Binûn

Zümer Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وفي رواية ابن مردويه عن ابن عباس أن عثمان جاء إلى النبي ﷺ فقال له: أخبرني عن مقاليد السماوات والأرض فقال: سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم الأول والآخر

İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan rivayetinde ise Osmân Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip ona: “Bana göklerin ve yerin مقاليد’ini haber ver” dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Sübhânallâhi ve’l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber, ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-Aliyyi’l-Azîm, el-Evvelü ve’l-Âhiru

والظاهر والباطن بيده الخير يحيي ويميت وهو على كل شيء قدير يا عثمان من قالها إذا أصبح عشر مرات وإذا أمسى أعطاه الله ست خصال. أما أولهن فيحرس من إبليس وجنوده. وأما الثانية فيعطى قنطارا من الأجر وأما الثالثة فيتزوج من الحور العين. وأما الرابعة فيغفر له ذنوبه. وأما الخامسة فيكون مع إبراهيم ﵇. أما السادسة فيحضره اثنا عشر ملكا عند موته يبشرونه بالجنة ويزفونه من قبره إلى الموقف فإن أصابه شيء من أهاويل يوم القيامة قالوا له لا تخف إنك من الآمنين ثم يحاسبه الله حسابا يسيا ثم يؤمر به إلى الجنة فيزفونه إلى الجنة من موقفه كما تزف العروس حتى يدخلوه الجنة بإذن الله تعالى والناس في شدة الحساب.

vez-Zâhiru ve’l-Bâtın, biyedihi’l-hayr, yuhyî ve yumît, ve hüve alâ külli şey’in kadîr. Ey Osmân! Kim sabaha çıktığında bunu on defa ve akşama erdiğinde [on defa] söylerse, Allah ona altı haslet verir. Birincisine gelince; İblis ve ordularından korunur. İkincisine gelince; kendisine bir kantar ecir verilir. Üçüncüsüne gelince; hûrü'l-îyn (iri gözlü huriler) ile evlendirilir. Dördüncüsüne gelince; günahları bağışlanır. Beşincisine gelince; İbrâhîm aleyhisselâm ile beraber olur. Altıncısına gelince; ölümü esnasında yanında on iki melek hazır bulunur, onu cennetle müjdelerler ve kabrinden mahşer yerine kadar ona eşlik ederler. Şayet kıyamet gününün dehşetlerinden bir şey ona isabet edecek olursa: ‘Korkma, sen güvende olanlardansın’ derler. Sonra Allah onu kolay bir hesaba çeker; ardından cennete götürülmesi emredilir ve insanlar şiddetli bir hesap içindeyken, melekler onu gelin uğurlanır gibi mahşer yerinden cennete uğurlarlar ve nihayet Allah Teâlâ’nın izniyle onu cennete girdirirler.”.

وفي رواية العقيلي والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عمر أن عثمان سأل النبي ﷺ عن تفسير (له مقاليد السماوات والأرض) فقال ﵊: ما سألني عنها أحد تفسيرها لا إله إلا الله والله أكبر وسبحانه الله وبحمده واستغفر الله ولا حول ولا قوة إلا بالله هو الأول والآخر والظاهر والباطن بيده الخير يحيي ويميت وهو على كل شيء قدير.

Ukaylî ve el-Esmâ’ ve’s-Sıfât’ta Beyhakî’nin İbn Ömer’den rivayetinde ise Osmân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e { لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur” ayetinin tefsirini sordu. Bunun üzerine [Aleyhisselâm] şöyle buyurdu: “Bana bunu hiç kimse sormamıştı; onun tefsiri: ‘Lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber, ve sübhânallâhi ve bi-hamdihî ve estağfirullâh, ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh, hüve’l-Evvelü ve’l-Âhiru vez-Zâhiru ve’l-Bâtın, biyedihi’l-hayr, yuhyî ve yumît, ve hüve alâ külli şey’in kadîr’ [demektir].”.

وفي رواية الحارث بن أبي أسامة. وابن مردويه عن أبي هريرة أنه ﵊ قال: «وهي سبحانه الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله»

Hâris b. Ebî Üsâme ve İbn Merdûye’nin Ebû Hureyre’den rivayetinde ise o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «O; “Sübhânallâhi ve’l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh”tır.»

وبالجملة اختلفت الروايات في الجواب، وقيل في حديث ابن عمر رضي الله تعالى عنهما: إنه ضعيف في سنده من لا تصلح روايته، وابن الجوزي قال: إنه موضوع ولم يسلم له وحال الأخبار الأخر الله تعالى أعلم به والظن الضعف.

Hasılı cevap hususunda rivayetler farklılık göstermiştir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ’nın hadisi hakkında: “O zayıftır, senedinde rivayeti elverişli olmayan kimse vardır” denilmiştir. İbnü’l-Cevzî ise onun mevzû (uydurma) olduğunu söylemiş, fakat bu görüşü kabul görmemiştir. Diğer haberlerin durumunu ise en iyi Allah Teâlâ bilir; zann-ı galip zayıf oldukları yönündedir.

والمعنى عليها أن لله تعالى هذه الكلمات يوحد بها سبحانه ويمجد وهي مفاتيح خير السماوات والأرض من تكلم بها من المؤمنين أصابه، فوجه إطلاق المقاليد عليها أنها موصلة إلى الخير كما توصل المفاتيح إلى ما في الخزائن، وقد ذكر ﷺ شيئا من الخير في حديث ابن عباس وعد في الحديث قبله عشر خصال لمن قالها كل يوم مائة مرة وهو بتمامه في الدر المنثور.

Bu rivayetlere göre mana şudur: Allah Teâlâ’ya ait olan bu kelimelerle O Sübhânehu bir kılınır ve yüceltilir. Bunlar göklerin ve yerin hayrının anahtarlarıdır; müminlerden kim bunları söylerse o hayra nail olur. Bunlara "makālîd" (anahtarlar) denilmesinin vechi, anahtarların hazinelerdekine ulaştırdığı gibi bunların da hayra ulaştırmasıdır. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Abbâs hadisinde hayırdan bir kısmını zikretmiş, ondan önceki hadiste ise bunu her gün yüz defa söyleyen kimse için on haslet saymıştır; bu rivayet tam metniyle ed-Dürrü’l-Mensûr’da yer almaktadır.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ معطوف على قوله تعالى: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ إلخ أي إنه عز شأنه متصف بهذه الصفات الجليلة الشأن والذين كفروا وجحدوا ذلك أولئك هم الكاملون في الخسران، وقيل: على قوله تعالى: لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ولا يظهر ذلك على بعض الأوجه السابقة فيه.

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” [ifadesi], Allah Teâlâ’nın: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır...” buyruğuna vb. matuftur. Yani O Azze Şânühü bu yüce şanlı sıfatlarla muttasıftır; bunu inkâr edip reddedenler ise, işte onlar hüsranda tam olanların ta kendileridir. Bir görüşe göre de O Teâlâ’nın: { لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur” buyruğuna [matuftur]; fakat bu, o ayet hakkında daha önce geçen bazı vecihlere göre açık görünmemektedir.

وقيل: على مقدر تقديره فالذين اتقوا أو فالذين آمنوا بآيات الله هم الفائزون والذين كفروا إلخ، وفيه تكلف.

Bir görüşe göre de takdiri: “Sakınanlar (veya Allah’ın ayetlerine inananlar) kurtuluşa erenlerin ta kendileridir; inkâr edenler ise...” şeklinde olan takdiri bir ifadeye [matuftur]; ancak bunda tekellüf (zorlama) vardır.

وجوز أن يكون معطوفا على قوله تعالى: وَيُنَجِّي اللَّهُ إلخ فيكون التقدير وينجي الله المتقين والذين كفروا بآيات الله أولئك هم الخاسرون وما بينهما اعتراض للدلالة على أنه تعالى مهيمن على العباد مطّلع على أفعالهم مجاز عليها، وفيه تأكيد لثواب المؤمنين وفلاحهم وعقاب الكفرة وخسرانهم ولم يقل ويهلك الذين كفروا بخسرانهم كما قال سبحانه: وَيُنَجِّي إلخ للإشعار بأن العمدة في فوز المؤمنين فضله تعالى فلذا جعل نجاتهم مسندة له تعالى حادثة له يوم القيامة غير ثابتة قبل ذلك بالاستحقاق والأعمال بخلاف هلاك الكفرة فإنهم قدموه لأنفسهم بما اتصفوا به من الكفر والضلال ولم يسند له تعالى ولم يعبر عنه بالمضارع أيضا، وفي ذلك تصريح بالوعد وتعريض بالوعيد حيث قيل: الْخاسِرُونَ ولم يقل الهالكون أو المعذبون أو نحوه وهو قضية الكرم. وعطف الجملة الاسمية على الفعلية مما لا شبهة في جوازه عند النحويين، ومما ذكرنا يعلم رد قول الإمام الرازي: إن هذا الوجه ضعيف من وجهين: الأول وقوع الفضل الكثير بين المعطوف عليه. الثاني وقوع الاختلاف بينهما في الفعلية والاسمية وهو لا يجوز، والإمام أبو حيان منع كون الفاصل كثيرا.

O Teâlâ’nın: { وَيُنَجِّي اللَّهُ } “Ve Allah kurtarır...” buyruğuna matuf olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde mana: “Allah takva sahiplerini kurtarır; Allah’ın ayetlerini inkâr edenler ise, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” şeklinde olur. İkisi arasındaki kısım ise O Teâlâ’nın kulları üzerinde hâkim olduğunu, onların fiillerine muttali olup bunlara karşılık vereceğini göstermek için bir itiraz (ara cümle)dir. Bunda müminlerin sevabının ve kurtuluşunun, kâfirlerin ise azabının ve hüsranının teyidi vardır. O Sübhânehu’nun: { وَيُنَجِّي } buyurduğu gibi “Kâfirleri de hüsranlarıyla helak eder” dememiştir; zira müminlerin kurtuluşunda asıl dayanağın O Teâlâ’nın lütfu olduğunu hissettirmek istemiştir. Bu sebeple onların kurtuluşunu O Teâlâ’ya isnat edilmiş, kıyamet gününde O’na nispetle meydana gelen, bundan önce sırf hak ediş ve amellerle sabit olmayan bir durum kılmıştır. Kâfirlerin helaki ise böyle değildir; çünkü onlar muttasıf oldukları inkâr ve sapıklıkla bunu bizzat kendileri öne sürmüşlerdir; bu yüzden [helak] O Teâlâ’ya isnat edilmemiş ve muzari fiille de ifade edilmemiştir. Bunda vaadin açıkça beyanı, tehdidin ise üstü kapalı ifadesi vardır; nitekim helak olanlar veya azap edilenler vb. denilmeyip { الْخاسِرُونَ } “hüsrana uğrayanlar” denilmiştir ki bu da kerem gereğidir. İsim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi ise dilbilgisi âlimlerine göre caiz olduğunda şüphe bulunmayan hususlardandır. Zikrettiğimiz şeylerden, İmam Râzî’nin: “Bu vecih iki yönden zayıftır: Birincisi, matuf aleyh ile araya çok fasıla girmesidir. İkincisi, fiilîlik ve isimlik yönünden aralarında ihtilaf bulunmasıdır ki bu caiz değildir” şeklindeki sözünün reddi anlaşılır. İmam Ebû Hayyân ise fasılanın çok olduğunu kabul etmemiştir.

وقال في الوجه الثاني: إنه كلام من لم يتأمل كلام العرب ولا نظر في أبواب الاشتغال. نعم قال في الكشف

İkinci vecih hakkında da: “Bu, Arap kelamını derinlemesine düşünmeyen ve iştigal bahislerine bakmayan bir kimsenin sözüdür” demiştir. Evet, el-Keşşâf hâşiyesinde [et-Tîbî] şöyle demiştir:

يؤيد الاتصال بما يليه دون قوله تعالى: وَيُنَجِّي أن قوله سبحانه: وَيُنَجِّي اللَّهُ متصل بقوله تعالى: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا فلو قيل بعده: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ لم يحسن لأن الأحسن على هذا المساق أن يقدم على قوله تعالى: وَيُنَجِّي اللَّهُ على ما لا يخفى ولأنه كالتخلص إلى ما بعده من حديث الأمر بالعبادة والإخلاص إذ ذاك، وهو كلام حسن، ثم الحصر الذي يقتضيه تعريف الطرفين وضمير الفصل باعتبار الكمال كما أشرنا إليه لا باعتبار مطلق الخسران فانه لا يختص بهم وجوز أن يكون قصر قلب فإنهم يزعمون المؤمنين خاسرين.

O Teâlâ’nın: { وَيُنَجِّي } buyruğuna değil de hemen peşindekine bitişik olmasını şu husus destekler: O Sübhânehu’nun: { وَيُنَجِّي اللَّهُ } buyruğu, O Teâlâ’nın: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا } “Kıyamet günü yalan söyleyenleri görürsün...” buyruğuna bağlıdır. Şayet ondan sonra: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } denseydi güzel olmazdı; çünkü gizli olmadığı üzere bu akışa göre en güzeli, O Teâlâ’nın: { وَيُنَجِّي اللَّهُ } buyruğundan önce getirilmesi olurdu. Bir de bu, o esnada ibadet ve ihlas emrinden bahseden sonraki kısma bir nevi geçiş (tahallüs) gibidir. Bu güzel bir sözdür. Sonra her iki tarafın marife kılınması ve zamîr-i faslın gerektirdiği hasr, işaret ettiğimiz gibi kemal itibarıyladır; mutlak hüsran itibarıyla değildir; zira [mutlak hüsran] sadece onlara mahsus değildir. Bunun bir kasr-ı kalb (tersine çevirme) olması da caiz görülmüştür; çünkü onlar müminlerin hüsranda olduğunu iddia ediyorlardı.

قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ أي أبعد الآيات المقتضية لعبادته تعالى وحده غير الله أعبد، فغير مفعول مقدم لأعبد وتَأْمُرُونِّي اعتراض للدلالة على أنهم أمروه به عقيب ذلك وقالوا له ﷺ: استلم بعض آلهتنا ونؤمن بإلهك لفرط غباوتهم ولذا نودوا بعنوان الجهل، وجوز أن يكون أَعْبُدُ في موضع المفعول- لتأمروني- على أن الأصل تأمروني أن أعبد فحذفت أن وارتفع الفعل كما قيل في قوله:

{ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ } “De ki: ‘Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller!’” Yani sadece O Teâlâ’ya ibadeti gerektiren ayetlerden sonra mı Allah’tan başkasına ibadet edeceğim? { غَيْرَ } kelimesi, { أَعْبُدُ } fiilinin öne geçmiş mefulüdür. { تَأْمُرُونِّي } ise onların bunun hemen akabinde bunu emrettiklerini ve aşırı ahmaklıkları sebebiyle ona sallallâhu aleyhi ve sellem: “İlahlarımızdan bazılarını istilâm et (selamla/dokun), biz de senin ilahına inanalım” dediklerini göstermek için bir itirazdır; bu sebeple cehalet vasfıyla kendilerine hitap edilmiştir. { أَعْبُدُ } fiilinin, aslının “تأمروني أن أعبد” olup “أن” harfinin hazfedilmesi ve fiilin merfû kalması esasına göre { تَأْمُرُونِّي } fiilinin mefulü konumunda olması da caiz görülmüştür; nitekim şu beyitte de böyle denilmiştir:

ألا أيهذا الزاجري احضر الوغى ويؤيد قراءة من قرأ «أعبد» بالنصب، و «غير» منصوب بما دل عليه تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أي تعبدونني غير الله أي أتصيرونني عابدا غيره تعالى، ولا يصح نصبه بأعبد لأن الصلة لا تعمل فيما قبلها والمقدر كالموجود، وقال بعضهم:

“Ey savaşa katılmaktan beni meneden kimse...” [beytinde olduğu gibi]. Bunu, { أَعْبُدُ } kelimesini nasb ile okuyanın kıraati de destekler. { غَيْرَ } kelimesi ise { تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } ifadesinin delalet ettiği fiille mensubdur; yani “Beni Allah’tan başkasına mı taptırıyorsunuz, yani beni O Teâlâ’dan başkasına tapan biri haline mi getirmek istiyorsunuz?” demektir. Bunun { أَعْبُدُ } ile mensub olması sahih değildir; çünkü sıla kendisinden öncekinde amel edemez ve takdir edilen şey mevcut gibidir. Bazıları ise şöyle demiştir:

هو منصوب به وأن بعد الحذف يبطل حكمها المانع عن العمل، وقرأ ابن كثير تَأْمُرُونِّي بالإدغام وفتح الياء.

O, bununla mensubdur ve “en” harfi hazfedildikten sonra amele engel olan hükmü batıl olur. İbn Kesîr ise { تَأْمُرُونِّي } kelimesini idgam ve yâ’nın fethası ile okumuştur.

وقرأ ابن عامر «تأمرونني» بإظهار النونين على الأصل، ونافع «تأمروني» بنون واحدة مكسورة وفتح الياء، وفي تعيين المحذوف من النونين خلاف فقيل: الثانية لأنها التي حصل بها التكرار، وقيل: الأولى لأنها حرف إعراب عرضة للتغيير وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ أي من الرسل ﵈ لَئِنْ أَشْرَكْتَ أي بالله تعالى شيئا ما لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ الظاهر أن جملة لَئِنْ إلخ نائب فاعل أُوحِيَ لكن قيل في الكلام حذف والأصل أوحى إليك لئن أشركت ليحبطن عملك إلخ، وإلى الذين من قبلك مثل ذلك، وقيل: لا حذف، وإفراد الخطاب باعتبار كل واحد منه ﷺ والمرسلين الموحى إليهم فإنه أوحى لكل لَئِنْ أَشْرَكْتَ إلخ بالإفراد، وذهب البصريون إلى أن الجمل لا تكون فاعلة فلا تقوم مقام الفاعل، ففي البحر أن إِلَيْكَ حينئذ نائب الفاعل، والمعنى كما قال مقاتل أوحى إليك وإلى الذين من قبلك بالتوحيد، وقوله تعالى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ إلخ استئناف خوطب به النبي ﷺ خاصة وهو كما ترى، وأيا ما كان فهو كلام على سبيل الفرض لتهييج المخاطب المعصوم وإقناط الكفرة والإيذان بغاية شناعة الإشراك وقبحه وكونه بحيث ينهى عنه من لا يكاد يباشره فكيف بمن عداه، فالاستدلال بالآية على جواز صدور الكبائر من الأنبياء ﵈ كما في المواقف ليس بشيء، فاحتمال الوقوع فرضا كاف في الشرطية لكن ينبغي أن يعلم أن استحالة الوقوع شرعية، ولا ما لَقَدْ ولَئِنْ. موطئتان للقسم واللامان بعد للجواب، وفي عدم تقييد الإحباط بالاستمرار على الإشراك إلى الموت دليل للحنفية الذاهبين إلى أن الردة تحبط الأعمال التي قبلها مطلقا. نعم قالوا: لا يقضي منها بعد الرجوع إلى الإسلام إلا الحج، ومذهب الشافعي أن الردة لا تحبط العمل السابق عليها ما لم يستمر المرتد على الكفر إلى الموت، وترك التقييد هنا اعتمادا على التصريح به في قوله تعالى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [البقرة: ٢١٧] ويكون ذلك من حمل المطلق على المقيد.

