Binûn

Fussilet Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد قرأ الأعمش وابن وثاب بصرفه في جميع القرآن إلا في قوله تعالى: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ [الإسراء: ٥٩] لأنه في المصحف بغير ألف. وقرأ ابن أبي إسحاق وابن هرمز بخلاف عنه والمفضل، قال ابن عطية: والأعمش وعاصم وروي عن ابن عباس «ثمودا» بالنصب والتنوين، وروى المفضل عن عاصم الوجهين والمنع عن الصرف للعلمية والتأنيث على إرادة القبيلة، ومن صرفه جعله اسم رجل، والنصب على جعله من باب الإضمار على شريطة التفسير، ويقدر الفعل الناصب بعده لأن أما لا يليها في الغالب إلا اسم. وقرىء بضم الثاء على أنه جمع ثمد وهو قلة الماء فكأنهم سموا بذلك لأنهم كانوا يسكنون في الرمال بين حضرموت وصنعاء وكانوا قليلي الماء فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ أي الذل وهو صفة للعذاب أو بدل منه، ووصفه به مصدرا للمبالغة وكذا إضافة صاعقة إلى العذاب فيفيد ذلك أن عذابهم عين الهون وأن له صاعقة، والمراد بالصاعقة النار الخارجة من السحاب كما هو المعروف، وسبب حدوثها العادي مشهور في كتب الفلسفة القديمة وقد تكلم في ذلك أهل الفلسفة الجديدة المتداولة اليوم في بلاد الروم وما قرب منها فقالوا في كيفية انفجار الصاعقة: من المعلوم أن انطلاق الكهربائية التي في السحاب وهي قوة مخصوصة في الأجسام نحو قوة الكهرباء التي بها تجذب التبنة ونحوها إليها إنما يحصل باتحاد كهربائية الأجسام مع بعضها فإذا قرب السحاب من الأجسام الأرضية طلبت الكهربائية السحابية أن تتحد بالكهربائية الأرضية فتتبجس بينهما شرارة كهربائية فتصعق الأجسام الأرضية، وتتفاوت قوة الصاعقة باختلاف الاستحالة البخارية فليست في جميع البلاد والفصول واحدة، وأوضحوا ذلك بكلام طويل من أراده فليرجع إليه في كتبهم، وقيل: المراد بالصاعقة هنا الصيحة كما وردت في آيات أخر، ولا مانع من الجمع بينهما.

A'meş ve İbn Vessâb, Mushaf'ta elifsiz yazıldığı için Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ } [İsrâ: 59] “Semûd'a da dişi deveyi verdik” buyruğu hariç, Kur'an'ın tamamında bu kelimeyi munsarıf olarak okumuşlardır. İbn Ebî İshak ve kendisinden gelen bir rivayetle İbn Hürmüz ile Mufaddal -İbn Atiyye; A'meş ve Âsım'ı da zikretmiştir- ve İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre «ثَمُوداً» şeklinde nasb ve tenvin ile okumuşlardır. Mufaddal, Âsım'dan iki vechi de rivayet etmiştir. Gayrimunsarıf oluşu, kabile kastedilerek alem ve müenneslik sebebiyledir. Onu munsarıf kılan ise bir adam ismi yapmıştır. Nasb hali ise tefsir şartıyla zamir gizleme (iştigal) babından kabul edilmesiyledir; nasbedici fiil kendisinden sonra takdir edilir, zira { أَمَّا } edatından sonra çoğunlukla sadece isim gelir. Peltek se (ث) harfinin zammesiyle [Sümûd şeklinde] 'semer' (az su) kelimesinin çoğulu olarak da okunmuştur; sanki onlar Hadramut ile San'a arasındaki kumluklarda oturdukları ve suları az olduğu için böyle isimlendirilmiş gibidirler. { فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ } “Bunun üzerine onları alçaltıcı azap yıldırımı çarptı” yani zillet azabı; bu, azabın sıfatı veya ondan bedeldir. Mübalağa için mastar ile nitelenmiştir. Aynı şekilde 'sâika'nın (yıldırım) azaba izafeti de böyledir; bu da onların azabının bizzat zillet olduğunu ve onun bir yıldırımı bulunduğunu ifade eder. Yıldırımdan kasıt, bilindiği üzere buluttan çıkan ateştir. Bunun normal oluşum sebebi eski felsefe kitaplarında meşhurdur. Bugün Rum beldelerinde ve civarında tedavülde olan yeni felsefe ehli de bu konuda konuşmuş ve yıldırımın infilak ediş keyfiyeti hakkında şöyle demişlerdir: Malumdur ki, buluttaki elektriğin -ki bu, cisimlerde bulunan ve samanı vb. şeyleri kendine çeken elektrik kuvvetine benzer özel bir kuvvettir- açığa çıkması ancak cisimlerin elektriğinin birbiriyle birleşmesiyle meydana gelir. Bulut yerdeki cisimlere yaklaştığında buluttaki elektrik yerdeki elektrikle birleşmek ister ve aralarında bir elektrik kıvılcımı fışkırıp yerdeki cisimleri çarpar. Yıldırımın kuvveti ise buharlaşmanın değişimine göre farklılık gösterir; dolayısıyla bütün beldelerde ve mevsimlerde bir değildir. Bunu uzun bir izahla açıklamışlardır, dileyen onların kitaplarına baksın. Burada yıldırımdan kastın diğer ayetlerde geçtiği üzere 'sayha' (korkunç çığlık) olduğu da söylenmiştir; ikisinin birden kastedilmesine bir engel yoktur.

وقرأ ابن مقسم «الهوان» بفتح الهاء وألف بعد الواو بِما كانُوا يَكْسِبُونَ من اختيار الضلالة على الهدى، وهذا تصريح بما تشعر به الفاء وَنَجَّيْنَا من تلك الصاعقة الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ بسبب إيمانهم واستمرارهم على التقوى، والمراد بها تقوى الله ﷿، وقيل: تقوى الصاعقة والمتقي عذاب الله تعالى متق لله سبحانه وليس بذاك وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ شروع في بيان عقوباتهم الآجلة بعد ذكر عقوباتهم العاجلة، والتعبير عنهم بأعداء الله تعالى لذمهم والإيذان بعلة ما يحيق بهم من ألوان العذاب وقيل: المراد بهم الكفار من الأولين والآخرين.

İbn Miksem he'nin fethası ve vav'dan sonra bir elif ile «الهَوَان» şeklinde okumuştur. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanageldikleri şeyler yüzünden” yani hidayete karşı sapıklığı tercih etmelerinden dolayı; bu, fâ harfinin hissettirdiği şeyin açık bir ifadesidir. { وَنَجَّيْنَا } “Ve kurtardık” o yıldırımdan, { الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } “iman edip sakınanları” imanları ve takvada devamlı olmaları sebebiyle; bundan kasıt Yüce Allah'tan sakınmaktır. Yıldırımdan sakınmak olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın azabından sakınan kimse şüphesiz Yüce Allah'tan sakınmış olur, fakat [bu görüş] pek isabetli değildir. { وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } “Allah'ın düşmanlarının ateşe sürüleceği gün” buyruğu, onların dünyadaki peşin cezaları zikredildikten sonra gelecekteki cezalarının beyanına bir giriştir. Onların 'Allah'ın düşmanları' olarak nitelendirilmesi, yerilmek ve başlarına gelecek azap çeşitlerinin illetini bildirmek içindir. Bunlardan kastın öncekilerden ve sonrakilerden bütün kâfirler olduğu söylenmiştir.

وتعقب بأن قوله تعالى الآتي: فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [فصلت: ٢٥] كالصريح في إرادة الكفرة المعهودين، والمراد من قوله تعالى: إِلَى النَّارِ قيل: إلى موقف الحساب، والتعبير عنه بالنار للإيذان بأن النار عاقبة حشرهم وأنهم على شرف دخولها، ولا مانع من إبقائه على ظاهره والقول بتعدد الشهادة فتشهد

Buna, ileride gelecek olan: { فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } [Fussilet: 25] “Kendilerinden önce geçmiş olan cin ve insan ümmetleri içinde” buyruğunun, bilinen kâfirlerin kastedildiğine dair açık bir ifade gibi olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Yüce Allah'ın: { إِلَى النَّارِ } “Ateşe” buyruğundan kastın hesap yerine olduğu söylenmiştir; hesap yerinin ateş olarak ifade edilmesi, haşirlerinin sonunun ateş olduğunu ve ona girmek üzere bulunduklarını bildirmek içindir. Lafzı zâhiri üzere bırakıp şahitliğin birden fazla olduğunu söylemeye de bir engel yoktur; böylece organları

عليهم جوارحهم في الموقف مرة وعلى شفير جهنم أخرى، ويَوْمَ إما منصوب باذكر مقدر معطوف على قوله تعالى: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً [فصلت: ١٢] أو ظرف لمضمر مؤخر قد حذف إيهاما لقصور العبارة عن تفصيله، وقيل: ظرف لما يدل عليه قوله تعالى: فَهُمْ يُوزَعُونَ أي يحبس أولهم على آخرهم ليتلاحقوا وهو كناية عن كثرتهم، وقيل: يساقون ويدفعون إلى النار، والفاء تفصيلية. وقرأ زيد بن علي ونافع والأعرج وأهل المدينة «نحشر» بالنون «أعداء» بالنصب وكسر الأعرج الشين. وقرىء «يحشر» على البناء للفاعل وهو الله تعالى ونصب «أعداء الله» وقوله تعالى: حَتَّى إِذا ما جاؤُها أي النار جميعا غاية ليحشر أو ليوزعون أي حتى إذا حضروها، وما مزيدة لتأكيد اتصال الشهادة بالحضور لأنها تؤكد ما زيدت بعده فهي تؤكد معنى إذا، وإِذا دالة على اتصال الجواب بالشرط لوقوعهما فى زمان واحد، وهذا مما لا تعلق له بالنحو حتى يضر فيه أن النحاة لم يذكروه كما شنع به أبو حيان وأكد لأنهم ينكرونه، وفي الكلام حذف والتقدير حتى إذا ما جاؤوها وسألوا عما أجرموا فأنكروا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ واكتفى عن المحذوف بذكر الشهادة لاستلزامها إياه، ولا يأبى التقدير تأكيد الاتصال إذ يكفي للاتصال وقوع ذلك في مجلس واحد، والظاهر أن الجلود هي المعروفة، وقيل: هي الجوارح كني بها عنها، وقيل: كني بها عن الفروج، قيل: وعليه أكثر المفسرين منهم ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وفي الإرشاد أنه الأنسب بتخصيص السؤال في قوله تعالى: وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا فإن ما تشهد به من الزنا أعظم جناية وقبحا واجلب للخزي والعقوبة مما يشهد به السمع والأبصار من الجنايات المكتسبة بتوسطهما وفيه نظر ولعل إرادة الظاهر أولى، ولعل تخصيص السؤال بالجلود لأنها بمرأى منهم بخلاف السمع والبصر أو لأنها هي مدركة العذاب بالقوة المودعة فيها كما يشعر به قوله تعالى: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ [النساء: ٥٦] قال الجلبي، ثم نقل عن العلامة الثاني في ذلك أن الشهادة من الجلود أعجب وأبعد إذ ليس شأنها الإدراك بخلاف السمع والبصر، وتعقبه بقوله: فيه نظر فإن الجلد محل القوة اللامسة التي هي أهم الحواس للحيوان كما أن السمع والبصر محل السامعة والباصرة والذي ينطق الأعيان دون الأعراض ثم إن اللامسة تشتمل على الذائقة التي هي الأهم بعد اللامسة، ثم قال: ويلوح بما قررناه وجه آخر للتخصيص فإن الأهمية للإنسان والاشتمال على أهم من غيرها يصلح أن يكون مخصصا، فانقلاب ما يرجون منه أكمل النفع أعجب ومثله أحق بالتوبيخ من غيره. واعترض عليه بأن رده على العلامة لم يصادف محزه إذ ليس المراد مما ذكره من أنها ليس من شأنها الإدراك إلا إدراك أنواع المعاصي التي يشهد عليها كالكفر والكذب والقتل والزنا مثلا وإدراك مثلها منحصر في السمع والبصر.

