Binûn

Gâfir Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

صفة له على رأي من يجوز حذف الموصول مع بعض صلته أي الكائن من أمره، وفسره بعضهم بالملك وجعل مِنْ ابتدائية متعلقة بمحذوف وقع حالا أو صفة على ما ذكر آنفا، وكون الملك مبدأ للوحي لتلقيه عنه، ومن فسر الروح بجبريل ﵊ قال: مِنْ سببية متعلقة- بيلقي- والمعنى ينزل الروح من أجل تبليغ أمره عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وهو الذي اصطفاه سبحانه لرسالته وتبليغ أحكامه إليهم، والاستمرار التجددي المفهوم من يُلْقِي ظاهر فإن الإلقاء لم يزل من لدن آدم ﵇ إلى انتهاء زمان نبينا ﷺ، وهو في حكم المتصل إلى قيام الساعة بإقامة من يقوم بالدعوة على ما

ism-i mevsulün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre onun sıfatı olur; yani 'kendi emrinden var olan' demektir. Bazıları ise onu 'melek' ile tefsir etmiş ve { مِنْ } edatını az önce zikredildiği üzere hâl veya sıfat konumundaki mahzufa taalluk eden ibtidâiyye kılmıştır. Meleğin vahyin mebdei (başlangıcı) olması, vahyi O'ndan telakki etmesi (alması) sebebiyledir. Ruhu Cebrail aleyhisselâm ile tefsir eden kimse ise şöyle demiştir: { مِنْ } sebebiyye olup { يُلْقِي } fiiline mütealliktir; mana: 'Emrini { عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediğine” tebliğ etmek için ruhu indirir' demektir. Bu kimse de Zât-ı Sübhânehu'sunun risaleti ve kullarına hükümlerini tebliğ etmesi için seçtiği kimsedir. { يُلْقِي } fiilinden anlaşılan teceddüdî (yenilenen) istimrar açıktır; zira ilka (vahiy bırakma) işi Âdem aleyhisselâm zamanından Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in döneminin sonuna kadar kesintisiz devam etmiştir. Bu durum, daveti ikame edecek kimselerin görevlendirilmesiyle kıyamet gününe kadar hükmen bitişik (kesintisiz) durumdadır; nitekim

روى أبو داود عن أبي هريرة عن النبي ﵊ أنه قال: «إن الله تعالى يبعث لهذه الأمة على رأس كل مائة سنة من يجدد لها دينها»

Ebû Dâvûd'un Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ, her yüz yılın başında bu ümmete dinini yenileyecek kimseler gönderir.»

أي بإحياء ما اندرس من العمل بالكتاب والسنة والأمر بمقتضاهما، وأمر ذلك التجدد على ما جوزه ابن عطية لا يحتاج إلى ما ذكر. وقرىء «رفيع» بالنصب على المدح لِيُنْذِرَ علة للإلقاء، وضميره المستتر لله تعالى أو لمن وهو الملقى إليه أو للروح أو للأمر، وعوده على الملقى إليه وهو الرسول أقرب لفظا ومعنى لقرب المرجع وقوة الإسناد فإنه الذي ينذر الناس حقيقة بلا واسطة، واستظهر أبو حيان رجوعه إليه تعالى لأنه سبحانه المحدث عنه، وقوله تعالى: يَوْمَ التَّلاقِ مفعول- لينذر- أو ظرف والمنذر به محذوف أي لينذر العذاب أو نحوه يوم التلاق، وقوله سبحانه: يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ بدل من يَوْمَ التَّلاقِ وهُمْ مبتدأ وبارِزُونَ خبر والجملة في محل جر بإضافة يَوْمَ إليها، قيل: وهذا تخريج على مذهب أبي الحسن من جواز إضافة الظرف المستقبل كإذا إلى الجملة الاسمية نحو أجيئك إذا زيد ذاهب، وسيبويه لا يجوز ذلك ويوجب تقدير فعل بعد الظرف يكون الاسم مرتفعا به، وجوز أن يكون يَوْمَ ظرفا لقوله تعالى: لا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ والظاهر البدلية، وهذه الجملة استئناف لبيان بروزهم وتقرير له وإزاحة لما كان يتوهمه بعض المتوهمين في الدنيا من الاستتار توهما باطلا، وجوز أن تكون خبرا ثانيا- لهم..

Yani Kitap ve Sünnet ile amel etmekten silinip gitmiş olan şeyleri ihya etmek ve bu ikisinin gereğini emretmek suretiyle [yeniler]. İbn Atıyye'nin caiz gördüğü anlama göre ise bu teceddüt meselesi zikredilen açıklamaya ihtiyaç duymaz. 'Refîu' kelimesi medih üzere mensup olarak 'refîa' şeklinde de okunmuştur. { لِيُنْذِرَ } “uyarması için” ifadesi ilkânın illetidir; onun müstetir (gizli) zamiri Allah Teâlâ'ya veya { مَنْ } lafzına -ki o kendisine vahiy bırakılan kimsedir- yahut ruha veya emre aittir. Zamirin kendisine vahiy bırakılan kimseye, yani Resul'e dönmesi lâfzen ve mânen daha uygundur; çünkü merci yakındır ve isnad kuvvetlidir, nitekim insanları bilfiil ve vasıtasız olarak uyaran odur. Ebû Hayyân ise zamirin Yüce Allah'a dönmesini tercih etmiştir; zira Zât-ı Sübhânehu kendisinden bahsedilendir. Yüce Allah'ın: { يَوْمَ التَّلاقِ } “kavuşma günü ile” buyruğu { لِيُنْذِرَ } fiilinin mef'ûlüdür veya zarftır; kendisiyle uyarılan şey ise mahzuftur; yani 'kavuşma gününde azap veya benzeri ile uyarması için' demektir. Sübhânehu'nun: { يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ } “O gün onlar meydana çıkarlar” buyruğu { يَوْمَ التَّلاقِ } ifadesinden bedeldir; { هُمْ } mübteda, { بارِزُونَ } haberdir ve cümle { يَوْمَ } kelimesinin kendisine izafetiyle cer mahallindedir. Denildi ki: Bu, Ebü'l-Hasen'in 'izâ' gibi müstakbel zarfın isim cümlesine izafe edilmesinin caiz olduğu mezhebine göre yapılan bir tahrîcidir; 'Zeyd gidiyorken sana gelirim' sözü gibi. Sîbeveyh ise buna cevaz vermez ve zarftan sonra ismin kendisiyle merfû olacağı bir fiilin takdir edilmesini zorunlu görür. { يَوْمَ } kelimesinin Yüce Allah'ın: { لا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ } “onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” buyruğunun zarfı olması da caiz görülmüştür; ancak zâhir olan bedel olmasıdır. Bu cümle, onların meydana çıkışlarını beyan etmek, bunu pekiştirmek ve dünyada bazı vehim sahiplerinin batıl bir vehimle gizlenebileceklerini sanmalarını ortadan kaldırmak için bir istînâftır. { هُمْ } için ikinci bir haber olması da caiz görülmüştür...

وقيل: هي حال من ضمير بارِزُونَ ويَوْمَ التَّلاقِ يوم القيامة سمي بذلك قال ابن عباس: لالتقاء الخلائق فيه، وقال مقاتل: لالتقاء الخالق والمخلوق فيه. وحكاه الطبرسي عن ابن عباس، وقال السدي: لالتقاء أهل السماء وأهل الأرض وقال ميمون بن مهران: لالتقاء الظالم والمظلوم، وحكى الثعلبي أن ذلك لالتقاء كل امرئ وعمله، واختار بعض الآجلة ما قال مقاتل وقال: هو أولى الوجوه لما فيه من حمل المطلق على ما ورد في كثير من المواضع نحو فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ. إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا.

{ بارِزُونَ } kelimesinin zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir. { يَوْمَ التَّلاقِ } kıyamet günüdür; böyle isimlendirilmesi hakkında İbn Abbas: 'O günde mahlûkât birbiriyle karşılaşacağı içindir' demiştir. Mukātil: 'O günde Yaratıcı ile yaratılan karşılaşacağı içindir' demiştir; bunu Tabersî de İbn Abbas'tan nakletmiştir. Süddî: 'Gök ehli ile yer ehli karşılaşacağı içindir' demiştir. Meymûn b. Mihrân: 'Zalim ile mazlum karşılaşacağı içindir' demiştir. Sa'lebî ise bunun herkesin kendi ameliyle karşılaşması sebebiyle olduğunu nakletmiştir. Bazı büyük âlimler Mukātil'in dediğini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Mutlak olanın pek çok yerde varid olan nasslara hamledilmesi sebebiyle bu en evlâ vecihtir; nitekim: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa”, { إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar” ve { وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dedi ki” buyrulmuştur.

وقال صاحب الكشف: القول الأول وهو ما نقل عن ابن عباس أولا أشبه لجريان الكلام فيه على الحقيقة ونفي ما يتوهم من المساواة بين الخالق والمخلوق واستقلال كل من البدلين بفائدة في التهويل لما في الأول من تصوير تلاقي الخلائق على اختلاف أنواعها، وفي الثاني من البروز لمالك أمرها بروزا لا يبقى لأحد فيه شبهة. وأما نحو قوله تعالى: لِقاءَ رَبِّهِ [الكهف: ١١٠] فمسوق بمعنى آخر، وبارِزُونَ من برز وأصله حصل في براز أي فضاء، والمراد ظاهرون لا يسترهم شيء من جبل أو أكمة أو بناء لأن الأرض يومئذ قاع صفصف وليس عليهم ثياب إنما هم عراة مكشوفون كما

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Birinci görüş, yani İbn Abbas'tan ilk olarak nakledilen görüş daha uygundur; zira söz onda hakikat üzere cereyan etmekte, Yaratıcı ile yaratılan arasında vehmedilebilecek denklik nefyedilmekte ve bedellerin her biri dehşeti bildirme hususunda müstakil bir fayda sağlamaktadır. Çünkü birincisinde mahlûkâtın farklı türleriyle birbirine kavuşması tasvir edilmekte, ikincisinde ise onların işinin sahibine, kimsede hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde açıkça ortaya çıkmaları anlatılmaktadır. Yüce Allah'ın: { لِقاءَ رَبِّهِ } “Rabbine kavuşmayı” [Kehf 110] buyruğu ve benzerleri ise başka bir mana için sevkedilmiştir. { بارِزُونَ } kelimesi 'bereze' kökünden gelir; aslı açık alanda (berâzda), yani boşlukta bulunmaktır. Murad; dağ, tepe veya bina gibi hiçbir şeyin onları gizleyemeyeceği şekilde açıkta olmalarıdır. Zira yer o gün dümdüz, çırılçıplaktır; üzerlerinde elbise de yoktur, sadece çıplak ve meydandadırlar; nitekim

جاء في الصحيحين عن ابن عباس «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إنكم ملاقو الله حفاة عراة غرلا»

Sahîhayn'da İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: Şüphesiz siz Allah'a yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak kavuşacaksınız.»

وقيل: المراد خارجون من قبورهم أو ظاهرة أعمالهم وسرائرهم، وقيل: ظاهرة نفوسهم لا تحجب بغواشي الأبدان مع تعلقها بها، ولا يقبل هذا بدون ثبت من المعصوم، والمراد بقوله تعالى: مِنْهُمْ على ما قيل: من أحوالهم وأعمالهم.

Denildi ki: Murad, onların kabirlerinden çıkmaları yahut amellerinin ve gizliliklerinin açığa çıkmasıdır. Denildi ki: Nefislerinin, bedenlere taalluk etmekle birlikte bedenlerin perdeleriyle perdelenmeksizin açıkta olmasıdır; ancak bu [görüş], mâsum [Peygamber]'den gelen bir delil olmadan kabul edilmez. Yüce Allah'ın: { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğuyla kastedilen, söylendiğine göre hallerinden ve amellerindendir.

وقيل: من أعيانهم، واختير التعميم أي لا يخفى عليه عز شأنه شيء ما من أعيانهم وأعمالهم وأحوالهم الجلية والخفية السابقة واللاحقة.

Denildi ki: Bizzat kendilerindendir. Tercih edilen ise umumiliktir; yani şânı yüce olan Allah'a onların bizzat kendilerinden, amellerinden, açık ve gizli, geçmiş ve gelecek hallerinden hiçbir şey gizli kalmaz.

وقرأ أبي «لينذر يوم» ببناء ينذر للفاعل ورفع يوم على الفاعلية مجازا. وقرأ اليماني فيما ذكر صاحب اللوامح «لينذر» مبنيا للمفعول «يوم» بالرفع على النيابة عن الفاعل. وقرأ الحسن واليماني فيما ذكر ابن خالويه «لتنذر» بالتاء الفوقية فقيل: الفاعل فيه ضمير الخطاب للرسول ﷺ، وقيل: ضمير الروح لأنها تؤنث وقوله تعالى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ حكاية لما يسأل عنه في ذلك اليوم ولما يجاب به بتقدير قول معطوف على ما قبله من الجملة المنفية المستأنفة أو مستأنف يقع جوابا عن سؤال نشأ من حكاية بروزهم وظهور أحوالهم كأنه قيل: فما يكون حينئذ؟ فقيل: يقال: لِمَنِ الْمُلْكُ إلخ، وقوله تعالى:

Übeyy, 'yünzira' fiilini mâlûm olarak ve 'yevmü' kelimesini mecazen fâil olmak üzere merfû kılarak 'lîyünzire yevmü' şeklinde okumuştur. Yemânî ise el-Levâmih sahibinin zikrettiğine göre 'yünzere' şeklinde meçhûl ve 'yevmü' kelimesini nâib-i fâil olarak merfû okumuştur. Hasan ve Yemânî, İbn Hâleveyh'in naklettiğine göre üstten te ile 'lîtünzire' okumuşlardır; bundaki fâilin Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap zamiri olduğu söylenmiş, müennes olduğu için ruhun zamiri olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” buyruğu, o günde sorulacak olan sorunun ve verilecek cevabın hikâyesidir. Bu, önceki menfî ve müste'nefe cümleye atfedilen yahut onların meydana çıkışlarının ve hallerinin zahir olmasının hikâye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelen müste'nefe bir 'kavl' (söz) takdiri iledir; sanki: 'O zaman ne olacak?' denilmiş de: 'Şöyle denilecek: { لِمَنِ الْمُلْكُ } [Bugün mülk kimindir?...]' denilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da:

الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ أي من النفوس البرة والفاجرة بِما كَسَبَتْ أي من خير أو شر لا ظُلْمَ الْيَوْمَ بنقص الثواب وزيادة العقاب إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ أي سريع حسابه إذ لا يشغله سبحانه شأن عن شأن فيصل إلى المحاسب من النفوس ما يستحقه سريعا. روي عن ابن عباس أنه تعالى إذا أخذ في حسابهم لم يقل أهل الجنة إلا فيها ولا أهل النار إلا فيها من تتمة الجواب جيء به لبيان إجمال فيه، والتذييل لتعليل ما قبله.

{ الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ } “Bugün her nefis karşılığını görür”; yani iyi ve kötü nefislerden her biri, { بِما كَسَبَتْ } “kazandığıyla”; yani hayır veya şerden [kazandığı ile cezalandırılır], { لا ظُلْمَ الْيَوْمَ } “Bugün zulüm yoktur”; sevabın eksiltilmesi ve azabın artırılması suretiyle [zulüm olmaz], { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir”; yani hesabı seridir, zira Zât-ı Sübhânehu'sunu bir iş diğer bir işten alıkoymaz, böylece hesaba çekilen nefislerin her birine hak ettiği şey süratle ulaşır. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ onların hesabına başladığında, cennet ehli cennete girmedikçe, cehennem ehli de cehenneme girmedikçe [söz] bitmez. [Bu cümleler] cevabın tamamlayıcısı olup onda bulunan müphemliği açıklamak için getirilmiştir; tezyîl (cümlenin sonundaki pekiştirme) ise kendisinden öncekini illetlendirmek içindir.

والمنادي بذلك سؤالا وجوابا واحد.

Bunu soru ve cevap olarak nida eden tek bir münadîdir.

أخرج عبد بن حميد عن ابن مسعود قال: «يجمع الله تعالى الخلق يوم القيامة بصعيد واحد بأرض بيضاء كأنها سبيكة فضة لم يعص الله تعالى فيها قط ولم يخطأ فيها فأول ما يتكلم أن ينادي مناد لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ فأول ما يبدؤون به من الخصومات الدماء» الحديث

Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ kıyamet gününde mahlûkâtı tek bir düzlükte, sanki gümüş külçesi gibi beyaz, üzerinde Allah Teâlâ'ya asla isyan edilmemiş ve hiçbir hata işlenmemiş bir arazide toplar. Konuşulacak ilk şey bir münadînin şöyle nida etmesidir: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır. Bugün her nefis kazandığı ile cezalandırılır. Bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir.” Davalardan ilk başlayacakları şey ise kan davalarıdır.» Hadis...

، وهو عند الحسن الله نفسه ﷿، وقيل: ملك، وقيل: السائل هو الله تعالى أو ملك والمجيب الناس.

Hasan'a göre [nida eden] bizzat Allah'tır -Azze ve Celle-; bir melek olduğu da söylenmiştir. Soranın Allah Teâlâ veya bir melek, cevap verenin ise insanlar olduğu da söylenmiştir.

وذكر الطيبي تقريرا لعبارة الكشاف أن قوله تعالى: الْيَوْمَ تُجْزى إلخ تعليل فيجب أن يكون السائل والمجيب هو الله ﷿، فإنه سبحانه لما سأل لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ وأجاب هو سبحانه بنفسه لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ كان المقام موقع السؤال وطلب التعليل فأوقع الْيَوْمَ تُجْزى جوابا عنه يعني إنما اختص الملك به تعالى لأنه وحده يقدر على مجازاة كل نفس بما كسبت وله العدل التام فلا يظلم أحدا وله التصرف فلا يشغله شأن عن شأن

Tîbî, el-Keşşâf'ın ifadesini takrir sadedinde şunu zikretmiştir: Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ تُجْزى } “Bugün cezalandırılır...” buyruğu bir ta'lildir; dolayısıyla soranın da cevap verenin de Allah -Azze ve Celle- olması vaciptir. Zira Zât-ı Sübhânehu: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ } “Bugün mülk kimindir?” diye sorup bizzat Kendisi: { لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” diye cevap verince, makam soru ve ta'lil talep etme makamı oldu; O da bunun cevabı olarak: { الْيَوْمَ تُجْزى } “Bugün cezalandırılır” ifadesini getirdi. Yani mülk sadece Allah Teâlâ'ya mahsustur; çünkü her nefsi kazandığıyla cezalandırmaya sadece O kādirdir, tam adalet O'nundur, dolayısıyla kimseye zulmetmez ve tasarruf O'na aittir, hiçbir iş O'nu başka bir işten alıkoymaz;

فيسرع الحساب، ولو أوقع لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ جوابا عن أهل المحشر لم يحسن هذا الاستئناف انتهى، وفيه ما فيه.

bu sebeple hesabı çabuk görür. Eğer { لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } sözü mahşer halkı adına bir cevap kılınsaydı bu istînâf güzel olmazdı (sözü bitti). Fakat bunda eleştirilecek noktalar vardır.

والحق أن قوله تعالى: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ إلخ إن كان من كلام المجيب كما هو ظاهر حديث ابن مسعود بعد أن يكون من الناس، وجوز فيه أن لا يكون من تتمة الجواب بل هو حكاية لما سيقوله تعالى في ذلك اليوم عقيب السؤال والجواب. وأيا ما كان فتخصيص الملك به تعالى في ذلك اليوم إنما هو بالنظر إلى ظاهر الحال من زوال الأسباب وارتفاع الوسائط وظهور ذلك للكفرة والجهلة. وأما حقيقة الحال فناطقة بذلك دائما. وذهب محمد بن كعب القرظي إلى أن السؤال والجواب منه تعالى ويكونان بين النفختين حين يفني ﷿ الخلائق. وروي نحوه عن ابن عباس.

