وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ المستجمع لصفات الألوهية من كمال القدرة والغلبة وما يتوقف عليه من العلم والإرادة والتمكن من المجازاة والقدرة على التعذيب والغفران وخص هذان الوصفان بالذكر وإن كانا كناية عن جميع الصفات لاستلزامهما ذلك كما أشير إليه لما فيهما من الدلالة على الخوف والرجاء المناسب لحاله وحالهم لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ سياقه على مذهب البصريين أن لا رد لكلام سابق وهو ما يدعونه إليه هاهنا من الكفر بالله سبحانه وشرك الآلهة الباطلة ﷿ به وجَرَمَ فعل ماضي بمعنى ثبت وحق كما في قوله:
{ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } “Ben ise sizi o Mutlak Güç Sahibine, Çok Bağışlayana çağırıyorum”; yani tam kudret ve galebe ile buna bağlı olan ilim, irade, karşılık vermeye muktedir olma, cezalandırma ve bağışlama gücü gibi ilahlık sıfatlarını kendinde toplayan zata [çağırıyorum]. Bu iki vasfın zikredilerek tahsis edilmesi -işaret edildiği üzere gerektirdikleri şeyler sebebiyle bütün sıfatlardan kinaye olsalar da- kendisinde, onun hâline ve onların hâline uygun olan korku ve ümide delalet bulunmasından ötürüdür. { لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ } “Şüphesiz ki beni kendisine çağırdığınız şeyin dünyada da ahirette de bir daveti (çağrısı) yoktur”. Bu cümlenin Basralıların mezhebine göre dizilişi şöyledir: 'Lâ' (لا), daha önceki söze yani burada onu Allah Sübhânehû'yu inkâra ve batıl ilahları O celle celâluhû'ya ortak koşmaya çağırmalarına bir reddir. 'Cerame' (جَرَمَ) ise şu beyitte geçtiği üzere 'sabitleşti ve hak oldu' manasında mazi bir fiildir:
ولقد طعنت أبا عبيدة طعنة ... جرمت فزارة بعدها أن يغضبوا
“Andolsun Ebû Ubeyde'yi öyle bir mızrakladım ki, ondan sonra Fezâre'ye öfkelenmek hak oldu (kesinleşti).”
وأن مع ما في حيزها فاعلة أي ثبت وحق عدم دعوة للذي تدعونني إليه من الأصنام إلى نفسه أصلا يعني أن من حق المعبود بالحق أن يدعو العباد المكرمين كالأنبياء والملائكة إلى نفسه ويأمرهم بعبادته ثم يدعو العباد بعضهم بعضا إليه تعالى وإلى طاعته سبحانه إظهارا لدعوة ربهم ﷿ وما تدعون إليه وإلى عبادته من الأصنام لا يدعو هو إلى ذلك ولا يدعي الربوبية أصلا لا في الدنيا لأنه جماد فيها لا يستطيع شيئا من دعاء وغيره ولا في الآخرة لأنه إذا أنشأه الله تعالى فيها حيوانا تبرأ من الدعاة إليه ومن عبدته وحاصله حق أن ليس لآلهتكم دعوة أصلا فليست بآلهة حقة أو بمعنى كسب وفاعله ضمير الدعاء السابق الذي دعاه قومه وإن مع ما في حيزها مفعوله أي كسب دعاؤكم إياي إلى آلهتكم أن لا دعوة لها أي ما حصل من ذلك إلا ظهور بطلان دعوتها وذهابها ضياعا، وقيل: جَرَمَ اسم لا وهو مصدر مبني على الفتح بمعنى القطع والخبر أن مع ما في حيزها على معنى لا قطع لبطلان دعوة ألوهية الأصنام أي لا ينقطع ذلك البطلان في وقت من الأوقات فينقلب حقا، وهذا البطلان هو معنى النفي الذي يفهم من قوله تعالى:
'Enne' (أن) ve sılası ise onun failidir; yani beni kendisine çağırdığınız putların bizzat kendilerine yönelik hiçbir davetlerinin bulunmadığı kesinleşti ve hak oldu. Yani hak mabudun şanından olan, peygamberler ve melekler gibi ikram olunmuş kullarını kendine davet etmesi ve onlara kendisine ibadet etmelerini emretmesi, sonra da kulların Rableri celle celâluhû'nun davetini izhar etmek üzere birbirlerini O Teâlâ'ya ve O Sübhânehû'ya itaate çağırmasıdır. Sizin kendisine ve tapılmasına çağırdığınız putlar ise buna çağırmaz ve asla rablik iddiasında bulunmaz; ne dünyada böyledir -çünkü onlar dünyada davet ve benzeri şeylerden hiçbirine güç yetiremeyen birer cansız varlıktır-, ne de ahirette böyledir -çünkü Allah Teâlâ onları orada canlı olarak var ettiğinde kendilerine davet edenlerden ve tapanlarından teberri edeceklerdir-. Hâsılı, ilahlarınızın hiçbir davetinin bulunmadığı gerçektir; dolayısıyla onlar hak ilahlar değillerdir. Yahut 'cerame', 'kesebet' (kazandı) manasındadır ve faili kavminin yaptığı önceki davete raci olan zamirdir; 'enne' ve sılası ise onun mefulüdür. Yani sizin beni ilahlarınıza davet etmeniz, onların hiçbir daveti olmadığını kazandırdı/sonuç verdi; yani bundan, onların davetinin batıl olduğunun ve boşa gittiğinin ortaya çıkmasından başka bir şey hâsıl olmadı. Bir görüşe göre 'cerame', 'lâ'nın ismidir; kesmek manasında fetha üzere mebni bir masdardır. Haberi ise 'enne' ve sılasıdır ve manası şöyledir: Putların ilahlık davetinin batıllığının bir kesintisi yoktur; yani bu batıllık hiçbir vakitte kesintiye uğrayıp da hakka dönüşmez. Bu batıllık, Allah Teâlâ'nın şu kavlinden anlaşılan nefyin manasıdır:
لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ إلخ، ولا جَرَمَ على هذا مثل لا بد فإنه من التبديد وهو التفريق وانقطاع بعض الشيء من بعض، ومن ثم قيل: المعنى لا بد من بطلان دعوة الأصنام أي بطلانها أمر ظاهر مقرر، ونقل هذا القول عن الفراء، وعنه أن ذلك هو أصل لا جَرَمَ لكنه كثر استعماله حتى صار بمعنى حقا فلهذا يجاب بما يجاب به القسم في مثل لا جرم لآتينك. وفي الكشاف وروي عن العرب لا جرم أنه يفعل بضم الجيم وسكون الراء أي لا بد وفعل وفعل إخوان كرشد ورشد وعدم وعدم، وهذه اللغة تؤيد القول بالاسمية في اللغة الأخرى ولا تعينها كما لا يخفى، وقد تقدم شيء من الكلام في لا جرم أيضا فليتذكر.
{ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ } “onun bir daveti yoktur” vd. Bu takdire göre 'lâ cerame' (لا جرم), 'lâ büdde' (لا بد) gibidir; zira o tebdîd yani ayırmak ve bir şeyin bazısının bazısından kopup kesilmesidir. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: Mana, putların davetinin batıllığının kaçınılmaz olduğudur (lâ büdde); yani batıl olmaları açık ve kesinleşmiş bir durumdur. Bu görüş Ferrâ'dan nakledilmiştir. Ondan nakledildiğine göre 'lâ cerame'nin aslı budur; ancak kullanımı çoğalmış ve nihayetinde 'hakkan' (şüphesiz/kesinlikle) manasına gelmiştir. Bu sebeple “Lâ cerame le-âtiyenneke” (Şüphesiz sana geleceğim) gibi ifadelerde yemin cevabıyla cevap verilir. el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Araplardan cimin zammesi ve rânın sükûnu ile “Lâ curme ennehu yef'alü” şeklinde de rivayet edilmiştir; yani 'lâ büdde' demektir. 'Fe'al' ve 'fu'l' vezinleri 'raşed-ruşd' ve 'adem-udm' gibi kardeş iki vezindir. Bu lügat, diğer lügatte isim oluşu görüşünü destekler, ancak gizli olmadığı üzere bunu kesin olarak tayin etmez. 'Lâ cerame' hakkında daha önce de bir miktar açıklama geçmişti, hatırlansın.
ولام له في جميع هذه الأوجه لنسبة الدعوة إلى الفاعل على ما سمعت من المعنى، وجوز أن يكون لنسبتها إلى المفعول فإن الكفار كانوا يدعون آلهتهم في الآية دعاءهم إياها في معنى نفي الاستجابة منها لدعائهم إياها، فالمعنى أن ما تدعونني إليه من الأصنام ليس له استجابة دعوة لمن يدعوه أصلا أو ليس له دعوة مستجابة أي لا يدعي دعاء يستجيبه لداعيه. فالكلام إما على حذف المضاف أو على حذف الموصوف، وجوز التجوز فيه بالدعوة فعن استجابتها التي تترتب عليها، وهذا كما سمي الفعل المجازي عليه باسم الجزاء في قولهم: كما تدين تدان وهو من باب المشاكلة عند بعض وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ أي مرجعنا إليه تعالى بالموت، وهذا عطف على أن ما تدعونني داخل في حكمه، وكذا قوله تعالى: وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ وفسر ابن مسعود ومجاهد الْمُسْرِفِينَ هنا بالسفاكين للدماء بغير حلها فيكون المؤمن قد ختم تعريضا بما افتتح به تصريحا في قوله: أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا.
Bütün bu vecihlerde { لَهُ } “onun” ifadesindeki 'lâm', işittiğin manaya göre davetin faile nispeti içindir. Mefule nispeti için olması da caiz görülmüştür; zira kâfirler ayette ilahlarına dua ediyorlardı, onların ilahlarına duası da onlardan kendilerine bir icabetin bulunmaması manasındadır. Buna göre mana: Kendisine çağırdığınız putların, ona dua eden kimse için icabet edilecek bir duası/çağrısı kesinlikle yoktur veya icabet olunmuş bir duası yoktur, yani dua edenin icabet edeceği bir davette bulunmaz. Bu durumda söz ya muzafın hazfi yahut mevsufun hazfi üzerinedir. Burada davet ile, ondan doğan icabetin kastedilerek mecaz yapılması da caiz görülmüştür. Bu, “Nasıl davranırsan öyle muamele görürsün” sözünde karşılık gören fiilin ceza adıyla isimlendirilmesi gibidir ki bu bazılarına göre müşakele babındandır. { وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ } “Ve dönüşümüz şüphesiz Allah'adır”; yani ölümle O Teâlâ'yadır. Bu, { أَنَّ ما تَدْعُونَنِي } ifadesine matuftur ve onun hükmüne dâhildir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “Ve şüphesiz haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir”. İbn Mes'ûd ve Mücâhid buradaki { الْمُسْرِفِينَ } “haddi aşanlar” ifadesini helal olmaksızın kan dökenler olarak tefsir etmişlerdir. Böylece o mümin, { أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا } “Bir adamı öldürecek misiniz?” sözünde açıkça başladığı söze burada kinaye yoluyla son vermiş olmaktadır.
وعن قتادة أنهم المشركون فإن الإشراك إسراف في الضلالة، وعن عكرمة أنهم الجبارون المتكبرون، وقيل: كل من غلب شره خيره فهو مسرف والمراد بأصحاب النار ملازموها، فإن أريد بالمسرفين ما يدخل فيه المؤمن العاصي أريد بالملازمة العرفية الشاملة للمكث الطويل، وإن أريد بهم ما يخص الكفرة فهي بمعنى الخلود.
Katâde'den onların müşrikler olduğu rivayet edilmiştir; zira şirk koşmak sapıklıkta aşırı gitmektir. İkrime'den onların zorba ve mütekebbirler olduğu nakledilmiştir. Bir görüşe göre kötülüğü iyiliğine galip gelen herkes müsriftir. 'Ateşin ashâbı' ile kastedilen ise oradan ayrılmayanlardır. Eğer müsriflerden günahkâr müminin de dâhil olduğu kimseler kastedilirse, ayrılmamaktan (mülâzemetten) uzun süreli kalışı da kapsayan örfî mülâzemet kastedilir; eğer kâfirlere has olanlar kastedilirse, ebediyet manasındadır.
فَسَتَذْكُرُونَ وقرئ فَسَتَذْكُرُونَ بالتشديد أي فسيذكر بعضكم بعضا عند معاينة العذاب ما أَقُولُ لَكُمْ من النصائح وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ ليعصمني من كل سوء إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ فيحرس من يلوذ به سبحانه منهم من المكاره، وهذا يحتمل أن يكون جواب توعدهم المفهوم من قوله تعالى: وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ [غافر: ٣٧] أو من قوله سبحانه: فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا ويحتمل أن يكون متاركة والتفريع في فَسَتَذْكُرُونَ على قوله الأخير: يا قَوْمِ ما لِي أَدْعُوكُمْ إلخ، وجعله من جعل ذلك معطوفا على يا قَوْمِ الثاني تفريعا على جملة الكلام، وما في ما مَكَرُوا مصدرية و (السيئات) الشدائد أي فوقاه الله تعالى شدائد مكرهم وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ أي بفرعون وقومه، فاستغنى بذكرهم عن ذكره ضرورة أنه أولى منهم بذلك، ويجوز أن يكون آل فرعون شاملا له عليه اللعنة بأن يراد بهم مطلق كفرة القبط كما قيل في قوله تعالى: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً [سبأ: ١٣] أنه شامل لداود ﵇، وكانوا على ما حكى الأوزاعي ولا أعتقد صحته ألفي ألف وستمائة ألف.
{ فَسَتَذْكُرُونَ } “Yakında hatırlayacaksınız”; şedde ile { فَسَتَذَّكَّرُونَ } şeklinde de okunmuştur. Yani azabı bizzat gördüğünüzde birbirinize hatırlatacaksınız: { ما أَقُولُ لَكُمْ } “Size söylediklerimi”, yani öğütleri. { وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } “Ben işimi Allah'a bırakıyorum”; beni her türlü kötülükten korusun diye. { إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir”; böylece O Sübhânehû, kendilerinden O'na sığınanları hoşlanılmayan şeylerden korur. Bunun, Allah Teâlâ'nın { وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ } [Gâfir 37] kavlinden yahut O Sübhânehû'nun { فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا } kavlinden anlaşılan tehditlerine bir cevap olması muhtemel olduğu gibi, bir vazgeçiş/terk oluşu da muhtemeldir. { فَسَتَذْكُرُونَ } ifadesindeki tefri' (neticeleme), onun son sözü olan { يا قَوْمِ ما لِي أَدْعُوكُمْ } vd. ifadesine dayanmaktadır. Bunu ikinci { يا قَوْمِ } üzerine matuf kılan kimse ise sözün tamamı üzerine bir tefri' kılmıştır. { ما مَكَرُوا } ifadesindeki 'mâ' masdariyyedir; 'seyyiât' ise şiddetler/sıkıntılardır; yani Allah Teâlâ onu onların tuzaklarının kötülüklerinden/şiddetlerinden korudu. { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun ailesini ise kuşatıverdi”; yani Firavun'u ve kavmini. Onları zikretmekle Firavun'u zikretmeye gerek kalmamıştır; zira buna onlardan daha evlâ olduğu zarurîdir. 'Âl-i Firavun'un, Allah Teâlâ'nın { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } [Sebe 13] kavlinde Dâvûd aleyhisselâm'ı da kapsadığı söylendiği gibi, mutlak Kıptî kâfirleri kastedilerek lanet olası Firavun'u da kapsaması caizdir. Evzâî'nin naklettiğine göre -ki sıhhatine inanmıyorum- onlar iki milyon altı yüz bin kişi idiler.
وعن ابن عباس أن هذا المؤمن لما أظهر إيمانه قصد فرعون قتله فهرب إلى جبل فبعث في طلبه ألف رجل فمنهم من أدركه يصلي والسباع حوله فلما هموا ليأخذوه ذبت عنه فأكلتهم، ومنهم من مات في الجبل عطشا، ومنهم من رجع إلى فرعون خائبا فاتهمه وقتله وصلبه، فالمراد بآل فرعون هؤلاء الألف الذين بعثهم إلى قتله أي فنزل بهم وأصابهم سُوءُ الْعَذابِ الغرق على الأول وأكل السباع والموت عطشا والقتل والصلب على ما روي عن ابن عباس والنار عليهما ولعله الأولى، وإضافة سُوءُ إلى الْعَذابِ لأمية أو من إضافة الصفة للموصوف، وقوله تعالى: النَّارُ مبتدأ وجملة قوله تعالى: يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا خبره والجملة تفسير لقوله تعالى: وَحاقَ إلخ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu mümin imanını açığa vurunca Firavun onu öldürmeyi kastetti; o da bir dağa kaçtı. Firavun onu araması için bin adam gönderdi. Onlardan bazıları ona namaz kılarken ulaştı; etrafında yırtıcı hayvanlar vardı. Onu yakalamaya yeltendiklerinde vahşi hayvanlar onu savundu ve onları yediler. Onlardan bazıları dağda susuzluktan öldü, bazıları ise Firavun'a eli boş döndü; Firavun da onları itham edip öldürdü ve astı. Dolayısıyla 'Âl-i Firavun' ile kastedilen, onu öldürmek üzere gönderdiği bu bin kişidir. Yani onlara inip isabet etti: { سُوءُ الْعَذابِ } “kötü azap”; birinci görüşe göre suda boğulma, İbn Abbâs'tan rivayet edilene göre ise yırtıcı hayvanların yemesi, susuzluktan ölme, öldürülme ve asılmadır. Her iki görüşe göre de ateştir ve muhtemelen evlâ olan da budur. 'Sû'' kelimesinin 'el-azâb'a izafeti lamiye izafetidir veya sıfatın mevsufa izafetidir. Allah Teâlâ'nın { النَّارُ } kavli mübtedadır; Allah Teâlâ'nın { يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } kavlinden oluşan cümle ise onun haberidir. Bu cümle Allah Teâlâ'nın { وَحاقَ } vd. kavlinin tefsiridir.
وجوز أن تكون النَّارُ بدلا من سُوءُ الْعَذابِ ويُعْرَضُونَ في موضع الحال منها أو من الآل، وأن تكون النار خبر مبتدأ محذوف هو ضمير سُوءُ الْعَذابِ كأنه قيل: ما سوء العذاب؟ فقيل: هو النار، وجملة يُعْرَضُونَ تفسير على ما مر، وفي الوجه الأول من تعظيم أمر النار وتهويل عذابها ما ليس في هذا الوجه كما ذكره صاحب الكشاف، ومنشأ التعظيم على ما في الكشف الإجمال والتفسير في كيفية تعذيبهم وإفادة كل من الجملتين نوعا من التهويل. الأولى الإحاطة بعذاب يستحق أن يسمى سوء العذاب. والثانية النار المعروض عليها غدوا وعشيا.
{ النَّارُ } kelimesinin { سُوءُ الْعَذابِ } ifadesinden bedel olması ve { يُعْرَضُونَ } fiilinin ondan yahut 'âl'den hâl konumunda bulunması da caiz görülmüştür. Yine 'en-nâr' kelimesinin, 'sûü'l-azâb' zamiri olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; sanki “Kötü azap nedir?” denilmiş, “O ateştir” denilmiştir. { يُعْرَضُونَ } cümlesi ise geçtiği üzere tefsirdir. Keşşâf sahibinin belirttiği gibi, birinci vecihte ateşin durumunu yüceltme ve azabını korkunç gösterme hususunda bu vecihte bulunmayan bir hususiyet vardır. el-Keşf'teki ifadeye göre bu tazimin kaynağı, onlara nasıl azap edileceği hususundaki icmal ve tefsir ile her iki cümlenin de bir tür korku ve dehşet ifade etmesidir: Birincisi, kötü azap olarak adlandırılmayı hak eden bir azabın kuşatmasıdır; ikincisi ise sabah akşam kendilerine arz olundukları ateştir.