onların aleyhine bir defa hesap yerinde, bir defa da cehennemin kenarında şahitlik eder. { يَوْمَ } lafzı ya Yüce Allah'ın: { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً } [Fussilet: 12] “De ki: Sizi bir yıldırımla uyardım” buyruğuna atfedilen takdirî bir 'izkur' (hatırla) fiili ile mensuptur ya da ifadenin onu detaylandırmaktan aciz kaldığı izlenimini vermek için hazfedilmiş müahhar bir gizli fiilin zarfıdır. Yüce Allah'ın: { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Artık onlar durdurulup bir araya getirilirler” buyruğunun delalet ettiği fiilin zarfı olduğu da söylenmiştir; yani birbirlerine yetişsinler diye öncekiler sonrakiler için tutulup bekletilirler ki bu, onların çokluğundan kinayedir. Ateşe sürülüp itilirler şeklinde de açıklanmıştır; fâ harfi tafsiliyyedir. Zeyd b. Ali, Nâfi', A'rec ve Medine ehli nûn harfiyle ve nasb ile «نَحْشُرُ أَعْدَاءَ» şeklinde okumuşlar, A'rec şîn harfini kesreyle okumuştur. Faili Allah Teâlâ olmak üzere malum sîgada «يَحْشُرُ» ve «أَعْدَاءَ اللهِ» nasb ile de okunmuştur. Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا ما جاؤُها } “Nihayet oraya geldikleri zaman” yani hepsi ateşe geldiklerinde buyruğu, 'yahşeru' veya 'yûzeûn' fiilinin gayesidir; yani oraya vardıklarında demektir. 'Mâ' harfi, şahitliğin hazır bulunuşa bitişikliğini tekit etmek için ziyadedir; zira kendisinden sonra eklendiği şeyi tekit eder, dolayısıyla 'izâ'nın anlamını tekit etmektedir. 'İzâ' ise ikisinin de aynı zamanda meydana gelmesinden ötürü cevabın şarta bitişikliğine delalet eder. Bu, Ebû Hayyân'ın kınayıp onların inkar ettiğini tekit ederek söylediği gibi nahivcilerin zikretmemesinin zarar vereceği nahiv ilmiyle ilgili bir mesele değildir. Sözde bir hazif vardır; takdiri şöyledir: 'Nihayet oraya geldiklerinde ve işledikleri suçlardan sorulup da bunu inkar ettiklerinde { شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Kulakları, gözleri ve derileri yapmış oldukları şeylere karşı onların aleyhinde şahitlik eder”'. Şahitlik bunu gerektirdiği için hazfedilen kısım yerine şahitliğin zikriyle yetinilmiştir. Bu takdir, bitişikliğin tekit edilmesine engel değildir; zira bitişiklik için bu durumun tek bir mecliste vuku bulması yeterlidir. Zâhir olan, derilerin bilinen deriler olmasıdır. Bunların organlar olduğu ve organlardan kinaye yapıldığı da söylenmiştir. Avret yerlerinden kinaye yapıldığı da söylenmiştir; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ dahil müfessirlerin çoğunun bu görüşte olduğu nakledilmiştir. İrşâd'da, Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Derilerine: Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz? derler” buyruğundaki sorunun tahsisine en uygun olanın bu olduğu belirtilmiştir; zira onun şahitlik edeceği zina günahı, kulak ve gözlerin kendi vasıtalarıyla kazanılan günahlardan şahitlik edeceği şeylere kıyasla daha büyük bir cürüm, daha çirkin ve rezillik ile azabı çekmeye daha uygundur. Fakat bu görüşte tartışılacak yönler vardır; belki de zâhirin kastedilmesi daha evladır. Sorunun derilere tahsis edilmesi, kulak ve gözün aksine onların göz önünde bulunmasından veya Yüce Allah'ın: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } [Nisâ: 56] “Derileri piştikçe azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştiririz” buyruğunun hissettirdiği gibi içlerine yerleştirilen kuvvet sebebiyle azabı idrak edenin onlar olmasından kaynaklanabilir. Çelebi böyle demiştir. Ardından bu hususta Allâme-i Sânî'den, derilerin şahitliğinin daha şaşırtıcı ve [akıldan] daha uzak olduğunu, çünkü kulak ve gözün aksine onların şanının idrak etmek olmadığını nakletmiş ve buna şöyle itiraz etmiştir: Bu görüş tartışılır; zira kulak ve göz işitme ve görme duyusunun mahalli olduğu gibi, deri de canlı için en mühim duyu olan dokunma duyusunun mahallidir ve arazları değil bizzat cisimleri konuşturan O'dur. Üstelik dokunma duyusu, dokunmadan sonra en mühim olan tatma duyusunu da kapsar. Sonra şöyle demiştir: Ortaya koyduğumuz bu izahla tahsis için başka bir vecih belirmektedir; zira insan için taşıdığı önem ve diğerlerinden daha mühim olanı kapsaması bir tahsis edici olmaya elverişlidir. Kendisinden en mükemmel faydayı umdukları şeyin tersine dönmesi daha şaşırtıcıdır ve böylesi azarlanmaya diğerlerinden daha layıktır. Buna da, Allâme'ye yaptığı reddin isabetli olmadığı, zira onun derilerin şanının idrak olmamasından kastının ancak aleyhine şahitlik edilen küfür, yalan, katil ve zina gibi günah türlerini idrak etmek olduğu, bu gibi şeyleri idrak etmenin ise kulak ve göze münhasır bulunduğu söylenerek itiraz edilmiştir.

وأنت تعلم بعد طي كشح البحث في هذا الجواب أن ما ذكره العلامة لا يناسب ظاهر السؤال أعني لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا وأولى ما قيل من أوجه التخصيص: إن المدافعة عن الجلود أزيد من المدافعة عن السمع والبصر فإن جلد الإنسان الواحد لو جزىء لزاد على ألف سمع وبصر وهو يدافع عن كل جزء ويحذر أن يصيبه ما يشينه فكانت الشهادة من الجلود عليهم أعجب وأبعد عن الوقوع.

Bu cevaptaki tartışmayı bir kenara bıraktıktan sonra sen de bilirsin ki Allâme'nin zikrettiği husus, sorunun zâhirine yani { لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?” ifadesine uygun düşmemektedir. Tahsis vecihlerinden söylenenlerin en evlası şudur: Derileri savunmak, kulak ve gözü savunmaktan daha fazladır; zira tek bir insanın derisi parçalara ayrılsa bin kulak ve gözden daha fazla eder ve insan her bir parçasını savunur, ona kendisini lekeleyecek bir şeyin isabet etmesinden sakınır. Dolayısıyla derilerin aleyhlerine şahitlik etmesi daha şaşırtıcı ve vuku bulmaktan daha uzaktır.

وفي الحديث- إن أول ما ينطق من الإنسان فخذه اليسرى ثم تنطق الجوارح فيقول: تبا لك فعنك كنت أدافع، ووجه إفراد السمع قد مر أول التفسير، ووجه الاقتصار على السمع والبصر والجلد أشار إليه أبو حيان قال: لما كانت الحواس خمسة السمع والبصر والشم والذوق واللمس وكان الذوق مندرجا في اللمس إذ بمماسة جلد اللسان الرطب للمذوق يحصل إدراك طعم المذوق وكان حس الشم ليس فيه تكليف لا أمر ولا نهي وهو ضعيف اقتصر من الحواس

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İnsandan ilk konuşacak olan şey sol uyluğudur, sonra organlar konuşur. O da: 'Yazıklar olsun sana, ben senin için savunuyordum!' der.» Kulak kelimesinin tekil getirilme vechi tefsirin başında geçmişti. Kulak, göz ve deri ile yetinilmesinin vechine Ebû Hayyân işaret ederek şöyle demiştir: Duyular beş tane olup işitme, görme, koklama, tatma ve dokunmadır; tatma duyusu da dilin ıslak derisinin tadılan şeye temasıyla o şeyin tadının idraki gerçekleştiği için dokunmanın kapsamına girer; koklama duyusunda ise ne bir emir ne bir nehiy şeklinde hiçbir mükellefiyet bulunmadığı ve zayıf olduğu için duyulardan

على السمع والبصر واللمس، وللبحث فيه مجال. وكأني بك تختار أن المراد بالجلود ما سوى السمع والأبصار وأن ذكر السمع لما أنه وسيلة إدراك أكثر الآيات التنزيلية وذكر الأبصار لما أنها وسيلة إدراك أكثر الآيات التكوينية.

sadece işitme, görme ve dokunma ile yetinilmiştir. Bunda da tartışılacak yönler vardır. Sanki senin tercihin şöyledir: Derilerden maksat işitme ve görme dışındakilerdir; işitmenin zikredilmesi tenzilî (vahiy kaynaklı) ayetlerin çoğunu idrak etme vasıtası olmasından, görmenin zikredilmesi ise kevnî (kainattaki) ayetlerin çoğunu idrak etme vasıtası olmasındandır.

وقد أشير إلى كل في قوله تعالى: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ على وجه، وأن شهادتهما فيما يتعلق بالكفر، فيشهد السمع عليهم أنهم كذبوا بالآيات التنزيلية التي جاء بها الرسل وسمعوها منهم، والأبصار أنهم لم يعبئوا بالآيات التكوينية التي أبصروها وكفروا بما تدل عليه، ولعل شهادة الجلود فيما يتعلق بما سوى الكفر من المعاصي التي نهى عنها الرسل ﵈ كالزنا مثلا، وجوز أن تكون شهادة السمع بإدراك الآيات التنزيلية والأبصار بإدراك الآيات التكوينية والجلود بالكفر بما يقتضيه كل وبالمعاصي الآخر، ولا بعد في شمول ما كانُوا يَعْمَلُونَ لإدراك الآيات والاحساس بها بقسميها فتدبر.

Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ } [Fussilet: 17] “Semûd'a gelince onlara doğru yolu gösterdik” buyruğunda her birine bir yönüyle işaret edilmiştir; ikisinin şahitliği küfürle ilgili konulardadır; kulak, peygamberlerin getirdiği ve kendilerinden işittikleri vahiy ayetlerini yalanladıklarına, gözler de gördükleri kevnî ayetlere aldırmayıp onların delalet ettiği şeyleri inkar ettiklerine şahitlik eder. Derilerin şahitliği ise belki de zina gibi peygamberlerin aleyhimüsselâm yasakladığı küfür dışındaki günahlarla ilgilidir. Kulağın şahitliğinin vahiy ayetlerini idrakle, gözlerin şahitliğinin kevnî ayetleri idrakle, derilerin şahitliğinin ise her birinin gerektirdiğini inkar etmekle ve diğer günahlarla ilgili olması da caiz görülmüştür. { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmış oldukları şeylerin” her iki kısmıyla ayetleri idrak etmeyi ve hissetmeyi kapsaması uzak bir ihtimal değildir; iyice düşün.

ولعل قوله تعالى: لِمَ شَهِدْتُمْ سؤال عن العلة الموجبة، وصيغة جمع العقلاء في شَهِدْتُمْ وما بعد مع أن المراد منه ليس من ذوي العقول لوقوع ذلك في موقع السؤال والجواب المختصين بالعقلاء. وقرأ زيد بن عليّ «لم شهدتن» بضمير المؤنثات قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ أي أنطقنا الله تعالى وأقدرنا على بيان الواقع فشهدنا عليكم بما عملتم من القبائح وما كتمنا، وحيث كان معنى السؤال لأي علة موجبة شهدتم؟ صلح ما ذكر جوابا له، وقيل: لا قصد هنا للسؤال أصلا وإنما القصد إلى التعجب ابتداء لأن التعجب يكون فيما لا يعلم سببه وعلته فالسؤال عن العلة المستلزم لعدم معرفتها جعل مجازا أو كناية عن التعجب، فقد قيل: إذا ظهر السبب بطل العجب فكأنه قيل:

Yüce Allah'ın: { لِمَ شَهِدْتُمْ } “Niçin şahitlik ettiniz?” buyruğu belki de gerektirici illet hakkında bir sorudur. { شَهِدْتُمْ } kelimesinde ve sonrasında, kastedilenler akıl sahibi olmamasına rağmen akıllılar için kullanılan çoğul sîgasının yer alması, bunun akıllılara mahsus olan soru ve cevap makamında vuku bulmasındandır. Zeyd b. Ali müennes zamiriyle «لِمَ شَهِدْتُنَّ» şeklinde okumuştur. { قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Dediler ki: Her şeyi konuşturan Allah bizi konuşturdu” yani Allah Teâlâ bizi konuşturdu ve gerçeği açıklamaya güç yetirdi de biz de işlediğiniz çirkinliklere ve gizlediğimiz şeylere dair aleyhinize şahitlik ettik. Sorunun anlamı: 'Hangi gerektirici illetten dolayı şahitlik ettiniz?' olunca, zikredilen ifade ona cevap olmaya elverişli oldu. Burada asla soru kastı bulunmadığı, baştan itibaren kastın hayret etmek olduğu da söylenmiştir; çünkü hayret, sebebi ve illeti bilinmeyen şeylerde olur; dolayısıyla bilinmemesini gerektiren illetten soru sormak, hayretten mecaz veya kinaye kılınmıştır. Nitekim 'Sebep ortaya çıkınca hayret zail olur' denilmiştir; sanki şöyle denilmiştir:

ليس نطقنا بعجب من قدرة الله تعالى الذي أنطق كل شيء وأيا ما كان فالنطق على معناه الحقيقي كما هو الظاهر وكذا الشهادة، ولا يقال: الشاهد أنفسهم والسمع والأبصار والجلود آلات كاللسان فما معنى شَهِدْتُمْ عَلَيْنا لأنه يقال: ليس المراد هذا النوع من النطق الذي يسند حقيقة إلى جملة الشخص ويكون غيره آلة بلا قدرة وإرادة له في نفسه حتى لو أسند إليه كان مجازا كإسناد الكتابة إلى القلم بل هو نطق يسند إلى العضو حقيقة فيكون نفسه ناطقا بقدرة وإرادة خلقهما الله تعالى فيه كما ينطق الشخص بالآلة، وكيف لا وأنفسهم كارهة لذلك منكرة له، وقيل: الناطق هم بتلك الأعضاء إلا أنهم لا يقدرون على دفع كونها آلات ولذا نسبت الشهادة عليهم إليها وليس بشيء، وجوز بعضهم أن يكون النطق مجازا عن الدلالة فالمراد بالشهادة ظهور علامات على الأعضاء دالة على ما كانت ملتبسة به في الدنيا بتغيير أشكالها ونحوه مما يلهم الله تعالى من رآه أنها تلبست به في الدنيا لارتفاع الغطاء في الآخرة، وهو خلاف ظاهر الآيات والأحاديث ولا داعي إليه، وعلى الظاهر لا بد من تخصيص كُلَّ شَيْءٍ بكل حي نطق إذ ليس كل شيء ولا كل حي ينطق بالنطق الحقيقي ومثل هذا التخصيص شائع، ومنه ما قيل في وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [البقرة: ٢٨٤، آل عمران: ٢٩، المائدة: ١٩، ٤٠، التوبة: ٣٩] وتُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ [الأحقاف: ٢٥] ، وجوز أن يكون النطق في أَنْطَقَنَا بمعناه الحقيقي ويحمل النطق في أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ على الدلالة فيبقى العام على عمومه ولا يحتاج إلى التخصيص المذكور ويكون التعبير بالنطق للمشاكلة وهو خلاف الظاهر، والموصول المشعر بالعلية يأباه إباء ظاهرا، وقوله تعالى: وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يحتمل أن يكون من تمام كلام الجلود ومقول القول ويحتمل أن يكون مستأنفا من كلامه ﷿ والأول أظهر، والمراد على كل حال تقرير ما قبله بأن القادر على الخلق أول مرة قادر على الانطاق، وصيغة المضارع إذا كان الخطاب يوم القيامة مع أن الرجع فيه متحقق لا مستقبل لما أن المراد بالرجع ليس مجرد الرد إلى الحياة بالبعث بل ما يعمه وما يترتب عليه من العذاب الخالد المرتقب عند التخاطب على تغليب المتوقع على الواقع، وجوز أن تكون لاستحضار الصورة مع ما في ذلك

'Bizim konuşmamız, her şeyi konuşturan Allah Teâlâ'nın kudretinden [ötürü] şaşılacak bir şey değildir.' Her halükarda konuşma, zâhir olduğu üzere hakiki anlamındadır; şahitlik de böyledir. 'Şahit olan onların kendileridir; kulak, gözler ve deriler ise dil gibi aletlerdir, o halde { شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Aleyhimize şahitlik ettiniz” ifadesinin anlamı nedir?' denilemez; çünkü şöyle denilir: Bizzat şahsın tamamına isnat edilen ve onun dışındakilerin kendi nefislerinde kudret ve iradeleri olmaksızın alet olduğu -öyle ki ona isnat edilse yazmanın kaleme isnadı gibi mecaz olacak olan- bu tür bir konuşma kastedilmemektedir; bilakis bu, bizzat organa isnat edilen hakiki bir konuşmadır; böylece şahsın aletle konuşması gibi, organın kendisi Allah Teâlâ'nın kendisinde yarattığı kudret ve irade ile konuşan olur. Nasıl öyle olmasın ki, onların bizzat kendileri bundan hoşlanmamakta ve bunu inkar etmektedir. Konuşanın o organlar vasıtasıyla kendileri olduğu, ancak onların birer alet olmasını engelleyemedikleri ve bu yüzden aleyhlerine şahitliğin organlara nispet edildiği de söylenmiştir ki bu bir şey ifade etmez. Bazıları ise konuşmanın delaletten mecaz olmasını caiz görmüşlerdir; buna göre şahitlikten maksat, ahirette perdenin kalkması sebebiyle onu gören kimseye dünyada o günaha bulaştığını Allah Teâlâ'nın ilham edeceği şekillerinin değişmesi vb. yollarla, organlarda dünyada bulaştıkları şeylere delalet eden alametlerin belirmesidir. Fakat bu, ayetlerin ve hadislerin zâhirine aykırıdır ve buna bir gerekçe yoktur. Zâhire göre ise { كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi” ifadesini konuşan her canlıya tahsis etmek gerekir; zira her şey veya her canlı hakiki konuşma ile konuşmaz; bu tür bir tahsis ise yaygındır. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Bakara: 284, Âl-i İmrân: 29, Mâide: 19, 40, Tevbe: 39] “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” ve { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ } [Ahkâf: 25] “Her şeyi helak eder” buyruklarında söylenenler de bu kabildendir. { أَنْطَقَنَا } buyruğundaki konuşmanın hakiki manasında olması, { أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } buyruğundaki konuşmanın ise delalete hamledilmesi de caiz görülmüştür; böylece genel ifade umumiliği üzere kalır ve zikredilen tahsise ihtiyaç duyulmaz, konuşma ifadesinin kullanılması da müşâkele yoluyla olur; ancak bu zâhire aykırıdır. İllet bildiren ism-i mevsûl de bunu açıkça reddeder. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sizi ilk defa O yarattı ve yine O'na döndürülüyorsunuz” buyruğunun, derilerin sözünün devamı ve söylenen sözün bir parçası olması muhtemel olduğu gibi, Yüce Allah'ın kelamından müstakil yeni bir cümle olması da muhtemeldir; birincisi daha açıktır. Her halükarda maksat, ilk defa yaratmaya kadir olanın konuşturmaya da kadir olduğunu belirterek öncesini pekiştirmektir. Hitap kıyamet gününde olup geri dönüş o günde gelecek değil gerçekleşmiş olduğu halde muzâri (şimdiki/geniş zaman) sîgasının kullanılması; geri döndürülmekten maksadın sadece yeniden diriltilmeyle hayata döndürülmek değil, hem bunu hem de muhatap olma anında beklenen ebedi azaptan buna terettüp eden şeyleri kapsaması ve beklenen şeyin gerçekleşene galip kılınması sebebiyledir. Bununla birlikte

من مراعاة الفواصل، وقوله تعالى: وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ حكاية لما سيقال لهم يومئذ من جهته تعالى بطريق التوبيخ والتقريع تقريرا لجواب الجلود، واستظهر أبو حيان أنه من كلام الجوارح وأَنْ يَشْهَدَ مفعول له بتقدير مضاف أي ما كنتم تستترون في الدنيا عند مباشرتكم الفواحش مخافة أو كراهة أن تشهد عليكم جوارحكم بذلك أي ليس استتاركم للخوف مما ذكر أو لكراهته وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ أي ولكن لأجل ظنكم أن الله تعالى لا يعلم كثيرا مما تعملون وهو ما عملتم خفية فلا يظهره سبحانه يوم القيامة وينطق الجوارح به فلذا سعيتم في الاستتار عن الخلق دون الخالق ﷿ أو هو بتقدير حرف جر متعلق بتستترون فقيل: هو الباء والمستتر عنه الجوارح، والمعنى ما استترتم عنها بملابسة أن تشهد عليكم أي تتحمل الشهادة إذ ما ظننتم أنها تشهد عليكم بل ظننتم أن الله سبحانه لا يعلم فلذا لم يكن استتاركم بهذا السبب، وقيل: هو عن والمعنى لم يمكنكم الاستتار عن الجوارح لئلا تتحمل الشهادة عليكم حين ترتكبون ما ترتكبون لكن ظننتم ما ظننتم.

fâsıla uyumunun gözetilmesinin yanı sıra sahneyi canlandırmak için olduğu da caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ } “Siz, kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz” buyruğu, derilerin cevabını pekiştirmek üzere azarlama ve kınama yoluyla o gün Allah tarafından kendilerine söylenecek sözün hikâyesidir. Ebû Hayyân bunun organların sözünden olduğunu kuvvetli görmüştür. { أَنْ يَشْهَدَ } ifadesi muzâfın takdiriyle mef'ûlün leh'tir; yani dünyada fuhşiyatı işlerken organlarınızın bununla aleyhinize şahitlik etmesi korkusu veya endişesinden dolayı gizlenmiyordunuz; yani gizlenmeniz zikredilen korkudan veya endişeden ötürü değildi. { وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Fakat siz, yaptıklarınızın çoğunu Allah'ın bilmeyeceğini sanıyordunuz” yani fakat Allah Teâlâ'nın yaptıklarınızın çoğunu -ki o da gizlice işlediğiniz şeylerdir- bilmeyeceğini, dolayısıyla Yüce Allah'ın kıyamet gününde onu açığa çıkarmayacağını ve organları onunla konuşturmayacağını sandığınız için, Yaratıcı'dan azze ve celle değil yaratılmışlardan gizlenmeye çalıştınız. Veyahut bu ifade, 'testetirûn' fiiline müteallik bir harf-i cer takdiriyledir; bunun 'bâ' olduğu ve kendisinden gizlenilenin organlar olduğu söylenmiştir; buna göre mana: Onların aleyhinize şahitlik etmesi yani şahitliği yüklenmesi kuşkusuyla onlardan gizlenmediniz, zira onların aleyhinize şahitlik edeceğini sanmadınız, aksine Allah Teâlâ'nın bilmeyeceğini sandınız, dolayısıyla gizlenmeniz bu sebepten olmadı demektir. Bunun 'an' harf-i cerri olduğu da söylenmiştir; mana ise şöyledir: İşlediğiniz şeyleri işlerken aleyhinize şahitlik yüklenmesinler diye organlardan gizlenmeniz mümkün değildi, fakat siz sandığınız o şeyi sandınız.

وقيل: أَنْ تَشْهَدَ مفعول له والمستتر عنه الجوارح أي ما تستترون عن جوارحكم مخافة أن تشهد عليكم لكن ظننتم إلخ، وقيل: إن تَسْتَتِرُونَ ضمن معنى الظن فعدي تعديته أي ما كنتم تستترون ظانين شهادة الجوارح عليكم، ويؤيده قول قتادة: أي ما كنتم تظنون أن تشهد عليكم إلخ، والحق أن هذا بيان لحاصل المعنى.

{ أَنْ تَشْهَدَ } ifadesinin mef'ûlün leh, kendisinden gizlenilenin ise organlar olduğu; yani aleyhinize şahitlik ederler korkusuyla organlarınızdan gizlenmiyordunuz, fakat sandınız... şeklinde olduğu da söylenmiştir. 'Testetirûn' fiilinin zan manasını içerdiği (tazmin), dolayısıyla onun gibi geçişli kılındığı da söylenmiştir; yani organların aleyhinize şahitlik edeceğini zannederek gizlenmiyordunuz demektir. Katâde'nin: 'Yani aleyhinize şahitlik edeceğini zannetmiyordunuz' sözü de bunu destekler. Doğrusu bu, حاصل mananın beyanıdır.

أخرج أحمد والبخاري ومسلم والترمذي والنسائي وجماعة عن ابن مسعود قال: كنت مستترا بأستار الكعبة فجاء ثلاثة نفر قرشي وثقفيان أو ثقفي وقرشيان كثير لحم بطونهم قليل عفة قلوبهم فتكلموا بكلام لم أسمعه فقال أحدهم:

Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve bir topluluk İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Kâbe'nin örtüleri arkasında gizleniyordum. Üç kişi geldi; biri Kureyşli ikisi Sakifli veya biri Sakifli ikisi Kureyşli idi. Karınlarının eti çok, kalplerinin iffeti az kimselerdi. İşitemediğim bir konuşma yaptılar. İçlerinden biri şöyle dedi:

أترون الله يسمع كلامنا هذا؟ فقال الآخر: إنا إذا رفعنا أصواتنا يسمعه وإذا لم نرفع لم يسمع فقال الآخر: إن سمع منه شيئا سمعه كله قال: فذكرت ذلك للنبي ﷺ فأنزل الله تعالى وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ- إلى قوله سبحانه- مِنَ الْخاسِرِينَ

“Allah'ın bu konuşmamızı işittiğini sanıyor musunuz?” Diğeri: “Sesimizi yükseltirsek işitir, yükseltmezsek işitmez” dedi. Bir diğeri ise: “Eğer bir kısmını işitiyorsa tamamını işitir” dedi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ } “Siz, kulaklarınızın ve gözlerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz...” ayetinden Yüce Allah'ın { مِنَ الْخاسِرِينَ } “...hüsrana uğrayanlardan oldunuz” buyruğuna kadar indirdi.

فالحكم المحكي حينئذ يكون خاصا بمن كان على ذلك الاعتقاد من الكفر لكنه قليل في الكفرة. وفي الإرشاد لعل الأنسب أن يراد بالظن معنى مجازي يعم معناه الحقيقي وما يجري مجراه من الأعمال المنبئة عنه كما في قوله تعالى: يَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ [الهمزة: ٣] ليعم ما حكي من الحال جميع أصناف الكفرة فتدبر. وفي الآية تنبيه على أن المؤمن ينبغي أن لا يمر عليه حال إلا بملاحظة أن عليه رقيبا كما قال أبو نواس:

Bu durumda aktarılan hüküm, küfür ehlinden bu inançta olan kimselere özel olur; ancak bu, kâfirler arasında azdır. İrşâd'da şöyle denilmiştir: Hikâye edilen durumun bütün kâfir sınıflarını kapsaması için, zandan mecazi bir mananın -yani Yüce Allah'ın: { يَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ } [Hümeze: 3] “Malının kendisini ebedi kılacağını sanır” buyruğunda olduğu gibi hem hakiki manasını hem de ona delalet eden onun yerini tutan amelleri içine alan bir mananın- kastedilmesi belki de en uygun olanıdır; iyice düşün. Ayette, Ebû Nüvâs'ın dediği gibi müminin üzerinden hiçbir halin üzerinde bir gözetleyici olduğunu fark etmeksizin geçmemesi gerektiğine dair bir uyarı vardır:

إذا ما خلوت الدهر يوما فلا تقل ... خلوت ولكن قل علي رقيب

Günlerden bir gün tek başına kalsan bile sakın deme: ... 'Yalnız kaldım', fakat de ki: 'Üzerimde bir gözetleyici var.'