Hak olan şu ki; Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ } “Bugün her nefis karşılığını görür...” buyruğu, İbn Mes'ûd hadisinin zahirinde olduğu gibi cevap verenin kelamından ise, bunun insanlardan olması uzaktır. Bunun cevabın tamamlayıcısı olmayıp, o günde soru ve cevabın ardından Allah Teâlâ'nın söyleyeceği sözün hikâyesi olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun, mülkün o günde Allah Teâlâ'ya tahsis edilmesi, sebeplerin zeval bulması, aracıların ortadan kalkması ve bunun kâfirler ile cahillere zahir olması gibi zâhir-i hale nazarandır. Durumun hakikati ise bunu daima haykırmaktadır. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, soru ve cevabın Allah Teâlâ'dan olduğunu ve bunun -Azze ve Celle- mahlûkâtı yok ettiği vakit iki sûr üflemesi arasında gerçekleşeceğini savunmuştur. İbn Abbas'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.

أخرج عبد بن حميد في زوائد الزهد وابن أبي حاتم والحاكم وصححه وأبو نعيم في الحلية عنه رضي الله تعالى عنه قال: «ينادي مناد بين يدي الساعة يا أيها الناس أتتكم الساعة فيسمعها الأحياء والأموات وينزل الله سبحانه إلى السماء الدنيا فيقول: لمن الملك اليوم لله الواحد القهار»

Abd b. Humeyd Zevâidü'z-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Ebû Nuaym el-Hilye'de ondan -Allah Teâlâ ondan razı olsun- şöyle rivayet etmiştir: «Kıyametin hemen öncesinde bir münadî: 'Ey insanlar, kıyamet size geldi!' diye nida eder; bunu diriler ve ölüler işitir. Allah Sübhânehu dünya semasına iner ve şöyle buyurur: { لمن الملك اليوم لله الواحد القهار } 'Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır.'»

والسياق ظاهر في أن ذلك يوم القيامة فلعله على تقدير صحة الحديث يكون مرتين. ومعنى جزاء النفوس بما كسبت أنها تجزى خيرا إن كسبت خيرا وشرا إن كسبت شرا. وقيل:

Siyak ise bunun kıyamet gününde olacağını açıkça göstermektedir; hadisin sahih olması takdirinde bunun iki defa vuku bulması muhtemeldir. Nefislerin kazandıklarıyla cezalandırılmasının manası; hayır kazanmışlarsa hayırla, şer kazanmışlarsa şerle karşılık görecek olmalarıdır. Denildi ki:

إن النفوس تكتسب بالعقائد والأعمال هيئات توجب لذتها وألمها لكنها لا تشعر بها في الدنيا فإذا قامت قيامتها وزالت العوائق أدركت ألمها ولذتها. والظاهر أن هذا قول باللذة والألم الروحانيين ونحن لا ننكر حصولهما يومئذ لكن نقول:

Nefisler inançlar ve ameller vasıtasıyla kendilerine lezzet ve elem veren heyetler (nitelikler) kazanırlar; ancak dünyada bunları hissetmezler. Kıyametleri koptuğunda ve engeller kalktığında elemlerini ve lezzetlerini idrak ederler. Zâhir olan şu ki, bu görüş ruhanî lezzet ve elemi savunan bir görüştür. Biz o günde bunların meydana geleceğini inkâr etmeyiz, fakat şöyle deriz:

إن الجزاء لا ينحصر بهما بل يكون أيضا بلذة وألم جسمانيين. فالاقتصار في تفسير الآية على ذلك قصور.

Karşılık (ceza) sadece bu ikisine münhasır değildir; aksine cismanî lezzet ve elem ile de gerçekleşir. Dolayısıyla ayetin tefsirinde sadece bununla yetinmek bir eksikliktir.

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ يوم القيامة كما قال مجاهد وقتادة وابن زيد، ومعنى الْآزِفَةِ القريبة يقال: أزف الشخوص إذا قرب وضاق وقته، فهي في الأصل اسم فاعل ثم نقلت منه وجعلت اسما للقيامة لقربها بالإضافة لما مضى من مدة الدنيا أو لما بقي فإن كل آت قريب، ويجوز أن تكون باقية على الأصل فتكون صفة لمحذوف أي الساعة الآزفة، وقدر بعضهم الموصوفة الخطة بضم الخاء المعجمة وتشديد الطاء المهملة وهي القصة والأمر العظيم الذي يستحق أن يخط ويكتب لغرابته، ويراد بذلك ما يقع يوم القيامة من الأمور الصعبة وقربها لأن كل آت قريب، والمراد باليوم الوقت مطلقا أو هو يوم القيامة، وقال أبو مسلم: يَوْمَ الْآزِفَةِ يوم المنية وحضور الأجل.

{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } “Onları yaklaşan gün ile uyar”; Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd'in dediği gibi kıyamet günüdür. { الْآزِفَةِ } kelimesinin anlamı 'yaklaşan' demektir. 'Kişinin hareketi yaklaştı ve vakti daraldı' denildiğinde bu kök kullanılır. Aslında ism-i fâildir; sonra bundan nakledilerek, dünyanın geçmiş süresine veya kalan süresine nispetle yakınlığı sebebiyle kıyametin ismi kılınmıştır; zira her gelecek olan yakındır. Aslı üzere kalmış olması da caizdir; bu takdirde mahzuf bir kelimenin sıfatı olur; yani 'yaklaşan saat' demektir. Bazıları mevsûfu noktalı hı'nın zammesi ve noktasız tı'nın şeddesiyle 'el-hutta' olarak takdir etmiştir; bu da garipliği sebebiyle çizilmeyi ve yazılmayı hak eden kıssa ve büyük iştir. Bununla kıyamet gününde meydana gelecek zorlu işler ve her gelecek olan yakın olduğu için onun yakınlığı kastedilir. 'Yevm' (gün) ile mutlak olarak vakit kastedilmiştir yahut bizzat kıyamet günüdür. Ebû Müslim: '{ يَوْمَ الْآزِفَةِ } ölüm ve ecelin hazır olma günüdür' demiştir.

ورجح بأنه أبعد عن التكرار وأنسب بما بعده ووصف القرب منه أظهر إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ بدل من يَوْمَ الْآزِفَةِ والْحَناجِرِ جمع حنجرة أو حنجور كحلقوم لفظا ومعنى وهي كما قال الراغب: رأس الغلصمة من خارج وهي لحمة بين الرأس والعنق، والكلام كناية عن شدة الخوف أو فرط التألم، وجوز أن يكون على حقيقته وتبلغ قلوب الكفار حناجرهم يوم القيامة ولا يموتون كما لو كان ذلك في الدنيا.

Bu görüş, tekrardan daha uzak olması, sonrasına daha uygun düşmesi ve yakınlık vasfının onda daha belirgin olması sebebiyle tercih edilmiştir. { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ } “Hani o vakit kalpler gırtlaklara dayanmıştır” buyruğu { يَوْمَ الْآزِفَةِ } ifadesinden bedeldir. { الْحَناجِرِ }, lafız ve mana olarak 'hulkūm' gibi olan 'hançere' veya 'huncûr'un çoğuludur. Râgıb'ın dediği gibi: Gırtlağın dıştan görünen üst kısmıdır ki baş ile boyun arasındaki bir et parçasıdır. Söz, şiddetli korkudan veya aşırı acıdan kinayedir. Hakikati üzere olması da caiz görülmüştür; kâfirlerin kalpleri kıyamet gününde gırtlaklarına dayanır da dünyada böyle olduğunda ölecekleri gibi ölmezler.

كاظِمِينَ حال من أصحاب القلوب على المعنى فإن ذكر القلوب يدل على ذكر أصحابها فهو من باب وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً [الحجر: ٤٧] فكأنه قيل: إذ قلوبهم لدى الحناجر كاظمين عليها، وهو من كظم القربة إذا ملأها وسد فاها، فالمعنى ممسكين أنفسهم على قلوبهم لئلا تخرج مع النفس فإن كاظم القربة كاظم على الماء ممسكها عليه لئلا يخرج امتلاء. وفيه مبالغة عظيمة، وجوز كونه حالا من ضمير الْقُلُوبُ المستتر في الخبر أعني لَدَى الْحَناجِرِ وعلى رأي من يجوز مجيء الحال من المبتدأ كونه حالا من الْقُلُوبُ نفسها.

{ كاظِمِينَ } “yutkunarak / gamlarını içlerine atarak” kelimesi, mana bakımından kalplerin sahiplerinden hâldir; zira kalplerin zikredilmesi sahiplerinin zikredildiğine delalet eder. Bu durum: { وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً } “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; kardeşler olarak” [Hicr 47] ayeti kabîlindendir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Kalpleri gırtlaklara dayanmışken, onlar da kalplerini tutmaktadırlar'. Bu kelime, kırba doldurulup ağzı bağlandığında kullanılan 'kazame' kökünden gelir. Mana şudur: Nefesle birlikte çıkmasın diye nefislerini kalpleri üzerine bastırıp tutmaktadırlar; zira kırbayı tıkayan kimse, doluluktan dışarı çıkmasın diye suyu onun içinde tutandır. Bunda büyük bir mübalağa vardır. Haberdeki, yani { لَدَى الْحَناجِرِ } içindeki müstetir { الْقُلُوبُ } zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür. Hâlin mübtedadan gelmesini caiz görenlerin görüşüne göre ise bizzat { الْقُلُوبُ } kelimesinden hâldir.

وجمع جمع العقلاء لتنزيلها منزلتهم لوصفها بصفتهم كما في قوله تعالى: فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ

[Kalpler], akıllılara ait sıfatla nitelendikleri için akıllılar gibi çoğul yapılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “Boyunları ona eğilip kalmıştır” buyruğunda da böyledir;

[الشعراء: ٤] والمعنى حال كون القلوب كاظمة على الغم والكرب، ومنه يعلم أنه لا يجوز أن يكون لَدَى الْحَناجِرِ ظرف كاظِمِينَ لفساد المعنى والحاجة إلى تقدير محذوف مع الغنى عنه، وكذلك على قراءة كاظمون للأول فقط فيتعين كون لَدَى الْحَناجِرِ خبرا وكاظمون خبرا آخر وبذلك يترجح كون الحال من القلوب، وقدر الكواشي هم كاظمون ليوافق وجه الحالية من الأصحاب، وجوز كونه حالا من مفعول أَنْذِرْهُمْ أي أنذرهم مقدرا كظمهم أو مشارفين الكظم.

[Şuarâ 4]. Mana: 'Kalpler gam ve kederi yutmuş halde iken' demektir. Buradan anlaşılır ki { لَدَى الْحَناجِرِ } ifadesinin { كاظِمِينَ } kelimesinin zarfı olması, mananın bozulması ve ihtiyaç yokken mahzuf takdirine gerek duyulması sebebiyle caiz değildir. Aynı şekilde sadece birinciye göre 'kâzımûne' kıraatinde de böyledir; bu durumda { لَدَى الْحَناجِرِ } bir haber, 'kâzımûne' ise diğer bir haber olur ve böylece hâlin kalplerden olması tercihe şayan hale gelir. Kevâşî, sahiplerinden hâl olma vechine muvafık düşmesi için 'onlar kâzımdırlar' şeklinde takdir etmiştir. { أَنْذِرْهُمْ } fiilinin mef'ûlünden hâl olması da caiz görülmüştür; yani 'onların kederi yutmaları mukadder olarak veya kederi yutmak üzere iken onları uyar' demektir.

ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ أي قريب مشفق من احتم فلان لفلان احتد فكأنه الذي يحتد حماية لذويه ويقال لخاصة الرجل حامته ومن هنا فسر الحميم بالصديق وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ أي ولا شفيع يشفع فالجملة في محل جر أو رفع صفة شَفِيعٍ والمراد نفي الصفة والموصوف لا الصفة فقط ليدل على أن ثم شفيعا لكن لا يطاع فالكلام من باب:

{ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ } “Zalimlerin hiçbir yakını yoktur”; yani şefkatli bir akrabası yoktur. 'Filan falan için öfkelendi' denildiğinde bu kök kullanılır; sanki yakınlarını korumak için hiddetlenen kimsedir. Kişinin has adamlarına da 'hâmme' denir, bu sebeple 'hamîm' sadık dost ile tefsir edilmiştir. { وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “ne de sözü dinlenecek bir şefaatçi”; yani şefaat eden hiçbir şefaatçi de yoktur. Cümle cer veya ref mahallinde { شَفِيعٍ } kelimesinin sıfatıdır. Murad sadece sıfatın değil, sıfat ve mevsûfun birlikte nefyedilmesidir; ta ki 'orada bir şefaatçi vardır fakat sözü dinlenmez' gibi bir anlama gelmesin. Bu söz şu kabilindendir:

لا ترى الضب بها ينجحر ولم يقتصر على نفع الشفيع بل ضم إليه ما ضم ليقام انتفاء الموصوف مقام الشاهد على انتفاء الصفة فيكون ذلك الضم إزالة لتوهم وجود الموصوف حيث جعل انتفاؤه أمرا مسلما مشهورا لا نزاع فيه لأن الدليل ينبغي أن يكون أوضح من المدلول، وهذا كما تقول لمن عاتبك على القعود عن الغزو ما لي فرس أركبه وما معي سلاح أحارب به فليفهم، والضمائر المذكورة من قوله تعالى: وَأَنْذِرْهُمْ إلى هنا إن كانت للكفار كما هو الظاهر فوضع الظالمين موضع ضميرهم للتسجيل عليهم بالظلم وتعليل الحكم، وإن كانت عامة لهم ولغيرهم فليس هذا من باب وضع الظاهر موضع الضمير وإنما هو بيان حكم للظالمين بخصوصهم، والمراد بهم الكاملون في الظلم وهم الكافرون لقوله تعالى:

'Orada kelerin deliğe girdiğini görmezsin'. Sadece şefaatçinin nefyedilmesiyle yetinilmeyip yanına bu nitelik eklenmiştir ki, mevsûfun yokluğu sıfatın yokluğuna bir şahit kılınsın; böylece bu ekleme, mevsûfun varlığı vehmini ortadan kaldırsın. Zira onun yokluğu ihtilafsız, apaçık ve teslim edilmiş bir husus kılınmıştır; çünkü delilin medlûlden daha açık olması gerekir. Bu, savaşa katılmayıp oturduğun için seni kınayan birine: 'Ne binecek bir atım var ne de savaşacak bir silahım' demen gibidir; iyi anlaşılsın. Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْهُمْ } buyruğundan buraya kadar zikredilen zamirler zâhir olduğu üzere kâfirlere aitse, zamirlerinin yerine 'ez-zâlimîn' lafzının getirilmesi, onların zulümle tescillenmesi ve hükmün illetlendirilmesi içindir. Eğer bu zamirler onlar ve başkaları için genel ise, bu durum zâhir ismin zamir yerine konulması kabilinden olmayıp, bilakis özellikle zalimlerin hükmünün beyanıdır. Onlardan murad zulümde kâmil olanlardır ki onlar da kâfirlerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣] يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ أي النظرة الخائنة كالنظرة إلى غير المحرم واستراق النظر إليه وغير ذلك- فخائنة- صفة لموصوف مقدر، وجعل النظرة خائنة إسناد مجازي أو استعارة مصرحة أو مكنية وتخييلية بجعل النظر بمنزلة شيء يسرق من المنظور إليه ولذا عبر فيه بالاستراق، ويجوز أن يكون خائنة مصدرا كالكاذبة والعاقبة والعافية أي يعلم سبحانه خيانة الأعين، وقيل: هو وصف مضاف إلى موصوفه كما في قوله:

{ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13]. { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ } “O, gözlerin hain bakışını bilir”; yani harama bakmak ve gizlice bakış fırlatmak gibi haince bakışı bilir. 'Hâineten' takdirî bir mevsûfun sıfatıdır. Bakışın 'hain' kılınması mecâz-ı aklîdir yahut tasrîhiyye veya meknîyye ve tahyîliyye istiaredir; zira bakış, bakılan kimseden çalınan bir şey mesabesinde kılınmıştır ve bu sebeple 'hırsızlama bakış' (istisrak) diye tabir edilmiştir. 'Hâineten' lafzının 'el-kâzibe', 'el-âkıbe' ve 'el-âfiye' gibi masdar olması da caizdir; yani 'Sübhânehu gözlerin hıyanetini bilir' demektir. Denildi ki: Şu beyitte olduğu gibi mevsûfuna muzaf kılınmış bir vasıftır:

وإن سقيت كرام الناس فاسقينا أي يعلم سبحانه الأعين الخائنة ولا يحسن ذلك لقوله تعالى: وَما تُخْفِي الصُّدُورُ أي والذي تخفيه الصدور من الضمائر أو إخفاء الصدور لما تخفيه من ذلك لأن الملاءمة واجبة الرعاية في علم البيان وملائم الأعين الخائنة الصدور المخفية، وما قيل في عدم حسن ذلك من أن مقام المبالغة يقتضي أن يراد استراق العين ضم إليه هذه القرينة أولا فغير قادح في التعليل المذكور إذ لا مانع من أن يكون على مطلوب دلائل ثم لولا القرينة لجاز أن تجعل الأعين تمهيدا للوصف فالقرينة هي المانعة وهذه الجملة على ما في الكشاف متصلة بأول الكلام خبر من أخبار هو في قوله تعالى: هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ على معنى هو الذي يريكم إلخ وهو يعلم خائنة الأعين ولم يجعله تعليلا لنفي الشفاعة على معنى ما لهم من شفيع لأن الله تعالى يعلم منهم الخيانة سرا وعلانية قيل: لأنه لا يصلح تعليلا لنفيها بل لنفي قبولها فإن الله تعالى هو العالم لا الشفيع والمقصود نفي الشفاعة، ووجه تقرير هذا الخبر في هذا الموضع ما فيه من التخلص إلى ذم آلهتهم مع أن تقديمه على الَّذِي يُرِيكُمْ لا وجه له لتعلقه بما قبله أشد التعلق كما أشير إليه وكذلك على رَفِيعُ الدَّرَجاتِ لاتصاله بالسابق وأمر المنيبين بالإخلاص ولما فيه من النبو من توسيط المنكر الفعلي بين المبتدأ وخبره المعرف الأسمى، وأما توسيطه بين القرائن الثلاث فبين العصا ولحائها فلا موضع له أحق من

'İnsanların kerimlerine içirdiğinde bize de içir'. Yani 'Sübhânehu hain gözleri bilir' demektir; fakat bu Yüce Allah'ın: { وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } “ve göğüslerin gizlediğini [bilir]” buyruğu sebebiyle güzel bulunmamıştır. Yani göğüslerin gizlediği niyetleri yahut göğüslerin bu gibi şeyleri gizlemesini bilir; zira beyan ilminde münasebetin gözetilmesi vaciptir ve hain gözlerin münasibi gizleyen göğüslerdir. Bunun güzel bulunmaması hakkında; mübalağa makamının gözün hırsızlama bakışının irade edilmesini gerektirdiği ve bu karinenin ona önceden katıldığı yönünde söylenenler zikredilen ta'lile zarar vermez. Zira matlubun birden çok delilinin bulunmasına bir engel yoktur; sonra eğer karine olmasaydı gözlerin vasfa bir zemin kılınması caiz olurdu, dolayısıyla engel olan bizzat karinedir. Bu cümle el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre kelamın evveline bitişiktir ve Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ } “O'dur ki size gösteriyor...” buyruğundaki 'hüve' zamirinin haberlerinden bir haberdir; 'size gösteren O'dur... ve gözlerin hain bakışını bilen de O'dur' manasındadır. Yazar bunu: 'Onların hiçbir şefaatçisi yoktur; çünkü Allah Teâlâ onların gizli ve açık hıyanetlerini bilir' manasında şefaatin nefyinin bir gerekçesi kılmamıştır. Denildi ki: Çünkü bu, şefaatin nefyinin değil, kabul edilmeyişinin gerekçesi olmaya elverişlidir; zira bilen şefaatçi değil Allah Teâlâ'dır, maksat ise şefaatin bizzat kendisini nefyetmektir. Bu haberin bu makamda takrir edilmesinin vechi, putlarının yerilmesine bir intikal içermesidir. Bununla birlikte { الَّذِي يُرِيكُمْ } ifadesinin önüne geçirilmesinin bir vechi yoktur; çünkü kendisinden öncekine son derece bağlıdır. Aynı şekilde { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ } ifadesinin önüne geçirilmesinin de vechi yoktur; zira o da öncesine ve yönelenlere ihlası emretmeye bitişiktir ve mübtedâ ile onun marife olan ismi haberi arasına nekire fiilin sokulmasındaki uyumsuzluk da buna engeldir. Üç karine arasına sokulmasına gelince; bu et ile tırnak arasına girmek gibidir, dolayısıyla onun için bundan daha layık bir yer

هذا ولا يضر البعد اللفظي في مثل ذلك كما لا يخفى، وظن بعضهم ضرره فمنهم من قال: الجملة متصلة بمجموع قوله ﷿: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إلى آخره، وذلك أنه سبحانه لما أمر بإنذار ذلك اليوم وما يعرض فيه من شدة الكرب والغم وذكر تعالى أن الظالم لا يجد من يحميه من ذلك ولا من يشفع له ذكر جل وعلا اطلاعه على جميع ما يصدر من العبد وأنه مجازي بما عمل ليكون على حذر من ذلك اليوم إذا علم أن الله تعالى مطلع على أعماله وإلى هذا ذهب أبو حيان.

yoktur; gizli olmadığı üzere bu gibi durumlarda lafzî uzaklık zarar vermez. Bazıları ise bunun zarar vereceğini zannetmiş ve kimileri şöyle demiştir: Cümle, -Azze ve Celle- olan Allah'ın: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } buyruğundan sonuna kadar olan kısmın tamamına bitişiktir. Şöyle ki: Zât-ı Sübhânehu o günü ve onda meydana gelecek şiddetli sıkıntı ve kederi haber verip uyarmayı emredince ve zalimin kendisini bundan koruyacak veya kendisine şefaat edecek birini bulamayacağını zikredince; kuldan sadır olan her şeye muttali olduğunu ve yaptıklarının karşılığını vereceğini zikretmiştir ki, kul Allah Teâlâ'nın amellerine muttali olduğunu bildiğinde o günden sakınsın. Ebû Hayyân bu görüşe meyletmiştir.