والسر في إفادة تعظيم النار في هذا الوجه دون ما تضمن تفسير سُوءُ الْعَذابِ وبيان كيفية التعذيب أنك إذا فسرت سُوءُ الْعَذابِ بالنار فقد بالغت في تعظيم سوء العذاب. ثم استأنفت بيعرضون عليها تتميما لقوله تعالى:
Bu vecihte ateşin tazimini ifade etmenin sırrı -{ سُوءُ الْعَذابِ } ifadesinin tefsirini ve azabın keyfiyetinin açıklanmasını içeren şeyin aksine- şudur: Sen { سُوءُ الْعَذابِ } ifadesini ateş ile tefsir ettiğinde kötü azabı tazimde mübalağa etmiş olursun. Sonra Allah Teâlâ'nın şu kavlini tamamlamak üzere 'yu'radûne aleyhâ' cümlesiyle istînâf yaparsın:
وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ من غير مدخل للنار فيما سيق له الكلام، وإذا جئت بالجملتين من غير نظر إلى المفردين وإن أحدهما تفسير للآخر فقد قصدت بالنار قصد الاستقلال حيث جعلتها معتمد الكلام وجئت بالجملة بيانا وإيضاحا للأولى كأنك قد آذنت بأنها أوضح لاشتمالها على ما لا أسوأ منه أعني النار على أن من موجبات تقديم المسند إليه إنباؤه عن التعظيم مع اقتضاء المقام له وهاهنا كذلك على ما لا يخفى، والتركيب أيضا يفيد التقوى على نحو زيد ضربته.
{ وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ } “Firavun ailesini kuşatıverdi”; bunda ise sözün kendisi için sevk edildiği hususta ateşin bir dâhli olmaz. Şayet iki tekil kelimeye ve birinin diğerinin tefsiri olduğuna bakmaksızın iki cümleyi getirirsen, ateşi sözün dayanağı kılarak bizzat müstakil bir maksat yapmış olursun ve cümleyi birinciye bir beyan ve açıklama olarak getirmiş olursun; sanki onun, kendisinden daha kötüsü bulunmayan şeyi yani ateşi içermesi sebebiyle daha açık olduğunu bildirmiş gibi olursun. Bununla birlikte müsnedün ileyhin öne alınmasını gerektiren sebeplerden biri de makamın bunu iktiza etmesiyle birlikte onun tazim ifade etmesidir; nitekim gizli olmadığı üzere burada da durum böyledir. Bu terkip aynı zamanda “Zeyd'i dövdüm” (زيد ضربته) terkibinde olduğu gibi pekiştirme (takviye) de ifade eder.
ومن هنا قال صاحب الكشف: هذا هو الوجه، وأيد بقراءة من نصب النَّارُ بناء على أنها ليست منصوبة بأخص أو أعني بل بإضمار فعل يفسره يُعْرَضُونَ مثل يصلون فإن عرضهم على النار إحراقهم بها من قولهم: عرض الأسارى على السيف قتلوا به، وهو من باب الاستعارة التمثيلية بتشبيه حالهم بحال متاع يبرز لمن يريد أخذه، وفي ذلك جعل النار كالطالب الراغب فيهم لشدة استحقاقهم الهلاك، وهذا العرض لأرواحهم.
Bundan dolayı Keşf sahibi şöyle demiştir: “Doğru vecih budur.” Bu görüş, { النَّارُ } kelimesini nasb ile okuyanın kıraatiyle de teyit edilmiştir; zira bu okuyuşa göre kelime 'ehassu' veya 'a'nî' fiiliyle mensup olmayıp, 'yeslevne' gibi { يُعْرَضُونَ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mensuptur. Çünkü onların ateşe arz olunmaları, ateşle yakılmaları demektir; nitekim “Esirler kılıca arz olundu” denildiğinde 'onunla öldürüldüler' manası kastedilir. Bu, onların durumunu onu almak isteyen kimseye sunulan bir metanın durumuna benzetmek suretiyle istiare-i temsiliyye kabilindendir. Bunda, helaki şiddetle hak etmelerinden ötürü ateşi onlara talip ve arzulu kılmak vardır. Bu arz olunma ise onların ruhları içindir.
أخرج ابن أبي شيبة وهناد وعبد بن حميد عن هزيل بن شرحبيل أن أرواح آل فرعون في أجواف طير سود تغدو وتروح على النار فذلك عرضها.
İbn Ebî Şeybe, Hennâd ve Abd b. Humeyd, Hüzeyl b. Şürahbîl'den şunu rivayet etmişlerdir: Firavun ailesinin ruhları siyah kuşların karınlarındadır; sabah akşam ateşe gidip gelirler, işte onların arz olunması budur.
وأخرج عبد الرزاق وابن أبي حاتم عن ابن مسعود نحو ذلك، وهذه الطير صور تخلق لهم من صور أعمالهم، وقيل: ذاك من باب التمثيل وليس بذاك، وذكر الوقتين ظاهر في التخصيص بمعنى أنهم يعرضون على النار صباحا مرة ومساء مرة أي فيما هو صباح ومساء بالنسبة إلينا، ويشهد له ما أخرجه ابن المنذر والبيهقي في شعب الإيمان وغيرهما عن أبي هريرة أنه كان له صرختان في كل يوم غدوة وعشية كان يقول أول النهار: ذهب الليل وجاء النهار وعرض آل فرعون على النار، ويقول أول الليل: ذهب النهار وجاء الليل وعرض آل فرعون على النار فلا يسمع أحد صوته إلا استعاذ بالله تعالى من النار، والفصل بين الوقتين إما بترك العذاب أو بتعذيبهم بنوع آخر غير النار.
Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir. Bu kuşlar, onların amellerinin suretlerinden onlar için yaratılan suretlerdir. Bunun temsil babından olduğu da söylenmiştir ancak pek isabetli değildir. İki vaktin zikredilmesi, sabahleyin bir defa ve akşamleyin bir defa yani bize nispetle sabah ve akşam olan vakitte ateşe arz edildikleri manasında tahsiste zahirdir. İbnü'l-Münzir, Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da ve diğerlerinin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu husus da buna şahittir: Onun her gün sabah ve akşam iki feryadı olurdu. Gündüzün başında: “Gece gitti, gündüz geldi ve Firavun ailesi ateşe arz edildi” derdi; gecenin başında ise: “Gündüz gitti, gece geldi ve Firavun ailesi ateşe arz edildi” derdi. Onun sesini işiten herkes mutlaka ateşten Allah Teâlâ'ya sığınırdı. İki vakit arasındaki fasıla ise ya azabın terk edilmesiyle yahut onlara ateşten başka bir azap türüyle azap edilmesiyle olur.
وجوز أن يكون المراد التأبيد اكتفاء بالطرفين المحيطين عن الجميع، وأيا ما كان ففي الآية دليل ظاهر على بقاء النفس وعذاب البرزخ لأنه تعالى بعد أن ذكر ذلك العرض قال جل شأنه:
Bütün zamanları kapsayan iki uç vakitle yetinilerek ebediyetin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Her ne olursa olsun, ayette nefsin bekasına ve kabir/berzah azabına açık bir delil vardır; çünkü Teâlâ o arzı zikrettikten sonra şanı yüce olan şöyle buyurmuştur:
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ وهو ظاهر في المغايرة فيتعين كون ذلك في البرزخ، ولا قائل بالفرق بينهم وبين غيرهم فيتم الاستدلال على العموم،
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Kıyametin kopacağı gün ise: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir]”. Bu ifade başkalıkta (muğayerette) açıktır; dolayısıyla bunun berzahta olması tayin eder. Onlar ile başkaları arasında fark gözeten hiçbir kimse de yoktur; böylece hükmün umumiliğine dair delil getirme tamamlanmış olur.
وفي الصحيحين وغيرهما عن ابن عمر عن رسول الله ﷺ «إن أحدكم إذا مات عرض عليه مقعده بالغداة والعشي إن كان من أهل الجنة فمن أهل الجنة وإن كان من أهل النار فمن أهل النار فيقال: هذا مقعدك حتى يبعثك الله تعالى»
Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Sizden biri öldüğünde sabah ve akşam ona kalacağı yer gösterilir; eğer cennet ehlinden ise cennet ehlinden, cehennem ehlinden ise cehennem ehlindendir. Ona: 'Allah Teâlâ seni diriltinceye kadar kalacağın yer işte burasıdır' denilir.”
ويَوْمَ على ما استظهره أبو حيان معمول لقول مضمر، والجملة عطف على ما قبلها أي ويوم تقوم الساعة يقال للملائكة: أدخلوا آل فرعون أشد العذاب أي عذاب جهنم فإنه أشد مما كانوا فيه أو أشد عذاب جهنم فإن عذابها ألوان بعضها أشدّ من بعض، وعن بعض أشد العذاب هو عذاب الهاوية، وقيل: هو معمول أَدْخِلُوا.
{ ويَوْمَ } kelimesi, Ebû Hayyân'ın zahir gördüğüne göre gizli bir kavl (söz) fiilinin mamulüdür ve cümle kendisinden öncekine matuftur; yani: Kıyametin kopacağı gün meleklere: “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!” denilir; yani cehennem azabına [sokun], zira o içinde bulunduklarından daha şiddetlidir yahut cehennem azabının en şiddetlisine [sokun], zira onun azabı bazısı bazısından daha şiddetli olan çeşit çeşittir. Bazılarından 'azabın en şiddetlisi'nin Hâviye azabı olduğu nakledilmiştir. Bunun { أَدْخِلُوا } fiilinin mamulü olduğu da söylenmiştir.
وقيل: هو عطف على عَشِيًّا فالعامل فيه يُعْرَضُونَ وأَدْخِلُوا على إضمار القول وهو كما ترى، وقرأ علي كرم الله وجهه والحسن وقتادة وابن كثير، والعربيان وأبو بكر «أدخلوا» على أنه أمر لآل فرعون بالدخول أي ادخلوا يا آل فرعون، وقوله تعالى: وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ معمول لا ذكر محذوفا أي واذكر وقت تخاصمهم في النار، والجملة معطوفة على ما قبلها عطف القصة على القصة لا على مقدر تقديره اذكر ما تلى عليك من قصة موسى
Bunun { عَشِيًّا } üzerine matuf olduğu, dolayısıyla amilinin { يُعْرَضُونَ } olduğu ve { أَدْخِلُوا } ifadesinin sözün takdiri üzere bulunduğu da söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. Ali kerremallâhu vecheh, Hasan, Katâde, İbn Kesîr, iki Arap [Basra ve Mekke kurrâsı] ve Ebû Bekir, Firavun ailesine giriş emri olmak üzere “idhalû” şeklinde okumuşlardır; yani “Ey Firavun ailesi, girin!” demektir. Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ } kavli mahzuf bir 'izkür' fiilinin mamulüdür; yani: Onların ateşte birbiriyle tartıştıkları vakti hatırla. Cümle kendisinden öncekine kıssanın kıssaya atfı kabilinden matuftur; “Mûsâ,
عليه السلام وفرعون ومؤمن آل فرعون ولا على قوله تعالى: فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ [غافر: ٤] أو على قوله سبحانه: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ [غافر: ١٨] لعدم الحاجة إلى التقدير في الأول وبعد المعطوف عليه في الأخيرين.
aleyhisselâm, Firavun ve Firavun ailesinin mümininin sana okunan kıssasını hatırla” şeklindeki mukadder bir ifadeye matuf olmadığı gibi, Allah Teâlâ'nın { فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ } [Gâfir 4] kavline yahut O Sübhânehû'nun { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } [Gâfir 18] kavline de matuf değildir; zira birincisinde takdire ihtiyaç yoktur, son ikisinde ise matufun aleyh uzaktır.
وزعم الطبري أن إِذْ معطوفة على إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ [غافر: ١٨] وهو مع بعده فيه ما فيه، وجوز أن تكون معطوفة على غُدُوًّا وجملة يَوْمَ تَقُومُ اعتراض بينهما وهو مع كونه خلاف الظاهر قليل الفائدة، وضمير يتحاجون على ما اختاره ابن عطية وغيره لجميع كفار الأمم، ويتراءى من كلام بعضهم أنه لكفار قريش، وقيل: هو لآل فرعون، وقوله تعالى: فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا تفصيل للمحاجّة والتخاصم في النار أي يقول المرءوسون لرؤسائهم: إِنَّا كُنَّا في الدنيا لَكُمْ تَبَعاً تباعا فهو كخدم في جمع خادم.
Taberî, { إِذْ } kelimesinin { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ } [Gâfir 18] üzerine matuf olduğunu iddia etmiştir ki bu uzaklığıyla birlikte tenkide açıktır. { غُدُوًّا } üzerine matuf olması ve { يَوْمَ تَقُومُ } cümlesinin ikisi arasında bir itiraz (ara cümle) olması da caiz görülmüştür ki bu da zahire aykırı olmakla birlikte faydası az bir yaklaşımdır. İbn Atıyye ve diğerlerinin tercihine göre 'yetehâccûne' fiilinin zamiri bütün ümmetlerin kâfirlerine racidir. Bazılarının sözünden Kureyş kâfirlerine raci olduğu anlaşılmaktadır. Firavun ailesine raci olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “Bunun üzerine güçsüzler büyüklük taslayanlara şöyle derler:” kavli, ateşteki tartışma ve çekişmenin tafsilatıdır; yani yönetilenler yöneticilerine şöyle derler: { إِنَّا كُنَّا } “Şüphesiz biz” dünyada { لَكُمْ تَبَعاً } “size uymuştuk”, yani tâbi olanlardık; bu kelime 'hâdim'in çoğulu olan 'hadem' gibidir.
وذهب جمع لقلة هذا الجمع إلى أن تَبَعاً مصدر إما بتقدير مضاف أي إنا كنا لكم ذوي أي أتباعا أو على التجوز في الظرف أو الإسناد للمبالغة بجعلهم لشدة تبعيتهم كأنهم عين التبعية فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ بدفع بعض عذابها أو بتحمله عنا، ومُغْنُونَ من الغناء بالفتح بمعنى الفائدة، ونَصِيباً بمعنى حصة مفعول لما دل عليه من الدفع أو الحمل أوله بتضمين أحدهما أي دافعين أو حاملين عنا نصيبا، ويجوز أن يكون نصيبا قائما مقام المصدر كشيئا في قوله تعالى: لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [آل عمران: ١١٦] . ومِنَ النَّارِ على هذا متعلق- بمغنون- وعلى ما قبله ظرف مستقر بيان- لنصيبا..
Bu çoğulun azlığından dolayı bir grup âlim { تَبَعاً } kelimesinin masdar olduğu görüşüne gitmiştir; bu da ya muzaf takdiriyle “Biz sizin için tâbi olan kimselerdik” manasındadır yahut tâbiiyetlerinin şiddetinden ötürü sanki tâbiiyetin bizzat kendisi kılınarak mübalağa için zarfta veya isnadda mecaz yapılmıştır. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ } “Şimdi siz ateşten bir payı olsun bizden savabilir misiniz?”; yani onun azabının bir kısmını defederek yahut onu bizim yerimize yüklenerek. { مُغْنُونَ } fetha ile fayda manasındaki 'ğanâ' kökündendir. Pay manasındaki { نَصِيباً } ise defetme veya yüklenmeden anlaşılan fiilin mefulüdür yahut ikisinden birinin tazminiyle ona mefuldür; yani “bizden bir payı savan yahut yüklenen kimseler misiniz?” demektir. { نَصِيباً } kelimesinin Allah Teâlâ'nın { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } [Âl-i İmrân 116] kavlindeki 'şey'en' gibi masdar makamına kaim olması da caizdir. { مِنَ النَّارِ } bu takdire göre 'muğnûne' kelimesine müteallıktır; önceki takdire göre ise müstakar zarf olup 'nasîben' için beyandır.
قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا للضعفاء إِنَّا كُلٌّ فِيها نحن وأنتم فكيف نغني عنكم ولو قدرنا لدفعنا عن أنفسنا شيئا من العذاب ورفع كُلٌّ على الابتداء وهو مضاف تقديرا لأن المراد كلنا وفِيها خبره والجملة خبر إن.
{ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “Büyüklük taslayanlar” güçsüzlere { إِنَّا كُلٌّ فِيها } “'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz' dediler”; yani biz de siz de [onun içindeyiz], o hâlde sizden nasıl bir şey savabiliriz? Şayet güç yetirseydik kendi nefsimizden azabın bir kısmını defederdik. { كُلٌّ } kelimesinin merfu olması mübteda olmasındandır; takdiren muzaftır, zira murat 'küllünâ'dır (hepimiz). { فِيها } ise onun haberidir ve cümle 'inne'nin haberidir.
وقرأ ابن السميفع وعيسى بن عمر «كلا» بالنصب، وأخرجه ابن عطية والزمخشري على أنه توكيد لاسم إن، وكون كل المقطوع عن الإضافة يقع تأكيدا اكتفاء بأن المعنى عليها مذهب الفراء ونقله أبو حيان عن الكوفيين ورده ابن مالك في شرحه للتسهيل، وقيل: هو حال من المستكن في الظرف. وتعقب بأنه في معنى المضاف ولذا جاز الابتداء به فكيف يكون حالا، وإذا سلم كفاية هذا المقدار من التنكير في الحالية فالظرف لا يعمل في الحال المتقدمة كما يعمل في الظرف المتقدم نحو كل يوم لك ثوب.
İbnü's-Sümeyfe' ve Îsâ b. Ömer nasb ile “kullen” şeklinde okumuşlardır. İbn Atıyye ve Zemahşerî bunu 'inne'nin isminin te'kidi olarak değerlendirmişlerdir. İzafetten kesilmiş olan 'küll' kelimesinin, manasının izafete dayanmasıyla yetinilerek te'kid vaki olması Ferrâ'nın mezhebidir ve bunu Ebû Hayyân Kûfelilerden nakletmiştir; İbn Mâlik ise et-Teshîl şerhinde bunu reddetmiştir. Bir görüşe göre o, zarftaki müstetir zamirden hâldir. Ancak bu, onun muzaf manasında olduğu ve bu sebeple onunla mübteda olmanın caiz kılındığı, öyleyse nasıl hâl olabileceği gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Bu miktardaki nekireliğin hâl olmaya yettiği kabul edilse bile, 'kulle yevmin leke sevbün' (Her gün senin için bir elbise vardır) örneğinde öne geçen zarfta amel ettiği gibi zarf öne geçen hâlde amel etmez.
وأجيب عن أمر العمل بأن الأخفش أجاز عمل الظرف في الحال إذا توسطت بينه وبين المبتدأ نحو زيد قائما في الدار عندك وما في الآية الكريمة كذلك، على أن بعضهم أجاز ذلك ولو تقدمت الحال على المبتدأ والظرف نعم منعه بعضهم مطلقا لكن المخرج لم يقلده، وابن الحاجب جوزه في بعض كتبه ومنعه في بعض، قيل: وقد يوفق بينهما بأن المنع على تقدير عمل الظرف لنيابته عن متعلقه، والجواز على جعل العامل متعلقه المقدر فيكون لفظيا لا معنويا، وإلى هذا التخريج ذهب ابن مالك وأنشد له قول بعض الطائيين:
Amel hususuna şöyle cevap verilmiştir: Ahfeş, hâl mübteda ile zarf arasına girdiğinde 'Zeydün kâimen fid-dâri indeke' örneğinde olduğu gibi zarfın hâlde amel etmesini caiz görmüştür; âyet-i kerîmedeki durum da böyledir. Kaldı ki bazıları, hâl mübteda ve zarftan öne geçse bile bunu caiz görmüşlerdir. Evet, bazıları bunu mutlak olarak menetmiştir ancak bu tahrîci yapan kimse onu taklit etmemiştir. İbnü'l-Hâcib bazı kitaplarında buna cevaz vermiş, bazılarında ise menetmiştir. Denildi ki: İkisinin arası şöyle uzlaştırılabilir: Menetme, zarfın müteallakına niyabeti sebebiyle amel etmesi takdirine göredir; cevaz ise amilin onun mukadder müteallakı kılınması üzerinedir, dolayısıyla manevî değil lâfzî olur. İbn Mâlik bu tahrîce meyletmiş ve buna Tayy kabilesinden birinin şu sözünü şahit getirmiştir:
دعا فأجبنا وهو بادي ذلة ... لديكم فكان النصر غير قريب
“O çağırdı, biz de icabet ettik; o sizin yanınızda zilleti apaçık görünür hâldeydi, zafer ise hiç de yakın değildi.”