ولا تحسبنّ الله يغفل ساعة ... ولا أن ما يخفى عليه يغيب

Allah'ı bir an bile gafil sanma sakın, ... O'na gizli kalan hiçbir şeyin kaybolacağını da [zannetme].

وَذلِكُمْ إشارة إلى ظنهم المذكور في ضمن قوله سبحانه: ظَنَنْتُمْ وما فيه من معنى البعد للإيذان بغاية بعد منزلته في الشر والسوء، وهو مبتدأ وقوله تعالى: ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ بدل منه، وقوله سبحانه:

{ وَذلِكُمْ } “İşte bu” ifadesi, Yüce Allah'ın: { ظَنَنْتُمْ } “Sanmıştınız” buyruğunun zımnında geçen zanlarına bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, o zannın şer ve kötülükteki mertebesinin son derece uzak olduğunu bildirmek içindir; bu kelime mübtedadır. Yüce Allah'ın: { ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ } “Rabbiniz hakkında beslediğiniz zannınız” buyruğu ondan bedeldir. Yüce Allah'ın:

أَرْداكُمْ أي أهلككم خبره، وجوز أن يكون ظَنُّكُمُ خبر أو أَرْداكُمْ خبرا بعد خبر. ورده أبو حيان بأن ذلِكُمْ إشارة إلى ظنهم السابق فيصير التقدير وظنكم بربكم أنه لا يعلم ظنكم بربكم فما استفيد من الخبر هو ما استفيد من المبتدأ وهو لا يجوز كقولهم: سيد الجارية مالكها وقد منعه النحاة. وأجيب بأنه لا يلزم ما ذكر لجواز جعل الإشارة إلى الأمر العظيم في القباحة فيختلف المفهوم باختلاف العنوان ويصح الحمل كما في هذا زيد، ولو سلم فالاتحاد مثله في قوله: أنا أبو النجم وشعري شعري مما يدل على الكمال في الحسن كما في هذا المثال أو في القبح كما في الجملة المذكورة، وقيل: المراد منه التعجب والتهكم، وقد يراد من الخبر غير فائدة الخبر ولازمها. واختار

{ أَرْداكُمْ } “Sizi helak etti” buyruğu ise onun haberidir. { ظَنُّكُمُ } lafzının haber, { أَرْداكُمْ } lafzının ise haberden sonra haber olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân buna, { ذلِكُمْ } kelimesinin önceki zanlarına işaret olduğunu, dolayısıyla takdirin: 'Rabbiniz hakkındaki bilmeyeceği zannınız, Rabbiniz hakkındaki zannınızdır' şekline dönüşeceğini, bu durumda haberden anlaşılan şeyin mübtedadan anlaşılan şeyin aynısı olacağını, bunun da nahivcilerin menettiği 'Cariyenin efendisi onun sahibidir' sözlerinde olduğu gibi caiz olmadığını söyleyerek itiraz etmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen durum gerekmez; zira işaretin çirkinlikte büyük bir işe yapılması caizdir, böylece unvanın değişmesiyle mefhum değişir ve 'Bu Zeyd'dir' sözünde olduğu gibi yüklem geçerli olur. Şayet [aynılık] kabul edilse bile bu birliktelik, bu misalde olduğu gibi güzellikteki kemale veya zikredilen cümlede olduğu gibi çirkinlikteki kemale delalet eden 'Ben Ebu'n-Necm'im, şiirim de şiirimdir' sözündeki gibidir. Bundan maksadın hayret ve istihza olduğu da söylenmiştir; nitekim haberden bazen haberin faydası ve lazımı dışında bir mana kastedilebilir. Tercih edilen ise

بعضهم في الجواب ما أشار إليه ابن هشام في شرح- بانت سعاد- وبسط الكلام فيه من أن الفائدة كما تحصل من الخبر تحصل من صفته وقيده كالحال، وجوز في جملة أَرْداكُمْ أن تكون حالا بتقدير قد أو بدونه، والموصول في جميع الأوجه صفة ظَنُّكُمُ وقيل: الثلاثة أخبار فلا تغفل فَأَصْبَحْتُمْ بسبب ذلك الظن السوء الذي أهلككم مِنَ الْخاسِرِينَ إذ صار ما أعطوا من الجوارح لنيل السعادة في الدنيا والآخرة لأن بها تعيشهم في الدنيا وإدراكهم ما يهتدون به إلى اليقين ومعرفة رب العالمين الموصل للسعادة الأخروية سببا للشقاء في الدارين حيث أداهم إلى كفران نعم الرازق والكفر بالخالق والانهماك في الغفلات وارتكاب المعاصي واتباع الشهوات فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ أي محل ثواء وإقامة أبدية لهم بحيث لا براح لهم منها، وترتيب الجزاء على الشرط لأن التقدير أن يصبروا والظن أن الصبر ينفعهم لأنه مفتاح الفرج لا ينفعهم صبرهم إذا لم يصادف محله فإن النار محلهم لا محالة، وقيل: في الكلام حذف والتقدير أو لا يصبروا كقوله تعالى: فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ [الطور: ١٦] وقيل: المراد فإن يصبروا على ترك دينك واتباع هواهم فالنار مثوى لهم وليس بذاك، والالتفات للإيذان باقتضاء حالهم أن يعرض عنهم ويحكي سوء حالهم للغير أو للإشعار بإبعادهم عن حيز الخطاب والقائهم في غيابة دركات النار وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا أي يسألوا العتبى وهي الرجوع إلى ما يحبونه جزعا مما هم فيه فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ أي المجابين إليها.

bazılarının cevap olarak İbn Hişâm'ın Şerhu Bânet Su'âd'da işaret ettiği ve detaylıca açıkladığı görüştür; buna göre fayda haberden hâsıl olduğu gibi onun sıfatından ve hâl gibi kaydından da hâsıl olur. { أَرْداكُمْ } cümlesinin 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak hâl olması da caiz görülmüştür. İsmi mevsûl bütün vecihlerde { ظَنُّكُمُ } lafzının sıfatıdır. Üçünün de müstakil haberler olduğu söylenmiştir, gafil olma. { فَأَصْبَحْتُمْ } “Böylece oldunuz” sizi helak eden bu kötü zan sebebiyle, { مِنَ الْخاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlardan”; zira dünyada geçimlerini sağlamaları, kendisiyle yakîne ve âlemlerin Rabbini tanımaya ulaşıp ahiret saadetine erdirecek şeyleri idrak etmeleri vesilesiyle dünya ve ahiret saadetini elde etmek için kendilerine verilen organlar, onları Rızık Veren'in nimetlerine nankörlük etmeye, Yaratıcı'yı inkara, gafletlere dalmaya, günahları işlemeye ve şehvetlere uymaya sevk ettiği için her iki cihanda da şekavet sebebi olmuştur. { فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “Eğer sabrederlerse artık ateş onlar için bir barınaktır” yani oradan hiçbir çıkışları olmayacak şekilde onlar için ebedi bir kalma ve ikamet yeridir. Cezanın şarta terettüp etmesi şundandır: Takdir şöyledir; şayet sabrederlerse ve sabrın -kurtuluşun anahtarı olduğu için- kendilerine fayda vereceğini sanırlarsa, sabırları yerine isabet etmediği için onlara fayda vermez, çünkü ateş kaçınılmaz olarak onların yeridir. Sözde bir hazif bulunduğu ve takdirin: { فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَيْكُمْ } [Tûr: 16] “İster sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir” buyruğunda olduğu gibi 'ister sabretsinler ister sabretmesinler' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Kastın: 'Eğer senin dinini terk etmeye ve hevalarına uymaya sabrederlerse ateş onların barınağıdır' şeklinde olduğu da söylenmiştir, fakat bu pek isabetli değildir. İltifat, durumlarının kendilerinden yüz çevrilmesini ve kötü hallerinin başkalarına anlatılmasını gerektirdiğini bildirmek veya hitap sahasından uzaklaştırıldıklarını ve ateşin derin tabakalarına atıldıklarını hissettirmek içindir. { وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا } “Eğer hoşnutluk dileseler” yani içinde bulundukları durumun feryadıyla sevdikleri duruma dönülmesini (rızayı) isteseler, { فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } “artık onlar hoşnut edileceklerden değillerdir” yani taleplerine icabet edilecek kimselerden değillerdir.

وقال الضحاك: المراد إن يعتذروا فما هم من المعذورين: وقرأ الحسن وعمرو بن عبيد وموسى الأسواري «وإن يستعتبوا» مبنيا للمفعول «فما هم من المعتبين» اسم فاعل أي إن طلب منهم أن يرضوا ربهم فما هم فاعلون ولا يكون ذلك لأنهم قد فارقوا الدنيا دار الأعمال كما

Dahhâk şöyle demiştir: Kasıt, 'Eğer özür dileseler mazeretleri kabul edileceklerden değillerdir' şeklindedir. Hasan, Amr b. Ubeyd ve Mûsâ el-Esvârî «وَإِنْ يُسْتَعْتَبُوا» şeklinde meçhul fiil ve «فَمَا هُمْ مِنَ المُعْتِبِينَ» şeklinde ism-i fail olarak okumuşlardır; yani Rablerini razı etmeleri kendilerinden istense bile bunu yapacak değillerdir ve bu asla olmayacaktır, çünkü ameller yurdu olan dünyadan ayrılmışlardır;

قال ﷺ: «ليس بعد الموت مستعتب»

nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ölümden sonra rıza dilenecek [bir fırsat] yoktur.»

ويحتمل أن تكون هذه القراءة بمعنى قوله ﷿: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الأنعام: ٢٨] .

Bu kıraatin, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [En'âm: 28] “Geri döndürülseler bile yine menedildikleri şeylere dönerlerdi” buyruğu anlamında olması da muhtemeldir.

وَقَيَّضْنا لَهُمْ أي قدرنا، وفي البحر أي سببنا لهم من حيث لم يحتسبوا وقيل: سلطنا وكلنا عليهم قُرَناءَ جمع قرين أي أخدانا وأصحابا من غواة الجن، وقيل: منهم ومن الإنس يستولون عليهم استيلاء القيض وهو القشر على البيض، وقيل: أصل القيض البدل ومنه المقايضة للمعاوضة فتقييض القرين للشخص إما لاستيلائه عليه أو لأخذه بدلا عن غيره من قرنائه فَزَيَّنُوا لَهُمْ حسنوا وقرروا في أنفسهم ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ قال ابن عباس: من أمر الآخرة حيث ألقوا إليهم أنه لا جنة ولا نار ولا بعث وَما خَلْفَهُمْ من أمر الدنيا من الضلالة والكفر واتباع الشهوات، وقال الحسن: ما بين أيديهم من أمر الدنيا وما خلفهم من أمر الآخرة، وقال الكلبي: ما بين أيديهم أعمالهم التي يشاهدونها وما خلفهم ما هم عاملوه في المستقبل ولكل وجهة، ولعل الأحسن ما حكي عن الحسن وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ أي ثبت وتقرر عليهم كلمة العذاب وتحقق موجبها ومصداقها وهي قوله تعالى لإبليس فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٥] .

{ وَقَيَّضْنا لَهُمْ } “Onlara hazırladık” yani takdir ettik; el-Bahr'da: 'Hiç ummadıkları yerden onlara sebep kıldık' denmiştir. 'Musallat ettik, başlarına diktik' de denilmiştir. { قُرَناءَ } 'karîn'in çoğulu olup cinlerin azgınlarından dostlar ve yoldaşlar demektir. Onlardan ve insanlardan kabuğun yumurtayı kaplaması gibi onları bütünüyle saran [yoldaşlar] olduğu da söylenmiştir. 'Kayd' kelimesinin aslının bedel olduğu, trampa/değiş-tokuş manasındaki 'mukâyada' kelimesinin de buradan geldiği; dolayısıyla bir kişiye yoldaş verilmesinin ya onu bütünüyle istila etmesinden ya da diğer yoldaşlarının yerine bedel olarak tutulmasından kaynaklandığı söylenmiştir. { فَزَيَّنُوا لَهُمْ } “Böylece onlara süslü gösterdiler” yani nefislerinde güzelleştirip yerleştirdiler, { ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “önlerindekini”; İbn Abbas şöyle demiştir: Cennet, cehennem ve dirilişin olmadığını onlara fısıldayarak ahiret işlerini [süslü gösterdiler]. { وَما خَلْفَهُمْ } “ve arkalarındakini” yani sapıklık, küfür ve şehvetlere uyma kabilinden dünya işlerini. Hasan şöyle demiştir: Önlerindekini dünya işlerinden, arkalarındakini ise ahiret işlerinden [süslü gösterdiler]. Kelbî ise: Önlerindekini bizzat gördükleri amelleri, arkalarındakini ise gelecekte yapacakları amelleri [süslü gösterdiler] demiştir; her birinin bir dayanağı vardır. En güzeli belki de Hasan'dan nakledilendir. { وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Ve haklarındaki söz kesinleşti” yani azap kelimesi üzerlerine sabit ve mukarrer oldu, onun gereği ve doğruluğu tahakkuk etti; o da Yüce Allah'ın İblis'e buyurduğu: { فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } [Sâd: 84-85] “İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim: Andolsun ki cehennemi senden ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım” sözüdür.

