. Âmir'den rivayet etmiştir ki Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Kişinin rüyasına şaşılır; geceleyin yatar ve aklından hiç geçmeyen bir şeyi görür de rüyası elle tutulur gibi [aynısıyla] çıkar; bazen de adam bir rüya görür ama rüyası hiçbir şey çıkmaz." Bunun üzerine Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh- şöyle dedi: "Bunun sebebini sana haber vereyim mi ey Müminlerin Emiri? Allah Teâlâ şöyle buyurur: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Allah nefisleri ölümleri anında, ölmeyenleri de uykularında vefat ettirir. Artık ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir”. Allah Teâlâ bütün nefisleri vefat ettirir; artık

رأت وهي عنده سبحانه في السماء. فهي الرؤيا الصادقة وما رأت إذا أرسلت إلى أجسادها فهي الكاذبة لأنها إذا أرسلت إلى أجسادها تلقتها الشياطين في الهواء فكذبتها وأخبرتها بالأباطيل فكذبت فيها فعجب عمر من قوله رضي الله تعالى عنهما

O Sübhânehu'nun katında semada iken gördüğü rüya sadık rüyadır; bedenlerine gönderildiği sırada gördüğü ise yalan rüyadır. Çünkü bedenlerine gönderildiğinde havadaki şeytanlar onu karşılar, ona yalan söyler ve asılsız şeyler haber verirler; o da bunlarda yanılır." Ömer onun bu sözüne hayret etti -radıyallâhu teâlâ anhümâ-.

وظاهر هذا الأثر أن النفس النائمة المقبوضة تكون في السماء حتى ترسل، ومثل ذلك مما يجب تأويله على القول بتجرد النفس ولا يجب على القول الآخر. نعم لعلك تختاره وكأنك تقول: إن النفس شريفة علوية هبطت من المحل الأرفع وأرسلت من حمى ممنع وشغلت بتدبير منزلها في نهارها وليلها ولم تزل تنتظر فرصة العود إلى ذياك الحمى والمحل الرفيع الأسمى وعند النوم تنتهز تلك الفرصة وتهون عليها في الجملة هاتيك الغصة فيحصل لها نوع توجه إلى عالم النور ومعلم السرور الخالي من الشرور بحيث تستعد استعدادا ما لقبول بعض آثاره والاستضاءة بشيء من أنواره وجعلها كذلك هو قبضها وبه لعمري بسطها وقبضها، فمتى رأت وهي راجعة في تلك الحال مستفيضة من ذلك العالم الموصوف بالكمال رؤيا كانت صادقة ومتى رأت وهي القهقرى إلى ما ابتليت به من تدبير منزل تحوم فيه شياطين الأوهام وتزدحم فيه أي ازدحام كانت رؤياها كاذبة ثم إنها في كلا الحالين متفاوتة الإفراد فيما يكون من الاستعداد، والوقوف على حقيقة الحال لا يتم إلا بالكشف دون القيل والقال إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ الإشارة إلى ما ذكر من التوفي والإمساك والإرسال، والإفراد لتأويله بالمذكور أو نحوه، وصيغة البعيد باعتبار مبدئه أو تقضي ذكره أو بعد منزلته، والتنوين في (آيات) للتكثير والتعظيم أي أن فيما ذكر الآيات كثيرة عظيمة دالة على كمال قدرته تعالى وحكمته وشمول رحمته سبحانه لقوم يتفكرون في كيفية تعلق الأنفس بالأبدان وتوفيها عنها تارة بالكلية عند الموت وإمساكها باقية لا تفنى بفنائها إلى أن يعيد الله تعالى الخلق وما يعتريها من السعادة والشقاوة وأخرى عن ظواهرها فقط كما عند النوم وإرسالها حينا بعد حين إلى انقضاء آجالها.

Bu rivayetin zahiri, uyuyan ve kabzedilen nefsin salıverilinceye kadar semada olduğunu gösterir. Nefsin tecerrüdü (maddeden soyutluğu) görüşüne göre bu gibi ifadelerin tevil edilmesi vaciptir; diğer görüşe göre ise vacip değildir. Evet, belki sen onu tercih eder ve adeta şöyle dersin: Nefis şerefli ve ulvîdir; en yüce makamdan inmiş, korunaklı bir haremden gönderilmiş ve gündüzünde gecesinde beden hanesini tedbirle meşgul olmuştur. O harime ve en yüce makama dönme fırsatını bekleyip durur; uyku anında ise bu fırsatı yakalar ve neticede bu keder ona hafif gelir; böylece şerlerden arınmış nur alemine ve sevinç diyarına doğru bir nevi yöneliş elde eder. Öyle ki onun bazı eserlerini kabul etmeye ve nurlarından bir şeyle aydınlanmaya bir nebze istidat kazanır; onun bu hale getirilmesi işte kabzedilmesidir ve ömrüme yemin olsun ki onun bastı (genişlemesi) da kabzı (daralması) da bundandır. O halde bu halde geri dönerken ve kemal ile nitelenen o alemden feyiz alırken bir rüya gördüğünde bu sadık bir rüya olur. Evham şeytanlarının etrafında dolaştığı ve alabildiğine yığıldığı o haneyi tedbir imtihanına geri dönerken (kahkaha ile gerilerken) gördüğünde ise rüyası yalan olur. Sonra o her iki halde de istidat bakımından fertleri farklı farklıdır. Bu durumun hakikatine vâkıf olmak dedikodu ile değil ancak keşif ile tamam olur. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için ayetler (ibretler) vardır”; işaret zikredilen vefat ettirme, tutma ve salıvermeyeydi. Müfret getirilmesi "zikredilen şey" veya benzeri bir takdirle tevil edilmesindendir. Uzak işaret sigası ise başlangıcı, zikrinin geçip gitmesi veya mertebesinin yüceliği itibariyledir. { آياتٍ } lafzındaki tenvin çokluk ve tazim içindir; yani şüphesiz zikredilen bu hususlarda nefislerin bedenlere taalluk keyfiyetini, ölüm anında tamamen onlardan kabzedilip bedenlerin fani olmasıyla fani olmayarak Allah Teâlâ mahlukatı yeniden yaratıncaya kadar baki tutulmasını ve onlara arız olan saadet ve şekaveti; kimi zaman da uykuda olduğu gibi sadece zahirlerinden kabzedilip ecelleri bitinceye kadar vakit vakit salıverilmesini tefekkür eden bir kavim için Allah Teâlâ'nın kudretinin, hikmetinin kemaline ve rahmetinin kuşatıcılığına delalet eden pek çok ve büyük deliller vardır.

أَمِ اتَّخَذُوا أي بل اتخذ قريش- فأم- منقطعة والاستفهام المقدر لإنكار اتخاذهم مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ تشفع لهم عند الله تعالى في رفع العذاب، وقيل: في أمورهم الدنيوية والأخروية، وجوز كونها متصلة بتقدير معادل كما ذكره ابن الشيخ في حواشي البيضاوي وهو تكلف لا حاجة إليه، ومعنى مِنْ دُونِ اللَّهِ من دون رضاه أو إذنه لأنه سبحانه لا يشفع عنده إلا من إذن له ممن أرضاه ومثل هذه الجمادات الخسيسة ليست مرضية ولا مأذونة ولو لم يلاحظ هذا اقتضى أن الله تعالى شفيع ولا يطلق ذلك عليه سبحانه أو التقدير أم اتخذوا آلهة سواه تعالى لتشفع لهم وهو يؤول لما ذكر قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ أي أيشفعون حال تقدير عدم ملكهم شيئا من الأشياء وعدم عقلهم إياه، وحاصله أيشفعون وهم جمادات لا تقدر ولا تعلم فالهمزة داخلة على محذوف والواو للحال والجملة حال من فاعل الفعل المحذوف. وذهب بعضهم إلى أنها للعطف على شرطية قد حذفت لدلالة لَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ إلخ عليها أي أيشفعون لو كانوا يملكون شيئا ويعقلون ولو كانوا لا يملكون شيئا ولا يعقلون، والمعنى على الحالية أيضا كأنه قيل: أيشفعون على كل حال، وقال بعض المحققين من النحاة: إنها اعتراضية ويعني بالجملة الاعتراضية ما يتوسط بين أجزاء الكلام متعلقا به معنى مستأنفا لفظا على طريق الالتفات كقوله:

{ أَمِ اتَّخَذُوا } “Yoksa edindiler mi?”, yani bilakis Kureyş edindi; buradaki "em" munkatadır ve takdirî istifham onların edinmelerini inkar içindir: { مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ } “Allah'tan başka şefaatçiler”; azabın kaldırılmasında Allah Teâlâ katında kendilerine şefaat etsinler diye. Dünyevî ve uhrevî işlerinde [şefaat etsinler diye] olduğu da söylenmiştir. İbnü'ş-Şeyh'in Hâşiyetü'l-Beydâvî'de zikrettiği gibi denk düşen bir takdirle muttasıl olması da caiz görülmüştür; fakat bu, ihtiyaç duyulmayan bir külfettir. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin manası: "O'nun rızası veya izni olmaksızın" demektir; zira O Sübhânehu'nun katında ancak razı olduğu kimselerden izin verdiği kimse şefaat edebilir; bu değersiz cansız varlıklar ise ne razı olunmuş ne de izin verilmiştir. Şayet bu husus gözetilmezse Allah Teâlâ'nın şefaatçi olmasını gerektirir ki bu O Sübhânehu hakkında ıtlak olunamaz. Yahut takdir şöyledir: "Yoksa kendilerine şefaat etsinler diye O Teâlâ'dan başka ilahlar mı edindiler?" Bu da zikredilene varır. { قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ } “De ki: 'Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?'”; yani hiçbir şeye malik olmamaları ve hiçbir şeyi akletmemeleri takdirinde de mi şefaat edecekler? Neticesi şudur: Onlar güç yetiremeyen ve bilmeyen cansızlar oldukları halde mi şefaat edecekler? Hemze mahzuf bir fiilin üzerine dahil olmuştur, vâv hâliyedir ve cümle mahzuf fiilin failinden haldir. Bazıları bunun, { لَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir şart cümlesine atıf olduğu görüşüne gitmiştir; yani "Bir şeye malik olsalardı ve akletselerdi de, hiçbir şeye malik olmasalar ve akletmeseler de mi şefaat edecekler?" demektir. Mana haliyet üzere de böyledir; sanki "Her halükarda mı şefaat edecekler?" denilmiştir. Nahivcilerden bazı muhakkikler bunun itiraziye (ara cümle) olduğunu söylemişlerdir. İtiraziyye cümlesi ile kelamın cüzleri arasına giren, manaca ona bağlı, lafzan ise iltifat yoluyla müstakil olan cümle kastedilir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

فأنت طلاق والطلاق ألية وقوله:

"Sen boşsun -ki boşamak bir yemindir-"; ve şairin şu sözü gibi:

ترى كل من فيها وحاشاك فانيا وقد تجيء بعد تمام الكلام

"Oradaki herkesi fani görürsün -hâşâ sen hariç-". Bazen de kelam tamamlandıktan sonra gelir;

كقوله ﷺ: «أنا سيد ولد آدم ولا فخر»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok» buyruğunda olduğu gibi.

وفي احتياج أداة الشرط في مثل هذا التركيب إلى الجواب خلاف وعلى القول بالاحتياج هو محذوف لدلالة ما قبل عليه وتحقيق الأقوال في كتب العربية.

Bu gibi bir terkipte şart edatının cevaba ihtiyaç duyup duymadığı hususunda ihtilaf vardır; ihtiyaç duyduğu görüşüne göre önceki kısmın delaletinden ötürü cevap mahzuftur. Görüşlerin tahkiki Arap dili kitaplarındadır.

وجوز أن يكون مدخول الهمزة المحذوف هنا الاتخاذ أي قل لهم أتتخذونهم شفعاء ولو كانوا لا يملكون شيئا من الأشياء فضلا عن أن يملكوا الشفاعة عند الله تعالى ولا يعقلون قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لعله كما قال الإمام رد لما يجيبون به وهو أن الشفعاء ليست الأصنام أنفسها بل أشخاص مقربون هي تماثيلهم، والمعنى أنه تعالى مالك الشفاعة كلها لا يستطيع أحد شفاعة ما إلا أن يكون المشفوع مرتضى والشفيع مأذونا له وكلاهما مفقودان هاهنا، وقد يستدل بهذه الآية على وجود الشفاعة في الجملة يوم القيامة لأن الملك أن الاختصاص الذي هو مفاد اللام هنا يقتضي الوجود فالاستدلال بها على نفي الشفاعة مطلقا في غاية الضعف.

Burada hemzenin dahil olduğu mahzuf fiilin "edinme" (ittihâz) olması da caiz görülmüştür; yani: Onlara de ki, bırakın Allah Teâlâ katında şefaate malik olmayı hiçbir şeye malik olmasalar ve akletmeseler de mi onları şefaatçiler edineceksiniz? { قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً } “De ki: 'Bütün şefaat Allah'ındır'”. İmam'ın (Râzî) dediği gibi bu, onların vereceği şu cevaba bir reddiyedir: Şefaatçiler putların bizzat kendileri değil, putların heykelleri olduğu mukarreb şahsiyetlerdir. Mana şudur: Bütün şefaatin maliki Allah Teâlâ'dır; şefaat edilenin razı olunmuş, şefaat edenin de izin verilmiş olması müstesna hiç kimse herhangi bir şefaatte bulunamaz; burada ise her ikisi de yoktur. Bu ayetle kıyamet gününde genel olarak şefaatin varlığına delil getirilebilir; çünkü buradaki lâm harfinin ifade ettiği mülkiyet veya ihtisas mevcudiyeti gerektirir. Dolayısıyla bu ayetle şefaatin mutlak olarak yokluğuna delil getirmek son derece zayıftır.

وقوله تعالى: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ استئناف تعليلي لكون الشفاعة جميعا له ﷿ كأنه قيل: له ذلك لأنه جل وعلا مالك الملك كله فلا يتصرف أحد بشيء منه بدون إذنه ورضاه فالسماوات والأرض كناية عن كل ما سواه سبحانه، وقوله تعالى: ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ عطف على قوله تعالى: لَهُ مُلْكُ إلخ وكأنه تنصيص على مالكية الآخرة التي فيها معظم نفع الشفاعة وإيماء إلى انقطاع الملك الصوري عما سواه ﷿.

Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur” buyruğu, bütün şefaatin Allah Azze ve Celle'ye ait oluşunun illetini açıklayan bir istînâftır; sanki şöyle denilmiştir: Şefaat O'nundur; çünkü O celle ve alâ bütün mülkün mâlikidir, dolayısıyla hiç kimse O'nun izni ve rızası olmadan mülkünden hiçbir şeyde tasarruf edemez. Gökler ve yer, O Sübhânehu'dan başka her şeyden kinayedir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra O'na döndürüleceksiniz” buyruğu ise { لَهُ مُلْكُ } ifadesine matuftur; sanki şefaatin asıl faydasının görüleceği ahiretin mâlikiyetine açık bir nass ve O Azze ve Celle'den başkasından mecazi/zahirî mülkiyetin kesilmesine bir işarettir.

وجوز أن يكون عطفا على قوله تعالى: لِلَّهِ الشَّفاعَةُ وجعله في البحر تهديدا لهم كأنه قيل: ثم إليه ترجعون فتعلمون أنهم لا يشفعون لكم ويخيب سعيكم في عبادتهم، وتقديم إِلَيْهِ للفاصلة وللدلالة على الحصر إذ المعنى إليه تعالى لا إلى أحد غيره سبحانه لا استقلالا ولا اشتراكا ترجعون وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ أي مفردا بالذكر ولم تذكر معه آلهتهم، وقيل: أي إذا قيل لا إله إلا الله اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أي انقبضت ونفرت كما في قوله تعالى: وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً [الإسراء: ٧٦] وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ فرادى أو مع ذكر الله ﷿ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ لفرط افتتانهم بهم ونسيانهم حق الله تعالى، وقد بولغ في بيان حالهم القبيحة حيث بين الغاية فيهما فإن الاستبشار أن يمتلىء القلب سرورا حتى ينبسط له بشرة الوجه، والاشمئزاز أن يمتلىء غيظا وغما ينقبض عنه أديم الوجه كما يشاهد في وجه العابس المحزون، وإِذا الأولى شرطية محلها النصب على الظرفية وعاملها الجواب عند الأكثرين وهو اشْمَأَزَّتْ أو الفعل الذي يليها وهو ذُكِرَ عند أبي حيان وجماعة، وليست مضافة إلى الجملة التي تليها عندهم، وكذا إِذا الثانية فالعامل فيها إما ذُكِرَ بعدها وإما يَسْتَبْشِرُونَ وإِذا الثالثة فجائية رابطة لجملة الجزاء بجملة الشرط كالفاء، فعلى القول بحرفيتها لا يعمل فيها شيء وعلى القول باسميتها وأنها ظرف زمان أو مكان عاملها هنا خبر المبتدأ بعدها، وقال الزمخشري: عاملها فعل مقدر مشتق من لفظ المفاجأة تقديره فاجاؤوا وقت الاستبشار فهي مفعول به، وجوز أن تكون فاعلا على معنى فاجأهم وقت الاستبشار، وهذا الفعل المقدر هو جواب إذا الثانية فتتعلق به بناء على قول الأكثرين من أن العامل في إذا جوابها، ولا يلزم تعلق ظرفين بعامل واحد لأن الثاني منهما ليس منصوبا على الظرفية.

{ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ } buyruğuna matuf olması da caiz görülmüştür. el-Bahr'da bu ifade onlar için bir tehdit kılınmıştır; sanki şöyle denilmiştir: "Sonra O'na döndürüleceksiniz de onların size şefaat edemeyeceğini bileceksiniz ve onlara ibadet etme çabanız boşa çıkacaktır." { إِلَيْهِ } lafzının öne alınması fâsıla için ve hasre delalet etmek içindir; zira mana: "Müstakil olarak da ortaklaşa da O Sübhânehu'dan başka hiçbir kimseye değil, sadece Allah Teâlâ'ya döndürüleceksiniz" demektir. { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ } “Allah bir olarak anıldığı zaman”, yani zikirde tek tutulup ilahları O'nunla beraber anılmadığı vakit -ki "Lâ ilâhe illallâh denildiği vakit" şeklinde de söylenmiştir-, { اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir”, yani Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } [el-İsrâ: 46] ayetinde olduğu gibi daralır ve nefretle kaçar. { وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başkaları anıldığı zaman ise”, tek başlarına veya Allah Azze ve Celle'nin zikriyle beraber [anıldıklarında], { إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “bir de bakarsın sevinirler”; onlara aşırı derecede meftun olmaları ve Allah Teâlâ'nın hakkını unutmaları sebebiyle. Her ikisinde de son dereceye ulaştıkları beyan edilerek çirkin halleri mübalağalı bir şekilde anlatılmıştır; zira istibşâr (sevinç), yüz derisini açacak/güldürecek derecede kalbin sevinçle dolmasıdır; işmi'zâz (tiksinme) ise, asık suratlı ve kederli kimsenin yüzünde müşahede edildiği gibi, yüz derisini büzüştürecek derecede kalbin öfke ve kederle dolmasıdır. Birinci { إِذا } şart edatıdır, zarfiyet üzere mansuptur; çoğunluğa göre amili cevap olan { اشْمَأَزَّتْ } fiilidir; Ebû Hayyân ve bir gruba göre ise kendisini takip eden { ذُكِرَ } fiilidir ve onlara göre kendisini takip eden cümleye muzaf değildir. İkinci { إِذا } da böyledir; amili ya sonrasındaki { ذُكِرَ } yahut { يَسْتَبْشِرُونَ } fiilidir. Üçüncü { إِذا } ise fâ gibi ceza cümlesini şart cümlesine bağlayan fücâiyedir (sürprizlik bildiren edattır). Harf olduğu görüşüne göre onda hiçbir şey amel etmez; isim olduğu, zaman veya mekan zarfı olduğu görüşüne göre ise buradaki amili kendisinden sonraki mübtedanın haberidir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Amili, sürpriz (müfâceet) lafzından türetilmiş takdirî bir fiildir; takdiri "sevinme vaktine ansızın girdiler" (fâceû vakte'l-istibşâr) şeklindedir, dolayısıyla mef'ûlün bihtir. "Sevinme vakti onları ansızın bastırdı" manasında fâil olması da caiz görülmüştür. Bu takdirî fiil, ikinci izâ'nın cevabıdır; dolayısıyla izâ'da amilin onun cevabı olduğu çoğunluğun görüşüne binaen ona taalluk eder. İki zarfın tek bir amile taalluk etmesi gerekmez; çünkü ikincisi zarfiyet üzere mansup değildir.

نعم قيل على الزمخشري: إنه لا سلف له فيما ذهب إليه، وأنت تعلم أن الرجل في العربية لا يقلد غيره، ومن العجيب قول الحوفي إن إِذا الثالثة ظرفية جيء بها تكرارا لإذا قبلها وتوكيدا وقد حذف شرطها والتقدير إذا كان ذلك هم يستبشرون، ولا ينبغي أن يلتفت إليه أصلا، والآية في شأن المشركين مطلقا. وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أنه فسر الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ بأبي جهل بن هشام والوليد بن عقبة وصفوان وأبيّ بن خلف، وفسر الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ باللات والعزى وكأن ذلك تنصيص على بعض أفراد العام. وأخرج ابن المنذر وغيره عن مجاهد أن الآية حكت ما كان من المشركين يوم قرأ النبي ﷺ وَالنَّجْمِ [النجم: ١] عند باب الكعبة: وهذا أيضا لا ينافي العموم كما لا يخفى، وقد رأينا كثيرا من الناس على نحو هذه الصفة التي وصف الله تعالى بها المشركين يهشون

Evet, Zemahşerî'ye gittiği bu görüşte hiçbir selefi olmadığı söylenmiştir; fakat sen bilirsin ki bu zat Arap dilinde başkasını taklit etmez. Havfî'nin, üçüncü { إِذا } lafzının zarfiye olduğunu, önceki izâ'nın tekrarı ve teyidi olarak getirildiğini, şartının hazfedildiğini ve takdirin "bu olduğu zaman onlar sevinirler" şeklinde olduğunu söylemesi ise şaşılacak bir durumdur ve buna asla itibar edilmemelidir. Ayet mutlak olarak müşrikler hakkındadır. İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o, { الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } ifadesini Ebû Cehil b. Hişâm, Velîd b. Ukbe, Safvân ve Übey b. Halef ile; { الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } ifadesini ise Lât ve Uzzâ ile tefsir etmiştir. Bu adeta genel lafzın bazı fertlerini açıkça belirtmek kabilindendir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Mücâhid'den rivayet etmiştir ki ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin kapısı yanında { وَالنَّجْمِ } [en-Necm: 1] suresini okuduğu gün müşriklerden sâdır olan durumu hikaye etmiştir. Bu da gizli olmadığı üzere genelliğe mani değildir. Biz de Allah Teâlâ'nın müşrikleri kendisiyle nitelediği bu vasıf üzere nice insanlar gördük ki,

لذكر أموات يستغيثون بهم ويطلبون منهم ويطربون من سماع حكايات كاذبة عنهم توافق هواهم واعتقادهم فيهم ويعظمون من يحكي لهم ذلك وينقبضون من ذكر الله تعالى وحده ونسبة الاستقلال بالتصرف إليه ﷿ وسرد ما يدل على مزيد عظمته وجلاله وينفرون ممن يفعل ذلك كل النفرة وينسبونه إلى ما يكره، وقد قلت يوما لرجل يستغيث في شدة ببعض الأموات وينادي يا فلان أغثني فقلت له: قل يا الله فقد قال سبحانه: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ [البقرة: ١٨٦] فغضب وبلغني أنه قال: فلان منكر على الأولياء، وسمعت عن بعضهم أنه قال: الولي أسرع إجابة من الله ﷿ وهذا من الكفر بمكان نسأل الله تعالى أن يعصمنا من الزيغ والطغيان.

kendilerinden yardım diledikleri ve talepte bulundukları ölülerin anılmasıyla neşelenirler; onlar hakkında kendi hevalarına ve onlara dair inançlarına uygun yalan hikayeleri dinlemekten zevk alırlar, bunu kendilerine anlatanı yüceltirler; tek başına Allah Teâlâ'nın zikredilmesinden, tasarrufta tek ve müstakil oluşunun O Azze ve Celle'ye nispet edilmesinden ve O'nun azamet ve celalinin fazlalığına delalet eden hususların sayılmasından ise daralır, bunu yapan kimseden alabildiğine nefret eder ve onu hoşlanmadığı şeylerle itham ederler. Bir gün darlık anında bazı ölülerden yardım dileyip "Ey filan, bana yardım et!" diye feryat eden bir adama şöyle demiştim: "Yâ Allah de! Zira O Sübhânehu: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } [el-Bakara: 186] “Kullarım sana beni sorduklarında, şüphesiz ben yakınım; bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim” buyurmuştur." Bunun üzerine öfkelendi ve kulağıma geldiğine göre: "Filanca velileri inkar ediyor" demiştir. Bazılarından da: "Veli, Allah Azze ve Celle'den daha çabuk icabet eder" dediğini işittim ki bu son derece açık bir küfürdür. Allah Teâlâ'dan bizi sapmaktan ve taşkınlıktan korumasını niyaz ederiz.

قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ أمر بالدعاء والالتجاء إلى الله تعالى لما قاساه في أمر دعوتهم وناله من شدة شكيمتهم في المكابرة والعناد فإنه تعالى القادر على الأشياء بجملتها والعالم بالأحوال برمتها، والمقصود من الأمر بذلك بيان حالهم ووعيدهم وتسلية حبيبه الأكرم ﷺ وأن جده وسعيه معلوم مشكور عنده ﷿ وتعليم العباد الالتجاء إلى الله تعالى والدعاء بأسمائه العظمى، ولله تعالى در الربيع بن خيثم فإنه لما سئل عن قتل الحسين رضي الله تعالى عنه تأوه وتلا هذه الآية، فإذا ذكر لك شيء مما جرى بين الصحابة قل: اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ إلخ فإنه من الآداب التي ينبغي أن تحفظ، وتقديم المسند إليه في أَنْتَ تَحْكُمُ للحصر أي أنت تحكم وحدك بين العباد فيما استمر اختلافهم فيه حكما يسلمه كل مكابر معاند ويخضع له كل عات مارد وهو العذاب الدنيوي أو الأخروي، والمقصود من الحكم بين العباد الحكم بينه ﵊ وبين هؤلاء الكفرة.

{ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen alemi bilen Allah'ım! Kullarının arasında, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında Sen hüküm vereceksin'”; onları davet hususunda çektiği sıkıntılar ile onların kibir ve inattaki dikbaşlılıklarından kendisine ulaşan eziyetler sebebiyle Allah Teâlâ'ya dua ve iltica etme emridir; zira O Teâlâ her şeye kadirdir ve bütün halleri eksiksiz bilendir. Bununla emredilmekten maksat, onların halini ve tehdit edildiklerini beyan etmek, O'nun pek kerim Sevgilisini sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek, onun gayret ve çabasının Allah Azze ve Celle katında bilindiğini ve şükranla karşılandığını bildirmek, kullara Allah Teâlâ'ya sığınmayı ve O'nun en yüce isimleriyle dua etmeyi öğretmektir. Rebî' b. Huseym ne güzel yapmıştır ki, Hz. Hüseyin'in -radıyallâhu teâlâ anh- şehadeti kendisine sorulduğunda ah çekmiş ve bu ayeti okumuştur. Sahabe arasında cereyan eden hadiselerden bir şey sana zikredildiğinde sen de: "Allâhümme fâtıra's-semâvâti..." de; çünkü bu, korunması gereken edeplerdendir. { أَنْتَ تَحْكُمُ } ifadesinde müsnedün ileyhin öne alınması hasr içindir; yani kulların üzerinde ihtilafa devam ettikleri hususlarda her kibirli inatçının teslim olacağı, her azgın serkeşin boyun eğeceği bir hükümle -ki o dünyevî veya uhrevî azaptır- kullar arasında yalnız Sen hüküm verirsin. Kullar arasında hükmetmekten maksat ise onun aleyhisselâm ile bu kafirler arasında hüküm vermektir.

وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً إلخ قيل مستأنف مسوق لبيان آثار الحكم الذي استدعاه النبي ﷺ وغاية شدته وفظاعته أي لو أن لهم جميع ما في الدنيا من الأموال والذخائر وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ أي لجعلوا كل ذلك فدية لأنفسهم من العذاب السيء الشديد وقيل الجملة معطوفة على مقدر والتقدير فأنا أحكم بينهم وأعذبهم ولو علموا ذلك ما فعلوا ما فعلوا، والأول أظهر، وليس المراد إثبات الشرطية بل التمثيل لحالهم بحال من يحاول التخلص والفداء مما هو فيه بما ذكر فلا يتقبل منه، وحاصله أن العذاب لازم لا يخلصون منه ولو فرض هذا المحال ففيه من الوعيد والإقناط ما لا يخفى.

{ وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Zulmedenlerin yeryüzünde olanların hepsi... olsaydı” ve devamı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in talep ettiği hükmün eserlerini, son derece şiddetini ve dehşetini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâf cümlesidir; yani dünyadaki bütün mallar ve hazineler onların olsaydı { وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “ve onunla birlikte bir misli daha olsaydı, kıyamet gününde azabın kötülüğünden [kurtulmak için] elbette onu fidye verirlerdi”; yani o pek kötü ve şiddetli azaptan kurtulmak için bütün bunları kendilerine fidye yaparlardı. Bu cümlenin takdirî bir ifadeye matuf olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: "Ben aralarında hükmeder ve onlara azap ederim; şayet bunu bilselerdi yaptıklarını yapmazlardı." Birinci görüş daha zahirdir. Burada murat şartın tahakkukunu ispatlamak değil, bilakis onların halini, içinde bulunduğu durumdan zikredilen şeylerle kurtulmaya ve fidye vermeye çalışan fakat kendisinden kabul edilmeyen kimsenin haline benzetmektir. Neticesi şudur: Bu imkansız farz edilse bile azap kaçınılmazdır ve ondan kurtulamazlar; bunda ise gizli kalmayacak derecede bir tehdit ve ümitsiz bırakma vardır.

وقوله تعالى: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ أي ظهر لهم من فنون العقوبات ما لم يكن في حسابهم زيادة مبالغة في الوعيد، ونظير ذلك في الوعد قوله تعالى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السجدة: ١٧] والجملة قيل: الظاهر أنها حال من فاعل (افتدوا) .

Allah Teâlâ'nın: { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Ve hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıktı” buyruğu, tehditte mübalağayı artırmak üzere hiç hesap etmedikleri türlü türlü azapların kendilerine zahir olduğunu ifade eder. Vaad konusundaki benzeri ise Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } [es-Secde: 17] “Hiçbir nefis onlar için ne göz aydınlıkları saklandığını bilmez” buyruğudur. Bu cümlenin zahir olan görüşe göre "iftedev" fiilinin failinden hal olduğu söylenmiştir.

وَبَدا لَهُمْ حين تعرض عليهم صحائفهم سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا أي الذي كسبوه وعملوه على أن ما موصولة أو كسبهم وعملهم على أنها مصدرية، وإضافة سَيِّئاتُ على معنى من أو اللام وَحاقَ أي أحاط بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أي جزاء ذلك على أن الكلام على تقدير المضاف أو على أن هناك مجازا بذكر السبب وإرادة مسببه، وما محتملة للموصولية والمصدرية أيضا فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا إخبار عن الجنس بما يغلب فيه، وقيل: المراد بالإنسان حذيفة بن المغيرة، وقيل: الكفرة ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا أي أعطيناه إياها تفضلا فإن التخويل على ما قيل مختص به لا يطلق على ما أعطي جزاء قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ أي على علم مني بوجوه كسبه أو بأني سأعطاه لما لي من الاستحقاق أو على علم من الله تعالى بي وباستيجابي، وإنما للحصر أي ما أوتيته لشيء من الأشياء إلا لأجل علم، والهاء للنعمة، والتذكير لتأويلها بشيء من النعم، والقرينة على ذلك التنكير، وقيل: لأنها بمعنى الإنعام، وقيل: لأن المراد بها المال، وقيل: لأنها تشتمل على مذكر ومؤنث فغلب المذكر، وجوز أن يكون لما في إِنَّما على أنها موصولة أي إن الذي أوتيته كائن على علم ويبعد موصوليتها كتابتها متصلة

{ وَبَدا لَهُمْ } “Ve onlara göründü”, amel defterleri kendilerine arz edildiği sırada; { سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا } “kazandıkları şeylerin kötülükleri”, yani "mâ"nın mevsûle olmasına binaen kazandıkları ve işledikleri şeylerin kötülükleri yahut masdariye olmasına binaen kazançlarının ve amellerinin kötülükleri [karşılarına çıktı]. { سَيِّئاتُ } kelimesinin izafeti min veya lâm anlamındadır. { وَحاقَ بِهِمْ } “Ve onları kuşattı”; { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “alay edip durdukları şey”, yani sözün muzaf takdiri üzere olmasına yahut sebebin zikredilip müsebbebin murat edilmesiyle bir mecaz bulunmasına binaen onun cezası [onları kuşattı]. Buradaki "mâ"nın da mevsûle veya masdariye olma ihtimali vardır. { فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize dua eder”; cinste galip olan durum hakkında bir haberdir. İnsandan muradın Huzeyfe b. el-Muğîre olduğu da söylenmiştir, kafirler olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا } “Sonra tarafımızdan ona bir nimet bağışladığımız zaman”, yani bir lütuf olarak ona o nimeti verdiğimiz vakit; zira söylenildiğine göre "tahvîl" (bahşetme) karşılıksız lütfa mahsustur, karşılık olarak verilen şey hakkında kullanılmaz. { قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } “'Bu bana ancak bir ilim sayesinde verildi' der”; yani onu kazanma yollarını bilmem sayesinde veya layık oluşumdan ötürü bana verileceğini bilmem sayesinde yahut Allah Teâlâ'nın beni ve hak edişimi bilmesi sayesinde [verildi der]. { إِنَّما } hasr içindir; yani "O bana hiçbir şey sebebiyle değil, sadece bir ilim sebebiyle verildi" demektir. Zamir nimete aittir; müzekker getirilmesi onun "nimetlerden bir şey" diye tevil edilmesindendir ve buna karine nekire oluşudur. "İn'âm" (nimet verme) manasında olduğu için yahut muradın mal olması sebebiyle veya müzekker ile müennesi kapsayıp da müzekkerin tağlib edilmesi sebebiyle böyle olduğu da söylenmiştir. Mevsûle kabul edilerek { إِنَّما } terkibindeki "mâ"ya ait olması da caiz görülmüştür; yani "Bana verilen şey bir ilim üzeredir" demektir; ancak Mushaflarda bitişik yazılmış olması mevsûle olma ihtimalini uzak kılmaktadır.