وقال ابن عطية: هي متصلة بقوله تعالى: سَرِيعُ الْحِسابِ لأن سرعة حسابه تعالى للخلق إنما هي لعلمه تعالى الذي لا يحتاج معه إلى روية وفكر ولا لشيء مما يحتاجه المحاسبون، وحكى رحمه الله تعالى عن فرقة أنها متصلة بقوله تعالى: لا يخفى على الله منهم شيء ثم قال: وهذا قول حسن يقويه تناسب المعنيين ويضعفه البعد وكثرة الحائل، وجعلها بعض متصلة بنفي قبول الشفاعة الذي تضمنه قوله تعالى: وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ فإن يُطاعُ المنفي بمعنى تقبل شفاعته على أنها تعليل لذلك أي لا تقبل شفاعة شفيع لهم لأن الله تعالى يعلم منه الخيانة سرا وعلانية وليست تعليلا لنفي الشفاعة ليرد ما قيل، ولا يخفى ما فيه، ولعمري إن جار الله في مثل هذا المقام لا يجارى.

İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu cümle Yüce Allah'ın: { سَرِيعُ الْحِسابِ } “hesabı çabuk görendir” buyruğuna bağlıdır; zira Zât-ı Teâlâ'nın mahlûkâtı çabuk hesaba çekmesi, muhasebecilerin ihtiyaç duyduğu düşünme, tefekkür ve benzeri hiçbir şeye ihtiyaç bırakmayan ilmi sayesindedir. Rahmetullâhi aleyh bir zümreden de cümlenin Yüce Allah'ın: 'Onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz' buyruğuna bağlı olduğunu nakletmiş, ardından şöyle demiştir: 'Bu güzel bir sözdür; iki mananın tenasübü onu güçlendirir, aradaki uzaklık ve engellerin çokluğu ise onu zayıflatır.' Bazıları ise bu cümleyi Yüce Allah'ın: { وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “ne de sözü dinlenecek bir şefaatçi” buyruğunun içerdiği şefaatin kabul edilmeyişine bağlamıştır. Zira menfî olan { يُطاعُ }, 'şefaati kabul edilir' manasındadır ve bu cümle onun ta'lilidir; yani 'Onlar için hiçbir şefaatçinin şefaati kabul edilmez; çünkü Allah Teâlâ ondan sâdır olan hıyaneti gizlisiyle ve açığıyla bilir' demektir; yoksa söylenen itirazın yöneltileceği üzere şefaatin bizzat nefyinin ta'lili değildir. Bunda olan [zayıflık] gizli değildir. Ömrüme yemin olsun ki, Cârullah [Zemahşerî] bu gibi makamlarda emsalsizdir.

وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ أي والذي هذه صفاته يقضي قضاء ملتبسا بالحق لا بالباطل لاستغنائه سبحانه عن الظلم، وتقديم المسند إليه للتقوى، وجوز أن يكون للحصر وفائدة العدول عن المضمر إلى المظهر والإتيان بالاسم الجامع عقيب ذكر الأوصاف ما أشير إليه من إرادة الموصوف بتلك الصفات.

{ وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ } “Allah hak ile hükmeder”; yani bu sıfatlara sahip olan Zât, batılla değil, hakka müteallik bir hükümle hükmeder; çünkü Zât-ı Sübhânehu zulümden müstağnidir. Müsnedün ileyhin öne alınması hükmü pekiştirmek (takvî) içindir; hasr için olması da caiz görülmüştür. Zamir yerine zâhir isme dönülmesinin ve sıfatların zikrinin ardından câmi' ismin (lafzatullah) getirilmesinin faydası, daha önce işaret edildiği üzere bu sıfatlarla nitelenen Zât'ın irade edilmesidir.

وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ تهكم بآلهتهم لأن الجماد لا يقال فيه يقضي أو لا يقضي، وجعله بعضهم من باب المشاكلة وأصله لا يقدرون على شيء، واختير الأول قيل لأن التهكم أبلغ لأنه ليس المقصود الاستدلال على عدم صلاحيتهم للإلهية.

{ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ } “O'ndan başka yalvardıkları ise hiçbir şeye hükmedemezler”; onların ilahlarıyla alay etmektir (tehekküm), zira cansız varlık hakkında 'hükmeder' veya 'hükmetmez' denilmez. Bazıları bunu müşâkele babından kılmış olup aslı 'hiçbir şeye güç yetiremezler' demektir. Birincisi tercih edilmiştir; çünkü tehekküm daha beliğdir, zira maksat onların ilahlığa elverişsiz olduklarına istidlal etmek değildir.

وقرأ أبو جعفر وشيبة ونافع بخلاف عنه. وهشام «تدعون» بتاء الخطاب على الالتفات، وجوز أن يكون على إضمار قل فلا يكون التفاتا وإن عبر عنه بالغيبة قبله لأنه ليس على خلاف مقتضى الظاهر إذ هو ابتداء كلام مبني على خطابهم إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ تقرير لعلمه تعالى بخائنة الأعين وما تخفي الصدور وقضاؤه سبحانه بالحق ووعيد لهم على ما يقولون ويفعلون وتعريض بحال ما يدعون من دونه ﷿، وفيه إشارة إلى أن القاضي ينبغي أن يكون سميعا بصيرا أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ أي ما حال الذين كذبوا الرسل ﵈ قبلهم كعاد. وثمود، و (ينظروا) مجزوم على أنه معطوف على يَسِيرُوا، وجوز أبو حيان كونه منصوبا في جواب النفي كما في قوله:

Ebû Ca'fer, Şeybe ve kendisinden gelen bir rivayette Nâfi' ile Hişâm, iltifât yoluyla hitap te'si ile 'ted'ûne' okumuşlardır. 'De ki' sözünün gizlenmesi (izmârı) üzerine olması da caizdir; bu takdirde daha önce gāib sîgasıyla ifade edilmiş olsa bile iltifât olmaz; çünkü zâhirin muktezasına aykırı değildir, zira onlara hitap üzerine kurulu yeni bir kelam başlangıcıdır. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”; Allah Teâlâ'nın gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bildiğinin ve hak ile hükmettiğinin teyididir, söyledikleri ve yaptıkları şeylere karşı onlara bir tehdittir ve O'ndan -Azze ve Celle- başka yalvardıkları şeylerin hallerine bir tarizdir. Bunda hâkimin işiten ve gören biri olması gerektiğine de bir işaret vardır. { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin âkıbeti nasıl olmuş baksınlar?”; yani Âd ve Semûd gibi kendilerinden önce peygamberleri aleyhimüsselâm yalanlayanların hali ne oldu [görsünler]. { فَيَنْظُرُوا } fiili { يَسِيرُوا } fiiline matuf olarak meczûmdur. Ebû Hayyân, şu beyitte olduğu gibi nefiy cevabında mensup olmasını da caiz görmüştür:

ألم تسأل فتخبرك الرسوم وتعقب بأنه لا يصح تقديره بأن لم يسيروا ينظروا. وأجيب بأن الاستفهام إنكاري وهو في معنى النفي فيكون جواب نفي النفي كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً قدرة وتمكنا من التصرفات، والضمير المنفصل تأكيد للضمير المتصل قبله، وجوز كونه ضمير فصل ولا يتعين وقوعه بين معرفتين فقد أجاز الجرجاني وقوع المضارع بعده كما في قوله تعالى:

'Sormadın mı ki kalıntılar sana haber versin?' Buna, 'eğer gezmedilerse bakarlar' şeklinde takdir edilmesinin sahih olmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: İstifham inkârîdir ve nefiy manasındadır; dolayısıyla nefyin nefyinin cevabı olur. { كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً } “Onlar kuvvetçe kendilerinden daha çetindiler”; yani güç ve tasarruf imkânı bakımından [daha üstündüler]. Munfasıl zamir, kendisinden önceki muttasıl zamirin tekitidir. Fasl zamiri olması da caiz görülmüştür ve iki marife arasında yer alması şart değildir; nitekim Cürcânî, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi ondan sonra muzari fiilin gelmesini de caiz görmüştür:

إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ [البروج: ١٣] نعم الأصل الأكثر فيه ذلك، على أن أفعل التفضيل الواقع بعده من الداخلة على المفضل عليه مضارع للمعرفة لفظا في عدم دخول أل عليه ومعنى لأن المراد به الأفضل باعتبار أفضلية معينة.

{ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ } “Şüphesiz O'dur ilk baştan yaratan ve tekrar dirilten” [Bürûc 13]. Evet, onda asıl ve çokça olan budur; bununla birlikte müfaddalün aleyhin başına gelen 'min' edatından sonra gelen ism-i tafdil, başına lâm-ı tarif dahil olmaması bakımından lafzen, belirli bir üstünlük itibariyle 'en faziletli' murad edildiği için de manen marifeye benzer.

وجملة كانُوا إلخ مستأنفة في جواب كيف صارت أمورهم. وقرأ ابن عامر «منكم» بضمير الخطاب على

{ كانُوا } cümlesi ve devamı, 'onların işleri nasıl oldu?' sorusunun cevabında müste'nefedir. İbn Âmir iltifât yoluyla

الالتفات. وَآثاراً فِي الْأَرْضِ عطف على قوة أي وأشد آثارا في الأرض مثل القلاع المحكمة والمدائن الحصينة، وقد حكى الله تعالى عن قوم منهم أنهم كانوا ينحتون من الجبال بيوتا.

hitap zamiriyle 'minküm' (sizden) okumuştur. { وَآثاراً فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzündeki eserler bakımından da” kuvvet kelimesine matuftur; yani 'yeryüzünde sağlam kaleler ve muhkem şehirler gibi eserler bakımından da daha üstündüler'. Nitekim Allah Teâlâ onlardan bir kavmin dağlardan evler yonttuklarını haber vermiştir.

وجوز كونه عطفا على أَشَدَّ بتقدير محذوف أي وأكثر آثارا فتشمل الآثار القوية وغيرها، وهو ارتكاب خلاف المتبادر من غير حاجة يعتد بها، وقيل: المراد بهذه الآثار آثار أقدامهم في الأرض لعظم أجرامهم وليس بشيء أصلا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ أي وليس لهم واق من الله تعالى يقيهم ويمنع عنهم عذابه تعالى أبدا، فكان للاستمرار والمراد استمرار النفي لا نفي الاستمرار، ومن الثانية زائدة ومن الأولى متعلقة بواق، وقدم الجار والمجرور للاهتمام والفاصلة لأن اسم الله تعالى قيل: لم يقع مقطعا للفواصل. وجوز أن تكون من الأولى للبدلية أي ما كان لهم بدلا من المتصف بصفات الكمال واق وأريد بذلك شركاؤهم، وأن تكون ابتدائية تنبيها على أن الأخذ في غاية العنف لأنه إذا لم يبتدىء من جهته سبحانه واقية لم يكن لهم باقية ذلِكَ الأخذ بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ بالمعجزات والأحكام الواضحة فَكَفَرُوا ريثما أتتهم رسلهم بذلك فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ متمكن مما يريده ﷿ غاية التمكن شَدِيدُ الْعِقابِ لا يعتد بعقاب عند عقابه سبحانه، وهذا بيان للإجمال في قوله تعالى: فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إن كانت الباء هناك سببية وبيان لسبب الأخذ إن كانت للملابسة أي أخذهم ملابسين لذنوبهم غير تائبين عنها فتأمل وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وهي معجزاته ﵇ وَسُلْطانٍ مُبِينٍ حجة قاهرة ظاهرة، والمراد بذلك قيل ما أريد بالآيات ونزل تغاير الوصفين منزلة تغاير الذاتين فعطف الثاني على الأول، وقيل: المراد به بعض من آياته له شأن كالعصا، وعطف عليها تفخيما لشأنه كما عطف جبريل وميكال ﵉ على الملائكة.

Mahzuf bir takdirle { أَشَدَّ } kelimesine atfedilmesi de caiz görülmüştür; yani 'eserleri daha çoktu' demektir ki bu takdirde güçlü olan ve olmayan eserleri kapsar. Ancak bu, dikkate değer bir ihtiyaç olmaksızın ilk akla gelene aykırı davranmaktır. Denildi ki: Bu eserlerden murad, cüsselerinin büyüklüğü sebebiyle yeryüzündeki ayak izleridir; fakat bunun hiçbir değeri yoktur. { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Allah da onları günahları yüzünden yakalayıverdi. Onları Allah'a karşı koruyan hiçbir koruyucu da olmadı”; yani onları Allah Teâlâ'dan koruyacak ve O'nun azabını kendilerinden ebediyen savuşturacak hiçbir koruyucu olmadı. Buradaki 'kâne' istimrar (süreklilik) içindir ve murad nefyin sürekliliğidir, sürekliliğin nefyi değildir. İkinci { مِنْ } zâidedir; birinci { مِنْ } ise { واقٍ } kelimesine taalluk eder. Câr ve mecrûrun öne alınması ihtimam ve fâsıla içindir; zira söylendiğine göre Allah Teâlâ'nın ismi fâsıla sonu olarak vaki olmamıştır. Birinci { مِنْ } edatının bedeliyye olması da caiz görülmüştür; yani 'kemal sıfatlarıyla mevsuf olan Zât'ın yerine kendilerine hiçbir koruyucu olmadı' demektir ve bununla ortakları murad edilmiştir; yine yakalamanın son derece şiddetli olduğuna dikkat çekmek için ibtidâiyye olması da caizdir; zira Zât-ı Sübhânehu cihetinden bir koruma başlamadıkça onlar için hiçbir bakiye kalmaz. { ذلِكَ } “Bu” yakalama, { بِأَنَّهُمْ } “şundandır ki”; yani şu sebeptendir ki: { كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “peygamberleri onlara apaçık delillerle”; mucizelerle ve açık hükümlerle gelirdi, { فَكَفَرُوا } “onlar ise inkâr ettiler”; peygamberleri bunlarla kendilerine gelir gelmez [küfrettiler], { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ } “Allah da onları yakalayıverdi”. { إِنَّهُ قَوِيٌّ } “Şüphesiz O güçlüdür”; dilediği şeye son derece muktedirdir -Azze ve Celle-, { شَدِيدُ الْعِقابِ } “cezası pek çetindir”; Zât-ı Sübhânehu'sunun azabı yanında hiçbir azap dikkate alınmaz. Bu açıklama, Yüce Allah'ın: { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } buyruğundaki kapalılığın beyanıdır; eğer oradaki bâ harfi sebebiyye ise böyledir, şayet mülâbese (birliktelik) için ise yakalamanın sebebinin beyanıdır; yani 'onları günahlarına gömülmüş ve onlardan tövbe etmemiş halde iken yakaladı' demektir, iyi düşün. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا } “Andolsun biz Mûsâ'yı ayetlerimizle”; ki bunlar onun aleyhisselâm mucizeleridir, { وَسُلْطانٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir delille gönderdik”; yani ezici ve zâhir bir hüccet ile [gönderdik]. Bununla kastedilenin 'ayetler' ile kastedilen şey olduğu söylenmiş ve iki vasfın farklılığı iki zâtın farklılığı mesabesinde kılınarak ikincisi birinciye atfedilmiştir. Denildi ki: Bununla kastedilen, asâ gibi onun şânı yüce olan bazı ayetleridir; Cebrail ve Mikâil'in aleyhimesselâm meleklere atfedilmesi gibi şânını yüceltmek için ayetler üzerine atfedilmiştir.

وتعقب بأن مثله إنما يكون إذا غير الثاني بعلم أو نحوه أما مع إبهامه ففيه نظر، وحكى الطبرسي أن المراد بالآيات حجج التوحيد وبالسلطان المعجزات الدالة على نبوته ﵇، وقيل الآيات المعجزات والسلطان ما أوتيه ﵇ من القوة القدسية وظهورها باعتبار ظهور آثارها من الإقدام على الدعوة من غير اكتراث. وقرأ عيسى «سلطان» بضم اللام إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ وزير فرعون، وزعم اليهود أنه لم يكن لفرعون وزير يدعى هامان وإنما هامان ظالم جاء بعد فرعون بزمان مديد ودهر داهر نفي جاءهم من اختلال أمر كتبهم وتواريخ فرعون لطول العهد وكثرة المحن التي ابتلوا بها فاضمحلت منها أنفسهم وكتبهم.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bunun benzeri ancak ikincisi özel isim veya benzeri bir şeyle farklı kılındığında olur; müphem bırakılması durumunda ise bunda tereddüt vardır. Tabersî, ayetlerden muradın tevhid delilleri, sultandan muradın ise onun aleyhisselâm nübüvvetine delalet eden mucizeler olduğunu nakletmiştir. Denildi ki: Ayetler mucizelerdir; sultan ise ona aleyhisselâm verilen kudsî kuvvettir ve onun zâhir olması, aldırış etmeksizin davete atılması gibi eserlerinin zâhir olması itibariyledir. Îsâ 'sultân' kelimesini lâm'ın zammesiyle okumuştur. { إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ } “Firavun'a ve Hâmân'a”; Hâmân Firavun'un veziridir. Yahudiler Firavun'un Hâmân adında bir veziri olmadığını, Hâmân'ın Firavun'dan uzun bir zaman ve çağlar sonra gelen bir zalim olduğunu iddia etmişlerdir; bu iddia, aradan geçen uzun zaman ve müptela kılındıkları pek çok mihnet sebebiyle kitaplarının ve Firavun tarihlerinin bozulmasından kaynaklanmıştır; öyle ki bundan dolayı kendileri de kitapları da yok olup gitmiştir.

وَقارُونَ قيل هو الذي كان من قوم موسى ﵇، وقيل: هو غيره وكان مقدم جنود فرعون، وذكرهما من بين أتباع فرعون لمكانتهما في الكفر وكونهما أشهر الأتباع.

{ وَقارُونَ } “ve Kārûn'a”; denildi ki: Bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavminden olan kimsedir. Denildi ki: O başkasıdır ve Firavun'un ordularının komutanıydı. Firavun'un tâbileri arasından bu ikisinin zikredilmesi, küfürdeki mevkileri ve en meşhur tâbiler olmaları sebebiyledir.

وفي ذكر قصة الإرسال إلى فرعون ومن معه وتفصيل ما جرى تسلية لرسول الله ﷺ وبيان لعاقبة من هو أشد الذين كانوا من قبل وأقربهم زمانا ولذا خص ذلك بالذكر، ولا بعد في كون فرعون وجنوده أشد من عاد فَقالُوا ساحِرٌ أي هو يعنون موسى ﵇ ساحر فيما أظهر من المعجزات كَذَّابٌ في دعواه أنه رسول من رب العالمين فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا وبلغهم أمر الله تعالى غير مكترث بقولهم ساحر كذاب قالُوا غيظا وحنقا وعجزا عن المعارضة اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ أي أعيدوا عليهم ما كنتم تفعلونه بهم أولا كي تصدوهم عن مظاهرة موسى ﵇، فالأمر بالقتل والاستحياء وقع مرتين. المرة الأولى حين أخبرت الكهنة والمنجمون في قول فرعون بمولود من بني إسرائيل يسلبه ملكه، والمرة الثانية هذه، وضمير قالُوا لفرعون ومن معه.