فِي أُمَمٍ حال من الضمير المجرور أي كائنين في جملة أمم، وقيل: فِي بمعنى مع ويحتمل المعنيين قوله:

{ فِي أُمَمٍ } “Ümmetler içinde” ifadesi mecrur zamirden hâldir; yani ümmetler topluluğunun içinde bulunurlarken demektir. { فِي } edatının 'maa' (beraber) anlamında olduğu da söylenmiştir; şairin şu sözü her iki manaya da muhtemeldir:

إن تك عن أحسن الصنيعة مأ ... فوكا ففي آخرين قد أفكوا

En güzel iyilikten çevrilmişsen eğer, ... Senden önce çevrilmiş olan diğerleri arasındasın sen de.

وفي البحر لا حاجة للتضمين مع صحة معنى في، وتنكير أُمَمٍ للتكثير أي في أمم كثيرة قَدْ خَلَتْ أي مضت مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ على الكفر والعصيان كدأب هؤلاء إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ تعليل لاستحقاقهم العذاب والضمير لهم وللأمم، وجوز كونه لهم بقرينة السياق وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا من رؤساء المشركين لأعقابهم أو قال بعضهم لبعض: لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ أي لا تنصتوا له.

el-Bahr'da: '{ فِي } harfinin manası sahih iken tazmine gerek yoktur' denilmiştir. { أُمَمٍ } kelimesinin nekra getirilmesi çokluk içindir; yani pek çok ümmetler içinde demektir. { قَدْ خَلَتْ } “Geçmiş olan” yani gelip geçmiş, { مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “kendilerinden önce cinlerden ve insanlardan” tıpkı bunların âdeti gibi küfür ve isyan üzere geçmiş olan. { إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } “Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardı” buyruğu, azabı hak etmelerinin gerekçesidir; zamir hem kendilerine hem de ümmetlere aittir. Siyakın karinesiyle sadece kendilerine ait olması da caiz görülmüştür. { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler dediler ki” müşriklerin ileri gelenleri peşlerinden gidenlere dedi veya birbirlerine dediler ki: { لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin” yani ona kulak vermeyin.

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: كان النبي ﷺ وهو بمكة إذا قرأ القرآن يرفع صوته فكان المشركون يطردون الناس عنه ويقولون: لا تسمعوا لهذا القرآن

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken Kur'an okuduğunda sesini yükseltirdi; müşrikler de insanları ondan uzaklaştırır ve: “Bu Kur'an'ı dinlemeyin” derlerdi.

وَالْغَوْا فِيهِ وأتوا باللغو عند قراءته ليتشوش على القارئ، والمراد باللغو ما لا أصل له وما لا معنى له، وكان المشركون عند قراءته ﵊ يأتون بالمكاء والصفير والصياح وإنشاد الشعر والأراجيز، وقال أبو العالية أي قعوا فيه وعيبوه، وفي كتاب ابن خالويه قرأ عبد الله بن بكر السهمي وقتادة وأبو حيوة وأبو السمال والزعفراني وابن أبي إسحاق وعيسى بخلاف عنهما «وألغوا» بضم الغين مضارع لغا بفتحها وهما لغتان يقال لغى يلغي كرضى يرضي ولغا يلغو كعدا يعدو إذا هذى، وقال صاحب اللوامح: يجوز أن يكون الفتح من لغى بالشيء يلغي به إذا رمى به فيكون فِيهِ بمعنى به أي ارموا به وانبذوه لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ أي تغلبونه على قراءته أو تطمون أمره وتميتون ذكره فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أي فو الله لنذيقن هؤلاء القائلين، والإظهار في مقام الإضمار للإشعار بالعلية أو جميع الكفار وهم يدخلون فيه دخولا أوليا.

{ وَالْغَوْا فِيهِ } “Ve onda yaygara koparın” okuyanın zihnini karıştırmak için o okunurken boş ve anlamsız sözler söyleyin. 'Lağv'dan kasıt, aslı ve manası olmayan şeydir. Müşrikler Hz. Peygamber aleyhisselâm okuduğu sırada el çırpar, ıslık çalar, bağırıp çağırır, şiirler ve recezler okurlardı. Ebü'l-Âliye: 'Yani ona dil uzatın ve onu ayıplayın' demiştir. İbn Hâleveyh'in kitabında; Abdullah b. Bekr es-Sehmî, Katâde, Ebû Hayve, Ebü's-Semmâl, Za'ferânî, İbn Ebî İshak ve her ikisinden gelen farklı rivayetle Îsâ, fetha ile olan 'leğâ'nın muzârii olarak gayn harfinin zammesiyle «وَالْغُوا» şeklinde okumuşlardır; bunlar iki lehçedir: Saçmaladığı zaman 'radıye yerdâ' gibi 'leğıye yelğâ' da denir, 'adâ ya'dû' gibi 'leğâ yelğû' da denir. Levâmi' sahibi şöyle demiştir: Fetha hali, bir şeyi fırlatıp attığında kullanılan 'leğıye bi'ş-şey'i yelğâ bihî' ifadesinden gelmiş olabilir; bu durumda { فِيهِ } kelimesi 'bihî' anlamında olur; yani 'onu fırlatıp atın, bir kenara bırakın' demektir. { لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “Umulur ki üstün gelirsiniz” yani onun okuyuşuna galip gelirsiniz veya onun işini bastırıp adını unutturursunuz. { فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Andolsun o inkâr edenlere mutlaka tattıracağız” yani Allah'a yemin olsun ki bu sözleri söyleyenlere mutlaka tattıracağız; zamir makamında açık ismin getirilmesi illet bildirmek içindir yahut bütün kâfirlere [tattıracağız] ki bunlar da öncelikli olarak buna dahildir.

عَذاباً شَدِيداً لا يقادر قدره وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ أي جزاء سيئات أعمالهم التي هي في أنفسها أسوأ- فأفعل- للزيادة المطلقة، وقيل: إنه سبحانه لا يجازيهم بمحاسن أعمالهم كإغاثة الملهوفين وصلة الأرحام وقرى الأضياف لأنها محبطة بالكفر، والعذاب إما في الدارين أو في إحداهما، وعن ابن عباس عذابا شديدا يوم بدر وأسوأ الذي كانوا يعملون في الآخرة.

{ عَذاباً شَدِيداً } “Şiddetli bir azap” miktarı takdir edilemeyecek bir azap. { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız” yani bizzat kendisi en kötü olan kötü amellerinin cezasıyla -buradaki 'ef'al' mutlak fazlalık içindir-. Yüce Allah'ın darda kalanlara yardım etmek, akrabayı gözetmek ve misafir ağırlamak gibi güzel amellerini küfürle boşa çıktığı için mükafatlandırmayacağı da söylenmiştir. Azap ya her iki dünyada ya da birindedir; İbn Abbas'tan şiddetli azabın Bedir gününde, yaptıklarının en kötüsünün cezasının ise ahirette olacağı rivayet edilmiştir.

ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من الجزاء وهو مبتدأ وقوله تعالى: جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ خبره أي ما ذكر من الجزاء جزاء معد لأعدائه تعالى، وقوله سبحانه: النَّارُ عطف بيان لجزاء أو بدل أو خبر لمبتدأ محذوف.

{ ذلِكَ } “İşte bu” zikredilen cezaya işarettir ve mübtedadır. Yüce Allah'ın: { جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ } “Allah düşmanlarının cezasıdır” buyruğu onun haberidir; yani zikredilen ceza, Allah Teâlâ'nın düşmanları için hazırlanmış cezadır. Yüce Allah'ın: { النَّارُ } “Ateştir” buyruğu ise ceza kelimesinin atf-ı beyânı veya bedeli yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir.

وجوز أن يكون ذلك خبر مبتدأ محذوف أي الأمر ذلك وجَزاءُ مبتدأ والنَّارُ خبره، والإشارة حينئذ إلى مضمون الجملة السابقة، وقوله تعالى: لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ جملة مستقلة مقررة لما قبلها، وجوز أن يكون النَّارُ مبتدأ وهذه الجملة خبره أي هي بعينها دار إقامتهم على أن في للتجريد كما قيل: في قوله تعالى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الأحزاب: ٢١] وقول الشاعر:

{ ذلِكَ } lafzının 'mesele şudur' anlamında mahzuf bir mübtedanın haberi, { جَزاءُ } kelimesinin mübteda, { النَّارُ } kelimesinin ise onun haberi olması da caiz görülmüştür; bu durumda işaret önceki cümlenin mazmununadır. Yüce Allah'ın: { لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ } “Orada onlar için ebedilik yurdu vardır” buyruğu, öncesini pekiştiren müstakil bir cümledir. { النَّارُ } kelimesinin mübteda, bu cümlenin ise onun haberi olması da caiz görülmüştür; yani Yüce Allah'ın: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } [Ahzâb: 21] “Andolsun Allah'ın Resûlünde sizin için güzel bir örnek vardır” buyruğunda ve şairin şu sözünde söylendiği gibi { فِي } tecrit için olmak üzere: 'O ateş bizzat onların ikamet yurdudur':

وفي الله إن لم ينصفوا حكم عدل وهو أن ينتزع من أمر ذي صفة آخر مثله مبالغة فيها، وجوز أن يقال: المقصود ذكر الصفة والدار إنما ذكرت توطئة فكأنه قيل: لهم فيها الخلود، وقيل: الكلام على ظاهره والظرفية حقيقية، والمراد أن لهم في النار المشتملة على الدركات دار مخصوصة هم فيها خالدون والأول أبلغ.

Ve eğer insaf etmezlerse, Allah'ta adil bir hakem vardır; bu da bir nitelik sahibinden mübalağa amacıyla onun benzeri başka bir şey soyutlayıp çıkarmaktır. Maksadın sıfatı zikretmek olduğu, 'dâr' kelimesinin ise sadece bir giriş kabilinden zikredildiği, dolayısıyla sanki: 'Onlar için orada ebedilik vardır' denilmiş gibi olduğu da söylenebilir. Sözün zâhiri üzere olduğu, zarfiyetin hakiki olduğu ve bundan maksadın derekeleri kapsayan ateş içinde onların ebedi kalacakları özel bir yerin bulunduğu şeklinde olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha beliğdir.

جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ منصوب بفعل مقدر أي يجزون جزاء أو بالمصدر السابق فإن المصدر ينتصب بمثله كما في قوله تعالى: فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً [الإسراء: ٦٣] والباء الأولى متعلقة بجزاء والثانية بيجحدون قدمت عليه لقصد الحصر الإضافي مع ما فيه من مراعاة الفواصل أي بسبب ما كانوا يجحدون بآياتنا الحقة دون الأمور التي ينبغي جحودها، وجعل بعضهم الجحود مجازا عن اللغو المسبب عنه أي جزاء بما كانوا بآياتنا يلغون وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم متقلبون فيما ذكر من العذاب.

{ جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “Ayetlerimizi bile bile inkâr etmelerinin cezası olarak” buyruğu, 'cezalandırılırlar' takdirindeki bir fiille veya önceki mastarla mensuptur; zira Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً } [İsrâ: 63] “Şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır” buyruğunda olduğu gibi mastar kendi benzeriyle mensup olur. Birinci bâ harfi 'cezâen' lafzına, ikincisi ise fâsıla uyumuyla birlikte izafî hasr kastı sebebiyle kendisinden öne geçirilen 'yechedûn' fiiline mütealliktir; yani inkar edilmesi gereken şeyleri değil, hak olan ayetlerimizi inkar etmeleri sebebiyle demektir. Bazıları inkârı, ondan kaynaklanan yaygara koparma (lağv) eyleminden mecaz kılmışlardır; yani ayetlerimize yaygara koparmaları cezası olarak demektir. { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler dediler ki” zikredilen azabın içinde kıvranırlarken:

رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يعنون فريقي شياطين النوعين المقيضين لهم الحاملين لهم على الكفر والمعاصي بالتسويل والتزيين،

{ رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o iki fırkayı bize göster” vesvese ve süslemelerle kendilerini küfre ve günahlara sürükleyen, başlarına musallat edilmiş bu iki türe ait şeytanlar fırkasını kastederler.

وعن علي كرم الله وجهه وقتادة أنهما إبليس وقابيل فإنهما سببا الكفر والقتل بغير حق.

Ali kerremallâhu vecheh ve Katâde'den bunların İblis ile Kabil olduğu rivayet edilmiştir; zira onlar haksız yere küfrün ve adam öldürmenin sebebi olmuşlardır.