في المصاحف بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ رد لقوله ذلك، والضمير للنعمة باعتبار لفظها كما أن الأول لها باعتبار معناها، واعتبار اللفظ بعد اعتبار المعنى جائز وإن كان الأكثر العكس، وجوز أن يكون التأنيث باعتبار الخبر، وقيل: هو ضمير الإتيان وقرىء بالتذكير فهو للنعمة أيضا كالذي مر أو للإتيان أي ليس الأمر كما يقول بل ما أوتيه امتحان له أيشكر أم يكفر، وأخبر عنه بالفتنة مع أنه آلة لها لقصد المبالغة، ونحو هذا يقال على تقدير عود الضمير للإتيانة أو الإتيان وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ إن الأمر كذلك وهذا ظاهر في أن المراد بالإنسان الجنس إذ لو أريد العهد لقيل لكنه لا يعلم أو لكنهم لا يعلمون وإرادة العهد هناك وإرجاع الضمير للمطلق هنا على أنه استخدام نظير عندي درهم ونصفه تكلف.

{ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ } “Bilakis o bir imtihandır”, onun bu sözüne bir reddiyedir. Zamir, ilki manası itibariyle olduğu gibi, lafzı itibariyle nimete aittir. Mananın dikkate alınmasından sonra lafzın dikkate alınması caizdir; her ne kadar çoğunlukla tersi olsa da. Müennesliğin habere göre olması da caiz görülmüştür. "Verme" (ityân) fiilinin zamiri olduğu da söylenmiştir; müzekker olarak da okunmuştur ki o takdirde tıpkı geçen izah gibi ya nimete yahut vermeye aittir. Yani durum onun dediği gibi değildir; bilakis kendisine verilen şey şükür mü edecek yoksa nankörlük mü edecek diye onun için bir imtihandır. O imtihanın aleti olduğu halde mübalağa kastıyla bizzat "fitne/imtihan" olarak haber verilmiştir. Zamirin vermeye (ityâne veya ityân) dönmesi takdirinde de buna benzer şeyler söylenir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”, durumun böyle olduğunu bilmezler. Bu ifade, insandan muradın cins olduğuna dair açıktır; zira ahd-i zihnî/haricî murat edilseydi "fakat o bilmez" yahut "fakat onlar bilmezler" denilirdi. Orada ahdin murat edilip burada zamirin "yanımda bir dirhem ve onun yarısı [yani başka bir yarım] var" örneğindeki istihdam sanatı üzere mutlak olana döndürülmesi külfetli bir tevildir.

والفاء للعطف وما بعدها عاطف على قوله تعالى: وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ إلخ وهي لترتيبه عليه والغرض منه التهكم والتحميق، وفيه ذمهم بالمناقضة والتعكيس حيث إنهم يشمئزون عن ذكر الله تعالى وحده ويستبشرون بذكر الآلهة فإذا مسهم ضر دعوا من اشمأزوا من ذكره دون من استبشروا بذكره، وهذا كما تقول: فلان يسيء إلى فلان فإذا احتاج سأله فأحسن إليه، ففي الفاء استعارة تبعية تهكمية، وقيل: يجوز أن تكون للسببية داخلة على السبب لأن ذكر المسبب يقتضي ذكر سببه لأن ظهور ما لم يكونوا يحتسبون إلخ مسبب عما بعد الفاء إلا أنه يتكرر مع قوله تعالى الآتي: والَّذِينَ ظَلَمُوا منهم إلى آخره إن لم يتغايرا بكون أحدهما في الدنيا والآخرة في الأخرى، وإلى ما قدمنا ذهب الزمخشري، والجمل الواقعة في البين عليه أعني قوله سبحانه: قُلِ اللَّهُمَّ- إلى- يَسْتَهْزِؤُنَ اعتراض مؤكد للإنكار عليهم، وزعم أبو حيان أن في ذلك تكلفا واعتراضا بأكثر من جملتين وأبو علي الفارسي لا يجيز الاعتراض بجملتين فكيف يجيزه بالأكثر، وأنا أقول: لا بأس بذلك لا سيما وقد تضمن معنى دقيقا لطيفا، والفارسي محجوج بما ورد في كلام العرب من ذلك قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ضمير قالَهَا لقوله تعالى: إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ [القصص: ٧٨] لأنها كلمة أو جملة. وقرىء بالتذكير أي القول أو الكلام المذكور، والذين من قبلهم قارون وقومه فإنه قال ورضوا به فالإسناد من باب إسناد ما للبعض إلى الكل وهو مجاز عقلي.

Fâ harfi atıf içindir ve sonrasındaki kısım Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ } buyruğuna ve devamına matuftur; onun üzerine tertip içindir ve bundan maksat alay etmek ve ahmaklıklarını ortaya koymaktır. Bunda, çelişki ve tutarsızlık sebebiyle onları yermek vardır; şöyle ki onlar tek başına Allah Teâlâ anıldığında tiksinmekte, ilahlar anıldığında ise sevinmektedirler; kendilerine bir zarar dokunduğunda ise sevindiklerine değil, anılmasından tiksindikleri zata dua etmektedirler. Bu, tıpkı senin: "Filanca filancaya kötülük eder, ama muhtaç olunca ondan ister, o da ona iyilik eder" demen gibidir. Dolayısıyla fâ harfinde istihzâî bir tebeî istiare vardır. Sebebiye olup sebebin üzerine dahil olmasının caiz olduğu da söylenmiştir; zira müsebbebin zikri sebebinin zikrini gerektirir; çünkü hiç hesap etmedikleri şeylerin ortaya çıkması fâ'dan sonrakinin müsebbebidir (sonucudur). Ancak bu, biri dünyada diğeri ahirette olmak üzere farklı kılınmazlarsa, gelecek olan: { والَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } ayetiyle bir tekrar oluşturur. Önceden takdim ettiğimiz görüşe Zemahşerî gitmiştir; ona göre arada yer alan cümleler -yani O Sübhânehu'nun: { قُلِ اللَّهُمَّ } ayetinden { يَسْتَهْزِؤُنَ } kelimesine kadar olan kısım- onları inkarı pekiştiren bir itiraziyyedir (ara cümledir). Ebû Hayyân bunda bir külfet ve ikiden fazla cümleyle yapılmış bir itiraz bulunduğunu, Ebû Ali el-Fârisî'nin iki cümleyle itirazı caiz görmezken daha fazlasına nasıl izin vereceğini iddia etmiştir. Ben derim ki: Bunda hiçbir sakınca yoktur, hele ki dakik ve latif bir mana ihtiva etmişken; el-Fârisî ise Arap kelamında buna dair gelen delillerle ilzam edilmiştir (reddedilmiştir). { قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de bunu söylemişti”; { قالَهَا } fiilindeki zamir, bir kelime veya cümle olduğu için Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } [el-Kasas: 78] sözüne aittir. Zikredilen söz veya kelam kastedilerek müzekker olarak da okunmuştur. Onlardan öncekiler ise Kârûn ve onun kavmidir; zira o söylemiş, onlar da buna rıza göstermişlerdir. Dolayısıyla isnad, parçaya ait olanı bütüne isnat etme kabilindendir ve aklî mecazdır.

وجوز أن يكون التجوز في الظرف فقالها الذين من قبلهم بمعنى شاعت فيهم، والشائع الأول، والمراد قالوا مثل هذه المقالة أو قالوها بعينها ولاتحاد صورة اللفظ تعد شيئا واحدا في العرف فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ من متاع الدنيا ويجمعونه منه.

Mecazın zarfta olması da caiz görülmüştür; yani onlardan öncekilerin onu söylemesi "aralarında yaygınlaştı" manasındadır; yaygın olan ise birinci görüştür. Murat, bu sözün benzerini söyledikleri veya bizzat aynısını söyledikleridir; lafız suretinin birliğinden ötürü örfte tek bir şey sayılır. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı”, dünya metaından elde edip biriktirdikleri şeyler onlardan hiçbir şeyi savamadı.

فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا أي أصابهم جزاء سيئات كسبهم أو الذي كسبوه على أن الكلام بتقدير مضاف أو أنه تجوز بالسيئات عما تسبب عنها وقد يقال لجزاء السيئة سيئة مشاكلة نحو قوله تعالى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فيكون ما هنا من المشاكلة التقديرية، وإذا كان المعنى على جعل جزاء جميع ما كسبوا سيئا دل الكلام على أن جميع ما كسبوا سيء إذ لو كان فيه حسن جوزي عليه جزاء حسنا، وفيه من ذمهم ما فيه.

{ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا } “Böylece kazandıkları şeylerin kötülükleri onlara isabet etti”; yani kelamın muzaf takdiri üzere olmasına yahut kötülük lafzıyla onun sebep olduğu şeyden mecaz yapılmasına binaen kazançlarının veya kazandıkları şeylerin kötülüklerinin cezası onlara isabet etti. Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” buyruğunda olduğu gibi müşâkele yoluyla kötülüğün cezasına da "kötülük" denilebilir; dolayısıyla buradaki durum takdirî müşâkele kabilindendir. Mana, kazandıkları her şeyin cezasının kötü kılınması üzere olunca, bu söz onların kazandığı her şeyin kötü olduğuna delalet eder; zira içinde güzel bir şey olsaydı ona güzel bir mükafat verilirdi. Bunda onları alabildiğine yerme vardır.

وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ المشركين، ومِنْ للبيان فإنهم كلهم كانوا ظالمين إذا الشرك ظلم عظيم أو للتبعيض فالمراد بالذين ظلموا من أصر على الظلم حتى تصيبهم قارعة وهم بعض منهم سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا كما أصاب الذين من قبلهم، والمراد به العذاب الدنيوي وقد قحطوا سبع سنين، وقتل ببدر صناديدهم وقيل العذاب الأخروي، وقيل: الأعم، ورجح الأول بأنه الأوفق للسياق، وأشير بقوله تعالى: وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ أي بفائتين على ما قيل إلى العذاب الأخروي.

{ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ } “Bunlardan zulmedenlere gelince”, bu müşriklerden [zulmedenlere]. { مِنْ } harfi beyan içindir; zira onların hepsi zalim idiler, çünkü şirk büyük bir zulümdür. Yahut teb'îz (kısmîlik) içindir; o takdirde zulmedenlerden murat, kendilerine büyük bir felaket çarpıncaya kadar zulümde ısrar edenlerdir ki bunlar onların bir kısmıdır. { سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا } “kazandıklarının kötülükleri onlara da isabet edecektir”; tıpkı kendilerinden öncekilere isabet ettiği gibi. Bundan murat dünyevî azaptır; nitekim yedi yıl kıtlık çekmişler ve Bedir'de ileri gelen elebaşları öldürülmüştür. Ahiret azabı olduğu da söylenmiştir; daha genel olduğu da söylenmiştir. Birincisi bağlama en uygun olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. Söylenildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “ve onlar [bizi] aciz bırakacak/kurtulup kaçacak değillerdir” buyruğu ile ahiret azabına işaret edilmiştir.

أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أن يبسطه له وَيَقْدِرُ لمن يشاء أن يقدر له من غير أن

{ أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bilmediler mi ki, şüphesiz Allah rızkı dilediğine genişletir”, [rızkı] kendisine genişletmeyi dilediği kimseye; { وَيَقْدِرُ } “ve daraltır”, [rızkı] kendisine daraltmayı dilediği kimseye daraltır;

يكون لأحد ما مدخل في ذلك حيث حبس عنهم الرزق سبعا ثم بسطه لهم سبعا إِنَّ فِي ذلِكَ الذي ذكر لَآياتٍ دالة على أن الحوادث كافة من الله تعالى شأنه والأسباب في الحقيقة ملغاة لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إذ هم المستدلون بها على مدلولاتها قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أي أفرطوا في المعاصي جائين عليها، وأصل الإسراف الإفراط في صرف المال ثم استعمل فيما ذكر مجازا بمرتبتين على ما قيل، وقال الراغب: هو تجاوز الحد في كل فعل يفعله الإنسان وإن كان ذلك في الإنفاق أشهر وهذا ظاهر في أنه حقيقة فيما ذكرنا وهو حسن.

hiçbir kimsenin bunda herhangi bir dahli olmaksızın [bunu yapar]; nitekim rızkı yedi yıl onlardan kısmış, sonra yedi yıl onlara genişletmiştir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”, zikredilen bu hususta; { لَآياتٍ } “elbette ayetler (deliller) vardır”, bütün hadiselerin şanı yüce olan Allah Teâlâ'dan olduğuna ve sebeplerin hakikatte hükümsüz bulunduğuna delalet eden [deliller vardır]; { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için”, zira onlarla delalet ettikleri manalara istidlal edenler yalnız onlardır. { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!'”; yani aleyhlerine olacak şekilde günahlarda aşırıya gidenler! İsrafın aslı mal harcamada aşırıya gitmektir; sonra söylenildiğine göre iki mertebeli bir mecazla bu zikredilen hususta kullanılmıştır. Râgıb ise şöyle demiştir: "İsraf, harcamada daha meşhur olsa bile insanın yaptığı her fiilde haddi aşmasıdır." Bu açıklama, zikrettiğimiz hususta hakikat olduğunu göstermektedir ve güzeldir.

وضمن معنى الجناية ليصح تعديه بعلى والمضمن لا يلزم فيه أن يكون معناه حقيقيا، وقيل: هو مضمن معنى الحمل، وحمل غير واحد الإضافة في عِبادِيَ على العهد أو على التشريف، وذهبوا إلى أن المراد بالعباد المؤمنون وقد غلب استعماله فيهم مضافا إليه ﷿ في القرآن العظيم فكأنه قيل: أيها المؤمنون المذنبون لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ أي لا تيأسوا من مغفرته سبحانه وتفضله ﷿ على أن المغفرة مدرجة في الرحمة أو أن الرحمة مستلزمة لها لأنه لا يتصور الرحمة لمن لم يغفر له، وتعليل النهي بقوله تعالى:

{ عَلى } harfiyle geçişli olmasının sahih olması için "cinayet işleme/haksızlık etme" (cinâyet) manasını tazammun etmiştir; tazammun ettirilen kelimenin anlamının hakiki olması gerekmez. "Yükleme" (haml) manasını tazammun ettiği de söylenmiştir. Birçok alim { عِبادِيَ } ifadesindeki izafeti ahd veya teşrif (şereflendirme) manasına hamletmiş; kullardan muradın müminler olduğu görüşüne gitmişlerdir; nitekim Kur'ân-ı Azîm'de O Azze ve Celle'ye muzaf olarak kullar kelimesinin müminler hakkında kullanımı galip gelmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Ey günahkar müminler! { لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin”; yani O Sübhânehu'nun mağfiretinden ve O Azze ve Celle'nin lütfundan ümit kesmeyin. Mağfiret ya rahmetin içine dahildir yahut rahmet mağfireti gerektirir; zira kendisi bağışlanmayan kimse için rahmet tasavvur edilemez. Yasağın Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla gerekçelendirilmesi:

إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً يقتضي دخولها في المعلل، والتذييل بقوله سبحانه: إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ كالصريح في ذلك، وجوز أن يكون في الكلام صنعة الاحتباك كأنه قيل: لا تقنطوا من رحمة الله ومغفرته إن الله يغفر الذنوب جميعا ويرحم، وفيه بعد، وقالوا: المراد بمغفرة الذنوب التجافي عنها وعدم المؤاخذة بها في الظاهر والباطن وهو المراد بسترها، وقيل: المراد بها محوها من الصحائف بالكلية مع التجافي عنها وأن الظاهر إطلاق الحكم وتقييده بالتوبة خلاف الظاهر كيف لا وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨] ظاهر في الإطلاق فيما عدا الشرك، ويشهد للإطلاق أيضا أمور، الأول نداؤهم بعنوان العبودية فإنها تقتضي المذلة وهي أنسب بحال العاصي إذا لم يتب واقتضاؤها للترحم ظاهر. الثاني الاختصار الذي تشعر به الإضافة إلى ضميره تعالى فإن السيد من شأنه أن يرحم عبده ويشفق عليه. الثالث تخصيص ضرر الإسراف المشعرة به «على» بأنفسهم فكأنه قيل: ضرر الذنوب عائد عليهم لا علي فيكفي ذلك من غير ضرر آخر كما في المثل أحسن إلى من أساء كفى المسيء إساءته، فالعبد إذا أساء ووقف بين يدي سيده ذليلا خائفا عالما بسخط سيده عليه ناظرا لإكرام غيره ممن أطاع لحقه ضرر إذ استحقاق العقاب عقاب عند ذوي الألباب.

{ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar”; mağfiretin illetlendirilen (rahmet) kavramına dahil olmasını gerektirir. O Sübhânehu'nun: { إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuyla yapılan fezleke (tazyîl) ise bunda adeta sarihtir. Kelamda ihtibâk sanatının bulunması da caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: "Allah'ın rahmetinden ve mağfiretinden ümit kesmeyin; şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar ve merhamet eder." Bunda bir uzaklık vardır. Dediler ki: Günahların bağışlanmasından murat, onlardan vazgeçilip zahirde ve bâtında onlarla muaheze edilmemektir ki günahların örtülmesinden murat da budur. Muradın, vazgeçilmekle birlikte defterlerden tamamen silinmesi olduğu da söylenmiştir; zahir olan hükmün mutlak olmasıdır ve onu tövbe ile kayıtlamak zahire aykırıdır. Nasıl olmasın ki Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” buyruğu şirk dışındakilerde mutlaklık ifade etmede açıktır. Mutlaklığa şu hususlar da şahitlik eder: Birincisi: Onlara kulluk unvanıyla nida edilmesidir; zira kulluk zilleti gerektirir ve bu da tövbe etmediği takdirde günahkarın haline en uygun olandır; merhamet edilmeyi gerektirmesi ise açıktır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın zamirine yapılan izafetin hissettirdiği yakınlık/ihtisastır; zira efendinin şanından olan, kuluna merhamet ve şefkat göstermesidir. Üçüncüsü: { عَلى } harfinin hissettirdiği israf zararının bizzat onların nefislerine tahsis edilmesidir; sanki şöyle denilmiştir: Günahların zararı bana değil onlara aittir; dolayısıyla "Kötülük yapana iyilik et; kötüye kendi kötülüğü yeter" darbımeselinde olduğu gibi başka bir zarara gerek kalmaksızın bu yeterlidir. Kul kötülük yapıp efendisinin huzurunda zelil, korku içinde, efendisinin kendisine olan gazabını bilerek ve itaat eden diğer kimselere yapılan ikramı seyrederek durduğu vakit bir zarara uğramış olur; zira akıl sahipleri nezdinde azabı hak etmek de bir azaptır.

الرابع النهي عن القنوط مطلقا عن الرحمة فضلا عن المغفرة وإطلاقها. الخامس إضافة الرحمة إلى الاسم الجليل المحتوي على جميع معاني الأسماء على طريق الالتفات فإن ذلك ظاهر في سعتها وهو ظاهر في شمولها التائب وغيره. السادس التعليل بقوله تعالى إِنَّ اللَّهَ إلخ فإن التعليل يحسن مع الاستبعاد وترك القنوط من الرحمة مع عدم التوبة أكثر استبعادا من تركه مع التوبة. السابع وضع الاسم الجليل فيه موضع الضمير لإشعاره بأن المغفرة من مقتضيات ذاته لا لشيء آخر من توبة أو غيرها. الثامن تعريف الذنوب فإنه في مقام التمدح ظاهر في الاستغراق فتشمل الذنب الذي يعقبه التوبة والذي لا تعقبه. التاسع التأكيد بالجميع. العاشر التعليل- بأنه هو- إلخ. الحادي عشر التعبير بالغفور فإنه صيغة مبالغة وهي إن كانت باعتبار الكم شملت المغفرة جميع الذنوب أو باعتبار الكيف شملت الكبائر بدون توبة. الثاني عشر حذف معمول الْغَفُورُ فإن حذف المعمول يفيد العموم. الثالث عشر إفادة الجملة الحصر فإن من المعلوم أن الغفران قد يوصف به غيره تعالى فالمحصور فيه سبحانه إنما هو الكامل العظيم وهو ما يكون بلا توبة الرابع عشر المبالغة في ذلك الحصر.

Dördüncüsü: Mağfiret şöyle dursun, rahmetten ve onun mutlaklığından ümit kesmenin mutlak olarak yasaklanmasıdır. Beşincisi: Rahmetin, iltifat yoluyla bütün isimlerin manalarını kuşatan lafza-i celale izafe edilmesidir; zira bu onun genişliğinde zahirdir ve tövbe edeni de etmeyeni de kapsamasında açıktır. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ } ve devamı buyruğuyla gerekçelendirilmesidir; zira gerekçelendirme uzak görme durumunda güzel olur; tövbe bulunmadığında rahmetten ümit kesmeyi terk etmek, tövbe ile birlikte terk etmekten daha uzak görülür. Yedincisi: Lafza-i celalin orada zamir yerine konulmasıdır; zira bu, mağfiretin tövbe veya başka bir şeyden ötürü değil bizzat zatının gereği olduğunu hissettirir. Sekizincisi: { الذُّنُوبَ } kelimesinin harf-i tarifli olmasıdır; zira övgü makamında istiğrakta (bütün fertleri kapsamada) zahirdir; dolayısıyla peşinden tövbe gelen günahı da tövbe gelmeyen günahı da kapsar. Dokuzuncusu: { جَمِيعاً } ile pekiştirilmesidir. Onuncusu: { إِنَّهُ هُوَ } ile gerekçelendirilmesidir. On birincisi: { الْغَفُورُ } ifadesiyle anlatılmasıdır; zira o mübalağa sıygasıdır; şayet kemiyet (sayı/miktar) itibariyle olursa mağfiret bütün günahları kapsar, keyfiyet (nitelik) itibariyle olursa tövbesiz büyük günahları da kapsar. On ikincisi: { الْغَفُورُ } kelimesinin mamulünün hazfedilmesidir; zira mamulün hazfi umum ifade eder. On üçüncüsü: Cümlenin hasr ifade etmesidir; zira bilinmektedir ki bağışlama vasfı Allah Teâlâ'dan başkasına da nispet edilebilir; dolayısıyla O Sübhânehu'ya has kılınan şey ancak kamil ve ulu olandır ki o da tövbesiz olan bağışlamadır. On dördüncüsü: Bu hasrdeki mübalağadır.

الخامس عشر الوعد بالرحمة بعد المغفرة فإنه مشعر بأن العبد غير مستحق للمغفرة لولا رحمته وهو ظاهر فيما

On beşincisi: Mağfiretten sonra rahmetin vaat edilmesidir; zira bu, O’nun rahmeti olmasaydı kulun mağfireti hak etmemiş olduğunu hissettirir ve bu da

إذا لم يتب. السادس عشر التعبير بصيغة المبالغة فيها. السابع عشر إطلاقها، ومنع المعتزلة مغفرة الكبائر والعفو عنها من غير توبة وقالوا: إنها وردت في غير موضع من القرآن الكريم مقيدة بالتوبة فإطلاقها هنا يحمل على التقييد لاتحاد الواقعة وعدم احتمال النسخ، وكون القرآن في حكم كلام واحد، وأيدوا ذلك بقوله تعالى: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ فإنه عطف على ألا تقنطوا والتعليل معترض، وبعد تسليم حديث حمل الإطلاق على التقييد يكون عطفا لتتميم الإيضاح كأنه قيل: لا تقنطوا من رحمة الله تعالى فتظنوا أنه لا يقبل توبتكم وأنيبوا إليه تعالى وأخلصوا له ﷿.

tövbe etmediği durumda açıktır. On altıncısı: Onda mübalağa sıygasının kullanılmasıdır. On yedincisi: Mutlak bırakılmasıdır. Mutezile ise büyük günahların tövbesiz bağışlanmasını ve affedilmesini kabul etmemiş ve şöyle demiştir: Bu, Kur’ân-ı Kerîm’in birden fazla yerinde tövbe ile kayıtlı olarak geçmiştir; dolayısıyla buradaki mutlak oluşu, olayın birliği, nesh ihtimalinin bulunmayışı ve Kur’an’ın tek bir kelam hükmünde olması sebebiyle mukayyede hamledilir. Onlar bu görüşlerini Allah Teâlâ’nın şu buyruğu ile desteklemişlerdir: { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ } “Azap size gelip çatmadan ve sonra yardım da göremez hale gelmeden önce Rabbinize yönelin ve O’na teslim olun.” Zira bu ayet, { ألا تقنطوا } ifadesine matuftur; aradaki gerekçelendirme ise itiraziyyedir (ara cümledir). Mutlakın mukayyede hamledilmesi meselesi kabul edildikten sonra bu, açıklamayı tamamlamak üzere yapılan bir atıf olur; sanki şöyle denilmiştir: “Allah Teâlâ’nın rahmetinden ümit kesip de O’nun tövbenizi kabul etmeyeceğini zannetmeyin; bilakis O Teâlâ’ya yönelin ve O Azze ve Celle’ye ihlasla bağlanın.”

وأجاب بعض الجماعة بمنع وجوب حمل الإطلاق على التقييد في كلام واحد نحو أكرم الفضلاء أكرم الكاملين فضلا عن كلام لا يسلم كونه في حكم كلام واحد وحينئذ لا يكون المعطوف شرطا للمعطوف عليه إذ ليس من تتمته، وقيل: إن الأمر بالتوبة والإخلاص لا يحل بالإطلاق إذ ليس المدعي أن الآية تدل على حصول المغفرة لكل أحد من غير توبة وسبق تعذيب لتغني عن الأمر بهما وتنافي الوعيد بالعذاب.

Âlimlerden bazıları; tek bir kelam hükmünde olduğu kabul edilmeyen bir söz şöyle dursun, “Fazilet sahiplerine ikram et, kâmil kimselere ikram et” örneğinde olduğu gibi tek bir kelamda dahi mutlakın mukayyede hamledilmesinin vacip oluşunu reddederek cevap vermişlerdir. Bu durumda matuf, matufun aleyhin tamamlayıcısı olmadığından onun şartı olmaz. Şöyle de denilmiştir: Tövbe ve ihlas emri, mutlaklığa halel getirmez; zira iddia edilen husus, bu iki emre ihtiyaç bırakmayacak ve azap tehdidiyle çelişecek şekilde ayetin tövbesiz ve önceden bir azap olmaksızın herkese mağfiretin hâsıl olacağına delalet ettiği değildir.

وقال بعض أجلة المدققين: إن قوله تعالى: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا خطاب للكافرين والعاصين وإن كان المقصود الأولى الكفار لمكان القرب وسبب النزول، فقد أخرج ابن جرير وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: إن أهل مكة قالوا: يزعم محمد ﷺ أنه من عبد الأوثان ودعا مع الله تعالى إلها آخر وقتل النفس التي حرم الله لم يغفر له فكيف تهاجر وتسلم وقد عبدنا الآلهة وقتلنا النفس ونحن أهل شرك فأنزل الله تعالى قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ إلخ.

Müdakkik âlimlerden bazıları da şöyle demiştir: Allah Teâlâ’nın { يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” buyruğu, -yakınlık ve nüzul sebebi itibarıyla öncelikli kastedilenler kâfirler olsa da- hem kâfirlere hem de günahkârlara yönelik bir hitaptır. Nitekim İbn Cerîr ve İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mekke ehli dediler ki: “Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem], putlara tapan, Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvaran ve Allah’ın haram kıldığı cana kıyan kimsenin bağışlanmayacağını iddia ediyor. Biz ise ilahlara taptık, cana kıydık ve biz şirk ehliyiz; nasıl hicret edip Müslüman olalım?” Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayetini indirdi.

وأخرج ابن جرير عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: نزلت هذه الآيات في عياش بن أبي ربيعة والوليد بن الوليد ونفر من المسلمين كانوا أسلموا ثم فتنوا وعذبوا فافتتنوا فكنا نقول: لا يقبل الله تعالى من هؤلاء صرفا ولا عدلا أبدا أقوام أسلموا ثم تركوا دينهم بعذاب عذبوه فنزلت هؤلاء الآيات وكان عمر رضي الله تعالى عنه كاتبا فكتبها بيده ثم كتب بها إلى عياش وإلى الوليد وإلى أولئك النفر فأسلموا وهاجروا.

İbn Cerîr’in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayetler Ayyâş b. Ebî Rebîa, Velîd b. el-Velîd ve Müslüman olduktan sonra fitneye maruz kalıp işkence gören ve bu yüzden fitneye düşen bir grup Müslüman hakkında inmiştir. Biz: “Müslüman olup da uğradıkları işkence yüzünden dinlerini terk eden bu kimselerden Allah Teâlâ asla ne farz ne de nafile hiçbir ameli kabul etmez” diyorduk. Bunun üzerine bu ayetler indi. Ömer radıyallâhu anh yazı yazabilen biriydi; bu ayetleri kendi eliyle yazıp Ayyâş’a, Velîd’e ve o kimselere gönderdi. Onlar da [yeniden] İslâm’a girip hicret ettiler.

وأخرج ابن جرير عن عطاء بن يسار قال: نزلت هذه الآيات الثلاث قُلْ يا عِبادِيَ- إلى- وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ بالمدينة في وحشي وأصحابه ونحلل قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً بين المعطوفين تعليلا للجزء الأول قبل الوصول إلى الثاني للدلالة على سعة رحمته تعالى وأن مثله حقيق بأن يرجى وإن عظم الذنب لا سيما وقد عقب بقوله تعالى: إِنَّهُ هُوَ الآية الدال على انحصار الغفران والرحمة على الوجه الأبلغ فالوجه أن يجري على عمومه ليناسب عموم الصدر ولا يقيد بالتوبة لئلا ينافي غرض التخلل مع أنه جمع محلى باللام، وقد أكد بما صار نصا في الاستغراق، ولا يغني المعتزلي أن القرآن العظيم كالكلام الواحد وأنه سليم من التناقض بل يضره، وكذلك ما ذكر من أسباب النزول انتهى، وقد تضمن الإشارة إلى بعض مؤكدات الإطلاق التي حكيناها آنفا والذي يترجح فى نظري ما اختاره من عموم الخطاب في يا عِبادِيَ للعاصين والكافرين، وأمر الإضافة سهل، وإن قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً مقيد بلمن يشاء بقرينة التصريح به في قراءة عبد الله هنا، وكون الأمور كلها معلقة بالمشيئة ولا نسلم أن متعلق المشيئة التائب وحده، وكونها تابعة للحكمة على تقدير صحته لا ينفع إذ دون إثبات كون المغفرة لغير التائب منافية للحكمة خرط القتاد. نعم لا تتعلق بالمشرك ما لم يؤمن لقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨] فمغفرة الشرك مشروطة بالإيمان داخل فيمن يشاء لكن بالشرط المعروف، واعتبار الشرط فيه لا يضر في عدم اعتبار شرط التوبة في العاصي بما دونه.

İbn Cerîr’in Atâ b. Yesâr’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { قُلْ يا عِبادِيَ } “De ki: Ey kullarım!...” ifadesinden { وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ } “Siz farkında olmadan” ifadesine kadar olan bu üç ayet, Medine’de Vahşî ve arkadaşları hakkında inmiştir. Allah Teâlâ’nın { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” buyruğunun iki matuf arasına girmesi, ikinciye varmadan önce O Teâlâ’nın rahmetinin genişliğine ve günah ne kadar büyük olursa olsun O’nun gibisinden ancak ümit beslenmeye layık olduğuna delalet etmesi için birinci cüzün bir gerekçesi kılınmasıdır. Bilhassa peşinden en beliğ vecih üzere bağışlama ve rahmetin sadece O’na has olduğuna delalet eden { إِنَّهُ هُوَ } “Şüphesiz O...” ayeti getirilmiştir. Dolayısıyla uygun olan, ayetin başındaki umumiliğe uygun düşmesi için umumi manasında bırakılması ve araya giriş gayesiyle çelişmemesi için tövbe ile kayıtlanmamasıdır. Üstelik kelime elif-lam ile marife kılınmış bir çoğuldur ve istiğrakta (bütün fertleri kapsamada) nass haline getirecek şekilde pekiştirilmiştir. Kur’ân-ı Azîm’in tek bir söz gibi olduğu ve çelişkiden uzak bulunduğu iddiası Mutezilî’ye fayda vermez, bilakis aleyhinedir. Zikredilen nüzul sebepleri de böyledir, [alıntı] bitti. Bu açıklama, az önce aktardığımız mutlaklığı pekiştiren bazı hususlara işaret etmektedir. Benim nazarımda tercih edilen görüş ise şudur: { يا عِبادِيَ } hitabının günahkârları ve kâfirleri kapsayacak şekilde umumi olmasıdır; izafe konusu ise kolaydır. Allah Teâlâ’nın { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” buyruğu, Abdullah [b. Mes‘ûd]’un buradaki kıraatinde açıkça belirtilmesi karinesiyle ve bütün işlerin meşîete bağlı olması hasebiyle “dilediği kimse için” kaydıyla mukayyettir. Meşîetin taallukunun yalnızca tövbe eden kimseye has olduğunu ise kabul etmiyoruz. Meşîetin hikmete tabi olması -sahih olduğu farz edilse bile- bir fayda sağlamaz; zira tövbe etmeyeni bağışlamanın hikmete aykırı olduğunu ispatlamak deveye hendek atlatmaktan daha zordur. Evet, { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” buyruğu gereğince iman etmedikçe müşriki kapsamaz; dolayısıyla şirkin bağışlanması imana bağlanmıştır ve bilinen şartıyla “dilediği kimse” kapsamına dahildir. Onda şartın gözetilmesi, şirkin altındaki günahları işleyen günahkâr hakkında tövbe şartının aranmamasına zarar vermez.

ويشهد لذلك ما

Buna şunlar da şahitlik etmektedir:

أخرجه الإمام أحمد في مسنده. وابن جرير وابن أبي حاتم. وابن مردويه. والبيهقي في شعب الإيمان عن ثوبان قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «ما أحب أن لي الدنيا وما فيها بهذه الآية يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم إلى آخر الآية فقال رجل: يا رسول الله ومن أشرك؟ فسكت النبي ﷺ ساعة ثم قال: إلا ومن أشرك ثلاث مرات»

İmam Ahmed’in Müsned’inde, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî’nin Sevbân’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: «{ يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayeti ve devamı yerine dünyanın ve içindekilerin benim olmasını istemezdim.» Bunun üzerine bir adam: “Ey Allah’ın Resûlü, ya şirk koşan?” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir süre sustu, sonra üç defa: «Haberiniz olsun, şirk koşan da!» buyurdu.