Firavun ve yanındakilere gönderilme kıssasının zikredilmesinde ve meydana gelenlerin tafsilatında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve kendilerinden öncekilerin en çetini ve zamanca en yakını olan kimsenin âkıbetinin beyanı vardır; bu sebeple özellikle zikredilmiştir. Firavun ve ordularının Âd kavminden daha çetin olmasında bir uzaklık yoktur. { فَقالُوا ساحِرٌ } “Bunun üzerine dediler ki: Bu bir büyücüdür”; yani Mûsâ'yı aleyhisselâm kastederek 'o, ortaya koyduğu mucizelerde bir sihirbazdır', { كَذَّابٌ } “bir yalancıdır”; Âlemlerin Rabbi'nden bir elçi olduğu iddiasında [yalancıdır dediler]. { فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا } “Onlara katımızdan hakkı getirince”; ve onların 'sihirbaz, yalancı' sözlerine aldırış etmeksizin Allah Teâlâ'nın emrini kendilerine tebliğ edince, { قالُوا } “dediler ki”; öfkeden, hınçtan ve karşı koymaktan âciz kalarak: { اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ } “Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın”; yani Mûsâ'yı aleyhisselâm desteklemekten onları vazgeçirmek için başlangıçta kendilerine yaptığınız muameleyi onlara tekrar uygulayın. Dolayısıyla öldürme ve sağ bırakma emri iki defa vuku bulmuştur: Birincisi, bir görüşe göre kâhinler ve müneccimler Firavun'a İsrâiloğulları'ndan mülkünü elinden alacak bir çocuğun doğacağını haber verdikleri zamandır; ikincisi ise bu zamandır. { قالُوا } fiilinin zamiri Firavun ve beraberindekilere aittir.

وقيل: إن قارون لم يصدر منه هذه المقالة لكنهم غلبوا عليه وَما كَيْدُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ في ضياع من ضلت الدابة إذا ضاعت، والمراد أنه لا يفيدهم شيئا فالعاقبة للمتقين، واللام إما للعهد والإظهار في موقع الإضمار لذمهم بالكفر والإشعار بعلة الحكم أو للجنس والمذكورون داخلون فيه دخولا أوليا، والجملة اعتراض جيء به في تضاعيف ما حكي عنهم من الأباطيل للمسارعة إلى بيان بطلان ما أظهروه من الإبراق والإرعاد واضمحلاله بالمرة.

Kārûn'dan bu sözün sâdır olmadığı, fakat diğerlerine tağlîb edildiği de söylenmiştir. { وَما كَيْدُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin tuzağı ise ancak bir ziyan içindedir”; helak ve kayıp içindedir; nitekim binek kaybolduğunda bu kök kullanılır. Murad, bunun kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğidir; zira âkıbet muttakilerindir. Başındaki lâm ya ahd içindir ve zamir makamında açık ismin getirilmesi onları küfürle yermek ve hükmün illetini hissettirmek içindir; yahut cins içindir ve zikredilenler buna öncelikle dahildir. Cümle, ortaya koydukları tehdit ve gözdağının batıl olduğunu ve tamamen yok olup gittiğini süratle beyan etmek için onlardan hikâye edilen batıl sözlerin arasında getirilmiş bir itiraziyedir (ara cümledir).

وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى كان إذا هم بقتله كفّوه بقولهم: ليس بالذي تخافه وهو أقل من ذلك وأضعف وما هو إلا ساحر يقاومه ساحر مثله وأنك إذا قتلته أدخلت الشبهة على الناس واعتقدوا أنك عجزت عن مظاهرته بالحجة، والظاهر أنه لعنه الله تعالى استيقن أنه ﵇ نبي ولكن كان فيه خب وجربزة وكان قتالا سفاكا للدماء في أهون شيء فكيف لا يقتل من أحسن منه بأنه الذي يثل عرشه ويهدم ملكه ولكنه يخاف إن هم بقتله أن يعاجل بالهلاك فقوله: ذَرُونِي إلخ كان تمويها على قومه وإيهاما أنهم هم الذين يكفونه وما كان يكفه إلا ما في نفسه من هو الفزع ويرشد إلى ذلك قوله: وَلْيَدْعُ رَبَّهُ لأن ظاهره الاستهانة بموسى ﵇ بدعائه ربه سبحانه كما يقال: ادع ناصرك فإني منتقم منك، وباطنه أنه كان يرعد فرائصه من دعاء ربه فلهذا تكلم به أول ما تكلم وأظهر أنه لا يبالي بدعاء ربه وما هو إلا كمن قال: ذروني أفعل كذا وما كان فليكن وإلا فما لمن يدعى أنه ربهم إلا على أن يجعل لما يدعيه موسى ﵇ وزنا فيتفوه به تهكما أو حقيقة إِنِّي أَخافُ إن لم أقتله أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أن يغير حالكم الذي أنتم عليه من عبادتي وعبادة الأصنام وكان عليه اللعنة قد أمرهم بنحتها وأن تجعل شفعاء لهم عنده كما كان كفار مكة يقولون: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يونس: ١٨] ولهذا المعنى أضافوا الآلهة إليه في قولهم: وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ [الأعراف: ١٢٧] فهي إضافة تشريف واختصاص وهذا ما ذهب إليه بعض المفسرين، وقال ابن عطية: الدين السلطان ومنه قول زهير:

{ وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } “Firavun dedi ki: Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim”; ne zaman onu öldürmeye yeltense, kavmi: 'O senin korkacağın biri değildir, bundan daha önemsiz ve daha zayıftır; o sadece bir büyücüdür, onun dengi bir büyücü ona karşı koyabilir; eğer onu öldürürsen insanların kafasına şüphe sokarsın ve delille ona karşı koymaktan âciz kaldığını düşünürler' diyerek ona engel olurlardı. Zâhir olan şu ki, o melun onun aleyhisselâm bir peygamber olduğunu kesinlikle anlamıştı; ancak kendisinde hilekarlık ve kurnazlık vardı; üstelik en küçük bir şeyde bile adam öldüren, kan dökücü biriydi. Durum böyleyken tahtını sarsacağını ve mülkünü yıkacağını hissettiği kimseyi nasıl öldürmesin? Fakat onu öldürmeye kalkışırsa helakin çarçabuk gelivermesinden korkuyordu. Dolayısıyla onun: 'Bırakın beni...' sözü kavmine karşı bir yanıltma ve güya kendisini engelleyenlerin onlar olduğu vehmini verme çabasıydı; oysa kendisini engelleyen şey sadece kendi içindeki dehşet verici korkuydu. Yüce Allah'ın: { وَلْيَدْعُ رَبَّهُ } “O da Rabbine yalvarsın” buyruğu da buna işaret eder. Çünkü bunun zâhiri, intikam alacak kimsenin: 'Haydi yardımcını çağır, ben senden intikam alacağım' demesi gibi Mûsâ aleyhisselâm'ı ve Rabbine Sübhânehu yalvarmasını hafife almaktır; bâtını ise Rabbinin duası sebebiyle ödünün patlamasıdır. Bu sebeple ilk konuşmasında bunu dile getirmiş ve Rabbinin duasına aldırış etmiyormuş gibi görünmüştür. Bu durum, 'Bırakın beni şunu yapayım, ne olursa olsun' diyen kimse gibidir; aksi takdirde onların en yüce Rabbi olduğunu iddia eden bir kimse, Mûsâ'nın aleyhisselâm iddia ettiği şeye neden bir değer versin de alay yollu veya hakikaten bunu ağzına alsın? { إِنِّي أَخافُ } “Şüphesiz ben korkuyorum”; eğer onu öldürmezsem, { أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ } “dininizi değiştirmesinden”; benim ibadetimden ve putlara tapmaktan ibaret olan mevcut durumunuzu değiştirmesinden [korkuyorum]. O melun, kavmine putları yontmalarını ve kendi katında onlara şefaatçi kılınmalarını emretmişti; nitekim Mekke kâfirleri de: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus 18] diyorlardı. Bu sebeple: { وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ } “Seni ve ilahlarını terk etsin diye mi?” [A'râf 127] sözlerinde ilahları ona izafe etmişlerdir; bu izafet teşrif ve ihtisas izafetidir. Bazı müfessirlerin benimsediği görüş budur. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Din, sultan (otorite) demektir; Züheyr'in şu sözü de bundandır:

لئن حللت بحي من بني أسد ... في دين عمرو وحالت بيننا فدك

'Eğer Benî Esed'den bir kabileye indiysen... Amr'ın hâkimiyeti (dini) altındasın demektir ve aramızda Fedek engel olmuştur.'

أي إني أخاف أن يغير سلطانكم ويستذلكم أَوْ أَنْ يُظْهِرَ إن لم يقدر على تغيير دينكم بالكلية فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ وذلك بالتهارج الذي يذهب معه الأمن وتتعطل المزارع والمكاسب ويهلك الناس قتلا وضياعا فالفساد الذي عناه فساد دنياهم، فيكون حاصل المعنى على ما قرر أولا أني أخاف أن يفسد عليكم أمر دينكم بالتبديل أو يفسد عليكم أمر دنياكم بالتعطيل وهما أمران كل منهما مر، ونحو هذا يقال على المعنى الثاني للدين، وعن قتادة أن اللعين عنى بالفساد طاعة الله تعالى: وقرأ أهل المدينة وأبو عمرو و «وأن» الواو الواصلة.

Yani 'sultanınızı değiştirmesinden ve sizi zelil kılmasından korkuyorum' demektir. { أَوْ أَنْ يُظْهِرَ } “yahut ortaya çıkarmasından”; eğer dininizi tamamen değiştirmeye güç yetiremezse, { فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ } “yeryüzünde bozgunculuk”; bu da güvenliğin yok olacağı, tarım ve kazançların sekteye uğrayacağı, insanların katl ve ziyan ile helak olacağı kargaşa ile olur; zira kastettiği fesat dünyalarının fesadıdır. İlk açıklanan şekle göre mananın özeti şöyle olur: 'Dininizin işini değiştirmek suretiyle bozmasından yahut dünyanızın işini atalete uğratmak suretiyle bozmasından korkuyorum'; bu ikisi de birbirinden acı iki durumdur. Dinin ikinci manasına göre de buna benzer bir açıklama yapılır. Katâde'den rivayet edildiğine göre melun [Firavun] fesat ile Allah Teâlâ'ya itaati kastetmiştir. Medine ehli ve Ebû Amr 've en' şeklinde vâv-ı vâsıla ile okumuşlardır.

وقرأ الأعرج والأعمش وابن وثاب وعيسى وابن كثير وابن عامر والكوفيون غير حفص يُظْهِرَ بفتح الياء والهاء «الفساد» بالرفع. وقرأ مجاهد «يظّهّر» بتشديد الظاء والهاء «الفساد» بالرفع. وقرأ زيد بن علي «يظهر» بضم الياء وفتح الهاء مبنيا للمفعول «الفساد» بالرفع.

A'rec, A'meş, İbn Vessâb, Îsâ, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Hafs dışındaki Kûfeliler 'yuzhire' fiilini yâ ve he harflerinin fethasıyla, 'el-fesâdu' kelimesini ref ile okumuşlardır. Mücâhid, zâ ve he harflerinin teşdidiyle 'yuzzahhire' ve 'el-fesâdu' kelimesini ref ile okumuştur. Zeyd b. Ali ise meçhûl olarak yâ'nın dammesi ve he'nin fethasıyla 'yüzhera' ve 'el-fesâdu' kelimesini ref ile okumuştur.

وَقالَ مُوسى لما سمع بما أجراه اللعين من حديث قتله إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ قاله ﵇ مخاطبا به قومه على ما ذهب إليه غير واحد، وذلك أنه لما كان القول السابق من فرعون خطابا لقومه على سبيل الاستشارة وإجالة الرأي لا بمحضر منه ﵇ كان الظاهر أن موسى ﵇ أيضا خاطب قومه لا فرعون وحاضريه بذلك، ويؤيده قوله تعالى: وفي [الأعراف: ١٢٨] قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا في هذه القصة بعينها، وقوله تعالى هنا: وَرَبِّكُمْ فإن فرعون ومن معه لا يعتقدون ربوبيته تعالى واردة أنه تعالى كذلك في نفس الأمر لا يضر في كونه مؤيدا لأن التأييد مداره الظاهر، وصدر الكلام بأن تأكيدا وتنبيها على أن

{ وَقالَ مُوسى } “Mûsâ dedi ki”; o melunun kendisini öldürme sözünü işittiğinde: { إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ } “Şüphesiz ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım.” Pek çok âlimin benimsediğine göre o aleyhisselâm bunu kavmine hitap ederek söylemiştir. Çünkü Firavun'un önceki sözü, onun aleyhisselâm huzurunda olmayıp istişare ve fikir alışverişi kabilinden kavmine bir hitap olunca, zâhir olan Mûsâ'nın aleyhisselâm da Firavun ve meclistekilere değil, kendi kavmine hitap etmiş olmasıdır. Yüce Allah'ın bizzat bu kıssada geçen: { قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا } “Mûsâ kavmine: 'Yardım isteyin' dedi” [A'râf 128] buyruğu ile buradaki: { وَرَبِّكُمْ } “ve sizin Rabbiniz” buyruğu da bunu destekler; çünkü Firavun ve yanındakiler Allah Teâlâ'nın rubûbiyyetine inanmıyorlardı. Zât-ı Teâlâ'nın işin hakikatinde öyle olması, bu hitabın destekleyici delil olmasına engel teşkil etmez; çünkü desteklemenin dayanağı zâhirdir. Sözün tekit bildiren 'inne' ile başlaması,

السبب المؤكد في دفع الشر هو العياذ بالله تعالى، وخص اسم الرب لأن المطلوب هو الحفظ، والتربية وأضافه إليه وإليهم حثا لهم على موافقته في العياذ به سبحانه والتوجه التام بالروح إليه جل شأنه لما في تظاهر الأرواح من استجلاب الإجابة، وهذا هو الحكمة في مشروعية الجماعة في العبادات، ومِنْ كُلِّ على معنى من شر كل واردا بالتكبير الاستكبار عن الإذعان للحق وهو أقبح استكبار وأدله على دناءة ومهانة نفسه وعلى فرط ظلمه وعسفه، وضم إليه عدم الإيمان بيوم الجزاء ليكون أدل وأدل، فمن اجتمع فيه التكبر والتكذيب بالجزاء وقلة المبالاة بالعاقبة فقد استكمل أسباب القسوة والجراءة على الله تعالى وعباده ولم يترك عظيمة إلا ارتكبها، واختير المنزل دون منه سلوكا لطريق التعريض لأنه كلام وارد في عرضهم فلا يلبسون جلد النمر إذا عرض عليهم مع ما في ذلك من الدلالة على علة الاستعاذة ورعاية حتى تربية اللعين له ﵇ في الجملة. وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي «عت» بإدغام الذال المعجمة في التاء بعد قلبها تاء وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ قيل كان قبطيا ابن عم فرعون وكان يجري مجرى ولي العهد ومجرى صاحب الشرطة، وقيل: كان إسرائيليا، وقيل: كان غريبا ليس من الفئتين، ووصفه على هذين القولين بكونه من آل فرعون باعتبار دخوله في زمرتهم وإظهار أنه على دينهم وملتهم تقية وخوفا، ويقال نحو هذا في الإضافة في مؤمن آل فرعون الواقع في عدة أخبار، وقيل: مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ على القولين متعلق بقوله تعالى:

şerri defetmede kesin sebebin Allah Teâlâ'ya sığınmak olduğuna dikkat çekmek içindir. 'Rab' isminin tahsis edilmesi, talep edilen şeyin hıfzedilme ve terbiye edilme olmasındandır. O'nu kendisine ve onlara izafe etmesi, Sübhânehu'ya sığınma hususunda ve ruhun tam bir yönelişle O'nun şânı yüce Zât'ına teveccüh etmesinde kavmini kendisine muvafakat etmeye teşvik içindir; zira ruhların dayanışmasında icabeti celbetme gücü vardır. İbadetlerde cemaatin meşru kılınmasındaki hikmet de budur. { مِنْ كُلِّ } ifadesi 'her birinin şerrinden' manasındadır. Kibir ile hakka boyun eğmekten büyüklenmek kastedilmiştir ki bu, kibirlenmenin en çirkini olup nefsin alçaklığına ve bayağılığına, zulmünün ve taşkınlığının aşırılığına en çok delalet edenidir. Bunun yanına ceza gününe inanmamak da eklenmiştir ki delaleti daha da kuvvetli olsun. Kimde kibir, ceza gününü yalanlama ve âkıbete aldırış etmeme bir araya gelirse, o kimse katılık ve Allah Teâlâ ile kullarına karşı cüretkarlık sebeplerini tamamlamış olur ve işlemedik hiçbir büyük günah bırakmaz. 'Ondan' denilmeyip açık isim tercih edilerek tariz yoluna gidilmiştir; zira bu söz onların gıyabında söylenmiştir, böylece kendilerine arzedildiğinde hemen savunmaya geçmesinler; bununla birlikte sığınmanın illetine delalet etmekte ve o melunun kendisini aleyhisselâm terbiye etmiş olmasına da genel olarak riayet etmektedir. Ebû Amr, Hamza ve Kisâî, peltek zâl'i te'ye dönüştürdükten sonra te'ye idğam ederek 'uttü' şeklinde okumuşlardır. { وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun âlinden mümin bir adam dedi ki”; denildi ki: Bu zât Kıbtî olup Firavun'un amcasının oğluydu; veliaht ve emniyet amiri konumundaydı. Denildi ki: Bir İsrâilliydi. Denildi ki: İki gruptan da olmayan bir yabancıydı. Bu son iki görüşe göre 'Firavun âlinden' olarak nitelenmesi, onların zümresine girmesi ve takiyye ile korkudan onların dini ve milleti üzere olduğunu göstermesi itibariyledir. Pek çok haberde geçen 'Âl-i Firavun'un mümini' ifadesindeki izafet hakkında da buna benzer şeyler söylenir. Bu iki görüşe göre { مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } ifadesinin Yüce Allah'ın şu buyruğuna taalluk ettiği de söylenmiştir:

يَكْتُمُ إِيمانَهُ والتقديم للتخصيص أي رجل مؤمن يكتم إيمانه من آل فرعون دون موسى ﵇ ومن اتبعه، ولا بأس على هذا في الوقت على مؤمن. واعترض بأن كتم يتعدى بنفسه دون من فيقال: كتمت فلانا كذا دون كتمت من فلان قال الله تعالى: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً [النساء: ٤٢] وقال الشاعر:

{ يَكْتُمُ إِيمانَهُ } “imanını gizleyen” [ifadesine taalluk ettiği söylenmiştir]. Öne alma tahsis içindir; yani Firavun âlinden imanını gizleyen bir mümin adamdı, Mûsâ aleyhisselâm ve ona tâbi olanlar değil. Buna göre [kıraatte] "mü'min" kelimesi üzerinde vakıf yapılmasında bir sakınca yoktur. Buna, 'keteme' (gizledi) fiilinin 'min' edatı olmadan bizzat müteaddi olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş ve nitekim 'falan kimseden şunu gizledim' denirken 'ketemtü fulânen kezâ' denildiği, 'ketemtü min fulân' denilmediği söylenmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } [en-Nisâ: 42] “Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler”. Şair de şöyle demiştir:

كتمتك ليلا بالجمومين ساهرا ... وهمين هما مستكنا وظاهرا

"Cümûmeyn'de uykusuz geçirdiğim bir geceyi ve iki kaygıyı gizledim senden; biri saklı, biri aşikâr olan iki kaygıyı..."

أحاديث نفس تشتكي ما يريبها ... وورد هموم لن يجدن مصادرا

"Kendisini şüpheye düşüren şeyden şikâyet eden nefsin fısıltılarını ve çıkış yolu bulamayan kederlerin gelişini..."

