فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بتعذيب أعدائك الكفرة حَقٌّ كائن لا محالة فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ أصله فإن نرك فزيدت (ما) لتوكيد (إن) الشرطية ولذلك جاز أن يلحق الفعل نون التوكيد على ما قيل: وإلى التلازم بين ما ونون التوكيد بعد أن الشرطية ذهب المبرد. والزجاج فلا يجوز عندهما زيادة ما بدون إلحاق نون ولا إلحاق نون بدون زيادة ما ورد بقوله:
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “O hâlde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi”; kâfir düşmanlarını cezalandırma vaadi, { حَقٌّ } “haktır”; mutlaka gerçekleşecektir. { فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana ya gösteririz...”; bunun aslı "فإن نرك" olup şart ifade eden "in" (إن) edatını pekiştirmek için "mâ" (ما) fazladan getirilmiştir. Denildiğine göre bu sebeple fiile pekiştirme nûnu (nûn-i te'kîd) bitişmesi caiz olmuştur. el-Müberred ve ez-Zeccâc şart bildiren "in" edatından sonra "mâ" ile pekiştirme nûnu arasında bir ayrılmazlık (telâzüm) olduğu görüşüne gitmişlerdir; dolayısıyla onlara göre nûn bitiştirilmeden "mâ"nın ziyade edilmesi caiz olmadığı gibi, "mâ" ziyade edilmeden nûnun bitiştirilmesi de caiz değildir. Bu görüş şu beyitle reddedilmiştir:
فأما تريني ولي لمة ... فإن الحوادث أودى بها
"Beni saçlarım omuzlarıma dökülmüş görüyorsan da... / Şüphesiz olaylar onları alıp götürdü."
ونسب أبو حيان على كلام فيه جواز الأمرين إلى سيبويه والغالب أن إن إذا أكدت- بما- يلحق الفعل بعدها نون التوكيد على ما نص عليه غير واحد بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ وهو القتل والأسر أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قبل ذلك فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ يوم القيامة فنجازيهم بأعمالهم، وهو جواب نَتَوَفَّيَنَّكَ وجواب نُرِيَنَّكَ محذوف مثل فذاك، وجوز أن يكون جوابا لهما على معنى أن نعذبهم في حياتك أو لم نعذبهم فإنا نعذبهم في الآخرة أشد العذاب ويدل على شدته الاقتصار على ذكر الرجوع في هذا المعرض. والزمخشري آثر في الآية هنا ما ذكر أولا وذكر في [الرعد: ٤٠] في نظيرها أعني قوله تعالى: وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ ما يدل على أن الجملة المقرونة بالفاء جواب على التقديرين، قال في الكشف: والفرق أن قوله تعالى: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ [الروم:
Ebû Hayyân, üzerinde tartışma olmakla birlikte her iki durumun caiz oluşunu Sîbeveyhi'ye nispet etmiştir. Galip olan ise, birden fazla âlimin açıkça belirttiğine göre "in" edatı "mâ" ile pekiştirildiğinde, ardından gelen fiile pekiştirme nûnunun bitişmesidir. { بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını”; ki o da öldürülmek ve esir edilmektir. { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } “yahut seni vefat ettiririz”; bundan önce [vefat ettiririz]. { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “Onlar ancak bize döndürülürler”; kıyamet günü döndürülürler ve biz de amellerinin karşılığını veririz. Bu, { نَتَوَفَّيَنَّكَ } cümlesinin cevabıdır; { نُرِيَنَّكَ } cümlesinin cevabı ise "o zaten böyledir / gerçekleşmiştir" gibi takdir edilen hazfedilmiş bir cümledir. Her ikisinin birden cevabı olması da caiz görülmüştür; bu durumda mana, "senin hayatında onları cezalandırsak da cezalandırmasak da şüphesiz biz onları ahirette en şiddetli azapla cezalandıracağız" şeklinde olur. Bu bağlamda sadece dönüşün zikredilmesiyle yetinilmesi de azabın şiddetine delalet eder. ez-Zemahşerî bu ayette ilk zikredileni tercih etmiş; Ra'd Suresi'ndeki benzeri olan { وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de, seni vefat ettirsek de sana düşen sadece tebliğdir” ayetinde ise fâ harfiyle bitişen cümlenin her iki takdire göre de cevap olduğuna delalet eden bir açıklamada bulunmuştur. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) şöyle denilmiştir: Aradaki fark şudur: Allah Teâlâ'nın { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ }
٦٠، غافر: ٥٥، ٧٧] عدة للإنجاز والنصر وهو الذي همه ﵊ وهم المؤمنين معقود به لمقتضى هذا السياق فينبغي أن يقدر فذاك هناك ثم جيء بالتقدير الثاني ردا لشماتتهم وأنه منصور على كل حال وإتماما للتسلي، وأما مساق التي في الرعد فلا يجاب التبليغ وأنه ليس عليه غير ذلك كيفما دارت القضية، فمن ذهب إلى إلحاق ما هنا بما في الرعد ذهب عنه مغزى الزمخشري انتهى فتأمل ولا تغفل.
[kavli], vaadin yerine getirileceğine ve zafere dair bir vaattir. Bu bağlamın gereği olarak onun aleyhisselâm ve müminlerin gayesi buna bağlıdır. Bu yüzden orada "fâzâke" (o zaten gerçekleşmiştir) şeklinde takdir edilmeli, sonra onların düşman sevinçlerini reddetmek, onun her hâlükârda zafere ereceğini bildirmek ve teselliyi tamamlamak için ikinci takdir getirilmiştir. Ra'd Suresi'ndeki ayetin sevk ediliş gayesi ise tebliğin gerekliliğini ve iş nasıl dönerse dönsün onun üzerine bundan başkasının düşmediğini bildirmektir. Dolayısıyla buradakini Ra'd'dakine dahil etmeye kalkan kimse Zemahşerî'nin maksadını kaçırmış olur. Söz burada bitti; iyi düşün ve gafil olma!
وقرأ أبو عبد الرحمن ويعقوب «يرجعون» بفتح الياء، وطلحة بن مصرف ويعقوب في رواية الوليد بن حسان بفتح تاء الخطاب وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا ذوي خطر وكثرة مِنْ قَبْلِكَ من قبل إرسالك.
Ebû Abdurrahman ve Ya'kûb "يرجعون" kelimesini yâ'nın fethasıyla (yerci'ûn); Talha b. Musarrif ve Velîd b. Hassân rivayetiyle Ya'kûb ise hitap tâ'sının fethasıyla (terci'ûn) okumuştur. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا } “Andolsun biz peygamberler gönderdik”; şanı yüce ve çok sayıda peygamberler, { مِنْ قَبْلِكَ } “senden önce”; senin peygamber olarak gönderilmenden önce.
مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا أوردنا أخبارهم وآثارهم عَلَيْكَ كنوح وإبراهيم وموسى ﵈.
{ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا } “Onlardan kimini anlattık”; haberlerini ve geride bıraktıklarını zikrettik, { عَلَيْكَ } “sana”; Nûh, İbrâhîm ve Mûsâ aleyhimüsselâm gibi.
وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وهم أكثر الرسل عليهم الصلاة والسلام،
{ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “onlardan kimini de sana anlatmadık.”; onlar da peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm çoğunluğudur.
أخرج الإمام أحمد عن أبي ذر رضي الله تعالى عنه قال: «قلت يا رسول الله كم عدة الأنبياء؟ قال مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا الرسل من ذلك ثلاثمائة وخمسة عشر جما غفيرا»
İmam Ahmed, Ebû Zerr'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin sayısı kaçtır? dedim. Şöyle buyurdu: "Yüz yirmi dört bindir. Bunlardan resuller üç yüz on beştir; pek büyük bir cemaattir."»
والظاهر أن المراد بالرسول في الآية ما هو أخص من النبي، وربما يوهم صنيع القاضي أن المراد به ما هو مساو للنبي.
Aşikâr olan şudur ki, ayetteki "resul"den maksat nebiye kıyasla daha özel olan [kavram]dır. Kadı'nın tutumu ise resulden maksadın nebiye eşit bir kavram olduğu vehmini uyandırabilir.