لا يقال المغفرة لمن أشرك بشرط الإسلام أمر واضح فلا يجوز أن تخفى على السائل وعليه ﵊ حتى يسكت لانتظار الوحي أو الاجتهاد لأنا نقول: السؤال للاستبعاد من حيث العادة والسكوت لتعليم سلوك طريق التأني والتدبر وإن كان الأمر واضحا.

“İslâm şartıyla şirk koşan kimsenin bağışlanması apaçık bir durumdur; dolayısıyla vahiy veya içtihat beklemek üzere susacak kadar bu durumun sorana ve Peygamber aleyhisselama gizli kalması caiz değildir” denilemez. Zira biz deriz ki: Soru, âdet bakımından uzak görmekten ötürüdür; susmak ise durum apaçık olsa bile teenni ve tefekkür yolunu izlemeyi öğretmek içindir.

وقيل: الظاهر أنه لانتظار الإذن أو الاجتهاد في التصريح بعموم المغفرة فإنهم ربما اتكلوا على ذلك فيخشى التفريط في العمل وهو لا ينافي التعليم فإنه ﵊ إنما يعلمهم التدبر بعد أن يتدبر هو في نفسه ﷺ.

Şöyle de denilmiştir: Zahir olan şudur ki bu susma, mağfiretin umumiliğini açıkça belirtme konusunda izin veya içtihat beklemek içindir; zira onların buna güvenip amelde kusur etmelerinden korkulabilir. Bu durum öğretmeye de aykırı değildir; zira aleyhisselam bizzat kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem düşündükten sonra onlara tefekkürü öğretmektedir.

وزعم أن الحديث دال على اشتراط التوبة ليس بشيء، ويؤيد إطلاق المغفرة عن قيد التوبة ما

Hadisin tövbenin şart olduğuna delalet ettiği iddiası tutarsızdır. Mağfiretin tövbe kaydından mutlak oluşunu şu da desteklemektedir:

أخرجه الإمام أحمد وعبد ابن حميد وأبو داود والترمذي وحسنه وابن المنذر وابن الأنباري في المصاحف والحاكم وابن مردويه عن أسماء بنت يزيد قالت: «سمعت رسول الله ﷺ يقرأ يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله يغفر الذنوب جميعا ولا يبالي إنه هو الغفور الرحيم»

İmam Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbnü’l-Münzir, Kitâbü’l-Mesâhif’te İbnü’l-Enbârî, Hâkim ve İbn Merdûye’nin Esmâ bint Yezîd’den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle okuduğunu işittim: { يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله يغفر الذنوب جميعا ولا يبالي إنه هو الغفور الرحيم } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar ve [hiçbir şeye] aldırmaz. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”»

فإنه ليس للا يبالي كثير حسن إن كانت المغفرة مشروطة بالتوبة كما لا يخفى، وكذا ما

Zira gizli kalmayacağı üzere, şayet mağfiret tövbe şartına bağlı olsaydı “aldırmaz” ifadesinin pek bir güzelliği olmazdı. Keza şu rivayet de bunu destekler:

أخرجه ابن جرير عن ابن سيرين قال: قال علي كرم الله تعالى وجهه أي آية أوسع؟ فجعلوا يذكرون آيات من القرآن مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

İbn Cerîr’in İbn Sîrîn’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali kerremallâhu vechehû: “En geniş [kapsamlı] ayet hangisidir?” diye sordu. İnsanlar Kur’an’dan { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ }

[النساء: ١١٠] الآية ونحوها فقال علي كرم الله تعالى وجهه: ما في القرآن أوسع آية من يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ الآية.

[en-Nisâ: 110] “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmederse...” ayetini ve benzerlerini zikretmeye başladılar. Bunun üzerine Ali kerremallâhu vechehû şöyle dedi: “Kur’an’da { يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayetinden daha geniş bir ayet yoktur.”

والمؤكدات السابقة أعني السبعة عشر لا يخلو بعضها عن بحث، والظاهر أن مغفرة ذنب لا تجامع العذاب عليه أصلا، وذهب بعضهم إلى أنها تجامعه إذا كان أنقص من الذنب لا إذا كان بمقداره فمن عذب بمقدار ذنبه في النار، وأخرج منها لا يقال إنه غفر له إذ السيئات إنما تجزى بأمثالها، وقيل: تجامعه مطلقا وكون السيئات لا تجزى إلا بأمثالها بلطفه تعالى أيضا فهو نوع من عفوه ﷿ وفيه ما فيه فتأمل، وأصل الإنابة الرجوع.

Önceki pekiştiriciler, yani on yedi husus, bazısı tenkide açık olmaktan uzak değildir. Zahir olan şudur ki bir günahın bağışlanması, o günah sebebiyle azap görmeyle asla bir arada bulunmaz. Bazıları ise azabın günah miktarından daha az olması durumunda mağfiret ile azabın birleşebileceğini, fakat günah miktarınca olması halinde birleşemeyeceğini savunmuşlardır; dolayısıyla cehennemde günahı kadar azap görüp oradan çıkarılan kimse hakkında günahının bağışlandığı söylenemez, zira kötülüklerin karşılığı ancak misliyledir. Şöyle de denilmiştir: Mağfiret azap ile mutlak olarak bir arada bulunabilir; kötülüklerin ancak misliyle cezalandırılması da Allah Teâlâ’nın lütfundandır, dolayısıyla bu O Azze ve Celle’nin affının bir türüdür. Bu görüşte de eleştirilecek noktalar vardır, iyi düşün. İnabenin aslı ise dönmektir.

ومعنى وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ إلخ أي ارجعوا إليه سبحانه بالإعراض عن معاصيه والندم عليها، وقيل: بالانقطاع إليه تعالى بالعبادة وذكر الرب كالتنبيه على العلة، وقال القشيري: الإنابة الرجوع بالكلية، والفرق بين الإنابة والتوبة أن التائب يرجع من خوف العقوبة والمنيب يرجع استحياء لكرمه تعالى، والإسلام له سبحانه الإخلاص في طاعاته ﷿، وذكر أن الإخلاص بعد الإنابة أن يعلم العبد أن نجاته بفضل الله تعالى لا بإنابته فبفضله سبحانه وصل إلى إنابته لا بإنابته وصل إلى فضله جل فضله. وعن ابن عباس من حديث أخرجه ابن جرير وابن المنذر عنه «من آيس العباد من التوبة فقد جحد كتاب الله تعالى ولكن لا يقدر العبد أن يتوب حتى يتوب الله تعالى عليه» وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ الظاهر أنه خطاب للعباد المخاطبين فيما تقدم سواء أريد بهم المؤمنون أو ما يعمهم والكافرين، والمراد بما أنزل القرآن وهو كما أنزل إلى المؤمنين أنزل إلى الكافرين ضرورة أنه أنزل عليه ﷺ لدعوة الناس كافة، والمراد بأحسنه ما تضمن الإرشاد إلى خير الدارين دون القصص ونحوها أو المأمور به أو العزائم أو الناسخ، وأفعل على الأول والثالث على ظاهره وعلى الثاني والرابع فيه احتمالان وقيل: لعل الأحسن ما هو أنجى وأسلم كالإنابة والمواظبة على الطاعة وأفعل فيه على ظاهره أيضا، وجوز أن يكون الخطاب للجنس، والمراد بما أنزل الكتب السماوية وبأحسنه القرآن، وفيه ارتكاب خلاف الظاهر، وفي ذكر الرب ترغيب في الاتباع مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً

{ وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ } “Ve Rabbinize yönelin...” buyruğunun manası şudur: Yani O Sübhânehu’nun günahlarından yüz çevirerek ve onlara pişmanlık duyarak O’na dönün. “İbadetle sırf O Teâlâ’ya yönelerek” şeklinde de açıklanmıştır. Rab isminin zikredilmesi illete (gerekçeye) bir uyarı gibidir. Kuşeyrî şöyle demiştir: İnabe, bütünüyle dönmektir. İnabe ile tövbe arasındaki fark şudur: Tövbe eden cezalandırılma korkusuyla döner, inabe eden ise O Teâlâ’nın kereminden utandığı için döner. O Sübhânehu’ya teslim olmak ise O Azze ve Celle’ye yapılan itaatlerde ihlaslı olmaktır. İnabeden sonraki ihlasın; kulun, kurtuluşunun kendi inabesiyle değil Allah Teâlâ’nın lütfuyla olduğunu bilmesi olduğu zikredilmiştir; zira kul, O Sübhânehu’nun lütfuyla inabesine ulaşmıştır, yoksa inabesiyle O’nun lütfuna (lütfu pek yücedir) ulaşmış değildir. İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Abbâs’tan rivayet ettikleri bir hadiste o şöyle demiştir: «Kulları tövbeden ümitsizliğe düşüren kimse, Allah Teâlâ’nın kitabını inkâr etmiş olur; ancak kul, Allah Teâlâ onun tövbesini kabul buyurmadıkça tövbe etmeye güç yetiremez.» { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” buyruğu, zahir olduğu üzere daha önce hitap edilen kullara yönelik bir hitaptır; ister onlarla müminler kastedilmiş olsun ister hem onları hem kâfirleri kapsasın. İndirilenden kasıt Kur’an’dır; zira Kur’an müminlere indirildiği gibi, bütün insanları davet etmek üzere aleyhisselama indirildiği zaruretiyle kâfirlere de indirilmiştir. İndirilenin en güzelinden kasıt; kıssalar ve benzerleri değil iki cihanın hayrına rehberlik eden hususlar yahut emredilenler yahut azimetler yahut nasih olan [hükümler]dir. İsm-i tafdil [olan ahsen]; birinci ve üçüncü ihtimale göre zahiri üzeredir; ikinci ve dördüncü ihtimale göre ise iki ihtimal taşır. Şöyle de denilmiştir: En güzel olan, belki de inabe ve itaate devam etmek gibi daha çok kurtarıcı ve daha selametli olandır; buradaki ism-i tafdil de zahiri üzeredir. Hitabın cinse yönelik olması, indirilen ile semavi kitapların, en güzeli ile de Kur’an’ın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak bunda zahirin hilafına gitme vardır. Rab isminin zikredilmesinde ise tabi olmaya bir teşvik vardır. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً } “...azap size ansızın gelmeden önce”

أي فجأة وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ لا تعلمون أصلا بمجيئة فتتدار كون ما يدفعه أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ في موضع المفعول له بتقدير مضاف، وقدره الزمخشري كراهة وهو منصوب بفعل محذوف يدل عليه ما قبل أي أنذركم وأمركم بأحسن ما أنزل إليكم كراهة أن تقول، ومن لا يشترط للنصب اتحاد الفاعل يجوز كون الناصب أَنِيبُوا أو اتَّبِعُوا وأيا ما كان فهذه الكراهة مقابل الرضا دون الإرادة فلا اعتزال في تقديرها، وهو أولى من تقدير مخافة كما فعل الحوفي حيث قال: أي أنذرناكم مخافة أن تقول، وابن عطية جعل العامل أَنِيبُوا ولم يقدر شيئا من الكراهة والمخافة حيث قال:

Yani apansız [gelmeden önce]. { وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ } “Siz farkında olmadan” yani onun gelişini hiç bilmezsiniz ki onu savuşturacak tedbiri alabilesiniz. { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ } “Bir kimsenin diyeceği ...den ötürü” ifadesi, hazfedilmiş bir muzâf takdiriyle mef‘ûlün leh konumundadır. Zemahşerî bunu [kerâhete/istemeyerek] şeklinde takdir etmiştir ve bu ifade, öncesinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mensuptur; yani: “[Böyle] demesini çirkin görerek / istemeyerek sizi uyardı ve size indirilenin en güzeline uymanızı emretti.” Nasb için failin birliğini şart koşmayan kimselere göre nâsıbın { أَنِيبُوا } veya { اتَّبِعُوا } olması caizdir. Her iki durumda da bu kerâhet (hoş görmeme), iradenin değil rızanın zıddıdır; dolayısıyla böyle takdir edilmesinde İtizâlî bir yön yoktur. Bu takdir, Havfî’nin yaptığı gibi [mehâfete/korkusuyla] takdirinden daha evladır; zira Havfî: “Yani [böyle] demeniz korkusuyla sizi uyardık” demiştir. İbn Atıyye ise âmili { أَنِيبُوا } yapmış, kerâhet veya mehâfet takdirinde bulunmayarak şöyle demiştir:

أي أنيبوا من أجل أن تقول، وذهب بعض النحاة إلى أن التقدير لئلا تقول وتنكير نَفْسٌ للتكثير بقرينة المقام كما في قول الأعشى:

Yani: “[Böyle] diyeceğiniz için yönelin.” Bazı nahivciler ise takdirin [böyle demeyesiniz diye] şeklinde olduğunu savunmuşlardır. { نَفْسٌ } kelimesinin nekre kılınması, A‘şâ’nın şu sözünde olduğu gibi, makamın karinesiyle çokluk ifade etmek içindir:

ورب بقيع لو هتفت بجوه ... أتاني كريم ينفض الرأس مغضبا

Nice geniş açık alanlar vardır ki oranın havasında feryat etseydim ... Başını öfkeyle sallayan cömert bir yiğit bana gelirdi.

فإنه أراد أفواجا من الكرام ينصرونه لا كريما واحدا، وجوز أن يكون للتبعيض لأن القائل بعض الأنفس واستظهره أبو حيان، قيل: ويكفي ذلك في الوعيد لأن كل نفس يحتمل أن تكون تلك، وجوز أيضا أن يكون للتعظيم أي نفس متميزة من الأنفس اما بلجاج في الكفر شديد أو بعذاب عظيم، وليس بذاك يا حَسْرَتى بالألف بدل ياء الإضافة، والمعنى كما قال سيبويه يا حسرتي احضري فهذا وقتك. وقرأ ابن كثير في الوقف «يا حسرتاه» بهاء السكت. وقرأ أبو جعفر «يا حسرتي» بياء الإضافة، وعنه «يا حسرتاي» بالألف والياء التحتية مفتوحة أو ساكنة جمعا بين العوض والمعوض كذا قيل، ولا يخفى أن مثل هذا غير جائز اللهم إلا شاذا استعمالا وقياسا، فالأوجه أن يكون ثنى الحسرة مبالغة على نحو لبيك وسعديك وأقام بين ظهريهم وظهرانيهم على لغة بلحارث بن كعب من إبقاء المثنى على الألف في الأحوال كلها، واختار ذلك صاحب الكشف، وجوز أبو الفضل الرازي أيضا في كتابه اللوامح أن تكون التثنية على ظاهرها على تلك اللغة والمراد حسرة فوت الجنة وحسرة دخول النار، واعتبار التكثير أولى لكثرة حسراتهم يوم القيامة عَلى ما فَرَّطْتُ أي بسبب تفريطي- فعلى- تعليلية وما مصدرية كما في قوله تعالى: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ [البقرة: ١٨٥] والتفريط التقصير فِي جَنْبِ اللَّهِ أي جانبه، قال الراغب: أصل الجنب الجارحة ثم يستعار للناحية والجهة التي تليها كعادتهم في استعارة سائر الجوارح لذلك نحو اليمين والشمال، والمراد هنا الجهة مجازا، والكلام على حذف مضاف أي في جنب طاعة الله أو في حقه تعالى أي ما يحق له سبحانه ويلزم وهو طاعته ﷿ وعلى ذلك قول سابق البربري من شعراء الحماسة:

Zira o, tek bir cömerdi değil, kendisine yardım edecek cömertlerden oluşan fırkaları kastetmiştir. Sözü söyleyenin bazı nefisler olması sebebiyle bunun teb‘îz (kısmiyet) için olması da caiz görülmüştür ve Ebû Hayyân bunu zahir bulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Her nefsin o nefis olma ihtimali bulunduğundan bu, tehdit için yeterlidir. Ayrıca tazim için olması da caiz görülmüştür; yani ister küfürdeki şiddetli inatçılığıyla isterse büyük azabıyla nefisler arasından temayüz etmiş bir nefis kastedilmiştir; ancak bu pek isabetli değildir. { يا حَسْرَتى } “Yazıklar olsun bana! / Ey vahlar olsun!” ifadesi, izafet yâ’sı yerine elif iledir. Manası, Sîbeveyh’in dediği gibi: “Ey hasretim, gel hazır ol, işte senin vaktindir!” şeklindedir. İbn Kesîr vakıf halinde sekt he’si ile «يا حسرتاه» şeklinde okumuştur. Ebû Ca‘fer ise izafet yâ’sı ile «يا حسرتي» okumuştur. Ondan rivayetle bedel ile mebdelü minh’i bir araya getirmek üzere fethalı veya sakin ye-i tahtâniyye ve elif ile «يا حسرتاي» şeklinde de okunmuştur; böyle denilmiştir. Gizli değildir ki bu gibi bir kullanım şaz bir istimal ve kıyas müstesna caiz değildir. En uygun olanı; Belhâris b. Kâ‘b kabilesinin tesniyeyi her durumda elif üzere bırakma lügatine göre “lebbeyke ve sa‘deyke” ve “ekâme beyne zahreyhim ve zahrâneyhim” ifadelerinde olduğu gibi mübalağa için hasretin tesniye yapılmış olmasıdır. Keşşâf sahibi de bunu tercih etmiştir. Ebü’l-Fazl er-Râzî de el-Levâmih adlı kitabında, bu lügate göre tesniyenin zahiri üzere olmasını ve muradın cenneti kaçırma hasreti ile cehenneme girme hasreti olmasını caiz görmüştür; ancak kıyamet günündeki hasretlerinin çokluğundan ötürü çokluk manasını gözetmek daha evladır. { عَلى ما فَرَّطْتُ } “kusur ettiğim şeyden ötürü” yani kusurum sebebiyle; zira { عَلى } ta‘lîl (sebep bildirme) içindir, { ما } ise Allah Teâlâ’nın { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ } [el-Bakara: 185] “...ve size doğru yolu gösterdiğinden ötürü Allah’ı yüceltmeniz için” buyruğunda olduğu gibi masdariyyedir. Tefrît ise kusur etmektir. { فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah katında / Allah’ın yanında” yani O’nun cihetinde. Râgıb şöyle demiştir: Cenb kelimesinin aslı organdır (yan/böğür); daha sonra diğer organları sağ ve sol gibi bu manada istiare etme adetlerinde olduğu gibi bitişiğindeki yön ve taraf için istiare edilir. Burada mecaz yoluyla yön kastedilmiştir ve kelam mahzuf bir muzâf üzeredir; yani “Allah’a itaatin yanında” veya “O Teâlâ’nın hakkı konusunda”, yani O Sübhânehu’ya hak olan ve lazım gelen şeyde ki o da O Azze ve Celle’ye itaattir. Hamâse şairlerinden Sâbık el-Berberî’nin şu sözü de bu kabildendir:

أما تتقين الله في جنب عاشق ... له كبد حرى عليك تقطع

Senin için yanan bir yüreğe sahip olan ve parçalanan bir âşığın hakkında/yanında Allah’tan korkmaz mısın?