وأراد على ما في البحر كتمتك أحاديث نفس وهمين، وفيه أنه صرح بعض اللغويين بتعديه بمن أيضا قال في المصباح كتم من باب قتل يتعدى إلى مفعولين ويجوز زيادة من في المفعول الأول فيقال: كتمت من زيد الحديث كما يقال: بعته الدار وبعتها منه. نعم تعلقه بذلك خلاف الظاهر بل الظاهر تعلقه بمحذوف وقع صفة ثانية لرجل، والظاهر على هذا كونه من آل فرعون حقيقة وفي كلامه المحكي عنه بعد ما هو ظاهر في ذلك واسمه قيل: شمعان بشين معجمة، وقيل: خربيل بخاء معجمة مكسورة وراء مهملة ساكنة، وقيل: حزبيل بحاء مهملة وزاي معجمة، وقيل: حبيب.

el-Bahr'da belirtildiğine göre [şair], 'Senden nefsin fısıltılarını ve iki kaygıyı gizledim' demek istemiştir. Fakat buna karşı, bazı dilbilimcilerin bu fiilin 'min' ile de müteaddi olduğunu açıkça belirttikleri söylenmiştir. el-Misbâh'ta şöyle denmektedir: 'Keteme', 'katele' babından olup iki mef'ûle müteaddidir ve birinci mef'ûle 'min' edatının ziyade edilmesi caizdir; nitekim 'bi'tuhu'd-dâra' ve 'bi'tuhâ minhu' (evi ona sattım) denildiği gibi 'ketemtü min Zeydin el-hadîse' (sözü Zeyd'den gizledim) de denir. Evet, bunun oraya taalluk etmesi zâhire aykırıdır; bilakis zâhir olan, 'raculün' kelimesinin ikinci sıfatı konumunda olan mahzûf bir kelimeye taalluk etmesidir. Buna göre zâhir olan, onun hakikatte Firavun âlinden olmasıdır. Nitekim kendisinden sonra nakledilen sözlerinde de buna açık delalet eden hususlar vardır. İsminin ise şın harfiyle Şem'ân olduğu söylenmiştir. Noktalı hı'nın kesresi ve noktasız râ'nın sükûnu ile Hırbîl olduğu da söylenmiştir. Noktasız ha ve noktalı zâ ile Hızbîl olduğu veya Habîb olduğu da söylenmiştir.

وقرأ عيسى وعبد الوارث وعبيد بن عقيل وحمزة بن القاسم عن أبي عمروة «رجل» بسكون الجيم وهي لغة تميم ونجد أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أي أتقصدون قتله فهو مجاز ذكر فيه المسبب وأريد السبب، وكون الإنكار لا يقتضي الوقوع لا يصححه من غير تجوز أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ أي لأن يقول ذلك وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ الشاهدة على صدقه من المعجزات، والاستدلالات الكثيرة وجمع المؤنث السالم وإن شاع أنه للقلة لكنه إذا دخلت عليه أل يفيد الكثرة بمعونة المقام. والجملة حالية من الفاعل أو المفعول، وهذا إنكار من ذلك الرجل عظيم وتبكيت لهم شديد كأنه قال: أترتكبون الفعلة الشنعاء التي هي قتل نفس محرمة وما لكم عليه في ارتكابها إلا كلمة الحق التي نطق بها وهي قوله: رَبِّيَ اللَّهُ مع أنه قد جاءكم بالبينات مِنْ رَبِّكُمْ أي من عند من نسب إليه الربوبية وهو ربكم لا ربه وحده، وهذا استدراج إلى الاعتراف وفي أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ- إلى- مِنْ رَبِّكُمْ نكتة جليلة وهي أن من يقول ربي الله أو فلان لا يقتضي أن يقابل بالقتل كما لا تقابلون بالقتل إذا قلتم: ربنا فرعون كيف وقد جعل ربه من هو ربكم فكان عليكم بأن تعزروه وتوقروه لا أن تخذلوه وتقتلوه، وجوز الزمخشري كون أَنْ يَقُولَ على تقدير مضاف أي

Îsâ, Abdülvâris, Ubeyd b. Ukayl ve Hamza b. el-Kâsım, Ebû Amr'dan rivayetle 'racul' kelimesini cîm'in sükûnu ile 'racl' şeklinde okumuşlardır ki bu, Temîm ve Necid lügatidir. { أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا } “Bir adamı öldürecek misiniz?”; yani onu öldürmeyi mi kastediyorsunuz? Bu, müsebbebin zikredilip sebebin kastedildiği bir mecazdır. İnkârın fiilin vuku bulmasını gerektirmemesi ise mecaz olmaksızın bunu sahih kılmaz. { أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ } “'Rabbim Allah'tır' dedi diye”; yani sırf bunu söylediği için mi? { وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Oysa o size apaçık delillerle gelmiştir”; doğruluğuna şahitlik eden mucizeler ve pek çok delille gelmiştir. Düzenli dişil çoğulun azlık bildirdiği yaygın olsa da, başına elif-lâm dahil olduğunda makamın yardımıyla çokluk ifade eder. Cümle, failden veya mef'ûlden hâldir. Bu, o adamdan gelen büyük bir inkâr ve onlara yönelik şiddetli bir azarlamadır; sanki şöyle demiştir: 'Haram bir canı öldürmek gibi çirkin bir fiili işlemeye mi kalkışıyorsunuz? Oysa onu işlemeniz için önünüzde, onun söylediği ve { رَبِّيَ اللَّهُ } 'Rabbim Allah'tır' sözünden ibaret olan hak kelimeden başka hiçbir gerekçeniz yoktur; üstelik o size { مِنْ رَبِّكُمْ } 'Rabbinizden' apaçık delillerle gelmiştir; yani kendisini rabliğe nispet ettiği ve sadece onun değil, sizin de Rabbiniz olan Zât katından!' Bu, onları itirafa çekmedir. { أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ } ifadesinden { مِنْ رَبِّكُمْ } ifadesine kadar olan kısımda yüce bir nüans vardır: 'Rabbim Allah'tır' veya 'falandır' diyen kimsenin öldürülmeyle karşılık görmesi gerekmez; nitekim siz 'Rabbimiz Firavun'dur' dediğinizde öldürülmüyorsunuz. Nasıl olur da o, sizin de Rabbiniz olan Zât'ı kendi Rabbi kılmışken [böyle yapılır]? Size düşen onu desteklemek ve saygı göstermekti; onu yalnız bırakıp öldürmek değil! Zemahşerî, { أَنْ يَقُولَ } ifadesinin muzâf takdiriyle olmasını caiz görmüştür; yani

وقت أن يقول فحذف الظرف فانتصب المضاف إليه على الظرفية لقيامه مقامه، والمعنى أتقتلونه ساعة سمعتم منه هذا القول من غير روية ولا فكر في أمره، ورده أبو حيان بأن القائم مقام الظرف لا يكون إلا المصدر الصريح كجئت صياح الديك أو ما كان بما الدوامية دون الغير الصريح كجئت أن صاح أو أن يصيح الديك، وفيه إن ابن جني كالزمخشري صرح بالجواز وكل إمام. ثم إن الرجل احتاط لنفسه خشية أن يعرف اللعين حقيقة أمره فيبطش به فتلطف به الاحتجاج فقال: وَإِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ لا يتخطاه وبال كذبه فيحتاج في دفعه إلى قتله وَإِنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ فلا أقل من أن يصيبكم بعض الذي يعدكم به أو يعدكموه، وفيه مبالغة في التحذير فإنه إذا حذرهم من إصابة البعض أفاد أنه مهلك مخوف فما بال الكل وإظهار للإنصاف وعدم التعصب ولذا قدم احتمال كونه كاذبا، وقيل: المراد يصبكم ما يعدكم من عذاب الدنيا وهو بعض مواعيده كأنه خوفهم بما هو أظهر احتمالا عندهم، وقيل:

'vakte en yekûle' (söylediği vakitte) takdirindedir. Zarf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçtiği için zarfiyet üzere mansub olmuştur. Mânâ şudur: 'Ondan bu sözü işittiğiniz anda, onun durumu hakkında etraflıca düşünüp taşınmaksızın onu hemen öldürecek misiniz?' Ebû Hayyân, zarfın yerine ancak sarih masdarın geçebileceğini -nitekim 'ci'tü sıyâha'd-dîk' (horoz ötüşünde geldim) veya devam bildiren 'mâ' ile olan yapıların gelebileceğini, 'ci'tü en sâha' veya 'en yasûha'd-dîk' gibi gayr-ı sarih masdarların gelemeyeceğini- belirterek buna karşı çıkmıştır. Fakat İbn Cinnî de Zemahşerî gibi bunun caiz olduğunu açıkça ifade etmiştir ve her ikisi de birer imamdır. Sonra o adam, melunun kendi hakiki durumunu anlayıp da kendisine kötülük yapmasından korkarak kendisini emniyete aldı ve hüccet getirmede nezaket göstererek şöyle dedi: { وَإِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ } “Eğer yalancı ise, yalanı kendisinedir”; yalanının vebali onu aşıp [başkasına] geçmez ki onu defetmek için öldürülmesine ihtiyaç duyulsun. { وَإِنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ } “Eğer doğru sözlü ise, sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir”; en azından sizi tehdit ettiği veya vaad ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir. Bunda sakındırmada mübalağa vardır; zira onları bir kısmının isabet etmesinden sakındırınca, bunun bile helak edici ve korkunç olduğunu ifade etmiş olur; nitekim tamamı nasıl olur! Ayrıca bu, insafı ve taassuptan uzaklığı göstermektedir; bundan dolayı yalancı olma ihtimalini öne almıştır. Denildi ki: Kastedilen, sizi tehdit ettiği dünya azabının isabet etmesidir ki bu, vaatlerinin sadece bir kısmıdır; sanki onları yanlarında ihtimali daha belirgin olan şeyle korkutmuştur. Denildi ki:

بعض بمعنى كل وانشدوا لذلك قول عمرو القطامي:

'Ba'z' (bazı), 'küll' (bütün/hepsi) anlamındadır ve buna delil olarak Amr el-Katâmî'nin şu beytini okumuşlardır:

قد يدرك المتأني بعض حاجته ... وقد يكون مع المستعجل الزلل

"Ağırbaşlı ve temkinli davranan kimse ihtiyacının bir kısmına [tamamına] erişebilir; acele edenin yanında ise sürçme ve hata bulunabilir."

وذهب الزجاج إلى أن بَعْضُ فيه على ظاهره، والمراد إلزام الحجة وإبانة فضل المتأني على المستعجل بما لا يقدر الخصم أن يدفعه فالبيت كالآية على الوجه الأول، وأنشدوا لمجيء بعض بمعنى كل قول الشاعر:

Zeccâc, buradaki { بَعْضُ } lafzının zâhirî anlamında olduğu görüşüne varmıştır. Kastedilen, hasmın defedemeyeceği bir tarzda delili kabul ettirmek ve temkinli davrananın acele edene üstünlüğünü açıklamaktır; dolayısıyla beyit, ilk veche göre ayet gibidir. 'Ba'z' kelimesinin 'küll' anlamında gelişine dair şairin şu sözünü de delil getirmişlerdir:

إن الأمور إذا الأحداث دبرها ... دون الشيوخ قرى في بعضها خللا

"İşleri tecrübeli yaşlılar yerine gençler idare ettiğinde, onların bazısında [hepsinde] kusur ve aksaklık görülür."

ولا يتعين فيه ذلك كما لا يخفى، وعن أبي عبيدة أنه فسر البعض بالكل أيضا وأنشد قول لبيد:

Gizli olmadığı üzere bunda bu mânâ zorunlu değildir. Ebû Ubeyde'den de 'ba'z' kelimesini 'küll' ile tefsir ettiği rivayet edilmiş ve Lebîd'in şu beytini okumuştur:

تراك أمكنة إذا لم أرضها ... أو يرتبط بعض النفوس حمامها

"Razı olmadığım mekânları terk ederim; meğerki bazı nefisleri ecelleri bağlayıp yakalamış olsun."

حمل البيت على معنى لا أزال أنتقل في البلاد إلى أن لا يبقى أحد أقصده من العباد، والمحققون على أن البعض فيه على ظاهره والمراد به نفسه، والمعنى لا أزال أترك ما لم أرضه من الأمكنة إلا أن أموت، وقال الزمخشري:

Beyti, 'Kullardan kastettiğim hiç kimse kalmayıncaya kadar beldelerde dolaşmaya devam ederim' mânâsına hamletmiştir. Muhakkik âlimlere göre ise buradaki 'ba'z' lafzı zâhirî mânâsındadır ve bununla bizzat kendi nefsi kastedilmiştir; mânâ şudur: 'Ölmedikçe razı olmadığım mekânları terk etmeye devam ederim.' Zemahşerî şöyle demiştir:

إن صحت الرواية عن أبي عبيدة في ذلك فقد حق فيه قول المازني في مسألة العلقي كان أجفى من أن يفقه ما أقول له، وفيه مبالغة في الرد إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ احتجاج آخر ذو وجهين. أحدهما أنه لو كان مسرفا كذابا لما هداه الله تعالى إلى البينات ولما عضده بتلك المعجزات. وثانيهما إن كان كذلك خذله الله تعالى وأهلكه فلا حاجة لكم إلى قتله، ولعله أراد به المعنى الأول وأوهمهم أنه أراد الثاني لتلين شكيمتهم وعرض لفرعون بأنه مسرف أي في القتل والفساد كذاب في ادعاء الربوبية لا يهديه الله تعالى سبيل الصواب ومنهاج النجاة، فالجملة مستأنفة متعلقة معنى بالشرطية الأولى أو بالثانية أو بهما يا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ غالبين عالين على بني إسرائيل فِي الْأَرْضِ أي في أرض مصر لا يقاومكم أحد في هذا الوقت فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ من أخذه وعذابه سبحانه إِنْ جاءَنا أي فلا تفسدوا أمركم ولا تتعرضوا لبأس الله تعالى بقتله فإنه إن جاءنا لم يمنعنا منه أحد، فالفاء في- فمن- إلخ فصيحة والاستفهام إنكاري، وإنما نسب ما يسرهم من الملك والظهور في الأرض إليهم خاصة ونظم نفسه في سلكهم فيما يسؤهم من مجيء بأس الله تعالى تطييبا لقلوبهم وإيذانا بأنه مناصح لهم ساع في تحصيل ما يجديهم ودفع ما يرديهم سعيه في حق نفسه ليتأثروا بنصحه.

"Eğer Ebû Ubeyde'den gelen bu rivayet sahihse, Mâzinî'nin Alkî meselesinde söylediği 'O, kendisine söylediğimi anlayamayacak kadar kaba/anlayışsız idi' sözü onun hakkında tam yerini bulmuştur." Bunda reddiye açısından mübalağa vardır. { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } “Şüphesiz Allah, haddi aşan ve çok yalan söyleyen kimseyi hidayete erdirmez” ifadesi, iki yönlü başka bir hüccettir: Birincisi; eğer o haddi aşan bir yalancı olsaydı, Allah Teâlâ onu apaçık delillere ulaştırmaz ve o mucizelerle desteklemezdi. İkincisi; eğer o böyle biriyse, Allah Teâlâ onu yardımsız bırakıp helak eder, dolayısıyla onu öldürmenize gerek kalmaz. Belki de o birinci mânâyı kastetti fakat onların sertliğini yumuşatmak için ikinci mânâyı kastediyormuş gibi gösterdi; ayrıca Firavun'a öldürmede ve fesatta haddi aşan, ilâhlık iddiasında yalancı olan, Allah Teâlâ'nın doğru yola ve kurtuluş çizgisine iletmeyeceği biri olduğuna dair tarizde bulundu. Cümle istînâfiyye olup mânâ yönünden birinci şart cümlesine veya ikinciye ya da her ikisine taalluk etmektedir. { يا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ } “Ey kavmim! Bugün mülk sizindir, galip kimselersiniz”; İsrâiloğullarına üstün ve hâkimsiniz; { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”; yani Mısır topraklarında, şu anda size karşı koyacak hiç kimse yoktur. { فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ } “Fakat Allah'ın azabı bize gelirse bizi kim kurtarır?”; O Sübhânehu'nun yakalamasından ve azabından; { إِنْ جاءَنا } “şayet bize gelirse”; yani onu öldürerek işinizi bozmayın ve Allah Teâlâ'nın azabına maruz kalmayın; zira şayet O'nun azabı bize gelirse bizi O'ndan hiç kimse koruyamaz. 'Fe-men'deki fâ harfi fasîhadır, istifham ise inkârîdir. Onları sevindiren mülk ve yeryüzündeki hâkimiyeti sadece onlara nispet edip, Allah Teâlâ'nın azabının gelmesi gibi onları üzecek hususta ise kendisini onların arasına katması; gönüllerini hoş tutmak ve kendisi için gösterdiği çaba gibi onlar için de fayda getirecek şeyleri elde etmeye ve felakete sürükleyecek şeyleri defetmeye çalışan samimi bir nasihatçi olduğunu bildirmek içindir ki nasihatinden etkilensinler.

قالَ فِرْعَوْنُ بعد ما سمع ذلك ما أُرِيكُمْ أي ما أشير عليكم إِلَّا ما أَرى إلا الذي أراه وأستصوبه من قتله يعني لا أستصوب إلا قتله وهو الذي تقولونه غير صواب وَما أَهْدِيكُمْ بهذا الرأي إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ طريق الصواب والصلاح أو ما أعلمكم إلا ما أعلم من الصواب ولا أدخر منه شيئا ولا أسر عنكم خلاف ما أظهر يعني

{ قالَ فِرْعَوْنُ } “Firavun dedi ki”; bunu işittikten sonra; { ما أُرِيكُمْ } “Size göstermem”; yani size işaret edip önermem; { إِلَّا ما أَرى } “kendi gördüğümden başkasını”; onun öldürülmesi hususunda doğru ve isabetli gördüğümden başkasını. Yani 'Ben ancak onun öldürülmesini doğru buluyorum, sizin söylediğiniz ise doğru değildir.' { وَما أَهْدِيكُمْ } “Ve sizi ulaştırmam”; bu görüşle; { إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ } “doğruluk yolundan başkasına”; doğruluk ve salah yolundan başkasına. Veya 'Ben size doğrudan bildiğimden başkasını öğretmiyorum; ondan hiçbir şeyi saklamıyorum ve açığa vurduğumun aksini sizden gizlemiyorum' demektir. Yani

أن لسانه وقلبه متواطئان على ما يقول، وقد كذب عدو الله فقد كان مستشعرا للخوف الشديد من جهة موسى ﵇ لكنه كان يتجلد ولولا استشعاره لم يستشر أحدا، وعن معاذ بن جبل والحسن أنهما قرءا «الرشّاد» بشد الشين على أنه فعال للمبالغة من رشد بالكسر كعلام من علم أو من رشد بالفتح كعباد من عبد.

onun dili ile kalbi söylediği şey üzerinde uyuşmaktadır. Allah'ın düşmanı yalan söylemiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm tarafından şiddetli bir korku hissetmekteydi ancak dayanıklı görünmeye çalışıyordu; eğer bu korkuyu hissetmeseydi hiç kimseye danışmazdı. Muâz b. Cebel ve Hasan'dan rivayet edildiğine göre onlar, 'alime'den 'allâm' gibi kesreli 'raşide'den veya 'abede'den 'abbâd' gibi fethalı 'raşede'den mübalağa bildiren fa''âl vezninde şın harfinin şeddesiyle 'er-Reşşâd' şeklinde okumuşlardır.

وقيل: هو من أرشد المزيد كجبار من أجبر، وتعقب بأن فعالا لم يجىء من المزيد إلا في عدة أحرف نحو جبار ودراك وقصار وسار ولا يحسن القياس على القليل مع أنه ثبت في بعضه كجبار سماع الثلاثي فلا يتعين كونه من المزيد فقد جاء جبره على كذا كأجبره وقصار كجبار عند بعض لا يتعين كونه من أقصر لمجيء قصر عن الشيء كأقصر عنه، وحكي عن الجوهري أن الإقصار كف مع قدرة والقصر كف مع عجز فلا يتم هذا عليه، وأما دراك وسآر فقد خرجا على حذف الزيادة تقديرا لا استعمالا كما قالوا: أبقل المكان فهو باقل وأورس الرمث فهو وارس، قال ابن جني: وعلى هذا خرج الرشاد فيكون من رشد بمعنى أرشد تقديرا لا استعمالا فإن المعنى على ذلك، ثم قال: فإن قيل إذا كان المعنى على أرشد فكيف أجزت أن يكون من رشد المكسور أو من رشد المفتوح؟ قيل: المعنى راجع إلى أنه مرشد لأنه إذا رشد أرشد لأن الإرشاد من الرشد فهو من باب الاكتفاء بذكر السبب عن المسبب انتهى، وقيل: أجيز ذلك لأن المبالغة في الرشد تكون بالإرشاد كما قرروا في قيوم وطهور.