وأيا ما كان لا دلالة في الآية على عدم علمه ﷺ بعدد الأنبياء والمرسلين عليهم الصلاة والسلام كما توهم بعض الناس، ورد لذلك خبر الإمام أحمد وجرى بيننا وبينه من النزاع ما جرى، وذلك لأن المنفي القص وقد علمت معناه فلا يلزم من نفي ذلك نفي ذكر أسمائهم، ولو سلم فلا يلزم من نفى ذكر الأسماء نفي ذكر أن عدتهم كذا من غير تعرض لذكر أسمائهم، على أن النفي بلم وهي على الصحيح تقلب المضارع ما ضيافا لمنفي القص في الماضي ولا يلزم من ذلك استمرار النفي فيجوز أن يكون قد قصوا عليه ﵊ جميعا بعد ذلك ولم ينزل ذلك قرآنا، وأظهر من ذلك في الدلالة على عدم استمرار النفي قوله تعالى: رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ [النساء: ١٦٤] لتبادر الذهن فيه إلى أن المراد لم نقصصهم عليك من قبل لمكان قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وبالجملة الاستدلال بالآية على أنه ﷺ لم يعلم عدة الأنبياء والمرسلين ﵈ ولا علمها بعد جهل عظيم بل خذلان جسيم نعوذ بالله تعالى من ذلك،
Her ne olursa olsun, bazı insanların vehmettiği gibi ayette onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin ve resullerin aleyhimüssalâtü vesselâm sayısını bilmediğine dair bir delalet yoktur. Bu sebeple İmam Ahmed'in haberi reddedilmiş ve bizimle o kimse arasında geçen tartışmalar geçmiştir. Çünkü nefyedilen şey kıssaların anlatılmasıdır (kass); bunun anlamını da öğrendin. Dolayısıyla kıssaların anlatılmasının nefyedilmesinden isimlerinin zikredilmesinin de nefyedilmesi gerekmez. Bu kabul edilse bile, isimlerin zikredilmesinin nefyedilmesinden, isimleri zikredilmeksizin sayılarının şu kadar olduğunun zikredilmesinin de nefyedilmesi gerekmez. Kaldı ki nefy edatı "lem"dir (لَمْ); o da sahih olan görüşe göre muzari fiili maziye çevirir. Dolayısıyla nefyedilen anlatma geçmişe aittir; bundan nefiy hükmünün sürekliliği gerekmez. Bu durumda daha sonra bunların tamamının ona aleyhisselâm anlatılmış olması ve bunun Kur'an olarak indirilmemiş olması caizdir. Nefyin süreklilik arz etmediğine delalet bakımından bundan daha açık olanı Allah Teâlâ'nın: { رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “Daha önce sana anlattığımız peygamberler ve sana anlatmadığımız peygamberler...” kavlidir; çünkü { قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } ifadesinden ötürü zihne ilk gelen mana "daha önce sana anlatmadıklarımız" şeklindedir. Kısacası, ayetten hareketle onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin ve resullerin aleyhimüsselâm sayısını bilmediği ve sonradan da öğrenmediği sonucunu çıkarmak büyük bir cehalettir, hatta pek büyük bir mahrumiyettir; bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız.
وأخرج الطبراني في الأوسط وابن مردويه عن علي كرم الله تعالى وجهه في قوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ قال: بعث الله تعالى عبدا حبشيا نبيا فهو ممن لم يقصص على محمد ﷺ،
Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye, Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh Allah Teâlâ'nın { وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “onlardan kimini de sana anlatmadık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah Teâlâ Habeşli bir kulu peygamber olarak gönderdi; işte o, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlatılmayan kimselerdendir."
وعن ابن عباس بلفظ «إن الله تعالى بعث نبيا أسود في الحبش فهو ممن لم يقصص عليه ﵊»
İbn Abbâs'tan da şu lafızla rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ Habeşliler içinde siyah bir peygamber gönderdi; işte o, ona aleyhisselâm anlatılmayan kimselerdendir.»
والمراد بذلك على نحو ما مر أنه لم تذكر له ﷺ قصصه وآثاره ولا أوردت عليه أحواله وأخباره كما كان في شأن موسى وعيسى وغيرهما من المرسلين عليهم الصلاة والسلام، ولا يمكن أن يقال: المراد أنه لم يذكر له ﷺ بعثة شخص موصوف بذلك إذ لا يساعد عليه اللفظ، وأيضا لو أريد ما ذكر فمن أين علم علي كرم الله تعالى وجهه أو ابن عباس ذلك
Geçtiği üzere bundan maksat; Mûsâ, Îsâ ve diğer resullerin aleyhimüssalâtü vesselâm durumunda olduğu gibi onun kıssalarının ve geride bıraktıklarının ona sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilmemiş, hâllerinin ve haberlerinin ona aktarılmamış olmasıdır. Maksadın, bu vasıfla nitelenen bir şahsın peygamber olarak gönderildiğinin ona sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilmediği olduğunu söylemek mümkün değildir; zira lafız buna elvermez. Ayrıca zikredilen şey kastedilmiş olsaydı, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh veya İbn Abbâs bunu nereden bilecekti?
وهل يقول باب مدينة العلم على علم لم يفض عليك من تلك المدينة حاشاه ثم حاشاه وكذا ابن عمه العباس عبد الله.
İlim şehrinin kapısı olan zât, o şehirden kendisine akmayan bir bilgi üzerine söz söyler mi? Hâşâ, sonra yine hâşâ! Amcasının oğlu el-Abbâs'ın oğlu Abdullah da öyledir.
واستشكل هذا الخبر بأن فيه رسالة العبد وقد قالوا العبد لا يكون رسولا، وأجيب بأن العبد فيه ليس بمعنى المملوك وهو الذي لا يكون رسولا لنقصان تصرفه ونفرة النفوس عن اتباعه بل هو أحد العبيد بمعنى السودان عرفا ولو قيل: إن العبد بهذا المعنى لا يكون رسولا أيضا لنفرة النفوس عن اتباعه كنفرتها عن اتباع المملوك قلنا: على تقدير تسليم النفرة إنما هي فيما إذا كان الإرسال لغير السودان وأما إذا كان الإرسال للسودان فليست هناك نفرة أصلا، وظاهر لفظ ابن عباس أن ذلك الأسود إنما بعث في الحبش والتزام أنه لا يكون رسول من السودان أولاد حام مما لا يساعد عليه الدليل لأنه إن كانت النفرة مانعة من الإرسال فهي لا تتحقق فيما إذا كان الإرسال إلى بني صنفه وإن كان المانع أنه لا يوجد متأهل للإرسال في بني حام لنقصان عقولهم وقلة كمالهم فدعوى ذلك جهل والله تعالى أعلم حيث يجعل رسالته وكم رأينا في أبناء حام من هو أعقل وأكمل من كثير من أبناء سام ويافث، وإن كان قد ورد قاطع من نبينا ﷺ أنه لا يكون من أولئك رسول فليذكر وأني به ثم إن أمر النبوة فيمن ذكر أهون من أمر الرسالة كما لا يخفى، وكأنه لمجموع ما ذكرنا قال الخفاجي عليه الرحمة: في صحة الخبر نظر وَما كانَ لِرَسُولٍ أي وما صح وما استقام لرسول من أولئك الرسل أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ بمعجزة إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فالمعجزات على تشعب فنونها عطايا من الله تعالى قسمها بينهم حسبما اقتضته مشيئته المبنية على الحكم البالغة كسائر القسم ليس لهم اختيار في إيثار بعضها والاستبداد بإتيان المقترح بها فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ بالعذاب في الدنيا والآخرة قُضِيَ بِالْحَقِّ بإنجاء المحق وإثابته وإهلاك المبطل وتعذيبه وَخَسِرَ هُنالِكَ أي وقت مجيء أمر الله تعالى اسم مكان استعير للزمان الْمُبْطِلُونَ المتمسكون بالباطل على الإطلاق فيدخل فيهم المعاندون المقترحون دخولا أوليا ومن المفسرين من فسر المبطلين بهم وفسر أمر الله بالقيامة، ومنهم من فسره بالقتل يوم بدر وما ذكرنا أولى.
