على أن أحوال يوم القيامة وشؤون الله تعالى وراء عقولنا وسبحان من لا يعجزه شيء، والظاهر أن الرؤية بصرية- فحافين- حال أولى وقوله تعالى: يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ حال ثانية، ويجوز أن يكون حالا من ضمير حَافِّينَ المستتر، وجوز كون الرؤية علمية- فحافين- مفعول ثاني وجملة يُسَبِّحُونَ حال من الْمَلائِكَةَ أو من ضميرهم في حَافِّينَ والباء في بِحَمْدِ للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال أي ينزهونه تعالى عما لا يليق به ملتبسين بحمده، وحاصله يذكرون الله تعالى بوصفي جلاله وإكرامه ﵎، وهذا الذكر إما من باب التلذذ فإن ذكر المحبوب من أعظم لذائذ المحب كما قيل:
Bununla birlikte kıyamet gününün hâlleri ve Allah Teâlâ’nın işleri bizim akıllarımızın ötesindedir; hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamadığı Zat münezzehtir. Zahir olan, görmenin gözle görme (basarî) olmasıdır; dolayısıyla { حَافِّينَ } birinci hâldir; Allah Teâlâ’nın: { يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Rablerini hamd ile tesbih ederler” buyruğu ise ikinci hâldir. { حَافِّينَ } kelimesindeki müstetir zamirden hâl olması da caizdir. Görmenin kalbî/bilgiye dayalı (ilmî) olması da caiz görülmüştür; bu durumda { حَافِّينَ } ikinci mef‘ûl, { يُسَبِّحُونَ } cümlesi ise { الْمَلائِكَةَ } kelimesinden veya { حَافِّينَ } kelimesindeki zamirlerinden hâl olur. { بِحَمْدِ } lafzındaki 'bâ' mülâbese (birliktelik) içindir; car-mecrur ise hâl konumundadır; yani O’na hamd ederek O’nu Yüce Şanına yakışmayan şeylerden tenzih ederler. Hulasası, Allah Teâlâ’yı celâl ve ikrâm sıfatlarıyla zikrederler celle celâluhû. Bu zikir ya lezzet alma kabilindendir; zira sevgilinin zikri, sevenin en büyük lezzetlerindendir; nitekim şöyle denilmiştir:
أجد الملامة في هواك لذيذة ... حبا لذكرك فليلمني اللوّم
“Senin aşkındaki kınanmayı lezzetli bulurum... Seni anmanın sevgisiyle; varsın beni kınayanlar kınasın.”
أو من باب الامتثال ويدعي أنهم مكلفون، ولا يسلم أنهم خارجون عن خطة التكليف أو يخرجون عنها يوم القيامة، نعم لا يرون ذلك كلفة وإن أمروا به.
Yahut [bu tesbih] emre icabet kabilindendir ve meleklerin mükellef oldukları iddia edilir; onların mükellefiyet dairesi dışına çıktıkları veya kıyamet gününde oradan çıkacakları kabul edilmez. Evet, emrolunmuş olsalar bile bunu bir külfet olarak görmezler.