Denildi ki: Bu, 'ecbere'den 'cebbâr' gibi mezîd olan 'erşede'den gelmedir. Buna, fa''âl vezninin mezîd fiilden ancak 'cebbâr', 'dirrâk', 'kussâr' ve 'se''âr' gibi birkaç kelimede geldiği, az olan üzerine kıyas yapmanın uygun olmadığı, bununla birlikte 'cebbâr' gibi bazılarında sülâsî fiilin işitilmesinin sabit olduğu, dolayısıyla mezîdden olmasının zorunlu olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir; nitekim 'ecberahû' gibi 'ceberahû alâ kezâ' da gelmiştir. Bazılarına göre 'kussâr' da 'cebbâr' gibidir; 'aksara anhû' gibi 'kasara ani'ş-şey'' de geldiğinden dolayı onun 'aksara'dan olması zorunlu değildir. Cevherî'den nakledildiğine göre 'el-iksâr' güç yetirmekle birlikte vazgeçmek, 'el-kasr' ise acziyet ile vazgeçmektir; dolayısıyla bu itiraz ona göre tamamlanmaz. 'Dirrâk' ve 'se''âr' ise kullanımda değil takdirde ziyadeliğin hazfedilmesi esasına göre açıklanmıştır; nitekim 'ebkala'l-mekânu fe-hüve bâkılun' ve 'evrasa'r-rimsü fe-hüve vârisün' demişlerdir. İbn Cinnî şöyle demiştir: 'er-Reşâd da bu esasa göre açıklanır; dolayısıyla kullanımda değil takdirde 'erşede' mânâsında olan 'reşede'den olur; zira mânâ buna göredir.' Sonra şöyle demiştir: 'Eğer 'Mânâ erşede üzerine kurulu olduğuna göre, kesreli reşide'den veya fethalı reşede'den olmasını nasıl caiz gördün?' denilirse, şöyle cevap verilir: Mânâ onun mürşid (irşad eden) olduğuna racidir; çünkü kişi doğru yolu bulunca irşad eder, zira irşad reşâddandır; dolayısıyla bu, sebebi zikredip müsebbebi kastetme kabilindendir.' [İbn Cinnî'nin sözü] bitti. Denildi ki: Bu, reşâdda mübalağanın irşad ile olmasından dolayı caiz görülmüştür; nitekim 'kayyûm' ve 'tahûr' kelimelerinde de böyle takrir etmişlerdir.

وقال بعض المحققين: إن رشد بمعنى اهتدى فالمعنى ما أهديكم إلا سبيل من اهتدى وعظم رشده فلا حاجة إلى ما سمعت، وإنما يحتاج إليه لو وجب كون المعنى ما أهديكم إلا سبيل من كثر إرشاده ومن أين وجب ذلك؟ وجوز كون فعال في هذه القراءة للنسبة كما قالوا: عواج لبياع العاج وبتات لبياع البت وهو كساء غليظ، وقيل: طيلسان من خز أو صوف، وأنكر بعضهم كون القراءة على صيغة فعال في كلام فرعون وإنما هي في قول الذي آمن يا قوم اتبعون أهدكم سبيل الرشاد، فإن معاذ بن جبل كان كما قال أبو الفضل الرازي وأبو حاتم يفسر سَبِيلَ الرَّشادِ على قراءته بسبيل الله تعالى وهو لا يتسنى في كلام فرعون كما لا يخفى، وستعلم إن شاء الله تعالى أن معاذا قرأ كذلك في قول المؤمن فلعل التفسير بسبيل الله ﷿ كان فيه دون كلام فرعون والله تعالى أعلم.

Bazı muhakkikler şöyle demiştir: 'Reşede', doğru yolu buldu mânâsındadır; dolayısıyla mânâ, 'Ben sizi ancak doğru yolu bulan ve rüşdü büyük olan kimsenin yoluna iletiyorum' demektir. Dolayısıyla işittiğin o açıklamalara gerek yoktur. Bu açıklamalara ancak mânânın 'Ben sizi ancak irşadı çok olan kimsenin yoluna iletiyorum' olması zorunlu kılındığında ihtiyaç duyulurdu; peki bu nereden zorunlu olsun? Bu kıraatteki fa''âl vezninin, fildişi satıcısına 'avvâc', kaba bir giysi olan -veya ipek ya da yünden bir taylasan olduğu söylenen- bett satıcısına 'bettât' dedikleri gibi nispet için olması da caiz görülmüştür. Bazıları bu kıraatin fa''âl vezninde Firavun'un sözünde olmasını inkâr etmiş, bunun ancak iman eden kimsenin { يا قوم اتبعون أهدكم سبيل الرشاد } sözünde olduğunu savunmuştur. Zira Ebü'l-Fadl er-Râzî ve Ebû Hâtim'in belirttiği gibi Muâz b. Cebel, kendi kıraatindeki { سَبِيلَ الرَّشادِ } ifadesini 'Allah Teâlâ'nın yolu' olarak tefsir ediyordu ki bu, gizli olmadığı üzere Firavun'un sözünde mümkün değildir. İnşâallâhu Teâlâ öğreneceksin ki Muâz, müminin sözünde de böyle okumuştur; dolayısıyla Allah azze ve celle'nin yolu şeklindeki tefsir, Firavun'un sözünde değil, belki de müminin sözünde vâkî olmuştur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقالَ الَّذِي آمَنَ الجمهور على أنه الرجل المؤمن الكاتم إيمانه القائل: أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ قوى الله تعالى نفسه وثبت قلبه فلم يهب فرعون ولم يعبأ به فأتى بنوع آخر من التهديد والتخويف فقال: يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ إلى آخره، وقالت فرقة: كلام ذلك المؤمن قد تم، والمراد بالذي آمن هنا هو موسى نفسه ﵇، واحتجت بقوة كلامه، وعلى الأول المعول أي قال ناصحا لقومه: يا قوم إني أخاف عليكم في تكذيب موسى ﵇ والتعرض له بالسوء أن يحل بكم مثل ما حل بالذين تحزبوا على أنبيائهم من الأمم الماضية، واليوم واحد الأيام بمعنى الوقائع وقد كثر استعمالها بذلك حتى صار حقيقة عرفية أو بمعناها المعروف لغة، والكلام عليه على حذف مضاف أي مثل حادث يوم الأحزاب.

{ وَقالَ الَّذِي آمَنَ } “İman eden kimse dedi ki”; cumhura göre o, imanını gizleyen ve { أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ } “'Rabbim Allah'tır' dedi diye bir adamı öldürecek misiniz?” diyen mümin adamdır. Allah Teâlâ onun nefsini güçlendirip kalbini sebatkâr kıldı, böylece Firavun'dan korkmadı ve ona aldırış etmedi; sonra başka bir tür tehdit ve korkutma getirerek şöyle dedi: { يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } “Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza o toplulukların günü gibi bir günden korkuyorum” [ayetinin] sonuna kadar. Bir grup ise şöyle demiştir: O müminin sözü tamamlanmıştır; buradaki 'iman eden kimse' ile kastedilen bizzat Mûsâ aleyhisselâm'dır. Bu görüştekiler sözün kuvvetli oluşunu delil getirmişlerdir. İtimat edilen ise birinci görüştür; yani kavmine nasihat ederek şöyle demiştir: 'Ey kavmim! Mûsâ aleyhisselâm'ı yalanlamanız ve ona kötülükle sataşmanız sebebiyle, geçmiş ümmetlerden peygamberlerine karşı birleşip fırkalar oluşturan kimselerin başına gelenin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesinden korkuyorum.' 'el-Yevm' (gün) kelimesi, 'vak'alar' mânâsındaki 'eyyâm'ın tekilidir ve bu mânâda kullanımı o kadar çoğalmıştır ki örfî hakikat haline gelmiştir veya lügatteki bilinen mânâsındadır. Bu takdirde ifade mahzûf bir muzâf üzeredir; yani 'o toplulukların gününün hadisesi gibi' demektir.

وأيا ما كان فالظاهر جمع اليوم لكن جمع الأحزاب المضاف هو إليه مع التفسير بما بعد أغنى عن جمعه، والمعنى عليه ورجح الأفراد بالخفة والاختصار، وقال الزجاج: المراد يوم حزب حزب بمعنى أن جمع حزب مراد به شمول أفراده على طريق البدل وهو تأويل في الثاني وما تقدم أظهر.

Hangisi olursa olsun, zâhir olan 'yevm' kelimesinin çoğul gelmesidir; ancak muzâfun ileyh olan 'el-ahzâb'ın çoğul olması ve sonrasındaki açıklama, onun çoğul getirilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. Mânâ da buna göredir ve hafiflik ile ihtisar sebebiyle tekil oluşu tercih edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Kastedilen 'her bir hizbin günü'dür; yani 'hizb' kelimesinin çoğulu ile bedel yoluyla fertlerinin tamamı kastedilmiştir. Bu ikinci ihtimalde bir tevil vardır; önceden geçen açıklama ise daha zâhirdir.

مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ أي مثل جزاء دأبهم أي عادتهم الدائمة من الكفر وإيذاء الرسل، وقدر المضاف لأن المخوف في الحقيقة جزاء العمل لا هو، وجاء هذا من نصب مِثْلَ الثاني على أنه عطف بيان لمثل الأول لأن آخر ما تناولته الإضافة قوم نوح، ولو قلت: أهلك الله الأحزاب قوم نوح وعاد وثمود لم يكن إلا عطف بيان

{ مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ } “Nuh kavminin, Âd'ın ve Semûd'un durumu gibi”; yani onların inkâr ve elçilere eziyet etme şeklindeki sürekli âdetlerinin cezası gibi. Muzâf takdir edilmiştir; çünkü hakikatte korkulan şey amelin kendisi değil, onun cezasıdır. Bu takdir, ikinci { مِثْلَ } kelimesinin birinci 'misl' kelimesine atf-ı beyân olarak mansub kılınmasından kaynaklanmaktadır; çünkü izafetin kapsadığı son kısım Nûh kavmidir. Şayet 'Ehlekallâhu'l-ahzâbe kavme Nûhin ve Âdin ve Semûd' (Allah o toplulukları, Nûh kavmini, Âd'ı ve Semûd'u helak etti) desen, bu ancak atf-ı beyân olurdu;

لإضافة قوم إلى أعلام فسرى ذلك الحكم إلى أول ما تناولته الإضافة.

çünkü 'kavm' kelimesinin özel isimlere izafe edilmesi sebebiyle bu hüküm, izafetin kapsadığı ilk kısma da sirayet etmiştir.

وقال ابن عطية: هو بدل من مِثْلَ الأول، والاحتياج إلى تقدير المضاف على حاله وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ كقوم لوط وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ أي فما فعل سبحانه بهؤلاء الأحزاب لم يكن ظلما بل كان عدلا وقسطا لأنه ﷿ أرسل إليهم رسلهم بالبينات فكذبوهم وتحزبوا عليهم فاقتضى ذلك إهلاكهم، وهذا أبلغ من قوله تعالى:

İbn Atiyye şöyle demiştir: O, birinci { مِثْلَ } kelimesinden bedeldir ve muzâf takdir etme ihtiyacı aynen geçerlidir. { وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “ve onlardan sonrakilerin”; Lût kavmi gibi. { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } “Allah kullar için hiçbir zulüm istemez”; yani Sübhânehu'nun bu topluluklara yaptığı şey bir zulüm değil, bilakis adalet ve haktı; çünkü O azze ve celle onlara elçilerini apaçık delillerle göndermiş, onlar ise elçileri yalanlayıp onlara karşı birleşmişlerdi; bu da onların helak edilmesini gerektirmiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğundan daha beliğdir:

وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] من حيث جعل المنفي فيه إرادة الظلم لأن من كان عن إرادة الظلم بعيدا كان عن الظلم نفسه أبعد، وحيث نكر الظلم كأنه نفي أن يريد ظلما ما لعباده، ويجوز الزمخشري أن يكون معناه كمعنى قوله تعالى: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزمر: ٧] أي لا يريد سبحانه لهم أن يظلموا يعني أنه ﷿ دمرهم لأنهم كانوا ظالمين، ولا يخفى أن هذا المعنى مرجوح لفظا ومعنى، ثم لا حجة فيه للمعتزلة لثبوت الفرق بين أراده منه وأراده له فلو سلم أنه سبحانه لا يريد لهم أن يظلموا لم يلزم أن لا يريده منهم والممتنع عند أهل السنة هو هذا فلا احتياج إلى صرف الآية عن الظاهر عندهم أيضا.

{ وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] “Rabbin kullara asla zulmedici değildir”; zira burada nefyedilen şey zulüm iradesi kılınmıştır; çünkü zulüm iradesinden uzak olan kimse, zulmün bizzat kendisinden çok daha uzaktır. Zulüm kelimesi nekra kılındığı için sanki kulları için herhangi bir zulüm dilemesi nefyedilmiştir. Zemahşerî, bunun mânâsının Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun mânâsı gibi olmasını caiz görmüştür: { وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } [ez-Zümer: 7] “Kulları için inkâra razı olmaz”; yani Sübhânehu onların zulmetmelerini istemez; demek ki O azze ve celle onları zâlim oldukları için helak etmiştir. Gizli değildir ki bu mânâ lafız ve mânâ bakımından mercuhtur. Ayrıca bunda Mutezile için hiçbir delil yoktur; zira O'nun o fiili kuldan irade etmesi ile kul için irade etmesi arasındaki fark sabittir. Sübhânehu'nun onlar için zulmetmeyi irade etmediği kabul edilse bile, bunu onlardan irade etmediği sonucu çıkmaz; Ehl-i Sünnet katında imkânsız olan ise budur. Dolayısıyla onlara göre de ayeti zâhirinden saptırmaya gerek yoktur.

وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ خوفهم بالعذاب الأخروي بعد تخويفهم بالعذاب الدنيوي، والتناد مصدر تنادى القوم أي نادى بعضهم بعضا، ويوم التناد يوم القيامة سمي بذلك لأنه ينادي فيه بعضهم بعضا للاستغاثة أو يتصايحون فيه بالويل والثبور أو لتنادي أهل الجنة وأهل النار كما حكي في سورة الأعراف أو لأن الخلق ينادون إلى المحشر أو لنداء المؤمن هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ [الحاقة: ١٩] والكافر لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ [الحاقة: ٢٥] .

{ وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ } “Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza o feryatlaşma gününden korkuyorum”; onları dünya azabıyla korkuttuktan sonra ahiret azabıyla korkutmuştur. 'et-Tenâd', insanların birbirine seslenmesi mânâsındaki 'tenâdâ el-kavmu' fiilinin masdarıdır. 'Yevmü't-Tenâd' kıyamet günüdür; bu şekilde isimlendirilmesi, o günde insanların yardım istemek için birbirine seslenmelerinden veya feryat edip dövünmelerinden yahut A'râf Suresi'nde anlatıldığı gibi cennet ehli ile cehennem ehline seslenilmesinden ya da mahlûkatın mahşere çağrılmasından yahut müminin { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } [el-Hâkka: 19] “Alın, kitabımı okuyun!” ve kâfirin { لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ } [el-Hâkka: 25] “Keşke bana kitabım verilmeseydi!” diye seslenmesindendir.

وعن ابن عباس أن هذا التنادي هو التنادي الذي يكون بين الناس عند النفخ في الصور ونفخة الفزع في الدنيا وأنهم يفرون على وجوههم للفزع الذي نالهم وينادي بعضهم بعضا، وروي هذا عن أبي هريرة عن النبي ﷺ

İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bu feryatlaşma, Sûr'a üflendiğinde ve dünyadaki dehşet üflemesinde insanlar arasında meydana gelecek seslenmedir; insanlar başlarına gelen dehşetten dolayı yüzüstü kaçışacak ve birbirlerine sesleneceklerdir. Bu, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir.

، وقال ابن عطية: يحتمل أن يراد التذكير بكل نداء في القيامة فيه مشقة على الكفار والعصاة.

İbn Atiyye şöyle demiştir: Kâfirler ve günahkârlar için sıkıntı içeren kıyametteki her bir nidanın hatırlatılmasının kastedilmiş olması muhtemeldir.

وقرأت فرقة «التناد» بسكون الدال في الوصل اجراء له مجرى الوقف. وقرأ ابن عباس والضحاك وأبو صالح والكلبي والزعفراني وابن مقسم «التنادّ» بتشديد الدال من ند البعير إذا هرب أي يوم الهرب والفرار لقوله تعالى: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ [عبس: ٣٤] الآية،

Bir grup, vasıl (geçiş) halinde vakıf muamelesi yaparak dâl harfinin sükûnu ile 'et-Tenâd' şeklinde okumuştur. İbn Abbas, Dahhâk, Ebû Sâlih, Kelbî, Za'ferânî ve İbn Miksem ise devenin kaçması mânâsındaki 'nedde el-ba'îr'den hareketle dâl'ın şeddesiyle 'et-Tenâdd' şeklinde okumuşlardır ki kaçma ve firar günü demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ } [Abese: 34] “Kişinin kardeşinden kaçacağı gün”.

وفي الحديث أن الناس جولة يوم القيامة يندون يظنون أنهم يجدون مهربا.

Hadiste şöyle buyrulmuştur: Kıyamet gününde insanların bir kaçışması olur; bir sığınak bulacaklarını zannederek kaçışırlar.

وقيل: المراد به يوم الاجتماع من ندا إذا اجتمع ومنه النادي يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ بدل من يوم التناد أي يوم تولون عن الموقف منصرفين عنه إلى النار، وقيل: فارين من النار، فقد روي أنهم إذا سمعوا زفير النار هربوا فلا يأتون قطرا من الأقطار إلا وجدوا ملائكة صفوفا فلا ينفعهم الهرب، ورجح هذا القول بأنه أتم فائدة وأظهر ارتباطا بقوله تعالى:

Denildi ki: Toplanmak mânâsındaki 'nedâ' fiilinden toplanma günü demektir ki 'en-nâdî' (meclis/toplanma yeri) kelimesi de bundandır. { يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ } “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün” ifadesi, feryatlaşma gününden bedeldir; yani duruşma yerinden yüz çevirip ateşe doğru gideceğiniz gün demektir. Denildi ki: Ateşten kaçacağınız gün demektir; nitekim rivayet edildiğine göre onlar ateşin uğultusunu işittiklerinde kaçarlar, hangi tarafa gitseler saflar halinde melekleri bulurlar, dolayısıyla kaçışları kendilerine fayda vermez. Bu görüş, faydasının daha tam ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile irtibatının daha belirgin olması sebebiyle tercih edilmiştir:

ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ أي يعصمكم في فراركم حتى لا تعذبوا في النار قاله السدي، وقال قتادة: أي ما لكم في الانطلاق إلى النار من مانع يمنعكم منها أو ناصر، وهذا ما يقال على المعنى الأول- ليوم تولون مدبرين- وأيا ما كان فالجملة حال أخرى من ضمير تُوَلُّونَ.

{ ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ } “Sizi Allah'tan koruyacak hiçbir kimse yoktur”; yani kaçışınız esnasında ateşte azap görmemeniz için sizi koruyacak kimse yoktur; bunu Süddî söylemiştir. Katâde ise şöyle demiştir: 'Yani ateşe sevk edilirken sizi ondan alıkoyacak bir engelleyici veya bir yardımcı yoktur.' Bu, { يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ } ifadesinin birinci mânâsına göre söylenen şeydir. Hangisi olursa olsun, cümle { تُوَلُّونَ } fiilindeki zamirden ikinci bir hâldir.