Bu haberde bir kölenin (abd) risaleti geçtiği için müşkül görülmüştür; zira âlimler kölenin resul olamayacağını söylemişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bundaki "abd" kelimesi memluk anlamında değildir; tasarrufunun noksanlığı ve insanların ona tâbi olmaktan kaçınması sebebiyle resul olamayacak olan memluktür. Aksine o, örfteki anlamıyla siyahlardan (Sûdân) biridir. Şayet "Nefislerin memluke tâbi olmaktan kaçınması gibi bu anlamdaki köleye de tâbi olmaktan kaçınacağı için o da resul olamaz" denilirse, deriz ki: Nefretin varlığı kabul edilse bile bu ancak siyahların dışındakilere gönderildiğinde söz konusudur; siyahlara gönderildiğinde ise ortada hiçbir nefret yoktur. İbn Abbâs'ın lafzının zahiri de o siyah zatın Habeşliler içinde gönderildiğini göstermektedir. Hâm oğullarından olan siyahlardan resul çıkmayacağını ileri sürmek ise delilin desteklemediği bir şeydir; zira peygamberliğe engel olan şey şayet nefret ise bu kendi cinsine gönderildiğinde gerçekleşmez. Eğer engel olan şey akıllarının noksanlığı ve kemallerinin azlığı sebebiyle Hâm oğullarında peygamberliğe ehil kimse bulunmaması ise, böyle bir iddia cehalettir. Allah Teâlâ peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir; nitekim Hâm oğulları içinde Sâm ve Yâfes oğullarının çoğundan daha akıllı ve daha kâmil nicelerini görmüşüzdür. Şayet Peygamberimizden sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan resul olmayacağına dair kesin bir nas varid olmuşsa zikredilsin; nerede öyle bir nas? Kaldı ki zikredilen kimsede nübüvvet meselesi risalet meselesinden daha hafiftir, bu gizli değildir. Sanki zikrettiğimiz şeylerin toplamından ötürü Hafâcî -üzerine rahmet olsun- şöyle demiştir: Haberin sıhhatinde tereddüt vardır. { وَما كانَ لِرَسُولٍ } “Hiçbir peygamber için mümkün değildir”; o peygamberlerden hiçbir peygamber için doğru ve caiz olmaz ki, { أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ } “bir ayet getirmesi”; bir mucize getirmesi, { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın.” Dolayısıyla türlü çeşitlerine rağmen mucizeler Allah Teâlâ'nın birer ihsanıdır; diğer paylaştırmalar gibi bunları da üstün hikmetlere dayanan meşîetinin gerektirdiği şekilde aralarında paylaştırmıştır. Bazılarını tercih etmede ve teklif edilenleri kendi başlarına getirmede onların bir iradesi yoktur. { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldiği zaman”; dünyada ve ahiretteki azap emri geldiği zaman, { قُضِيَ بِالْحَقِّ } “hak ile hükmolunur;”; hak sahibini kurtarıp mükâfatlandırmak, bâtıl ehli olanı da helak edip cezalandırmak suretiyle hükmolunur. { وَخَسِرَ هُنالِكَ } “ve işte orada hüsrana uğramıştır”; yani Allah Teâlâ'nın emrinin geldiği vakitte; zaman için eğreti olarak (istiâre yoluyla) kullanılmış bir mekân ismidir. { الْمُبْطِلُونَ } “bâtıla sapanlar.”; mutlak surette bâtıla sarılanlar hüsrana uğramıştır. İnatçı ve mucize teklif eden kimseler de öncelikli olarak bunların içine girer. Müfessirlerden "el-mubtılûn"u onlar olarak, Allah'ın emrini de kıyamet olarak tefsir edenler olduğu gibi, Bedir günü öldürülmek olarak tefsir edenler de vardır; bizim zikrettiğimiz ise daha evladır.
وأبعد ما رأينا في الآية أن المعنى فإذا أراد الله تعالى إرسال رسول وبعثة نبي قضى ذلك وأنفذه بالحق وخسر كل مبطل وحصل على فساد آخرته.
Ayet hakkında gördüğümüz en uzak görüş, anlamın şöyle olmasıdır: Allah Teâlâ bir resul ve bir nebi göndermek istediğinde bunu hak ile takdir edip yürürlüğe koyar; her bâtıl ehli hüsrana uğrar ve ahiretinin bozulmasıyla kalır.
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ المراد بها الإبل خاصة كما حكي عن الزجاج واختاره صاحب الكشاف، واللام للتعليل لا للاختصاص فإن ذلك هو المعروف في نظير الآية أي خلقها لأجلكم ولمصلحتكم، وقوله تعالى:
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ } “Allah, sizin için davarları yaratandır”; ez-Zeccâc'dan rivayet edildiği ve el-Keşşâf sahibinin tercih ettiği üzere bundan maksat özellikle develerdir. [Cümledeki] lâm harfi ihtisas için değil, illet (sebep bildirme) içindir; zira ayetin benzerlerinde bilinen budur. Yani onları sizin için ve menfaatiniz için yaratmıştır. Allah Teâlâ'nın:
لِتَرْكَبُوا مِنْها إلخ تفصيل لما دل عليه الكلام إجمالا، ومن هنا جعل ذلك بعضهم بدلا مما قبله بدل مفصل من مجمل بإعادة حرف الجر، و (من) لابتداء الغاية أي ابتداء تعلق الركوب بها أو تبعيضية وكذا (من) في قوله تعالى: وَمِنْها تَأْكُلُونَ وليس المراد على إرادة التبعيض إن كلا من الركوب والأكل مختص ببعض معين منها بحيث لا يجوز تعلقه بما تعلق به الآخر بل على أن كل بعض منها صالح لكل منهما. نعم كثيرا ما يعدون النجائب من الإبل للركوب، والجملة على ما ذهب إليه الجلبي عطف على المعنى فإن قوله تعالى: لِتَرْكَبُوا مِنْها في معنى منها تركبون أو إن منها تأكلون في معنى لتأكلوا منها لكن لم يؤت به كذلك لنكتة.
{ لِتَرْكَبُوا مِنْها } “onlardan binesiniz diye...” kavli, sözün icmalen delalet ettiği şeyin tafsilatıdır. Bu sebeple bazısı bunu cerr harfinin tekrarıyla mücmelden müfesselin bedeli olarak önceki ifadenin bedeli kılmıştır. (Min) edatı ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir, yani binmenin onlara taallukunun başlangıcıdır; yahut teb'îz (kısmîlik) içindir. Allah Teâlâ'nın { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “ve onlardan yersiniz” kavlindeki (min) edatı da böyledir. Teb'îz irade edildiğinde maksat; binme ve yemenin her birinin onlardan belirli bir kısma mahsus olması ve birinin taalluk ettiğine diğerinin taallukunun caiz olmaması demek değildir; bilakis her bir kısmın her iki fiile de elverişli olması demektir. Evet, çoğunlukla develerin soylu ve hızlı olanlarını (necâib) binmek için ayırırlar. Çelebi'nin benimsediği görüşe göre bu cümle manaya matuftur; çünkü Allah Teâlâ'nın { لِتَرْكَبُوا مِنْها } kavli "minhâ terkebûn" (onlara binersiniz) manasındadır yahut { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } kavli "lite'külû minhâ" (onlardan yiyesiniz diye) manasındadır; fakat bir nükte sebebiyle öyle getirilmemiştir.
وقال العلامة التفتازاني: إن هذه الجملة حالية لكن يرد على ظاهره أن فيه عطف الحال على المفعول له ولا محيص عنه سوى تقدير معطوف أي خلق لكم الأنعام منها تأكلون ليكون من عطف جملة على جملة.
Allâme Teftâzânî şöyle demiştir: Bu cümle hâl cümlesidir; ancak zahirine göre burada hâlin mef'ûlün leh üzerine atfedilmesi söz konusu olur. Cümlenin cümleye atfı olması için "onlardan yemeniz için davarları sizin için yarattı" şeklinde bir matuf takdir etmekten başka çıkar yol yoktur.
وتعقبه الخفاجي بقوله: لم يلح لي وجه جعل هذه الواو عاطفة محتاجة إلى التقدير المذكور مع أن الظاهر أنها واو حالية سواء قلنا إنها حال من الفاعل أو المفعول والمنساق إلى ذهني العطف بحسب المعنى، ولعل اعتباره في جانب المعطوف أيسر فيعتبر أيضا في قوله تعالى: وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ أي غير الركوب والأكل كالألبان والأوبار
Hafâcî onu şu sözleriyle eleştirmiştir: İster fâilden ister mef'ûlden hâl olduğunu söyleyelim, açık olanın hâl vâv'ı olmasıyla birlikte, bu vâv'ın zikredilen takdire muhtaç kılacak şekilde atıf vâv'ı yapılmasının bir gerekçesi bana görünmemiştir. Zihnime gelen ise mana bakımından atıf olduğudur. Muhtemelen bunu matuf tarafında kabul etmek daha kolaydır; dolayısıyla bu durum Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Sizin için onlarda [başka] faydalar da vardır”; yani sütleri ve yünleri gibi binme ve yeme dışındaki faydalar [vardır] kavlinde de geçerli sayılır.
والجلود ويقال: إنه في معنى ولتنتفعوا بمنافع فيها أو نحو ذلك وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ أي أمرا ذا بال تهتمون به وذلك كحمل الأثقال من بلد إلى بلد، وهذا عطف على لتركبوا منها جاء على نمطه، وكان الظاهر المزاوجة بين الفوائد المحصلة من الأنعام بأن يؤتى باللام في الجميع أو تترك فيه لكن عدل إلى ما في النظم الجليل لنكتة.
ve derileri [gibi faydalar vardır]. Bunun "onlardaki faydalardan yararlanmanız için" veya benzeri bir manada olduğu söylenir. { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } “ve göğüslerinizdeki bir ihtiyaca onların üzerinde ulaşasınız diye.”; yani önem verdiğiniz önemli bir işe [ulaşasınız diye]. Bu da yüklerin bir beldeden diğerine taşınması gibidir. Bu, { لتركبوا منها } ifadesine kendi üslubu üzere yapılmış bir atıftır. Zahir olan, hayvanlardan elde edilen faydalar arasında bir denklik kurularak hepsinde lâm harfinin getirilmesi yahut hepsinde terk edilmesiydi; ancak yüce nazımda bir nükte sebebiyle bundan dönülmüştür.