وفي حديث طويل جدا أخرجه عبد بن حميد وعلي بن سعيد في كتاب الطاعة والعصيان. وأبو يعلى وأبو الحسن القطان في المطولات. وأبو الشيخ في العظمة. والبيهقي في البعث والنشور عن أبي هريرة «فبينما نحن وقوف- أي في المحشر- إذ سمعنا حسا من السماء شديدا فينزل أهل سماء الدنيا بمثلي من في الأرض من الجن والإنس حتى إذا دنوا من الأرض أشرقت الأرض بنورهم وأخذوا مصافهم ثم تنزل أهل السماء الثالثة بمثلي من نزل من الملائكة ومثلي من فيها من الجن والإنس حتى إذا دنوا من الأرض أشرقت الأرض بنورهم وأخذوا مصافهم ثم ينزلون على قدر ذلك من التضعيف إلى السماوات السبع ثم ينزل الجبار في ظلل من الغمام والملائكة تحمل عرشه يومئذ ثمانية وهم اليوم أربعة أقدامهم على تخوم الأرض السفلى والأرضون والسماوات إلى حجزهم والعرش على مناكبهم لهم زجل بالتسبيح فيقولون: سبحان ذي العزة والجبروت سبحان ذي الملك والملكوت سبحان الحي الذي لا يموت سبحان الذي يميت الخلائق ولا يموت سبوح قدوس رب الملائكة والروح سبحان ربنا الأعلى الذي يميت الخلائق ولا يموت فيضع عرشه حيث يشاء من الأرض ثم يهتف سبحانه بصوته فيقول ﷿: «يا معشر الجن والإنس إني قد أنصتّ لكم منذ يوم خلقتكم إلى يومكم هذا أسمع قولكم وأبصر أعمالكم فانصتوا إلي فإنما هي أعمالكم وصحفكم تقرأ عليكم فمن وجد خيرا فليحمد الله تعالى ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه» الحديث
Abd b. Humeyd ve Kitâbu’t-Tâa ve’l-İsyân’da Ali b. Saîd, el-Mutavvelât’ta Ebû Ya‘lâ ve Ebü’l-Hasen el-Kattân, el-Azame’de Ebü’ş-Şeyh ve el-Ba‘s ve’n-Nüşûr’da Beyhakî’nin Ebû Hüreyre’den [radıyallâhu anh] rivayet ettikleri çok uzun bir hadiste [şöyle buyrulmuştur]: “Bizler -yani mahşerde- ayakta beklerken birdenbire gökten şiddetli bir ses işitiriz. Derken dünya semasının ehli, yeryüzündeki cin ve insanların iki katı kadar [bir kalabalıkla] inerler; öyle ki yere yaklaştıklarında yeryüzü onların nuruyla aydınlanır ve saflarını alırlar. Sonra üçüncü göğün ehli, inen meleklerin iki katı ve oradaki cin ve insanların iki katı kadar [bir kalabalıkla] inerler; yere yaklaştıklarında yeryüzü onların nuruyla aydınlanır ve saflarını alırlar. Sonra yedi kat semaya kadar bu katlanma nispetinde inerler. Sonra Cebbâr olan [Allah], buluttan gölgeler içinde iner; o gün O’nun Arş’ını sekiz [melek] taşır, bugün ise onlar dörttür. Ayakları en alt yerin sınırlarında, yerler ve gökler onların bellerine kadar, Arş ise omuzları üzerindedir; tesbih sesleriyle uğuldarken şöyle derler: 'İzzet ve ceberût sahibini tenzih ederiz! Mülk ve melekût sahibini tenzih ederiz! Asla ölmeyen Hayy olanı tenzih ederiz! Mahlukatı öldüren ve kendisi ölmeyen Zat’ı tenzih ederiz! Meleklerin ve Ruh’un Rabbi çok mukaddestir, pek münezzehtir! Mahlukatı öldüren ve kendisi ölmeyen en yüce Rabbimizi tenzih ederiz!' Böylece Arş’ını yeryüzünün dilediği yerine koyar. Sonra Kendisi subhânehu sesiyle seslenip azze ve celle şöyle buyurur: «Ey cin ve insan topluluğu! Sizi yarattığım günden bu gününüze kadar sizin sözlerinizi işiterek ve amellerinizi görerek sizi dinledim; şimdi siz Beni dinleyin! Bunlar ancak sizin amellerinizdir ve size okunmakta olan amel defterlerinizdir. Kim bir hayır bulursa Allah Teâlâ’ya hamdetsin; kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendini kınasın!»” Hadis.
. وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ أي بين العباد كلهم بإدخال بعضهم الجنة وبعضهم النار فإن القضاء المعروف يكون بينهم، ولوضوح ذلك لا يضر كون الضمير لغير الملائكة مع أن ضمير يُسَبِّحُونَ لهم إذ التفكيك لا يمتنع مطلقا كما توهم، وقيل: ضمير بَيْنَهُمْ للملائكة واستظهره أبو حيان، وثوابهم وإن كانوا كلهم معصومين يكون على حسب تفاضل أعمالهم فيختلف تفاضل مراتبهم فإقامة كل في منزلته حسب عمله هو القضاء بينهم بالحق.
. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } “Aralarında hak ile hükmolunmuştur”; yani bir kısmını cennete, bir kısmını da cehenneme sokmak suretiyle bütün kulların arasında [hükmedilmiştir]; zira bilinen kaza (yargılama) onlar arasında gerçekleşir. Bunun açık olması sebebiyle, { يُسَبِّحُونَ } kelimesindeki zamir meleklere ait olduğu hâlde buradaki zamirin meleklerin dışındakilere ait olması bir zarar vermez; çünkü zannedildiği gibi [zamirlerin mercilerini] birbirinden ayırmak mutlak olarak menedilmiş değildir. Bir görüşe göre { بَيْنَهُمْ } kelimesindeki zamir meleklere aittir ve Ebû Hayyân bu görüşü zahir görmüştür. Onların hepsi masum olsalar da mükâfatları amellerinin üstünlük derecesine göre olur ve mertebelerinin üstünlüğü farklılaşır; dolayısıyla her birinin ameline göre kendi menziline yerleştirilmesi aralarında hak ile hükmolunmasıdır.
وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أي على ما قضى بيننا بالحق، والقائل قيل: هم المؤمنون المقضي لهم لا ما يعمهم والمقضي عليهم، وحمدهم الأول على إنجاز وعده سبحانه وإيراثهم الأرض يتبوؤن من الجنة ما شاؤوا، وحمدهم هذا على القضاء بالحق بينهم فلا تكرار.
{ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Ve: ‘Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!’ denilmiştir”; yani aramızda hak ile hükmettiği şeyden ötürü. Sözü söyleyenlerin kim olduğu konusunda: Onların, aleyhlerine hüküm verilenleri kapsamayacak şekilde sadece lehlerine hüküm verilen müminler olduğu söylenmiştir. Onların ilk hamdi O’nun subhânehu vaadini yerine getirmesi ve cennetten diledikleri yerde konaklayacakları şekilde kendilerini arza varis kılması üzerinedir; bu hamdleri ise aralarında hak ile hükmolunması üzerinedir; dolayısıyla bir tekrar yoktur.
وقال الطيبي: إن الأول للتفصلة بين الفريقين بحسب الوعد والوعيد والسخط والرضوان، والثاني للتفرقة بينهما بحسب الأبدان ففريق في الجنة وفريق في السعير والأول أحسن، وقيل: هم الملائكة يحمدونه تعالى على قضائه سبحانه بينهم بالحق وإنزال كل منهم منزلته، وعليه ليس في الحمدين شائبة تكرار لتغاير الحامدين.
Tîbî şöyle demiştir: Birincisi, vaad, vaid, gazap ve rıza bakımından iki fırkayı birbirinden ayırmak içindir; ikincisi ise bedenleri bakımından onları ayırmak içindir; böylece bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir. Birinci [görüş] daha güzeldir. Bir görüşe göre de: Onlar meleklerdir; O’nu subhânehu aralarında hak ile hükmetmesi ve her birini kendi menziline indirmesi sebebiyle Allah Teâlâ’ya hamdederler. Buna göre hamdedenler farklı olduğu için iki hamd arasında hiçbir tekrar şüphesi yoktur.