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ يهديه إلى طريق النجاة أصلا، وكأن الرجل يئس من قبولهم نصحه فقال ذلك ثم وبخهم على تكذيب الرسل السالفين فقال: وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ بن يعقوب ﵉ مِنْ قَبْلُ أي من قبل موسى بِالْبَيِّناتِ الأمور الظاهرة الدالة على صدقه فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ من الدين حَتَّى إِذا هَلَكَ بالموت قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا غاية لقوله. فَما زِلْتُمْ وأرادوا بقولهم لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا تكذيب رسالته ورسالة غيره أي لا رسول فيبعث فهم بعد الشك بتوا بهذا التكذيب فيكون ذلك ترقيا.

{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur”; onu asla kurtuluş yoluna iletecek kimse bulunmaz. Sanki o adam onların nasihatini kabul etmesinden ümit kesmiş de bunu söylemiştir; ardından geçmiş elçileri yalanlamalarından ötürü onları kınayarak şöyle demiştir: { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ } “Andolsun ki Yûsuf size gelmişti”; Ya'kûb'un oğlu [Yûsuf] aleyhimesselâm; { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; yani Mûsâ'dan önce; { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle”; doğruluğuna delalet eden açık delillerle; { فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ } “Fakat onun size getirdiği şeyler hakkında şüphe edip durmuştunuz”; [getirdiği] dinden [şüphe etmiştiniz]; { حَتَّى إِذا هَلَكَ } “Nihayet o vefat edince”; ölümle [vefat edince]; { قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } “'Allah ondan sonra asla bir elçi göndermez' demiştiniz”. Bu, { فَما زِلْتُمْ } sözünün gayesidir (son sınırıdır). { لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } sözleriyle hem onun elçiliğini hem de başkasının elçiliğini yalanlamayı kastettiler; yani 'Hiçbir elçi yoktur ki gönderilsin' dediler. Böylece onlar şüpheden sonra bu kesin yalanlamaya vardılar ki bu da [inkârda] bir ilerleme/artıştır.

ويجوز أن يكون الشك في رسالته على حاله وبتهم إنما هو بتكذيب رسالة غيره من بعده، وقيل: يحتمل أن يكونوا أظهروا الشك في حياته حسدا وعنادا فلما مات ﵇ أقروا بها وأنكروا أن يبعث الله تعالى من بعده رسولا وهو خلاف الظاهر، ومجيء يوسف بن يعقوب ﵉ المخاطبين بالبينات قيل: من باب نسبة أحوال الآباء إلى الأولاد وكذلك نسبة الأفعال الباقية إليهم، وجوز كون بعض الذين جاءهم يوسف ﵇ حقيقة حيا ففي بعض التواريخ أن وفاة يوسف ﵇ قبل مولد موسى ﵇ بأربع وستين سنة فيكون من نسبة حال البعض إلى الكل، واستظهر في البحر أن فرعون يوسف ﵇ هو فرعون موسى ﵇، وذكر عن أشهب عن مالك أنه بلغه أنه عمر أربعمائة وأربعين سنة، والذي ذكره أغلب المؤرخين أن فرعون موسى اسمه الريان وفرعون يوسف اسمه الوليد.

Onun elçiliği hakkındaki şüphenin aynen devam etmesi ve kesin yargılarının ancak ondan sonra başkasının elçiliğini yalanlamakla ilgili olması da caizdir. Denildi ki: Hayatında iken haset ve inat sebebiyle şüphe izhar etmiş olmaları, vefat edince aleyhisselâm onun peygamberliğini ikrar edip Allah Teâlâ'nın ondan sonra bir elçi göndereceğini inkâr etmiş olmaları da muhtemeldir; fakat bu zâhire aykırıdır. Ya'kûb oğlu Yûsuf'un aleyhimesselâm muhataplara apaçık delillerle gelmesi, babaların hallerinin çocuklara nispet edilmesi kabilindendir denilmiştir; nitekim geriye kalan fiillerin onlara nispet edilmesi de böyledir. Yûsuf aleyhisselâm'ın kendilerine geldiği kimselerden bazılarının hakikaten hayatta olması da caiz görülmüştür; zira bazı tarih kitaplarında Yûsuf aleyhisselâm'ın vefatının Mûsâ aleyhisselâm'ın doğumundan altmış dört yıl önce olduğu belirtilmektedir; dolayısıyla bu, bazısının halinin bütüne nispet edilmesi kabilinden olur. el-Bahr'da, Yûsuf aleyhisselâm'ın Firavun'unun Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'u olduğu zâhir görülmüş ve Eşheb'den, Mâlik'e onun dört yüz kırk yıl yaşadığının ulaştığı rivayet edilmiştir. Tarihçilerin çoğunun belirttiğine göre ise Mûsâ'nın Firavun'unun adı Reyyân, Yûsuf'un Firavun'unun adı ise Velîd'dir.

وذكر القرطبي أن فرعون الأول من العمالقة وهذا قبطي، وفرعون يوسف ﵇ مات في زمنه، واختار القول بتغايرهما، وأمر المجيء وما معه من الأفعال على ما سمعت، وقيل: المراد بيوسف المذكور هو يوسف بن إبراهيم بن يوسف الصديق أرسله الله تعالى نبيا فأقام فيهم عشرين سنة وكان من أمرهم ما قص الله ﷿. ومن الغريب جدا ما حكاه النقاش والماوردي أن يوسف المذكور في هذه السورة من الجن بعثه الله تعالى رسولا إليهم، نقله الجلال السيوطي في الإتقان ولا يقبله من له أدنى إتقان. نعم القول بأن للجن نبيا منهم اسمه يوسف أيضا مما عسى أن يقبل كما لا يخفى.

Kurtubî, birinci Firavun'un Amâlika'dan, bu Firavun'un ise Kıbtî olduğunu ve Yûsuf aleyhisselâm'ın Firavun'unun onun zamanında öldüğünü zikretmiş ve ikisinin farklı şahıslar olduğu görüşünü tercih etmiştir. Gelme meselesi ve beraberindeki fiiller ise işittiğin şekildedir. Denildi ki: Zikredilen Yûsuf ile kastedilen, Yûsuf es-Sıddîk'ın oğlu İbrâhim'in oğlu Yûsuf'tur; Allah Teâlâ onu peygamber olarak göndermiş, o da aralarında yirmi yıl kalmış ve durumları Allah azze ve celle'nin anlattığı gibi olmuştur. Nakkâş ve Mâverdî'nin naklettiği şu görüş ise son derece gariptir: Bu surede zikredilen Yûsuf cinlerdendir ve Allah Teâlâ onu cinlere peygamber olarak göndermiştir. Bunu Celâl es-Süyûtî el-İtkân'da nakletmiştir; ancak en ufak bir ilmi vukufiyeti olan kimse bunu kabul etmez. Evet, cinlerin de kendi içlerinden Yûsuf adında bir peygamberi olduğu sözü, gizli olmadığı üzere belki kabul edilebilir türdendir.

وقرىء «ألن يبعث» بإدخال همزة الاستفهام على حرف النفي كأن بعضهم يقرر بعضا على نفي البعثة.

Nefiy harfinin başına istifham hemzesi getirilerek 'e-len yeb'ase' şeklinde de okunmuştur; sanki birbirlerine peygamber gönderilmeyeceğini ikrar ettirmektedirler.

كَذلِكَ أي مثل ذلك الإضلال الفظيع يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ في العصيان مُرْتابٌ في دينه شاك فيما تشهد به البينات لغلبة الوهم والانهماك في التقليد الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ من الموصول الأول- أعني من- أو بيان أو صفة له باعتبار معناه كأنه قيل: كل مسرف مرتاب أو المسرفين المرتابين، وجوز نصبه بأعني مقدرا، وقوله تعالى شأنه: بِغَيْرِ سُلْطانٍ على الأوجه المذكورة متعلق- بيجادلون- وقوله سبحانه: أَتاهُمْ صفة سُلْطانٍ والمراد بإتيانه إتيانه من جهته ﷾ إما على أيدي الرسل ﵈ فيكون ذاك إشارة إلى الدليل النقلي، وإما بطريق الإفاضة على عقولهم فيكون ذاك إشارة إلى الدليل العقلي، وقد يعمم فيكون المعنى يجادلون بغير حجة صالحة للتمسك بها أصلا لا عقلية ولا نقلية.

{ كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani o korkunç saptırma gibi; { يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ } “Allah haddi aşan kimseyi saptırır”; isyanda haddi aşan; { مُرْتابٌ } “şüpheci”; vehmin galebe çalması ve taklide dalma sebebiyle dininde şüphe eden, delillerin şahitlik ettiği hususlarda tereddüt yaşayan kimseyi. { الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenler” ifadesi, birinci ism-i mevsûlden -yani 'men'den- [bedeldir] veya mânâsı itibariyle onun bir beyânı ya da sıfatıdır; sanki 'her haddi aşan şüpheci' veya 'haddi aşan şüpheciler' denilmiştir. Takdir edilen 'a'nî' (kastediyorum) fiiliyle mansub olması da caiz görülmüştür. Şânı yüce Allah'ın { بِغَيْرِ سُلْطانٍ } “hiçbir delil olmaksızın” buyruğu, zikredilen vecihlere göre 'yucâdilûne' fiiline taalluk etmektedir. Sübhânehu'nun { أَتاهُمْ } “kendilerine gelen” buyruğu ise 'sultân' kelimesinin sıfatıdır. Delilin gelmesiyle kastedilen, O'nun azze ve celle katından gelmesidir; ya peygamberlerin aleyhimesselâm elleriyle gelmiştir ki bu naklî delile işarettir, ya da akıllarına feyiz yoluyla verilmiştir ki bu aklî delile işarettir. Genelleştirilmesi de mümkündür; bu durumda mânâ: 'Ne aklî ne de naklî, tutunmaya elverişli hiçbir delil olmaksızın mücadele ederler' şeklinde olur.

وقوله سبحانه: كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا تقرير لما أشعر به الكلام من ذمهم وفيه ضرب من التعجب والاستعظام، وفاعل كَبُرَ ضمير راجع إلى الجدال الدال عليه يُجادِلُونَ على نحو من كذب كان شرا له أي كبر الجدال في آيات الله بغير حجة مقتا عند الله إلخ، أو إلى الموصول الأول وأفرد رعاية للفظه، واعترض عليه بأنه حمل على اللفظ من بعد الحمل على المعنى، وأهل العربية يجتنبونه.

Sübhânehu'nun { كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا } “[Bu durum] Allah katında da iman edenler katında da büyük bir gazaba sebep olmuştur” buyruğu, sözün onların yerilmesine dair hissettirdiği mânânın pekiştirilmesidir ve bunda bir nevi taaccüb ve büyütme vardır. 'Kebura' fiilinin faili, 'men kezebe kâne şerran lehû' (kim yalan söylerse bu onun için kötü olur) ifadesinde olduğu gibi, { يُجادِلُونَ } fiilinin delalet ettiği cidal (mücadele) masdarına raci olan bir zamirdir; yani 'Allah'ın ayetleri hakkında delilsiz mücadele etmek Allah katında büyük bir gazap olmuştur...' demektir. Veya fail birinci ism-i mevsûle racidir ve lafzına riayetle tekil getirilmiştir. Buna ise mânâya hamledildikten sonra lafza hamledildiği ve Arap dili ehlinin bundan sakındığı belirtilerek itiraz edilmiştir.

وقال صاحب الكشف: هذا شيء نقله ابن الحاجب ولم يساعده غيره وهو غير مسلم أي كبر المسرف المرتاب المجادل في آيات الله بغير حجة مقتا أي كبر مقته وعظم عند الله تعالى وعند المؤمنين كَذلِكَ أي مثل ذلك الطبع الفظيع يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ فيصدر عنه أمثال ما ذكر من الإسراف والارتياب والمجادلة بغير حق وجوز أن يكون الَّذِينَ مبتدأ وجملة كَبُرَ خبره لكن على حذف مضاف هو المخبر عنه حقيقة أي جدال الذين يجادلون كبر مقتا، وأن يكون الَّذِينَ مبتدأ على حذف المضاف وبِغَيْرِ سُلْطانٍ خبر المضاف المقدر أي جدال الذين يجادلون في آيات الله تعالى كائن بغير سلطان، وظاهر كلام البعض أن الَّذِينَ

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, İbnü'l-Hâcib'in naklettiği ve başkasının ona katılmadığı bir husustur ve kabul edilmiş değildir. Yani 'Allah'ın ayetleri hakkında delilsiz mücadele eden o haddi aşan şüphecinin gazabı büyüdü; Allah Teâlâ katında ve müminler katında gazabı pek büyük oldu.' { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani o korkunç mühürleme gibi; { يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّrٍ جَبَّارٍ } “Allah her kibirli zorbanın kalbini mühürler”; böylece ondan haddi aşma, şüphe duyma ve haksız yere mücadele etme gibi zikredilen şeylerin benzerleri sâdır olur. { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, { كَبُرَ } cümlesinin ise onun haberi olması da caiz görülmüştür; ancak hakikatte kendisinden haber verilen mahzûf bir muzâf takdiriyle olur; yani 'mücadele edenlerin mücadelesi gazap bakımından büyüdü' demektir. Yine { الَّذِينَ } kelimesinin mahzûf muzâfla mübteda, { بِغَيْرِ سُلْطانٍ } ifadesinin ise takdir edilen muzâfın haberi olması da caizdir; yani 'Allah Teâlâ'nın ayetleri hakkında mücadele edenlerin mücadelesi bir delil olmaksızındır' demektir. Bazılarının sözünün zâhiri ise { الَّذِينَ } kelimesinin

مبتدأ من غير حذف مضاف وبِغَيْرِ سُلْطانٍ خبره، وفيه الأخبار عن الذات والجثة بالظرف وفاعل كَبُرَ كذلك على مذهب من يرى اسمية الكاف كالأخفش أي كبر مقتا مثل ذلك الجدال فيكون قوله تعالى: يَطْبَعُ إلخ استئنافا للدلالة على الموجب لجدالهم، ولا يخفى ما في ذلك من العدول عن الظاهر، وفي البحر الأولى في إعراب هذا الكلام أن يكون الَّذِينَ مبتدأ وخبره كَبُرَ والفاعل ضمير المصدر المفهوم من يُجادِلُونَ أي الذين يجادلون كبر جدالهم مقتا فتأمل.

muzâf hazfedilmeksizin mübteda, { بِغَيْرِ سُلْطانٍ } ifadesinin ise onun haberi olduğu yönündedir; fakat bunda zat ve cisimden zarf ile haber verme durumu vardır. Ahfeş gibi kâf harfini isim kabul edenlerin mezhebine göre 'kebura' fiilinin faili 'kezâlike'dir; yani 'böyle bir mücadele gazap bakımından büyüdü' demektir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın { يَطْبَعُ } vd. buyruğu, onların mücadelelerini gerektiren sebebi bildirmek üzere istînâf olur. Gizli değildir ki bunda zâhirden sapma vardır. el-Bahr'da şöyle denmektedir: Bu cümlenin irabında en evlâ olanı, { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, haberinin { كَبُرَ } olması ve failin de { يُجادِلُونَ } fiilinden anlaşılan masdar zamiri olmasıdır; yani 'mücadele edenlerin mücadelesi gazap bakımından büyüdü' demektir; iyi düşün!

وقرأ أبو عمرو وابن ذكوان والأعرج بخلاف عنه «قلب» بالتنوين فما بعده صفته، ووصفه بالكبر والتجبر لأنه منبعهما كقولهم: رأت عيني وسمعت أذني، وجوز أن يكون ذاك على حذف مضاف أي كل ذي قلب متكبر جبار، وجعل الصفتين لصاحب القلب لتتوافق القراءتان هذه وقراءة باقي السبعة بلا تنوين، وعن مقاتل المتكبر المعاند في تعظيم أمر الله تعالى، والجبار المتسلط على خلق الله تعالى، والظاهر أن عموم كل منسحب على المتكبر والجبار أيضا فكأنه اعتبر أولا إضافة «قلب» إلى ما بعده ثم اعتبرت إضافته إلى المجموع.

Ebû Amr, İbn Zekvân ve kendisinden gelen bir rivayetle A'rec, 'kalb' kelimesini tenvin ile okumuşlardır; buna göre sonrası onun sıfatıdır. Kalbin kibir ve zorbalıkla nitelenmesi, 'gözüm gördü, kulağım işitti' dedikleri gibi bu iki vasfın kaynağı olmasındandır. Bunun mahzûf bir muzâf üzere olması da caiz görülmüştür; yani 'kibirli ve zorba her kalb sahibinin' demektir. Bu kıraat ile diğer yedi imamın tenvinsiz kıraatinin birbiriyle uyumlu olması için iki sıfat kalb sahibine kılınmıştır. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre mütekebbir, Allah Teâlâ'nın emrini tazim etme hususunda inatlaşan; cebbâr ise Allah Teâlâ'nın kullarına musallat olan kimsedir. Zâhir olan, 'küll' kelimesinin umumiliğinin mütekebbir ve cebbâra da şâmil olmasıdır; sanki önce 'kalb' kelimesinin sonrasına izafeti dikkate alınmış, sonra da heyet-i mecmuaya izafeti dikkate alınmıştır.

وَقالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً بناء مكشوفا عاليا من صرح الشيء إذا ظهر لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أي الطرق كما روي عن السدي، وقال قتادة: الأبواب وهي جمع سبب ويطلق على كل ما يتوصل به إلى شيء أَسْبابَ السَّماواتِ بيان لها، وفي إبهامها ثم إيضاحها تفخيم لشأنها وتشويق للسامع إلى معرفتها.

{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً } “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap'”; üstü açık, yüksek bir bina demektir; bir şey ortaya çıktığında 'saraha'ş-şey'' denilmesinden gelir. { لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ } “'belki ben sebeplere (yollara) ulaşırım'”; Süddî'den rivayet edildiğine göre yollara demektir. Katâde ise kapılar demiştir. Bu, 'sebeb' kelimesinin çoğuludur ve bir şeye kendisiyle ulaşılan her vasıtaya ıtlak olunur. { أَسْبابَ السَّماواتِ } “'göklerin yollarına'” ifadesi, onun açıklamasıdır. Önce kapalı bırakılıp sonra açıklanmasında şânını yüceltme ve dinleyicide onu öğrenme arzusu uyandırma vardır.

فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى بالنصب على جواب الترجي عند الكوفيين فإنهم يجوزون النصب بعد الفاء في جواب الترجي كالتمني، ومنع ذلك البصريون وخرجوا النصب هنا على أنه في جواب الأمر وهو ابْنِ كما في قوله:

{ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى } “'böylece Mûsâ'nın ilâhına muttali olurum (ulaşırım)'”; Kûfelilere göre tereccînin (ummanın) cevabı olarak mansubdur; zira onlar temennî gibi tereccînin cevabında da fâ'dan sonra nasbı caiz görürler. Basralılar ise buna engel olmuş ve buradaki nasbı, şu beyitte olduğu gibi { ابْنِ } 'yap' şeklindeki emrin cevabı olarak açıklamışlardır:

يا ناق سيري عنقا فسيحا ... إلى سليمان فنستريحا

"Ey deve! Hızlı ve geniş adımlarla yürü / Süleyman'a varalım da rahata kavuşalım."

وجوز أن يكون بالعطف على خبر لعلى بتوهم أن فيه لأنه كثيرا ما جاءنا مقرورنا بها أو على الْأَسْبابَ على حد:

'Lealle'nin haberine, onda 'en' bulunduğu vehmiyle atfedilmiş olması da caiz görülmüştür; zira o çoğu zaman 'en' ile bitişik gelmiştir. Veya şu beyitteki kural üzere { الْأَسْبابَ } kelimesine atfedilmiştir:

ولبس عباءة وتقر عيني وقال بعض: إن هذا الترجي تمن في الحقيقة لكن أخرجه اللعين هذا المخرج تمويها على سامعيه فكان النصب في جواب التمني، والظاهر أن البصريين لا يفرقون بين ترج وترج. وقرأ الجمهور بالرفع عطفا على أَبْلُغُ قيل: ولعله أراد أن يبني له رصدا في موضع عال يرصد منه أحوال الكواكب التي هي أسباب سماوية تدل على الحوادث الأرضية فيرى هل فيها ما يدل على إرسال الله تعالى إياه، وهذا يدل على أنه مقر بالله ﷿ وإنما طلب ما يزيل شكه في الرسالة، وكان للعين وأهل عصره اعتناء بالنجوم وأحكامها على ما قيل.