قال صاحب الكشف: إن الأنعام هاهنا لما أريد بها الإبل خاصة جعل الركوب وبلوغ الحاجة من أتم الغرض منها لأن من منافعها الركوب والحمل عليها، وأما الأكل منها والانتفاع بأوبارها وألبانها بالنسبة إلى ذينك الأمرين فنزر قليل، فأدخل اللام عليهما وجعلا مكتنفين لما بينهما تنبيها على أنه أيضا مما يصلح للتعليل ولكن قاصرا عنهما، وأما الاختصاص المستفاد من قوله تعالى: وَمِنْها تَأْكُلُونَ فلأنها من بين ما يقصد للركوب ويعد للأكل فلا ينتقض بالخيل على مذهب من أباح لحمها ولا بالبقر، وقال صاحب الفرائد: إنما قيل وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ ولم يقل: لتأكلوا منها ولتصلوا إلى المنافع لأنهم في الحال آكلون وآخذون المنافع وأما الركوب وبلوغ الحاجة فأمران منتظران فجيء فيهما بما يدل على الاستقبال. وتعقب بأن الكل مستقبل بالنسبة إلى زمن الخلق.
el-Keşf sahibi şöyle demiştir: Davarlardan burada özellikle develer kastedildiğinde, binmek ve ihtiyaca ulaşmak onlardan beklenen en tam gaye kılınmıştır; çünkü onların faydalarından [en büyüğü] binilmek ve üzerlerine yük yüklenmektir. Onlardan yemek, yünlerinden ve sütlerinden faydalanmak ise bu iki hususa kıyasla pek azdır. Bu yüzden o iki fiilin başına lâm getirilmiş ve aralarındaki hususları kuşatacak şekilde yerleştirilmişlerdir; bu da onların da gerekçelendirmeye (ta'lîle) elverişli olduğuna, ancak o ikisinden daha aşağı kaldığına dikkat çekmek içindir. Allah Teâlâ'nın { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } kavlinden anlaşılan tahsis ise şundandır: Çünkü o, binek olarak hedeflenen ve aynı zamanda yemek için hazırlanan hayvanlar arasındadır; dolayısıyla etini mubah gören kimsenin mezhebine göre atlarla yahut sığırlarla bu kural bozulmaz. el-Ferâid sahibi ise şöyle demiştir: "lite'külû minhâ ve litasılû ile'l-menâfi'" denilmeyip de { وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } denilmesinin sebebi; onların hâlihazırda yiyici ve faydaları elde edici olmalarıdır. Binmek ve ihtiyaca ulaşmak ise beklenilen iki husustur; dolayısıyla bu ikisinde geleceğe delalet eden ifade getirilmiştir. Bu görüş, yaratılış zamanına göre hepsinin geleceğe ait olduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir.
وقال القاضي: تغيير النظم في الأكل لأنه في حيز الضرورة، وقيل في توجيهه: يعني أن مدخول الغرض لا يلزم أن يترتب على الفعل، فالتغيير إلى صورة الجملة الحالية مع الإتيان بصيغة الاستمرار لتنبيه على امتيازه عن الركوب في كونه من ضروريات الإنسان. ويطرد هذا الوجه في قوله تعالى: وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ لأن المراد منفعة الشرب واللبس وهذا مما يلحق بالضروريات وهو لا يضر نعم فيه دغدغة لا تخفى. وقال الزمخشري: إن الركوب وبلوغ الحاجة يصح أن يكونا غرض الحكيم جل شأنه لما فيهما من المنافع الدينية كإقامة دين وطلب علم واجب أو مندوب فلذا جيء فيهما باللام بخلاف الأكل وإصابة المنافع فإنهما من جنس المباحات التي لا تكون غرض الحكيم. وهو مبني على مذهبه من الربط بين الأمر والإرادة ولا يصح أيضا لأن المباحات التي هي نعمة تصح أن تكون غرض الحكيم ﷻ عندهم، ويا ليت شعري ماذا يقول في قوله تعالى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ [يونس: ٦٧] نعم لو ذكر أنه لاشتماله على الغرض الديني كان أنسب بدخول اللام لكان وجها إن تم.
Kadı şöyle demiştir: Yeme fiilinde nazmın değiştirilmesi, onun zaruret kapsamında olması sebebiyledir. Bunun açıklamasında şöyle denilmiştir: Yani gayenin taalluk ettiği şeyin fiilden hemen sonra meydana gelmesi gerekmez. Dolayısıyla süreklilik sığası getirilerek hâl cümlesi sûretine dönüştürülmesi, insanın zaruriyatından olması bakımından binmekten farklı oluşuna dikkat çekmek içindir. Bu vecih Allah Teâlâ'nın { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } kavlinde de geçerlidir; çünkü maksat içme ve giyinme faydasıdır, bu da zaruriyata katılan şeylerdendir ve bir sakıncası yoktur; evet, bunda gizli olmayan bir tereddüt de vardır. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: Binmek ve bir ihtiyaca ulaşmak; dinin ikamesi, farz veya mendup olan bir ilmin talep edilmesi gibi dinî faydaları ihtiva ettiğinden Hakîm olan [Allah'ın] -şânı yücedir- gayesi olmaya elverişlidir. Bu yüzden o ikisinde lâm getirilmiştir; yeme ve faydaları elde etme ise böyle değildir, zira bunlar Hakîm'in gayesi olmayan mübahlar türündendir. Bu görüş, onun emir ile iradeyi birbirine bağlama mezhebine dayanır ve yine de sahih değildir; zira nimet olan mübahlar onlara göre de Hakîm celle celâluhu için gaye olmaya elverişlidir. Ah bilseydim, Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } [Yûnus: 67] kavli hakkında ne diyecektir! Evet, şayet dinî gayeyi içermesi sebebiyle lâm harfinin girmesine daha uygun olduğunu belirtseydi, tamam olduğu takdirde bir vecih olabilirdi.
وقيل: تغيير النظم الجليل في الأكل لمراعاة الفواصل كما أن تقديم الجار والمجرور لذلك. وأما قوله تعالى:
Denildi ki: Yeme fiilinde yüce nazmın değişmesi, car ve mecrûrun öne alınmasında olduğu gibi fasılaların gözetilmesi içindir. Allah Teâlâ'nın:
وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ فكالتابع للأكل فأجري مجراه وهو كما ترى، وقوله تعالى: وَعَلَيْها توطئة لقوله سبحانه:
{ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Sizin için onlarda menfaatler de vardır” kavline gelince, o yeme fiiline tâbi gibidir ve onun hükmüne tabi tutulmuştur; bu durum ise gördüğün gibidir. Allah Teâlâ'nın { وَعَلَيْها } “ve onların üzerinde” kavli ise, O Sübhânehu'nun:
وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ ليجمع بين سفائن البر وسفائن البحر فكأنه قيل: وعليها في البر وعلى الفلك في البحر تحملون فلا تكرار. وفي إرشاد العقل السليم لعل المراد بهذا الحمل حمل النساء والولدان عليها بالهودج وهو السر في فصله عن الركوب، وتقديم الجار قيل: لمراعاة الفواصل كتقديمه قبل.
{ وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “ve gemilerin üzerinde taşınırsınız” kavline bir hazırlıktır; ta ki kara gemileri ile deniz gemileri bir araya getirilsin. Sanki şöyle denilmiştir: "Karada onların üzerinde, denizde de gemilerin üzerinde taşınırsınız"; dolayısıyla bir tekrar yoktur. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Muhtemelen bu taşımaktan maksat, kadınların ve çocukların hevdaclar içinde onların üzerinde taşınmasıdır; binmekten ayrı zikredilmesinin sırrı da budur. Car [ve mecrûrun] öne alınmasının, daha önce öne alınmasında olduğu gibi fasılaları gözetmek için olduğu söylenmiştir.
وقيل التقديم هنا وفيما تقدم للاهتمام وقيل: عَلَى الْفُلْكِ دون في الفلك كما في قوله تعالى: احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [هود: ٤٠] لأن معنى الظرفية والاستعلاء موجود فيها فيصح كل من العبارتين، والمرجح لعلى هنا المشاكلة.
Burada ve öncekinde öne almanın önem vermek (ihtimam) için olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın { احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } [Hûd: 40] kavlinde olduğu gibi "fî'l-fülk" denilmeyip de { عَلَى الْفُلْكِ } denilmesinin sebebi; zarfiyet ve üstünde olma (isti'lâ) manasının gemide mevcut olmasıdır, dolayısıyla her iki ifade de sahihtir. Burada "alâ"yı tercih ettiren ise müşâkeledir (uyumdur).
وذهب غير واحد إلى أن المراد بالأنعام الأزواج الثمانية فمعنى الركوب والأكل منها تعلقهما بالكل لكي لا على أن كلا منهما مختص ببعض معين منها بحيث لا يجوز تعلقه بما تعلق به الآخر بل على أن بعضها يتعلق به الأكل فقط كالغنم وبعضها يتعلق به كلاهما كالإبل ومنهم من عد البقر أيضا وركوبه معتاد عند بعض أهل الأخبية، وأدرج بعضهم الخيل والبغال وسائر ما ينتفع به من البهائم في الأنعام وهو ضعيف.