والتفريط في جهة الطاعة كناية عن التفريط في الطاعة نفسها لأن من ضيع جهة ضيع ما فيها بطريق الأولى الأبلغ لكونه بطريق برهاني، ونظير ذلك قول زياد الأعجم:

İtaat cihetinde kusur etmek, bizzat itaatin kendisinde kusur etmekten kinayedir; zira bir ciheti zayi eden kimse, bürhanî bir yolla olması sebebiyle evleviyetle ve daha beliğ bir şekilde onun içindekini de zayi etmiş olur. Ziyâd el-A‘cem’in şu sözü de bunun benzeridir:

إن السماحة والمروءة والندى ... في قبة ضربت على ابن الحشرج

Şüphesiz cömertlik, mürüvvet ve ihsan ... İbnü’l-Haşrec’in üzerine kurulan çadırdadır.

ولا مانع من أن يكون للطاعة وكذا حق الله تعالى بمعنى طاعته سبحانه جهة بالتبعية للمطيع كمكان السماحة وما معها في البيت، ومما ذكرنا يعلم أنه لا مانع من الكناية كما توهم، وقال الإمام: سمي الجنب جنبا لأنه جانب من جوانب الشيء، والشيء الذي يكون من لوازم الشيء وتوابعه يكون كأنه جند من جنوده وجانب من جوانبه فلما حصلت المشابهة بين الجنب الذي هو العضو وبين ما يكون لازما للشيء وتابعا له لا جرم حسن إطلاق لفظ الجنب على الحق والأمر والطاعة انتهى. وجعلوا في الكلام عليه استعارة تصريحية وليس هناك مضاف مقدر، وليس بذاك.

Şiirdeki cömertlik ve beraberindekilerin mekânı gibi, itaat edene tabi olmak suretiyle itaatin ve keza O Sübhânehu’ya itaat manasındaki Allah’ın hakkının bir cihetinin bulunmasına bir engel yoktur. Zikrettiklerimizden anlaşılmaktadır ki zannedildiği gibi kinaye yapılmasına hiçbir mani yoktur. İmam [Fahreddîn er-Râzî] şöyle demiştir: Cenb kelimesi bir şeyin yanlarından biri olduğu için cenb diye isimlendirilmiştir. Bir şeyin gereklerinden ve tabilerinden olan şey de sanki onun ordularından bir ordu ve yanlarından bir yan gibidir. Organ olan cenb ile bir şeyin lazımı ve tabisi olan şey arasında benzerlik hâsıl olunca, hak, emir ve itaat için cenb lafzının kullanılması şüphesiz güzel olmuştur, [alıntı] bitti. Onlar bu ifadedeki kullanımı istiare-i tasrihiyye kabul etmişler ve takdir edilmiş bir muzâfın bulunmadığını söylemişlerdir; ancak bu pek isabetli değildir.

وقول ابن عباس: يريد على ما ضيعت من ثواب الله، ومقاتل: على ما ضيعت من ذكر الله ومجاهد والسدي: على ما

İbn Abbâs’ın: “Allah’ın sevabından zayi ettiğim şeyler üzerine”, Mukâtil’in: “Allah’ın zikrinden zayi ettiğim şeyler üzerine”, Mücâhid ve Süddî’nin: “Allah’ın emrinde

فرطت في أمر الله، والحسن: في طاعة الله، وسعيد بن جبير: في حق الله بيان لحاصل المعنى، وقيل: الجنب مجاز عن الذات كالجانب أو المجلس يستعمل مجازا لربه، فيكون المعنى على ما فرطت في ذات الله. وضعف بأن الجنب لا يليق إطلاقه عليه تعالى ولو مجازا، وركاكته ظاهرة أيضا، وقيل: هو مجاز عن القرب أي على ما فرطت في قرب الله. وضعف بأنه محتاج إلى تجوز آخر، ويرجع الأمر في الآخرة إلى طاعة الله تعالى ونحوها. وبالجملة لا يمكن إبقاء الكلام على حقيقته لتنزهه ﷿ من الجنب بالمعنى الحقيقي.

kusur ettiğim şey üzerine”, Hasan’ın: “Allah’a itaatte”, Saîd b. Cübeyr’in: “Allah’ın hakkı konusunda” şeklindeki sözleri elde edilen mananın beyanıdır. Şöyle de denilmiştir: Cenb, tıpkı cânib veya meclis kelimelerinin mecazen o meclisin sahibi için kullanılması gibi zâttan mecazdır; dolayısıyla mana “Allah’ın zâtı hakkında kusur ettiğim şey üzerine” şeklinde olur. Bu görüş, mecaz bile olsa cenb lafzının O Teâlâ’ya nispet edilmesinin uygun olmamasıyla zayıf bulunmuştur; nitekim ifadenin düşüklüğü de ortadadır. Şöyle de denilmiştir: Cenb, yakınlıktan mecazdır; yani “Allah’a yakınlıkta kusur ettiğim şey üzerine” demektir. Bu da başka bir mecaza muhtaç olması sebebiyle zayıf görülmüştür; neticede iş yine Allah Teâlâ’ya itaat ve benzerine döner. Hülasa, O Azze ve Celle hakiki manadaki cenbden (organdan) münezzeh olduğu için sözü hakiki manasında bırakmak mümkün değildir.

ولم أقف على عد أحد من السلف إياه من الصفات السمعية، ولا أعول على ما في المواقف، وعلى فرض العد كلامهم فيها شهير وكلهم مجمعون على التنزيه وسبحان من ليس كمثله شيء وهو السميع البصير، وفي حرف عبد الله وحفصة «في ذكر الله» وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ أي المستهزئين بدين الله تعالى وأهله، وأَنْ هي المخففة من الثقيلة واللام هي الفارقة والجملة في محل النصب على الحال عند الزمخشري أي فرطت في حال سخريتي.

Selef’ten herhangi birinin bunu sem‘î sıfatlardan saydığına rastlamadım; el-Mevâkıf’taki ifadeye de itimat etmiyorum. Sayıldığı farz edilse bile bu konudaki sözleri meşhurdur ve hepsi de tenzih üzerinde icma etmişlerdir; benzeri hiçbir şey olmayan, hakkıyla işiten ve hakkıyla gören Zat her türlü noksanlıktan münezzehtir. Abdullah ve Hafsa’nın mushafında «في ذكر الله» (Allah’ın zikrinde) şeklindedir. { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } “ve doğrusu ben alay edenlerdendim” yani Allah Teâlâ’nın dini ve onun ehliyle alay edenlerdendim. { إِنْ } şeddeli olandan hafifletilmiş muhaffefedir, lâm ise fârıkadır (ayırt edici lâm). Cümle Zemahşerî’ye göre hâl konumunda mensuptur; yani: “Ben alay eder haldeyken kusur ettim.”

وقال في البحر: ويظهر أنها استئناف إخبار عن نفسه بما كان عليه في الدنيا لا حال، والمقصود من ذلك الإخبار التحسر والتحزن أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أي من الشرك والمعاصي.

el-Bahr’da şöyle denilmiştir: Zahir olan, bu cümlenin hâl değil, dünyada ne durumda olduğuna dair kişinin kendisinden haber verdiği müstakil bir istînâf cümlesi olmasıdır; bu haberden maksat ise hasret çekmek ve hüzünlenmektir. { أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Yahut: ‘Eğer Allah beni doğru yola iletseydi mutlaka sakınanlardan olurdum’ diyeceği [günden sakının]” yani şirkten ve günahlardan sakınanlardan.

وفسر غير واحد الهداية هنا بالإرشاد والدلالة الموصولة بناء على أنه الأنسب بالشرطية والمطابق للرد بقوله سبحانه: بَلى إلخ، وفسرها أبو حيان بخلق الاهتداء. وأيا ما كان فالظاهر أن هذه المقالة في الآخرة.

Birden fazla âlim, şart cümlesine daha uygun düşmesi ve O Sübhânehu’nun { بَلى } “Hayır, bilakis...” ve devamı buyruğuyla verilen red cevabına mutabık olması esasına dayanarak buradaki hidayeti, ulaştırıcı irşat ve delalet ile tefsir etmiştir. Ebû Hayyân ise bunu hidâyete ermeyi yaratmak şeklinde tefsir etmiştir. Hangisi olursa olsun zahir olan, bu sözün ahirette söylenecek olmasıdır.

أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً أي رجوعا إلى الحياة الدنيا فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ في العقيدة والعمل، ولَوْ للتمني فَأَكُونَ منصوب في جوابها، وجوز في البحر أن يكون منتصبا بالعطف على كَرَّةً إذ هو مصدر فيكون مثل قوله:

{ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً } “Yahut azabı gördüğü zaman: ‘Keşke benim için bir kere daha [dünyaya dönüş] olsaydı...’ diyeceği [günden sakının]” yani dünya hayatına bir dönüş olsaydı, { فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “...da iyilik edenlerden / muhsinlerden olsaydım” inançta ve amelde. { لَوْ } temenni içindir; { فَأَكُونَ } fiili ise onun cevabında mensuptur. el-Bahr’da, { كَرَّةً } kelimesi masdar olduğu için ona atıfla mensup olması da caiz görülmüştür; bu takdirde şairin şu sözü gibi olur:

فما لك عنها غير ذكرى وحسرة ... وتسأل عن ركبانها أين يمموا

Ondan sana kalan sadece bir anı ve hasrettir ... Bir de süvarilerinin nereye yöneldiğini sorup durmandır.

وقول الآخر:

Diğerinin şu sözü de böyledir:

ولبس عباءة وتقر عيني ... أحب لي من لبس الشفوف

Bir aba giymek ve gözümün aydın olması ... Bana ince ipek elbiseler giymekten daha sevimlidir.

ثم قال: والفرق بينهما أن الفاء إذا كانت في جواب التمني كانت أن واجبة الإضمار وكان الكون مترتبا على حصول المتمني لا متمنى، وإذا كانت للعطف على كَرَّةً جاز إظهار أن وإضمارها وكان الكون متمنى.

Daha sonra şöyle demiştir: İkisi arasındaki fark şudur: Fâ harfi temenninin cevabında olduğunda en edatının gizlenmesi vacip olur ve olmak (kevn), temenni edilen şeyin gerçekleşmesine terettüp eden bir netice olur, bizzat temenni edilen olmaz; { كَرَّةً } kelimesine atıf için olduğunda ise en edatını açığa çıkarmak da gizlemek de caizdir ve olmak (kevn) bizzat temenni edilenin kendisi olur.

وقوله تعالى: بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ جواب من الله ﷿ لما تضمنه قول القائل لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي من نفي أن يكون الله تعالى هداه ورد عليه، ولا يشترط في الجواب ببلى تقدم النفي صريحا وقد وقع في موقعه اللائق به لأنه لو قدم على القرينة الأخيرة أعني أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ إلخ وأوقع بعده غير مفصول بينهما بها لم يحسن لتبتير النظم الجليل. فإن القرائن الثلاثة متناسبة متناسقة متلاصقة، والتناسب بينهن أتم من التناسب بين القرينة الثانية وجوابها، ولو أخرت القرينة الثانية وجعلت الثالثة ثانية لم يحسن أيضا لأن رعاية الترتيب المعنوي وهي أهم تفوت إذ ذاك، وذلك لأن التحسر على التفريط عند تطاير الصحف على ما يدل عليه مواضع من القرآن العظيم، والتعلل بعدم الهداية إنما يكون بعد مشاهدة حال المتقين واغتباطهم، ولأنه للتسلي عن بعض التحسر أو من باب تمسك الغريق فهو لاحق وتمنى الرجوع بعد ذوق النار، ألا ترى إلى قوله تعالى: إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ [الأنعام: ٢٧] وكذلك لو حمل الوقوف على الحبس على شفيرها أو مشاهدتها، وكل بعد مشاهدة حال المتقين وما لقوا من خفة الحساب والتكريم في الموقف، ولأن اللجأ إلى التمني بعد تحقق أن لا جدوى للتعليل.

Allah Teâlâ’nın: { بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Hayır, bilakis ayetlerim sana geldi de sen onları yalanladın, büyüklük tasladın ve kâfirlerden oldun!” buyruğu; söyleyen kimsenin { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi...” sözünün içerdiği, Allah Teâlâ’nın kendisini hidayete erdirmediği nefyine karşı Allah Azze ve Celle’den bir cevap ve ona bir reddir. { بَلى } ile cevap verilmesinde nefyin açıkça öne geçmesi şart değildir. Bu cevap layık olduğu uygun yerine yerleşmiştir; zira şayet son karineden, yani { أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ } “Yahut azabı gördüğü zaman diyeceği...” ve devamından önceye alınıp onunla arası ayrılmaksızın peşine konulsaydı, bu yüce nazmı keseceği için güzel olmazdı. Zira bu üç karine birbiriyle münasebetli, intizamlı ve bitişiktir; aralarındaki münasebet, ikinci karine ile onun cevabı arasındaki münasebetten daha tamdır. Şayet ikinci karine sonraya bırakılıp üçüncü karine ikinci yapılsaydı, bu da güzel olmazdı; zira o vakit daha önemli olan manevi tertibin gözetilmesi elden kaçmış olurdu. Çünkü kusur üzerine hasret çekmek, Kur’ân-ı Azîm’in birçok yerinin delalet ettiği üzere amel defterleri uçuştuğu zamandır. Hidayete erdirilmeme mazeretine sığınmak ise ancak takva sahiplerinin halini ve gıpta edilecek durumlarını müşahede ettikten sonra olur; zira bu, hasretin bir kısmından teselli bulmak için veya denize düşenin yılana sarılması kabilindendir, dolayısıyla sonradır. Geri dönüşü temenni etmek ise ateşi tattıktan sonradır. Allah Teâlâ’nın: { إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ } [el-En‘âm: 27] “Ateşin başında durdurulduklarında: ‘Ah keşke [dünyaya] geri döndürülsek de yalanlamasak...’ dediklerini [bir görsen]!” buyruğunu görmez misin? Aynı şekilde durdurulma (vukûf), ateşin kenarında hapsedilmeye veya onu görmeye hamledilse de böyledir; bunların hepsi muttakilerin halini, onların hesaplarının kolaylığını ve mevkıftaki ikramları gördükten sonradır. Çünkü mazeret ileri sürmenin hiçbir fayda vermediği kesinleştikten sonra temenniye sığınılır.

وقال الطيبي: إن النفس عند رؤية أهوال يوم القيامة يرى الناس مجزيين بأعمالهم فيتحسر على تفويت الأعمال عليها ثم قد يتعلل بأن التقصير لم يكن مني فإذا نظر وعلم أن التقصير كان منه تمنى الرجوع، ثم الظاهر من السياق أن النفوس جمعت بين الأقوال الثلاثة- فاو- لمنع الخلو، وجيء بها تنبيها على أن كل واحد يكفي صارفا عن إيثار الكفر وداعيا إلى الإنابة واتباع أحسن ما أنزل وتذكير الخطاب في جاءَتْكَ إلخ على المعنى لأن المراد بالنفس الشخص وإن كان لفظها مؤنثا سماعيا.

Tîbî şöyle demiştir: Nefis, kıyamet gününün dehşetini gördüğünde insanların amelleriyle cezalandırıldığını/mükâfatlandırıldığını görür ve kaçırdığı amellerden dolayı hasret çeker; sonra ‘kusur benden kaynaklanmadı’ diye mazeret uydurabilir; bakıp da kusurun kendisinden kaynaklandığını anlayınca geri dönmeyi temenni eder. Sonra siyakın zahirine göre nefisler bu üç sözü birden söylemişlerdir; { أَوْ } [edatı] ise durumun bunlardan hali olmasını engellemek (men‘-i hulüv) içindir. Her birinin küfrü tercih etmekten vazgeçirici ve inabeye ve indirilenin en güzeline uymaya çağırıcı olarak yeteceğine dikkat çekmek için getirilmiştir. { جاءَتْكَ } ve devamındaki hitabın müzekker kılınması mana itibarıyladır; zira nefis lafzı semâî müennes olsa da onunla kastedilen şahıstır.