وحمل قوله تعالى: وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزمر: ٦٧] في قراءة النصب على ذلك، وقال أبو حيان:
Allah Teâlâ'nın nasb kıraatindeki { وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } [Zümer 67] kavlini de buna hamletmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir:
الذي أختاره في تخريج هذه القراءة أن كلا بدل من اسم إن لأن كلا يتصرف فيها بالابتداء ونواسخه وغير ذلك فكأنه قيل: إن كلا فيها. وإذا كانوا قد تأولوا حولا أكتعا ويوما أجمعا على البدل مع أنهما لا يليان العوامل فإن يدعي في كل البدل أولى، وأيضا فتنكير كُلٌّ ونصبه حالا في غاية الشذوذ نحو مررت بهم كلا أي جميعا. ثم قال: فإن قلت:
“Bu kıraatin tahrîcinde tercih ettiğim görüş, 'kullen' kelimesinin 'inne'nin isminden bedel olduğudur; çünkü 'küll' kelimesi mübteda, nevâsih ve benzeri şeylerle tasarruf edilir. Sanki 'İnne kullen fîhâ' denilmiş gibidir. Onlar 'havlen ekte'a' ve 'yevmen ecme'a' ifadelerini amillerin peşinden gelmedikleri halde bedel olarak tevil etmişlerken, 'küll' kelimesinde bedel iddiasında bulunmak hayli hayli evlâdır. Ayrıca 'küll' kelimesinin nekire kılınıp 'Merartü bihim kullen' yani 'cemi'an' (onların hepsine uğradım) örneğindeki gibi hâl olarak nasbedilmesi son derece şâzzdır.” Sonra şöyle demiştir: Eğer dersen ki:
كيف تجعله بدلا وهو بدل كل من كل من ضمير المتكلم وهو لا يجوز على مذهب جمهور النحويين؟ قلت: مذهب
“Onu nasıl bedel yaparsın? Oysa o mütekellim zamirinden bedel-i küll minel-külldür ve bu cumhur nahivcilerin mezhebine göre caiz değildir?” Derim ki:
الأخفش. والكوفيين جوازه وهو الصحيح، على أن هذا ليس مما وقع فيه الخلاف بل إذا كان البدل يفيد الإحاطة جاز أن يبدل من ضمير المتكلم وضمير المخاطب لا نعلم خلافا في ذلك كقوله تعالى: تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا [المائدة: ١١٤] وكقولك: مررت بكم صفيركم وكبيركم معناه مررت بكم كلكم وتكون لنا عيدا كلنا، فإذا جاز ذلك فيما هو بمعنى الإحاطة فجوازه فيما دل على الإحاطة وهو كُلٌّ أولى ولا التفات لمنع المبرد البدل فيه لأنه بدل من ضمير المتكلم لأنه لم يحقق مناط الخلاف انتهى، ولعل القول بالتوكيد أحسن من هذا وأقرب، ورد ابن مالك له لا يعول عليه إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ فأدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار، وقدر لكل منا ومنكم عذابا لا يدفع عنه ولا يتحمله عنه غيره وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ من الضعفاء والمستكبرين جميعا لما ضاقت بهم الحيل وعيت بهم العلل لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ أي للقوام بتعذيب أهل النار، وكان الظاهر- لخزنتها- بضمير النار لكن وضع الظاهر موضعه للتهويل، فإن جهنم أخص من النار بحسب الظاهر لإطلاقها على ما في الدنيا أو لأنها محل لأشد العذاب الشامل للنار وغيرها، وجوز أن يكون ذلك لبيان محل الكفرة في النار بأن تكون جهنم أبعد دركاتها من قولهم:
Ahfeş ve Kûfelilerin mezhebi bunun caiz olduğu yönündedir ve doğru olan da budur. Kaldı ki bu, hakkında ihtilaf vaki olan meselelerden de değildir; bilakis bedel ihata ifade ettiğinde mütekellim zamirinden ve muhatap zamirinden bedel yapılması caizdir, bu hususta hiçbir hilaf bilmiyoruz. Nitekim Allah Teâlâ'nın { تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } [Mâide 114] kavlinde ve “Merartü biküm sağîriküm ve kebîriküm” (Küçüğünüzle büyüğünüzle size uğradım) sözünde olduğu gibidir; manası “hepinize uğradım” ve “hepimiz için bayram olsun” demektir. İhata manasında olan şeylerde bu caiz olduğuna göre, bizzat ihataya delalet eden 'küll' kelimesinde caiz olması hayli hayli evlâdır. Müberred'in, mütekellim zamirinden bedel olduğu gerekçesiyle onda bedeli menetmesine iltifat edilmez; zira o ihtilafın menâtını (dayanağını) tahkik etmemiştir, [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Muhtemelen te'kid görüşü bundan daha güzel ve daha yakındır; İbn Mâlik'in onu reddetmesine ise itibar edilmez. { إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } “Şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir”; böylece cennet ehlini cennete, cehennem ehlini cehenneme sokmuş, bizden ve sizden her birine kendisinden savulamayacak ve başkası tarafından yüklenilemeyecek bir azap takdir etmiştir. Çareler tükenip bahaneler yetersiz kaldığında hem güçsüzler hem büyüklük taslayanlar olmak üzere { وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ } “Ateşte olanlar dediler ki”, { لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } “cehennemin bekçilerine”; yani cehennem ehline azap etmekle görevli olanlara. Zahir olan, ateşin zamiriyle 'hazenetihâ' denilmesi idi; ancak korku ve dehşeti artırmak için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Zira cehennem, dünyadaki ateşe de ıtlak olunması sebebiyle zahire göre ateşten daha hastır yahut ateşi ve diğer şeyleri kapsayan en şiddetli azabın yeridir. Bunun, kâfirlerin ateşteki yerlerini beyan etmek için olması da caiz görülmüştür; şöyle ki cehennem onların “Dibi derin kuyu”
بئر جهنام بعيدة القعر وفيها أعتى الكفرة وأطغاهم، فلعل الملائكة الموكلين بعذاب أولئك أجوب دعوة لزيادة قربهم من الله ﷿ فلهذا تعمدهم أهل النار بطلب الدعوة منهم وقالوا لهم: ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً أي مقدار يوم من أيام الدنيا مِنَ الْعَذابِ أي شيئا من العذاب، فمفعول يُخَفِّفْ محذوف، ومِنَ تحتمل البيان والتبعيض، ويجوز أن يكون المفعول يَوْماً بحذف المضاف نحو ألم يوم ومِنَ الْعَذابِ بيانه، والمراد يدفع عنا يوما من أيام العذاب: قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ أي لم تنبهوا على هذا ولم تك تأتيكم رسلكم في الدنيا على الاستمرار بالحجج الواضحة الدالة على سوء مغبة ما كنتم عليه من الكفر والمعاصي كما في قوله تعالى: أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا
sözünden hareketle ateşin en uzak derekeleridir; orada kâfirlerin en azgını ve en taşkını bulunur. Belki de onların azabıyla görevlendirilen meleklerin duası, Allah celle celâluhû'ya yakınlıklarının fazlalığından ötürü icabete daha yakındır; bu sebeple cehennem ehli kendilerinden dua talebinde bulunarak onları hedef almış ve onlara şöyle demişlerdir: { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً } “Rabbinize dua edin de bir gün olsun bizden hafifletsin”; yani dünya günlerinden bir gün miktarınca, { مِنَ الْعَذابِ } “azaptan”; yani azaptan bir şeyi. Dolayısıyla { يُخَفِّفْ } fiilinin mefulü mahzuftur; { مِنَ } ise beyaniyye veya teb'îziyye (kısmiyet) ihtimali taşır. 'Elemü yevmin' (bir günün acısı) terkibinde olduğu gibi muzafın hazfiyle mefulün { يَوْماً } olması ve { مِنَ الْعَذابِ } ifadesinin onun beyanı olması da caizdir; murat: “Azap günlerinden bir günü bizden savsın” demektir. { قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } “[Bekçiler] dediler ki: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?'”; yani buna karşı uyarılmadınız mı ve dünyada peygamberleriniz üzerinde bulunduğunuz küfür ve isyanların kötü sonucuna delalet eden açık delillerle sürekli olarak size gelmemiş miydi? Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde buyrulduğu gibidir: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا } “İçinizden, size Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?”
وأرادوا بذلك إلزامهم وتوبيخهم على إضاعة أوقات الدعاء وتعطيل أسباب الإجابة قالُوا بَلى أي أتونا بها فكذبناهم كما نطق به قوله تعالى: بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ [الملك: ٩] والفاء في قوله تعالى: قالُوا فَادْعُوا فصيحة أي إذا كان الأمر كذلك فادعوا أنتم فإن الدعاء لمن يفعل فعلكم ذلك مستحيل صدوره عنا، وقيل: في تعليل امتناع الخزنة عن الدعاء: لأنا لم نؤذن في الدعاء لأمثالكم، وتعقب بأنه مع عرائه عن بيان أن سببه من قبل الكفرة كما يفصح عنه الفاء ربما يوهم أن الإذن في حيز الإمكان وأنهم لو أذن لهم لفعلوا فالتعليل الأول أولى، ولم يريدوا بأمرهم بالدعاء إطماعهم في الإجابة بل إقناطهم منها وإظهار خيبتهم حيثما صرحوا به في قولهم: وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ أي في ضياع وبطلان أي لا يجاب، فهذه الجملة من كلام الخزنة، وقيل: هي من كلامه تعالى اخبارا منه سبحانه لرسوله محمد ﷺ. واستدل بها مطلقا من قال: إن دعاء الكافر لا يستجاب وإنه لا يمكن من الخروج في الاستسقاء، والحق أن الآية في دعاء الكفار يوم القيامة وأن الكافر قد يقع في الدنيا ما يدعو به ويطلبه من الله تعالى إثر دعائه كما يشهد بذلك آيات كثيرة، وأما أنه هل يقال لذلك إجابة أم لا فبحث لا جدوى له، وقوله تعالى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا إلخ كلام مستأنف مسوق من جهته تعالى لبيان أن ما أصاب الكفرة من العذاب المحكي من فروع حكم كلي تقتضيه الحكمة هو أن شأننا المستمر أننا ننصر رسلنا وأتباعهم فِي الْحَياةِ الدُّنْيا بالحجة والظفر والانتقام لهم من الكفرة بالاستئصال والقتل والسبي وغير ذلك من العقوبات، ولا يقدح في ذلك ما قد يتفق للكفرة من صورة الغلبة امتحانا إذا العبرة إنما هي بالعواقب وغالب الأمر، وقد تقدم تمام الكلام في ذلك فتذكر وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ أي ويوم القيامة عبر عنه بذلك للإشعار بكيفية النصرة وأنها تكون عند جمع الأولين والآخرين وشهادة الإشهاد للرسل بالتبليغ وعلى الكفرة بالتكذيب، فالإشهاد جمع شهيد بمعنى
Bununla onları ilzam etmeyi ve dua vakitlerini zayi edip icabet sebeplerini boşa çıkardıkları için onları kınamayı kastetmişlerdir. { قالُوا بَلى } “'Evet [gelmişti]' dediler”; yani bize geldiler de biz onları yalanladık. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu açıkça ifade etmektedir: { بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } [Mülk 9]. Allah Teâlâ'nın { قالُوا فَادْعُوا } “[Bekçiler] dediler ki: 'Öyleyse siz dua edin!'” kavlindeki 'fâ' fasîhadır; yani: Madem durum böyledir, o hâlde siz kendiniz dua edin; zira sizin bu yaptığınızı yapan kimse için tarafımızdan dua vaki olması imkânsızdır. Bekçilerin duadan imtina etmelerinin gerekçesinde şöyle de denilmiştir: “Çünkü sizin gibiler için dua etmeye bize izin verilmemiştir.” Ancak bu gerekçe, 'fâ' harfinin açıkladığı üzere sebebin kâfirler tarafından olduğunu açıklamaktan yoksun olmakla birlikte, sanki izin verilmesinin imkân dâhilinde olduğunu ve kendilerine izin verilseydi yapacakları vehmini doğurabilir; bu yüzden birinci gerekçe daha evlâdır. Onlar dua etmelerini emretmekle onların icabete ümit beslemelerini değil, bilakis { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklık (boşa çıkma) içindedir” sözlerinde açıkça ifade ettikleri üzere onları ümitsizliğe düşürmeyi ve hüsranlarını ortaya koymayı kastetmişlerdir; yani zayi olmak ve batıl kalmaktır, asla icabet olunmaz. Bu cümle bekçilerin sözündendir. Bir görüşe göre ise Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir haber olarak Allah Teâlâ'nın sözündendir. Kâfirin duasının kabul edilmeyeceğini ve yağmur duasına çıkmasına izin verilmeyeceğini söyleyenler, bu ayeti mutlak olarak delil getirmişlerdir. Hak olan ise şudur: Ayet kâfirlerin kıyamet günündeki duaları hakkındadır; dünyada ise kâfirin Allah Teâlâ'dan dua edip istediği şeyin duasının peşinden vaki olabildiği pek çok ayetin şahitliğiyle sabittir. Bunun icabet olarak isimlendirilip isimlendirilmeyeceğine gelince, bu faydasız bir tartışmadır. Allah Teâlâ'nın { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere yardım ederiz” vd. kavli, kâfirlere isabet eden bu anlatılan azabın, hikmetin gerektirdiği küllî bir hükmün fer'i olduğunu beyan etmek üzere Teâlâ tarafından sevk edilmiş müstakil bir kelamdır; o küllî hüküm de peygamberlerimize ve onlara tâbi olanlara yardım etmenin bizim sürekli şanımız olduğudur: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında”; hüccetle, zaferle ve köklerini kazımak, öldürmek, esir almak ve benzeri cezalarla kâfirlerden onların intikamını almak suretiyle. İmtihan amacıyla kâfirler için vaki olabilecek galibiyet sureti buna halel getirmez; zira itibar akıbetlere ve işin geneline göredir. Bu konudaki sözün tamamı daha önce geçmişti, hatırlansın. { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } “ve şahitlerin ayağa kalkacağı gün de”; yani kıyamet gününde de. Yardımın keyfiyetini, onun öncekilerin ve sonrakilerin toplandığı ve şahitlerin peygamberler lehine tebliğe, kâfirler aleyhine ise yalanlamaya şahitlik ettikleri anda gerçekleşeceğini hissettirmek için bu şekilde ifade edilmiştir. 'el-Eşhâd' (الْأَشْهادُ), 'şerîf'in çoğulu olan 'eşrâf' gibi 'şâhid' manasında
شاهد كأشراف جمع شريف، وقيل: جمع شاهد بناء على أن فاعلا قد يجمع على أفعال، وبعض من لم يجوز يقول:
'şehîd' kelimesinin çoğuludur. Bir görüşe göre, 'fâil' vezninin bazen 'ef'âl' vezninde çoğul yapılabileceğine binaen 'şâhid'in çoğuludur. Buna cevaz vermeyen bazıları ise şöyle der:
هو جمع شهد بالسكون اسم جمع لشاهد كما قالوا في صحب بالسكون اسم جمع لصاحب، وفسر بعضهم الْأَشْهادُ بالجوارح وليس بذاك، وهو عليهما من الشهادة، وقيل: هو من المشاهدة بمعنى الحضور.
O, sükûn ile 'sahib' için ismi cem olarak 'sahb' dedikleri gibi, 'şâhid' için sükûn ile ismi cem olan 'şehd'in çoğuludur. Bazıları { الْأَشْهادُ } kelimesini uzuvlar (organlar) olarak tefsir etmişlerdir ki bu pek isabetli değildir. Her iki görüşe göre de kelime şehadetten (şahitlikten) gelmektedir. Bir görüşe göre ise hazır bulunma manasındaki müşahededendir.
وفي الحواشي الخفاجية أن النصرة في الآخرة لا تتخلف أصلا بخلافها في الدنيا فإن الحرب فيها سجال وإن كانت العاقبة للمتقين ولذا دخلت فِي على الْحَياةِ الدُّنْيا دون قرينه لأن الظرف المجرور بفي لا يستوعب كالمنصوب على الظرفية كما ذكره الأصوليون انتهى، وفيه بحث.
Hafâcî Hâşiyesi'nde şöyle denilmektedir: Ahiretteki yardım asla geri kalmaz; dünyada ise durum böyle değildir, zira akıbet müttakilerin olsa da dünyada savaş nöbetleşedir. Bu sebeple 'fî' (فِي) harf-i cerri, denk olan diğerine değil de { الْحَياةِ الدُّنْيا } üzerine dâhil olmuştur; zira usulcülerin belirttiği gibi 'fî' ile mecrur olan zarf, zarfiyet üzere mensup olan gibi bütünü kapsamaz, [söz] bitti; bunda ise incelemeğe değer yönler vardır.
وقرأ ابن هرمز وإسماعيل وهي رواية عن أبي عمرو «تقوم» بتاء التأنيث على معنى جماعة الإشهاد. يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ بدل من يَوْمَ يَقُومُ ولا قيل: تحتمل أن تكون لنفي النفع فقط على معنى أنهم يعتذرون ولا ينفعهم معذرتهم لبطلانها وتحتمل أن تكون لنفي النفع والمعذرة على معنى لا تقع معذرة لتنفع، وفي الكشاف يحتمل أنهم يعتذرون بمعذرة ولكنها لا تنفع لأنها باطلة وأنهم لو جاؤوا بمعذرة لم تكن مقبولة لقوله تعالى:
İbn Hürmüz ve İsmâil -ki bu Ebû Amr'dan bir rivayettir-, şahitler topluluğu manasına binaen müenneslik te'si ile “tekûmü” şeklinde okumuşlardır. { يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ } “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez” ifadesi, { يَوْمَ يَقُومُ } ifadesinden bedeldir. Denildi ki: 'Lâ' (لا) edatının sadece faydanın nefyi için olması muhtemeldir; manası: Onlar mazeret beyan ederler fakat batıl olduğu için mazeretleri onlara fayda vermez. Faydanın ve mazeretin her ikisinin nefyi için olması da muhtemeldir; manası: Fayda verecek bir mazeret vaki olmaz. Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Bir mazeret beyan etmeleri fakat batıl olduğu için fayda vermemesi muhtemel olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinden ötürü:
وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [المرسلات: ٣٦] وأراد على ما في الكشف أن عدم النفع إما لأمر راجع إلى المعذرة الكائنة وهو بطلانها، وإما لأمر راجع إلى من يقبل العذر ولا نظر فيه إلى وقوع العذر والحاصل أن المقصود بالنفي الصفة ولا نظر فيه إلى الموصوف نفيا أو إثباتا، وليس في كلامه إشارة إلى إرادة نفيهما جميعا فتدبر، وقرأ غير الكوفيين ونافع «لا تنفع» بالتاء الفوقية، ووجهها ظاهر، وأما قراءة الياء فلأن المعذرة مصدر وتأنيثه غير حقيقي مع أنه فصل عن الفعل بالمفعول وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ أي البعد من الرحمة.
{ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } [Mürselât 36] kavlinden ötürü bir mazeret getirseler dahi kabul edilmeyecek olması da muhtemeldir. el-Keşf'teki ifadeye göre Zemahşerî'nin muradı şudur: Faydanın bulunmayışı ya mevcut mazerete raci olan bir sebeptendir ki o da batıl oluşudur yahut mazereti kabul edecek zata raci bir sebeptendir; burada mazeretin vaki olup olmadığına bakılmaz. Hâsılı, nefyedilmek istenen sıfattır (faydadır); nefy veya ispat bakımından mevsufa (mazerete) bakılmaz. Onun sözünde her ikisinin birden nefyinin kastedildiğine dair bir işaret yoktur, iyi düşün. Kûfeliler dışındakiler ve Nâfi', üstten te ile “lâ tenfe'u” şeklinde okumuşlardır; bunun vechi açıktır. Yâ ile okunuşa gelince, çünkü mazeret masdardır ve meful ile fiilin arası açılmış olmakla birlikte müennesliği hakiki değildir. { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ } “Ve lânet onlaradır”; yani rahmetten uzaklık.
وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ هي جهنم وسوءها ما يسوء فيها من العذاب فإضافته لأمية أو هي من إضافة الصفة للموصوف أي الدار السوأى، ولا يخفى ما في الجملتين من إهانتهم والتهكم بهم وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى ما يهتدى به من المعجزات والصحف والشرائع فهو مصدر تجوز به عما ذكر أو جعل عين الهدى مبالغة فيه.
{ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “ve yurdun kötüsü de onlaradır”; o cehennemdir. Onun kötülüğü ise oradaki insanı üzen azaptır; dolayısıyla izafeti lamiye izafetidir yahut sıfatın mevsufa izafetidir, yani 'en kötü yurt' demektir. Bu iki cümlede onları aşağılama ve onlarla alay etme manasının bulunduğu gizli değildir. { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى } “Andolsun biz Mûsâ'ya hidayeti verdik”; yani mucizelerden, sahifelerden ve şeriatlardan kendisiyle doğru yol bulunan şeyleri verdik. Bu kelime masdardır, zikredilen şeylerden mecaz yapılmıştır yahut mübalağa için hidayetin bizzat kendisi kılınmıştır.
وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ تركنا عليهم بعد وفاته ﵇ من ذلك التوراة فالإيراث مجاز مرسل عن الترك أو هو استعارة تبعية له، ويجوز أن يكون المعنى جعلنا بني إسرائيل آخذين الكتاب عنه ﵇ بلا كسب فيشمل من في حياته ﵇ كما يقال: العلماء ورثة الأنبياء، وهو وجه إلا أن اعتبار بعد الموت أوفق في الإيراث والعلاقة عليه أتم، وإرادة التوراة من الكتاب هو الظاهر، وجوز أن يكون المراد به جنس ما أنزل على أنبيائهم فيشمل التوراة والزبور والإنجيل هُدىً وَذِكْرى هداية وتذكرة أي لأجلهما أو هاديا ومذكرا فهما مصدران في موضع الحال لِأُولِي الْأَلْبابِ لذوي العقول السليمة الخالصة من شوائب الوهم، وخصوا لأنهم المنتفعون به فَاصْبِرْ أي إذا عرفت ما قصصناه عليك للتأسي فاصبر على ما نالك من أذية المشركين إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ إياك والمؤمنين بالنصر المشار إليه بقوله سبحانه: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا أو جميع مواعيده تعالى ويدخل فيه وعده سبحانه بالنصر دخولا أوليا حَقٌّ لا يخلفه سبحانه أصلا فلا بد من وقوع نصره جل شأنه لك وللمؤمنين، واستشهد بحال موسى ومن معه وفرعون ومن تبعه وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ أقبل على أمر الدين وتلاف ما ربما يفرط مما يعد بالنسبة إليك ذنبا وإن لم يكنه، ولعل ذلك هو الاهتمام بأمر العدا بالاستغفار فإن الله تعالى كافيك في النصر وإظهار الأمر، وقيل: لِذَنْبِكَ لذنب أمتك في حقك، قيل: فإضافة المصدر للمفعول وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ أي ودم على التسبيح والتحميد لربك على أنه عبر بالطرفين وأريد جميع الأوقات، وجوز أن يراد خصوص الوقتين، والمراد بالتسبيح معناه الحقيقي كما في الوجه الأول أو الصلاة، قال قتادة: أريد صلاة الغداة وصلاة العصر، وعن الحسن أريد ركعتان بكرة
{ وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ } “Ve İsrâiloğullarına o Kitab'ı miras bıraktık”; ondan sonra Tevrat'ı onların üzerinde bıraktık. İras (miras bırakmak), terk etmekten mecaz-ı mürseldir yahut onun için istiare-i tebeiyyedir. Mananın “İsrâiloğullarını hiçbir kesb/çaba olmaksızın o Kitab'ı ondan alan kimseler kıldık” şeklinde olması da caizdir; böylece “Âlimler peygamberlerin vârisleridir” denildiği gibi onun hayatındakileri de kapsar. Bu da bir vecihtir; ancak ölümden sonrasını dikkate almak miras bırakmada daha uygundur ve alaka buna göre daha tamdır. Kitap'tan Tevrat'ın murat edilmesi zahir olandır. Peygamberlerine indirilenlerin cinsi murat edilip Tevrat, Zebûr ve İncil'i kapsaması da caiz görülmüştür. { هُدىً وَذِكْرى } “Bir hidayet ve öğüt olarak”; yani onlar sebebiyle yahut hidayet edici ve hatırlatıcı olarak. Bu iki kelime hâl konumunda iki masdardır. { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Sağduyu sahipleri için”; yani vehim şaibelerinden arınmış selim akıl sahipleri için. Onlar tahsis edilmiştir, çünkü ondan faydalananlar onlardır. { فَاصْبِرْ } “Öyleyse sabret!”; yani örnek alman için sana anlattıklarımızı bildiğine göre, müşriklerden sana ulaşan eziyetlere sabret! { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi”; O Sübhânehû'nun { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } kavliyle işaret olunan sana ve müminlere yönelik zafer vaadi yahut O Teâlâ'nın bütün vaatleri -ki zafer vaadi de buna öncelikle dâhildir- { حَقٌّ } “haktır”; O Sübhânehû ona asla aykırı davranmaz; dolayısıyla şanı yüce olanın sana ve müminlere yardımı mutlaka vaki olacaktır. Mûsâ ve beraberindekiler ile Firavun ve ona tâbi olanların hâli buna şahit tutulmuştur. { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “ve günahın için bağışlanma dile!”; din işine yönel ve sana nispetle -her ne kadar günah olmasa da- günah sayılan şeylerden meydana gelebilecek kusurları telafi et! Muhtemelen bu, istiğfar etmek suretiyle düşmanların durumunu dert edinmektir; zira Allah Teâlâ yardım etme ve bu dini üstün kılma hususunda sana kâfidir. Denildi ki: “Senin günahın için” yani ümmetinin senin hakkındaki günahı için; bu durumda masdarın mefule izafeti söz konusudur. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et!”; yani iki uç vakit zikredilip bütün vakitler kastedilmek suretiyle Rabbine tesbihe ve hamde devam et. Özellikle bu iki vaktin kastedilmiş olması da caizdir. Tesbih ile birinci vecihte olduğu gibi hakiki manası yahut namaz kastedilmiştir. Katâde: “Sabah namazı ve ikindi namazı kastedilmiştir” demiştir. Hasan'dan sabahleyin iki rekât,
وركعتان عشيا، قيل: لأن الواجب بمكة كان ذلك، وقد قدمنا أن الحس لا يقول بفرضية الصلوات الخمس بمكة فقيل:
akşamleyin de iki rekât kastedildiği nakledilmiştir. Denildi ki: Çünkü Mekke'de vacip olan buydu. Daha önce Hasan'ın Mekke'de beş vakit namazın farziyetini söylemediğini belirtmiştik; bunun üzerine şöyle denilmiştir:
كان يقول بفرضية ركعتين بكرة وركعتين عشيا.
Hasan, sabahleyin iki rekât, akşamleyin de iki rekâtın farz olduğunu söylüyordu.
وقيل: إنه يقول كان الواجب ركعتين في أي وقت اتفق، والكل مخالف للصريح المشهور، وجوز على إرادة الدوام أن يراد بالتسبيح الصلاة ويراد بذلك الصلوات الخمس، وحكي ذلك في البحر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ دلائله سبحانه التي نصبها على توحيده وكتبه المنزلة وما أظهر على أيدي رسله من المعجزات بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ أي بغير حجة في ذلك أتتهم من جهته تعالى، والجار متعلق- بيجادلون- وتقييد المجادلة بذلك مع استحالة إتيان الحجة للإيذان بأن المتكلم في أمر الدين لا بدّ من استناده إلى حجة واضحة وبرهان مبين، وهذا عام في كل مجادل مبطل وإن نزل في قوم مخصوصين وهم على الأصح مشركو مكة.
Bir görüşe göre de o, rastgele herhangi bir vakitte iki rekâtın vacip olduğunu söylüyordu. Bunların hepsi açık ve meşhur olan görüşe aykırıdır. Devamlılığın kastedilmesi üzere, tesbih ile namazın ve bununla da beş vakit namazın kastedilmiş olması caiz görülmüştür; bu el-Bahr'da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar”; yani O Sübhânehû'nun tevhidine dair diktiği delilleri, indirdiği kitapları ve peygamberlerinin ellerinde gösterdiği mucizeleri hakkında [tartışanlar], { بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ } “kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın”; yani bu hususta kendilerine O Teâlâ katından gelen hiçbir delil/hüccet bulunmaksızın. Harf-i cerli ifade 'yücâdilûne' fiiline müteallıktır. Delilin gelmesi imkânsız olduğu halde mücadelenin bununla kayıtlanması, din konusunda konuşan kimsenin mutlaka açık bir delile ve apaçık bir burhana dayanması gerektiğini bildirmek içindir. Bu hüküm, her ne kadar belirli bir topluluk hakkında inmiş olsa da -ki en sahih görüşe göre onlar Mekke müşrikleridir- batıl üzere mücadele eden herkes hakkında umumidir.
وقوله تعالى: إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ خبر لأن وإِنَّ نافية، والمراد بالصدور القلوب أطلقت عليها للمجاورة والملابسة، والكبر التكبر والتعاظم أي ما في قلوبهم إلا تكبر عن الحق وتعاظم عن التفكر والتعلم أو هو مجاز عن إرادة الرياسة والتقدم على الإطلاق أو إرادة أن تكون النبوة لهم أي ما في قلوبهم إلا إرادة الرياسة أو أن تكون النبوة لهم دونك حسدا وبغيا حسبما قالوا: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] وقالوا: لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ [الأحقاف: ١١] ولذلك يجادلون في آياته تعالى لا أن فيها موقع جدال ما أو أن لهم شيئا يتوهم صلاحيته لأن يكون مدار لمجادلتهم في الجملة، وقوله تعالى: ما هُمْ بِبالِغِيهِ صفة- لكبر- أي ما هم ببالغي موجب الكبر ومقتضيه وهو متعلق إرادتهم من دفع الآيات أو من الرياسة أو النبوة، وقال الزجاج: المعنى ما يحملهم على تكذيبك إلا ما في صدورهم من الكبر عليك وما هم ببالغي مقتضى ذلك الكبر لأن الله تعالى أذلهم، وقيل: الجملة مستأنفة وضمير بِبالِغِيهِ لدفع الآيات المفهوم من المجادلة، وما تقدم أظهر، وقال مقاتل: المجادلون الذين نزلت فيهم الآية اليهود عظموا أمر الدجال فنزلت، وإلى هذا ذهب أبو العالية أخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم بسند صحيح عنه قال: إن اليهود أتوا النبي ﷺ فقالوا: إن الدجال يكون منا في آخر الزمان ويكون من أمره ما يكون فعظموا أمره وقالوا: يصنع كذا وكذا فأنزل الله تعالى إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ إلخ، وهذا كالنص في أن أمر اليهود كان السبب في نزولها، وعليه تكون الآية مدنية وقد مر الكلام في ذلك فتذكر. وفي رواية أن اليهود كانوا يقولون: يخرج صاحبنا المسيح بن داود يريدون الدجال ويبلغ سلطانه البر والبحر وتسير معه الأنهار وهو آية من آيات الله فيرجع إلينا الملك، حكاها في الكشاف ثم قال: فسمى الله تعالى تمنيهم ذلك كبرا ونفى سبحانه أن يبلغوا متمناهم، ويخطر لي على هذا القول إن اليهود لم يريدوا من تعظيم أمر الدجال سوى نفي أن يكون نبينا ﷺ النبي المبعوث في آخر الزمان الذي بشر به أنبياؤهم وزعم أن المبشر به هو ذلك اللعين، ففي بعض الروايات أنهم قالوا للنبي ﵊:
Allah Teâlâ'nın { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } “onların göğüslerinde ancak bir kibir vardır” kavli 'inne'nin haberidir; 'in' (إِنْ) ise nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). Göğüsler ile kastedilen kalplerdir; bitişiklik ve alaka sebebiyle göğüslere ıtlak olunmuştur. Kibir ise büyüklenmek ve böbürlenmektir; yani onların kalplerinde haktan büyüklenme, tefekkür ve öğrenmeye karşı böbürlenmekten başka bir şey yoktur. Yahut bu, mutlak manada riyaset ve öne geçme arzusundan veya peygamberliğin kendilerinde olması arzusundan mecazdır; yani onların kalplerinde { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf 31] ve { لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } [Ahkâf 11] dedikleri gibi, haset ve azgınlık yüzünden riyaset arzusundan yahut peygamberliğin senin değil de kendilerinin olması isteğinden başka bir şey yoktur. Bu yüzden O Teâlâ'nın ayetleri hakkında mücadele etmektedirler; yoksa ayetlerde herhangi bir tartışma yeri olduğundan yahut kendilerinde mücadelerine dayanak olmaya elverişli olduğu vehmedilen bir şey bulunduğundan dolayı değildir. Allah Teâlâ'nın { ما هُمْ بِبالِغِيهِ } “onlar asla ona ulaşamayacaklardır” kavli 'kibr'in sıfatıdır; yani onlar kibrin gerektirdiği ve iktiza ettiği şeye, yani ayetleri savma yahut riyaset ya da peygamberlikten ibaret olan arzularının taalluk ettiği şeye asla ulaşamayacaklardır. Zeccâc şöyle demiştir: “Mana: Onları seni yalanlamaya sevk eden şey, ancak göğüslerindeki sana karşı büyüklük taslamadır ve onlar bu kibrin gereğine asla ulaşamayacaklardır; çünkü Allah Teâlâ onları zelil kılmıştır.” Bir görüşe göre cümle müstakildir ve { بِبالِغِيهِ } kelimesindeki zamir mücadeleden anlaşılan ayetleri savmaya racidir; önceki ise daha açıktır. Mukâtil şöyle demiştir: Hakkında ayetin indiği mücadeleciler Yahudilerdir; Deccâl'in işini büyüttüler, bunun üzerine bu ayet indi. Ebû'l-Âliye de bu görüşe gitmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim ondan sahih bir senetle şunu rivayet etmişlerdir: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Deccâl ahir zamanda bizden çıkacak, şöyle şöyle durumları olacak” dediler; onun işini büyüttüler ve: “Şöyle şöyle yapacak” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ } vd. ayetini indirdi. Bu rivayet, Yahudilerin durumunun ayetin iniş sebebi olduğuna dair adeta açık bir nass gibidir. Buna göre ayet Medenî olur; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, hatırlansın. Bir rivayette Yahudiler: “Sahibimiz Mesîh b. Dâvûd çıkacak -bununla Deccâl'i kastediyorlar-, onun hükümranlığı karaya ve denize ulaşacak, nehirler onunla akacak; o Allah'ın ayetlerinden bir ayettir, böylece mülk/hükümranlık bize dönecektir” derlerdi. Zemahşerî bunu Keşşâf'ta nakletmiş, ardından şöyle demiştir: “Allah Teâlâ onların bu temennisini kibir olarak isimlendirmiş ve temenni ettikleri şeye asla ulaşamayacaklarını nefyetmiştir.” Bu görüşe göre benim aklıma şu gelmektedir: Yahudiler Deccâl'in işini büyütmekle ancak Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlerinin müjdelediği ahir zamanda gönderilecek peygamber olduğunu nefyetmeyi ve müjdelenenin o lanetli olduğunu iddia etmeyi kastetmişlerdir. Nitekim bazı rivayetlerde Peygamber aleyhisselâm'a şöyle dedikleri yer alır:
لست صاحبنا- يعنون النبي المبشر به أنبياؤهم، فالإضافة لأدنى ملابسة بل هو المسيح بن داود يبلغ سلطانه البر والبحر ويسير معه الأنهار، وفي ذلك بزعمهم دفع الآيات الدالة على نبوة النبي ﷺ والداعي لهم إلى ذلك الكبر والحسد وحب أن لا تخرج النبوة من بني إسرائيل، فمعنى الآية عليه نحو معناها على القول بكون المجادلين مشركي مكة. ثم إن اليهود عليهم اللعنة كذبوا أولا بقولهم للنبي ﵊: لست صاحبنا، وثانيا بقولهم: بل هو المسيح بن داود يعنون الدجال، أما الكذب الأول فظاهر، وأما الثاني فلأنه لم يبعث نبي إلا وقد حذر أمته الدجال وأنذرهم إياه كما نطقت بذلك الأخبار، وهم قالوا: هو صاحبنا يعنون المبشر ببعثته آخر الزمان، وكل ذلك من الجدال في آيات الله تعالى بغير سلطان فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ أي فالتجىء إليه تعالى من كيد من يحسدك ويبغي عليك، وفيه رمز إلى أنه من
“Sen bizim sahibimiz değilsin” -peygamberlerinin müjdelediği peygamberi kastederler, izafet en küçük bir irtibattan dolayıdır-, “bilakis o Mesîh b. Dâvûd'dur; onun hükümranlığı karaya ve denize ulaşacak, nehirler onunla birlikte akacaktır.” Bu sözleriyle onların iddiasına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet eden ayetleri savma amacı güdülmüştür; onları buna sevk eden ise kibir, haset ve peygamberliğin İsrâiloğullarından çıkmamasını istemeleridir. Dolayısıyla ayetin buna göre manası, mücadele edenlerin Mekke müşrikleri olduğu görüşündeki manası gibidir. Sonra lanet olası Yahudiler, birinci olarak Peygamber aleyhisselâm'a: “Sen bizim sahibimiz değilsin” sözleriyle yalan söylediler; ikinci olarak da: “Bilakis o Mesîh b. Dâvûd'dur” diyerek Deccâl'i kastetmeleriyle yalan söylediler. Birinci yalanları açıktır. İkinciye gelince; çünkü haberlerin açıkça bildirdiği üzere gönderilen her peygamber mutlaka ümmetini Deccâl'e karşı uyarmış ve onu Deccâl ile korkutmuştur; onlar ise: “O bizim sahibimizdir” diyerek ahir zamanda gönderilmesi müjdelenen kimseyi kastetmişlerdir. Bütün bunlar ise hiçbir delil olmaksızın Allah Teâlâ'nın ayetleri hakkında mücadele etmektir. { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Öyleyse Allah'a sığın!”; yani sana haset eden ve sana haksızlık yapan kimsenin tuzağından O Teâlâ'ya sığın. Bunda onun
همزات الشياطين، وقال أبو العالية: هذا أمر للنبي ﷺ أن يتعوذ من فتنة الدجال بالله ﷿ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ أي لأقوالكم وأفعالكم، والجملة لتعليل الأمر قبلها.
şeytanların vesveselerinden olduğuna bir işaret vardır. Ebû'l-Âliye şöyle demiştir: “Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Deccâl fitnesinden Allah azze ve celle'ye sığınması için bir emirdir.” { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”; yani sözlerinizi ve fiillerinizi [işiten ve görendir]. Cümle kendisinden önceki emrin gerekçesidir.