وقيل: قِيلَ دون قالوا لتعينهم وتعظيمهم، وجوز كون القائل جميع العباد منعمهم ومعذبهم وكأنه أريد أن
Bir görüşe göre: Belirli oldukları ve yüceltilmeleri için 'kâlû' (dediler) denilmeyip { قِيلَ } “denildi” buyrulmuştur. Sözü söyleyenin, nimet verilenler ve azap edilenler olmak üzere bütün kullar olması da caiz görülmüştür; sanki kastedilen şudur:
الحمد من عموم الخلق المقضي بينهم هنا إشارة إلى التمام وفصل الخصام كما يقوله المنصرفون من مجلس حكومة ونحوها، فيحمده المؤمنون لظهور حقهم وغيرهم لعدله واستراحتهم من انتظار الفصل، ففي بعض الآثار أنه يطول الوقوف في المحشر على العباد حتى إن أحدهم ليقول: رب أرحني ولو إلى النار، وقيل: إنهم يحمدونه إظهارا للرضا والتسليم.
Aralarında hüküm verilen mahlukatın genelinden gelen hamd burada, bir mahkeme meclisinden ve benzeri yerlerden ayrılanların söylediği gibi, işin tamamlanmasına ve davanın kesinleşmesine bir işarettir. Böylece müminler haklarının ortaya çıkması sebebiyle, diğerleri ise O’nun adaleti ve hükmü bekleme zahmetinden kurtulup rahata kavuşmaları sebebiyle O’na hamdederler. Nitekim bazı rivayetlerde geçtiği üzere, mahşerde beklemek kullara öylesine uzar ki nihayet onlardan biri: “Rabbim, cehenneme bile olsa beni [buradan] kurtar!” der. Bir görüşe göre de onlar, rıza ve teslimiyeti izhar etmek üzere O’na hamdederler.
وقال ابن عطية: هذا الحمد ختم للأمر يقال عند انتهاء فصل القضاء أي إن هذا الحاكم العدل ينبغي أن يحمد عند نفوذ حكمه وإكمال قضائه، ومن هذه الآية جعلت الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ خاتمة المجالس في العلم، هذا والحمد لله رب العالمين وصلاته وسلامه على رسوله محمد خاتم النبيين وعلى آل وصحبه أجمعين.
İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu hamd işin hitamıdır; hükmün kesinleşmesi tamamlandığında söylenir. Yani bu Âdil Hâkim, hükmü geçerli olduğunda ve yargısı tamamlandığında hamdedilmeye layıktır. Bu ayetten ötürü { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” ifadesi ilim meclislerinin kapanışı yapılmıştır. İşte âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun; O’nun salâtı ve selâmı nebilerin sonuncusu olan Resulü Muhammed’e, bütün âline ve ashabına olsun.
«ومن باب الإشارة في بعض الآيات» فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ أي اعبده تعالى بنفسك وقلبك وروحك مخلصا، وإخلاص العبادة بالنفس التباعد عن الانتقاص، وإخلاص العبادة بالقلب العمى عن رؤية الأشخاص، وإخلاص العبادة بالروح نفي طلب الاختصاص. وذكر أن المخلص من خلص بالجود عن حبس الوجود إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ فيه إشارة إلى تهديد من يدعي رتبة من الولاية ليس بصادق فيها وعقوبته حرمان تلك الرتبة يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ فيه إشارة إلى أحوال السائرين إلى الله سبحانه من القبض والبسط والصحو والسكر والجمع والفرق والستر والتجلي وغير ذلك فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ قيل: يشير إلى ظلمة الإمكان وظلمة الهيولى وظلمة الصورة أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يشير إلى القيام بآداب العبودية ظاهرا وباطنا من غير فتور ولا تقصير يَحْذَرُ الْآخِرَةَ ونعيمها كما يحذر الدنيا وزينتها وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ رضاه سبحانه عنه وقربه ﷿ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ قدر معبودهم جل شأنه فيطلبونه وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ ذلك فيطلبون ما سواه إِنَّما يَتَذَكَّرُ حقيقة الأمر أُولُوا الْأَلْبابِ وهم الذين انسلخوا من جلد وجودهم وصفوا عن شوائب أنانيتهم قُلْ يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا بي شوقا إلى اتَّقُوا رَبَّكُمْ فلا تطلبوا غيره سبحانه لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا في طلب في هذه الدنيا بأن لم يطلبوا مني غيري حَسَنَةٌ عظيمة وهي حسنة وجداني وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ وهي حضرة جلاله وجماله فإنها لا نهاية لها فليسر فيها ليرى ما يرى ولا يظن بما فتح عليه انتهاء السير وانقطاع الفيض إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ على صدق الطلب أَجْرَهُمْ من التجليات بغير حساب إذ لا نهاية لتجلياته تعالى وكُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ [الرحمن: ٢٩] قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي بطلب ما سواه عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ وهو عذاب القطيعة والحرمان قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي فلا أطلب دنيا ولا أخرى كما قيل:
«Bazı ayetlerde işarî açıdan tefsir»: { فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “O hâlde dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk et”; yani nefsinle, kalbinle ve ruhunla ihlaslı olarak Allah Teâlâ’ya ibadet et. İbadeti nefisle ihlaslı kılmak kusurlardan uzaklaşmaktır; ibadeti kalple ihlaslı kılmak şahısları görmekten körleşmektir; ibadeti ruhla ihlaslı kılmak ise hususi pay talep etmeyi nefyetmektir. Muhlis kimsenin, varlık hapsinden cömertlikle kurtulan kimse olduğu zikredilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ } “Şüphesiz Allah, yalancı ve nankör olan kimseyi doğru yola iletmez”; bunda, sadık olmadığı hâlde velayet mertebesi iddia eden kimseye yönelik bir tehdit ve cezasının o mertebeden mahrum kalmak olduğuna dair bir işaret vardır. { يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ } “Geceyi gündüzün üzerine sarıyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor”; bunda Allah subhânehu yolunda seyr ü sülûk edenlerin kabz, bast, sahv, sekr, cem, fark, setr, tecelli ve diğer hâllerine işaret vardır. { فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ } “Üç karanlık içinde”; imkân karanlığına, heyûlâ karanlığına ve suret karanlığına işaret ettiği söylenmiştir. { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً } “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden kimse [gibi midir]?”; hiçbir gevşeklik ve kusur olmaksızın zâhiren ve bâtınen kulluk edeplerini yerine getirmeye işaret eder. { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ } “Ahiretten sakınır”; dünyadan ve ziynetinden sakındığı gibi onun nimetlerinden de sakınır. { وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Ve Rabbinin rahmetini umar”; O’nun subhânehu kendisinden razı olmasını ve O’na azze ve celle yakınlığı [umar]. { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenler ... bir olur mu?”; mabudlarının kadrini celle şânuhu bilip de O’nu talep edenler, { وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Ve bilmeyenler”; bunu bilmeyip de O’ndan başkasını talep edenler [bir olur mu?] { إِنَّما يَتَذَكَّرُ } “Ancak ... öğüt alır”; işin hakikatini ancak, { أُولُوا الْأَلْبابِ } “Akıl sahipleri”; onlar da varlık derilerinden soyulup benliklerinin şaibelerinden arınmış olanlardır. { قُلْ يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا } “De ki: Ey iman eden kullarım!”; Bana olan şevk ile Bana [iman edenler]! { اتَّقُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinizden sakının”; O’ndan subhânehu başkasını talep etmeyin! { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } “Güzellik yapanlar için”; Benden başkasını talep etmeyerek bu dünyada Benden talepte güzel davrananlar için, { حَسَنَةٌ } “Bir güzellik vardır”; bu büyük bir güzelliktir ki o da Beni bulma güzelliğidir. { وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ } “Ve Allah'ın arzı geniştir”; o da O’nun celâl ve cemâl hazretidir; zira onun nihayeti yoktur. O hâlde göreceğini görmesi için orada yürüsün ve kendisine açılan fütuhât sebebiyle seyrin bittiğini ve feyzin kesildiğini zannetmesin. { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ } “Sabredenlere mükâfatları ancak tastamam verilecektir”; talebin doğruluğu üzerinde sabredenlere, { أَجْرَهُمْ } “Mükâfatları”; tecellilerden olan ecirleri, { بغير حساب } hesapsızca verilecektir; zira O’nun Teâlâ tecellilerinin sonu yoktur ve { كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } “O, her gün bir iştedir” [Rahmân: 29]. { قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي } “De ki: Rabbime isyan edersem şüphesiz ben korkarım”; O’ndan başkasını talep ederek [isyan edersem], { عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Büyük bir günün azabından”; o da kopma ve mahrumiyet azabıdır. { قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي } “De ki: Ben dinimi O'na has kılarak yalnız Allah'a kulluk ederim”; böylece ne dünyayı ne de ahireti talep ederim; nitekim şöyle denilmiştir:
وكل له سؤل ودين ومذهب ... ولي أنتم سؤل وديني هواكم
“Herkesin bir isteği, bir dini ve bir mezhebi vardır... Benim ise isteğim sizsiniz, dinim de sizin sevginizdir.”
قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ أي الذين تبين خسران أنفسهم بإفساد استعدادها للوصول والوصال وَأَهْلِيهِمْ من القلوب والأسرار والأرواح بالإعراض عن طلب المولى يَوْمَ الْقِيامَةِ الذي تتبين فيه الحقائق ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ الذي لا خفاء فيه لفوات رأس المال وعدم إمكان التلافي، وقال بعض الأجلة: إن للإنسان قوتين يستكمل بإحداهما علما وبالأخرى عملا، والآلة الواسطة في القسم الأول هي العلوم المسماة بالمقدمات وترتيبها على الوجه المؤدي إلى النتائج التي هي بمنزلة الربح يشبه تصرف التاجر في رأس المال بالبيع والشراء، والآلة في القسم العملي هو القوى البدنية وغيرها من الأسباب الخارجية المعينة عليها، واستعمال تلك القوى في وجوه أعمال البر التي هي بمنزلة الربح يشبه التجارة، فكل من أعطاه الله تعالى العقل والصحة والتمكين ثم إنه
{ قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “De ki: Asıl hüsrana uğrayanlar, nefislerini hüsrana uğratanlardır”; yani [Allah’a] erme ve vuslat istidadını ifsat ederek nefislerinin hüsranı ortaya çıkanlar, { وَأَهْلِيهِمْ } “Ve ailelerini de [hüsrana uğratanlardır]”; Mevlâ’yı talep etmekten yüz çevirerek kalplerini, sırlarını ve ruhlarını da [hüsrana uğratanlardır], { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde”; hakikatlerin apaçık ortaya çıktığı günde; { ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ } “İşte apaçık hüsran budur”; sermayenin elden gitmesi ve telafisinin imkânsızlığı sebebiyle hiçbir kapalılığı olmayan [hüsrandır]. Büyük zatlardan biri şöyle demiştir: İnsanın iki kuvveti vardır; biriyle ilim yönünden, diğeriyle amel yönünden yetkinleşir. Birinci kısımdaki vasıta alet, 'mukaddimeler' adı verilen ilimler ve bunların kâr mesabesinde olan neticelere ulaştıracak şekilde düzenlenmesidir; bu durum tüccarın alışverişle sermayede tasarruf etmesine benzer. Amelî kısımdaki alet ise bedenî kuvvetler ve bunlara yardımcı olan diğer haricî sebeplerdir; bu kuvvetleri kâr mesabesinde olan hayır amelleri çeşitlerinde kullanmak ticarete benzer. Allah Teâlâ kime akıl, sıhhat ve imkân verir de sonra o,
لم يستفد منها معرفة الحق ولا عمل الخير فإذا مات ربحه وضاع رأس ماله ووقع في عذاب الجهل وألم البعد عن عالمه والقرب مما يضاده أبد الآباد، فلا خسران فوق هذا ولا حرمان أبين منه، وقد أشار سبحانه إلى هذا بقوله تعالى:
bunlardan ne Hakk’ın marifetini ne de hayırlı bir ameli elde etmezse, öldüğü vakit kârı yok olur, sermayesi zayi olur ve ebediyen cehalet azabına, kendi âleminden uzaklığın ve kendisine zıt olan şeylere yakınlığın acısına düşer. Bundan daha büyük bir hüsran ve bundan daha açık bir mahrumiyet yoktur. Allah subhânehu buna şu buyruğu ile işaret etmiştir:
لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ وهذا على الأول إشارة إلى إحاطة نار الحسرة بهم لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ قيل الغرف المبنية بعضها فوق بعض إشارة إلى العلوم المكتسبة المبنية على النظريات وأنها تكون في المتانة واليقين كالعلوم الغريزية البديهية أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ من سماء حضرته سبحانه أو من سماء القلب ماءً ماء المعارف والعلوم فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ مدارك وقوى فِي الْأَرْضِ أرض البشرية ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً من الأعمال البدنية والأقوال اللسانية ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إشارة إلى أفعال المرائين وأقوالهم ترى مخضرة وفق الشرع ثم تصفر من آفة الرياء ثم تكون حطاما لا حاصل لها إلا الحسرة أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ للانقياد إليه سبحانه فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ يستضيء به في طلبه سبحانه، ومن علامات هذا النور محو ظلمات الصفات الذميمة النفسانية والتحلية بالأخلاق الكريمة القدسية.
{ لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların üstlerinde ateşten kat kat örtüler, altlarında da kat kat örtüler vardır”; bu [ayet], birinci [açıklamaya] göre hasret ateşinin onları kuşatmasına işarettir. { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste yapılmış, altlarından ırmaklar akan köşkler vardır”; üst üste yapılmış köşklerin, nazarî bilgilere dayalı iktisabî ilimlere ve bunların sağlamlık ve yakîn bakımından fıtrî bedihî ilimler gibi olduğuna işaret ettiği söylenmiştir. { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } “Görmedin mi, Allah gökten indirdi”; O’nun subhânehu huzurunun semasından veya kalp semasından, { ماءً } “Bir su”; marifetler ve ilimler suyunu, { فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ } “Onu kaynaklara akıttı”; idrakler ve kuvvetler [kaynaklarına], { فِي الْأَرْضِ } “Yerde”; beşeriyet toprağında; { ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً } “Sonra onunla bir ekin çıkarır”; bedenî amellerden ve lisanî sözlerden [bir ekin]; { ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً } “Sonra kurur da sen onu sararmış görürsün; sonra da onu bir çöp kırıntısı yapar”; riyakârların fiillerine ve sözlerine işarettir ki önce şeriata uygun olarak yemyeşil görülür, sonra riya afetinden ötürü sararır, sonra da hasretten başka bir neticesi olmayan bir kırıntıya dönüşür. { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı kimse...”; O’na subhânehu boyun eğmeye [açtığı], { فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “Böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [hiç inkârcı gibi midir]?”; O’nu subhânehu talep etmede kendisiyle aydınlandığı bir nur üzerindedir. Bu nurun alametlerinden biri, nefsin kötü sıfatlarının karanlıklarını silmek ve kudsî kerîm ahlaklarla bezenmektir.