وقرأ ابن يعمر والجحدري وأبو حيوة والزعفراني وابن مقسم ومسعود بن صالح والشافعي عن ابن كثير ومحمد ابن عيسى في اختياره. والعبسي

İbn Ya‘mer, Cahderî, Ebû Hayve, Za‘ferânî, İbn Miksem, Mes‘ûd b. Sâlih, İbn Kesîr’den rivayetle Şâfiî, kendi ihtiyarında Muhammed b. Îsâ ve Absî,

«جاءتك» إلخ بكسر الكاف والتاء، وهي قراءة أبي بكر الصديق وابنته عائشة رضي الله تعالى عنهما، وروتها أم سلمة عن النبي ﷺ.

kâf ve tâ harflerinin kesresiyle «جاءتكِ» şeklinde okumuşlardır. Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk ve kızı Âişe radıyallâhu anhümâ’nın kıraatidir; Ümmü Seleme de bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet etmiştir.

وقرأ الحسن والأعمش والأعرج «جاءتك» بالهمز من غير مد بوزن فعتك، وهو على ما قال أبو حيان: مقلوب من جاءتك قدمت لام الكلمة وأخرت العين فسقطت الألف واستدل المعتزلة بالآية على أن العبد خالق لأفعاله. وأجاب الأشاعرة بأن إسناد الأفعال إلى العبد باعتبار قدرته الكاسبة. وحقق الكوراني أنه باعتبار قدرته المؤثرة بإذن الله ﷿ لا كما ذهب إليه المعتزلة من أنه باعتبار قدرته المؤثرة أذن الله تعالى أم لم يأذن.

Hasan, A‘meş ve A‘rec ise med olmaksızın hemze ile “fe‘atke” vezninde «جاءتك» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayyân’ın dediğine göre bu, «جاءتك» kelimesinden maklûptur; kelimenin lâm’ı öne alınıp ayn’ı tehir edilmiş, böylece elif düşmüştür. Mutezile bu ayeti, kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olduğuna delil getirmiştir. Eş‘arîler ise fiillerin kula isnadının onun kesb edici kudreti itibarıyla olduğu cevabını vermişlerdir. Kûrânî ise bunun, Mutezile’nin iddia ettiği gibi Allah Teâlâ izin versin vermesin müessir kudreti itibarıyla değil, Allah Azze ve Celle’nin izniyle müessir olan kudreti itibarıyla olduğunu tahkik etmiştir.

وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ بما ينالهم من الشدة التي تغير ألوانهم حقيقة، ولا مانع من أن يجعل سواد الوجوه حقيقة علامة لهم غير مترتب على ما ينالهم، وجوز أن يكون ذلك من باب المجاز لا أنها تكون مسودة حقيقة بأن يقال: إنهم لما يلحقهم من الكآبة ويظهر عليهم من آثار الجهل بالله ﷿ يتوهم فيهم ذلك. والظاهر أن الرؤية بصرية والخطاب إما لسيد المخاطبين ﵊، وإما لكل من تتأتى منه الرؤية، وجملة وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ في موضع الحال على ما استظهره أبو حيان، وكون المقصود رؤية سواد وجوههم لا ينافي الحالية كما توهم لأن القيد مصب الفائدة، ولا بأس بترك الواو والاكتفاء بالضمير فيها لا سيما وفي ذكرها هاهنا اجتماع واوين وهو مستثقل. وزعم الفراء شذوذ ذلك، ومن سلمه جعل الجملة هنا بدلا من الَّذِينَ كما ذهب إليه الزجاج، وهم جوزوا إبدال الجملة من المفرد، أو مستأنفة كالبيان لما أشعرت به الجملة قبلها وأدركه الذوق السليم منها من سوء حالهم، أو جعل الرؤية علمية والجملة في موضع الثاني، وأيد بأنه قرىء «وجوههم مسودة» بنصبهما على أن وُجُوهُهُمْ مفعول ثان ومُسْوَدَّةٌ حال منه. وأنت تعلم أن اعتبار الرؤية بصرية أبلغ في تفضيحهم وتشعير فظاعة حالهم لا سيما مع عموم الخطاب، والنصب في القراءة الشاذة يجوز أن يكون على الإبدال، والمراد بالذين ظلموا أولئك القائلون المتحسرون فهو من باب إقامة الظاهر مقام المضمر، وينطبق على ذلك أشد الانطباق قوله تعالى: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً أي مقام لِلْمُتَكَبِّرِينَ الذين جاءتهم آيات الله فكذبوا بها واستكبروا عن قبولها والانقياد لها، وهو تقرير لرؤيتهم كذلك، وينطبق عليه أيضا قوله الآتي: وَيُنَجِّي إلخ.

{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet gününde ise Allah’a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün.” Gerçek anlamda renklerini değiştiren o şiddetli durum sebebiyle [böyle görürsün]; yüzlerin hakikaten siyah kılınmasının, başlarına gelen şeyin bir neticesi olmaksızın onlar için [müstakil] bir alamet kılınmasına da bir mani yoktur. Bunun mecaz kabilinden olması, yani yüzlerinin hakikaten kararmış olmaması da caiz görülmüştür; şöyle ki: Başlarına gelen kederden ve Allah Azze ve Celle hakkındaki cehaletlerinin üzerlerinde beliren izlerinden ötürü onlarda böyle bir durum vehmedilir. Zahir olan, görmenin gözle (basarî) olmasıdır; hitap ise ya muhatapların efendisine [aleyhisselâm] ya da görmesi mümkün olan herkese yöneliktir. { وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } cümlesi Ebû Hayyân’ın zahir gördüğü üzere hâl konumundadır. Asıl maksadın onların yüzlerinin siyahlığını görmek olması, zannedildiği gibi hâl olmasına engel değildir; zira asıl fayda kayda bağlıdır. Vâv harfinin terk edilip oradaki zamirle yetinilmesinde bir beis yoktur; bilhassa burada vâv zikredilseydi iki vâv yan yana gelirdi ki bu da ağır bulunur. Ferrâ bunun şaz olduğunu iddia etmiştir. Bunu kabul eden ise Zeccâc’ın gittiği gibi buradaki cümleyi { الَّذِينَ } kelimesinden bedel kılmıştır; onlar cümlenin müfredden bedel yapılmasını caiz görmüşlerdir. Yahut önceki cümlenin hissettirdiği ve selim zevkin ondan anladığı kötü hallerini açıklayan bir müste’nefe cümledir; yahut rüyet fiili kalbî (ilmî) kılınmış olup cümle ikinci mef‘ûl konumundadır. Bu görüş, her ikisinin mansubiyetiyle «وجوهَهم مسودةً» şeklinde okunmasıyla da desteklenmiştir; buna göre { وُجُوهُهُمْ } ikinci mef‘ûl, { مُسْوَدَّةٌ } ise ondan hâldir. Sen de bilirsin ki görmeyi basarî kabul etmek, bilhassa hitabın umumiliğiyle birlikte onları rezil rüsva etmede ve hallerinin dehşetini hissettirmede daha beliğdir. Şaz kıraatteki nasbın bedel üzere olması da caizdir. Zulmedenlerden murat, o sözleri söyleyen ve hasret çeken kimselerdir; dolayısıyla bu, muzmarın yerine zahir ismin konulması kabilindendir. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu buna tam anlamıyla mutabıktır: { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً } “...cehennemde bir yer/durak yok mudur?” yani bir makam, { لِلْمُتَكَبِّرِينَ } “kibirlenenler için”; yani kendilerine Allah’ın ayetleri geldiği halde onları yalanlayan, onları kabul edip boyun eğmekten büyüklük taslayan kimseler için. Bu, onların bu şekilde görülmelerinin bir takriridir. Gelecek olan { وَيُنَجِّي } ve devamı buyruğu da buna tam olarak mutabıktır.

وكذبهم على الله تعالى لوصفهم له سبحانه بأن له شريكا ونحو ذلك تعالى عما يصفون علوا كبيرا، وقيل:

Onların Allah Teâlâ’ya karşı yalan söylemeleri ise O Sübhânehu’nun ortağı olduğunu ve benzeri şeyleri O’na nispet etmelerindendir; Allah onların nitelemelerinden çok yüce, pek uludur. Şöyle de denilmiştir:

لوصفهم له تعالى بما لا يليق في الدنيا وقولهم في الأخرى: لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي المتضمن دعوى أن الله سبحانه لم يهدهم ولم يرشدهم، وقيل: هم أهل الكتابين، وعن الحسن أنهم القدرية القائلون إن شئنا فعلنا وإن لم يشأ الله تعالى وإن شئنا لم نفعل وإن شاء الله سبحانه وقيل: المراد كل من كذب على الله تعالى ووصفه بما لا يليق به سبحانه نفيا وإثباتا فأضاف إليه ما يجب تنزيهه تعالى عنه أو نزهه سبحانه عما يجب أن يضاف إليه، وحكي ذلك عن القاضي وظاهره يقتضي تكفير كثير من أهل القبلة، وفيه ما فيه، والأوفق لنظم الآية الكريمة ما قدمنا، ولا يبعد أن يكون حكم كل من كذب على الله تعالى عالما بأنه كذب عليه سبحانه أو غير عالم لكنه مستند إلى شبهة واهية كذلك وكلام

Dünyada O Teâlâ’yı layık olmayan şeylerle nitelemelerinden ve ahirette de Allah Sübhânehu’nun kendilerini hidayete ve irşada ulaştırmadığı iddiasını içeren { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi...” sözlerinden ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: Onlar iki kitap ehlidir. Hasan’dan rivayet edildiğine göre onlar: “Biz dilersek yaparız, Allah dilemese de; biz dilersek yapmayız, Allah Sübhânehu dilese de” diyen Kaderiyye’dir. Şöyle de denilmiştir: Kasıt, nefy ve ispat bakımından Allah Teâlâ’ya yalan isnat eden ve O’nu Sübhânehu layık olmadığı şeylerle niteleyen, yani O Teâlâ’nın tenzih edilmesi gereken şeyleri O’na nispet eden veya O Sübhânehu’ya nispet edilmesi gereken şeylerden O’nu tenzih eden herkestir. Bu, Kadı’dan nakledilmiştir ve zahiri kıble ehlinden pek çoğunun tekfirini gerektirir ki bu da tenkide açıktır. Yüce ayetin nazmına en uygun olanı daha önce sunduğumuz görüştür. O Sübhânehu’ya karşı yalan söylediğini bilerek yahut bilmeyip de çürük bir şüpheye dayanarak Allah Teâlâ’ya karşı yalan uyduran herkesin hükmünün böyle olması da uzak bir ihtimal değildir.

الحسن إن صح لا أظنه إلا من باب التمثيل، وتعريض الزمخشري بأهل الحق بما عرض خارج عن دائرة العدل فما ذهبوا إليه ليس من الكذب على الله تعالى في شيء، والكذب فيه وفي أصحابه ظاهر جدا. وقرأ أبي «أجوههم» بإبدال الواو همزة وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا ما اتصف به أولئك المتكبرون من جهنم. وقرىء «ينجي» بالتخفيف من الإنجاء بِمَفازَتِهِمْ اسم مصدر كالفلاح على ما في الكشف أو مصدر ميمي على ما في غيره من فاز بكذا إذا أفلح به وظفر بمراده منه، وقال الراغب: هي مصدر فاز أو اسم الفوز ويراد بها الظفر بالبغية على أتم وجه كالفلاح وبه فسرها السدي، والباء للملابسة متعلقة بمحذوف هو حال من الموصول مفيدة لمقارنة تنجيتهم من العذاب لنيل الثواب أي ينجيهم الله تعالى من جهنم مثوى المتكبرين لتقواهم مما اتصف المتكبرون به ملتبسين بفلاحهم وظفرهم بالبغية وهي الجنة، ومآله ينجيهم من النار ويدخلهم الجنة، وكون الجنة بغية المتقي كائنا من كان مما لا شبهة فيه. نعم هي بغية لبعض المتقين من حيث إنها محل رؤية محبوبهم التي هي غاية مطلوبهم ولك أن تعمم البغية، وقوله تعالى: لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ في موضع الحال أيضا إما من الموصول أو من ضمير بِمَفازَتِهِمْ مفيدة لكونهم مع التنجية أو الفوز منفيا عنهم على الدوام مساس جنس السوء والحزن، والظاهر أن هذه الحال مقدرة، وقيل: إنها مقارنة مفيدة لكون تنجيتهم أو مفازتهم بالجنة غير مسبوقة بمساس العذاب والحزن، ولا يخفى أنه لا يتسنى بالنسبة إلى جميع المتقين إذ منهم من يمسه العذاب ويحزن لا محالة، وعد وجود ذلك لقلته وانقطاعه كلا وجود تكلف بعيد، وجوز أن يراد بالمفازة الفلاح ويجعل قوله تعالى: لا يَمَسُّهُمُ إلخ استئنافا لبيانها كأنه قيل: ما مفازتهم؟ فقيل: لا يمسهم إلخ.

Hasan’ın sözü eğer sahihse, bunun ancak bir temsil kabilinden olduğunu zannederim. Zemahşerî’nin hak ehline yönelik üstü kapalı sataşması ise adalet dairesinin dışındadır; zira onların benimsediği görüş kesinlikle Allah Teâlâ’ya karşı yalan söylemekten ibaret değildir, yalan ise onun kendisinde ve arkadaşlarında gayet açıktır. Übeyy, vâv harfini hemzeye tebdil ederek «أجوههم» şeklinde okumuştur. { وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Allah, sakınanları ... kurtarır” o kibirlenenlerin vasıflandığı şeyden sakınanları cehennemden [kurtarır]. «ينجي» şeklinde İncâ’dan tahfif ile de okunmuştur. { بِمَفازَتِهِمْ } “kurtuluşları sebebiyle / nail oldukları zaferle”; el-Keşf’teki açıklamaya göre felah gibi bir ism-i masdardır yahut başkalarındaki açıklamaya göre bir kimseden feyiz alıp muradına erdiğinde kullanılan “fâze bi-kezâ” kökünden mîm’li masdardır. Râgıb şöyle demiştir: “Fâze” fiilinin masdarı yahut fevz ismidir ve bununla felah gibi arzu edilen şeye en kâmil manada ulaşmak kastedilir; Süddî de bunu böyle tefsir etmiştir. Bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir ve mevsûlden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; onların azaptan kurtarılmalarının mükâfata nail olmalarıyla eşzamanlı olduğunu ifade eder. Yani: Allah Teâlâ, kibirlenenlerin vasıflandığı şeyden sakınmaları sebebiyle, kurtuluşlarına ve muratlarına -ki o da cennettir- ermiş oldukları halde onları kibirlenenlerin durağı olan cehennemden kurtarır. Neticesi itibarıyla onları cehennemden kurtarır ve cennete koyar. Kim olursa olsun cennetin muttaki kimsenin muradı ve gayesi olduğunda şüphe yoktur. Evet, cennet bazı muttakiler için, en büyük gayeleri olan sevgililerini görme mahalli olması bakımından bir murattır; sen ise muradı genel tutabilirsin. Allah Teâlâ’nın: { لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de” buyruğu da ya mevsûlden yahut { بِمَفازَتِهِمْ } kelimesindeki zamirden hâl konumundadır; kurtarılma veya fevz ile birlikte kötülük cinsinin dokunmasının ve hüznün onlardan sürekli olarak nefyedildiğini ifade eder. Zahir olan, bu hâlin mukaddere (gelecekte gerçekleşecek) olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu, onların kurtarılmasının veya cennete ermelerinin öncesinde hiçbir azap ve hüzün dokunmamış olduğunu ifade eden mukârine (eşzamanlı) bir hâldir. Gizli değildir ki bu durum bütün muttakiler hakkında geçerli olamaz; zira onların bir kısmına azap ve hüzün mutlaka dokunacaktır. Bunun azlığı ve kesintiye uğraması sebebiyle yok hükmünde sayılması ise uzak bir tekellüftür. Mefâzetin felah manasında olması ve { لا يَمَسُّهُمُ } ve devamı buyruğunun sanki: “Onların kurtuluşu nedir?” diye sorulup: “Onlara kötülük dokunmaz...” denilmiş gibi onu açıklayan bir istînâf cümlesi kılınması da caiz görülmüştür.

والباء حينئذ على ما في الكشف سببية متعلقة بينجي أي ينجيهم بنفي السوء والحزن عنهم. وتعقب بأن في جعل عدم الحزن وعدم السوء سبب النجاة تكلفا فهما من النجاة، والظاهر أنه لو جعلت الباء على هذا الوجه أيضا للملابسة لا يرد ذلك، وجوز كون المفازة اسم مكان أي محل الفوز، وفسرت بالمنجاة مكان النجاة، وصح ذلك لأن النجاة فوز وفلاح، وجعلت الباء عليه للسببية وهناك مضاف محذوف بقرينة باء السببية وإن المنجاة لا تصلح سببا أي ينجيهم بسبب منجاتهم وهو الإيمان، وهو كالتصريح بما اقتضاه تعليق الفعل بالموصول السابق، وفسره الزمخشري بالأعمال الصالحة، وقواه بما حكاه عن ابن عباس ليتم مذهبه أو لا مضاف بل هناك مجاز بتلك القرينة من إطلاق اسم المسبب على السبب، والجملة بعد على الاحتمالين في هذا الوجه حال ولا يخفى أن المفازة بمعنى المنجاة مكان النجاة هي الجنة والإيمان أو العمل الصالح ليس سببا لها نفسها وإنما هو سبب دخولها فلا بد من اعتباره فلا تغفل، وجوز أن تكون المفازة مصدرا ميميا من فاز منه أي نجا منه يقال: طوبى لمن فاز بالثواب وفاز من العقاب أي ظفر به ونجا، والباء إما للملابسة والجملة بيان للمفازة أي ينجيهم الله تعالى ملتبسين بنجاتهم الخاصة لهم أي بنفي السوء والحزن عنهم، ولا يخفى ركاكة هذا المعنى، وإما للسببية إما على حذف المضاف أو التجوز نظير ما مر آنفا، ولا يحتاج هنا إلى اعتبار الدخول كما لا يخفى، والجملة في موضع الحال أيضا.