وقوله تعالى: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ تحقيق للحق وتبيين لأشهر ما يجادلون فيه من أمر البعث الذي هو كالتوحيد في وجوب الإيمان به على منهاج قوله تعالى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] وإضافة (خلق) إلى ما بعده من إضافة المصدر إلى مفعوله أي لخلق الله تعالى السماوات والأرض أعظم من خلقه سبحانه الناس لأن الناس بالنسبة إلى تلك الأجرام العظيمة كلا شيء، والمراد أن من قدر على خلق ذلك فهو سبحانه على خلق ما لا يعد شيئا بالنسبة إليه بدأ وإعادة أقدر وأقدر.
Allah Teâlâ'nın { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” kavli, Allah Teâlâ'nın { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } [Yâsîn 81] kavlinin üslubu üzere, kendisine inanmanın vacip oluşunda tevhid gibi olan diriliş (ba's) meselesinden hakkında tartıştıkları en meşhur hususu açıklamak ve hakkı tahkik etmektir. 'Halk' kelimesinin sonrasına izafeti, masdarın mefulüne izafetindendir; yani: Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri yaratması, O Sübhânehû'nun insanları yaratmasından elbette daha büyüktür; çünkü insanlar bu muazzam cisimlere nispetle adeta hiçbir şeydir. Murat şudur: Bunları yaratmaya gücü yeten Zât Sübhânehû, başlangıçta ve yeniden yaratmada O'na nispetle bir şey sayılmayan varlıkları yaratmaya hayli hayli kādirdir.
وقال أبو العالية: الناس الدجال وهو بناء على ما روي عنه في المجادلين، ولعمري إن تطبيق هذا ونحوه على ذلك في غاية البعد وأنا لا أقول به وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ وهم الكفرة، ولما كان ما قبل لإثبات البعث الذي يشهد له العقل وتقتضيه الحكمة اقتضاء ظاهرا ناسب نفي العلم عمن كفر به لأنهم لو كانوا من العقلاء الذين من شأنهم التدبر والتفكر فيما يدل عليه لم يصدر عنهم إنكاره، ولم يذكر للعلم مفعولا لأن المناسب للمقام تنزيله منزلة اللازم، وقيل: المراد لا يعلمون أن خلق السماوات والأرض أكبر من خلق الناس أي لا يجرون على موجب العلم بذلك من الإقرار بالبعث ومن لا يجري على موجب علمه هو والجاهل سواء.
Ebû'l-Âliye: “İnsanlar ile kastedilen Deccâl'dir” demiştir; bu da mücadeleciler hakkında kendisinden rivayet edilen görüşe dayanmaktadır. Ömrüme yemin olsun ki bunu ve benzerlerini buna tatbik etmek son derece uzaktır ve ben bunu savunmuyorum. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; onlar da kâfirlerdir. Önceki kısım aklın şahitlik ettiği ve hikmetin açıkça iktiza ettiği dirilişi ispat için olunca, onu inkâr eden kimseden ilmin nefyedilmesi uygun düşmüştür; zira onlar ona delalet eden hususlarda düşünüp tefekkür eden akıl sahiplerinden olsalardı, onu inkâr etmek kendilerinden sadır olmazdı. Makama uygun olan onu lâzım fiil konumuna indirmek olduğu için 'ilm'e bir meful zikredilmemiştir. Bir görüşe göre murat şudur: Göklerin ve yerin yaratılmasının insanların yaratılmasından daha büyük olduğunu bilmezler; yani dirilişi ikrar etmek suretiyle bu ilmin gereğine göre hareket etmezler; ilminin gereğine göre hareket etmeyen kimse ise cahil ile birdir.
وفي البحر أنه تعالى نبه على أنه لا ينبغي أن يجادل في آيات الله ولا يتكبر الإنسان بقوله سبحانه: لَخَلْقُ إلخ أي إن مخلوقاته تعالى أكبر وأجل من خلق البشر فما لأحدهم يجادل ويتكبر على خالقه ﷾ ولكن أكثر الناس لا يعلمون لا يتأملون لغلبة الغفلة عليهم ولذلك جادلوا وتكبروا، ولا يخفى أنه تفسير قليل الجدوى.
el-Bahr'da şöyle denmektedir: O Teâlâ, O Sübhânehû'nun { لَخَلْقُ } “Elbette yaratılması...” vd. kavliyle Allah'ın ayetleri hakkında tartışılmaması ve insanın kibirlenmemesi gerektiğine dikkat çekmiştir; yani O Teâlâ'nın mahlukatı insanların yaratılışından daha büyük ve daha yücedir, o hâlde onlardan birine ne oluyor da Yaratıcısı azze ve celle'ye karşı tartışıp kibirleniyor! “Fakat insanların çoğu bilmezler”, yani gafletin kendilerine galebe çalması sebebiyle düşünmezler; bu yüzden tartışmış ve kibirlenmişlerdir. Gizli değildir ki bu, faydası az bir tefsirdir.
وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أي الغافل عن معرفة الحق في مبدئه ومعاده ومن كانت له بصيرة في معرفتهما، وتفسير الْبَصِيرُ بالله تعالى والْأَعْمى بالصنم غير مناسب هنا وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أي المحسن ولذا قوبل بقوله تعالى: وَلَا الْمُسِيءُ وعدل عن التقابل الظاهر كما في الأعمى والبصير إلى ما في النظم الجليل إشارة إلى أن المؤمنين علم في الإحسان، وقدم الْأَعْمى لمناسبة العمى ما قبله من نفي العلم، وقدم الذين آمنوا بعد لمجاورة البصير ولشرفهم، وفي مثله طرق أن يجاور كل ما يناسبه كما هنا، وأن يقدم ما يقابل الأول ويؤخر ما يقابل الآخر كقوله تعالى: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ [فاطر: ١٩- ٢٢] وأن يؤخر المتقابلان كالأعمى والأصم والسميع والبصير وكل ذلك من باب التفنن في البلاغة وأساليب الكلام، والمقصود من نفي استواء من ذكر بيان أن هذا التفاوت مما يرشد إلى البعث كأنه قيل: ما يستوي الغافل والمستبصر والمحسن والمسيء فلا بد أن يكون لهم حال أخرى يظهر فيها ما بين الفريقين من التفاوت وهي فيما بعد البعث.
{ وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz”; yani başlangıcında ve dönüşünde hakkı tanımaktan gafil olan kimse ile her ikisini tanımada basiret sahibi olan kimse [bir olmaz]. 'el-Basîr'in Allah Teâlâ, 'el-a'mâ'nın ise put olarak tefsir edilmesi burada uygun değildir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler de”; yani muhsin (iyilik eden) kimseler. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu kavliyle karşılanmıştır: { وَلَا الْمُسِيءُ } “kötülük yapan da [bir olmaz]”. Kör ile görende olduğu gibi zahirî mukabele yerine yüce nazımda yer alan ifadeye yönelinmesi, müminlerin iyilikte bir sembol olduğuna işarettir. Körlüğün kendisinden önceki ilmin nefyine uygunluğundan ötürü 'el-a'mâ' öne alınmış; 'iman edenler' ise sonrasında 'el-basîr'e bitişikliği ve şerefleri sebebiyle öne geçirilmiştir. Bunun benzerlerinde usuller şöyledir: Burada olduğu gibi her birinin kendine uygun olanın yanına getirilmesi; Allah Teâlâ'nın { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ } [Fâtır 19-22] kavlinde olduğu gibi birincinin karşılığının öne alınıp diğerinin karşılığının sona bırakılması; kör ve sağır ile işiten ve gören gibi birbirinin karşılığı olanların sona bırakılması... Bütün bunlar belagatte ve söz üsluplarında çeşitlilik (tefennün) babındandır. Zikredilenlerin eşitliğinin nefyedilmesinden maksat, bu farklılığın dirilişe (ba's) irşad eden şeylerden olduğunu beyan etmektir; sanki şöyle denilmiştir: Gafil olan ile gerçeği gören, iyilik yapan ile kötülük yapan bir olmaz; öyleyse onlar için iki zümre arasındaki farklılığın ortaya çıkacağı başka bir hâlin bulunması kaçınılmazdır ki o da dirilişten sonradır.
وأعيدت لَا في المسيء تذكيرا للنفي السابق لما بينهما من الفصل بطول الصلة، ولأن المقصود بالنفي أن الكافر المسيء لا يساوي المؤمن المحسن، وذكر عدم مساواة الأعمى للبصير توطئة له، ولو لم يعد النفي فيه فربما ذهل عنه وظن أنه ابتداء كلام، ولو قيل: ولا الذين آمنوا والمسيء لم يكن نصا فيه أيضا لاحتمال أنه مبتدأ وقَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ خبره وجمع على المعنى قاله الخفاجي، وهو أن تم فعلي القراءة بياء الغيبة، وقيل: لم يقل ولا الذين آمنوا والمسيء لأن المقصود نفي مساواة المسيء للمحسن لا نفي مساواة المحسن له إذا المراد بيان خسارته ولا يصفو عن كدر فتدبر، والموصول مع ما عطف عليه معطوف على الْأَعْمى مع ما عطف عليه عطف المجموع على
"المسيء" kelimesinde "لَا" [olumsuzluk edatı], sıla cümlesinin uzunluğundan ötürü aralarına fasıla girdiği için önceki nefyi hatırlatmak amacıyla ve nefiyle asıl kastedilenin, kötülük yapan kâfirin iyilik yapan mümine eşit olmadığını bildirmek olduğundan tekrar edilmiştir. Körün görene eşit olmadığının zikredilmesi ise buna bir mukaddimedir. Şayet onda nefy tekrarlanmasaydı, belki de bundan gaflet edilir ve cümlenin başlangıcı sanılırdı. Şayet "وَلا الَّذِينَ آمَنُوا وَالمُسِيءُ" denilseydi, bu da onun mübteda ve { قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” ifadesinin onun haberi olması ve manaya binaen çoğul yapılması ihtimalinden ötürü bu hususta sarih olmazdı; bunu Hafâcî söylemiştir. Bu da ancak gaib "ye"si kıraatinde tamam olur. Şöyle de denilmiştir: "وَلا الَّذِينَ آمَنُوا وَالمُسِيءُ" denilmemiştir; çünkü maksat muhsinin ona eşit olmadığını nefyetmek değil, kötülük yapanın iyilik yapana eşit olmadığını nefyetmektir; zira murad onun hüsranını açıklamaktır ve [bu görüş de] bulanıklıktan hâli değildir, iyi düşün! Sıla ve mevsul ile ona matuf olan kısım, cümlenin mecmuunun diğerinin
المجموع كما في قوله تعالى: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ [الحديد: ٣] ولم يترك العطف بينهما بناء على أن الأول مشبه به والثاني مشبه وهما متحدان مآلا لأن كلا من الوصفين الأولين مغاير لكل من الوصفين الأخيرين وتغاير الصفات كتغاير الذوات في صحة التعاطف، ووجه التغاير أن الغافل والمستبصر والمحسن والمسيء صفات متغايرة المفهوم بقطع النظر عن اتحاد ما صدقهما وعدمه، وقيل: التغاير بين الوصفين الأولين والوصفين الأخيرين من جهة أن القصد في الأولين إلى العلم، وفي الأخيرين إلى العمل، وهو وجه لا بأس به، وقيل: هما وإن اتحدا ذاتا متغايران اعتبارا من حيث إن الثاني صريح والأول مذكور على طريق التمثيل، ونظر فيه بأنه لو اكتفى بمجرد هذه المغايرة لزم جواز عطف المشبه على المشبه به وعكسه.
mecmuuna atfedilmesi şeklinde { الْأَعْمى } kelimesine ve ona matuf olan kısma atfedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ } “O, ilktir, sondur, zahirdir, bâtındır” [Hadîd 3] kavlinde de böyledir. Birincisi müşebbehün bih (benzetilen), ikincisi müşebbeh (benzeyen) olup sonuçta ikisi birleştiği gerekçesiyle aralarındaki atıf terk edilmemiştir; çünkü ilk iki vasfın her biri, son iki vasfın her birinden başkadır; atfın sıhhati açısından sıfatların farklılığı da zatların farklılığı gibidir. Farklılığın yönü şudur: Gafil, basiret sahibi, iyilik eden ve kötülük eden; mâsadaklarının (bireylerinin) birleşip birleşmemesine bakılmaksızın mefhumları farklı olan sıfatlardır. Şöyle de denilmiştir: İlk iki vasıf ile son iki vasıf arasındaki başkalık, ilk ikisinde ilme, son ikisinde ise amele kastedilmiş olması yönündendir ki bu da fena olmayan bir görüştür. Şöyle de denilmiştir: Zat bakımından bir olsalar da itibar bakımından farklıdırlar; zira ikincisi sarihtir, birincisi ise temsil yoluyla zikredilmiştir. Fakat buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Şayet sırf bu başkalıkla yetinilseydi, müşebbehin müşebbehün bihe veya tersinin atfedilmesinin caiz olması gerekirdi.
قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ أي تذكرا قليلا تتذكرون. وقرأ الجمهور والأعرج والحسن وأبو جعفر وشيبة بياء الغيبة والضمير للناس أو الكفار، قال الزمخشري: والتاء أعم، وعلله صاحب التقريب بأن فيه تغليب الخطاب على الغيبة، وقال القاضي: إن التاء للتغيب أو الالتفات أو أمر الرسول ﷺ بالمخاطبة أي بتقدير قل قبله، وآثر العلامة الطيبي الالتفات لأن العدول من الغية إلى الخطاب في مقام التوبيخ يدل على العنف الشديد والإنكار البليغ، فهذه الآية متصلة بخلق السماوات وهو كلام مع المجادلين. وتعقبه صاحب الكشف بأنه يجوز أن يجعل ما ذكر نكتة التغليب فيكون أولى لفائدة التعميم أيضا فليفهم، والظاهر أن التغليب جار على احتمال كون الضمير للناس واحتمال كونه للكفار لأن بعض الناس أو الكفار مخاطب هنا والتقليل أيضا يصح اجراؤه على ظاهره لأن منهم من يتذكر ويهتدي، وقال الجلبي: الضمير إذا كان للناس فالتقليل على معناه الحقيقي والمستثنى هم المؤمنون وإذا كان للكفار فهو بمعنى النفي، ثم الظاهر أن المخاطب من خاطبه ﷺ من قريش فمن قال: المخاطب هو النبي ﵊ لقوله تعالى: فَاصْبِرْ ولا يناسب إدخاله فيمن لم يتذكر فقدسها ولم يتذكر.
{ قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”, yani pek az düşünüyorsunuz. Cumhur, el-A'rec, Hasan, Ebû Ca'fer ve Şeybe, gaib "ye"siyle [yetzezekkerûn şeklinde] okumuşlardır; zamir insanlara yahut kâfirlere aittir. Zemahşerî: "Hitap 'te'si daha kapsamlıdır" demiştir. et-Takrîb sahibi ise bunu, onda muhatap kılmanın gaibe galebe çalınması (tağlîb) bulunduğu şeklinde gerekçelendirmiştir. Kadı [Beyzâvî] şöyle demiştir: 'Te' harfi teğyîb (gaibleştirme), iltifat veya Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhatap kılınması emri içindir; yani öncesinde bir "de ki" [takdiriyle]. Allâme Tîbî ise iltifatı tercih etmiştir; zira kınama makamında gaibden hitaba geçilmesi şiddetli bir sertliğe ve beliğ bir inkâra delalet eder. Dolayısıyla bu ayet, göklerin yaratılışına bağlıdır ve bu da tartışanlarla yapılan bir konuşmadır. el-Keşşâf sahibi [et-Taftâzânî] buna itiraz ederek zikredilen hususun tağlîb nüktesi kılınmasının caiz olduğunu, böylece genelleme faydası için de daha evla olacağını belirtmiştir; iyi anlaşılsın. Zahir olan şudur ki tağlîb, zamirin insanlara ait olma ihtimalinde de kâfirlere ait olma ihtimalinde de geçerlidir; çünkü insanların yahut kâfirlerin bir kısmı burada muhataptır; azlık (taklîl) ifadesini de zahirine hamletmek sahihtir, çünkü onlardan düşünüp hidayete erenler de vardır. Çelebi şöyle demiştir: Zamir insanlara ait olduğunda taklîl gerçek anlamındadır ve istisna edilenler müminlerdir; kâfirlere ait olduğunda ise nefy (hiç düşünmüyorlar) anlamındadır. Sonra zahir olan şudur ki muhatap, [Efendimiz] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş'ten muhatap aldığı kimselerdir. Allah Teâlâ'nın { فَاصْبِرْ } kavlinden dolayı muhatabın Peygamber aleyhisselâm olduğunu ve onun düşünmeyen kimselerin içine dâhil edilmesinin uygun düşmeyeceğini söyleyen kimse ise yanılmış ve iyi düşünmemiştir.
إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها أي في مجيئها أي لا بد من مجيئها ولا محالة لوضوح الدلالة على جوازها وإجماع الأنبياء على الوعد الصادق بوقوعها. ويجوز أن يكون المعنى أنها آتية وأنها ليست محلا للريب أي لوضوح الدلالة إلى آخر ما مر، والفرق أن متعلق الريب على الأول المجيء وعلى هذا الساعة والحمل عليه أولى.
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها } “Kıyamet mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur”; yani onun gelişinde [şüphe yoktur], yani gerçekleşmesinin imkânına dair delilin açıklığı ve peygamberlerin onun vuku bulacağına dair dosdoğru vaad üzerindeki icması sebebiyle onun gelmesi kaçınılmazdır ve mutlaktır. Anlamın; onun geleceği ve şüphe mahalli olmadığı, yani geçen delilin açıklığı sebebiyle şeklinde olması da caizdir. Aralarındaki fark şudur: Birinciye göre şüphenin taalluk ettiği şey 'geliş'tir, buna göre ise 'kıyamet'tir ve buna hamletmek daha evladır.
وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ لا يصدقون بها لقصور نظرهم على ما يدركونه بالحواس الظاهرة واستيلاء الأوهام على عقولهم وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ أي اعبدوني أثبكم على ما روي عن ابن عباس والضحاك ومجاهد وجماعة. وعن الثوري أنه قيل له: ادع الله تعالى فقال: إن ترك الذنوب هو الدعاء يعني أن الدعاء باللسان ترجمة عن طلب الباطن وأنه إنما يصح لصحة التوجه وترك المخالفة فمن ترك الذنوب فقد سأل الحق بلسان الاستعداد وهو الدعاء الذي يلزمه الإجابة ومن لا يتركها فليس بسائل وإن دعاه سبحانه ألف مرة وما ذكر مؤيد لتفسير الدعاء بالعبادة ومحقق له فإن ترك الذنوب من أجل العبادات وينطبق على ذلك كمال الانطباق قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ أي صاغرين أذلاء.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu inanmazlar”; bakışları zahirî duyularla idrak ettikleriyle sınırlı kaldığı ve vehimler akıllarına galebe çaldığı için onu tasdik etmezler. { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin (bana ibadet edin), size icabet edeyim (karşılık vereyim)”; yani İbn Abbâs, Dahhâk, Mücâhid ve bir topluluktan rivayet edildiğine göre, 'bana ibadet edin ki size sevap vereyim' demektir. Sevrî'den rivayet edildiğine göre kendisine: "Allah Teâlâ'ya dua et" denilmiş, o da: "Günahları terk etmek bizzat duadır" demiştir; yani dille dua etmek kalpteki talebin tercümesidir ve o ancak yönelişin sıhhati ve muhalefetin terki ile sahih olur. Kim günahları terk ederse, Hak Teâlâ'dan istidat lisanıyla istemiş olur ki bu, icabeti zorunlu kılan duadır. Onları terk etmeyen ise O Sübhânehû'ya bin kere dua etse bile [gerçekte] isteyen biri değildir. Zikredilen bu husus, duanın ibadetle tefsir edilmesini desteklemekte ve onu tahkik etmektedir; zira günahları terk etmek ibadetlerin en yücelerindendir. Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana ibadet etmeye büyüklük taslayanlar, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir”, yani zelil ve hakir olarak [gireceklerdir] kavli de buna tamı tamına uymaktadır.