İbn Âmir iki nûn’un asıl üzere izharıyla “تأمرونني”, Nâfi‘ ise tek kesreli nûn ve yâ’nın fethasıyla “تأمروني” okumuştur. İki nûn’dan hangisinin hazfedildiği hususunda ihtilaf edilmiş; tekrar onunla meydana geldiği için ikincisidir denilmiş, değişime maruz kalan bir irap harfi olduğu için birincisidir de denilmiştir. { وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki sana da senden öncekilere de vahyolunmuştur:” yani peygamberlere aleyhimüsselâm [vahyolunmuştur ki]; { لَئِنْ أَشْرَكْتَ } “‘Eğer şirk koşarsan,’” yani Allah Teâlâ’ya herhangi bir şeyi şirk koşarsan, { لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “‘kesinlikle amelin boşa gider ve mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursun!’” Zahir olan, { لَئِنْ } cümlesinin { أُوحِيَ } fiilinin nâib-i fâili olmasıdır. Ancak kelamda hazif olduğu ve aslının: “Sana ‘şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider...’ diye vahyolundu, senden öncekilere de bunun benzeri vahyolundu” şeklinde olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de hazif yoktur; hitabın tekil olması hem onun sallallâhu aleyhi ve sellem hem de kendilerine vahyedilen diğer peygamberlerin her biri itibarıyladır; zira her birine tekil olarak: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ } vb. vahyolunmuştur. Basralılar ise cümlelerin fail olamayacağı, dolayısıyla fail makamına geçemeyeceği görüşüne gitmişlerdir. el-Bahr’da belirtildiğine göre bu durumda nâib-i fâil { إِلَيْكَ } olur. Mana da Mukâtil’in dediği gibi: “Sana ve senden öncekilere tevhid vahyolundu” şeklinde olup, O Teâlâ’nın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ } buyruğu ise sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e yöneltilmiş bir istînâf (yeni başlangıç) cümlesidir; bu görüş ise gördüğün gibidir. Her nasıl olursa olsun bu, masum olan muhatabı harekete geçirmek, kâfirleri ümitsizliğe düşürmek, şirkin son derece çirkin ve fena olduğunu, onu işlemeye asla yanaşmayacak bir kimsenin bile ondan nehyedildiğini, dolayısıyla başkalarının haydi haydi nehyedileceğini bildirmek üzere bir faraziye yoluyla söylenmiş bir kelamdır. Dolayısıyla el-Mevâkıf’ta olduğu gibi bu ayetle peygamberlerden aleyhimüsselâm büyük günahların sâdır olmasının caiz olduğuna delil getirilmesi bir değer taşımaz. Zira vuku bulma ihtimalinin farazi olması şart cümlesi için yeterlidir; ancak bilinmelidir ki vukuunun imkânsızlığı şer‘îdir. { لَقَدْ } ve { لَئِنْ } kelimelerindeki lâm’lar yemine hazırlık (müvattıe) içindir, sonrasındaki iki lâm ise cevap içindir. Amelin boşa gitmesinin ölüme kadar şirk üzere devam etme şartına bağlanmamasında, irtidadın kendisinden önceki amelleri mutlak olarak boşa çıkaracağı görüşüne giden Hanefîler için delil vardır. Evet, onlar: “İslam’a döndükten sonra bu amellerden sadece hac kaza edilir” demişlerdir. Şâfiî’nin mezhebi ise mürted küfür üzere ölüme kadar devam etmedikçe irtidadın kendisinden önceki ameli boşa çıkarmayacağı yönündedir. Burada kaydın terk edilmesi O Teâlâ’nın: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. Ve işte onlar cehennem ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır” [el-Bakara: 217] buyruğundaki açık ifadeye dayanmaktadır ve bu da mutlakın mukayyede hamledilmesi kabilindendir.

وأجاب بعض الحنفية بأن في الآية المذكورة توزيعا فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ناظر إلى الارتداد عن الدين

Bazı Hanefîler ise zikredilen ayette bir taksim (tevzi) bulunduğu cevabını vermişlerdir; şöyle ki: { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “işte onların amelleri boşa gitmiştir” ifadesi dinden dönmeye bakmaktadır,

وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ إلخ ناظر إلى الموت على الكفر فلا مقيد ليحمل المطلق عليه، ومن هذا الخلاف نشأ الخلاف في الصحابي إذا ارتد ثم عاد إلى الإسلام بعد وفاته ﷺ أو قبلها ولم يره هل يقال له: صحابي أم لا، فمن ذهب إلى الإطلاق قال لا ومن ذهب إلى التقييد قال: نعم، وقيل: يجوز أن يكون الإحباط مطلقا من خصائص النبي ﵊ إذ شركه وحاشاه أقبح، وفيه ضعف لأن الغرض تحذير أمته وتصوير فظاعة الكفر فتقدير أمر يختص به لا يتعدى من النبي إلى الأمة لا اتجاه له مع أنه لا مستند له من نقل أو عقل، والمراد بالخسران على مذهب الحنفية ما لزم من حبط العمل فكان الظاهر- فتكون- إلا أنه عدل إلى ما في النظم الجليل للإشعار بأن كلا من الإحباط والخسران يستقل في الزجر عن الإشراك، وقيل: الخلود في النار فيلزم التقييد بالموت كما هو عند الشافعي عليه الرحمة.

{ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “ve işte onlar cehennem ehlidirler...” ifadesi ise küfür üzere ölmeye bakmaktadır; dolayısıyla mutlakın üzerine hamledileceği bir mukayyed yoktur. İşte bu ihtilaftan dolayı, bir sahabi dinden dönüp sonra onun sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra veya vefatından önce dönüp de onu görmemişse kendisine sahabi denilip denilmeyeceği konusunda ihtilaf doğmuştur. Mutlaklığa gidenler "hayır" demiş, mukayyedliğe gidenler ise "evet" demiştir. Bir görüşe göre de amellerin mutlak olarak boşa çıkmasının Peygamber aleyhisselâm’ın hususiyetlerinden olması caizdir; zira onun şirk koşması —hâşâ— çok daha çirkindir. Fakat bunda zayıflık vardır; çünkü maksat ümmetini sakındırmak ve küfrün vehametini tasvir etmektir; dolayısıyla Peygamber’e has olup ümmete geçmeyen bir husus takdir etmenin naklî veya aklî bir dayanağı olmadığı gibi tutarlı bir yönü de yoktur. Hanefî mezhebine göre hüsrandan murat amelin boşa gitmesinin gerektirdiği sonuçtur; dolayısıyla zahir olan “فتكون” denilmesiydi; ancak hem amellerin boşa gitmesinin hem de hüsranın şirkten sakındırmada müstakil birer etken olduğunu hissettirmek için bu yüce nazımdaki şekle meyledilmiştir. Bir görüşe göre de [hüsrandan murat] ateşte ebedî kalmaktır; bu takdirde Şâfiî’nin (Allah’ın rahmeti üzerine olsun) benimsediği gibi ölümle kayıtlamak gerekir.

وقرىء «ليحبطن» من أحبط «عملك» بالنصب أي ليحبطن الله تعالى أو الإشراك عملك، وقرىء بالنون ونصب «عملك» أيضا بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ رد لما أمروه به من استلام بعض آلهتهم، والفاء جزائية في جواب شرط مقدر كأنه قيل: إن كنت عابدا أو عاقلا فاعبد الله فحذف الشرط وجعل تقديم المفعول عوضا عنه، وإلى هذا ذهب الزمخشري وسلفه في كونها جزائية الزجاج، وأنكر أبو حيان كون التقديم عوضا عن الشرط، ومذهب الفراء والكسائي أن الفاء زائدة بين المؤكد والمؤكد والاسم الجليل منصوب بفعل محذوف والتقدير الله أعبد فاعبده وقدر مؤخرا ليفيد الحصر.

{ لَيَحْبَطَنَّ } kelimesi “ahbeta” fiilinden “leyuhbitanne” ve { عَمَلَكَ } nasb ile de okunmuştur; yani Allah Teâlâ veya şirk senin amelini mutlaka boşa çıkarır demektir. Nûn ile [lenuhbitanne] ve yine { عَمَلَكَ } kelimesinin nasbı ile de okunmuştur. { بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ } “Bilakis, yalnız Allah'a kulluk et” buyruğu, ilahlarından bazılarını selamlaması yönünde ona emrettikleri şeye bir reddiyedir. Fâ harfi ise takdiri bir şartın cevabında cezâiyyedir; sanki: “Eğer ibadet edeceksen veya akıllıysan yalnız Allah’a ibadet et” denilmiş, şart hazfedilmiş ve mefulün öne geçirilmesi onun yerine ivaz kılınmıştır. Zemahşerî bu görüşe gitmiştir; onun fâ’nın cezâiyye olması hususundaki selefi ise Zeccâc’dır. Ebû Hayyân ise takdimin şarta ivaz olmasını kabul etmemiştir. Ferrâ ve Kisâî’nin mezhebi ise fâ harfinin müekked ile müekkid arasında zâid olduğu ve İsm-i Celil’in mahzuf bir fiille mensub olduğu yönündedir; takdiri de “Allah’a ibadet ederim, öyleyse O’na ibadet et” şeklindedir ve hasr ifade etmesi için sonra takdir edilmiştir.

وفي الانتصاف مقتضى كلام سيبويه أن الأصل تنبه فاعبد الله فخذفوا الفعل الأول اختصارا واستنكروا الابتداء بالفاء ومن شأنها التوسط بين المعطوف والمعطوف عليه فقدموا المفعول فصارت الفاء متوسطة لفظا ودالة على المحذوف وانضاف إليها فائدة الحصر لإشعار التقديم بالاختصاص، واعتبار الاختصاص قيل: مما لا بد منه لأنه لم يكن الكلام ردا عليهم فيما أمروه به لولاه فإنهم لم يطلبوا منه ﵊ ترك عبادة الله سبحانه بل استلام آلهتهم والشرك به ﷿ اللهم إلا أن يقال: عبادة الله سبحانه مع الشرك كلا عبادة، والله جل وعلا أغنى الشركاء فمن أشرك في عمله أحدا معه ﷿ فعمله لمن أشرك كما يدل عليه كثير من الأخبار، وقرأ عيسى «بل الله» بالرفع وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ إنعامه تعالى عليك الذي يضيق عنه نطاق الحصر، وفيه إشارة إلى موجب الاختصاص وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أي ما عظموه ﷻ حق عظمته إذ عبدوا غيره تعالى وطلبوا من نبيه ﷺ عبادة غيره سبحانه قاله الحسن. والسدي، وقال المبرد: أصله من قولهم: فلان عظيم القدر يريدون بذلك جلالته، وأصل القدر اختصاص الشيء بعظم أو صغر أو مساواة، وقال الراغب: أي ما عرفوا كنهه ﷿. وتعقب بأن معرفة كنهه تعالى أي حقيقته سبحانه لا يخص هؤلاء لتعذر الوقوف على الحقيقة، ومن هنا:

el-İntisâf’ta şöyle denilmiştir: Sîbeveyh’in sözünün gereği şudur: Aslı “Uyan da Allah’a kulluk et” şeklindedir; ilk fiili kısaltmak amacıyla hazfettiler, matuf ile matuf aleyh arasında yer alması gereken fâ ile cümleye başlamayı uygun görmediler ve mefulü öne geçirdiler; böylece fâ lafzen ortada yer almış ve mahzuf olana delalet etmiş oldu. Ayrıca takdimin ihtisas hissettirmesi sebebiyle buna hasr faydası da eklendi. İhtisasın dikkate alınmasının zorunlu olduğu söylenmiştir; zira o olmasaydı söz onların emrettikleri hususta onlara bir reddiye olmazdı; çünkü onlar [Aleyhisselâm]’dan Allah Sübhânehu’ya ibadeti terk etmesini değil, kendi ilahlarını selamlamasını ve O Azze ve Celle’ye şirk koşmasını istemişlerdi. Meğerki şöyle densin: Şirk ile birlikte Allah Sübhânehu’ya ibadet etmek hiç ibadet etmemek gibidir; Allah Celle ve Alâ ortaklardan en müstağni olanıdır; kim O Azze ve Celle ile birlikte ameline bir başkasını ortak ederse, ameli o ortak ettiği kimseye aittir; nitekim birçok haber de buna delalet etmektedir. Îsâ [b. Ömer] “بل اللهُ” şeklinde ref ile okumuştur. { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Ve şükredenlerden ol!” yani O Teâlâ’nın sana olan ve sınırlandırılamayacak derecedeki nimetlerine [şükredenlerden ol]. Bunda ihtisasın gerekçesine işaret vardır. { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler (büyüklüğünü hakkıyla kavrayamadılar)”; yani O Teâlâ’dan başkasına ibadet ettikleri ve O’nun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’den de O Sübhânehu’dan başkasına ibadet etmesini istedikleri için O’nu (Celle Celâlühü) hakkıyla tazim etmediler. Bunu Hasan[-ı Basrî] ve Süddî söylemiştir. Müberred ise şöyle demiştir: “Bunun aslı Arapların: ‘Filan kimsenin kadri büyüktür’ sözünden gelir; bununla onun yüceliğini kastederler. Kadrin aslı ise bir şeyin büyüklük, küçüklük veya eşitlik ile tahsis edilmesidir.” Râgıb ise: “Yani O’nun (Azze ve Celle) künhünü bilemediler” demiştir. Ancak hakikate vâkıf olmanın imkânsızlığı sebebiyle O Teâlâ’nın künhünü, yani O Sübhânehu’nun hakikatini bilmenin bunlara mahsus olmadığı belirtilerek bu görüş eleştirilmiştir. Buradan hareketle [şöyle denilmiştir]:

العجز عن درك الإدراك إدراك ... والبحث عن كنه ذات الله إشراك

“İdraki kavramaktan aciz olmak bir idraktir... Allah’ın zatının künhünü araştırmak ise şirktir.”

ولا يخفى أن المسألة خلافية، وما ذكر على تقدير التسليم يمكن دفعه بالعناية. نعم أولى منه ما قيل: أي ما عرفوه كما يليق به سبحانه حيث جعلوا له سبحانه شريكا، وظاهر كلام بعضهم أن الكلام على تقدير مضاف أي ما قدروا في أنفسهم وما تصوروا عظمة الله حق التصور فلم يعظموه كما هو حقه ﷿ حيث وصفوه بما لا يليق بشؤونه الجليلة من الشركة ونحوها، وأيا ما كان فهو متعلق بما قبله من حيث إنّ فيه تجهيلهم في الإشراك ودعائهم رسوله ﷺ إليه، وقيل: المعنى ما وصفوا الله تعالى حق صفته إذ جحدوا البعث ووصفوه سبحانه بأنه خالق الخلق عبثا وأنه سبحانه عاجز عن الإعادة والبعث وهو خلاف الظاهر، وعليه يكون للتمهيد لأمر النفخ في الصور، وضمير الجمع

Gizli değildir ki mesele ihtilaflıdır ve zikredilen husus kabul edilse bile teville defedilebilir. Evet, bundan daha evlâ olanı şöyle denilmesidir: Yani O Sübhânehu’ya ortak koştukları için O’nu şanına layık olduğu şekilde tanıyamadılar. Bazılarının kelamının zahiri ise sözün bir muzaf takdiriyle olduğu yönündedir; yani içlerinde Allah’ın büyüklüğünü hakkıyla takdir edip tasavvur edemediler; böylece O’nu şirk ve benzeri yüce şanına layık olmayan şeylerle nitelediklerinden O Azze ve Celle’yi hakkı olduğu şekilde tazim etmediler. Her nasıl olursa olsun bu, müşriklerin şirk koşmalarındaki ve O’nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’i buna davet etmelerindeki cehaletlerini ortaya koyması bakımından öncesiyle irtibatlıdır. Bir görüşe göre mana: “Öldükten sonra dirilmeyi inkâr edip O Sübhânehu’yu yaratıkları boş yere yaratmış ve tekrar diriltip toplamaktan aciz olmakla niteledikleri için Allah Teâlâ’yı hakkıyla niteleyemediler” şeklindedir; ancak bu zahire aykırıdır ve buna göre sûra üfürülmesi konusuna bir hazırlık olur. Çoğul zamiri ise,

على جميع ما ذكر لكفار قريش كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: الضمير لليهود تكلموا في صفات الله تعالى وجلاله فألحدوا وجسموا وجاؤوا بكل تخليط فنزلت.

zikredilenlerin hepsine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiği üzere Kureyş kâfirlerine aittir. Bir görüşe göre de zamir Yahudilere aittir; Allah Teâlâ’nın sıfatları ve celali hakkında konuştular, ilhada saptılar, tecsim yaptılar ve akla hayale gelmedik hezeyanlar getirdiler, bunun üzerine bu ayet indi.

وقرأ الأعمش حق «قدره» بفتح الدال، وقرأ الحسن وعيسى وأبو نوفل وأبو حيوة وَما قَدَرُوا بتشديد الدال «حقّ قدره» بفتح الدال وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ الجملة في موضع الحال من الاسم الجليل وجَمِيعاً حال من المبتدأ عند من يجوزه أو من مقدر كأثبتها جميعا كما قيل، وهو جار مجرى الحال المؤكدة في أن العامل منتزع من مضمون الجملة، وفي التقريب هو حال من الضمير في قَبْضَتُهُ لأنه بمعنى مقبوضة وكان الظاهر أن يؤخر عنه وإنما قدم عليه ليعلم أول الأمر أن الخبر الذي يرد لا يقع عن أرض واحدة أو بعض دون بعض ولكن عن الأرضين كلها أو عن جميع أبعاضها. وجاز هذا التقديم لأن المصدر لم يعمل من حيث كونه مصدرا بل لكونه بمعنى اسم المفعول، وقال الحوفي: العامل في الحال ما دل عليه قبضته لا هي، وهو كما ترى، ويَوْمَ الْقِيامَةِ معمول قَبْضَتُهُ وهي في الأصل المرة الواحدة من القبض وتطلق على المقدار المقبوض كالقبضة بضم القاف وجعلت صفة مشبهة حينئذ، وجوز كل من إرادة المقبوضة والمعنى المصدري هنا، والكلام على الثاني على تقدير مضاف أي ذوات قبضته أي يقبضهن سبحانه قبضة واحدة، وقرأ الحسن «قبضته» بالنصب على أنه ظرف مختص مشبه بالمبهم ولذا لم يصرح بفي معه وهو مذهب الكوفيين، والبصريون يقولون: إن النصب في مثل خطأ غير جائز وأنه لا بد من التصريح بفي.