وتعقب بأنه لا يصح عن علي كرم الله تعالى وجهه فإن قابيل مؤمن عاص، والظاهر أن الكفار إنما طلبوا إراءة

Fakat buna, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den gelen bu rivayetin sahih olmadığı, zira Kabil'in asi bir mümin olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Zâhir olan şudur ki, kâfirler ancak

المضلين بالكفر المؤدي إلى الخلود وكونهم رئيس الكفرة ورئيس أهل الكبائر خلاف الظاهر، وقرأ ابن كثير وابن عامر ويعقوب وأبو بكر «أرنا» بالتخفيف كفخذ بالسكون في فخذ، وفي الكشاف «أرنا» بالكسر للاستبصار وبالسكون للاستعطاء ونقله عن الخليل، فمعنى القراءة عليه أعطنا اللذين أضلانا نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا ندوسهما بها انتقاما منهما، وقيل: نجعلهما في الدرك الأسفل من النار ليشتد عذابهما فالمراد نجعلهما في الجهة التي تحت أقدامنا، وقرىء في السبعة «اللذين» بتشديد النون وهي حجة على البصريين الذين لا يجوزون التشديد فيها في حال كونها بالياء وكذا في اللتين وهذين وهاتين لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ ذلا ومهانة أو مكانا.

ebediliğe götüren küfürle saptıranların gösterilmesini istemişlerdir; onların kâfirlerin elebaşısı ile büyük günah işleyenlerin elebaşısı olması zâhire aykırıdır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ya'kûb ve Ebû Bekr, «فَخِذٌ» kelimesinin «فَخْذٌ» şeklinde sükûnla okunması gibi tahfif ile «أَرْنَا» şeklinde okumuşlardır. Keşşâf'ta kesre ile olan «أَرِنَا» ifadesinin basiret/görme istemek, sükûn ile olanın ise istemek/verilmesini talep etmek için olduğu belirtilmiş ve Halîl'den nakledilmiştir; buna göre kıraatin manası: 'Bizi saptıran o ikisini bize ver' şeklindedir. { نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا } “Onları ayaklarımızın altına alalım” onlardan intikam almak için ayaklarımızla çiğneyelim; azapları şiddetlensin diye onları cehennemin en alt tabakasına koyalım, yani ayaklarımızın altındaki tarafa yerleştirelim şeklinde de açıklanmıştır. Yedi kıraat imamından nûn'un şeddesiyle «اللَّذَيْنِّ» şeklinde okunmuştur ki bu, yâ harfiyle olduğu durumda onda şeddeyi caiz görmeyen Basralılara karşı bir delildir; aynı durum 'el-leteyni', 'hâzeyni' ve 'hâteyni' kelimelerinde de geçerlidir. { لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ } “En aşağılıklardan olsunlar diye” zillet ve aşağılık bakımından veya mekân bakımından.

إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ شروع في بيان حسن أحوال المؤمنين في الدنيا والآخرة بعد بيان سوء حال الكفرة فيهما أي قالوه اعترافا بربوبيته تعالى وإقرارا بوحدانيته كما يشعر به الحصر الذي يفيده تعريف الطرفين كما في صديقي زيد ثُمَّ اسْتَقامُوا ثم ثبتوا على الإقرار ولم يرجعوا إلى الشرك، فقد روي عن الصديق رضي الله تعالى عنه أنه تلا الآية وهي قد نزلت على ما روي عن ابن عباس ثم قال: ما تقولون فيها؟ قالوا: لم يذنبوا قال: قد حملتم الأمر على أشده قالوا: فما تقول؟ قال: لم يرجعوا إلى عبادة الأوثان. وعن عمر رضي الله تعالى عنه استقاموا الله تعالى بطاعته لم يروغوا روغان الثعالب، وعن عثمان رضي الله تعالى عنه أخلصوا العمل،

{ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' diyenler” buyruğu, kâfirlerin her iki yurttaki kötü halleri beyan edildikten sonra müminlerin dünya ve ahiretteki güzel hallerinin beyanına bir giriştir; yani 'arkadaşım Zeyd'dir' sözünde olduğu gibi her iki tarafın da marife olmasının ifade ettiği hasrın hissettirdiği üzere, O'nun rububiyetini itiraf ve vahdaniyetini ikrar ederek bunu söylediler. { ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Sonra da dosdoğru olanlar” sonra ikrarları üzere sebat gösterip şirke dönmediler. Nitekim Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre, o İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere inmiş olan bu ayeti okumuş ve sonra: “Bunun hakkında ne dersiniz?” demiştir. Onlar: “Hiç günah işlemediler” deyince o: “Meseleyi en zor tarafına hamlettiniz” demiştir. “Peki sen ne dersin?” dediklerinde ise: “Putlara tapmaya geri dönmediler” demiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre: “Tilki gibi hilekarlık yapmayıp O'na itaatle Allah Teâlâ'ya dosdoğru oldular” demiştir. Osman radıyallâhu anh'tan: “Ameli ihlaslı kıldılar” dediği,

وعن الأمير علي كرم الله وجهه أدوا الفرائض

Emîr Ali kerremallâhu vecheh'ten: “Farzları eda ettiler” dediği rivayet edilmiştir.

، وقال الثوري: عملوا على وفاق ما قالوا، وقال الفضيل: زهدوا في الفانية ورغبوا في الباقية، وقال الربيع:

Sevrî: “Söylediklerine uygun amel ettiler” demiştir. Fudayl: “Geçici olandan yüz çevirip baki olana yöneldiler” demiştir. Rebî' ise:

أعرضوا عما سوى الله تعالى، وفي الكشاف أي ثم ثبتوا على الإقرار ومقتضياته وأراد أن من قال: ربي الله تعالى فقد اعترف أنه ﷿ مالكه ومدبر أمره ومربيه وأنه عبد مربوب بين يدي مولاه فالثبات على مقتضاه أن لا تزل قدمه عن طريق العبودية قلبا وقالبا ولا يتخطاه وفيه يندرج كل العبادات والاعتقادات ولهذا

“Allah Teâlâ'dan başkasından yüz çevirdiler” demiştir. Keşşâf'ta: 'Yani sonra ikrarları ve gerekleri üzere sebat gösterdiler' denmiştir. Şunu kastetmiştir: 'Rabbim Allah Teâlâ'dır' diyen kimse, O'nun azze ve celle kendisinin mâliki, işlerini çekip çevireni ve mürebbisi olduğunu, kendisinin ise Mevlâ'sının huzurunda terbiye edilen bir kul olduğunu itiraf etmiştir. Dolayısıyla bunun gereği üzere sebat etmek; hem kalben hem kalıben kulluk yolundan ayağının kaymaması ve onu aşmamasıdır. Bütün ibadetler ve inançlar bunun kapsamına girer; nitekim bu sebeple

قال ﷺ لمن طلب أمرا يعتصم به:

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine sarılacağı bir husus soran kimseye şöyle buyurmuştur:

«قل ربي الله تعالى ثم استقم»

«Rabbim Allah Teâlâ'dır de, sonra dosdoğru ol.»

وذكر أن ما ورد عن الخلفاء الراشدين رضي الله تعالى عنهم جزئيات لهذا المعنى ذكر كل منها على سبيل التمثيل ولا يخفى أن كلام الصديق رضي الله تعالى عنه يبعد كون ما ذكره على سبيل التمثيل، ولعل ثُمَّ على هذا للتراخي الرتبي فإن الاستقامة عليه أعظم وأصعب من الإقرار وكذا يقال على أغلب التفاسير السابقة وجوز أن تكون للتراخي الزماني لأنها تحصل بعد مدة من وقت الإقرار، وجعلت على تفسير الاستقامة بأداء الفرائض أو بالعمل للتراخي الرتبي أيضا بناء على أن الإقرار مبدأ الاستقامة على ذلك ومنشؤها، وهذا على عكس التراخي الرتبي الذي سمعته أولا لأن المعطوف عليه فيه أعلى مرتبة من المعطوف إذ هو العمدة والأساس، وعلى ما تقدم المعطوف أعلى مرتبة من المعطوف عليه كما لا يخفى تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ من الله ربهم ﷿ الْمَلائِكَةُ قال مجاهد والسدي: عند الموت، وقال مقاتل: عند البعث، وعن زيد بن أسلم عند الموت وفي القبر وعند البعث، وقيل: تتنزل عليهم يمدونهم فيما يعن ويطرأ لهم من الأمور الدينية والدنيوية بما يشرح صدورهم ويدفع عنهم الخوف والحزن بطريق الإلهام كما أن الكفرة يغويهم ما قيض لهم من قرناء السوء بتزيين القبائح، قيل: وهذا هو الأظهر لما فيه من الإطلاق والعموم الشامل لتنزلهم في المواطن الثلاث السابقة وغيرها، وقد قمنا لك أن جميعا من الناس يقولون:

Hulefâ-yi Râşidîn'den radıyallâhu teâlâ anhüm gelen rivayetlerin bu mananın cüzleri olduğu ve her birinin örneklendirme yoluyla zikredildiği belirtilmiştir. Ancak Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'ın sözünün, zikrettiği şeyin örneklendirme kabilinden olmasını uzak kıldığı gizli değildir. Buna göre { ثُمَّ } edatı belki de rütbe bakımından sonralık (terâhi-i rütbî) içindir; zira onun üzerinde istikamet göstermek ikrardan daha büyük ve daha zordur. Önceki tefsirlerin çoğu için de böyle söylenir. İkrar vaktinden bir müddet sonra meydana geldiği için zaman bakımından sonralık (terâhi-i zamânî) için olması da caiz görülmüştür. İstikametin farzları eda etmek veya amelle tefsir edilmesine göre, ikrarın buna istikametin başlangıcı ve kaynağı olmasına dayanılarak yine rütbe bakımından sonralık için kılındığı söylenmiştir; bu ise ilk duyduğun rütbece sonralığın aksinedir, çünkü onda matufun aleyh matuftan daha üstün mertebededir, zira asıl ve esastır; yukarıda geçene göre ise matuf, gizli olmadığı üzere matufun aleyhten daha üst mertebededir. { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ } “Onların üzerlerine iner” Rableri olan Allah'tan azze ve celle, { الْمَلائِكَةُ } “melekler”. Mücâhid ve Süddî: 'Ölüm anında' demiştir. Mukâtil: 'Diriliş anında' demiştir. Zeyd b. Eslem'den: 'Ölüm anında, kabirde ve diriliş anında' rivayeti gelmiştir. Kâfirleri başlarına sarılan kötü yoldaşların çirkinlikleri süsleyerek saptırması gibi; başlarına gelen dinî ve dünyevî meselelerde göğüslerini ferahlatacak, korku ve hüznü onlardan savacak şeylerle ilham yoluyla kendilerine destek olmak üzere meleklerin onların üzerine indiği de söylenmiştir. Bunun mutlak oluşu ve meleklerin daha önce geçen üç yerde ve başka durumlarda inişini kapsaması sebebiyle en açık görüş olduğu söylenmiştir. Sana insanların pek çoğunun şöyle dediğini ortaya koymuştuk:

بتنزل الملائكة على المتقين في كثير من الأحايين وأنهم يأخذون منهم ما يأخذون فتذكر.

Meleklerin çoğu zaman takva sahiplerinin üzerine indiğini ve onların meleklerden aldıkları şeyleri aldıklarını söylemişlerdir; bunu hatırla.

أَلَّا تَخافُوا ما تقدمون عليه فإن الخوف غم يلحق لتوقع المكروه وَلا تَحْزَنُوا على ما خلفتم فإنه غم يلحق لوقوعه من فوات نافع أو حصول ضار وروي هذا عن مجاهد، وقال عطاء بن أبي رباح: لا تخافوا رد حسناتكم فإنها مقبولة ولا تحزنوا على ذنوبكم فإنها مغفورة، وقيل: المراد نهيهم عن الغموم على الإطلاق.

{ أَلَّا تَخافُوا } “Korkmayın” karşınıza çıkacak şeylerden; zira korku, hoşlanılmayan şeyin beklenmesinden ötürü gelen bir kederdir. { وَلا تَحْزَنُوا } “Ve üzülmeyin” geride bıraktığınız şeylere; zira hüzün, faydalı olanın elden kaçması veya zararlı olanın başa gelmesi gibi bir durumun vuku bulmasından ötürü gelen bir kederdir. Bu, Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: 'İyiliklerinizin reddedilmesinden korkmayın zira onlar kabul edilmiştir; günahlarınızdan dolayı da üzülmeyin zira onlar bağışlanmıştır.' Kasıtın mutlak olarak kederlerden nehyedilmeleri olduğu da söylenmiştir.

والمعنى أن الله تعالى كتب لكم الأمن من كل غم فلن تذوقوه أبدا و (أن) إما مصدرية و (لا) ناهية أو

Mana şudur: Allah Teâlâ sizin için her kederden yana güven yazmıştır, artık onu ebediyen tatmayacaksınız. (En) harfi ya masdariyyedir ve (lâ) nehiy içindir yahut

نافية وسقوط النون للنصب والخبر في موضع الإنشاء مبالغة، وإما مخففة من الثقيلة وتَتَنَزَّلُ مضمن معنى العلم ولا ناهية وأن في الوجهين مقدرة بالباء أي بأن لا تخافوا أو بأنه لا تخافوا والهاء ضمير الشأن. وإما مفسرة وتَتَنَزَّلُ مضمن معنى القول ولا ناهية أيضا.

nâfiyedir (olumsuzluk içindir), nûn harfinin düşmesi nasb sebebiyledir ve haber mübalağa için inşâ makamındadır; ya da şeddeli 'enne'den hafifletilmiştir, bu durumda 'tetenezzelu' fiili ilim manasını içermektedir ve 'lâ' nehiy içindir; her iki vecihte de 'en' bâ harf-i cerri takdirindedir, yani 'korkmamanızla' veya 'korkmamanız hususunda' demektir ve zamir şân zamiridir. Yahut tefsiriyyedir; bu durumda 'tetenezzelu' fiili söz manasını içermektedir ve 'lâ' yine nehiy içindir.

وفي قراءة عبد الله «لا تخافوا» بدون (أن) أي يقولون لا تخافوا على أنه حال من الملائكة أو استئناف.

Abdullah'ın kıraatinde 'en' harfi olmaksızın «لا تَخَافُوا» şeklindedir; yani meleklerden hâl veya yeni bir başlangıç cümlesi olarak: 'Korkmayın derler' demektir.

وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ أي التي كنتم توعدونها في الدنيا على ألسنة الرسل ﵈، هذا من بشاراتهم في أحد المواطن الثلاثة، وقوله تعالى: نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا

{ وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Size vaadolunagelen cennetle müjdelenip sevinin” yani dünyada elçilerin (aleyhimüsselâm) diliyle size vaadolunmuş olan [cennetle]. Bu, onların [daha önce zikredilen] üç mevkiden birindeki müjdelerindendir. Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Biz dünya hayatında sizin dostlarınızız”

إلى آخره من بشاراتهم في الدنيا أي أعوانكم في أموركم نلهمكم الحق ونرشدكم إلى ما فيه خيركم وصلاحكم، ولعل ذلك عبارة عما يخطر ببال المؤمنين المستمرين على الطاعات من أن ذلك بتوفيق الله تعالى وتأييده لهم بواسطة الملائكة ﵈، ويجوز على قول بعض الناس أن تقول الملائكة لبعض المتقين شفاها في غير تلك المواطن: نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا

şeklindeki [ve devam eden] sözü de dünyadaki müjdelerindendir; yani işlerinizde sizin yardımcılarınızız, size hakkı ilham eder ve sizin için hayır ve ıslah olan şeylere sizi yönlendiririz. Bu [ifade], taatlere devam eden müminlerin hatırına gelen, bunun Allah Teâlâ'nın bir tevfiki ve melekler (aleyhimüsselâm) vasıtasıyla onlara bir desteği olduğu hissinin bir ifadesi olabilir. Bazı âlimlerin görüşüne göre meleklerin, o mevkilerin dışındaki zamanlarda da takva sahiplerinden bazılarına doğrudan şifahen: { نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Biz dünya hayatında sizin dostlarınızız”

وَفِي الْآخِرَةِ

{ وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de”

نمدكم بالشفاعة ونتلقاكم بالكرامة حين يقع بين الكفرة وقرنائهم ما يقع من الدعاوى والخصام.

[demeleri de] caizdir; kâfirler ile yoldaşları arasında o iddialar ve çekişmeler vuku bulduğu vakit, biz size şefaatle destek olur ve sizi ikramla karşılarız.

وذهب بعض المفسرين على أن هذا من بشاراتهم في أحد المواطن الثلاثة أيضا على معنى كنا نحن أولياؤكم في الدنيا ونحن أولياؤكم في الآخرة، وقيل: هذا من كلام الله تعالى دون الملائكة أي نحن أولياؤكم بالهداية والكفاية في الدنيا والآخرة وَلَكُمْ فِيها

Bazı müfessirler bunun da yine 'Biz dünyada sizin dostlarınızdık, ahirette de sizin dostlarınızız' anlamında o üç mevkiden birindeki müjdelerinden olduğu görüşüne varmışlardır. Bunun meleklerin değil, Allah Teâlâ'nın kelâmı olduğu da söylenmiştir; yani dünyada ve ahirette hidayet ve kifayet ile biz sizin dostunuzuz, { وَلَكُمْ فِيها } “Ve orada sizin için vardır”

أي في الآخرة ما تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ

yani ahirette [vardır], { ما تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ } “canlarınızın çektiği şeyler”

من فنون الملاذ وَلَكُمْ فِيها ما تَدَّعُونَ

lezzet türlerinden; { وَلَكُمْ فِيها ما تَدَّعُونَ } “ve orada sizin için istediğiniz her şey vardır.”

ما تتمنون وهو افتعال من الدعاء بمعنى الطلب أي تدعون لأنفسكم وهو عند بعض أعم من الأول لأنه قد يقع الطلب في أمور معنوية وفضائل عقلية روحانية، وقيل: بينهما عموم وخصوص من وجه إذ قد يشتهي المرء ما لا يطلبه كالمريض يشتهي ما يضره ولا يريده، وكون التمني أعم من الإرادة غير مسلم، نعم قيل: إذا أريد بالمتمنى ما يصح تمنيه لا ما يتمنى بالفعل فذاك.

Arzu ettiğiniz şeylerdir. Bu [kelime], talep manasındaki duadan 'iftiâl' babındadır; yani kendiniz için talep ettiğiniz şeylerdir. Bazılarına göre bu, birincisinden daha geneldir; zira talep bazen manevî meselelerde, aklî ve ruhanî faziletlerde de gerçekleşebilir. İkisi arasında bir yönden umum-husus ilişkisi olduğu da söylenmiştir; zira insan bazen talep etmediği şeyi canı çekebilir; nitekim hasta kendisine zarar verecek şeyi canı çeker ama onu [aklen] istemez. Temenninin iradeden daha genel olduğu ise kabul görmüş bir husus değildir. Evet, eğer temenni edilen şeyle bilfiil temenni edilen değil de temennisi sahih olan şey kastedilirse bu mümkündür denilmiştir.

وقال ابن عيسى: المراد ما تدعون أنه لكم فهو لكم بحكم ربكم وَلَكُمْ

İbn Îsâ şöyle demiştir: Kasıt, kendinizin olduğunu iddia ettiğiniz şeydir ki o, Rabbinizin hükmüyle sizindir. { وَلَكُمْ }

في الموضعين خبر وما

ifadesi her iki yerde haberdir; { ما }

مبتدأ وفِيها

ise mübtedadır. { فِيها }

حال من ضميره في الخبر وعدم الاكتفاء بعطف ما تَدَّعُونَ

ifadesi haberdeki zamirden hâldir. { ما تَدَّعُونَ } ifadesinin

على ما تَشْتَهِي

{ ما تَشْتَهِي } ifadesine atfıyla yetinilmeyip [cümle yapısının tekrarlanması],

للإيذان باستقلال كل منهما نُزُلًا قال الحسن: منّا وقال بعضهم: ثوابا، وتنوينه للتعظيم وكذا وصفه بقوله تعالى: مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ والمشهور أن النزل ما يهيأ للنزيل أي الضيف ليأكله حين نزوله وتحسن إرادته هنا على التشبيه لما في ذلك من الإشارة إلى عظم ما بعد من الكرامة، وانتصابه على الحال من الضمير في الظرف الراجع إلى ما تَدَّعُونَ

her ikisinin bağımsızlığını bildirmek içindir. { نُزُلًا } Hasan [el-Basrî]: 'Bir ikram ve lütuf olarak' demiş, bazıları da: 'Mükâfat olarak' demiştir. Kelimenin tenvini tazim içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } “Çok bağışlayıcı ve çok merhametli [olan Allah]'tan” sözüyle nitelenmesi de böyledir. Meşhur olan [anlama göre] Nüzul (نُزُل), konağa inen kimseye yani misafire konakladığı anda yemesi için hazırlanan ikramdır. Burada teşbih yoluyla bu mananın kastedilmesi güzeldir; zira bunda bundan sonra gelecek olan ikramın büyüklüğüne bir işaret vardır. Nasb hali ise { ما تَدَّعُونَ } ifadesine dönen zarftaki zamirden hâl olması sebebiyledir;

لا من الضمير المحذوف الراجع إلى ما

{ ما } lafzına dönen mahzuf zamirden [hâl] değildir;

لفساد المعنى لأن التمني والادعاء ليس في حال كونه نزلا بل ثبت لهم ذلك المدعي واستقر حال كونه نزلا، وجعله حالا من المبدأ نفسه لا يخفى حاله على ذي تمييز.

zira [böyle olsaydı] mana bozulurdu; çünkü temenni ve talep etme fiili onun bir ikram olduğu sırada gerçekleşmemektedir, bilakis o talep edilen şey kendilerine bir ikram olarak sübut bulup yerleşmiştir. Onu mübtedanın kendisinden hâl kılmanın durumu ise temyiz sahibi kimseye gizli değildir.

وقال ابن عطية: نُزُلًا نصب على المصدر، والمحفوظ أن مصدر نزل نزول لا نزل، وجعله بعضهم مصدرا لأنزل، وقيل: هو جمع نازل كشارف وشرف فينتصب على الحال أيضا أي نازلين، وذو الحال على ما قال أبو حيان:

İbn Atıyye şöyle demiştir: { نُزُلًا } lafzı masdar olarak nasb edilmiştir; fakat nakledilip korunan bilgiye göre 'nezele' fiilinin masdarı 'nüzûl'dür, 'nüzul' değildir. Bazıları onu 'enzele' fiilinin masdarı kılmıştır. Bir görüşe göre de 'şârif'in çoğulunun 'şeref' gelmesi gibi 'nâzil' (inip konaklayan) kelimesinin çoğuludur; böylece 'konaklayanlar olarak' anlamında yine hâl olarak mansub olur. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre hâl sahibi ise:

الضمير المرفوع في تَدَّعُونَ

{ تَدَّعُونَ } fiilindeki merfû zamirdir.

ولا يحسن تعلق مِنْ غَفُورٍ به على هذا القول فقيل: هو في موضع الحال من الضمير في الظرف فلا تغفل.

Bu görüşe göre { مِنْ غَفُورٍ } ifadesinin ona taalluk etmesi uygun olmaz; bu sebeple onun, zarftaki zamirden hâl konumunda olduğu söylenmiştir, gafil olma.

وقرأ أبو حيوة «نزلا» بإسكان الزاي وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ أي إلى توحيده تعالى وطاعته والظاهر العموم في كل داع إليه تعالى، وإلى ذلك ذهب الحسن ومقاتل وجماعة، وقيل: بالخصوص فقال ابن عباس:

Ebû Hayve zâ harfinin sükûnu ile «نُزْلًا» şeklinde okumuştur. { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim olabilir?” yani O Teâlâ'nın tevhidinde ve itaatinde [bulunmaya çağıran kimseden]. Zahir olan, O Teâlâ'ya çağıran herkesi kapsamasıdır; Hasan, Mukâtil ve bir topluluk bu görüşe varmıştır. Özel olduğu da söylenmiştir; nitekim İbn Abbas şöyle demiştir:

هو رسول الله ﷺ، وعنه أيضا هم أصحاب محمد ﷺ وقالت عائشة وقيس بن أبي حازم وعكرمة ومجاهد: نزلت

O, Resûlullah'tır (sallallâhu aleyhi ve sellem). Yine ondan gelen bir rivayette: 'Onlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıdır' denilmiştir. Âişe, Kays b. Ebî Hâzim, İkrime ve Mücâhid ise şöyle demişlerdir: Bu ayet

في المؤذنين، وينبغي أن يتأول قولهم على أنهم داخلون في الآية وإلا فالسورة بكمالها مكية بلا خلاف ولم يكن الأذان بمكة إنما شرع بالمدينة، والتزام القول بتأخر حكمها عن نزولها كما ترى، والظاهر أن المراد الدعاء باللسان، وقيل: به وباليد كأن يدعو إلى الإسلام ويجاهد، وقال زيد بن علي: دعا إلى الله بالسيف، ولعل هذا والله تعالى أعلم هو الذي حمله على الخروج بالسيف على بعض الظلمة من ملوك بني أمية، وكان زيد هذا رضي الله تعالى عنه عالما بكتاب الله تعالى وله تفسير ألقاه على بعض النقلة عنه وهو في حبس هشام بن عبد الملك وفيه من العلم والاستشهاد بكلام العرب حظ وافر.

müezzinler hakkında inmiştir. Onların bu sözünü, müezzinlerin de ayetin kapsamına dâhil olduğu şeklinde yorumlamak gerekir; aksi takdirde surenin tamamı ihtilafsız Mekkîdir ve ezan Mekke'de yoktu, ancak Medine'de meşru kılınmıştır. Hükmünün nüzulünden sonraya kaldığını kabul etmek ise gördüğün gibi [zayıf]tır. Zahir olan, dille yapılan davetin kastedilmesidir. Dille ve elle birlikte olduğu da söylenmiştir; kişinin İslâm'a davet edip cihad etmesi gibi. Zeyd b. Ali: 'Kılıçla Allah'a davet etti' demiştir. —Doğrusunu Allah Teâlâ bilir ya— Emevî meliklerinden bazı zalimlere karşı kılıçla hurûç etmesine sebep olan da herhalde budur. Bu Zeyd (radıyallâhu teâlâ anh) Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı çok iyi bilen bir âlimdi; Hişâm b. Abdilmelik'in zindanındayken kendisinden rivayet eden bazı kimselere yazdırdığı bir tefsiri vardır ki onda ilimden ve Arap kelâmıyla istişhaddan bolca nasip bulunmaktadır.

ويقال: إنه كان إذا تناظر هو وأخوه محمد الباقر اجتمع الناس بالمحابر يكتبون ما يصدر عنهما من العلم رحمهما الله تعالى ورضي عنهما، والاستفهام في معنى النفي أي لا أحد أحسن قولا ممن دعا إلى الله وَعَمِلَ صالِحاً أي عملا صالحا أي عمل صالح كان.

Anlatıldığına göre o ve kardeşi Muhammed el-Bâkır münazara ettiklerinde, insanlar hokkalarıyla toplanıp onlardan sadır olan ilmi yazarlardı; Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin ve onlardan razı olsun. İstifham nefy anlamındadır; yani Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kimse yoktur. { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyen” yani hangi salih amel olursa olsun salih bir amel işleyen.