وجوز أن يكون المعنى اسألوني أعطكم وهو المروي عن السدي فمعنى قوله تعالى: يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي يستكبرون عن دعائي لأن الدعاء نوع من العبادة ومن أفضل أنواعها، بل روى ابن المنذر والحاكم وصححه عن ابن عباس أنه قال: أفضل العبادة الدعاء وقرأ الآية، والتوعد على الاستكبار عنه لأن ذلك عادة المترفين المسرفين وإنما المؤمن يتضرع إلى الله تعالى في كل تقلباته، وفي إيقاع العبادة صلة الاستكبار ما يؤذن بأن الدعاء باب من أبواب الخضوع لأن العبادة خضوع ولأن المراد بالعبادة الدعاء والاستكبار إنما يكون عن شيء إذا أتى به لم يكن مستكبرا.
Mananın; 'Benden isteyin, size vereyim' şeklinde olması da caiz görülmüştür ki bu Süddî'den rivayet edilmiştir. Buna göre Allah Teâlâ'nın { يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } kavlinin anlamı: 'Bana dua etmekten kibirlenirler' demektir; zira dua ibadetin bir türüdür, hatta onun en faziletli türlerindendir. Nitekim İbnü'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İbadetin en faziletlisi duadır" deyip bu ayeti okumuştur. Ondan kibirlenmeye yönelik tehdit ise şundandır: Zira bu, şımarık ve haddi aşanların âdetidir; mümin ise bütün hâllerinde Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarır. İbadetin istikbara sıla kılınmasında (bağlanmasında), duanın boyun eğme kapılarından bir kapı olduğunu hissettiren bir mana vardır; çünkü ibadet boyun eğmektir ve ibadetten maksat duadır; istikbar ise ancak yerine getirdiği takdirde müstekbir sayılmayacağı bir şeyden yüz çevirmekle olur.
قال في الكشف: وهذا الوجه أظهر بحسب اللفظ وأنسب إلى السياق لأنه لما جعل المجادلة في آيات الله تعالى من الكبر جعل الدعاء وتسليم آياته من الخضوع لأن الداعي له تعالى الملتجئ إليه ﷿ لا يجادل في آياته بغير سلطان منه البتة، والعطف في قوله تعالى: وَقالَ من عطف مجموع قصة على مجموع أخرى لاستوائهما في الغرض، ولهذا لما تمم هذه القصة أعني قوله سبحانه: وَقالَ رَبُّكُمُ إلى قوله ﷿: كُنْ فَيَكُونُ [البقرة:
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: "Bu vecih lafız bakımından daha açıktır ve bağlama daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ'nın ayetleri hakkında tartışmayı kibirden sayınca, dua etmeyi ve O'nun ayetlerine teslim olmayı da boyun eğmek kılmıştır. Zira O Teâlâ'ya dua eden ve O azze ve celle'ye sığınan kimse, O'ndan bir delil olmaksızın O'nun ayetleri hakkında asla tartışmaz. Allah Teâlâ'nın { وَقالَ } kavlindeki atıf ise, gayede eşit olmaları sebebiyle bir kıssanın mecmuunun diğer bir kıssanın mecmuuna atfedilmesidir. Bu sebepledir ki O Sübhânehû'nun { وَقالَ رَبُّكُمُ } kavlinden O azze ve celle'nin { كُنْ فَيَكُونُ } [Bakara:
١١٧ وغيرها] صرح بالغرض في قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ كما بنى القصة أولا على ذلك في قوله ﵎: إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ [غافر: ٣٥] ولو تؤمل في هذه السورة الكريمة حق التأمل وجد جل الكلام فيها مبنيا على رد المجادلين في آيات الله المشتملة على التوحيد والبعث وتبيين وجه الرد في ذلك بفنون مختلفة، ثم انظر إلى ما ختم به السورة كيف يطابق ما بدئت من قوله سبحانه: فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ [غافر: ٤] وكيف صرح آخرا بما رمز إليه أولا لتقضي منه العجب فهذا وجه العطف انتهى.
117 ve diğerleri] kavline kadar olan bu kıssayı tamamlayınca, Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi?” kavlinde gayeyi açıkça ifade etmiştir; nitekim O celle celâluhû'nun { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ } [Gâfir 35] kavlinde de kıssayı ilkin bunun üzerine bina etmişti. Bu yüce sure hakkıyla düşünülecek olursa, içindeki kelamın çoğunun, tevhid ve dirilişi içeren Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları reddetmek ve bu hususta farklı üsluplarla reddiye yönünü açıklamak üzerine kurulduğu görülür. Sonra surenin ne ile sonlandırıldığına bak; O Sübhânehû'nun { فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ } [Gâfir 4] kavliyle başlanan kısmına nasıl mutabık olduğuna ve hayretini gidermen için başta ima edilen hususu sonda nasıl açıkça beyan ettiğine bak! İşte atfın gerekçesi budur." [el-Keşf'ten alıntı] bitti.
وما ذكره من أظهرية هذا الوجه بحسب اللفظ ظاهر جدا لما في الأولى من ارتكاب خلاف الظاهر قبل الحاجة إليه في موضعين في الدعاء حيث تجوز به عن العبادة لتضمنها له أو لأنه عبادة خاصة أريد به المطلق، وفي الاستجابة حيث جعلت الإثابة على العبادة لترتبها عليها استجابة مجازا أو مشاكلة بخلاف الثاني فإن فيه ارتكاب خلاف الظاهر وهو التجوز في موضع واحد وهو عَنْ عِبادَتِي ومع هذا هو بعد الحاجة فلم يكن كنزع الخف قبل الوصول إلى الماء بل قيل: لا حاجة إلى التجوز فيه لأن الإضافة مراد بها العهد هنا فتفيد ما تقدم، لكن كونه أنسب بالسياق أيضا مما لا يتم في نظري، وأيا ما كان ف أَسْتَجِبْ جزم في جواب الأمر أي إن تدعوني أستجب لكم والاستجابة على الوجهين مشروطة بالمشيئة حسبما تقتضيه أصولنا، وقد صرح بذلك في استجابة الدعاء قال سبحانه: فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ [الأنعام: ٤١] والاستكبار عن عبادة الله تعالى دعاء كانت أو غيره كفر يترتب عليه ما ذكر في الآية الكريمة.
Lafız bakımından bu vechin daha açık olduğuna dair zikrettiği husus gayet açıktır; zira birinci görüşte ihtiyaç duyulmadan önce iki yerde zahirin hilafına gidilmektedir: Biri 'dua'da olup ibadet onu kapsadığı için yahut dua özel bir ibadet olup bununla mutlak kastedildiği için mecaz yapılmıştır; diğeri ise 'istecib'de olup ibadetin üzerine terettüp etmesinden ötürü ibadete karşılık sevap verilmesi, mecaz veya müşakele yoluyla icabet kılınmıştır. İkinci görüşte ise durum böyle değildir; onda sadece bir yerde zahirin hilafına gidilip mecaz yapılmıştır ki o da { عَنْ عِبادَتِي } ifadesidir; bununla birlikte bu da ihtiyaç duyulduktan sonradır, dolayısıyla suya ulaşmadan mesti çıkarmak gibi olmamıştır. Hatta şöyle denilmiştir: Onda mecaza gitmeye gerek yoktur; çünkü lafzın izafetinden murad burada ahddir, dolayısıyla daha önce geçeni ifade eder. Fakat bunun bağlama da daha uygun olması hususu bana göre tam değildir. Her ne olursa olsun, { أَسْتَجِبْ } emrin cevabında meczumdur; yani 'Bana dua ederseniz size icabet ederim' demektir. Her iki veche göre de icabet, usulümüzün gerektirdiği üzere meşiete (Allah'ın dilemesine) bağlıdır. Nitekim duaya icabet hususunda bu açıkça belirtilmiş ve O Sübhânehû: { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “Dilerse O'na dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir” [En'âm 41] buyurmuştur. Dua olsun veya başka bir şey olsun, Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirip kibirlenmek ise yüce ayette zikredilen sonucun terettüp ettiği bir küfürdür.
وأما ترك ذلك لا عن استكبار فتفصيل الكلام فيه لا يخفى، والمقامات في ترك الدعاء فقيل: متفاوتة فقد لا يحسن كما يدل عليه
Bunu kibre kapılmaksızın terk etmeye gelince, bu konudaki ayrıntılı söz gizli değildir. Duayı terk etme konusundaki makamların farklı olduğu söylenmiştir; nitekim bazen [duayı terk etmek] iyi karşılanmaz,
قوله ﷺ: «من لم يدع الله تعالى يغضب عليه» أخرجه أحمد وابن أبي شيبة والحاكم عن أبي هريرة مرفوعا
nazar-ı itibara alınan [şu hadis] buna delalet eder: [Efendimiz] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Allah Teâlâ'ya dua etmeyene O gazap eder" kavli. Bunu Ahmed, İbn Ebî Şeybe ve Hâkim, Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet etmiştir.
، وقد يحسن كما يدل عليه ما روي من ترك الخليل ﵇ الدعاء يوم ألقي في النار وقوله علمه بحالي يغني عن سؤالي، وربما يقال: ترك الدعاء اكتفاء بعلم الله ﷿ دعاء والله تعالى أعلم.
Bazen de [duayı terk etmek] güzel olabilir; nitekim Halîl [İbrâhîm] aleyhisselâm'ın ateşe atıldığı gün duayı terk etmesi ve "O'nun hâlimi bilmesi, istememe ihtiyaç bırakmaz" sözü buna delalet eder. Muhtemelen şöyle denilebilir: Allah azze ve celle'nin ilmiyle yetinerek duayı terk etmek de bir duadır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وقرأ ابن كثير وأبو بكر وزيد بن علي وأبو جعفر «سيدخلون» مبنيا للمفعول من الإدخال واختلفت الرواية عن عاصم وأبي عمرو اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ لتستريحوا فيه بأن أغاب سبحانه فيه الشمس فجعله جل شأنه باردا مظلما وجعل ﷿ برده سببا لضعف القوى المحركة وظلمته سببا لهدو الحواس الظاهرة إلى أشياء أخرى جعلها أسبابا للسكون والراحة وَالنَّهارَ مُبْصِراً يبصر فيه أو به فالنهار إما ظرف زمان للإبصار أو سبب له.
İbn Kesîr, Ebû Bekr, Zeyd b. Alî ve Ebû Ca'fer "سيدخلون" kelimesini idhâl (girdirilmek) kökünden meçhul fiil olarak [seyudhalûne şeklinde] okumuşlardır; Âsım ve Ebû Amr'dan ise farklı rivayetler gelmiştir. { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “İçinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi yaratan Allah'tır”; yani O Sübhânehû onda güneşi batırarak şanı yüce olan [geceyi] soğuk ve karanlık kılmış; azze ve celle onun soğukluğunu hareket ettirici güçlerin zayıflamasına, karanlığını ise zahirî duyuların sükûnet bulmasına ve sükûn ile dinlenmenin sebepleri kıldığı diğer şeylere sebep yapmıştır. { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “ve gündüzü de aydınlık (gösterici) kıldı”; onda veya onun sayesinde görülür; dolayısıyla gündüz, görme için ya bir zaman zarfıdır ya da onun sebebidir.
وأيا ما كان فإسناد الإبصار له بجعله مبصرا إسناد مجازي لما بينهما من الملابسة، وفيه مبالغة وأنه بلغ الإبصار إلى حد سرى في نهار المبصر، ولذا لم يقل: لتبصروا فيه على طرز ما وقع في قرينه، فإن قيل: لم لم يقل جعل لكم الليل ساكنا ليكون فيه المبالغة المذكورة وتخرج القرينتان مخرجا واحدا في المبالغة، قلت: أجيب عن ذلك بأن نعمة النهار أتم وأعظم من نعمة الليل فسلك مسلك المبالغة فيها، وتركت الأخرى على الظاهر تنبيها على ذلك، وقيل: إن النعمتين فرسا رهان فدل على فضل الأولى بالتقديم وعلى فضل الأخرى بالمبالغة وهو كما ترى، وقيل: لم يقل ذلك
Her iki durumda da görmenin ona isnat edilerek 'mubsır' (gören/gösteren) kılınması, aralarındaki irtibattan ötürü mecazî bir isnattır. Bunda bir mübalağa vardır ve görme o dereceye ulaşmıştır ki gören kimsenin gündüzüne de sirayet etmiştir. Bu yüzden, benzerinde geçtiği tarzda 'onda göresiniz diye' denilmemiştir. Şayet: "Zikredilen mübalağanın onda da bulunması ve iki cümlenin mübalağada tek bir tarzda çıkması için neden 'sizin için geceyi sakin kıldı' denilmedi?" denilirse, derim ki: Buna şöyle cevap verilmiştir: Gündüzün nimeti gecenin nimetinden daha tam ve daha büyüktür; bu sebeple onda mübalağa yoluna gidilmiş, diğerinde ise buna dikkat çekmek için zahir üzere bırakılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu iki nimet yarışan iki at gibidir; birincinin üstünlüğüne öne alınmasıyla, diğerinin üstünlüğüne ise mübalağa ile delalet edilmiştir; fakat bu [görüş] gördüğün gibidir. Şöyle de denilmiştir: Böyle denilmemiştir,
لأن الليل يوصف على الحقيقة بالسكون فيقال: ليل ساكن أي لا ريح فيه ولا يبعد أن يكون السكون بهذا المعنى حقيقة عرفية. فلو قيل: ساكنا لم يتميز المراد نظرا إلى الإطلاق وإن تميز نظرا إلى قرينة التقابل.
çünkü gece hakikat olarak sükûn ile nitelenir; nitekim 'leylün sâkinün' (sakin gece) denir ki 'içinde rüzgâr olmayan' demektir ve bu anlamdaki sükûnun örfî hakikat olması uzak bir ihtimal değildir. Şayet 'sâkinen' denseydi, karşıtlık karinesine göre ayırt edilse bile mutlak kullanıma bakıldığında kastedilen mana ayırt edilemezdi.
وكان رجحان هذا الأسلوب لأن الكلام المحكم الواضح بنفسه من أول الأمر هو الأصل لا سيما في خطاب ورد في معرض الامتنان للخاصة والعامة، وهم متفاوتون في الفهم والدراية الناقصة والتامة، وفي الكشف لما لم يكن الأبصار علة غائية في نفسه بل العلة ابتغاء الفضل كما ورد مصرحا به في سورة القصص بخلاف السكون والدعة في الليل صرح بذلك في الأول ورمز في الثاني مع إفادة نكتة سرية في الإسناد المجازي.
Bu üslubun tercih edilme sebebi şudur: Zira işin başından itibaren kendiliğinden muhkem ve açık olan söz asıldır; bilhassa havas ve avama yönelik minnet makamında vahyolunan bir hitapta ki onların anlayışları ile noksan ve tam olan idrakleri birbirinden farklıdır. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Görmek bizzat gaye olan bir illet olmayıp illet lütuf ve ihsanı aramak olduğundan —nitekim Kasas suresinde açıkça geçtiği üzere—, gecedeki sükûn ve rahatlığın aksine birincisinde bu açıkça söylenmiş, ikincisinde ise mecazî isnatta gizli bir nükteyi ifade etmekle birlikte ima edilmiştir.
وقال الجلبي: إذا حملت الآية على الاحتباك، وقيل: المراد جعل لكم الليل مظلما لتسكنوا فيه والنهار مبصرا لتنتشروا فيه ولتبتغوا من فضل الله تعالى فحذف من الأول بقرينة الثانية ومن الثاني بقرينة الأول لم يحتج إلى ما ذكر في تعليل ترك المبالغة في القرينة الأولى، وهذا هو المشهور في الآية والله ﷾ أعلم.
Çelebi şöyle demiştir: Şayet ayet ihtibâka (karşılıklı hazif sanatına) hamledilirse ve şöyle denilirse: Murâd 'içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi karanlık kıldı; yeryüzüne dağılasınız ve Allah Teâlâ'nın lütfundan arayasınız diye gündüzü de aydınlık kıldı' demektir; böylece birinciden ikincinin karinesiyle, ikinciden de birincinin karinesiyle hazif yapılmıştır; bu takdirde birinci kısımda mübalağanın terk edilişinin illetlendirilmesinde zikredilen hususlara ihtiyaç kalmaz. Bu ayet hakkında meşhur olan da budur, doğrusunu en iyi Allah azze ve celle bilir.
إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ لا يوازيه فضل ولقصد الإشعار به لم يقل المفضل عَلَى النَّاسِ برهم وفاجرهم وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ لجهلهم بالمنعم وإغفالهم مواقع النعم، وتكرير الناس لتخصيص الكفران بهم، وذلك من إيقاعه على صريح اسمهم الظاهر الموضوع موضع الضمير الدال على أنه من شأنهم وخاصتهم في الغالب.
{ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir”; öyle bir lütuf ki hiçbir lütuf ona denk olamaz; buna dikkat çekme kastıyla 'el-mufaddıl' (lütfeden) denilmemiştir, { عَلَى النَّاسِ } “insanlara karşı”; onların iyisine de kötüsüne de. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler”; nimeti vereni bilmedikleri ve nimetlerin yerlerinden gafil oldukları için. İnsanlar kelimesinin tekrarlanması nankörlüğün onlara has kılınması içindir; bu da zamir yerine konulan açık isimlerinin sarih olarak getirilmesiyle yapılmıştır ki bunun onların şanından ve çoğunlukla onlara mahsus bir özellik olduğuna delalet eder.
ذلِكُمُ المتصف بالصفات المذكورة المقتضية للألوهية والربوبية اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ أخبار مترادفة تخصص اللاحقة السابقة وتقلل اشتراكها في المفهوم نظرا إلى أصل الوضع وتقررها، وجوز في بعضها الوصفية والبدلية، وأخر خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ عن لا إِلهَ إِلَّا هُوَ في آية [١٠٦ من سورة الأنعام] ، وقدم هنا لما أن المقصود هاهنا على ما قيل الرد على منكري البعث فناسب تقديم ما يدل عليه، وهو أنه منه ﷾ مبدأ كل شيء فكذا إعادته.
{ ذلِكُمُ } “İşte bu”; ilahlığı ve rabliği gerektiren zikredilen sıfatlarla nitelenen, { اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Rabbiniz olan, her şeyin yaratıcısı olan Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; bunlar asıl vaz'a göre sonra gelenin önce geleni tahsis ettiği, mefhumdaki ortaklığını azalttığı ve onu pekiştirdiği peş peşe gelen haberlerdir. Bunlardan bazılarının sıfat ve bedel olması da caiz görülmüştür. [En'âm suresi 106. ayetteki] ayette { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavlinden sonraya bırakılmış, burada ise öne alınmıştır; çünkü burada kastedilen —denildiğine göre— dirilişi inkâr edenlere reddiyedir; dolayısıyla buna delalet eden şeyin öne alınması uygun düşmüştür ki o da her şeyin başlangıcının O azze ve celle'den olduğu gibi iadesinin de O'ndan olmasıdır.
وقرأ زيد بن علي «خالق» بالنصب على الاختصاص أي أعني أو أخص خالق كل شيء فيكون لا إِلهَ إِلَّا هُوَ استئنافا مما هو كالنتيجة للأوصاف المذكورة فكأنه قيل: الله تعالى متصف بما ذكر من الصفات ولا إله إلا من اتصف بها فلا إله إلا هو فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فكيف ومن أي جهة تصرفون من عبادته سبحانه إلى عبادة غيره ﷿. وقرأ طلحة في رواية «يؤفكون» بياء الغيبة.