A‘meş dâl harfinin fethasıyla “حقَّ قَدَرِه” okumuştur. Hasan, Îsâ, Ebû Nevfel ve Ebû Hayve ise dâl harfinin şeddesiyle { وَما قَدَّرُوا } ve dâl’ın fethasıyla “حقَّ قَدَرِه” okumuşlardır. { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun tasarruf kabzasındadır (avucundadır); gökler de O'nun sağ eliyle dürülecektir” cümlesi İsm-i Celil’den hal konumundadır. { جَمِيعاً } kelimesi ise bunu caiz görenlere göre mübtedadan haldir veya denildiği gibi “hepsini birden var kıldı” gibi takdiri bir ifadeden haldir; amilin cümlenin mazmunundan çıkarılması bakımından müekkid hal mesabesindedir. et-Takrîb’de ise { قَبْضَتُهُ } kelimesindeki zamirden hal olduğu belirtilmiştir; zira “kabza” makbûza (tutulan/avuca alınan) manasındadır. Zahir olan ondan sonraya bırakılmasıydı; ancak gelecek olan haberin tek bir yer veya bazısı hariç bazısı hakkında değil, bütün yerler veya onun bütün parçaları hakkında vaki olduğunun işin başında bilinmesi için öne geçirilmiştir. Bu takdim caiz olmuştur; çünkü masdar, masdar olması hasebiyle amel etmemiş, bilakis ism-i mef‘ûl manasında olması sebebiyle amel etmiştir. Havfî ise: “Halde amel eden şey kabzatenin bizzat kendisi değil, delalet ettiği manadır” demiştir ki bu görüş gördüğün gibidir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } ise { قَبْضَتُهُ } kelimesinin mamulüdür. “Kabza” aslında kabzetmenin bir defa oluşudur ve kāf harfinin zammesiyle “kubza” gibi kabzedilen miktar için de kullanılır; bu takdirde sıfat-ı müşebbehe kılınmıştır. Burada hem “makbûza” (kabzedilen şey) manasının hem de masdar manasının kastedilmesi caiz görülmüştür. İkinciye göre kelam muzaf takdiriyledir; yani “O’nun kabzasına sahip olanlar”, yani O Sübhânehu onları tek bir kabza ile kabzeder demektir. Hasan ise mübheme benzetilen muhtas bir zarf olması sebebiyle “قبضتَه” nasb ile okumuştur; bu sebeple onunla birlikte “fî” açıkça zikredilmemiştir ki bu Kûfelilerin mezhebidir. Basralılar ise böyle bir yerde nasbın caiz olmayan bir hata olduğunu ve mutlaka “fî” edatının açıkça belirtilmesi gerektiğini söylemektedirler.

وقرأ عيسى والجحدري «مطويات» بالنصب على أن «السماوات» عطف على «الأرض» مشاركة لها في الحكم أي والسماوات قبضته، و «مطويات» حال من «السماوات» عند من يجوز مجيء الحال من مثل ذلك أو من ضميرها المستتر في (قبضته) على أنها بمعنى مقبوضته أو من ضميرها محذوفا أي أثبتها مطويات، وبِيَمِينِهِ متعلق بمطويات أو على أن السَّماواتُ مبتدأ وبِيَمِينِهِ الخبر و «مطويات» حال أيضا إما من المبتدأ أو من الضمير المحذوف أو من الضمير المستتر في الخبر بناء على مذهب الأخفش من جواز تقديم الحال في مثل ذلك.

Îsâ ve Cahderî, { السَّماواتِ } kelimesinin hükümde ortak olarak { الْأَرْضُ } üzerine matuf olması esasına göre —yani “gökler de O’nun kabzasındadır” takdiriyle— “مطوياتٍ” kelimesini nasb ile okumuşlardır; { مَطْوِيَّاتٌ } ise bu tür yerlerden hal gelmesini caiz görenlere göre { السَّماواتِ } kelimesinden haldir veya “makbûzatühû” manasında olması esasına göre { قَبْضَتُهُ } içindeki müstetir zamirden haldir yahut mahzuf zamirinden haldir; yani “onları dürülmüş olarak var kıldı” demektir. { بِيَمِينِهِ } ise “matviyyât”a müteallıktır. Yahut { السَّماواتُ } mübteda, { بِيَمِينِهِ } haber ve “matviyyât” da Ahfeş’in bu gibi yerlerde halin öne geçirilmesini caiz görmesi mezhebine dayanarak ya mübtedadan ya mahzuf zamirden ya da haberdeki müstetir zamirden haldir.

والكلام عند كثير من الخلف تمثيل لحال عظمته تعالى ونفاذ قدرته ﷿ وحقارة الأفعال العظام التي تتحير فيها الأوهام بالإضافة إليها بحال من يكون له قبضة فيها الأرض جميعا ويمين بها يطوي السماوات أو بحال من يكون قبضة فيها الأرض والسماوات ويمين بها يطوي السماوات من غير ذهاب القبضة ولا باليمين إلى جهة حقيقة أو مجاز بالنسبة إلى المجرى عليه وهو الله عزّ شأنه، وقال بعضهم: المراد التنبيه على مزيد جلالته ﷿ وعظمته سبحانه بإفادة أن الأرض جميعا تحت ملكه تعالى يوم القيامة فلا يتصرف فيها غيره تعالى شأنه بالكلية كما قال سبحانه:

Kelam, müteahhirîn (sonraki dönem) âlimlerinin çoğuna göre; O Teâlâ’nın azametinin, O Azze ve Celle’nin kudretinin geçerliliğinin ve vehimlerin karşısında hayrete düştüğü o büyük fiillerin O’na nispetle ne kadar önemsiz olduğunun durumunu, elinde bütün yerin bulunduğu bir kabzası ve kendisiyle gökleri dürdüğü bir sağı bulunan kimsenin durumuna yahut içinde yer ve göklerin bulunduğu bir kabzası ve kendisiyle gökleri dürdüğü bir sağı bulunan kimsenin durumuna benzetmek suretiyle bir temsildir. Bu temsil, hakkında söz söylenen Zât olan Allah Azze Şânühü’ye nispetle kabza ve yemînin hakikat veya mecaz yönüne gitmeksizin yapılmıştır. Bazıları ise şöyle demiştir: Murâd, kıyamet gününde bütün yeryüzünün O Teâlâ’nın mülkü altında olduğunu ve O Teâlâ’dan başkasının onda hiçbir şekilde tasarrufta bulunamayacağını ifade etmek suretiyle O Azze ve Celle’nin celâlinin ve O Sübhânehu’nun azametinin fazlalığına dikkat çekmektir; nitekim O Sübhânehu şöyle buyurmuştur:

الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الحج: ٥٦] والسماوات مطويات طي السجل للكتب بقدرته التي لا يتعاصاها شيء.

{ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün mülk Allah'ındır” [el-Hac: 56]. Gökler de hiçbir şeyin karşısında duramayacağı kudretiyle, yazı tomarlarının dürülmesi gibi dürülmüştür.

وفيه رمز إلى أن ما يشركونه معه ﷿ أرضيا كان أم سماويا مقهور تحت سلطانه جل شأنه وعز سلطانه فالقبضة مجاز عن الملك أو التصرف كما يقال: بلد كذا في قبضة فلان، واليمين مجاز عن القدرة التامة، وقيل:

Bunda, O Azze ve Celle ile birlikte ortak koştukları şeylerin —ister yeryüzüne ister gökyüzüne ait olsun— O’nun (şânı yüce, saltanatı aziz olan) hâkimiyeti altında boyun eğmiş olduğuna bir remiz vardır. Dolayısıyla “kabza”, tıpkı “filan memleket filancanın kabzasındadır (avucundadır)” denildiği gibi mülk veya tasarruftan mecazdır; “yemîn” ise tam kudretten mecazdır. Bir görüşe göre de:

القبضة مجاز عما ذكر ونحوه والمراد باليمين القسم أي والسماوات مفنيات بسبب قسمه تعالى لأنه ﷿ أقسم أن يفنيها، وهو مما يهزأ منه لا مما يهتز استحسانا له، والسلف يقولون أيضا: إن الكلام تنبيه على مزيد جلالته تعالى وعظمته سبحانه ورمز إلى أن آلهتهم أرضية أم سماوية مقهورة تحت سلطانه ﷿ إلا أنهم لا يقولون: إن القبضة مجاز عن الملك أو التصرف ولا اليمين مجاز عن القدرة بل ينزهون الله تعالى عن الأعضاء والجوارح ويؤمنون بما نسبه إلى ذاته بالمعنى الذي أراده سبحانه وكذا يفعلون في الأخبار الواردة في هذا المقام.

Kabza zikredilen manadan ve benzerinden mecazdır; yeminden murat ise yemindir; yani gökler Allah Teâlâ’nın yemini sebebiyle yok edilecektir; çünkü O Azze ve Celle onları yok edeceğine yemin etmiştir. Bu ise beğenilip sevinilecek değil, ancak alay edilecek bir izahtır. Selef de şöyle demektedir: Bu kelam O Teâlâ’nın celâlinin ve O Sübhânehu’nun azametinin fazlalığına bir dikkat çekme ve ilahlarının —ister yeryüzüne ait ister gökyüzüne ait olsun— O Azze ve Celle’nin saltanatı altında boyun eğmiş olduğuna bir remizdir. Ne var ki onlar kabzanın mülk veya tasarruftan mecaz, yeminin de kudretten mecaz olduğunu söylemezler; bilakis Allah Teâlâ’yı organlardan ve uzuvlardan tenzih ederler ve O Sübhânehu’nun murat ettiği mana üzere kendi zatına nispet ettiği şeylere iman ederler; bu makamda gelen haberlerde de aynı şekilde davranırlar.

فقد أخرج البخاري ومسلم والترمذي. والنسائي وغيرهم عن ابن مسعود قال: جاء حبر من الأحبار إلى رسول الله ﷺ فقال: يا محمد إنا نجد الله يحمل السماوات يوم القيامة على أصبع والأرضين على أصبع والشجر على أصبع والماء والثرى على أصبع وسائر الخلق على أصبع فيقول: أنا الملك فضحك رسول الله ﷺ حتى بدت نواجذه تصديقا لقول الحبر ثم قرأ رسول الله ﵊ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ الآية

Nitekim Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve başkaları İbn Mes‘ûd’dan şöyle rivayet etmişlerdir: Yahudi âlimlerinden bir din bilgini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip şöyle dedi: “Ey Muhammed! Biz [Tevrat’ta] Allah’ın kıyamet gününde gökleri bir parmağında, yerleri bir parmağında, ağaçları bir parmağında, suyu ve toprağı bir parmağında ve diğer yaratıkları bir parmağında taşıyacağını, sonra da: ‘Hükümran Ben’im!’ buyuracağını görüyoruz.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem din bilgininin sözünü tasdik ederek azı dişleri görününceye kadar güldü. Sonra Resûlullah aleyhisselâm: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler...” ayetini okudu.

، والمتأولون يتأولون الأصابع على الاقتدار وعدم الكلفة كما في قول القائل: أقتل زيدا بأصبعي، ويبعد ذلك ظاهر ما

Tevil ehli ise parmakları, bir kimsenin “Zeyd’i parmağımla öldürürüm” sözünde olduğu gibi güç yetirme ve külfetsizlik olarak tevil ederler. Aşağıdaki rivayetin zahiri ise bunu uzak kılmaktadır:

أخرجه الإمام أحمد والترمذي وصححه والبيهقي وغيرهم عن ابن عباد قال: مر يهودي على رسول الله ﷺ وهو جالس قال: كيف تقول يا أبا القاسم إذا وضع الله السماوات على ذه وأشار بالسبابة والأرضين على ذه والجبال على ذه وسائر الخلق على ذه؟

İmam Ahmed, Tirmizî (ve sahih olduğunu belirtmiştir), Beyhakî ve başkalarının İbn Abbâs’tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken bir Yahudi yanından geçti ve şöyle dedi: “Ey Ebü’l-Kāsım! Allah gökleri şunun üzerine —şehadet parmağını işaret etti—, yerleri şunun üzerine, dağları şunun üzerine ve diğer yaratıkları şunun üzerine koyduğu zaman ne dersin?”

كل ذلك يشير بأصابعه فأنزل الله تعالى وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ

Bunların hepsinde parmaklarıyla işaret ediyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler” [ayetini] indirdi.

وجعل بعض المتأولين الإشارة إعانة على التمثيل والتخييل. وزعم بعضهم أن الآية نزلت ردا لليهودي حيث شبه وذهب إلى التجسيم وإن ضحكه ﵊ المحكي في الخبر السابق كان للرد أيضا وأن «تصديقا له» في الخبر من كلام الراوي على ما فهم، ولا يخفى أن ذلك خلاف الظاهر جدا، وجعلوا أيضا من باب الإعانة على التمثيل وتخييل العظمة فعله ﵊ حين قرأ هذه الآية،

Bazı tevil ehli işareti, temsil ve tahyile (zihinde canlandırmaya) bir yardım kılmıştır. Bazıları da Yahudi teşbihe düşüp tecsime gittiği için ayetin ona bir reddiye olarak indiğini, önceki haberde aktarılan [Aleyhisselâm]’ın gülmesinin de yine red mahiyetinde olduğunu ve haberdeki “onu tasdik ederek” ifadesinin ravinin kendi anladığına binaen söylediği bir söz olduğunu iddia etmişlerdir. Gizli değildir ki bu, zahire son derece aykırıdır. Yine bu ayeti okuduğu esnada [Aleyhisselâm]’ın yaptığı fiili de temsil ve azameti tahyil babından saymışlardır.

فقد أخرج الشيخان والنسائي وابن ماجة وجماعة عن ابن عمر «أن رسول الله ﷺ قرأ هذه الآية ذات يوم على المنبر وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ورسول الله ﷺ يقول هكذا بيده ويحركها يقبل بها ويدبر يمجد الرب نفسه أنا الجبار أنا المتكبر أنا الملك أنا العزيز أنا الكريم فرجف برسول الله ﷺ المنبر حتى قلنا ليخرّن به»

Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Nesâî, İbn Mâce ve bir cemaat İbn Ömer’den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün minberde: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun tasarruf kabzasındadır (avucundadır); gökler de O'nun sağ eliyle dürülecektir” ayetini okudu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle şöyle yapıyor, onu ileri geri hareket ettiriyordu. [Rabbini şöyle zikrediyordu]: “Rab kendini tazim eder [ve şöyle buyurur]: Ben Cebbâr’ım, Ben Mütekebbir’im, Ben Melik’im, Ben Azîz’im, Ben Kerîm’im!” Minber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öyle sarsıldı ki: “Neredeyse onunla birlikte devrilecek!” dedik.»

وفي صحيح مسلم عن عبد الله بن مقسم أنه نظر إلى ابن عمر كيف يحكي رسول الله ﷺ قال: يأخذ الله تعالى سماواته وأرضيه بيديه ويقول: أنا الله ويقبض أصابعه ويبسطها أنا الملك» .

Sahîh-i Müslim’de Abdullah b. Mıksem’den rivayet edildiğine göre o, İbn Ömer’in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i nasıl naklettiğine bakmış ve şöyle demiştir: «“Allah Teâlâ göklerini ve yerlerini iki eliyle alır ve: ‘Ben Allah’ım!’ buyurur; parmaklarını sıkıp açarak: ‘Hükümran Ben’im!’ der.”»

وفي شرح الصحيح للإمام النووي نقلا عن المازري أن قبض النبي ﷺ أصابعه وبسطها تمثيل لقبض هذه المخلوقات وجمعها بعد بسطها وحكاية للمبسوط المقبوض وهو السماوات والأرضون لا إشارة إلى القبض والبسط الذي هو صفة للقابض والباسط ﷾ ولا تمثيل لصفة الله تعالى السمعية المسماة باليد التي ليست بجارحة انتهى، ثم إنّ ظاهر بعض الأخبار يقتضي أن قبض الأرض بعد طي السماوات وأنه بيد أخرى.

İmam Nevevî’nin Şerhu Sahihi Müslim’inde Mâzerî’den naklen belirtildiğine göre; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in parmaklarını sıkıp açması, bu mahlûkatın yayılmasından sonra kabzedilip toplanmasının bir temsili ve yayılıp kabzedilen şeyin, yani göklerin ve yerlerin bir hikâyesidir; yoksa Kâbız ve Bâsıt olan Allah’ın (Celle Celâlühü) sıfatı olan kabz ve basta bir işaret değildir ve Allah Teâlâ’nın bir uzuv olmayan "yed" (el) adındaki sem‘î sıfatının bir temsili de değildir, [alıntı] bitti. Sonra bazı haberlerin zahiri yerin kabzedilmesinin göklerin dürülmesinden sonra olduğunu ve bunun başka bir el ile gerçekleştiğini iktiza etmektedir.

أخرج مسلم عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ: يطوي الله تعالى السماوات يوم القيامة ثم يأخذهن بيده اليمنى ثم يقول: أنا الملك أين الجبارون أين المتكبرون ثم يطوي الأرضين بشماله ثم يقول: أين الجبارون أين المتكبرون؟»

Müslim’in İbn Ömer’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ kıyamet günü gökleri dürer, sonra onları sağ eliyle alır, ardından: ‘Hükümran Ben’im! Nerede zorbalar, nerede kibirlenenler?’ buyurur. Sonra yerleri sol eliyle dürer, ardından: ‘Nerede zorbalar, nerede kibirlenenler?’ buyurur.”»