Pek çok âlim, en'âm ile kastedilenin sekiz çift (koyun, keçi, deve, sığır) olduğu görüşüne gitmiştir. Dolayısıyla onlara binmenin ve onlardan yemenin anlamı, her birinin belirli bir kısma mahsus olup diğerinin taalluk ettiğine taallukunun caiz olmaması şeklinde değil; bazısına sadece yemenin taalluk etmesi (koyun gibi), bazısına ise her ikisinin birden taalluk etmesi (deve gibi) üzere bütüne taalluk etmesidir. Onlardan sığırı da sayanlar vardır; nitekim çadırlarda yaşayan bazı kimseler nezdinde sığıra binmek âdettir. Bazıları ise at, katır ve faydalanılan diğer hayvanları da en'âm içine dahil etmiştir ki bu zayıftır.
ورجح القول بأن المراد الأزواج الثمانية على القول المحكي عن الزجاج من أن المراد الإبل خاصة بأن المقام
Sekiz çiftin kastedildiği görüşü, ez-Zeccâc'dan rivayet edilen sadece develerin kastedildiği görüşüne şu gerekçeyle tercih edilmiştir: Çünkü makam,
مقام امتنان وهو مقتض للتعميم، والظاهر ذاك، وكون المقام مقام امتنان غير مسلم بل هو مقام استدلال كقوله تعالى:
minnet (nimetleri sayıp dökme) makamıdır; bu da genellemeyi gerektirir. Zahir olan da budur. Makamın minnet makamı olduğu ise kabul edilmiş değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın:
أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [الغاشية: ١٧] كما يشعر به السياق، ولا يأباه ذكر المنافع فإنه استطرادي يُرِيكُمْ آياتِهِ
{ أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } [Gâşiye: 17] kavlinde olduğu gibi, bağlamın da hissettirdiği üzere istidlal (delil getirme) makamıdır. Menfaatlerin zikredilmesi buna engel değildir; zira o istıtrâdîdir (konu açılmışken zikredilmiştir). { يُرِيكُمْ آياتِهِ } “[Allah] size delillerini gösterir”;
أي دلائله الدالة على كمال شؤونه ﷻ أَيَّ آياتِ اللَّهِ
yani O'nun celle celâluhu şanlarının kemaline delalet eden delillerini gösterir. { أَيَّ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın hangi ayetlerini”;
أي فأي آية من تلك الآيات الباهرةنْكِرُونَ
yani o apaçık delillerden hangi birini, { تُنْكِرُونَ } “inkâr edersiniz?”
فإن كلا منها من الظهور بحيث لا يكاد يجترئ على إنكارها من له عقل في الجملة. فأين للاستفهام التوبيخي وهي منصوبة بتنكرون، وإضافة الآيات إلى الاسم الجليل لتربية المهابة وتهويل إنكارها وتنكير أي في مثل ما ذكر هو الشائع المستفيض والتأنيث قليل ومنه قوله:
Çünkü onların her biri, az çok aklı olan bir kimsenin inkâra cesaret edemeyeceği derecede açıktır. "Eyy" (أين) kınama istifhamıdır ve "tünkirûne" fiiliyle mansuptur. Ayetlerin celâl ismine (Allah'a) izafe edilmesi, heybet duygusunu artırmak ve onları inkâr etmenin vahametini bildirmek içindir. Zikredilen türden yerlerde "eyy" kelimesinin müzekker (tenkîr üzere) gelmesi yaygın ve meşhur olandır; müennes gelmesi ise azdır. Şu beyit bundandır:
بأي كتاب أم بأية سنة ... ترى حبهم عارا علي وتحسب
"Hangi kitaba yahut hangi sünnete dayanarak / Onları sevmeyi bana bir ayıp görüp öyle sayıyorsun?"
قال الزمخشري: لأن التفرقة بين المذكر والمؤنث في الأسماء غير الصفات نحو حمار وحمارة غريب وهي في أي أغرب لإبهامه لأنه اسم استفهام عما هو مبهم مجهول عند السائل والتفرقة مخالفة لما ذكر لأنها تقتضي التمييز بين ما هو مؤنث ومذكر فيكون معلوما له أَفَلَمْ يَسِيرُوا أي أقعدوا فلم يسيروا على أحد الرؤيين: فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ من الأمم المهلكة، وقوله تعالى: كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ إلخ استئناف نظير ما مر في نظيره أول السورة بل أكثر الكلام هناك جار هاهنا فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ ما الأولى نافية أو استفهامية في معنى النفي في محل نصب بأغنى، والثانية موصولة في موضع رفع به أو مصدرية والمصدر الحاصل بالتأويل مرفوع به أيضا أي لم يغن عنهم أو أي شيء أغنى عنهم الذي كسبوه أو كسبهم فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ المعجزات أو الآيات الواضحات الشاملة لذلك فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ذكر فيه ستة أوجه. الأول أن المراد بالعلم عقائدهم الزائغة وشبههم الداحضة فيما يتعلق بالمبدأ والمعاد وغيرهما أو عقائدهم المتعلقة بأحوال الآخرة كما هو ظاهر كلام الكشاف، والتعبير عن ذلك بالعلم على زعمهم للتهكم كما في قوله تعالى: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ [النمل: ٦٦] . والمعنى أنهم كانوا يفرحون بذلك ويستحقرون له علم الرسل ﵈ ويدفعون به البينات. الثاني أن المراد به علم الفلاسفة والدهريين من بني يونان على اختلاف أنواعه فكانوا إذا سمعوا بوحي الله تعالى دفعوه وصغروا علم الأنبياء ﵈ إلى ما عندهم من ذلك. وعن سقراط أنه سمع بموسى ﵊، وقيل له: لو هاجرت إليه فقال: نحن قوم مهذبون فلا حاجة لنا إلى من يهذبنا. والزمان متشابه فقد رأينا من ترك متابعة خاتم المرسلين ﷺ واستنكف عن الانتساب إلى شريعة أحد منهم فرحا بما لحس من فضلات الفلاسفة وقال: إن العلم هو ذاك دون ما جاء به الرسل صلوات الله تعالى وسلامه عليهم أجمعين. الثالث أن أصل المعنى فلما جاءتهم رسلهم بالبينات لم يفرحوا بما جاءهم من العلم فوضعوا موضعه فرحوا بما عندهم من الجهل ثم سمي ذلك الجهل علما لاغتباطهم به ووضعهم إياه مكان ما ينبغي لهم من الاغتباط بما جاءهم من العلم، وفيه التهكم بفرط جهلهم والمبالغة في خلوهم من العلم، وضمير فَرِحُوا وعِنْدَهُمْ على هذه الأوجه للكفرة المحدث عنهم.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Çünkü hımâr ve hımâre (erkek eşek/dişi eşek) gibi sıfat olmayan isimlerde müzekker ile müennesi birbirinden ayırmak gariptir; "eyy" kelimesinde ise büsbütün gariptir. Zira o müphem bir kelimedir; çünkü soran kimse nezdinde müphem ve meçhul olan bir şeyi soran istifham ismidir. Müzekker-müennes ayrımı yapmak ise zikredilen duruma aykırıdır; çünkü müennes ile müzekker arasında ayrım yapmayı gerektirir, bu durumda da onun tarafından bilinmiş olur. { أَفَلَمْ يَسِيرُوا } “Hiç gezmediler mi?”; yani iki görüşten birine göre, oturup da gezmediler mi: { فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “yeryüzünde, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?”; yani helak edilen ümmetlerin sonunun. Allah Teâlâ'nın { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ } “Onlar kendilerinden daha çok, kuvvetçe daha çetin ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler...” kavli; surenin başındaki benzerinde geçen açıklamanın bir benzeri olarak istînâftır; bilakis oradaki sözlerin çoğu burada da geçerlidir. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı.”; birinci "mâ" nefiy edatıdır yahut nefiy manasında istifhamiyedir ve "ağnâ" fiiliyle mansuptur. İkincisi ise mevsûl olup onunla merfûdur yahut masdariyyedir; teville elde edilen masdar da yine onunla merfûdur. Yani kazandıkları şeyler yahut kazanmaları onlara hiçbir fayda vermedi / ne fayda verdi? { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelince”; mucizelerle yahut bunu da kapsayan apaçık ayetlerle gelince, { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “yanlarındaki bilgiyle şımardılar”; bunda altı vecih zikredilmiştir: Birincisi; ilimden maksat başlangıç, ahiret ve diğer hususlardaki sapkın inançları ve tutarsız şüpheleridir yahut el-Keşşâf sözünün zahirinde olduğu gibi ahiret hâllerine dair inançlarıdır. Bunun "ilim" olarak ifade edilmesi, onların zannına göre olup alay yolludur; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } [Neml: 66] kavlinde olduğu gibi. Mana şudur: Onlar bununla seviniyor, peygamberlerin aleyhimüsselâm ilmini bu yüzden küçümsüyor ve onunla açık delilleri savuşturuyorlardı. İkincisi; bundan maksat Yunanlı filozofların ve dehrîlerin türlü çeşitleriyle sahip oldukları ilimdir. Onlar Allah Teâlâ'nın vahyini işittiklerinde onu reddederler ve yanlarındaki bu felsefeye kıyasla peygamberlerin aleyhimüsselâm ilmini küçümserlerdi. Rivayet edildiğine göre Sokrates, Mûsâ'yı aleyhisselâm işittiğinde kendisine: "Ona hicret etsen ya!" denilmiş; o da: "Biz terbiyeli bir topluluğuz, bizi terbiye edecek kimseye ihtiyacımız yoktur" demiştir. Zamanlar birbirine benzer; nitekim peygamberlerin sonuncusuna sallallâhu aleyhi ve sellem tâbi olmayı terk eden ve filozofların artıklarından yaladığı şeylerle sevinerek onlardan birinin şeriatına intisap etmekten çekinen nicelerini gördük; onlar "İlim, peygamberlerin -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun- getirdiği değil, işte o felsefedir" demişlerdir. Üçüncüsü; anlamın aslı şudur: Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle geldiğinde, kendilerine gelen ilimle sevinmediler; onun yerine "yanlarındaki cehaletle sevindiler" ifadesi konuldu. Sonra onunla gururlanıp yetinmeleri ve kendilerine gelen ilimle sevinmeleri gerekirken onun yerine bunu koymaları sebebiyle bu cehalet "ilim" olarak isimlendirildi. Bunda onların aşırı cehaletleriyle alay ve ilimden büsbütün yoksun olduklarını mübalağa ile belirtme vardır. { فَرِحُوا } ve { عِنْدَهُمْ } zamirleri bu vecihlere göre kendilerinden bahsedilen kâfirlere aittir.