Zeyd b. Alî "خالق" kelimesini ihtisâs üzere nasb ile okumuştur; yani 'her şeyin yaratıcısını kastediyorum/özel kılıyorum' demektir; bu durumda { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ifadesi, zikredilen vasıfların neticesi gibi olan bir istînâf (başlangıç cümlesi) olur. Sanki şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ zikredilen bu sıfatlarla muttasıftır ve bu sıfatlarla muttasıf olandan başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse O'ndan başka ilah yoktur. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O hâlde nasıl çevriliyorsunuz?”; O Sübhânehû'ya ibadetten O azze ve celle'den başkasına ibadete nasıl ve hangi yönden çevriliyorsunuz? Talha bir rivayette "يؤفكون" şeklinde gaib "ye"si ile okumuştur.
كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ أي مثل ذلك الإفك العجيب الذي لا وجه له ولا مصحح أصلا يؤفك كل من جحد بآياته تعالى أي آية كانت لا إفكا آخر له وجه ومصحح في الجملة.
{ كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle çevrilirler”; yani hiçbir yönü ve hiçbir haklı gerekçesi bulunmayan bu şaşırtıcı çevriliş gibi, her kim O Teâlâ'nın hangi ayeti olursa olsun ayetlerini inkâr ederse öylece çevrilir; yoksa genel anlamda bir yönü ve haklı gerekçesi bulunan başka bir çevrilişle değil.
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً أي مستقرا وَالسَّماءَ بِناءً أي قبة ومنه أبنية العرب لقبابهم التي تضرب وإطلاق ذلك على السماء على سبيل التشبيه، وهو تشبيه بليغ وفيه إشارة لكريتها. وهذا بيان لفضله تعالى المتعلق بالمكان بعد بيان فضله المتعلق بالزمان، وقوله سبحانه: وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ بيان لفضله تعالى المتعلق بأنفسهم، والفاء في فَأَحْسَنَ تفسيرية فالمراد صوركم أحسن تصوير حيث خلق كلا منكم منتصب القامة بادي البشرة متناسب الأعضاء والتخطيطات متهيء لمزاولة الصنائع واكتساب الكمالات. وقرأ الأعمش وأبو رزين «صوركم» بكسر الصاد فرارا من الضمة قبل الواو، وجمع فعلة بضم الفاء على فعل بكسرها شاذ ومنه قوة وقوى بكسر القاف في الجمع. وقرأت فرقة «صوركم» بضم الصاد وإسكان الواو على نحو بسرة وبسر وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أي المستلذات طعما ولباسا وغيرهما وقيل الحلال ذلِكُمُ الذي نعت بما ذكر من النعوت الجليلة اللَّهُ رَبُّكُمْ
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } “Sizin için yeryüzünü bir yerleşim yeri kılan Allah'tır”, yani bir karar yeri; { وَالسَّماءَ بِناءً } “göğü de bir kubbe (bina) kılan”; Arapların kurdukları kubbelerine 'ebniye' demeleri de bundandır ve bunun sema için kullanılması teşbih yoluyladır; bu beliğ bir teşbihtir ve semanın küre şeklinde olduğuna da bir işarettir. Bu, O Teâlâ'nın zamanla ilgili lütfunun beyanından sonra mekânla ilgili lütfunun beyanıdır. O Sübhânehû'nun { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “ve size şekil verip de şekillerinizi en güzel yapan” kavli ise O Teâlâ'nın bizzat nefisleriyle ilgili lütfunun beyanıdır. { فَأَحْسَنَ } kelimesindeki fâ tefsiriyedir; murad, her birinizi dik duruşlu, teni açık, uzuvları ve hatları orantılı, sanatları icra etmeye ve kemalatı kazanmaya elverişli yaratarak sizi en güzel surette şekillendirdiğidir. A'meş ve Ebû Rezîn, vâv harfinden önceki ötre kaçınmak için "صُوَرَكُمْ" kelimesini sâd harfinin kesresiyle [sıverakum şeklinde] okumuşlardır; fâ harfi ötreli olan 'fa'letün' vezninin kesreli 'fi'al' şeklinde çoğul yapılması şâzzdır; nitekim 'kuvvetün' kelimesinin çoğulunda kāf harfinin kesresiyle 'kıven' denilmesi de böyledir. Bir fırka da 'busratün' ve 'busrun' vezninde sâd harfinin zammesi ve vâv harfinin sükûnu ile [sûrakum şeklinde] okumuştur. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve sizi temiz ve güzel rızıklarla rızıklandıran [Allah'tır]”; yani yiyecek, giyecek ve diğer şeylerden lezzetli olanlarla; 'helal olanlar' da denilmiştir. { ذلِكُمُ } “İşte bu”; zikredilen yüce sıfatlarla nitelenen, { اللَّهُ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz olan Allah'tır”;
خبران لذلكم فَتَبارَكَ اللَّهُ تعالى بذاته رَبُّ الْعالَمِينَ أي مالكهم ومربيهم والكل تحت ملكوته مفتقر إليه تعالى في ذاته ووجوده وسائر أحواله جميعها بحيث لو انقطع فيضه جل شأنه عنه آنا لعدم بالكلية هُوَ الْحَيُّ المنفرد بالحياة الذاتية الحقيقية لا إِلهَ إِلَّا هُوَ إذ لا موجود يدانيه في ذاته وصفاته وأفعاله ﷿ فَادْعُوهُ فاعبدوه خاصة لاختصاص ما يوجب ذلك به تعالى.
her ikisi de 'zâliküm' için iki haberdir. { فَتَبارَكَ اللَّهُ } “Allah ne yücedir”; bizzat zatıyla yücedir, { رَبُّ الْعالَمِينَ } “âlemlerin Rabbidir”; yani onların mâliki ve terbiyecisidir; hepsi O'nun mülkü ve hükümranlığı altındadır, zatında, varlığında ve diğer bütün hâllerinde O Teâlâ'ya muhtaçtır; öyle ki O'nun şanı yüce olan feyzi bir an ondan kesilecek olsa tamamen yok olurdu. { هُوَ الْحَيُّ } “O, diridir (Hayy'dır)”; hakiki ve zatî hayat ile tek olandır, { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; zira zatında, sıfatlarında ve fiillerinde O azze ve celle'ye denk hiçbir varlık yoktur. { فَادْعُوهُ } “O hâlde O'na dua edin (ibadet edin)”; sadece O'na ibadet edin, çünkü bunu gerektiren vasıflar O Teâlâ'ya mahsustur.
وتفسير الدعاء بالعبادة هو الذي يقتضيه قوله تعالى: مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أي الطاعة من الشرك الخفي والجلي وأنه الأليق بالترتب على ما ذكر من أوصاف الربوبية والألوهية، وإنما ذكرت بعنوان الدعاء لأن اللائق هو العبادة على وجه التضرع والانكسار والخضوع الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أي قائلين ذلك.
Duanın ibadetle tefsir edilmesi, Allah Teâlâ'nın { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini O'na has kılarak”, yani gizli ve açık şirkten arındırıp itaati O'na halis kılarak kavlinin gerektirdiği şeydir ve rubûbiyyet ile ulûhiyyete dair zikredilen sıfatların ardından gelmesine en layık olanıdır. İbadetin dua lafzıyla zikredilmesi ise, layık olanın yalvarış, kırıklık ve boyun eğme tarzındaki ibadet olmasındandır. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun”; yani bunu söyleyerek [ibadet edin].
أخرج ابن جرير وابن المنذر والحاكم وصححه والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس قال: من قال لا إله إلا الله فليقل على أثرها الحمد لله رب العالمين وذلك قوله تعالى: فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ إلخ. وأخرج عبد بن حميد عن سعيد بن جبير نحو ذلك، وعلى هذا ف الْحَمْدُ لِلَّهِ إلخ من كلام المأمورين بالعبادة قبله، وجوز كونه من كلام الله تعالى على أنه إنشاء حمد ذاته سبحانه بذاته جل شأنه.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, hemen ardından 'Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' desin; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ } “O'na has kılarak dua edin...” kavli de böyledir." Abd b. Humeyd de Saîd b. Cübeyr'den buna benzer bir rivayet nakletmiştir. Buna göre { الْحَمْدُ لِلَّهِ } vd. öncesinde ibadetle emrolunanların sözündendir. O Sübhânehû'nun şanı yüce olan zatının bizzat kendi zatını hamdetmesi anlamında Allah Teâlâ'nın kelamı olması da caiz görülmüştür.
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي من الحجج والآيات أو من الآيات لكونها مؤيدة لأدلة العقل منبهة عليها فإن الآيات التنزيلية مفسرات للآيات التكوينية الآفاقية والأنفسية وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ أي بأن أنقاد له تعالى وأخلص له ﷿ ديني.
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي } “De ki: Rabbimden bana apaçık deliller geldiği zaman, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza tapmaktan kesinlikle menedildim”; delillerden ve ayetlerden yahut aklî delilleri destekleyen ve onlara dikkat çeken ayetlerden [geldiği zaman]; zira tenzilî ayetler, afakî ve enfüsî kevnî ayetlerin tefsiridir. { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum”; yani O Teâlâ'ya boyun eğmek ve dinimi O azze ve celle'ye halis kılmakla [emrolundum].
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ في ضمن خلق آدم ﵇ منه حسبما مر تحقيقه ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ أي ثم خلقكم خلقا تفصيليا من نطفة أي من مني ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ قطعة دم جامد ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا أي أطفالا وهو اسم جنس صادق على القليل والكثير.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ } “O'dur ki sizi bir topraktan yarattı”; daha önce tahkik edildiği üzere Âdem aleyhisselâm'ın topraktan yaratılışı zımnında, { ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “sonra bir nutfeden”; yani sonra sizi bir nutfeden, yani meniden tafsilatlı bir yaratılışla yarattı, { ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ } “sonra bir alakadan”; donmuş bir kan parçasından, { ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “sonra sizi birer çocuk olarak çıkarır”; yani çocuklar olarak; o, az ve çok için geçerli olan bir cins ismidir.
وفي المصباح، قال ابن الأنباري: يكون الطفل بلفظ واحد للمذكر والمؤنث والجمع ويجوز فيه المطابقة أيضا، وقيل: إنه أفراد بتأويل خلق كل فرد من هذا النوع ثم يخرج كل فرد منه طفلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ للام فيه متعلقة بمحذوف تقديره ثم يبقيكم لتبلغوا وذلك المحذوف عطف على يُخْرِجُكُمْ وجوز أن يكون لِتَبْلُغُوا عطفا على علة مقدرة ليخرجكم كأنه قيل: ثم يخرجكم لتكبروا شيئا فشيئا ثم لتبلغوا أشدكم وكمالكم في القوة والعقل، وكذا الكلام في قوله تعالى: ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً ويجوز عطفه على لِتَبْلُغُوا.
el-Misbâh'ta İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Tıfl' kelimesi müzekker, müennes ve cemi için tek lafızla kullanılır; onda mutabakat (uyum) da caizdir. Şöyle de denilmiştir: O, bu türün her bir ferdinin yaratılması, sonra da her bir ferdinin çocuk olarak çıkarılması teviliyle tekil kılınmıştır. { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } “sonra güçlü çağınıza ulaşasınız diye”; buradaki lâm harfi mahzuf bir fiile taalluk eder, takdiri: 'Sonra ulaşasınız diye sizi yaşatır' şeklindedir ve bu mahzuf fiil { يُخْرِجُكُمْ } üzerine matuftur. { لِتَبْلُغُوا } ifadesinin 'sizi çıkarır' fiilinin mukadder illetine atfedilmesi de caiz görülmüştür; sanki şöyle denilmiştir: 'Sonra azar azar büyüyesiniz diye, sonra da gücünüzün ve aklınızın kemaline ve güçlü çağınıza ulaşasınız diye sizi çıkarır.' Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً } “sonra da yaşlılar olasınız diye” kavlindeki söz de böyledir ve onun { لِتَبْلُغُوا } üzerine atfedilmesi caizdir.
وقرأ ابن كثير وابن ذكوان وأبو بكر وحمزة والكسائي «شيوخا» بكسر الشين. وقرئ «شيخا» كقوله تعالى:
İbn Kesîr, İbn Zekvân, Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî "شيوخا" kelimesini şîn harfinin kesresiyle [şiyûhan şeklinde] okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:
طِفْلًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ أي من قبل الشيخوخة بعد بلوغ الأشد أو قبله أيضا وَلِتَبْلُغُوا متعلق بفعل مقدر بعده أي ولتبلغوا أَجَلًا مُسَمًّى هو يوم القيامة بفعل ذلك الخلق من تراب وما بعده من الأطوار، وهو عطف على خَلَقَكُمْ والمراد من يوم القيامة ما فيه من الجزاء فإن الخلق ما خلقوا إلا ليعبدوا ثم يبلغوا الجزاء، وتفسير الأجل المسمى بذلك مروي عن الحسن، وقال بعض: هو يوم الموت. وتعقب بأن وقت الموت فهم من ذكر التوفي قبله فالأولى تفسيره بما تقدم، وظاهر صنيع الزمخشري ترجيح هذا على ما بين في الكشف وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ولكي تعقلوا ما في ذلك التنقل في الأطوار من فنون الحكم والعبر.
{ طِفْلًا } “çocuk olarak” kavlinde olduğu gibi "شيخا" [şeyhan şeklinde tekil olarak] da okunmuştur. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } “İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir”; yani güçlü çağa ulaştıktan sonra veya ondan da önce, yaşlılıktan önce [vefat ettirilir]. { وَلِتَبْلُغُوا } ifadesi kendisinden sonraki mukadder bir fiile taalluk eder; yani topraktan yaratma ve sonrasındaki merhaleleri gerçekleştirmekle { أَجَلًا مُسَمًّى } “belirlenmiş bir süreye” ki o da kıyamet günüdür, ulaşasınız diye [bunu yapar]; bu da { خَلَقَكُمْ } fiiline matuftur. Kıyamet gününden murad ise onda bulunan karşılıktır; zira mahlukat ancak ibadet etsinler, sonra da karşılığa ulaşsınlar diye yaratılmıştır. Belirlenmiş ecelin (ecel-i müsemmâ) böyle tefsir edilmesi Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bazıları ise: 'O ölüm günüdür' demiştir. Ancak buna, ölüm vaktinin öncesindeki vefat zikriyle anlaşıldığı, dolayısıyla önce geçen tefsirin daha evla olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Zemahşerî'nin tutumunun zahiri, el-Keşf'te beyan edildiği üzere bunu tercih etmektir. { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “ve umulur ki aklınızı kullanırsınız”; merhalelerdeki bu intikallerde bulunan hikmet ve ibret çeşitlerini akledesiniz diye.
وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال: أي ولعلكم تعقلون عن ربكم أنه يحييكم كما أماتكم هُوَ الَّذِي يُحْيِي الأموات وَيُمِيتُ الأحياء أو الذي يفعل الإحياء والإماتة فَإِذا قَضى أَمْراً أراد بروز أمر من الأمور إلى
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'ten onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani 'Rabbinizin sizi öldürdüğü gibi dirilteceğini de akledesiniz diye.' { هُوَ الَّذِي يُحْيِي } “O'dur ki diriltir”; ölüleri, { وَيُمِيتُ } “ve öldürür”; dirileri; yahut 'ihyâ ve imâte fiilini işleyendir.' { فَإِذا قَضى أَمْراً } “Bir işe hükmettiği zaman”; işlerden bir işin dış dünyada
الوجود الخارجي فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ من غير توقف على شيء من الأشياء أصلا.
varlık sahasına çıkmasını dilediği zaman, { فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir”; hiçbir şeye asla bağlı kalmaksızın.
وهذا عند الخلف تمثيل لتأثير قدرته تعالى في المقدورات عند تعلق إرادته سبحانه بها وتصوير لسرعة ترتب المكونات على تكوينه من غير أن يكون هناك آمر ومأمور وقد تقدم الكلام في ذلك، والفاء الأولى للدلالة على أن ما بعدها من نتائج ما قبلها من حيث إنه يقتضي قدرة ذاتية غير متوقفة على العدد والمواد، وجوز فيها كونها تفصيلية وتعليلية أيضا فتدبر أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ تعجيب من أحوالهم الشنيعة وآرائهم الركيكة وتمهيد لما يعقبه من بيان تكذيبهم بكل القرآن وبسائر الكتب والشرائع وترتيب الوعيد على ذلك، كما أن ما سبق من قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ إلخ بيان لابتناء جدالهم على مبنى فاسد لا يكاد يدخل تحت الوجود فلا تكرير فيه كذا في إرشاد العقل السليم.
Bu, sonraki âlimlere (halee) göre, O Sübhânehû'nun iradesi taalluk ettiğinde kudret-i ilâhiyyesinin makdûrât üzerindeki tesirini temsil ve ortada bir emreden ile emrolunan bulunmaksızın varlıkların O'nun var etmesine süratle bağlanışını tasvirdir; buna dair söz daha önce geçmişti. Birinci fâ harfi, sayı ve maddelere bağlı olmayan zatî bir kudreti gerektirmesi yönüyle kendisinden sonrasının kendisinden öncesinin bir neticesi olduğuna delalet etmek içindir; onda tafsil ve ta'lîl (gerekçelendirme) olması da caiz görülmüştür, iyi düşün! { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi, nasıl da [haktan] çevriliyorlar?”; onların çirkin hâllerine ve tutarsız görüşlerine taaccüp ettirme, ardından gelecek olan Kur'an'ın tamamını ve diğer kitaplar ile şeriatleri yalanlamalarını beyan etmeye ve buna terettüp eden tehdide bir hazırlıktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın daha önce geçen { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ } vd. kavli de onların tartışmalarının neredeyse varlık sahasına girmesi mümkün olmayan fasit bir temel üzerine kurulu olduğunu beyandır; dolayısıyla bunda bir tekrar yoktur; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyledir.
وقال القاضي: تكرير ذكر المجادلة لتعدد المجادل بأن يكون هناك قوما وهنا قوما آخرين أو المجادلة فيه بأن يحمل في كل على معنى مناسب ففيما مر في البعث وهنا في التوحيد أو هو للتأكيد اهتماما بشأن ذلك. واختار ما في الإرشاد، أي انظر إلى هؤلاء المكابرين المجادلين في آياته تعالى الواضحة الموجبة للإيمان بها الزاجرة عن الجدال فيها كيف يصرفون عنها مع تعاضد الدواعي إلى الإقبال عليها وانتفاء الصوارف عنها بالكلية.
Kadı [Beyzâvî] şöyle demiştir: Tartışmanın zikrinin tekrarlanması, tartışanların birden fazla olması sebebiyledir; şöyle ki orada bir kavim, burada başka bir kavim kastedilmiştir; yahut hakkında tartışılan şeyin farklılığı sebebiyledir ki her birinde uygun bir manaya hamledilir; nitekim önce geçende diriliş, burada ise tevhid mevzubahistir; yahut bu konunun önemine binaen tekit içindir. O ise İrşâd'daki görüşü tercih etmiştir; yani O Teâlâ'nın, iman etmeyi gerektiren ve tartışmaktan meneden apaçık ayetleri hakkında kibirlenerek tartışan şu kimselere bir bak; yönelmeyi gerektiren sebepler birbirini desteklerken ve yüz çevirmeyi gerektiren unsurlar tamamen ortadan kalkmışken nasıl da ondan çevriliyorlar!
وقوله تعالى: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ أي بكل القرآن أو بجنس الكتب السماوية فإن تكذيبه تكذيب لها في محل الجر على أنه بدل من الموصول الأول أو بيان أو صفة له أو في محل النصب على الذم أو في محل الرفع على أنه خبر محذوف أو مبتدأ خبره فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ وإنما وصل الموصول الثاني بالتكذيب دون المجادلة لأن المعتاد وقوع المجادلة في بعض المواد لا في الكل. وصيغة الماضي للدلالة على التحقيق كما أن صيغة المضارع في الصلة الأولى للدلالة على تجدد المجادلة وتكررها وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا من سائر الكتب على الوجه الأول في تفسير الكتاب أو مطلق الوحي والشرائع على الوجه الثاني فيه.
Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ } “O Kitab'ı yalanlayanlar”, yani Kur'an'ın tamamını yahut semavî kitaplar cinsini yalanlayanlar —zira onu yalanlamak diğerlerini de yalanlamaktır— kavli; birinci ism-i mevsûlden bedel, beyân yahut onun sıfatı olarak cer mahallindedir; yahut zemm üzere nasb mahallindedir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak veya haberi { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “yakında bilecekler” olan bir mübteda olarak ref mahallindedir. İkinci sılanın tartışma ile değil de yalanlama ile bağlanması, âdete göre tartışmanın her konuda değil bazı konularda vuku bulmasından ötürüdür. Mazi sîgası gerçekleşmeyi (tahkîki) bildirmek içindir; nitekim birinci sıladaki muzari sîgası da tartışmanın yenilenip tekrarlanmasına delalet etmek içindir. { وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } “ve elçilerimizle gönderdiğimiz şeyleri de [yalanlayanlar]”; Kitap tefsirindeki birinci veche göre diğer kitapları, ikinci veche göre ise mutlak vahiy ve şeriatleri.
فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ كنه ما فعلوا من الجدال والتكذيب عند مشاهدتهم لعقوباته إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ ظرف ليعلمون، والمعنى على الاستقبال، والتعبير بلفظ المضي للدلالة على تحققه حتى كأنه ماض حقيقة فلا تنافر بين سوف وإذ وَالسَّلاسِلُ عطف على الْأَغْلالُ والجار والمجرور في نية التأخير كأنه قيل: إذ الأغلال والسلاسل في أعناقهم، وقوله تعالى: يُسْحَبُونَ أي يجرون فِي الْحَمِيمِ حال من ضمير يَعْلَمُونَ أو ضمير فِي أَعْناقِهِمْ أو جملة مستأنفة لبيان حالهم بعد ذلك، وجوز كون السَّلاسِلُ مبتدأ أو جملة يُسْحَبُونَ خبره والعائد محذوف أي يسحبون بها.
{ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler”; cezalarını müşahede ettiklerinde yaptıkları tartışma ve yalanlamanın mahiyetini [bilecekler]. { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } “Boyunlarında lâleler (demir halkalar) bulunduğu zaman”; 'ya'lemûne' fiilinin zarfıdır ve mana gelecek zamana hamledilir; mazi lafzıyla ifade edilmesi ise gerçekleştiğine delalet etmek içindir, öyle ki sanki hakikatte geçmiş gibidir; dolayısıyla 'sevfe' ile 'iz' arasında bir tenafür (uyumsuzluk) yoktur. { وَالسَّلاسِلُ } “ve zincirler de”; { الْأَغْلالُ } kelimesine matuftur; câr ve mecrûr sonraya bırakılma niyetindedir, sanki 'boyunlarında lâleler ve zincirler bulunduğu zaman' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın { يُسْحَبُونَ } “sürüklenecekler”, yani çekilecekler { فِي الْحَمِيمِ } “kaynar suda” kavli; 'ya'lemûne'deki zamirden yahut { فِي أَعْناقِهِمْ } ifadesindeki zamirden hâldir; yahut bundan sonraki hâllerini beyan etmek için müstakil bir cümledir. { السَّلاسِلُ } kelimesinin mübteda, { يُسْحَبُونَ } cümlesinin onun haberi olması ve aid zamirin hazfedilmesi de caiz görülmüştür; yani 'onlarla sürüklenirler' demektir.
وجوز كون الْأَغْلالُ مبتدأ وَالسَّلاسِلُ عطف عليه والجملة خبر المبتدأ وفِي أَعْناقِهِمْ في موضع الحال، ولا يخفى حاله، وقرأ ابن مسعود وابن عباس وزيد بن علي وابن وثاب «والسلاسل يسحبون» بنصب السلاسل وبناء يسحبون للفاعل فيكون السلاسل مفعولا مقدما ليسحبون، والجملة معطوفة على ما قبلها، ولا بأس بالتفاوت اسمية وفعلية.
{ الْأَغْلالُ } kelimesinin mübteda, { وَالسَّلاسِلُ } kelimesinin ona matuf, cümlenin mübtedanın haberi ve { فِي أَعْناقِهِمْ } ifadesinin de hâl konumunda olması da caiz görülmüştür ki bunun durumu gizli değildir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Zeyd b. Alî ve İbn Vessâb "والسلاسل يسحبون" şeklinde 'es-selâsile'nin nasbı ve 'yeshabûne'nin malum (etken) sîgasıyla okumuşlardır; bu durumda 'es-selâsile' kelimesi 'yeshabûne' fiilinin öne geçmiş mefulü olur ve cümle önceki cümleye matuf kılınır; isim cümlesi ile fiil cümlesi arasındaki farklılıkta ise bir beis yoktur.
وقرأت فرقة منهم ابن عباس في رواية «والسلاسل» بالجر، وخرج ذلك الزجاج على الجر بخافض محذوف كما في قوله:
Aralarında İbn Abbâs'ın da bulunduğu bir fırka bir rivayette "والسلاسلِ" şeklinde cer ile okumuştur; Zeccâc bunu, şairin şu sözünde olduğu gibi mahzuf bir harf-i cer ile cer edilmesine hamletmiştir:
أشارت كليب بالأكف الأصابع
Kuleyb el ayalarıyla parmaklara işaret etti
أي وبالسلاسل كما قرئ به أو في السلاسل كما في مصحف أبي، والفراء على العطف بحسب المعنى إذ الأغلال في أعناقهم بمعنى أعناقهم في الأغلال، ونظيره قوله:
Yani kıraatte okunduğu gibi 'zincirlerle' yahut Übeyy mushafındaki gibi 'zincirler içinde' demektir. Ferrâ ise bunu mana bakımından atfa hamletmiştir; zira 'lâleler boyunlarında' ifadesi 'boyunları lâleler içinde' anlamındadır; bunun benzeri şairin şu sözüdür:
مشائيم ليسوا مصلحين عشيرة ... ولا ناعب إلا ببين غرابها
Onlar kabilelerini ıslah etmeyen uğursuzlardır ... ve kargası ancak ayrılık için öten kimselerdir.
ويسمى في غير القرآن عطف التوهم، وذهب إلى هذا التخريج الزمخشري وابن عطية، وابن الأنباري بعد أن ضعف تخريج الزجاج خرج القراءة على ما قال الفراء قال: وهذا كما تقول: خاصم عبد الله زيد العاقلين بنصب العاقلين ورفعه لأن أحدهما إذا خاصم صاحبه فقد خاصم الآخر، وهذه المسألة لا تجوز عند البصريين ونقل جوازها عن محمد ابن سعدان الكوفي قال: لأن كل واحد منهما فاعل مفعول ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ يحرقون ظاهرا وباطنا من سجر التنور إذا ملأه إيقادا ويكون بمعنى ملأه بالحطب ليحميه، ومنه السجير للصديق الخليل كأنه سجر بالحب أي ملئ، ويفهم من القاموس أن السجر من الأضداد، وكلا الاشتقاقين مناسب في السجير أي ملئ من حبك أو فرغ من غيرك إليك والأول أظهر.
Bu, Kur'an dışındaki yerlerde 'atf-ı tevehhüm' olarak adlandırılır. Zemahşerî ve İbn Atiyye bu tevcihe gitmişlerdir. İbnü'l-Enbârî ise Zeccâc'ın tevcihini zayıf bulduktan sonra kıraati Ferrâ'nın dediği şekilde açıklamış ve şöyle demiştir: "Bu, tıpkı senin 'Hâsame Abdullâhi Zeyden el-âkılayni' demen gibidir; 'el-âkılayni' kelimesinin nasbı veya ref'i ile okunur, çünkü onlardan biri arkadaşıyla çekiştiğinde diğeri de onunla çekişmiş olur." Bu mesele Basralılara göre caiz değildir; bunun cevazı Kûfeli Muhammed b. Sa'dân'dan nakledilmiştir; o şöyle demiştir: "Çünkü onların her biri fail ve mefuldür." { ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “Sonra ateşte yakılacaklardır”; fırın tutuşturulup doldurulduğunda söylenen 'secera't-tennûru' ifadesinden hareketle zahiren ve bâtınen yakılırlar; bu, fırını kızdırmak için odunla doldurmak manasına da gelir. Sevgiyle dolup taştığı için samimi ve vefakâr dosta 'secîr' denmesi de bundandır. Kāmûs'tan anlaşıldığına göre 'secr' zıt anlamlı kelimelerdendir; her iki iştikak da 'secîr' kelimesine uygundur; yani 'senin sevginle doldurulmuş' veya 'senden başkasından arındırılıp sana yönlendirilmiş' demektir ki birincisi daha açıktır.
والمراد بهذا وما قبله أنهم معذبوهم بأنواع العذاب سحبهم على وجوههم في النار الموقدة ثم تسليط النار على باطنهم وأنهم يعذبون ظاهرا وباطنا فلا استدراك في ذكر هذا بعد ما تقدم.
Bununla ve öncesiyle kastedilen şudur: Onlar azabın her çeşidiyle cezalandırılacaklardır; tutuşturulmuş ateşte yüzüstü sürüklenmeleri, sonra da ateşin içlerine musallat kılınması ve hem zahiren hem bâtınen azap görmeleridir; dolayısıyla önce geçenden sonra bunun zikredilmesinde bir fazlalık (istidrâk) yoktur.
ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا أي يقال لهم ويقولون، وصيغة الماضي للدلالة على تحقق الوقوع، والسؤال للتوبيخ، وضلالهم عنهم بمعنى غيبتهم من ضلت دابته إذا لم يعرف مكانها، وهذا لا ينافي ما يشعر بآن آلهتهم مقرونون بهم في النار لأن للنار طبقات ولهم فيها مواقف فيجوز غيبتهم عنهم في بعضها
{ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilir. Onlar da: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler”; yani onlara denilecek ve onlar diyeceklerdir; mazi sîgası vukuunun kesinliğine delalet etmek içindir, soru ise kınama amaçlıdır. Onların kendilerinden kaybolması, biniti kaybolup nerede olduğu bilinmediğinde kullanılan 'dallet dâbbetühû' ifadesinden hareketle 'ortadan kaybolmaları' demektir. Bu durum, ilahlarının ateşte kendileriyle beraber bağlanmış olduğunu hissettiren ayetle çelişmez; zira cehennemin tabakaları vardır ve orada duracakları farklı yerler bulunmaktadır; dolayısıyla bazılarında onlardan kaybolmaları,
واقترانهم بهم في بعض آخر، ويجوز أن يكون ضلالهم استعارة لعدم النفع فحضورهم كالعدم فذكر على حقيقته في موضع وعلى مجازه في آخر بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أي بل تبين لنا اليوم أنّا لم نكن نعبد في الدنيا شيئا يعتد به، وهو إضراب عن كون الآلهة الباطلة ليست بموجودة عندهم أو ليست بنافعة إلى أنها ليست شيئا يعتد به.
bazılarında ise onlarla beraber bulunmaları mümkündür. Onların kayboluşunun, faydasız olmalarından kinaye bir istiare olması da caizdir; zira hazır bulunmaları yok hükmündedir; dolayısıyla bir yerde hakikatiyle, başka bir yerde ise mecazıyla zikredilmiştir. { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “'Hayır, meğer biz daha önce hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz' [derler]”; yani 'Aksine bugün anlaşıldı ki dünyada kayda değer hiçbir şeye ibadet etmiyormuşuz.' Bu, batıl ilahların yanlarında bulunmadığı yahut fayda vermediği durumundan, onların kayda değer bir şey olmadığı durumuna bir vazgeçiştir (idrâb).
وفي ذلك اعتراف بخطئهم وندم على قبيح فعلهم حيث لا ينفع ذلك، وجعل الجلبي هذه الآية كقوله تعالى:
Bunda, artık fayda vermeyeceği bir zamanda hatalarını itiraf ve çirkin fiillerinden ötürü pişmanlık duyma vardır. Çelebi bu ayeti, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi kılmıştır:
وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] يفزعون إلى الكذب لحيرتهم واضطرابهم، ومعنى قوله تعالى: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ أنه تعالى يحيرهم في أمرهم حتى يفزعون إلى الكذب مع علمهم بأنه لا ينفعهم، ولعل ما تقدم هو المناسب للسياق.
{ وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm 23] ayetinde olduğu gibi; şaşkınlık ve telaşlarından ötürü yalana sığınırlar. Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “İşte Allah kâfirleri böyle saptırır” kavlinin anlamı ise; O Teâlâ'nın, kendilerine fayda vermeyeceğini bildikleri hâlde yalana sığınacak derecede onları işlerinde şaşkına çevirmesidir. Muhtemelen daha önce geçen açıklama bağlama daha uygundur.
ومعنى هذا مثل ذلك الإضلال يضل الله تعالى في الدنيا الكافرين حتى أنهم يدعون فيها ما يتبين لهم أنه ليس بشيء أو مثل ضلال آلهتهم عنهم في الآخرة نضلهم عن آلهتهم فيها حتى لو طلبوا الآلهة وطلبتهم لم يلق بعضهم بعضا أو مثل ذلك الضلال وعدم النفع يضل الله تعالى الكافرين حتى لا يهتدوا في الدنيا إلى ما ينفعهم في الآخرة، وفي المجمع كما أضل الله تعالى أعمال هؤلاء وأبطل ما كانوا يؤملونه كذلك يفعل بأعمال جميع من يتدين بالكفر فلا ينتفعون بشيء منها، فإضلال الكافرين على معنى إضلال أعمالهم أي إبطالها، ونقل ذلك عن الحسن، وقيل في معناه غير ذلك.
Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ dünyada kâfirleri işte böyle saptırır; öyle ki dünyada ibadet ettikleri şeylerin hiçbir şey olmadığını [ahirette] anlarlar; yahut ilahlarının ahirette onlardan kaybolması gibi O da onları ilahlarından öyle saptırır ki onlar ilahları arasa, ilahlar da onları arasa birbirleriyle karşılaşamazlar; yahut böylesi bir sapıklık ve faydasızlıktan dolayı Allah Teâlâ kâfirleri dünyada ahirette kendilerine fayda verecek şeylere hidayet bulamayacak şekilde saptırır. el-Mecma'da şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ bunların amellerini boşa çıkarıp umduklarını nasıl iptal ettiyse, küfrü din edinen herkesin ameline de öyle yapar ve onlar bunlardan hiçbir şekilde faydalanamazlar. Dolayısıyla kâfirlerin saptırılması amellerinin saptırılması, yani boşa çıkarılması manasınadır; bu Hasan'dan rivayet edilmiştir; bunun anlamı hakkında başka şeyler de söylenmiştir.
وقوله تعالى: ذلِكُمْ إشارة إلى المذكور من سحبهم في السلاسل والأغلال وتسجيرهم في النار وتوبيخهم بالسؤال، وجوز على بعض الأوجه أن يكون إشارة إلى إضلال الله تعالى الكافرين، وإلى الأول ذهب ابن عطية أي ذلكم العذاب الذي أنتم فيه بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ تبطرون وتأشرون كما قال مجاهد بِغَيْرِ الْحَقِّ وهو الشرك والمعاصي أو بغير استحقاق لذلك، وفي ذلك الْأَرْضِ زيادة تفظيع للبطر وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ تتوسعون في الفرح، وقيل: المعنى بما كنتم تفرحون بما يصيب أنبياء الله تعالى أولياءه من المكاره وبما كنتم تتوسعون في الفرح بما أوتيتم حتى نسيتم لذلك الآخرة واشتغلتم بالنعمة عن المنعم،
Allah Teâlâ'nın { ذلِكُمْ } “İşte bu” kavli; zincirler ve lâleler içinde sürüklenmeleri, ateşte yakılmaları ve soruyla kınanmaları hususunda zikredilenlere bir işarettir. Bazı vecihlere göre Allah Teâlâ'nın kâfirleri saptırmasına işaret olması da caiz görülmüştür. İbn Atiyye birinci görüşe gitmiştir; yani içinde bulunduğunuz bu azap, { بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde şımarıp böbürlenmeniz sebebiyledir”; Mücâhid'in dediği gibi haksızca şımarıp böbürlenmeniz sebebiyledir, { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere”; o da şirk ve günahlardır yahut buna müstahak olmadan [sevinmenizdir]. { فِي الْأَرْضِ } ifadesinde şımarıklığın daha da çirkinleştirilmesi vardır. { وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “ve taşkınlık yapıp böbürlenmeniz sebebiyledir”; sevinçte aşırıya kaçmanız sebebiyledir. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin ve velilerinin başına gelen sıkıntılara sevinmeniz ve size verilen şeylerle sevinçte aşırıya kaçıp bu yüzden ahireti unutmanız ve Nimet Veren'i bırakıp nimetle meşgul olmanız sebebiyledir.
وفي الحديث «الله تعالى يبغض البذخين الفرحين ويحب كل قلب حزين»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Allah Teâlâ böbürlenen ve şımaranları sevmez; her hüzünlü kalbi ise sever."
وبين الفرح والمرح تجنيس حسن، والعدول إلى الخطاب للمبالغة في التوبيخ لأن ذم المرء في وجهه تشهير له، ولذا قيل: النصح بين الملأ تقريع ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ أي الأبواب المقسومة لكم خالِدِينَ فِيها مقدرين الخلود فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ عن الحق جهنم، وكان مقتضى النظم الجليل حيث صدر بادخلوا أن يقال: فبئس مدخل المتكبرين ليتجاوب الصدر والعجز لكن لما كان الدخول المقيد بالخلود سبب الثواء عبر بالمثوى وصح التجاوب معنى، وهذا الأمر على ما استظهره في البحر مقول لهم بعد المحاورة السابقة وهم في النار، ومطمح النظر فيه الخلود فهو أمر بقيد الخلود لا بمطلق الدخول، ويجوز أن يقال: هم بعد الدخول فيها أمروا أن يدخلوا الأبواب المقسومة لهم فكان أمرا بالدخول بقيد التجزئة لكل باب، وقال ابن عطية: يقال لهم قبل هذه المحاورة في أول الأمر ادخلوا.
Ferah (الفرح) ile merah (المرح) arasında güzel bir cinas vardır. Hitaba yönelmek kınamada mübalağa içindir; çünkü kişinin yüzüne karşı yerilmesi onu teşhir etmektir. Bu yüzden "Topluluk içinde nasihat etmek azarlamaktır" denilmiştir. { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “Girin cehennemin kapılarından”; yani size taksim edilen kapılardan, { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcılar olarak”; ebedîliği takdir edilmiş kimseler olarak girin. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!”; hakka karşı büyüklük taslayanların yeri olan cehennem ne kötüdür! Yüce nazmın gereği, [söze] { ادخلوا } "girin" ile başlandığından, baş ile sonun birbiriyle uyumlu olması için "فبئس مدخل المتكبرين" (büyüklük taslayanların giriş yeri ne kötüdür) denilmesiydi. Ancak ebedîlikle kayıtlı giriş ikametin (es-Sevâ) sebebi olduğu için "mesvâ" (kalınacak yer) ile ifade edilmiş ve anlam bakımından uyum sağlanmıştır. Bu emir, el-Bahr'da tercih edildiğine göre, önceki karşılıklı konuşmadan sonra onlar ateşte iken kendilerine söylenmiştir; buradaki asıl hedef ebedîliktir, dolayısıyla bu emir mutlak girişle değil, ebedîlik kaydıyla verilmiş bir emirdir. Şöyle denilmesi de caizdir: Onlar oraya girdikten sonra kendilerine taksim edilen kapılara girmeleri emredilmiştir; dolayısıyla bu, her bir kapıya bölünme kaydıyla bir giriş emridir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Bu karşılıklı konuşmadan önce, işin başında onlara "Girin" denilir.