وفي الشرح نقلا عن المازري أيضا أن إطلاق اليدين لله تعالى متأول على القدرة، وكني عن ذلك باليدين لأن أفعالنا تقع باليدين فخوطبنا بما نفهمه ليكون أوضح وأؤكد في النفوس، وذكر اليمين والشمال حتى يتم التأول لأنا نتناول باليمين ما نكرمه وبالشمال ما دونه ولأن اليمين في حقنا تقوى لما لا تقوى له الشمال، ومعلوم أن السماوات أعظم من الأرض فأضافها إلى اليمين وأضاف الأرضين إلى الشمال ليظهر التقريب في الاستعارة وإن كان الله ﷾ لا يوصف بأن شيئا أخف عليه من شيء ولا أثقل من شيء انتهى. والصوفية يقولون بالتجلي الصوري مع بقاء الإطلاق والتنزيه المدلول عليه بليس كمثله شيء، والأمر عليه سهل جدا. ثم إنّ التصرف في الأرض والسماوات يكون والناس على الصراط كما

Şerh’te yine Mâzerî’den naklen belirtildiğine göre; Allah Teâlâ hakkında iki el ifadesinin kullanılması kudret olarak tevil edilir. Kudretten iki el ile kinaye yapılmıştır; çünkü bizim fiillerimiz iki elle gerçekleşir, nefislerde daha açık ve daha pekiştirilmiş olsun diye anlayacağımız dille bize hitap edilmiştir. Sağ ve solun zikredilmesi ise tevilin tamamlanması içindir; çünkü biz ikram ettiğimiz şeyi sağ elle, bundan daha aşağı olanı sol elle alırız ve bizim hakkımızda sağ el sol elin güç yetiremediğine güç yetirir. Malumdur ki gökler yerden daha büyüktür; bu sebeple istiaredeki yakınlaştırma ortaya çıksın diye gökleri sağ ele, yerleri ise sol ele izafe etmiştir; her ne kadar Allah (Celle Celâlühü) bir şeyin O’na diğerinden daha hafif veya daha ağır gelmesiyle nitelenemez olsa da [durum böyledir], [alıntı] bitti. Tasavvuf ehli ise { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ayetinin delalet ettiği mutlaklık ve tenzihin baki kalmasıyla birlikte sûretî tecelli görüşünü benimserler ki buna göre mesele gayet kolaydır. Sonra yer ve göklerdeki bu tasarruf, insanlar sırat üzerindeyken gerçekleşecektir; nitekim

جاء في خبر رواه مسلم عن عائشة مرفوعا، وروي أيضا عن أبي سعيد الخدري عن رسول الله ﷺ قال: «تكون الأرض يوم القيامة خبزة واحدة يكفؤها الجبار بيده كما يكفأ أحدكم خبزته في السفر نزلا لأهل الجنة»

Müslim’in Âişe’den merfû olarak rivayet ettiği bir haberde bu şekilde gelmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî’den de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «“Kıyamet gününde yeryüzü tek bir çörek gibi olur; cennet ehline bir ziyafet olmak üzere, sizden birinizin yolculukta çöreğini tersyüz edip hazırladığı gibi Cebbâr olan [Allah] da onu eliyle tersyüz edip hazırlar.”»

والكلام في هذا الخبر كالكلام في نظائره، وإياك من التشبيه والتجسيم، وكذا من نسبة ذلك إلى السلف ولا تك كالمعتزلة في التحامل عليهم والوقيعة فيهم، ويكفي دليلا على جهل المعتزلة بربهم زعمهم أنه ﷿ فوض العباد فهم يفعلون ما لا يشاء

Bu haber hakkındaki söz de benzerleri hakkındaki söz gibidir. Teşbih ve tecsimden, keza bunu Selef’e nispet etmekten sakın! Onlara yüklenmek ve haklarında ileri geri konuşmak hususunda Mu‘tezile gibi olma! Mu‘tezile’nin Rablerini tanımaktan ne kadar uzak olduğuna, O Azze ve Celle’nin kullara yetki devrettiği (tefvîz ettiği), böylece kulların O’nun dilemediği şeyleri yaptıkları

ويشاء ما لا يفعلون سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ أي أبعد من هذه قدرته وعظمته عن إشراكهم أو عما يشركونه من الشركاء- فسبحان- للتعجب وتتعلق به (عن) بالتأويل بما ذكر وما تحتمل المصدرية والموصولية وَنُفِخَ فِي الصُّورِ المشهور أن النافخ فيه ملك واحد وأنه إسرافيل ﵇ بل حكى القرطبي الإجماع عليه. وفي حديث أخرجه ابن ماجة والبزار وابن مردويه عن أبي سعيد الخدري مرفوعا أن النافخ اثنان، ويدل عليه أيضا أخبار أخر، منها ما

ve O’nun dilediği şeyleri yapmadıkları yönündeki iddiaları delil olarak yeter! { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir”; yani kudreti ve azameti bu mertebede olan Zât, onların şirk koşmasından yahut koştukları ortaklardan ne kadar uzaktır! { سُبْحانَ } taaccüb (şaşkınlık ve hayret) içindir ve { عَنْ } zikredilen teville ona müteallıktır; { ما } ise masdariyye ve mevsûle olma ihtimallerini taşır. { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Ve Sûr'a üflenmiştir (üflenir)”. Meşhur olan, ona üfürenin tek bir melek olduğu ve onun da İsrâfîl aleyhisselâm olduğudur; hatta Kurtubî bu hususta icmâ nakletmiştir. İbn Mâce, Bezzâr ve İbn Merdûye’nin Ebû Saîd el-Hudrî’den merfû olarak rivayet ettikleri bir hadiste ise üfürenin iki [melek] olduğu belirtilmiştir; başka haberler de buna delalet etmektedir. Bunlardan biri de şudur:

أخرجه أحمد. والحاكم عن ابن عمر أن النبي ﷺ قال: «النافخان في السماء الثانية رأس أحدهما بالمشرق ورجلاه بالمغرب ينتظران متى يؤمران أن ينفخا في الصور فينفخا»

Ahmed ve Hâkim’in İbn Ömer’den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «“İki üfüren melek ikinci semadadır; birinin başı doğuda, iki ayağı batıdadır. Sûra üfürmeleri ne zaman emredilecek diye beklemektedirler; emrolununca üfüreceklerdir.”»

وفي بعض الآثار ما يدل على أنه واحد وأنه شاخص ببصره أي إسرافيل ﵇ ما طرف منذ خلقه الله تعالى ينتظر حتى يشير إليه فينفخ في الصور. والصور قرن عظيم فيه ثقب بعدد كل روح مخلوقة ونفس منفوسة. وأخرج أبو الشيخ عن وهب أنه من لؤلؤة بيضاء في صفاء الزجاجة به ثقب دقيقة بعدد الأرواح وفي وسطه كوة كاستدارة السماء والأرض ونحن نؤمن به ونفوض كيفيته إلى علام الغيوب جل شأنه. وأنكر بعضهم ذلك وقال: هو جمع صورة كما في قراءة قتادة وزيد بن علي «في الصور» بفتح الواو وقد مر الكلام في ذلك، والتعبير بالماضي لتحقق الوقوع، وبني الفعل للمفعول لعدم تعلق الغرض بالفاعل بل الغرض إفادة هذا الفعل من أي فاعل كان فكأنه قيل: ووقع النفخ في الصور فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ أي ماتوا بسبب ذلك، ويحتمل أنهم يغشى عليهم أولا ثم يموتون، ففي الأساس صعق الرجل إذا غشي عليه من هدة أو صوت شديد يسمعه وصعق إذا مات.

Bazı rivayetlerde ise onun tek bir melek olduğuna, yani İsrâfîl aleyhisselâm’ın gözünü dikmiş olduğuna, Allah Teâlâ kendisini yarattığından beri gözünü kırpmadığına ve kendisine işaret edilip de Sûr’a üfürmeyi beklediğine delalet eden hususlar vardır. Sûr, içinde yaratılmış her ruh ve nefes alan her can sayısınca delikler bulunan büyük bir borudur (boynuzdur). Ebüş-Şeyh’in Vehb’den rivayet ettiğine göre o, cam berraklığında beyaz bir incidendir; içinde ruhlar sayısınca ince delikler ve ortasında gök ile yerin yuvarlaklığı kadar bir menfez vardır. Biz buna iman eder, keyfiyetini ise Gaybları Bilen’e (Celle Celâlühü) havale ederiz. Bazıları ise bunu inkâr edip: “O, Katâde ve Zeyd b. Ali’nin vâv’ın fethasıyla ‘في الصَّوَرِ’ kıraatinde olduğu gibi ‘sûret’ kelimesinin çoğuludur” demiştir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. [Ayette] geçmiş zaman (mâzî) kipiyle ifade edilmesi vukuunun kesinliğinden ötürüdür. Fiilin meçhul yapılması ise maksadın faille ilgili olmamasından, bilakis hangi failden olursa olsun bu fiilin meydana geldiğini bildirmek olmasındandır; sanki: “Ve Sûr’a üfürme gerçekleşti” denilmiştir. { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Bunun üzerine göklerde olanlar ve yerde olanlar çarpılıp yıkılmıştır (ölmüştür)”; yani bundan dolayı ölmüşlerdir. Önce bayılmaları sonra ölmeleri de muhtemeldir. Esâsü’l-Belâga’da şöyle geçer: “Adam şiddetli bir sarsıntıdan veya duyduğu şiddetli bir sesten dolayı bayıldığında ‘sa‘ıka’, öldüğünde ise ‘sa‘aka’ denir.”

وفي صحيح مسلم من حديث طويل فيه ذكر الدجال «ثم ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا ورفع ليتا فأول من يسمعه رجل يلوط حوض إبله فيصعق ويصعق الناس»

Sahîh-i Müslim’de Deccâl’in zikredildiği uzun bir hadiste şöyle geçmektedir: «“Sonra Sûr’a üflenir; onu işiten herkes mutlaka boynunun bir tarafını eğer, diğer tarafını kaldırır. Onu ilk işiten kişi ise develerinin havuzunu sıvayan bir adam olur; o çarpılıp ölür, insanlar da çarpılıp ölürler.”»

وقرىء «فصعق» بضم الصاد إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ قال السدي: جبريل وإسرافيل وميكائيل وملك الموت ﵈، وقيل: هم وحملة العرش فإنهم يموتون بعد، وفي ترتيب موتهم اضطراب مذكور في الدر المنثور، وقيل: رضوان والحور ومالك والزبانية وروي ذلك عن الضحاك، وقيل: من مات قبل ذلك أي يموت من في السماوات والأرض إلا من سبق موته لأنهم كانوا قد ماتوا قال في البحر: وهذا نظير لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان: ٥٦] ومن الغريب ما حكي فيه أن المستثنى هو الله ﷿، ولا يخفى عليك حاله متصلا كان الاستثناء أم منقطعا، وقيل: هو موسى ﵇ وسيأتي الكلام إن شاء الله تعالى في تحقيق ذلك، وقيل غير ذلك.

[Fiil] sâd harfinin zammesiyle “فَصُعِقَ” şeklinde de okunmuştur. { إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna”. Süddî şöyle demiştir: “Cibrîl, İsrâfîl, Mîkâîl ve Ölüm Meleğidir aleyhimüsselâm.” Bir görüşe göre: Onlar ve Arş’ı taşıyan meleklerdir; zira onlar daha sonra ölürler. Onların ölüm sırasına dair ed-Dürrü’l-Mensûr’da zikredilen bir irtibat/ihtilaf vardır. Bir görüşe göre: Rıdvân, hûriler, Mâlik ve zebânîlerdir; bu Dahhâk’tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de: Bundan önce ölmüş olanlardır; yani göklerde ve yerde olanlar ölür, ancak daha önce ölümü gerçekleşmiş olanlar müstesnadır; çünkü onlar zaten ölmüşlerdir. el-Bahr’da şöyle demiştir: “Bu, { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } ‘Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar’ [ed-Duhân: 56] ayetinin benzeridir.” Orada istisna edilenin bizzat Allah Azze ve Celle olduğu şeklinde garip bir görüş de nakledilmiştir; istisna ister muttasıl ister munkatı‘ olsun bu görüşün durumu sana gizli değildir. Bir görüşe göre de o Mûsâ aleyhisselâm’dır; inşâallâhu teâlâ bunun tahkiki hakkında açıklama gelecektir. Bundan başka şeyler de söylenmiştir.

ويراد بالسماوات على أكثر الأقوال جهة العلو وإلا لم يتصل الاستثناء فإن حملة العرش مثلا ليسوا في السماوات بالمعنى المعروف، وقيل: إنه لم يرد في التعيين خبر صحيح ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أي في الصور وهو ظاهر في أنه ليس بجمع وإلا لقيل فيها أُخْرى أي نفخة أخرى، وهو يدل على أن المراد بالأول ونفخ في الصور نفخة واحدة كما صرح به في مواضع لأن العطف يقتضي المغايرة فلو أريد المطلق الشامل للأخرى لم يكن لذكرها هاهنا وجه، وأُخْرى تحتمل النصب على أنها صفة مصدر مقدر أي نفخة أخرى، والرفع على أنها صفة لنائب الفاعل، وعلى الأول كان النائب عنه الظرف. وصح في صحيحي البخاري ومسلم أن الله تعالى ينزل بين النفختين ماء من السماء.

Çoğu görüşe göre gökler ile yücelik ciheti kastedilmektedir; aksi takdirde istisna muttasıl olmazdı; zira mesela Arş’ı taşıyan melekler bilinen manadaki göklerde değillerdir. Bir görüşe göre de tayin hususunda sahih bir haber vârid olmamıştır. { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ } “Sonra ona bir daha üflenmiştir (üflenir)”, yani Sûr’a [üflenir]. Bu ifade, onun çoğul olmadığı hususunda açıktır; aksi takdirde “fîhâ” denilirdi. { أُخْرى } yani başka bir üfleyiş [demektir]. Bu da birincisinden —yani { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } ifadesinden— muradın birçok yerde açıkça belirtildiği üzere tek bir üfleyiş olduğuna delalet eder; çünkü atıf başkalık (muğayeret) iktiza eder; şayet diğerini de kapsayan mutlak mana murat edilseydi burada onun zikredilmesinin bir vechi olmazdı. { أُخْرى } kelimesi, takdiri bir masdarın sıfatı olması esasına göre nasb ihtimalini taşır; yani “başka bir üfleyişle” demektir; nâib-i fâilin sıfatı olması esasına göre ise ref ihtimalini taşır. Birinciye göre nâib-i fâil zarf [fîhi] olur. Buhârî ve Müslim’in Sahîh’lerinde sabit olduğuna göre Allah Teâlâ iki üfürüş arasında semadan bir su indirir.

جاء في بعض الروايات أنه كالطل بالمهملة وفي بعضها كمني الرجال فتلبث منه أجساد الناس وإن بين النفختين أربعين وهذا عن أبي هريرة مرفوعا ولم يبين فيه ما هذه الأربعون.

Bazı rivayetlerde bunun noktasız tî ile "tal" (çisenti) gibi olduğu, bazılarında ise erkeklerin menisi gibi olduğu ve insanların bedenlerinin bundan bitip meydana geleceği, iki üfürüş arasında kırk [zaman] bulunduğu gelmiştir; bu Ebû Hureyre’den merfû olarak nakledilmiş olup bu kırkın ne olduğu onda açıklanmamıştır.

وفي حديث أخرجه أبو داود أنها أربعون عاما، وأخرج عبد بن حميد عن عبد الله بن العاص قال: ينفخ في

Ebû Dâvûd’un tahric ettiği bir hadiste bunun kırk yıl olduğu [bildirilmiştir]. Abd b. Humeyd de Abdullah b. el-Âs’tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Üflenir...

الصور النفخة الأولى من باب إيلياء الشرقي أو قال الغربي والنفخة الثانية من باب آخر فَإِذا هُمْ قِيامٌ قائمون من قبورهم يَنْظُرُونَ أي ينتظرون ما يؤمرون أو ينتظرون ماذا يفعل بهم، وقيل: يقلبون أبصارهم في الجهات نظر المبهوت إذا فاجأه خطب عظيم. وتعقب بأن قولهم عند قيامهم مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا يأباه ظاهرا نوع إباء.

Sûr’a ilk üfürüş İlyâ’nın (Kudüs’ün) doğu kapısından —veya batı kapısından dedi—, ikinci üfürüş ise başka bir kapıdan yapılır.” { فَإِذا هُمْ قِيامٌ } “Bir de bakarsın ki onlar dikilmişlerdir”, kabirlerinden kalkmışlardır, { يَنْظُرُونَ } “bakıp dururlar”, yani kendilerine ne emredileceğini beklerler veya kendilerine ne yapılacağını gözlerler. Bir görüşe göre de: Büyük bir musibetle ansızın karşılaşan dehşete düşmüş kimsenin bakışı gibi gözlerini her yöne çevirip bakarlar. Fakat onların kalktıklarında { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” sözlerinin zahiren buna bir nevi engel olduğu gerekçesiyle bu görüş tenkit edilmiştir.

وجوز أن يكون قيام من القيام مقابل الحركة أي فإذا هم متوقفون جامدون في أمكنتهم لتحيرهم. واعترض بأن قوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] ظاهر في خلافه لأن النسل الإسراع في المشي، وكذا قوله تعالى: يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ [المعارج: ٤٣] وقرأ زيد بن علي «قياما» بالنصب على أن جملة يَنْظُرُونَ خبرهم «وقياما» حال من ضمير يَنْظُرُونَ قدم للفاصلة، أو من المبتدأ عند من يجوز ذلك. وفي البحر النصب على الحال وخبر المبتدأ الظرف الذي هو (إذا) الفجائية وهي حال لا بد منها إذ هي محط الفائدة إلا أن يقدر الخبر محذوفا أي فإذا هم مبعوثون أو موجودون قياما، وإذا نصب «قياما» على الحال فالعامل فيها ذلك الخبر المحذوف إن قلنا به وإلا فالعامل هو العامل في الظرف فإن كان (إذا) ظرف مكان على ما يقتضيه ظاهر كلام سيبويه فتقديره فبالحضرة هم قياما، وإن كان ظرف زمان كما ذهب إليه الرياشي فتقديره ففي ذلك الزمان الذي نفخ فيه هم أي وجودهم، واحتيج إلى تقديره هذا المضاف لأن ظرف الزمان لا يكون خبرا عن الجثة، وإن كانت (إذا) حرفا كما زعم الكوفيون فلا بد من تقدير الخبر إلا أن اعتقدنا أن يَنْظُرُونَ هو الخبر ويكون عاملا في الحال انتهى. ولعمري إنّ مذهب الكوفيين أقل تكلفا، هذا وهاهنا إشكال بناء على أنهم فسروا نفخة الصعق بالنفخة الأولى التي يموت بها من بقي على وجه الأرض. فانه