الرابع أن يجعل ضمير فَرِحُوا للكفرة وضمير عِنْدَهُمْ للرسل ﵈، والمراد بالعلم الحق الذي جاء المرسلون به أي فرحوا بما عند الرسل من العلم فرح ضحك منه واستهزاء به، وخلاصته أنهم استهزؤوا بالبينات وبما جاء به الرسل من علم الوحي، ويؤيد هذا قوله تعالى: وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ.
Dördüncüsü; { فَرِحُوا } zamirinin kâfirlere, { عِنْدَهُمْ } zamirinin ise peygamberlere aleyhimüsselâm ait kılınmasıdır. İlimden maksat da peygamberlerin getirdiği haktır. Yani peygamberlerin yanındaki ilimle, ona gülüp onunla alay etmek suretiyle sevindiler. Bunun özeti şudur: Onlar apaçık delillerle ve peygamberlerin getirdiği vahiy ilmiyle alay ettiler. Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay etmekte oldukları şey onları kuşatıverdi” kavli de desteklemektedir.
الخامس أن يجعل الضمير أن للرسل ﵈، والمعنى أن الرسل لما رأوا جهل الكفرة المتمادي واستهزاءهم بالحق وعلموا سوء عاقبتهم وما يلحقهم من العقوبة على جهلهم واستهزائهم فرحوا بما أوتوا من العلم
Beşincisi; her iki zamirin de peygamberlere aleyhimüsselâm ait kılınmasıdır. Mana şöyledir: Peygamberler, kâfirlerin süreklilik arz eden cehaletlerini ve hak ile alay etmelerini görüp kötü akıbetlerini ve cehaletleri ile alayları sebebiyle başlarına gelecek cezayı bildiklerinde, kendilerine verilen ilim sebebiyle sevindiler,
وشكروا الله تعالى وحاق بالكافرين جزاء جهلهم واستهزائهم، وحكي هذا عن الجبائي.
ve Allah Teâlâ'ya şükrettiler; kâfirleri ise cehaletlerinin ve alaylarının cezası kuşatıverdi. Bu görüş el-Cübbâî'den rivayet edilmiştir.
السادس أن يجعل الضمير أن للكفار، والمراد بما عندهم من العلم علمهم بأمور الدنيا ومعرفتهم بتدبيرها كما قال تعالى: يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ [الروم: ٧] ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ [النجم: ٣٠] فلما جاءهم الرسل بعلم الديانات وهي أبعد شيء من علمهم لبعثها على رفض الدنيا والظلف عن الملاذ والشهوات لم يلتفتوا إليها وصغروها واستهزؤوا بها واعتقدوا أنه لا علم أنفع وأجلب للفوائد من علمهم ففرحوا به، قال صاحب الكشف: والأرجح من بين هذه الأوجه الستة الثالث ففيه التهكم والمبالغة في خلوهم من العلم ومشتمل على ما يشتمل عليه الأول وزيادة سالم عن عدم الطباق للواقع كما في الثاني وعن قصور العبارة عن الأداء كالرابع وعن فك الضمائر كما في الخامس، والسادس قريب لكنه قاصر عن فوائد الثالث انتهى فتأمله جدا. وأبو حيان استحسن الوجه السادس وتعقب الوجه الثالث بأنه لا يعبر بالجملة الظاهر كونها مثبتة عن الجملة المنفية إلا في قليل من الكلام نحو شر أهر ذا ناب على خلاف فيه، ولما آل أمره إلى الإثبات المحصور جاز، وأما الآية فينبغي أن لا تحمل على القليل لأن في ذلك تخليطا لمعاني الجمل المتباينة فلا يوثق بشيء منها، وأنت تعلم أنه لا تباين معنى بين لم يفرحوا بما جاءهم من العلم وفَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ على ما قرر. نعم هذا الوجه عندي مع ما فيه من حسن لا يخلو عن بعد، وكلام صاحب الكشف لا يخلو عن دغدغة فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا شدة عذابنا ومنه قوله تعالى:
Altıncısı; her iki zamirin de kâfirlere ait kılınmasıdır. Yanlarındaki ilimden maksat ise, Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ } [Rûm: 7] ve { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } [Necm: 30] buyurduğu gibi, dünya işlerine dair bilgileri ve onu idare etmedeki maharetleridir. Peygamberler onlara, dünyayı terk etmeye, lezzet ve şehvetlerden el çekmeye sevk etmesi sebebiyle kendi ilimlerine en uzak şey olan din ilmini getirdiğinde, ona iltifat etmediler; onu küçümseyip onunla alay ettiler ve kendi ilimlerinden daha faydalı ve daha çok menfaat getiren bir ilim olmadığına inandılar da onunla sevindiler. el-Keşf sahibi şöyle demiştir: Bu altı vecih arasında en tercihe şayan olanı üçüncüsüdür; zira onda alay ve onların ilimden yoksunluklarında mübalağa vardır; birincinin içerdiği şeyleri ve fazlasını içermektedir; ikincideki gibi vakıaya mutabık olmama kusurundan, dördüncüdeki gibi ifadenin maksadı anlatmadaki yetersizliğinden ve beşincideki gibi zamirlerin ayrıştırılmasından uzaktır. Altıncı vecih ise yakındır fakat üçüncünün faydalarından noksandır. Söz burada bitti; bunu iyice düşün. Ebû Hayyân ise altıncı vechi güzel bulmuş ve üçüncü vechi şöyle eleştirmiştir: Zahiri olumlu olan bir cümleyle olumsuz bir cümlenin kastedilmesi, tartışmalı olmakla birlikte "şerrün eherra zâ nâbin" (bir kötülüktür ki azı dişli köpeği havlattı) gibi çok az kelam dışında vaki olmaz. Durumu hasredilmiş ispata vardığında caiz olmuştur. Ayete gelince; onu az olan kullanıma hamletmemek gerekir; zira bunda birbirinden farklı cümlelerin anlamlarını birbirine karıştırmak vardır ve hiçbirine güven duyulmaz. Sen de bilirsin ki açıklandığı üzere "kendilerine gelen ilimle sevinmediler" ifadesi ile { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } ifadesi arasında anlamca bir zıtlık yoktur. Evet, bu vecih bence taşıdığı güzellikle birlikte uzaklıktan da uzak değildir ve el-Keşf sahibinin sözü de tereddütten hâlî değildir. { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Hışmımızı gördükleri zaman”; şiddetli azabımızı gördükleri zaman. Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır:
بِعَذابٍ بَئِيسٍ [الأعراف: ١٦٥] قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ يعنون الأصنام أو سائر آلهتهم الباطلة: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا أي عند رؤية عذابنا لأن الحكمة الإلهية قضت أن لا يقبل مثل ذلك الإيمان، وإِيمانُهُمْ رفع بيك اسما لها أو فاعل يَنْفَعُهُمْ وفي يَكُ ضمير الشأن على الخلاف الذي في كان يقوم زيد، ودخل حرف النفي على الكون لا على النفع لإفادة معنى نفي الصحة فكأنه لم يصح ولم يستقم حكمة نفع إيمانهم إياهم عند رؤية العذاب، وهاهنا أربعة فاءات فاء فَما أَغْنى وفاء فَلَمَّا جاءَتْهُمْ وفاء فَلَمَّا رَأَوْا وفاء فَلَمْ يَكُ فالفاء الأولى مثلها في نحو قولك: رزق المال فمنع المعروف فما بعدها نتيجة مالية لما كانوا فيه من التكاثر بالأموال والأولاد والتمتع بالحصون ونحوها، والثانية تفسيرية مثلها في قولك: فلم يحسن إلى الفقراء بعد فمنع المعروف في المثال فما بعدها إلى قوله تعالى: وَحاقَ بِهِمْ إيضاح لذلك المجمل وأنه كيف انتهى بهم الأمر إلى عكس ما أملوه وأنهم كيف جمعوا واحتشدوا وأوسعوا في إطفاء نور الله وكيف حاق المكر السيء بأهله إذ كان في قوله سبحانه: فَما أَغْنى عَنْهُمْ إيماء بأنهم زاولوا أن يجعلوها مغنية، والثالث للتعقيب، وجعل ما بعدها تابعا لما قبلها واقعا عقيبه فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا مترتب على قوله تعالى: فَلَمَّا جاءَتْهُمْ إلخ تابع له لأنه بمنزلة فكفروا إلا أن فَلَمَّا جاءَتْهُمْ الآية بيان كفر مفصل مشتمل على سوء معاملتهم وكفرانهم بنعمة الله تعالى العظمى من الكتاب والرسول فكأنه قيل: فكفروا فلما رأوا بأسنا آمنوا، ومثلها الفاء الرابعة فما بعدها عطف على آمنوا دلالة على أن عدم نفع إيمانهم ورده عليهم تابع للإيمان عند رؤية العذاب كأنه قيل: فلما رأوا بأسنا آمنوا فلم ينفعهم إيمانهم إذ النافع إيمان الاختيار سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ أي سن الله تعالى ذلك أعني عدم نفع الإيمان عند رؤية البأس سنة ماضية في البعاد، وهي من المصادر المؤكدة كوعد الله وصبغة الله، وجوز انتصابها على التحذير أي احذروا يا أهل مكة سنة الله تعالى في أعداء الرسل.