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ إذا قرعت صفات الجلال أبواب قلوبهم ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ بالشوق والطلب ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ يتجاذبونه وهم شغل الدنيا وشغل العيال وغير ذلك من الأشغال وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ إشارة إلى المؤمن الخالص الذي لم يشغله شيء عن مولاه عزّ شأنه فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ يشير إلى حال الكاذبين في دعوى الولاية وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ يشير إلى حال أقوام نبذوا الشريعة وراء ظهورهم وقالوا: هي قشر والعياذ بالله تعالى وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ قيل: هو سواد قلوبهم ينعكس على وجوههم وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً قيل المتقون قد عبدوا الله تعالى لله جل شأنه لا للجنة فتصير شدة استغراقهم في مشاهدة مطالع الجمال والجلال مانعة لهم عن الرغبة في الجنة فلا جرم يفتقرون إلى السوق، وقيل: كل خصلة ذميمة أو شريفة في الإنسان فإنها تجره من غير اختيار شاء أم أبى إلى ما يضاهي حاله فذاك معنى السوق في الفريقين، وقيل: القوم أهل وفاء فهم يقولون: لا ندخل الجنة حتى يدخلها أحبابنا فلذا يساقون إليها ولكن لا كسوق الكفرة وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ إشارة إلى أنه ﷺ في مقعد صدق عند مليك مقتدر بناء على أن العرش لا يتحول يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ إشارة إلى نعيمهم وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ أعطى كل ما يستحقه وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ على انقضاء الأمر وفصل القضاء بالعدل الذي لا شبهة فيه ولا امتراء، هذا والحمد لله تعالى على أفضاله والصلاة والسلام على رسوله محمد وآله.
{ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Allah, sözün en güzelini, birbirine benzer ikişerli bir kitap olarak indirdi; Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir”; celâl sıfatları kalplerinin kapılarını çaldığında [ürperir]; { ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar”; şevk ve taleple [yumuşar]. { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ } “Allah, hakkında birbiriyle çekişen ortaklar bulunan bir adamı misal verdi”; onu kendi taraflarına çekerler ki onlar dünya meşgalesi, çoluk çocuk meşgalesi ve diğer meşgalelerdir; { وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ } “Ve yalnız bir adama teslim olmuş bir adamı [misal verdi]”; Mevlâ’sından azze şânuhû hiçbir şeyin kendisini alıkoymadığı ihlaslı mümine işarettir. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; velayet davasında yalancı olanların hâline işaret eder. { وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ } “Ve kendisine geldiğinde doğruyu yalanlayandan [daha zalim kimdir]?”; şeriatı arkalarına atıp “O bir kabuktur” diyen kavimlerin hâline işaret eder, Allah Teâlâ’ya sığınırız. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini simsiyah görürsün”; kalplerinin siyahlığının yüzlerine yansıması olduğu söylenmiştir. { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً } “Rablerinden sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edilirler”; takva sahipleri Allah Teâlâ’ya cennet için değil O’nun celle şânuhu Zat’ı için ibadet etmişlerdir; böylece cemâl ve celâl tecellilerini müşahedeye aşırı dalmaları onları cennete rağbet etmekten alıkoyar ve bu yüzden sevk edilmeye muhtaç olurlar. Bir görüşe göre: İnsandaki her kötü veya şerefli haslet, istese de istemese de onu ihtiyarî olmaksızın kendi hâline benzer şeye çeker; her iki fırkadaki sevkin manası budur. Bir görüşe göre de: Onlar vefa ehlidirler ve: “Dostlarımız girmedikçe biz cennete girmeyiz” derler; bu yüzden oraya sevk edilirler, fakat kâfirlerin sevki gibi değil. { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Melekleri Arş'ın etrafını sarmış görürsün”; Arş’ın yer değiştirmeyeceği esasına göre O’nun sallallâhu aleyhi ve sellem Güç Sahibi Hükümran’ın huzurunda sadakat makamında olduğuna işarettir. { يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } “Rablerini hamd ile tesbih ederler”; onların nimetlerine işarettir. { وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } “Aralarında hak ile hükmolunmuştur”; herkese hak ettiği verilmiştir. { وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Ve: ‘Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!’ denilmiştir”; işin nihayete ermesi ve içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan adaletle hükmün kesinleşmesi üzerine [hamdedilmiştir]. İşte ihsanlarından ötürü Allah Teâlâ’ya hamdolsun; salât ve selâm O’nun Resulü Muhammed’e ve âline olsun.