{ قِيامٌ } kelimesinin hareketin zıddı olan kıyamdan (durmaktan) olması da caiz görülmüştür; yani hayret ve şaşkınlıklarından ötürü yerlerinde öylece donakalmış, durmuşlardır. Buna ise Allah Teâlâ’nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Sûr’a üflenmiştir; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru akın akın gitmektedirler” [Yâsîn: 51] ayetinin zahiren buna aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira 'nesl' yürüyüşte hızlanmak demektir. Aynı şekilde Allah Teâlâ’nın: { يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “Kabirlerden, dikili taşlara koşarcasına hızlıca çıkarlar” [el-Meâric: 43] ayeti de böyledir. Zeyd b. Ali, { يَنْظُرُونَ } cümlesi 'hum' zamirinin haberi, “kıyâmen” ise fâsıla için öne geçirilmiş olarak { يَنْظُرُونَ }'deki zamirin hâli veya bunu caiz görenlere göre mübtedânın hâli olmak üzere “kıyâmen” şeklinde nasb ile okumuştur. el-Bahr’da [şöyle denilmiştir]: Nasb hâl olmasından ötürüdür; mübtedânın haberi ise 'fucâiyye' olan { إِذا } zarfıdır. Bu, kaçınılmaz bir hâldir çünkü asıl fayda ona dayanmaktadır; meğerki haber hazfedilmiş takdir edilsin, yani “bir de bakarsın ki onlar dikilmiş olarak diriltilmişlerdir veya bulunmaktadırlar” demektir. “Kıyâmen” hâl olarak nasbedildiğinde, şayet haberin hazfedildiğini söylersek onda amil olan o hazfedilmiş haberdir; aksi takdirde amil, zarfta amil olan şeydir. Şayet Sîbeveyh’in sözünün zahirinin iktiza ettiği üzere { إِذا } mekân zarfı ise takdiri “onlar hazır olarak ayaktadırlar” şeklinde olur. Şayet er-Riyâşî’nin benimsediği gibi zaman zarfı ise takdiri “üflendiği o zamanda onlar [vardır], yani onların varlığı [gerçekleşir]” şeklinde olur. Zaman zarfı cisimden (somut varlıktan) haber olamayacağı için bu muzafın takdirine ihtiyaç duyulmuştur. Şayet Kûfelilerin iddia ettiği gibi { إِذا } harf ise haberin takdir edilmesi kaçınılmazdır; meğerki { يَنْظُرُونَ } cümlesinin haber olduğuna ve hâlde amel ettiğine inanalım. [el-Bahr’ın sözü] bitti. Doğrusu Kûfelilerin mezhebi tekellüften daha uzaktır. Burada, sâik (çarpılma/ölüm) nefhasını yeryüzünde kalanların kendisiyle öldüğü birinci nefha ile tefsir etmeleri esasına dayanan bir müşkil bulunmaktadır. Çünkü

قد أخرج البخاري ومسلم والترمذي وابن ماجه والإمام أحمد وغيرهم عن أبي هريرة قال: «قال رجل من اليهود بسوق المدينة:

Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İmam Ahmed ve başkaları Ebû Hureyre’den şöyle rivayet etmişlerdir: “Medine çarşısında Yahudilerden bir adam:

والذي اصطفى موسى على البشر فرفع رجل من الأنصار يده فلطمه قال: أتقول هذا وفينا رسول الله ﷺ؟ فذكرت ذلك لرسول الله ﵊ فقال: قال الله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ فأكون أول من يرفع رأسه فإذا أنا بموسى آخذ بقائمة من قوائم العرش فلا أدري أرفع رأسه قبلي أو كان ممن استثنى الله تعالى»

‘Mûsâ’yı insanlara üstün kılan [Allah]’a yemin olsun!’ dedi. Bunun üzerine Ensâr’dan bir adam elini kaldırıp ona bir tokat attı ve: ‘Aramızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken bunu mu söylüyorsun?’ dedi. Ben de bunu Resûlullah aleyhisselâm’a anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: ‘Allah Teâlâ: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } [buyurmuştur]. Başını ilk kaldıran ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ Arş’ın ayaklarından birini tutmuş. Artık benden önce mi başını kaldırdı, yoksa Allah Teâlâ’nın istisna ettiği kimselerden miydi bilemiyorum.’”

وهو يأبى تفسير النفخة بذلك ضرورة أن موسى ﵇ قد مات قبل تلك النفخة بألوف سنين، واحتمال أنه ﵇ لم يمت كما قيل في الخضر وإلياس مما لا ينبغي أن يتفوه به حي، ويدل كما قال بعض الأجلة: على أنها نفخة البعث.

Bu hadis, nefhanın bu şekilde tefsir edilmesine engeldir; çünkü Mûsâ aleyhisselâm o nefhadan binlerce yıl önce vefat etmiştir. Hızır ve İlyas hakkında söylendiği gibi onun aleyhisselâm ölmediği ihtimali ise yaşayan hiçbir kimsenin ağzına almaması gereken bir şeydir. Bazı yetkin âlimlerin söylediği gibi bu hadis, onun ba‘s (diriliş) nefhası olduğuna delalet eder.

وقال القاضي عياض: يحتمل أن تكون هذه صعقة فزع بعد النشر حين تنشق السماوات فتتوافق الآيات والأحاديث وتكون النفخات ثلاثا وهو اختيار ابن العربي. ورده القرطبي بأن أخذ موسى ﵇ بقائمة العرش إنما هو عند نفخة البعث وادعى أن الصحيح أن ليس إلا نفختان لا ثلاث ولا أربع كما قيل.

Kādî İyâz şöyle demiştir: Bunun, ba‘s (yeniden dirilme) sonrasında gökler yarıldığı vakit meydana gelen bir dehşet bayılması (sa‘kası) olması muhtemeldir; böylece ayetler ve hadisler birbiriyle uyumlu olur ve nefhalar üç adet olmuş olur. Bu da İbnü’l-Arabî’nin tercihidir. Kurtubî ise Mûsâ aleyhisselâm’ın Arş’ın ayağını tutmasının ancak diriliş nefhası esnasında olduğunu belirterek bu görüşü reddetmiş ve sahih olanın, söylenildiği gibi üç veya dört değil, sadece iki nefha olduğunu iddia etmiştir.

ثم قال: والذي يزيح الإشكال ما قال بعض مشايخنا: إن الموت ليس بعدم محض بالنسبة للأنبياء ﵈ والشهداء فإنهم موجودون أحياء وإن لم نرهم فإذا نفخت نفخة الصعق صعق كل من في السماء والأرض وصعقة غير الأنبياء موت وصعقتهم غشي فإذا كانت نفخة البعث عاش من مات وأفاق من غشى عليه، ولذا وقع في الصحيحين فأكون أول من يفيق انتهى، ولا يخفى أنه يحتاج إلى القول بجواز استعمال المشترك في معنييه معا أو إلى ارتكاب عموم المجاز أو التزام إرادة غشي عليهم وأن موت من يموت بعد الغشي مفاد من أمر آخر فتدبر.

Sonra şöyle demiştir: Müşkili ortadan kaldıran şey, bazı meşâyihimizin söylediği şu husustur: Peygamberler aleyhimüsselâm ve şehitler açısından ölüm sırf bir yokluk değildir; biz onları görmesek de onlar mevcuttur ve diridirler. Çarpılma (sa‘k) nefhası üflendiğinde gökte ve yerde bulunan herkes çarpılır; peygamberlerin dışındakilerin çarpılması ölümdür, onların çarpılması ise bayılmadır. Diriliş nefhası olduğunda ise ölen dirilir, bayılan da ayılır. Bu sebeple Sahîhayn’da 'İlk ayılan ben olurum' şeklinde vârid olmuştur. [Kurtubî’nin sözü] bitti. Müşterek lafzın aynı anda her iki manasında da kullanılmasının caiz olduğunu söylemeye veya umûmü’l-mecâza başvurmaya yahut hepsinin bayılmasının kastedildiğini ve bayıldıktan sonra ölen kimsenin ölümünün başka bir husustan anlaşıldığını kabul etmeye ihtiyaç duyulduğu gizli değildir; iyi düşün!

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ أي أرض المحشر وهي الأرض المبدلة من الأرض المعروفة. وفي الصحيح يحشر الناس على أرض بيضاء عفراء كقرصة النقي ليس فيها علم لأحد وهي أوسع بكثير من الأرض المعروفة. وفي بعض الروايات أنها يومئذ من فضة ولا يصح، أي أضاءت بِنُورِ رَبِّها هو على ما روي عن ابن عباس نور يخلقه الله تعالى بلا واسطة أجسام مضيئة كشمس وقمر، واختاره الإمام وجعل الإضافة من باب ناقَةُ اللَّهِ [الأعراف: ٧٣، هود: ٦٤، الشمس: ١٣] وعن محيي السنة تفسيره بتجلي الرب لفصل القضاء، وعن الحسن والسدي تفسيره بالعدل وهو من باب الاستعارة وقد استعير لذلك وللقرآن والبرهان في مواضع من التنزيل أي وأشرقت الأرض بما يقيمه فيها من الحق والعدل ويبسطه سبحانه من القسط في الحساب ووزن الحسنات والسيئات، واختار هذا الزمخشري وصحح أولا تلك الاستعارة بتكررها في القرآن العظيم، وحققها ثانيا بقوله: وينادي على ذلك إضافته إلى اسمه تعالى لأنه ﷿ هو الحق العدل إشارة إلى الصارف إلى التأويل، وعينها ثالثها بإضافة اسمه تعالى الرب إلى الأرض لأن العدل هو الذي يتزين به الأرض لا البرهان مثلا، ورابعا بما عطف على إشراق الأرض من وضع الكتاب والمجيء بالنبيين والشهداء والقضاء بالحق لأنه كله تفصيل العدل بالحقيقة، وأيدها خامسا بالعرف العام فإن الناس يقولون للملك العادل:

{ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ } “Yeryüzü aydınlanmıştır (aydınlanır)”, yani mahşer yeri [aydınlanır]; o da bilinen yeryüzünden dönüştürülmüş olan yerdir. Sahîh’te [geldiğine göre]: İnsanlar üzerinde hiç kimseye ait bir işaret bulunmayan, tertemiz un çöreği gibi beyaz ve kızılca bir toprak üzerinde toplanırlar. O, bilinen yeryüzünden çok daha geniştir. Bazı rivayetlerde onun o gün gümüşten olacağı yer almıştır, fakat bu sahih değildir. Yani { بِنُورِ رَبِّها } “Rabbinin nûruyla” aydınlanmıştır. Bu, İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ’nın güneş ve ay gibi aydınlatıcı cisimlerin vasıtası olmaksızın yarattığı bir nûrdur. İmam [Râzî] bunu tercih etmiş ve bu tamlamayı { ناقَةُ اللَّهِ } “Allah'ın devesi” [el-A‘râf: 73; Hûd: 64; eş-Şems: 13] kabilinden saymıştır. Muhyissünne’den bunun, hükmün verilmesi için Rabbin tecellisi ile tefsir edildiği nakledilmiştir. Hasan ve Süddî’den ise adalet ile tefsir edildiği nakledilmiştir ki bu istiare kabilindendir; nitekim Kur’ân’ın birçok yerinde adalet, Kur’an ve delil (burhan) için bu istiare yapılmıştır. Yani yeryüzü, Allah Teâlâ’nın orada ikame edeceği hak ve adalet ile, hesapta ve iyiliklerle kötülüklerin tartılmasında yayacağı adaletle aydınlanmıştır. Zemahşerî bunu tercih etmiş ve bu istiareyi birinci olarak Kur’ân-ı Azîm’de tekrar edilmesiyle doğrulamış, ikinci olarak: “Te’vile sevk eden âmile işaret etmek üzere O’nun azze ve celle el-Hakk ve el-Adl olması hasebiyle nurun O’nun Teâlâ ismine izafe edilmesi buna seslenmektedir (bunu haykırmaktadır)” diyerek tahkik etmiş, üçüncü olarak: Rab isminin yeryüzüne izafe edilmesini buna delil kılmıştır; zira yeryüzünün süslendiği şey mesela burhan değil adalettir. Dördüncü olarak: Yeryüzünün aydınlanmasına kitabın konulması, peygamberlerin ve şahitlerin getirilmesi ve hak ile hükmedilmesinin atfedilmesini delil kılmıştır; çünkü bunların tamamı gerçekte adaletin tafsilatıdır. Beşinci olarak: Bunu örfle teyit etmiştir; zira insanlar adil hükümdara:

أشرقت الآفاق بعد لك وأضاءت الدنيا بقسطك، وسادسا

“Ufuklar senin adaletinle aydınlandı, dünya senin insafınla ışıldadı” derler. Altıncı olarak:

بقوله ﷺ: «الظلم ظلمات يوم القيامة»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır” hadisiyle [teyit etmiştir];

فإنه يقتضي أن يكون العدل نورا فيه، وسابعا بأن فتح الآية وختمها بنفي الظلم يدل عليه ليكون من باب رد العجز على الصدر على طريقة الطرد والعكس. ورجح ما اختاره الإمام بأن الأصل الحقيقة ولا صارف لأن الإضافة تصح بأدنى ملابسة، وأيد ما حكي عن محيي السنة ببعض الأحاديث.

zira bu hadis, o günde adaletin nur olmasını iktiza eder. Yedinci olarak da: Ayetin zulmün nefyedilmesiyle başlayıp bitmesinin, tard ve aks yöntemi üzere 'reddü'l-acüz ale's-sadr' kabilinden olması için buna delalet etmesidir. İmam [Râzî]’nin tercih ettiği görüş, aslolanın hakikat olması ve izafetin en ufak bir münasebetle bile sahih olmasından ötürü vazgeçirici bir karinenin bulunmaması gerekçesiyle racih görülmüş, Muhyissünne’den nakledilen görüş de bazı hadislerle desteklenmiştir.

وتعقب ذلك صاحب الكشف فقال: إن إضافة الملابسة مجاز والترجيح لما اختاره جار الله لما ذكر من الفوائد ولأنه الشائع في استعمال القرآن، ألا ترى إلى قوله تعالى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النور: ٣٥] وأما تجلي الرب سبحانه فسواء حمل على تجلي الجلال أو تجلي الجمال لا يقتضي إشراق الأرض بنور إلا بأحد المعنيين أعني العدل أو عرضا يخلقه الله تعالى عند التجلي في الأرض فلو توهم من تجليه تعالى أنه ينعكس نور منه على الأرض لاستحال إلا بالتفسير المذكور فليس قولا ثالثا لينصر ويؤيد بالحديث الذي لا يدل على أنه تفسير الآية

el-Keşf sahibi (et-Tîbî) buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Mülâbese izâfeti mecazdır ve Cârullah [Zemahşerî]’nin tercih ettiği görüş, zikredilen faydalardan dolayı ve Kur'an’ın kullanımında yaygın olan bu olduğu için tercihe şayandır. Nitekim Allah Teâlâ’nın: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [en-Nûr: 35] “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavlini görmez misin? Rab Sübhânehu’nun tecellisine gelince; ister celâl tecellisine ister cemâl tecellisine hamledilsin, yeryüzünün bir nurla parıldamasını iki anlamdan biri dışında iktiza etmez: Yani ya adalettir ya da Allah Teâlâ’nın tecelli esnasında yeryüzünde yarattığı bir arazdır. Şayet O'nun tecellisinden yeryüzüne bir nurun yansıdığı vehmedilecek olursa, bu ancak zikredilen tefsirle [mümkün olup aksi takdirde] imkânsız olur; dolayısıyla bu, müdafaa edilecek ve ayetin tefsiri olduğuna delalet etmeyen hadisle teyit edilecek üçüncü bir görüş değildir.'

المشتمل على حديث الرؤية وإلقاء ستره تعالى على العبد يذكر ما فعل به وما جنى انتهى، ولعل الأوفق بما يشعر به كثير من الأخبار أن قوله سبحانه: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها إشارة إلى تجليه ﷿ لفصل القضاء وقد يعبر عنه بالإتيان، وقد صرح به في قوله تعالى: يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ [البقرة: ٢١٠] ولم يتأول ذلك السلف بل أثبتوه له سبحانه كالنزول على الوجه الذي أثبته ﷿ لنفسه.

zira o hadis, rü’yet (Allah’ın görülmesi) hadisini ve Allah Teâlâ’nın kuluna perdesini örtüp ona yaptıklarını ve işlediği günahları hatırlatmasını içermektedir. [Sözü] bitti. Birçok haberin hissettirdiği anlama en uygun olanı, Allah Teâlâ’nın: { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها } “Yeryüzü Rabbinin nûruyla aydınlanmıştır” kavlinin, O’nun azze ve celle hükmü fasletmek için tecelli etmesine işaret olmasıdır; bu bazen 'gelme' (ityân) ile de ifade edilir. Nitekim Allah Teâlâ’nın: { يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ } “Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde onlara gelmesi” [el-Bakara: 210] kavlinde bu açıkça belirtilmiştir. Selef bunu te’vil etmemiş, bilakis nüzul gibi, O’nun azze ve celle kendisi için ispat ettiği şekilde sübhânehu O’nun için ispat etmişlerdir.

ولا يبعد أن يكون هذا النور هو النور الوارد

Bu nurun, vârid olan şu nur olması da uzak bir ihtimal değildir:

في الحديث الصحيح «إن الله لا ينام ولا ينبغي له أن ينام يخفض القسط ويرفعه يرفع إليه عمل الليل قبل عمل النهار وعمل النهار قبل عمل الليل حجابه النور»

Sahih hadiste: “Şüphesiz Allah uyumaz, uyumak O’na yakışmaz da. O adaleti (mizanı/rızkı) indirir ve kaldırır. Gündüzün amelinden önce gecenin ameli, gecenin amelinden önce de gündüzün ameli O’na yükseltilir. O’nun hicabı nurdur.” [buyrulmuştur].

ويقال فيه كالحجاب نحو ما قال السلف في سائر المتشابهات أو هو نور آخر يظهر عند ذلك التجلي، ولا أقول: هو نور منعكس من الذات المقدس انعكاس نور الشمس مثلا من الشمس بل الأمر فوق ما تنتهي إليه العقول، وأنى وهيهات وكيف ومتى يتصور إلى حقيقة ذلك الوصول، ويومىء إلى أن ذلك التجلي مقرون بالعدل التعبير بعنوان الربوبية مضافا إلى ضمير الأرض والله تعالى أعلم بمراده. وقرأ ابن عباس وعبيد بن عمير وأبو الجوزاء أَشْرَقَتِ بالبناء للمفعول قال الزمخشري: من شرقت بالضوء تشرق إذا امتلأت به واغتصت وأشرقها الله تعالى كما تقول: ملأ الأرض عدلا وطبقها عدلا، وقال ابن عطية: هذا إنما يترتب من فعل يتعدى فهذا على أن يقال: أشرق البيت وأشرقه السراج فيكون الفعل مجاوزا وغير مجاوز، وقال صاحب اللوامح وجب أن يكون الإشراق على هذه القراءة منقولا من شرقت الشمس إذا طلعت فيصير متعديا والمعنى أذهبت ظلمة الأرض، ولا يجوز أن يكون من أشرقت إذا أضاءت فإن ذلك لازم وهذا قد يتعدى إلى المفعول وَوُضِعَ الْكِتابُ قال السدي الحساب، فالكتاب مجاز عن الحساب ووضعه ترشيح له، والمراد به الشروع فيه ويجوز جعل الكلام تمثيلا.