{ بِعَذابٍ بَئِيسٍ } [A'râf: 165]. { قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler.”; putları yahut diğer bâtıl ilahlarını kastederler. { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Fakat hışmımızı gördükleri zaman inanmaları kendilerine fayda sağlamadı.”; yani azabımızı görmeleri anında [sağlamadı]; çünkü ilâhî hikmet böylesi bir imanın kabul edilmemesini hükme bağlamıştır. { إِيمانُهُمْ } kelimesi "yekü"nün ismi olarak onunla yahut "yenfe'uhüm"ün faili olarak merfûdur; "yekü"de ise "kâne yekûmu Zeydün" terkibindeki ihtilafa göre şe'n zamiri vardır. Nefiy harfi faydaya değil "kevn"e (oluşa) dâhil olmuştur; bu da sıhhatin nefyedildiği manasını ifade etmek içindir. Sanki azabı gördükleri andaki imanlarının kendilerine fayda vermesi hikmet bakımından ne sahih ne de doğru olmuştur. Burada dört tane fâ harfi vardır: { فَما أَغْنى }'nın fâ'sı, { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ }'ün fâ'sı, { فَلَمَّا رَأَوْا }'nün fâ'sı ve { فَلَمْ يَكُ }'nün fâ'sı. İlk fâ; "rüzika'l-mâle fe-mena'a'l-ma'rûfe" (kendisine mal rızık olarak verildi de iyiliği engelledi) sözündeki gibidir; dolayısıyla sonrasındaki kısım, onların mallar ve evlatlarla çokluk yarışına girmeleri, kalelerden ve benzerlerinden faydalanmaları hususunda içinde bulundukları durumun mali sonucudur. İkincisi tefsîr fâ'sıdır; misaldeki "fe-lem yuhsin ile'l-fukarâi ba'dü fe-mena'a'l-ma'rûf" (daha sonra fakirlere iyilik etmedi de iyiliği engelledi) sözündeki gibidir. Dolayısıyla sonrasından { وَحاقَ بِهِمْ } kavline kadar olan kısım o mücmel olanın açıklamasıdır; işin nasıl umduklarının tersine vardığını, nasıl toplanıp cemaat oluşturduklarını ve Allah'ın nurunu söndürmek için nasıl geniş çaplı çaba gösterdiklerini ve kötü tuzağın sahibini nasıl kuşattığını izah eder; zira O Sübhânehu'nun { فَما أَغْنى عَنْهُمْ } kavlinde onların bu şeyleri fayda verir kılmaya çabaladıklarına bir ima vardır. Üçüncüsü ta'kîb (ardışıklık) içindir ve sonrasındakini öncesindekine tâbi kılıp hemen peşinden vaki eyler. { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } kavli, Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ } kavline terettüp etmiştir ve ona tâbidir; çünkü "inkâr ettiler" mesabesindedir. Şu kadar var ki { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ } ayeti, onların kötü muamelelerini ve Kitap ile Resul gibi Allah Teâlâ'nın en büyük nimetine nankörlüklerini içeren tafsilatlı bir küfrün beyanıdır. Dolayısıyla sanki "inkâr ettiler, azabımızı görünce de iman ettiler" denilmiş gibidir. Dördüncü fâ da bunun gibidir; zira sonrasındaki kısım, imanlarının fayda vermeyip yüzlerine çarpılmasının azabı gördükleri andaki imana tâbi olduğuna delalet etmek üzere "âmenû" (iman ettiler) ifadesine atfedilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: "Azabımızı görünce iman ettiler, fakat imanları kendilerine fayda vermedi; zira fayda veren, ihtiyarî (özgür iradeyle olan) imandır." { سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ } “Allah'ın, kulları hakkında süregelen kanunudur.”; yani Allah Teâlâ bunu, yani azabın görülmesi anındaki imanın fayda vermemesini kullar hakkında geçmiş bir kanun (sünnet) olarak vazetmiştir. Bu da "va'dallâhi" ve "sıbgatallâhi" gibi tekit edici masdarlardandır. Uyarı (tahzîr) üzere mansup olması da caiz görülmüştür; yani "Ey Mekke ehli! Peygamberlerin düşmanları hakkındaki Allah Teâlâ'nın kanunundan sakının!" demektir.
وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ أي وقت رؤيتهم البأس على أنه اسم مكان قد استعير للزمان كما سلف آنفا، وهذا الحكم خاص بإيمان البأس وأما توبة البأس فهي مقبولة نافعة بفضل الله تعالى وكرمه، والفرق ظاهر.
{ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } “İşte orada kâfirler hüsrana uğramışlardır.”; yani azabı gördükleri vakitte hüsrana uğramışlardır; bu da az önce geçtiği üzere zaman için istiâre yoluyla kullanılmış bir mekân ismidir. Bu hüküm azap anındaki imana (îmân-ı be's) mahsustur; azap anındaki tövbe (tevbe-i be's) ise Allah Teâlâ'nın lütuf ve keremiyle makbul ve faydalıdır; aradaki fark ise açıktır.
وعنه بعض الأكابر أن إيمان البأس مقبول أيضا ومعنى فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا أن نمس إيمانهم لم ينفعهم وإنما نفعهم الله تعالى حقيقة به، ولا يخفى عليك حال هذا التأويل وما كان من ذلك القبيل والله تعالى أعلم.
Bazı büyüklerden azap anındaki imanın da makbul olduğu ve { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } kavlinin anlamının "imanlarının bizzat kendisi onlara fayda vermedi, bilakis hakikatte onun vesilesiyle kendilerine fayda veren Allah Teâlâ oldu" şeklinde olduğu nakledilmiştir. Bu tevilin ve bu kabilden olan şeylerin durumu ise sana gizli değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
«ومن باب الإشارة في بعض الآيات» على ما أشار إليه بعض السادات حم إشارة إلى ما أفيض على قلب محمد ﷺ من الرحمن فإن الحاء والميم من وسط الاسمين الكريمين، وفي ذلك أيضا سر لا يجوز كشفه ولما صدرت السورة بما أشار إلى الرحمة وأنها وصف المدعو إليه والداعي ذكر بعد من صفات المدعو إليه وهو الله ﷿ ما يدل على عظيم الرحمة وسبقها، وفي ذلك من بشارة المدعو ما فيه.
«Bazı Ayetlerdeki İşârî Anlamlara Dair» -Bazı büyüklerin işaret ettiği üzere-: { حم } “Hâ-Mîm”; Rahmân'dan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbine feyzolan şeylere bir işarettir; zira "hâ" ve "mîm" bu iki kerîm ismin (Rahmân ve Muhammed) ortasındandır. Bunda ayrıca açıklanması caiz olmayan bir sır vardır. Sure, rahmete ve davet olunan ile davet edenin sıfatı olduğuna işaret eden bir ifadeyle başladığında, sonrasında da davet olunanın -ki O, Allah azze ve celle'dir- rahmetin büyüklüğüne ve önceliğine delalet eden sıfatları zikredilmiştir; bunda davet edilen için nice müjdeler vardır.
الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا إلخ فيه إشارة إلى شرف الإيمان وجلالة قدر المؤمنين وإلى أنه ينبغي للمؤمنين من بني آدم أن يستغفر بعضهم لبعض وفي ذلك أيضا من تأكيد الدلالة على عظم رحمة الله ﷿ ما لا يخفى فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ بأن يكون غير مشوب بشيء من مقاصد الدنيا والآخرة يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ قيل: في إطلاق الروح إشارة إلى روح النبوة وهو يلقى على الأنبياء، وروح الولاية ويلقى على العارفين، وروح الدراية ويلقى على المؤمنين الناسكين لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ قيل التلاقي مع الله تعالى ولا وجود لغيره تعالى وهو مقام الفناء المشار إليه بقوله سبحانه: يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ من قبول وجودهم لا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ إذ ليس في الدار غيره ديار الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ من التجلي بِما كَسَبَتْ في بذل الوجود للمعبود لا ظُلْمَ الْيَوْمَ فتنال كل نفس من التجلي بقدر بذلها من الوجود لا أقل من ذلك.
{ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “Arşı taşıyanlar ve onun çevresinde bulunanlar, Rablerini hamd ile tesbih ederler, O'na inanırlar ve iman edenler için bağışlanma dilerler...”; bunda imanın şerefine, müminlerin kadrinin yüceliğine ve Âdemoğullarından olan müminlerin birbirleri için istiğfar etmeleri gerektiğine işaret vardır. Bunda ayrıca Allah'ın azze ve celle rahmetinin büyüklüğüne delaletin gizli olmayan bir teyidi vardır. { فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “O hâlde dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua edin”; öyle ki dünya ve ahiret maksatlarından hiçbir şeyle karışık olmasın. { يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediğine emrinden olan ruhu indirir”; denildi ki: Ruhun mutlak bırakılmasında peygamberlik ruhuna -ki peygamberlere indirilir-, velayet ruhuna -ki âriflere indirilir- ve dirayet ruhuna -ki ibadet ehli müminlere indirilir- bir işaret vardır. { لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ } “kavuşma gününü haber verip uyarsın diye.”; denildi ki: Allah Teâlâ ile kavuşmadır; O Teâlâ'dan başkası için bir varlık yoktur ve bu, O Sübhânehu'nun: { يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ } “O gün onlar meydana çıkarlar”; varlıklarının kabirlerinden meydana çıkarlar, { لا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. 'Bugün mülk kimindir?' 'Tek ve her şeye boyun eğdiren Allah'ındır!'” kavliyle işaret edilen fenâ makamıdır; zira yurtta O'ndan başka hiçbir sakin yoktur. { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ } “Bugün her nefis karşılığını alır”; tecelliden karşılığını alır, { بِما كَسَبَتْ } “kazandığıyla”; Mabûd uğruna varlığını feda etme hususunda [kazandığıyla]. { لا ظُلْمَ الْيَوْمَ } “Bugün zulüm yoktur”; böylece her nefis varlığını feda ettiği ölçüde tecelliye nail olur, bundan daha azına değil.
وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ هذه قيامة العوام المؤجلة ويشير إلى قيامة الخواص المعجلة لهم، فقد قيل: إن لهم في كل نفس قيامة من العتاب والعقاب والثواب والبعاد والاقتراب وما لم يكن لهم في حساب، وخفقان القلب ينطق والنحول يخبر واللون يفصح والمشوق يستر ولكن البلاء يظهر، وإذا أزف فناء الصفات بلغت القلوب الحناجر وشهدت العيون بما تخفي الضمائر يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ خائنة أعين المحبين استحسانهم تعمد النظر إلى غير المحبوب باستحسان واستلذاذ وما تخفيه الصدور من متمنيات النفوس ومستحسنات القلوب ومرغوبات الأرواح وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ قيل أي اطلبوني مني أجبكم فتجدوني ومن وجدني وجد كل شيء فالدعاء الذي لا يرد هو هذا الدعاء، ففي بعض الأخبار من طلبني وجدني إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي دعائي وطلبي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ الحرمان والبعد مني داخِرِينَ ذليلين مهينين اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً فيه إشارة إلى ليل البشرية ونهار الروحانية، وذكر أن سكون الناس في الليل المعروف على أقسام فأهل الغفلة يسكنون إلى استراحة النفوس والأبدان، وأهل الشهوة يسكنون إلى أمثالهم وأشكالهم من الرجال والنسوان، وأهل الطاعة يسكنون إلى حلاوة أعمالهم وقوة آمالهم. وأهل المحبة يسكنون إلى أنين النفوس وحنين القلوب وضراعة الأسرار واشتعال الأرواح بالأشواق التي هي أحر من النار اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً يشير إلى أنه تعالى جعل أرض البشرية مقرا للروح وَالسَّماءَ بناء أي سماء الروحانية مبنية عليها وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ بأن جعلكم مرايا جماله وجلاله،
{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ } “Yaklaşan günü onlara haber verip uyar! O vakit yürekler gırtlaklara dayanmıştır, yutkunup dururlar.”; bu, avamın ertelenmiş kıyametidir ve havas için öne alınmış kıyametlerine işaret eder. Nitekim şöyle denilmiştir: Onlar için her nefeste azarlama, ceza, mükâfat, uzaklık, yakınlık ve hesaplarında olmayan şeylerden bir kıyamet kopar. Kalbin çarpıntısı konuşur, zayıflık haber verir, renk açıklar; âşık gizler ama bela açığa çıkarır. Sıfatların yok oluşu (fenâ) yaklaştığında kalpler gırtlaklara dayanır ve gözler gizli duyguların sakladığı şeylere şahitlik eder. { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } “[Allah] gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir.”; sevenlerin gözlerinin hainliği, sevgiliden başkasına güzel bularak ve lezzet alarak bakmayı kasıtlı olarak uygun görmeleridir; göğüslerin gizlediği ise nefislerin temennileri, kalplerin beğendiği ve ruhların arzuladığı şeylerdir. { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size cevap vereyim.”; denildi ki: Yani beni benden isteyin, size icabet edeyim de beni bulasınız; beni bulan ise her şeyi bulmuştur. Geri çevrilmeyen dua işte bu duadır. Bazı haberlerde şöyle buyrulmuştur: "Beni arayan beni bulur." { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } “Bana kulluk etmekten büyüklenenler”; bana dua etmekten ve beni talep etmekten [büyüklenenler], { سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ } “cehenneme gireceklerdir”; benden mahrumiyet ve uzaklık cehennemine gireceklerdir, { داخِرِينَ } “alçalmış kimseler olarak.”; zelil ve hakir olarak. { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak gündüzü sizin için yaratandır.”; bunda beşeriyet gecesine ve ruhanîlik gündüzüne bir işaret vardır. Bilinen gecede insanların sükûnet bulmasının kısımlara ayrıldığı zikredilmiştir: Gaflet ehli nefislerin ve bedenlerin istirahatine sığınır; şehvet ehli erkek ve kadınlardan kendi emsallerine ve benzerlerine sığınır; taat ehli amellerinin tatlılığına ve ümitlerinin kuvvetine sığınır. Muhabbet ehli ise nefislerin iniltisine, kalplerin özlemine, sırların yalvarışına ve ateşten daha sıcak olan iştiyaklarla ruhların tutuşmasına sığınır. { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } “Allah, sizin için yeryüzünü bir yerleşke kılan...”; O Teâlâ'nın beşeriyet arzını ruh için bir karargâh kıldığına işaret eder. { وَالسَّماءَ بَناءً } “ve göğü bir bina [kılandır].”; yani ruhanîlik seması onun üzerine inşa edilmiştir. { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “Size şekil verdi ve şekillerinizi güzel yaptı”; sizi cemâlinin ve celâlinin aynaları kılmak suretiyle [güzel yaptı].
وفي الخبر «خلق الله تعالى آدم على صورته»
Habîste şöyle buyrulmuştur: «Allah Teâlâ Âdem'i kendi sûreti üzere yarattı.»
وفي ذلك إشارة إلى رد أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [البقرة: ٣٠] ولله تعالى من قال:
Bunda { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “Orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” [Bakara: 30] sözünün reddine bir işaret vardır. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
ما حطك الواشون عن رتبة ... عندي ولا ضرك مغتاب
"Koğucular benim yanımdaki rütbenden seni düşüremedi / Dedikoducu da sana asla zarar veremedi."
كأنهم أثنوا ولم يعلموا ... عليك عندي بالذي عابوا
Sanki onlar bilmeden, ayıpladıkları şeyle / Benim yanımda seni övdüler.
والكافر لسوء اختياره التحق بالشياطين وصار مظهرا لصفات القهر من رب العالمين وما ظلمهم الله ولكن كانوا هم الظالمين، تم الكلام على سورة المؤمن والحمد لله أولا وآخرا وباطنا وظاهرا.
Kâfir ise kötü tercihi sebebiyle şeytanlara katıldı ve Âlemlerin Rabbi'nin kahır sıfatlarının bir mazharı haline geldi. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı. Mü'min sûresine dair söz tamamlandı; evvelinde ve âhirinde, bâtınında ve zâhirinde hamd Allah'a mahsustur.