Bâ harfi bu takdirde el-Keşf’teki açıklamaya göre sebebiyye olup { ينجي } fiiline taalluk eder; yani: Onlardan kötülük ve hüznü nefyetmek suretiyle onları kurtarır. Buna, hüznün ve kötülüğün bulunmayışının kurtuluşun sebebi kılınmasında tekellüf olduğu, zira bunların zaten kurtuluşun kendisinden olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Zahir olan şudur ki şayet bâ harfi bu vecihte de mülâbese için kılınırsa bu itiraz varid olmaz. Mefâzetin ism-i mekân, yani kurtuluş yeri olması da caiz görülmüş ve necat yeri olan “mencât” ile tefsir edilmiştir; bu da sahihtir, zira necat bir fevz ve felahtır. Bâ harfi bu durumda sebebiyye için kılınır ve bâ-i sebebiyye karinesiyle ve mencâtın bizzat sebep olmaya elverişli olmaması sebebiyle orada mahzuf bir muzâf bulunur; yani: Kurtuluş yerlerine erme sebepleri olan imanları sebebiyle onları kurtarır. Bu, fiilin önceki mevsûle bağlanmasının gerektirdiği hususun açık bir ifadesi gibidir. Zemahşerî ise bunu kendi mezhebini tamamlamak üzere salih amellerle tefsir etmiş ve İbn Abbâs’tan naklettiği rivayetle güçlendirmiştir; yahut muzâf yoktur, bilakis o karine ile müsebbebin isminin sebebe verilmesi kabilinden bir mecaz vardır. Cümle ise bu vecihteki iki ihtimale göre de hâldir. Gizli değildir ki necat yeri anlamındaki mencât manasında mefâzet cennettir; iman veya salih amel ise bizzat cennetin sebebi değil, oraya girmenin sebebidir; dolayısıyla bunun gözetilmesi gerekir, gafil olma. Mefâzetin “kurtuldu” anlamında “fâze minhu” fiilinden mîm’li masdar olması da caiz görülmüştür; nitekim sevaba nail olup azaptan kurtulan kimse için “fâze bi’s-sevâb ve fâze mine’l-ıkâb” denilir. Bâ harfi ya mülâbese içindir ve cümle mefâzetin beyanıdır; yani: Allah Teâlâ kendilerine has olan kurtuluşlarıyla, yani kötülük ve hüznün kendilerinden nefyedilmesiyle birlikte onları kurtarır; bu mananın düşüklüğü ise gizli değildir. Yahut az önce geçenlerin bir benzeri olarak mahzuf bir muzâf veya mecaz yoluyla sebebiyye içindir; gizli kalmayacağı üzere burada [cennete] girişi takdir etmeye gerek yoktur ve cümle yine hâl konumundadır.

وجوز على بعض الأوجه تعلق بِمَفازَتِهِمْ بما بعده ولا يخفى أنه خلاف الظاهر وبالجملة الاحتمالات العقلية في الآية كثيرة لأن المفازة إما اسم مصدر أو مصدر ميمي أو اسم مكان من فاز به ظفر أو من فاز منه نجا والباء إما للملابسة أو للسببية أو للاستعانة، وهي إما متعلقة بما قبلها أو بما بعدها وهذه ستة وثلاثون احتمالا وإذا ضممت إليها احتمال حذف المضاف في بمفازتهم بمعنى منجاتهم أو نجاتهم واحتمال التجوز فيه كذلك وكذا احتمال كون جملة لا يَمَسُّهُمُ إلخ حالا من الموصول واحتمال كونها حالا من ضمير- مفازتهم- واحتمال كون الحال مقدرة وكونها مقارنة زادت كثيرا، ولا يخفى أن فيها المقبول ودونه بل فيها ما لا يتسنى أصلا فأمعن النظر ولا تجمد. وقرأ السلمي

Bazı vecihlere göre { بِمَفازَتِهِمْ } ifadesinin sonrasına taalluk etmesi de caiz görülmüştür; ancak bunun zahirin hilafına olduğu gizli değildir. Hülasa, ayetteki aklî ihtimaller pek çoktur; zira mefâze; nail olmak anlamındaki “fâze bihî”den yahut kurtulmak anlamındaki “fâze minhu”dan ya ism-i masdardır ya mîm’li masdardır ya da ism-i mekândır; bâ harfi ise ya mülâbese ya sebebiyye ya da istiâne içindir; taalluk ettiği yer ise ya öncesidir ya da sonrasıdır; bu da otuz altı ihtimal eder. Mencâtları veya necâtları manasında { بمفازتهم } ifadesinde muzâfın hazfi ihtimalini, keza bunda mecaz ihtimalini, aynı şekilde { لا يَمَسُّهُمُ } ve devamı cümlesinin mevsûlden hâl olma ihtimalini, { مفازتهم } kelimesindeki zamirden hâl olma ihtimalini, hâlin mukaddere olma ihtimalini ve mukârine olma ihtimalini de buna eklersen ihtimaller katbekat artar. Gizli değildir ki bunların içinde makbul olanı da ondan aşağı olanı da vardır; hatta içinde asla mümkün olmayanı da mevcuttur; öyleyse dikkatle incele ve donuk kalma. Sülemî,

والحسن والأعرج والأعمش وحمزة والكسائي وأبو بكر «بمفازاتهم» جمعا لتكون على طبق المضاف إليه في الدلالة على التعدد صريحا اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ من خير وشر وإيمان وكفر لكن لا بالجبر بل بمباشرة المتصف بهما لأسبابهما فالآية رادة على المعتزلة ردا ظاهر وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ يتولى التصرف فيه كيفما يشاء حسبما تقتضيه الحكمة، وكأن ذكر ذلك للدلالة على أنه سبحانه الغني المطلق وأن المنافع والمضار راجعة إلى العباد، ولك أن تقول: المعنى أنه تعالى حفيظ على كل شيء كما قيل نحو ذلك في قوله تعالى: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ [الأنعام: ١٠٧، الزمر: ٤١، الشورى: ٦] وحاصله أنه تعالى يتولى حفظ كل شيء بعد خلقه فيكون إشارة إلى احتياج الأشياء إليه تعالى في بقائها كما أنها محتاجة إليه ﷿ في وجودها.

Hasan, A‘rec, A‘meş, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir, çokluğa açıkça delalet etmesi bakımından muzâfun ileyhe uygun olması için cemi olarak «بمفازاتهم» şeklinde okumuşlardır. { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır”; hayır, şer, iman ve küfürden her şeyin yaratıcısıdır; ancak cebir yoluyla değil, bu iki sıfatla nitelenen kimsenin onların sebeplerine bizzat teşebbüs etmesi iledir. Dolayısıyla ayet Mutezile’ye karşı gayet açık bir reddiyedir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Ve O, her şey üzerine vekildir / her şeyi hakkıyla yönetendir”; hikmetin gerektirdiği şekilde dilediği gibi onda tasarrufu üstlenir. Sanki bunun zikredilmesi, O Sübhânehu’nun mutlak ganî (hiçbir şeye muhtaç olmayan) olduğuna ve fayda ile zararların kullara döndüğüne delalet etmek içindir. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Mana, Allah Teâlâ’nın her şeyi hakkıyla koruyup gözetici olduğudur; nitekim Allah Teâlâ’nın { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } [el-En‘âm: 107; ez-Zümer: 41; eş-Şûrâ: 6] “Sen onların üzerine vekil değilsin” buyruğunda da buna benzer bir mana söylenmiştir. Neticesi şudur: Allah Teâlâ her şeyi yarattıktan sonra onun muhafazasını da üstlenir; dolayısıyla bu, eşyanın var olmasında O Azze ve Celle’ye muhtaç olduğu gibi, bekasında da O Teâlâ’ya muhtaç olduğuna bir işarettir.

لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي مفاتيحها كما قال ابن عباس والحسن وقتادة وغيرهم فقيل هو جمع لا واحد له من لفظه، وقيل: جمع مقليد وقيل: جمع مقلاد من التقليد بمعنى الإلزام ومنه تقليد القضاء وهو إلزامه النظر في أموره، وكذا القلادة للزومها للعنق، وجعل اسما للآلة المعروفة للإلزام بمعنى الحفظ وهو على جميع هذه الأقوال عربي والأشهر الأظهر كونه معربا فهو جمع إقليد معرب إكليد وهو جمع شاذ لأن جمع أفعيل على مفاعيل مخالف للقياس وجاء أقاليد على القياس ويقال: في اكليد كليد بلا همزة، وذكر الشهاب أنه بلغة الروم أقليدس وكليد واكليد منه، والمشهور أن كليد فارسي ولم يشتهر في الفارسية إكليد بالهمز، وله مقاليد كذا قيل: مجاز عن كونه مالك أمره ومتصرفا فيه بعلاقة اللزوم، ويكنى به عن معنى القدرة والحفظ، وجوز كون المعنى الأول كنائيا لكن قد اشتهر فنزل منزلة المدلول الحقيقي فكني به عن المعنى الآخر فيكون هناك كناية على كناية وقد يقتصر على المعنى الأول في الإرادة وعليه قيل هنا المعنى لا يملك أمر السماوات والأرض ولا يتمكن من التصرف فيها غيره ﷿. والبيضاوي بعد ذكر ذلك قال: هو كناية عن قدرته تعالى وحفظه لها وفيه مزيد دلالة على الاستقلال والاستبداد لمكان اللام والتقديم، وقال الراغب: مقاليد السماوات والأرض ما يحيط بها، وقيل: خزائنها، وقيل: مفاتيحها، والإشارة بكلها إلى المعنى واحد وهو قدرته تعالى عليها وحفظه لها انتهى.

{ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur”; İbn Abbâs, Hasan, Katâde ve başkalarının dediği gibi yani onların anahtarları O’nundur. Kendi lafzından tekili olmayan bir cemi olduğu söylenmiştir. “Mıklîd”in cemisi olduğu da söylenmiştir; ilzam (bağlayıcı kılma) manasındaki taklidden gelen “mıklâd”ın cemisi olduğu da söylenmiştir; bir kimseye kaza görevini tevdi edip onun işlerine bakmayı ona yükleme anlamındaki “taklîdü’l-kadâ” tabiri ve boyna dolanıp ayrılmadığı için gerdanlığa “kılâde” denilmesi de bu köktendir. Muhafaza manasındaki ilzam için bilinen alete isim kılınmıştır. Bütün bu görüşlere göre kelime Arapçadır. En meşhur ve en zahir olanı ise muarreb (Arapçalaşmış) olmasıdır; nitekim Farsça “iklîd” kelimesinin muarrebi olan “ıklîd”in cemisidir. Bu da şaz bir cemidir; çünkü “ef‘îl” vezninin “mefâ‘îl” şeklinde cemi yapılması kıyasa aykırıdır, kıyasa uygun olanı ise “ekâlîd” şeklinde gelmesidir. “İklîd” kelimesi hemzesiz olarak “kelîd” şeklinde de söylenir. Şihâb, Rumca’da “öklidis” olduğunu, “kelîd” ve “iklîd” kelimelerinin bundan geldiğini zikretmiştir. Meşhur olan ise “kelîd”in Farsça olduğudur; Farsça’da hemzeli “iklîd” kullanımı meşhur değildir. “O’nun مقاليد’i vardır” ifadesinin, lüzum alakasıyla O’nun o şeyin maliki ve onda tasarruf edici olmasından mecaz olduğu söylenmiştir; bununla kudret ve muhafaza manasından kinaye yapılır. Birinci mananın kinai olması, ancak çok meşhur olup hakiki medlul yerine konulması ve onunla diğer manadan kinaye yapılması da caiz görülmüştür; bu takdirde kinaye üzerine kinaye olur. Bazen murat etmede birinci mana ile yetinilir; buna göre burada mananın “Göklerin ve yerin idaresine ve onlarda tasarruf etmeye O Azze ve Celle’den başkası malik ve muktedir olamaz” şeklinde olduğu söylenmiştir. Beyzâvî bunu zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Bu, O Teâlâ’nın kudretinden ve onları muhafazasından kinayedir; lâm harfi ve takdim sebebiyle bunda müstakil ve mutlak tasarruf sahibi olmaya dair ilave bir delalet vardır.” Râgıb ise şöyle demiştir: “Göklerin ve yerin مقاليد’i onları kuşatan şeylerdir. Hazineleridir de denilmiştir; anahtarlarıdır da denilmiştir. Bunların hepsiyle işaret edilen mana tektir; o da O Teâlâ’nın onlara olan kudreti ve onları muhafaza etmesidir”, [alıntı] bitti.

وجوز أن يكون المعنى لا يملك التصرف في خزائن السماوات والأرض أي ما أودع فيها واستعدت له من المنافع غيره تعالى، ولا يخفى أن هذه الجملة إن كانت في موضع التعليل لقوله سبحانه: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ على المعنى الأول فالأظهر الاقتصار في معناها على أنه لا يملك أمر السماوات والأرض أي العالم بأسره غيره تعالى فكأنه قيل: هو تعالى يتولى التصرف في كل شيء لأنه لا يملك أمره سواه ﷿، وإن كانت تعليلا له على المعنى الثاني فالأظهر الاقتصار في معناها على أنه لا قدرة عليها لأحد غيره جل شأنه فكأنه قيل: هو تعالى يتولى حفظ كل شيء لأنه لا قدرة لأحد عليه غيره تعالى، وجوز أن تكون عطف بيان للجملة قبلها وأن تكون صفة وَكِيلٌ وأن تكون خبرا بعد خبر فأمعن النظر في ذلك وتدبر.

Mananın; göklerin ve yerin hazinelerinde, yani içlerine emanet edilen ve hazır hale getirilen faydalarında O Teâlâ’dan başkasının tasarrufa malik olmadığı şeklinde olması da caiz görülmüştür. Gizli değildir ki şayet bu cümle, birinci manaya göre O Sübhânehu’nun: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Ve O, her şey üzerine vekildir” buyruğunun talili (gerekçesi) konumundaysa, manasında O Teâlâ’dan başkasının göklerin ve yerin, yani bütün âlemin idaresine malik olmadığı tespitiyle yetinilmesi daha açıktır; sanki: “O Teâlâ her şeyde tasarrufu üstlenir; çünkü O Azze ve Celle’den başkası onun idaresine malik değildir” denilmiştir. Şayet ikinci manaya göre onun talili ise, manasında O’ndan (şânı pek yücedir) başkasının onlara güç yetiremeyeceği tespitiyle yetinilmesi daha açıktır; sanki: “O Teâlâ her şeyin muhafazasını üstlenir; çünkü O Teâlâ’dan başka hiç kimsenin ona gücü yetmez” denilmiştir. Bu cümlenin önceki cümle için atf-ı beyân olması, { وَكِيلٌ } kelimesinin sıfatı olması ve haberden sonra ikinci bir haber olması da caiz görülmüştür; öyleyse bu hususu etraflıca incele ve derinlemesine düşün.

وأخرج أبو يعلى ويوسف القاضي في سننه، وأبو الحسن القطان في المطولات، وابن السني في عمل اليوم والليلة، وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه عن عثمان بن عفان رضي الله تعالى عنه قال: «سألت رسول الله ﷺ عن قول الله تعالى: له مقاليد السماوات والأرض فقال: لا إله إلا الله والله أكبر سبحانه الله والحمد لله استغفر الله الذي لا إله إلا هو الأول والآخر والظاهر والباطن يحيي ويميت وهو حي لا يموت بيده الخير وهو على كل شيء قدير» الحديث.

Ebû Ya‘lâ, Yûsuf el-Kâdî Sünen’inde, Ebü’l-Hasen el-Kattân el-Mutavvelât’ta, İbnü’s-Sünnî Amelü’l-Yevm ve’l-Leyle’de, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye’nin Osmân b. Affân radıyallâhu anh’tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e Allah Teâlâ’nın: { لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur” buyruğunu sordum. Şöyle buyurdu: “Lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber, sübhânallāhi ve’l-hamdü lillâh, estağfirullāhellezî lâ ilâhe illâ hüvel-evvelü ve’l-âhiru vez-zâhiru ve’l-bâtın, yuhyî ve yumît, ve hüve hayyun lâ yemût, biyedihi’l-hayr, ve hüve alâ külli şey’in kadîr (Allah’tan başka ilah yoktur, Allah en büyüktür, Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir, hamd Allah’a mahsustur, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın olan, dirilten ve öldüren, kendisi ise hiç ölmeyen diri olan Allah’tan bağışlanma dilerim; hayır bütünüyle O’nun elindedir ve O her şeye hakkıyla kadirdir)”» (hadis).