"Bir abâ giyip de gözümün aydın olması..." Bazıları şöyle demiştir: Bu tereccî hakikatte bir temennîdir; ancak o melun, dinleyenleri yanıltmak için bunu bu şekilde ortaya koymuştur; dolayısıyla nasb temennînin cevabında olmuştur. Zâhir olan şudur ki Basralılar bir tereccî ile diğeri arasında fark gözetmezler. Cumhûr ise { أَبْلُغُ } fiiline atıfla merfû olarak okumuştur. Denildi ki: Belki de yüksek bir yerde bir rasathane inşa ettirmek istedi; oradan yeryüzündeki hadiselere delalet eden semavî sebepler olan yıldızların durumlarını gözlemleyecek ve Allah Teâlâ'nın onu peygamber göndermesine delalet eden bir şey olup olmadığını görecekti. Bu, onun Allah azze ve celle'yi ikrar ettiğini ve sadece peygamberlik hakkındaki şüphesini giderecek şeyi talep ettiğini gösterir. Denildiğine göre o melunun ve çağdaşlarının yıldızlara ve hükümlerine özel bir ilgisi vardı.

وهذا الاحتمال في غاية البعد عندي، وقيل: أراد أن يعلم الناس بفساد قول موسى ﵇: إني رسول من رب السماوات بأنه إن كان رسولا منه فهو ممن يصل إليه وذلك بالصعود للسماء وهو محال فما بنى عليه مثله، ومنشأ ذلك جهله بالله تعالى وظنه أنه سبحانه مستقر في السماء وأن رسله كرسل الملوك يلاقونه ويصلون إلى مقره، وهو ﷿ منزه عن صفات المحدثات والأجسام ولا تحتاج إلى ما تحتاج إليه رسل الملوك رسله الكرام عليهم الصلاة والسلام، وهذا نفي لرسالته من الله تعالى ولا تعرض فيه لنفي الصانع المرسل له، وقال الإمام: الذي عندي في تفسير الآية أن فرعون كان من الدهرية وغرضه من هذا الكلام إيراد شبهة في نفي الصانع وتقريره أنه قال: إنّا لا نرى شيئا

Bana göre bu ihtimal son derece uzaktır. Denildi ki: [Firavun], Mûsâ aleyhisselâm'ın: "Ben göklerin Rabbinden bir elçiyim" sözünün tutarsızlığını; şayet O'ndan bir elçi ise O'na ulaşan kimselerden olması gerektiğini, bunun da ancak göğe çıkmakla mümkün olup bunun ise imkânsız olduğunu, dolayısıyla buna bina edilen şeyin de onun gibi [imkânsız] olduğunu insanlara bildirmek istedi. Bunun menşei, onun Allah Teâlâ hakkındaki cehaleti, O Sübhânehu'nun gökte yerleşik olduğunu ve O'nun elçilerinin hükümdarların elçileri gibi O'nunla buluşup makamına ulaştıklarını zannetmesidir. Oysa O azze ve celle, sonradan yaratılanların ve cisimlerin sıfatlarından münezzehtir; O'nun değerli elçileri -aleyhimüssalâtü vesselâm- hükümdarların elçilerinin muhtaç olduğu şeylere muhtaç değildir. Bu, onun Allah Teâlâ tarafından gönderilmiş elçiliğini inkârdır; bunda onu gönderen Sâni'i (Yaratıcı'yı) inkâra dair bir temas yoktur. İmam [er-Râzî] ise şöyle demiştir: Ayetin tefsiri hususunda bence [doğru] olan, Firavun'un dehriyyeden (materyalistlerden) olduğu ve bu sözle maksadının Sâni'i inkâr konusunda bir şüphe ortaya atmak olduğudur. Bunun takriri (izahı) şudur: O şöyle demiştir: "Biz hiçbir şey görmüyoruz

نحكم عليه بأنه إله العالم فلا يجز إثبات هذا الإله، أما أنا لا نراه فلأنه لو كان موجودا لكان في السماء ونحن لا سبيل لنا إلى صعود السماوات فكيف يمكننا أن نراه، وللمبالغة في بيان عدم الإمكان قال: يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً فما هو إلا لإظهار عدم إمكان ما ذكر لكل أحد، ولعل لا تأبى ذلك لأنها للتهكم على هذا وهي شبهة في غاية الفساد إذ لا يلزم من انتفاء أحد طرق العلم بالشيء انتفاء ذلك الشيء، ورأيت لبعض السلفيين أن اللعين ما قال ذلك إلا لأنه سمع من موسى ﵇ أو من أحد من المؤمنين وصف الله تعالى بالعلو أو بأنه سبحانه في السماء فحمله على معنى مستحيل في حقه تعالى لم يرده موسى ﵇ ولا أحد من المؤمنين فقال ما قال تهكما وتمويها على قومه، وللإمام في هذا المقام كلام رد به على القائلين بأن الله تعالى في السماء ورد احتجاجهم بما أشعرت به الآية على ذلك وسماهم المشبهة، والبحث في ذلك طويل المجال والحق مع السلف عليهم رحمة الملك المتعال وحاشاهم ثم حاشاهم من التشبيه، وقوله: وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً يحتمل أن يكون عني به كاذبا في دعوى الرسالة وأن يكون عني به كاذبا في دعوى أن له الها غيري لقوله: ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [القصص: ٣٨] .

ki onun âlemin ilâhı olduğuna hükmedelim; dolayısıyla bu ilâhı ispat etmek caiz olmaz. O'nu görmeyişimize gelince; çünkü şayet O var olsaydı gökte olurdu, bizim ise göklere çıkmaya bir yolumuz yoktur; o hâlde O'nu görmemiz nasıl mümkün olabilir?" İmkânsızlığı beyan etmede mübalağa yapmak için de: { يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً } “'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap'” demiştir; bu da zikredilen şeyin imkânsızlığını herkese göstermekten başka bir şey değildir. 'Lealle' (belki) [kelimesi] buna mani değildir, çünkü bu takdirde alay içindir. Bu ise son derece fasit (çürük) bir şüphedir; zira bir şeye dair bilgi yollarından birinin bulunmamasından o şeyin yokluğu gerekmez. Selefîlerden bazısına ait [şöyle bir açıklama] gördüm: O melun bunu ancak Mûsâ aleyhisselâm'dan veya müminlerden birinden Allah Teâlâ'nın ulüvv (yücelik) ile vasfedildiğini yahut O Sübhânehu'nun semada olduğunu işittiği için söylemiş; ardından bunu Mûsâ aleyhisselâm'ın da müminlerden hiçbirinin de murat etmediği, Allah Teâlâ hakkında imkânsız olan bir manaya hamletmiş ve kavmine karşı alay etmek ve onları yanıltmak amacıyla söyleyeceğini söylemiştir. İmam'ın bu makamda, Allah Teâlâ'nın semada olduğunu söyleyenlere ve ayetin buna işaret ettiği yönündeki delil getirmelerine karşı reddiye mahiyetinde bir sözü vardır ve onları Müşebbihe olarak isimlendirmiştir. Bu konudaki inceleme geniş boyutludur; hak ise Selef ile beraberdir -üzerlerine Yüce Hükümran'ın rahmeti olsun- ve onlar teşbihten uzaktır, hem de pek uzaktır. O'nun: { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً } “'ve şüphesiz ben onu yalancı sanıyorum'” sözüyle, elçilik iddiasında yalancı olduğunu kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi; { ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “'Sizin için benden başka bir ilâh olduğunu bilmiyorum'” [el-Kasas: 38] sözünden ötürü, benim dışımda bir ilâhı olduğu iddiasında yalancı olduğunu kastetmiş olması da muhtemeldir.

وَكَذلِكَ أي ومثل ذلك التزيين البليغ المفرط زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ فانهمك فيه انهماكا الا يرعوي عنه بحال وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ أي عن سبيل الرشاد، فالتعريف للعهد والفعلان مبنيان للمفعول والفاعل في الحقيقة هو الله تعالى، ولم يفعل سبحانه كلا من التزيين والصدر إلا لأن فرعون طلبه بلسان استعداده واقتضى ذلك سوء اختياره ويدل على هذا أنه قرئ «زيّن» مبنيا للفاعل ولم يسبق سوى ذكره تعالى دون الشيطان.

{ وَكَذلِكَ } “İşte böylece”; yani o beliğ ve aşırı süsleme gibi; { زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ } “Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi”; o da hiçbir surette vazgeçmeyecek derecede ona daldı; { وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ } “ve yoldan alıkonuldu”; yani doğruluk yolundan. Belirlilik takısı ahd içindir. İki fiil de meçhuldür ve hakikatte fail Allah Teâlâ'dır. Sübhânehu hem süslemeyi hem de engellemeyi ancak Firavun istidadının lisanıyla bunu talep ettiği ve kötü tercihi bunu gerektirdiği için yapmıştır. Nitekim şeytan değil de yalnızca Allah Teâlâ zikredilmişken 'zuyyine' fiilinin mâlûm olarak okunması da buna delalet eder.

وجوز أن يكون الفاعل الشيطان ونسبة الفعل إليه بواسطة الوسوسة، وقرأ الحجازيان والشامي وأبو عمرو «وصدّ» بالبناء للفاعل وهو ضمير فرعون على أن المعنى وصد فرعون الناس عن سبيل الرشاد بأمثال هذه التمويهات والشبهات، ويؤيده وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ أي في خسار لأنه يشعر بتقدم ذكر للكيد وهو في هذه القراءة أظهر، وقرأ ابن وثاب «وصدّ» بكسر الصاد أصله صدد نقلت الحركة إلى الصاد بعد توهم حذفها، وابن أبي إسحاق وعبد الرحمن ابن أبي بكرة «وصدّ» بفتح الصاد وضم الدال منونة عطفا على سُوءُ عَمَلِهِ، وقرىء «وصدوا» بواو الجمع أي هو وقومه وَقالَ الَّذِي آمَنَ هو مؤمن آل فرعون، وقيل: فيه نظير ما قيل في سابقه أنه موسى ﵇ وهو ضعيف كما لا يخفى يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ فيما دللتكم عليه أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ سبيلا يصل به سالكه إلى المقصود، وفيه تعريض بأن ما عليه فرعون وقومه سبيل الغي. وقرأ معاذ بن جبل كما في البحر الرَّشادِ بتشديد الشين وتقدم الكلام في ذلك فلا تغفل يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ أي تمتع أو متمتع به يسير لسرعة زواله وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ لخلودها ودوام ما فيها مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً في الدنيا فَلا يُجْزى في الآخرة إِلَّا مِثْلَها عدلا من الله ﷿، واستدل به على أن الجنايات تغرم بمثلها أي بوزانها من غير مضاعفة وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ الذين عملوا ذلك يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ بغير تقدير وموازنة بالعمل بل أضعافا مضاعفة فضلا منه تعالى ورحمة، وقسم العمال إلى ذكر وأنثى للاهتمام والاحتياط في الشمول لاحتمال نقص الإناث، وجعل الجزاء في جزاء أعمالهم جملة اسمية مصدرة باسم الإشارة مع تفضيل الثواب وتفصيله تغليبا للرحمة وترغيبا فما عند الله ﷿، وجعل العمل عمدة وركنا من القضية الشرطية والإيمان حالا للدلالة على أن الإيمان شرط في اعتبار العمل والاعتداد به والثواب عليه لأن الأحوال قيود وشروط للحكم التي وقعت فيه، ويتضمن ذلك الإشارة إلى عظيم شرفه ومزيد ثوابه، وقرأ الأعرج. والحسن. وأبو جعفر. وعيسى. وغير واحد من السبعة «يدخلون» مبنيا للمفعول وَيا قَوْمِ ما لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ كرر نداءهم ايقاظا لهم عن

Failin şeytan olması ve fiilin vesvese vasıtasıyla ona nispet edilmesi de caiz görülmüştür. İki Hicazlı, Şâmî ve Ebû Amr 've sadde' şeklinde Firavun zamirine râci olarak mâlûm okumuşlardır; mânâ: 'Firavun bu gibi yanıltmalar ve şüphelerle insanları doğruluk yolundan alıkoydu' şeklinde olur. Bunu { وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّa فِي تَبابٍ } “Firavun'un tuzağı ancak hüsrandadır”; yani ziyandadır buyruğu da destekler; çünkü bu ifade önceden bir tuzaktan bahsedildiğini hissettirir ve bu kıraatte o daha açıktır. İbn Vessâb, sâd'ın kesresiyle 've sıdde' okumuştur; aslı 'sadede'dir, hazif vehmedildikten sonra hareke sâd harfine nakledilmiştir. İbn Ebî İshâk ve Abdurrahman b. Ebî Bekre ise sâd'ın fethi ve dâl'ın tenvinli zammı ile 've saddun' şeklinde okuyarak { سُوءُ عَمَلِهِ } ifadesine atfetmişlerdir. Çoğul vâv'ı ile 've saddû' şeklinde de okunmuştur; yani o ve kavmi [alıkoydular]. { وَقالَ الَّذِي آمَنَ } “İman eden kimse dedi ki”; o, Firavun âlinden olan mümindir. Denildi ki: Öncekinde olduğu gibi onun Mûsâ aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir; ancak gizli olmadığı üzere bu zayıftır. { يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ } “Ey kavmim! Bana uyun”; size gösterdiğim hususlarda; { أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } “sizi doğruluk yoluna ileteyim”; yolcusunu maksada ulaştıran bir yola. Bunda Firavun ve kavminin üzerinde bulunduğu şeyin azgınlık yolu olduğuna dair bir tariz vardır. Muâz b. Cebel, el-Bahr'da belirtildiği üzere şın harfinin şeddesiyle { الرَّشادِ } şeklinde okumuştur; buna dair açıklama önceden geçmişti, gafil olma! { يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ } “Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir”; yani çabuk yok olması sebebiyle az bir faydalanma veya kendisinden az faydalanılan bir şeydir; { وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ } “Ahiret ise şüphesiz kalınacak ebedî yurttur”; ebedîliği ve içindekilerin devamlılığı sebebiyle. { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً } “Kim bir kötülük işlerse”; dünyada; { فَلا يُجْزى } “cezalandırılmaz”; ahirette; { إِلَّا مِثْلَها } “ancak onun misliyle”; Allah azze ve celle'nin bir adaleti olarak. Bundan, cinayetlerin katlanmaksızın dengiyle/misliyle tazmin edileceğine delil getirilmiştir. { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse”; { فَأُولئِكَ } “işte onlar”; bunu işleyen kimseler; { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } “cennete girerler ve orada hesapsız rızıklandırılırlar”; amelle takdir edilip tartılmaksızın, bilakis O Teâlâ'nın bir lütfu ve rahmeti olarak kat kat fazlasıyla [rızıklandırılırlar]. Kadınların eksik kalabileceği ihtimaline binaen kuşatıcılıkta ihtiyat ve ehemmiyet göstermek için amel edenler erkek ve kadın olarak kısımlara ayrılmıştır. Amellerinin karşılığındaki mükâfat, rahmeti üstün kılmak ve Allah azze ve celle katındakilere rağbet ettirmek için sevabın üstünlüğü ve tafsilatıyla birlikte işaret ismiyle başlayan bir isim cümlesi kılınmıştır. Amel şart önermesinin umdesi ve rüknü, iman ise hâl kılınmıştır; bu da amelin itibar görmesi, geçerli sayılması ve ona sevap verilmesi için imanın şart olduğuna delalet etmek içindir; zira hâller içinde bulundukları hükmün kayıtları ve şartlarıdır. Bu, imanın yüce şerefine ve fazladan sevabına işareti de içermektedir. A'rec, Hasan, Ebû Ca'fer, Îsâ ve yedi imamdan birden fazlası 'yedhulûne' fiilini meçhul olarak 'yudhalûne' şeklinde okumuşlardır. { وَيا قَوْمِ ما لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “Ve ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırırken, siz beni ateşe çağırıyorsunuz?”; onları gaflet uykusundan

سنة الغفلة واهتماما بالمنادي له ومبالغة في توبيخهم على ما يقابلون به دعوته، وترك العطف في النداء الثاني وهو يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إلخ لأنه تفسير لما أجمل في النداء قبله من الهداية إلى سبيل الرشاد فإنها التحذير من الإخلاد إلى الدنيا والترغيب في إيثار الآخرة على الأولى وقد أدى ذلك فيه على أتم وجه وأحسنه ولم يترك في هذا النداء لأنه ليس بتلك المثابة وذلك لأنه للموازنة بين الدعوتين دعوته إلى دين الله الذي ثمرته النجاة ودعوتهم إلى اتخاذ الأنداد الذي عاقبته النار، وليس ذلك من تفسير الهداية في شيء بل ذلك لتحقيق أنه هادوا أنهم مضلون وأن ما عليه هو الهدى وما هم عليه هو الضلال فهو عطف على النداء الأول أو المجموع، وقيل: هو عطف على النداء الثاني داخل معه في التفسير لما أجمل في النداء الأول تصريحا وتعريضا، ولكل وجه وفي الترجيح كلام.

uyandırmak, çağrılan hususa ehemmiyet vermek ve onun davetini karşıladıkları tavırdan ötürü onları kınamada mübalağa yapmak için nidalarını tekrarlamıştır. İkinci nida olan { يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا } vd. ifadesinde atıf terk edilmiştir; çünkü bu, kendisinden önceki nidadaki 'doğruluk yoluna iletme' ifadesinde mücmel olan hususun tefsiridir; zira o, dünyaya meyletmekten sakındırmak ve ahireti dünyaya tercih etmeye teşvik etmektir. O bunu en mükemmel ve en güzel şekilde yerine getirmiştir. Bu nidadaki atıf ise terk edilmemiştir; çünkü o mertebede değildir. Zira bu, iki davet arasında bir mukayesedir: Meyvesi kurtuluş olan Allah'ın dinine daveti ile âkıbeti ateş olan ortaklar edinmeye yönelik onların daveti... Bu ise doğruluk yoluna iletmenin tefsirinden hiçbir şey değildir; bilakis onun doğru yolda olduğunu, onların saptırıcı olduğunu, kendisinin üzerinde bulunduğu şeyin hidayet, onların üzerinde bulunduğu şeyin ise dalalet olduğunu tahkik içindir. Dolayısıyla bu, birinci nidanın veya heyet-i mecmuanın üzerine matuftur. Denildi ki: Açıkça ve tariz yoluyla birinci nidadaki mücmel hususun tefsirine onunla birlikte dâhil olarak ikinci nidanın üzerine matuftur. Her birinin bir vechi vardır ve tercihte farklı görüşler bulunmaktadır.

تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ بدل من تدعونني إلى النار أو عطف بيان له بناء على أنه يجري في الجمل كالمفردات أو جملة مستأنفة مفسرة لذلك، والدعاء كالهداية في التعدية بإلى واللام وَأُشْرِكَ بِهِ ما لَيْسَ لِي بِهِ أي بكونه شريكا له تعالى في المعبود أو بربوبيته وألوهيته عِلْمٌ ونفي العلم هنا كناية عن نفي المعلوم، وفي إنكاره للدعوة إلى ما لا يعلمه إشعار بأن الألوهية لا بد لها من برهان موجب للعلم بها.

{ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ } “Beni Allah'ı inkâr etmeye... çağırıyorsunuz”, “تدعونني إلى النار” ifadesinden bedeldir veya -cümlelerde de tekil kelimelerde olduğu gibi cari olduğu görüşüne binaen- onun atf-ı beyânıdır yahut bunu açıklayan müstakil bir cümledir. Davet (çağırma), 'ilâ' ve 'lâm' harf-i cerleriyle geçişlilik açısından hidayet gibidir. { وَأُشْرِكَ بِهِ ما لَيْسَ لِي بِهِ } “ve hakkında hiçbir... olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya [çağırıyorsunuz]” yani mabud oluşunda yahut rabliğinde ve ilahlığında O Teâlâ'ya ortak olduğuna dair hiçbir { عِلْمٌ } “bilgim [olmayan]”. Burada ilmin nefyedilmesi, malûmun (bilinen şeyin) nefyinden kinayedir. Bilmediği şeye davet edilmeyi inkâr etmesinde, ilahlığın mutlaka kendisi hakkında ilim gerektiren kesin bir delile muhtaç olduğuna bir işaret vardır.