Selefin diğer müteşabihat hakkında söylediği gibi hicap hakkında da benzeri söylenir; yahut bu, o tecelli anında ortaya çıkan başka bir nurdur. Ben “Bu, güneş ışığının güneşten yansıması gibi Mukaddes Zât’tan yansıyan bir nurdur” demiyorum; bilakis bu mesele akılların varacağı noktanın ötesindedir. Bunun hakikatine ulaşmayı tasavvur etmek nerede, heyhat, nasıl ve ne zaman mümkün olsun! Rubûbiyet unvanının yeryüzünün zamirine muzaf olarak ifade edilmesi, bu tecellinin adaletle birlikte olduğuna ima eder. Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir. İbn Abbâs, Ubeyd b. Umeyr ve Ebu’l-Cevzâ, { أَشْرَقَتِ } fiilini meçhul sîgasıyla (uşrikati) okumuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: Bu, ışıkla dolup taştığı zaman kullanılan 'şerikat bi’d-dav’i teşraku' ifadesindendir; nitekim 'yeryüzünü adaletle doldurdu ve adaleti her tarafına yaydı' dediğin gibi, Allah Teâlâ da onu aydınlatmıştır. İbn Atıyye ise: “Bu ancak müteaddi (geçişli) bir fiilden meydana gelir; bu durum, 'ev aydınlandı' ve 'kandil evi aydınlattı' denilmesine göredir; böylece fiil hem geçişli hem geçişsiz olur” demiştir. el-Levâmih sahibi ise: “Bu kıraate göre işrâkın, doğduğu zaman kullanılan 'şerakati’ş-şems'ten nakledilmiş olması vaciptir; böylece müteaddi olur ve anlamı 'yeryüzünün karanlığını giderdi' demek olur. Aydınlandığı zaman kullanılan 'eşrakat'ten olması caiz değildir; çünkü o lazımdır (geçişsizdir), bu ise bazen mef‘ûle geçişli olur” demiştir. { وَوُضِعَ الْكِتابُ } “Kitap konulmuştur”; Süddî: “Hesap [konulmuştur]” demiştir; dolayısıyla kitap hesaptan mecazdır, konulması ise onun için bir terşihtir (mecazı pekiştirmedir). Bununla kastedilen hesaba başlanmasıdır; bu sözün temsilî istiare kılınması da caizdir.

وقال بعضهم: صحائف الأعمال وضعت بأيدي العمال فالتعريف للجنس أو الاستغراق، وقيل: اللوح المحفوظ وضع ليقابل به الصحائف فالتعريف للعهد، وروي هذا القول عن ابن عباس، واستبعده أبو حيان وقال: لعله لا يصح عن ابن عباس وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ قيل ليسألوا هل بلغوا أممهم؟ وقيل: ليحضروا حسابهم وَالشُّهَداءِ قال عطاء ومقاتل وابن زيد: الحفظة، وكأنهم أرادوا أنهم يشهدون على كل من الأمم أنهم بلغوا أو يشهدون على كل بعمله كما قال سبحانه: وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ [ق: ٢١]

Bazıları şöyle demiştir: Amel defterleri amel edenlerin ellerine konulmuştur; dolayısıyla başındaki elif-lam cins veya istiğrak içindir. Bir görüşe göre de: Defterlerle karşılaştırılsın diye Levh-i Mahfûz konulmuştur; bu takdirde elif-lam ahd içindir. Bu görüş İbn Abbâs’tan rivayet edilmiştir; Ebû Hayyân ise bunu uzak bir ihtimal görerek: “Muhtemelen bu İbn Abbâs’tan sahih olarak gelmemiştir” demiştir. { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ } “Peygamberler getirilmiştir”; ümmetlerine tebliğ edip etmediklerinin sorulması için olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de onların hesaplarında hazır bulunmaları içindir. { وَالشُّهَداءِ } “ve şahitler [getirilmiştir]”; Atâ, Mukâtil ve İbn Zeyd: “Hafaza melekleri” demişlerdir. Sanki onlar, meleklerin ümmetlerden her birinin tebliğe muhatap olduğuna şahitlik edeceklerini veya Allah Teâlâ’nın: { وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ } “Her can, beraberinde bir sevk edici ve bir de şahitle gelir” [Kāf: 21] buyurduğu gibi herkesin ameline şahitlik edeceklerini kastetmişlerdir.

وفي بعض الآثار أنه يؤتى باللوح المحفوظ وهو يرتعد فيقال له: هل بلغت إسرافيل؟ فيقول: نعم يا رب بلغته فيؤتى بإسرافيل وهو يرتعد فيقال له: هل بلغك اللوح؟

Bazı rivayetlerde [geldiğine göre]: Levh-i Mahfûz titrer vaziyette getirilir ve ona: “İsrâfîl’e tebliğ ettin mi?” denilir. O da: “Evet ya Rabbi, ona tebliğ ettim” der. Sonra İsrâfîl titrer vaziyette getirilir ve ona: “Levh sana tebliğ etti mi?” denilir.

فيقول: نعم يا رب فعند ذلك يسكن روع اللوح ثم يقال لإسرافيل فأنت هل بلغت جبرائيل؟ فيقول: نعم يا رب فيؤتى بجبرائيل وهو يرتعد فيقال له: هل بلغك إسرافيل؟ فيقول: نعم يا رب فعند ذلك يسكن روع إسرافيل ثم يقال لجبرائيل: فأنت هل بلغت؟ فيقول: نعم يا رب فيؤتى بالمرسلين وهم يرتعدون فيقال لهم: هل بلغكم جبرائيل؟

O da: “Evet ya Rabbi” der. İşte o anda Levh’in korkusu yatışır. Sonra İsrâfîl’e: “Peki sen Cebrâîl’e tebliğ ettin mi?” denilir. O da: “Evet ya Rabbi” der. Bunun üzerine Cebrâîl titrer vaziyette getirilir ve ona: “İsrâfîl sana tebliğ etti mi?” denilir. O da: “Evet ya Rabbi” der. İşte o anda İsrâfîl’in korkusu yatışır. Sonra Cebrâîl’e: “Peki sen tebliğ ettin mi?” denilir. O da: “Evet ya Rabbi” der. Bunun üzerine peygamberler titrer vaziyette getirilir ve onlara: “Cebrâîl size tebliğ etti mi?” denilir.

فيقولون: نعم فيسكن عند ذلك روع جبرائيل ثم يقال لهم: فأنتم هل بلغتم؟ فيقولون: نعم فيقال للأمم: هل بلغكم الرسل؟ فيقول كفرتهم: ما جاءنا من بشير ولا نذير فيعظم على الرسل الحال ويشتد البلبال فيقال لهم: من يشهد لكم؟

Onlar da: “Evet” derler. İşte o anda Cebrâîl’in korkusu yatışır. Sonra onlara: “Peki siz tebliğ ettiniz mi?” denilir. Onlar da: “Evet” derler. Bunun üzerine ümmetlere: “Peygamberler size tebliğ etti mi?” denilir. Onların kâfirleri ise: “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” derler. Bunun üzerine peygamberlere bu durum pek ağır gelir ve kederleri şiddetlenir. Onlara: “Sizin lehinizde kim şahitlik eder?” denilir.

فيقولون: النبي الأمي وأمته فيؤتى بالأمة المحمدية فيشهدون لهم أنهم بلغوا فيقال لهم: من أين علمتم ذلك؟ فيقولون:

Onlar da: “Ümmî Peygamber ve onun ümmeti” derler. Bunun üzerine Muhammed ümmeti getirilir ve onların tebliğ ettiklerine şahitlik ederler. Onlara: “Bunu nereden bildiniz?” denilir. Onlar da şöyle derler:

من كتاب أنزله الله تعالى علينا ذكر سبحانه فيه أن الرسل بلغوا أممهم ويزكيهم النبي ﵊

“Allah Teâlâ’nın bize indirdiği ve içinde peygamberlerin ümmetlerine tebliğ ettiklerini zikrettiği bir kitaptan [bildik].” Peygamber aleyhisselâm da onları tezkiye eder.

وذلك قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [البقرة: ١٤٣] ومن هنا قيل: المراد بالشهداء في الآية أمة نبينا ﷺ، وقال الجبائي وأبو مسلم هم عدول الآخرة يشهدون للأمم وعليهم، وقيل: جميع الشهداء من الملائكة وأمة محمد ﵊ والجوارح والمكان، وأيا ما كان فالشهداء جمع

İşte bu, Allah Teâlâ’nın şu kavlidir: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece, insanlara şahit olasınız ve Peygamber de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık” [el-Bakara: 143]. Buradan hareketle denilmiştir ki: Ayetteki şahitlerden murat, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem’in ümmetidir. el-Cübbâî ve Ebû Müslim ise: “Onlar ahiretin adil şahitleridir; ümmetlerin lehine ve aleyhine şahitlik ederler” demişlerdir. Bir görüşe göre de: Meleklerden, Muhammed aleyhisselâm’ın ümmetinden, uzuvlardan ve mekândan bütün şahitlerdir. Her ne olursa olsun şühedâ,

شاهد، وقال قتادة والسدي: المراد بهم المستشهدون في سبيل الله تعالى فهو جمع شهيد وليس بذاك وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أي بين العباد المفهوم من السياق بِالْحَقِّ بالعدل وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ بنقص ثواب أو زيادة عقاب على ما جرى به الوعد بناء على أن الظلم حقيقة لا يتصور في حقه تعالى فإن الأمر كله له ﷿.

'şâhid' kelimesinin çoğuludur. Katâde ve Süddî ise: “Onlardan murat Allah Teâlâ yolunda şehit edilenlerdir” demişlerdir; bu takdirde o, 'şehîd' kelimesinin çoğuludur; fakat bu görüş pek isabetli değildir. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hükmedilmiştir (hükmedilir)”, yani siyakından anlaşılan kullar arasında [hükmedilir], { بِالْحَقِّ } “hak ile”, adalet ile, { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “onlara asla zulmedilmez”; sevabın eksiltilmesi veya azabın artırılması suretiyle [zulmedilmez], bu da vaadin gereğince böyledir; zira zulüm hakikatte O’nun Teâlâ hakkında tasavvur olunamaz; çünkü emir bütünüyle O’nundur azze ve celle.

وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ أي أعطيت جزاء ذلك كاملا وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ فلا يفوته سبحانه شيء من أعمالهم، وقوله تعالى: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً إلخ تفصيل للتوفية وبيان لكيفيتها، والفاء ليس بلازم، والسوق يقتضي الحث على المسير بعنف وإزعاج وهو الغالب ويشعر بالإهانة وهو المراد هنا أي سيقوا إليها بالعنف والإهانة أفواجا متفرقة بعضها في أثر بعض مترتبة حسب ترتب طبقاتهم في الضلالة والشرارة، والزمر جمع زمرة قال الراغب: هي الجماعة القليلة: ومنه قيل شاة زمرة قليلة الشعر ورجل زمر قليل المروءة، ومنه اشتق الزمر، والزمارة كناية عن الفاجرة، وقال بعضهم: اشتقاق الزمرة من الزمر وهو الصوت إذ الجماعة لا تخلو عنه حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها ليدخلوها وكانت قبل مجيئهم غير مفتوحة فهي كسائر أبواب السجون لا تزال مغلقة حتى يأتي أصحاب الجرائم الذين يسجنون فيها فتفتح ليدخلوها فإذا دخلوها أغلقت عليهم، وحَتَّى هي التي تحكى بعدها الجملة، والكلام على إذا الواقعة بعدها قد مر في الأنعام. وقرأ غير واحد «فتحت» بالتشديد وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها على سبيل التقريع والتوبيخ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ أي من جنسكم تفهمون ما ينبؤونكم به ويسهل عليكم مراجعتهم.

{ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ } “Her cana yaptığının karşılığı tastamam verilmiştir (verilir)”, yani onun cezası/mükâfatı eksiksiz olarak verilmiştir; { وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ } “ve O, onların yaptıklarını en iyi bilendir”, dolayısıyla onların amellerinden hiçbir şey O’ndan sübhânehu kaçmaz. Allah Teâlâ’nın: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülmüştür (sürülür)...” ayeti-kerimesi, tastamam vermenin tafsilatı ve nasıl olduğunun beyanıdır; fâ harfi ise lâzım değildir. Sevk etmek, şiddet ve rahatsız etme ile yürümeye zorlamayı iktiza eder ki galip olan da budur ve tahkir/aşağılama hissettirir; burada kastedilen de budur. Yani onlar sapıklık ve kötülükteki derecelerinin tertibine göre sıralanmış olarak, birbiri ardınca, parça parça topluluklar hâlinde şiddet ve aşağılama ile oraya sürülürler. 'Zumer', 'zümre'nin çoğuludur; Râgıb şöyle demiştir: “O, az topluluktur. Bundan dolayı az yünlü koyuna 'şâtun zumra', mürüvveti az adama 'raculun zamir' denilmiştir. Zümre kelimesi de bundan türetilmiştir. 'Zemmâre' ise fahişe kadından kinayedir.” Bazıları ise: “Zümre kelimesinin iştikakı 'zemr'den yani sesten gelmektedir; zira topluluk sesten hâli olmaz” demişlerdir. { حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها } “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılmıştır (açılır)”, içine girsinler diye; oysa onların gelişinden önce açık değildi. O, diğer zindan kapıları gibidir; içine hapsedilecek suçlular gelinceye kadar kapalı kalır, girsinler diye açılır, girdiklerinde de üzerlerine kilitlenir. { حَتَّى } kendisinden sonra cümlenin hikâye edildiği harftir; ondan sonra gelen 'izâ' hakkındaki açıklama ise el-En‘âm sûresinde geçmişti. Birden fazla âlim 'futtihat' şeklinde şeddeli okumuştur. { وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها } “Bekçileri onlara der ki:” azarlama ve kınama yoluyla, { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Size içinizden, kendi cinsinizden peygamberler gelmedi mi?”, yani size haber verdiklerini anlayabileceğiniz ve kendilerine başvurmanız kolay olan [peygamberler].

وقرأ ابن هرمز «تأتكم» بتاء التأنيث، وقرىء «نذر منكم» يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ المنزلة لمصلحتكم وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا أي وقتكم هذا وهو وقت دخولكم النار لأن المنذر به في الحقيقة العذاب ووقته، وجوز أن يراد به يوم القيامة والآخرة لاشتماله على هذا الوقت أو على ما يختص بهم من عذابه وأهواله، ولا ينافيه كونه في ذاته غير مختص بهم والإضافة لامية تفيد الاختصاص لأنه يكفي للاختصاص ما ذكر، نعم الأول أظهر فيه.

İbn Hürmüz müennes te’si ile “te’tikum” şeklinde okumuştur; “nuzurun minkum” şeklinde de okunmuştur. { يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin ayetlerini size okuyan”, sizin maslahatınız için indirilmiş olan [ayetleri], { وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا } “ve sizi bu gününüze kavuşmaktan sakındıran [peygamberler]”, yani şu vaktinize, ki o da cehenneme giriş vaktinizdir; çünkü kendisiyle uyarılan şey gerçekte azap ve onun vaktidir. Bu vakti veya onlara mahsus olan azabını ve dehşetlerini kapsadığı için bununla kıyamet ve ahiret gününün murat edilmesi de caiz görülmüştür. O günün bizzat kendisinin onlara mahsus olmaması buna aykırı değildir; nitekim tamlama ihtisas bildiren lâm tamlamasıdır, zira ihtisas için bu kadarı yeterlidir; evet, birincisi bu hususta daha açıktır.

واستدل بالآية على أنه لا تكليف قبل الشرع لأنهم وبخوهم بكفرهم بعد تبليغ الرسل للشرائع وإنذارهم ولو كان قبح الكفر معلوما بالعقل دون الشرع لقيل. ألم تعلموا بما أودع الله تعالى فيكم من العقل قبح كفركم، ولا وجه لتفسير الرسل بالعقول لإباء الأفعال المستندة إليها عن ذلك، نعم هو دليل إقناعي لأنه إنما يتم على اعتبار المفهوم وعموم الذين كفروا وكلاهما محل نزاع، وقيل في وجه الاستدلال: إن الخطاب للداخلين عموما يقتضي أنهم جميعا أنذرهم الرسل ولو تحقق تكليف قبل الشرع لم يكن الأمر كذلك. وتعقب بأن للخصم أن لا يسلم العموم، ولمن قال بوجوب الإيمان عقلا أن يقول: إنما وبخوهم بالكفر بعد التبليغ لأنه أبعد عن الاعتذار وأحق بالتوبيخ والإنكار قالُوا بَلى قد أتانا رسل منا تلوا علينا آيات ربنا وأنذرونا لقاء يومنا هذا وَلكِنْ حَقَّتْ أي وجبت كَلِمَةُ الْعَذابِ أي كلمة الله تعالى المقتضية له عَلَى الْكافِرِينَ والمراد بها الحكم عليهم بالشقاوة وأنهم من أهل النار لسوء اختيارهم أو قوله تعالى لإبليس: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٥] ووضعوا الكافرين موضع ضميرهم للإيماء إلى عليّة الكفر، والكلام اعتراف لا اعتذار قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أي مقدرا خلودكم فيها، والقائل يحتمل أن يكون الخزنة وترك ذكرهم للعلم به مما قبل، ويحتمل أن يكون غيرهم ولم يذكر لأن المقصود ذكر هذا المقول المهول من غير نظر إلى قائله وقال بعض الأجلة: أبهم القائم لتهويل المقول.

Bu ayetle, şeriatten önce mükellefiyet olmadığına delil getirilmiştir; zira peygamberler şeriatleri tebliğ edip onları uyardıktan sonra kâfirlikleri yüzünden onları azarlamışlardır. Şayet küfrün çirkinliği şeriat olmaksızın sadece akılla bilinebilseydi: “Allah Teâlâ’nın sizde yarattığı akılla küfrünüzün çirkinliğini bilmediniz mi?” denilirdi. Peygamberlerin akıllar olarak tefsir edilmesinin hiçbir tutar tarafı yoktur; zira onlara dayandırılan fiiller buna engeldir. Evet, bu ikna edici bir delildir; çünkü bu ancak mefhumun ve 'inkâr edenler' ifadesinin umumunun kabul edilmesiyle tamamlanır ki her ikisi de ihtilaflıdır. İstidlal yönü hakkında şöyle denilmiştir: Hitabın girenlerin bütününe yönelik olması, onların tamamının peygamberler tarafından uyarıldığını iktiza eder; şayet şeriatten önce bir mükellefiyet gerçekleşmiş olsaydı durum böyle olmazdı. Buna ise hasmın bu umumu kabul etmeme hakkı olduğu şeklinde karşılık verilmiştir; aklî olarak imanın vacip olduğunu savunan kimse de şöyle diyebilir: Onları tebliğden sonraki küfürleriyle azarladılar, çünkü bu mazeretten daha uzaktır ve azarlanıp kınanmaya daha layıktır. { قالُوا بَلى } “Onlar: ‘Evet (geldiler)’ dediler”, bizden peygamberler geldi, bize Rabbimizin ayetlerini okudular ve bizi bu günümüze kavuşmakla uyardılar; { وَلكِنْ حَقَّتْ } “fakat hak oldu (kesinleşti)”, yani vacip oldu, { كَلِمَةُ الْعَذابِ } “azap kelimesi”, yani Allah Teâlâ’nın azabı gerektiren sözü, { عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlerin üzerine”. Bundan murat, onların kötü tercihleri sebebiyle şakî olduklarına ve cehennem ehlinden olduklarına dair haklarındaki hükümdür veya Allah Teâlâ’nın İblis’e söylediği: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “Cehennemi mutlaka senden ve sana uyanların hepsinden dolduracağım” [Sâd: 85] sözüdür. Küfrün illet olduğuna ima etmek için kendi zamirlerinin yerine “el-kâfirîn” kelimesini koymuşlardır; bu söz bir özür değil, bir itiraftır. { قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “‘Orada ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin!’ denilmiştir (denilir)”, yani orada ebedî kalışınız takdir edilmiş olarak. Söyleyenin bekçiler olması muhtemeldir ve önceki ifadelerden bilindiği için zikredilmemiştir; başkaları olması da muhtemeldir ve söyleyene bakılmaksızın bu korkunç sözün zikredilmesi amaçlandığı için zikredilmemiştir. Bazı yetkin âlimler: “Sözün dehşetini artırmak için söyleyen müphem bırakılmıştır” demişlerdir.

فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ أل فيه سواء كانت حرف تعريف أم اسم موصول للجنس وفاء بحق فاعل باب نعم وبئس والمخصوص بالذم محذوف ثقة بذكره آنفا أي فبئس مثواهم جهنم والتعبير بالمثوى لمكان خالِدِينَ وفي

{ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!”; oradaki elif-lam, ister harf-i tarif olsun isterse 'ni‘me' ve 'bi’se' babının fâilinin hakkını yerine getirmek üzere ismi mevsul olsun, cins içindir. Yerilmeye tahsis edilen mehsûs bi’z-zem ise az önce zikredilmesine güvenilerek hazfedilmiştir; yani “o kibirlenenlerin kalacağı yer olan cehennem ne kötüdür!” demektir. 'Mesvâ' (kalacak yer) ifadesi { خالِدِينَ } lafzından ötürü kullanılmıştır.

التعبير بالمتكبرين إيماء إلى أن دخولهم النار لتكبرهم عن قبول الحق والانقياد للرسل المنذرين عليهم الصلاة والسلام وهو في معنى التعليل بالكفر، ولا ينافي تعليل ذلك بسبق كلمة العذاب عليهم لأن حكمه تعالى وقضاءه سبحانه عليهم بدخول النار ليس إلا بسبب تكبرهم وكفرهم لسوء اختيارهم المعلوم له سبحانه في الأزل، وكذا قوله ﷿ لأملأن فهناك سببان قريب وبعيد والتعليل بأحدهما لا ينافي التعليل بآخر فتذكر وتدبر.

Mütekebbirler (kibirlenenler) ifadesinde, onların cehenneme girişlerinin hakkı kabul etmekten ve uyarıcı peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) boyun eğmekten büyüklenmeleri sebebiyle olduğuna bir ima vardır ki bu da küfürle illetlendirme manasındadır. Bunun, haklarındaki azap kelimesinin geçmiş olmasıyla gerekçelendirilmesine aykırı değildir; zira Allah Teâlâ’nın onların cehenneme girmelerine hükmetmesi ve takdir buyurması, ancak ezelde sübhânehu O’nun malumu olan kötü tercihlerinden kaynaklanan kibir ve küfürleri sebebiyledir. Aynı şekilde O’nun azze ve celle: “Mutlaka dolduracağım” sözü de böyledir; dolayısıyla orada biri yakın diğeri uzak iki sebep vardır ve birisiyle gerekçelendirmek diğeriyle gerekçelendirmeye aykırı düşmez; hatırla ve iyi düşün!

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً جماعات مرتبة حسب ترتب طبقاتهم في الفضل،

{ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً } “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edilmiştir (sevk edilir)”; faziletteki derecelerinin sırasına göre düzenlenmiş cemaatler hâlinde.

وفي صحيح مسلم وغيره عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ أول زمرة تدخل الجنة من أمتي على صورة القمر ليلة البدر ثم الذين يلونهم على أشد نجم في السماء إضاءة ثم هم بعد ذلك منازل»

Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde Ebû Hureyre’den [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Ümmetimden cennete ilk girecek zümre, dolunay gecesindeki ay suretindedir; ardından gelenler gökteki en parlak yıldız gibidir; sonraki dereceleri ise bunun ardıncadır.’”

والمراد بالسوق هنا الحث على المسير للإسراع إلى الإكرام بخلافه فيما تقدم فإنه لإهانة الكفرة وتعجيلهم إلى العقاب والآلام واختير للمشاكلة، وقوله سبحانه: إِلَى الْجَنَّةِ يدفع إيهام الإهانة مع أنه قد يقال: إنهم لما أحبوا لقاء الله تعالى أحب الله تعالى لقاءهم فلذا حثوا على دخول دار كرامته جل شأنه قاله بعض الأجلة، واختار الزمخشري أن المراد هنا بسوقهم سوق مراكبهم لأنه لا يذهب بهم إلا راكبين، وهذا السوق والحث أيضا للإسراع بهم إلى دار الكرامة.

Buradaki sevk etmekten murat, ikrama kavuşmak için acele ettirmek üzere yürümeye teşviktir; daha önce geçen ifadeden farklıdır, zira o kâfirleri aşağılamak ve onları azap ve acılara çarçabuk ulaştırmak içindi; burada ise müşâkele (ifade uyumu) amacıyla seçilmiştir. Allah Teâlâ’nın: { إِلَى الْجَنَّةِ } buyruğu aşağılama vehmini ortadan kaldırır. Bununla birlikte şöyle de denilebilir: Onlar Allah Teâlâ’ya kavuşmayı sevdikleri için Allah Teâlâ da onlara kavuşmayı sevmiştir; bu yüzden O’nun celle şânuhu ikram yurduna girmeye teşvik edilmişlerdir; bunu bazı yetkin âlimler söylemiştir. Zemahşerî ise buradaki sevkten muradın onların bineklerinin sevki olduğunu tercih etmiştir; zira onlar ancak binekli olarak götürülürler. Bu sevk ve teşvik de onları ikram yurduna acele ulaştırmak içindir.

وتعقب بأنه لا قرينة على إرادة ذلك وكون جميع المتقين لا يذهب بهم إلا راكبين يحتاج إلى دليل، والاستدلال بقوله تعالى: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً [مريم: ٨٥] لا يتم إلا على القول بأن الوفد لا يكونون إلا ركبانا وأن الركوب يستمر لهم إلى أن يدخلوا الجنة، وفي الكشف أنه تفسير ظاهر يؤيده الأحاديث الكثيرة ويناسب المقام لأن السوقين بعد فصل القضاء واللطف الخالص في شأن البعض والقهر الخالص في شأن البعض ولا ينافي مقام عظمة مالك الملوك على ما توهم انتهى، وأقول: إن حمل الذين اتقوا على المخلصين فالقول بركوبهم قول قوي وإن حمل على المحترز عن الشرك خاصة ليشمل المخلصين فالقول بذلك قول ضعيف إذ منهم من لا يدخل الجنة إلا بعد أن يدخل النار ويعذب فيها، وظاهر كثير من الأخبار أن من هذا الصنف من يذهب إلى الجنة مشيا.

Buna, bunun murat edildiğine dair bir karine bulunmadığı ve muttakilerin tamamının ancak binekli olarak götürüleceği iddiasının delile muhtaç olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Allah Teâlâ’nın: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda heyet hâlinde toplarız” [Meryem: 85] kavliyle istidlal etmek ise ancak heyetin sadece binitlilerden oluşacağı ve biniciliğin onlar cennete girinceye kadar devam edeceği görüşü üzerine tamam olur. el-Keşf’te bunun çok sayıdaki hadisin desteklediği zahir bir tefsir olduğu ve makama da uygun düştüğü zira her iki sevkin de hükmün fasledilmesinden sonra gerçekleştiği, bir kısmı hakkında sırf lütuf, bir kısmı hakkında ise sırf kahır olduğu ve vehmedildiği gibi Mülkün Sahibi’nin azamet makamına aykırı olmadığı ifade edilmiştir. [Sözü] bitti. Ben derim ki: Sakınanlar muhlis kimselere hamledilirse onların binekli gidecekleri sözü güçlü bir sözdür; şayet muhlisleri de kapsayacak şekilde sadece şirkten sakınanlara hamledilirse bu söz zayıf bir söz olur; zira onlardan öyleleri vardır ki cennete ancak cehenneme girip orada azap gördükten sonra girerler. Birçok haberin zahiri de bu sınıftan olanların cennete yürüyerek gideceklerini göstermektedir.

ففي صحيح مسلم عن ابن مسعود أن رسول الله ﷺ قال: «آخر من يدخل الجنة رجل فهو يمشي مرة ويكبو أخرى وتسفعه النار مرة فإذا ما جاوزها التفت إليها فقال تبارك الذي نجاني منك لقد أعطاني الله تعالى شيئا ما أعطاه أحدا من الأولين والآخرين فترفع له شجرة فيقول: أي رب أدنني من هذه الشجرة فلأستظل بظلها فأشرب من مائها فيقول الله تعالى: يا ابن آدم لعلي أن أعطيتكها سألتني غيرها فيقول: لا يا رب ويعاهده أن لا يسأله غيرها وربه يعذره لأنه يرى ما لا صبر له عليه فيدنيه» الحديث

Nitekim Sahîh-i Müslim’de İbn Mes‘ûd’dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Cennete en son girecek adam, bir yürüyen, bir tökezleyen ve ateşin ara sıra yüzünü yaladığı kimsedir. Onu geçip kurtulduğunda dönüp ateşe bakar ve: ‘Beni senden kurtaran Allah ne yücedir! Allah Teâlâ bana öncekilerden ve sonrakilerden hiç kimseye vermediği bir şeyi verdi’ der. Derken ona bir ağaç yükseltilir. O da: ‘Ey Rabbim! Beni şu ağaca yaklaştır da gölgesinde gölgeleneyim, suyundan içeyim’ der. Allah Teâlâ: ‘Ey Âdemoğlu! Belki de Ben sana bunu verirsem Benden başkasını istersin’ buyurur. O da: ‘Hayır ya Rabbi!’ der ve O’ndan başkasını istemeyeceğine dair söz verir; Rabbi de onun dayanamayacağı bir şeyi gördüğü için mazeretini kabul eder ve onu yaklaştırır...” hadisi.

، وقال بعض العارفين: إن المتقين يساقون إلى الجنة لأنهم قد رأوا الله تعالى في المحشر فلرغبتهم في رؤيته ﷿ ثانيا لا يحبون فراق ذلك الموطن الذي رأوه فيه ولشدة حبهم وشغفهم لا يكاد يخطر لهم أنهم سيرونه سبحانه إذا دخلوا الجنة، والمحبة إذا عظمت فعلت بصاحبها أعظم من ذلك وأعظم فكأنها غلبتهم حتى خيلت إليهم أن ذلك الموطن هو الموطن الذي يرى فيه ﷿ وهو محل تجليه على محبيه ﷻ وعظم نواله فأحجموا عن المسير ووقفوا منتظرين رؤية اللطيف الخبير وغدا لسان حال كل منهم يقول:

Bazı arifler şöyle demiştir: Muttakiler cennete sevk edilirler, çünkü onlar Allah Teâlâ’yı mahşerde görmüşlerdir; O’nu azze ve celle ikinci defa görme arzularından ötürü O’nu gördükleri o mekândan ayrılmak istemezler ve aşırı sevgileri ile düşkünlüklerinden dolayı cennete girdiklerinde O’nu sübhânehu görecekleri neredeyse akıllarına bile gelmez. Sevgi büyüdüğü zaman sahibine bundan daha büyüklerini ve daha büyüklerini yapar; âdeta onları mağlup eder de o mekânın O’nun azze ve celle görüleceği mekân ve O’nun celle celâluhu sevenlerine tecelli edeceği ve ihsanının büyüyeceği yer olduğunu onlara hayal ettirir. Bu sebeple yürümekten imtina ederler ve Latîf ve Habîr olanı görmeyi bekleyerek dururlar; her birinin lisan-ı hâli şöyle der:

وقف الهوى بي حيث أنت فليس لي ... متأخر عنه ولا متقدم

“Aşk beni senin bulunduğun yerde durdurdu; artık benim için / Ne ondan geride kalmak vardır, ne de bir adım ileri gitmek.”

ويدل على رؤيتهم إياه ﷿ هناك ما

Onların orada O’nu azze ve celle görmelerine delalet eden şey,

في صحيح مسلم عن أبي هريرة قال: «إن أناسا قالوا لرسول الله ﷺ:

Sahîh-i Müslim’de Ebû Hureyre’den nakledilen şu hadistir: “Bazı insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e:

يا رسول الله هل نرى ربنا يوم القيامة؟ فقال رسول الله ﷺ: هل تضارون في القمر ليلة البدر؟ قالوا: لا يا رسول الله قال: هل تضارون في الشمس ليس دونها سحاب؟ قالوا: لا قال: فإنكم ترونه كذلك يجمع الله الناس يوم القيامة فيقول: من كان يعبد شيئا فليتبعه فيتبع من يعبد الشمس الشمس ويتبع من يعبد القمر القمر ويتبع من يعبد الطواغيت

‘Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet gününde Rabbimizi görecek miyiz?’ dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Dolunay gecesinde ayı görmekte birbirinize engel olur musunuz (şüpheye düşer misiniz)?’ buyurdu. ‘Hayır, ey Allah'ın Resûlü’ dediler. ‘Önünde bulut yokken güneşi görmekte birbirinize engel olur musunuz?’ buyurdu. ‘Hayır’ dediler. Buyurdu ki: ‘İşte siz O’nu böyle göreceksiniz. Allah kıyamet gününde insanları toplar ve: ‘Kim neye tapıyorsa onun ardına düşsün’ buyurur. Güneşe tapan güneşe uyar, aya tapan aya uyar, tâğutlara tapanlar

الطواغيت وتبقى هذه الأمة فيها منافقوها فيأتيهم الله ﵎ في صورة غير الصورة التي يعرفون فيقول: أنا ربكم فيقولون نعوذ بالله منك هذا مكاننا حتى يأتينا ربنا فإذا جاء ربنا عرفناه فيأتيهم الله في صورته التي يعرفون فيقول: أنا ربكم فيقولون: أنت ربنا فيتبعونه ويضرب الصراط بين ظهراني جهنم فأكون أنا وأمتي أول من يجيز ولا يتكلم يومئذ إلا الرسل ودعوى الرسل يومئذ اللهم سلم سلم» الحديث

tâğutlara uyar. İçinde münafıklarıyla birlikte bu ümmet kalır. Allah tebâreke ve teâlâ onlara tanıdıkları suretin dışındaki bir surette gelir ve: ‘Ben sizin Rabbinizim’ buyurur. Onlar: ‘Senden Allah’a sığınırız! Rabbimiz bize gelinceye kadar bizim yerimiz burasıdır; Rabbimiz geldiğinde biz O’nu tanırız’ derler. Derken Allah onlara tanıdıkları surette gelir ve: ‘Ben sizin Rabbinizim’ buyurur. Onlar da: ‘Sen bizim Rabbimizsin’ derler ve O’na uyarlar. Cehennemin ortasına Sırat kurulur. Oradan ilk geçen ben ve ümmetim olur. O gün peygamberlerden başkası konuşamaz; o gün peygamberlerin duası ise şudur: ‘Allah’ım! Selamet ver, selamet ver!’” hadisi.

، ومع هذا فسوقهم ليس كسوق الذين كفروا كما لا يخفى.

Bununla birlikte gizli olmadığı üzere onların sevki inkâr edenlerin sevki gibi değildir.

وقيل: السائق للكفرة ملائكة الغضب والسائق للمتقين شوقهم إلى مولاهم فهو سبحانه لهم غاية الإرب، وليست الجنة عندهم هي المقصودة بالذات ولا مجرد الحلول بها أقصى اللذات وإنما هي وسيلة للقاء محبوبهم الذي هو نهاية مطلوبهم حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وقرىء بالتشديد، والواو وللحال والجملة حالية بتقدير قد على المشهور أي جاؤوها وقد فتحت لهم أبوابها كقوله تعالى: جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ [ص: ٥٠] ويشعر ذلك بتقدم الفتح كأن خزنة الجنات فتحوا أبوابها ووقفوا منتظرين لهم، وهذا كما تفتح الخدم باب المنزل للمدعو للضيافة قبل قدومه وتقف منتظرة له، وفي ذلك من الاحترام والإكرام ما فيه، والظاهر أن قوله تعالى: وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها إلخ عطف على فُتِحَتْ أَبْوابُها وجواب إِذا محذوف مقدر بعد خالِدِينَ للإيذان بأن لهم حينئذ من فنون الكرامات ما لا يحيط به نطاق العبارات كأنه قيل: إذا جاؤوها مفتحة لهم أبوابها وقال لهم خزنتها سَلامٌ عَلَيْكُمْ أي من جميع المكاره والآلام وهو يحتمل الإخبار والإنشاء.

Bir görüşe göre: Kâfirleri sevk eden gazap melekleridir; muttakileri sevk eden ise Mevlâlarına olan şevkleridir. Zira O sübhânehu onlar için gayelerin gayesidir. Cennet onların nazarında bizzat maksut olan şey olmadığı gibi sadece orada bulunmak da lezzetlerin en yücesi değildir; o ancak nihai arzuları olan sevgililerine kavuşmak için bir vesiledir. { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılmış vaziyettedir”; şeddeli olarak [futtihat şeklinde] de okunmuştur. Vâv hâl içindir ve cümle meşhur görüşe göre takdiri bir 'kad' ile hâl cümlesidir; yani Allah Teâlâ’nın: { جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri” [Sâd: 50] buyurduğu gibi, onlar kapıları kendilerine açılmış vaziyette oraya gelirler. Bu durum, açılmanın önceden olduğuna işaret eder; sanki cennetlerin bekçileri kapıları açmış ve onları bekler vaziyette durmuşlardır. Bu, davet edilen kimse gelmeden önce hizmetçilerin evin kapısını açıp onu bekler hâlde durmalarına benzer. Bunda ise ne büyük bir saygı ve ikram vardır! Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ’nın: { وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها } “ve bekçileri onlara der ki...” kavli, { فُتِحَتْ أَبْوابُها } üzerine matuftur; { إِذا }'nın cevabı ise o anda ifadelerin sınırlarının kuşatamayacağı nice ikram çeşitlerine kavuşacaklarını bildirmek üzere { خالِدِينَ } lafzından sonra takdir edilmiş olarak hazfedilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Kapıları kendilerine açılmış ve bekçileri onlara { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun” —yani bütün mekruh ve acılardan uzaksınız; bu ifade haber ve inşâ ihtimalini taşır—

طِبْتُمْ أي من دنس المعاصي، وقيل: طبتم نفسا بما أتيح لكم من النعيم المقيم، والأول مروي عن مجاهد وهو الأظهر، والجملة في موضع التعليل فَادْخُلُوها خالِدِينَ أي مقدرين الخلود كان ما كان مما يقصر عنه البيان أو فازوا بما لا يعد ولا يحصى من التكريم والتعظيم، وقدره المبرد سعدوا بعد خالِدِينَ أيضا، ومنهم من قدره قبل وَفُتِحَتْ أي حتى إذا جاؤوها جاؤوها وقد فتحت وليس بشيء، ومنهم من قدره نحو ما قلنا قبل وَقالَ وجعل جملة «قال» إلخ معطوفة عليه، وما تقدم أقوى معنى وأظهر.

{ طِبْتُمْ } “Tertemiz oldunuz”, yani günahların kirinden [temizlendiniz]. Bir görüşe göre de: Size sunulan ebedî nimetlerle gönlünüz hoş oldu [demektir]. Birincisi Mücâhid’den rivayet edilmiştir ve en zahir olanıdır. Cümle gerekçe bildirme konumundadır. { فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Artık ebedî kalıcılar olarak oraya girin”, yani ebedî kalışınız takdir edilmiş olarak [girin denildiğinde], ifadenin anlatmaktan âciz kaldığı nice şeyler oldu veya sayılamayacak ve hesaplanamayacak kadar çok ikram ve tazime nail oldular. el-Müberred de { خالِدِينَ } lafzından sonra “mutlu oldular (se‘idû)” şeklinde takdir etmiştir. Onlardan bazısı bunu { وَفُتِحَتْ } kelimesinden önce takdir etmiştir; yani “nihayet oraya geldiklerinde, kapıları açılmış olarak geldiler” demektir ki bu bir şey değildir. Bazıları da daha önce söylediğimiz gibi { وَقالَ } kelimesinden önce takdir etmiş ve “kāle” cümlesini ona matuf kılmıştır. Önceden geçen izah ise anlamca daha güçlü ve daha zahirdir.

وقال الكوفيون: واو وَفُتِحَتْ زائدة والجواب جملة فُتِحَتْ وقيل: الجواب قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها والواو زائدة، والمعول عليه ما ذكرنا أولا وبه يعلم وجه اختلاف الجملتين أعني قوله تعالى في أهل النار: حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وقوله جل شأنه في أهل الجنة: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها حيث جيء بواو في الجملة الثانية وحذف الجواب ولم يفعل كذلك في الجملة الأولى، فما قيل: إن الواو في الثانية واو الثمانية لأن المفتح ثمانية أبواب ولما كانت أبواب النار سبعة لا ثمانية لم يؤت بها وجه ضعيف لا يعول عليه.

Kûfeliler şöyle demiştir: { وَفُتِحَتْ } lafzındaki vâv zâiddir ve cevap { فُتِحَتْ } cümlesidir. Bir görüşe göre de: Cevap { قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها } ifadesidir ve vâv zâiddir. İtibar edilecek olan bizim ilk zikrettiğimizdir; bununla iki cümlenin ihtilaf vechi bilinir: Yani Allah Teâlâ’nın cehennem ehli hakkındaki: { حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها } “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır” buyruğu ile O’nun celle şânuhu cennet ehli hakkındaki: { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } “Nihayet oraya kapıları açılmış olarak geldiklerinde...” buyruğu arasındaki fark anlaşılır; zira ikinci cümlede vâv getirilmiş ve cevap hazfedilmiştir, birinci cümlede ise böyle yapılmamıştır. İkincideki vâvın sekiz vâvı (vâvü's-semâniye) olduğu, çünkü açılanın sekiz kapı olduğu, cehennemin kapıları sekiz değil yedi olduğu için de onun getirilmediği şeklindeki iddia ise dayanaksız, zayıf bir görüştür.

واستدل المعتزلة بقوله: طِبْتُمْ فَادْخُلُوها حيث رتب فيه الأمر بالدخول على الطيب والطهارة من دنس المعاصي على أن أحدا لا يدخل الجنة إلا وهو طيب طاهر من المعاصي إما لأنه لم يفعل شيئا منها أو لأنه تاب عما فعل توبة مقبولة في الدنيا. ورد بأنه وإن دل على أن أحدا لا يدخلها إلا وهو طيب لكن قد يحصل ذلك بالتوبة المقبولة وقد يكون بالعفو عنه أو الشفاعة له أو بعد تمحيصه بالعذاب فلا متمسك فيها للمعتزلة.

Mu‘tezile, girme emrinin günah kirlerinden temizlenme ve arınmaya bağlandığı { طِبْتُمْ فَادْخُلُوها } kavliyle; hiç kimsenin günahlardan temiz ve arınmış olmadıkça —ya hiçbir günah işlememiş olması yahut dünyada işlediklerinden makbul bir tevbe ile tevbe etmiş olması sebebiyle— cennete giremeyeceğine delil getirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ayet her ne kadar kişinin ancak temizlenmiş olarak cennete gireceğine delalet etse de bu durum makbul bir tevbe ile olabileceği gibi, bağışlanmasıyla yahut ona şefaat edilmesiyle veya azapla günahlardan arındırıldıktan sonra da gerçekleşebilir; dolayısıyla bunda Mu‘tezile için bir tutanak yoktur.

وقيل: المراد بالذين اتقوا المحترزون عن الشرك خاصة فطبتم على معنى طبتم عن دنس الشرك ولا خلاف في أن دخول الجنة مسبب عن الطيب والطهارة عنه. وتعقب بأن ذاك خلاف الظاهر لأن التقوى في العرف الغالب تقع على أخص من ذلك لا سيما في معرض الإطلاق والمدح بما عقبه من قوله تعالى: فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ فتدبر وَقالُوا عطف على قالَ أو على الجواب المقدر بعد خالِدِينَ أو على مقدر غيره أي فدخلوها وقالوا:

Bir görüşe göre de: Sakınanlardan murat sadece şirkten kaçınanlardır; dolayısıyla “tıbtüm”, şirk pisliğinden temizlendiniz manasındadır. Cennete girişin şirkten temizlenme ve arınmanın bir sonucu olduğu hususunda ise ihtilaf yoktur. Buna ise bunun zahire aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü örfte takva bundan daha özel bir manayı ifade eder; hele hele mutlak zikir ve ardından gelen Allah Teâlâ’nın: { فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” kavliyle övgü makamında böyle olması daha açıktır; iyi düşün! { وَقالُوا } “Ve onlar dediler ki:”, { قالَ } üzerine veya { خالِدِينَ } lafzından sonraki takdiri cevaba yahut başka bir takdire matuftur; yani girdiler ve şöyle dediler:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ بالبعث والثواب وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ يريدون المكان الذي استقروا فيه فإن كانت

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ } “Bize verdiği sözü doğru çıkaran Allah'a hamdolsun”, diriliş ve mükâfat hakkındaki [vaadini], { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ } “ve bizi yere varis kılan [Allah'a hamdolsun]”; yerleştikleri mekânı kastetmektedirler. Şayet

أرض الآخرة التي يمشي عليها تسمى أرضا حقيقة فذاك وإلا فإطلاقهم الأرض على ذلك من باب الاستعارة تشبيها له بأرض الدنيا، والظاهر الأول، وحكي عن قتادة وابن زيد والسدي أن المراد أرض الدنيا وليس بشيء، وإيراثها تمليكها مخلفة عليهم من أعمالهم أو تمكينهم من التصرف فيها تمكين الوارث فيما يرثه بناء على أنه لا ملك في الآخرة لغيره ﷿ وإنما هو إباحة التصرف والتمكين مما هو ملكه جل شأنه، وقيل: ورثوها من أهل النار فإن لكل منهم مكانا في الجنة كتب له بشرط الإيمان.

üzerinde yürünen ahiret yerine hakikat olarak 'arz' (yer) deniliyorsa mesele yoktur; aksi takdirde dünya yerine benzetilerek istiare yoluyla oraya arz demişlerdir; zahir olan birincisidir. Katâde, İbn Zeyd ve Süddî’den kastedilenin dünya yeri olduğu nakledilmiştir ki bu bir şey değildir. Oraya varis kılınmaları, amellerinden ötürü kendilerine bir karşılık olarak mülk kılınmasıdır yahut ahirette O’ndan azze ve celle başkası için mülkiyet bulunmadığı, ancak tasarruf mubahlığı ve O’nun celle şânuhu mülkü olan şeyde yetkilendirme olduğu esasına göre varisin miras aldığı şeyde tasarruf yetkisi gibi orada tasarruf etme yetkisi verilmesidir. Bir görüşe göre de: Onu cehennem ehlinden miras almışlardır; zira onların her biri için iman şartına bağlı olarak cennette yazılmış bir makam vardı.

نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ أي يتبوأ كل منا في أي مكان أراده من جنته الواسعة لا أن كلا منهم يتبوأ في أي مكان من مطلق الجنة أو من جنات غيره المعينة لذلك الغير، فلا يقال: إنه يلزم جواز تبوء الجميع في مكان واحد وحدة حقيقة وهو محال أو أن يأخذ أحدهم جنة غيره وهو غير مراد، وقيل: الكلام على ظاهره ولكل منهم أن يتبوأ في أي مكان شاء من مطلق الجنة ومن جنات غيره إلا أنه لا يشاء غير مكانه لسلامة نفسه وعصمة الله تعالى له عن تلك المشيئة، وقال الإمام: قالت حكماء الإسلام: إن لكلّ جنتين جسمانية وروحانية ومقامات الثانية لا تمانع فيها فيجوز أن يكون في مقام واحد منها ما لا يتناهى من أربابها، وهذه الجملة حالية فالمعنى أورثنا مقامات الجنة حالة كوننا نسرح في منازل الأرواح كما نشاء.

{ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ } “Cennetten dilediğimiz yerde konaklarız”, yani her birimiz kendi geniş cennetinden dilediği herhangi bir yerde yerleşir; yoksa her birinin mutlak cennetin herhangi bir yerinde veya başkasına tahsis edilmiş cennetlerde yerleşmesi demek değildir. Dolayısıyla hepsinin hakiki anlamda bir tek yerde toplanmasının caiz olmasının gerekeceği ve bunun da imkânsız olduğu yahut birinin başkasının cennetini alacağı söylenemez; zira kastedilen bu değildir. Bir görüşe göre de: İfade zahiri üzeredir ve her biri mutlak cennetten ve başkalarının cennetlerinden dilediği yere yerleşebilir; ancak nefsinin selameti ve Allah Teâlâ’nın onu bu tür bir istekten koruması sebebiyle kendi makamından başkasını arzulamaz. İmam [Râzî] şöyle demiştir: İslâm hekîmleri şöyle demişlerdir: Herkes için biri cismanî, diğeri ruhanî olmak üzere iki cennet vardır. İkincisinin makamlarında birbirine engel olma (tenâzu‘) yoktur; dolayısıyla onun tek bir makamında ehillerinden nihayetsiz sayıda kimsenin bulunması caizdir. Bu cümle hâl cümlesidir; buna göre mana: “Biz ruhlar menzillerinde dilediğimiz gibi serbestçe dolaşır bir hâldeyken cennet makamlarına varis kılındık” demektir.

وقد قال بعض متألهي الحكماء: الدار الضيقة تسع ألف ألف من الأرواح والصور المثالية التي هي أبدان المتجردين عن الأبدان العنصرية لعدم تمانعها كما قيل:

Nitekim ilahî hikmet sahibi bazı hekîmler şöyle demiştir: Birbirine engel olmamaları sebebiyle daracık bir ev, unsurî bedenlerden soyutlanmış kimselerin bedenleri olan misâlî suretlerden ve ruhlardan bin kere bin tanesini (milyonlarcasını) içine alabilir; nitekim şöyle denilmiştir:

سم الخياط مع الأحباب ميدان وفسر المقام الروحاني بما تدركه الروح من المعارف الإلهية وتشاهده من رضوان الله تعالى وعنايته القدسية مما لا عين رأت ولا أذن سمعت.

“İğne deliği dostlarla beraberken bir meydandır.” Ruhanî makam ise ruhun idrak ettiği ilahî marifetler ve Allah Teâlâ’nın rızasından ve kudsî inayetinden müşahede ettiği, ne bir gözün gördüğü ne de bir kulağın işittiği şeyler olarak tefsir edilmiştir.

وتعقب بأن هذا إن عد من بطون القرآن العظيم فلا كلام وإلا فحمل الجنة على مثل ذلك مما لا تعرفه العرب ولا ينبغي أن يفسر به، على أنه ربما يقال: يرد عليه أنه يقتضي أن لكل أحد أن يصل إلى مقام روحاني من مقاماتها مع أن منها ما يخص الأنبياء المكرمين والملائكة المقربين، والظاهر أنه لا يصل إلى مقاماتهم كل أحد من العارفين فافهم ولا تغفل فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ من كلام الداخلين عند الأكثر والمخصوص بالمدح محذوف أي هذا الأجر أو الجنة، ولعل التعبير- بأجر العاملين- دون أجرنا للتعريض بأهل النار أنهم غير عاملين، وقال مقاتل: هو من كلام الله تعالى وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ أي محدقين من الحفاف بمعنى الجانب جمع حاف كما قال الأخفش، وقال الفراء: لا يفرد فقيل: أراد أن المفرد لا يكون حافا إذ الإحداق والإحاطة لا يتصور بفرد وإنما يتحقق بالجمع، وقيل: أراد أنه لم يرد استعمال مفرده. وأورد على الأول أن الإحاطة بالشيء بمعنى محاذاة جميع جوانبه فتصور في الواحد بدورانه حول الشيء فإنه حينئذ يحاذي جميع جوانبه تدريجا فيكون الحفوف بمعنى الدوران حوله أو يراد بكونه حافا أنه جزء من الحاف وله مدخل في الحفوف، ولو صح ما ذكر لم يصح أن يقال: طائف أو محدق أو محيط أو نحوه مما يدل على الإحاطة. وأورد على الثاني أنا لم نجد ورود جمع سالم لم يرد استعمال مفرده فبعد ورود حافين الظاهر ورود حاف كما لا يخفى، والخطاب لسيد المخاطبين ﷺ، وجوز أن يكون لكل من تصح منه الرؤية كأنه قيل: وترى أيها الرائي الملائكة حافين مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ أي حول العرش على أن مِنَ مزيدة على رأي الأخفش وهو الأظهر، وقيل: هي للابتداء- فحول العرش- مبتدأ الحفوف وكأن الحفوف حينئذ للخلق، وفي بعض الآثار ما هو ناطق بذلك، وفيها ما يدل على أن العرش يوم فصل القضاء يكون في الأرض حيث يشاء الله تعالى والأرض يومئذ غير هذه الأرض،

Buna karşılık şöyle denilmiştir: Eğer bu [yorum] Yüce Kur’an’ın bâtınî anlamlarından sayılırsa söylenecek söz yoktur; aksi takdirde cenneti bu gibi şeylere hamletmek Arapların bilmediği bir husustur ve onunla tefsir edilmemelidir. Bununla birlikte şöyle de denilebilir: Bu görüşe, cennetin makamlarından bazıları mükerrem peygamberlere ve mukarreb meleklere mahsus olduğu hâlde, herkesin onun ruhanî bir makamına ulaşabileceğini gerektirdiği itirazı yöneltilir; oysa zahir olan, ariflerden her birinin onların makamlarına ulaşamayacağıdır; iyi anla ve gaflete düşme! { فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “[Salih amel] işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!” [ifadesi] çoğunluğa göre [cennete] girenlerin sözüdür ve övgüye tahsis edilen öge (mahzûf mahsus) hazfedilmiştir; yani “Bu mükâfat veya cennet ne güzeldir!” [demektir]. “Bizim mükâfatımız” denmeyip { أَجْرُ الْعامِلِينَ } “işleyenlerin mükâfatı” şeklinde ifade edilmesi, belki de cehennem ehline onların amel işlemediklerini ima etmek (ta‘rîz) içindir. Mukâtil: “Bu, Allah Teâlâ’nın sözüdür” demiştir. { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ } “Melekleri etrafı sarmış olarak görürsün”; yani Ahfeş’in dediği gibi 'taraf' manasına gelen 'hifâf'tan türeyen ve 'hâff' kelimesinin çoğulu olarak kuşatmış kimselerdir. Ferrâ ise: “Tekili kullanılmaz” demiştir. Bunun üzerine: [Ferrâ’nın] tekil bir ferdin kuşatıcı olamayacağını, çünkü kuşatmanın ve sarmanın bir tek fertle tasavvur edilemeyip ancak bir toplulukla gerçekleşeceğini kastettiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de tekilinin kullanımının nakledilmediğini kastetmiştir. Birinci görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Bir şeyi kuşatmak, onun bütün taraflarını hizalamak demektir; bu da bir tek ferdin o şeyin etrafında dönmesiyle tasavvur edilir; çünkü bu durumda aşamalı olarak onun bütün taraflarını hizalamış olur ve etrafını sarma (hufûf) onun etrafında dönme manasına gelir. Yahut onun kuşatıcı olmasından maksat, kuşatan topluluğun bir parçası olması ve kuşatmada bir payının bulunmasıdır. Eğer zikredilen [gerekçe] doğru olsaydı, tavaf eden (tâif), kuşatan (muhdik) veya çevreleyen (muhît) ya da ihâtaya delalet eden benzeri ifadelerin kullanılması da caiz olmazdı. İkinci görüşe ise şöyle itiraz edilmiştir: Biz tekilinin kullanımı gelmemiş hiçbir kurallı eril çoğul (cemi müzekker salim) görmedik; dolayısıyla { حَافِّينَ } geldikten sonra gizli olmadığı üzere 'hâff' tekilinin de gelmesi zahirdir. Hitap, muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir. Görmesi sahih olan herkese yönelik olması da caiz görülmüştür; sanki: “Ey gören kimse! Melekleri kuşatmış olarak görürsün” denilmiş gibidir. { مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Arş'ın etrafında”; yani Ahfeş’in görüşüne göre { مِنْ } zâid kabul edilerek Arş'ın etrafında demektir ki en zahir olanı da budur. Bir görüşe göre [harf-i cer] ibtida (başlangıç) içindir; bu durumda Arş'ın etrafı kuşatmanın başlangıç noktasıdır ve sanki o vakit kuşatma mahlukat içindir. Bazı rivayetlerde bunu açıkça ifade eden nakiller vardır. Bu rivayetlerde, hüküm verme gününde Arş'ın, Allah Teâlâ’nın dilediği yerde yeryüzünde bulunacağına ve o günkü yerin bu yeryüzünden başka olacağına dair deliller mevcuttur.