وقال أبو أمامة: صلى بين الأذان والإقامة، ولا يخفى ما فيه، وقال عكرمة: صلى وصام، وقال الكلبي: أدى العرائض والحق العموم وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ أي تلفظ بذلك ابتهاجا بأنه منهم وتفاخرا به مع قصد الثواب إذ هو لا ينافيه أو جعل واتخذ الإسلام دينا له من قولهم: هذا قول فلان أي مذهبه ومعتقده، وبعضهم يرجع الوجهين إلى وجه واحد، والمعنى على القول بكون الآية خاصة بالنبي ﷺ اختار النسبة إلى الإسلام دون عز الدنيا وشرفها وهو قولهم رد لا تسمعوا لهذا القرآن وتعجب منه، وقرأ ابن أبي عبلة وإبراهيم بن نوح عن قتيبة الميال «وقال إنّي» بنون مشددة دون نون الوقاية.

Ebû Ümâme: 'Ezan ile kamet arasında namaz kıldı' demiştir ki bundaki [zayıflık] gizli değildir. İkrime: 'Namaz kıldı ve oruç tuttu' demiş; Kelbî: 'Farzları eda etti' demiştir; doğru olan ise umumi olmasıdır. { وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “ve 'Şüphesiz ben Müslümanlardanım' diyen” yani onlardan biri olmanın sevinciyle ve sevap arzulamakla birlikte bununla iftihar ederek bunu telaffuz etti —zira bu, ona aykırı değildir— yahut [Arapların] 'Bu filanın kavlidir' yani mezhebi ve itikadıdır sözünden hareketle, İslâm'ı kendisine din edindi ve benimsedi. Bazıları bu iki vechi tek bir veche irca etmektedir. Ayetin Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has olduğu görüşüne göre mana; dünyanın izzet ve şerefine değil, İslâm'a nispet edilmeyi tercih etti [demektir]; bu da kâfirlerin 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin' sözünü reddetmek ve buna hayret bildirmektir. İbn Ebî Able ve Katâde el-Meyyâl'den rivayetle İbrâhim b. Nûh, vikaye nûnu olmaksızın şeddeli nûn ile «وَقَالَ إِنِّي» şeklinde okumuşlardır.

واستدل أبو بكر بن العربي بالآية على عدم اشتراط الاستثناء في قول القائل: أنا مسلم أو أنا مؤمن. وفي الآية إشارة إلى أنه ينبغي للداعي إلى الله تعالى أن يكون عاملا عملا صالحا ليكون الناس إلى قبول دعائه أقرب وإليه أسكن.

Ebû Bekir b. el-Arabî, bir kimsenin 'Ben Müslümanım' veya 'Ben müminim' derken istisna [inşallah deme] şartının bulunmadığına bu ayeti delil getirmiştir. Ayette, Allah Teâlâ'ya davet eden kimsenin, insanların onun davetini kabul etmeye daha yakın ve ona karşı daha mutmain olmaları için bizzat salih amel işleyen biri olması gerektiğine bir işaret vardır.

وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ جملة مستأنفة سيقت لبيان محاسن الأعمال الجارية بين العباد إثر بيان محاسن الأعمال الجارية بين العبد والرب ﷿ ترغيبا لرسول الله ﷺ في الصبر على أذية المشركين ومقابلة إساءتهم بالإحسان، والحكم عام أي لا تستوي الخصلة الحسنة والسيئة في الآثار والأحكام، ولا الثانية مزيدة لتأكيد النفي مثلها في قوله تعالى: وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ [فاطر: ٢١] لأن استوى لا يكتفي بمفرد وقوله تعالى:

{ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz.” [Bu], kul ile Rab (azze ve celle) arasında cereyan eden güzel amellerin beyanının ardından, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklerin eziyetine sabretmeye ve onların kötülüğüne iyilikle karşılık vermeye teşvik etmek gayesiyle kullar arasında cereyan eden güzel amelleri açıklamak üzere getirilmiş yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Hüküm umumidir; yani güzel haslet ile kötü haslet eserleri ve hükümleri bakımından bir olmaz. İkinci { لَا } edatı, nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek için ziyade kılınmıştır; nitekim: { وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ } [Fâtır: 21] ayetindeki gibidir, çünkü 'istevâ' fiili tek bir kelime ile yetinmez. Allah Teâlâ'nın:

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ استئناف مبين لحسن عاقبة الحسنة أي ادفع السيئة حيث اعترضتك من بعض أعاديك بالتي هي أحسن منها وهي الحسنة على أن المراد بالأحسن الزائد مطلقا أو بأحسن ما يمكن دفعها به من الحسنات كالإحسان إلى من أساء فإنه أحسن من مجرد العفو فأحسن على ظاهره والمفضل عليه عام ولذا حذف كما في الله تعالى أكبر، وإخراجه مخرج الجواب عن سؤال من قال: كيف أصنع؟ للمبالغة والإشارة إلى أنه مهم ينبغي الاعتناء به والسؤال عنه، وللمبالغة أيضا وضع أَحْسَنُ موضع الحسنة لأن من دفع بالأحسن هان عليه الدفع بما دونه، ومما ذكرنا يعلم أن ليس المراد بالحسنة والسيئة أمرين معينين.

{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav” sözü ise, iyiliğin akıbetinin güzelliğini açıklayan yeni bir başlangıç cümlesidir; yani düşmanlarından bazısı sana kötülükle yöneldiğinde, o kötülüğü ondan daha güzel olanla sav ki o da iyiliktir. [Bu], 'daha güzel' (ahsen) ile mutlak olarak fazlalığın kastedilmesi yahut kötülük edene ihsanda bulunmak gibi o kötülüğün savulabileceği en güzel iyiliklerin kastedilmesi esasına göredir; zira bu, sadece affetmekten daha güzeldir. Dolayısıyla 'ahsen' zahiri üzeredir, kendisinden üstün kılınan (mufaddalun aleyh) ise umumidir ve 'Allahu ekber'de olduğu gibi bu yüzden hazfedilmiştir. Bunun 'Nasıl yapayım?' diyen kimsenin sorusuna bir cevap üslubunda getirilmesi, mübalağa ve bu konunun özen gösterilmesi ve sorulması gereken mühim bir mesele olduğuna işaret içindir. Yine mübalağa için 'hasene' (iyilik) yerine 'ahsen' (en güzel) konulmuştur; zira en güzeliyle savan kimseye, ondan daha aşağısıyla savmak pek kolay gelir. Zikrettiklerimizden anlaşılmaktadır ki, hasene ve seyyie ile belirli iki şey kastedilmiş değildir.

وعن علي كرم الله تعالى وجهه الحسنة حب الرسول وآله عليهم الصلاة والسلام والسيئة بغضهم

Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh): 'Hasene Resûl'ü ve Ehl-i Beyt'ini (aleyhimüsselâm) sevmek, seyyie ise onlara buğzetmektir' rivayeti gelmiştir.

، وعن ابن عباس الحسنة لا إله إلا الله والسيئة الشرك، وقال الكلبي: الدعوتان إليهما، وقال الضحاك: الحلم والفحش، وقيل: الصبر، وقيل: المدارة والغلظة، وقيل غير ذلك، ولا يخفى أن بعض المروي يكاد لا تصح إرادته هنا فلعله لم يثبت عمن روي عنه، وجوز أن يكون المراد بيان تفاوت الحسنات والسيئات في أنفسهما بمعنى أن الحسنات تتفاوت إلى حسن وأحسن والسيئات كذلك فتعريف الحسنة والسيئة للجنس ولا الثانية ليست مزيدة وأفعل على ظاهره، والكلام في ادْفَعْ إلخ على معنى الفاء أي إذا كان كل من الجنسين

İbn Abbas'tan ise: 'Hasene lâ ilâhe illallâh, seyyie ise şirktir' rivayeti nakledilmiştir. Kelbî: 'İkisine yapılan davettir' demiştir. Dahhâk: 'Hilm (yumuşak huyluluk) ile fuhuş (çirkin söz ve davranış)tır' demiştir. Sabır olduğu, idare etmek (müdârâ) ile kabalık olduğu ve başka açıklamalar da söylenmiştir. Rivayet edilenlerin bazısının burada kastedilmesinin neredeyse sahih olamayacağı gizli değildir; binaenaleyh kendisinden rivayet edilen kimseden sabit olmamış olabilir. Bununla hasenat ve seyyiâtın bizzat kendi aralarındaki derecelenmesinin beyan edilmesinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani hasenat kendi içinde güzel ve daha güzel olarak derecelenir, seyyiât da böyledir. Buna göre 'hasene' ve 'seyyie'nin başındaki belirteç cins içindir, ikinci 'lâ' ise ziyade değildir ve 'ef'alü' tafdil kalıbı zahiri üzeredir. { ادْفَعْ } vb. ifadesindeki söz ise fâ takdirindedir; yani bu iki cinsin her biri

متفاوت الإفراد في نفسه فادفع بأحسن الحسنتين السيء والأسوأ، وترك الفاء للاستئناف الذي ذكرنا وهو أقوى الوصلين ولعل الأول أقرب فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ بيان لنتيجة الدفع المأمور به أي فإذا فعلت ذلك صار عدوك المشاق مثل الولي الشفيق. قال ابن عطية: دخلت (كأن) المفيدة للتشبيه لأن العدو لا يعود وليا حميما بالدفع بالتي هي أحسن وإنما يحسن ظاهره فيشبه بذلك الولي الحميم ولعل ذلك من باب الاكتفاء بأقل اللازم وهذا بالنظر إلى الغالب وإلا فقد تزول العداوة بالكلية بذلك كما قيل:

kendi içinde fertleri bakımından farklılık arz ettiğinde, iki iyiden en güzeli ile kötü ve daha kötü olanı sav demektir. Fâ harfinin terk edilmesi zikrettiğimiz istînâf (yeni başlangıç) içindir ki bu, iki bağlama şeklinden daha kuvvetlisidir; birincisi ise belki de daha yakındır. { فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Bir de bakarsın ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki candan bir dost oluvermiştir.” [Bu], emredilen savma fiilinin neticesinin beyanıdır; yani bunu yaptığın takdirde, sana muhalefet eden düşmanın şefkatli bir dost gibi olur. İbn Atıyye şöyle demiştir: Teşbih bildiren 'keenne' (sanki) edatı girmiştir; çünkü düşman, kötülüğün en güzeliyle savulması neticesinde [hakikatte hemen] sımsıcak bir dosta dönüşmez, ancak zahiri güzelleşir ve böylece sımsıcak dosta benzer. Bu belki de en az gerekenle yetinme kabîlindendir ve çoğunluk nazara alınarak söylenmiştir; aksi takdirde şu beyitte söylendiği gibi, bununla düşmanlık tamamen de ortadan kalkabilir:

إن العداوة تستحيل مودة ... بتدارك الهفوات بالحسنات

Kusurları iyiliklerle telafi etmekle... Düşmanlık muhabbete dönüşür.

والَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ أبلغ من عدوك ولذا اختير عليه مع اختصاره، والآية قيل: نزلت في أبي سفيان ابن حرب كان عدوا مبينا لرسول الله ﷺ فصار عند أهل السنة وليا مصافيا وكأن ما عنده انتقل إلى ولد ولده يزيد عليه من الله ﷿ ما يستحق وَما يُلَقَّاها أي ما يلقى ويؤتى هذه الفعلة والخصلة الشريفة التي هي الدفع بالتي هي أحسن فالضمير راجع لما يفهم من السياق، وجوز رجوعه للتي هي أحسن، وحكى مكي أن الضمير لشهادة أن لا إله إلا الله فكأنه أرجع للتي هي أحسن وفسرت بالشهادة المذكورة ومع هذا هو كما ترى، وقيل: الضمير للجنة وليس بشيء.

{ الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ } “seninle arasında düşmanlık bulunan kimse” ifadesi, 'düşmanın' ifadesinden daha beliğdir; bu sebeple onun daha kısa olmasına rağmen bu tercih edilmiştir. Ayetin, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) apaçık bir düşmanı iken Ehl-i Sünnet nezdinde samimi bir dosta dönüşen Ebû Süfyân b. Harb hakkında indiği söylenmiştir. Sanki onda bulunan [o eski hal], Allah'tan (azze ve celle) hak ettiğini bulasıca torununun oğlu Yezîd'e intikal etmiştir. { وَما يُلَقَّاها } “Buna kavuşturulmaz” yani kötülüğü en güzeliyle savmaktan ibaret olan bu asil ve şerefli haslete ve davranışa kimse eriştirilip kavuşturulmaz. Zamir bağlamdan anlaşılan manaya dönmektedir; 'en güzel' (elletî hiye ahsen) ifadesine dönmesi de caiz görülmüştür. Mekkî, zamirin 'lâ ilâhe illallâh' şehadetine ait olduğunu nakletmiştir; sanki o, bunu 'en güzel'e döndürmüş ve onu da mezkûr şehadetle tefsir etmiştir; bununla beraber bu durum gördüğün gibi [zayıf]tır. Zamirin cennete ait olduğu da söylenmiştir ki bu bir hiçtir.

وقرأ طلحة وابن كثير في رواية «وما يلاقاها» من الملاقاة إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا أي الذين فيهم طبيعة الصبر وشأنهم ذلك وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ ذو نصيب عظيم من خصال الخير وكمال النفس كما روي عن ابن عباس، وقال قتادة: ذو حظ عظيم من الثواب، وقيل: الحظ العظيم الجنة، وعليهما فهو وعد وعلى الأول هو مدح، وكرر وَما يُلَقَّاها تأكيدا لمدح تلك الفعلة الجميلة الجليلة ولأوحد أهل عصره الذي بخل الزمان أن يأتي بمثله صالح أفندي كاتب ديوان الإنشاء في الحدباء في هذه الآية عبارة مختصرة التزم الدقة فيها رحمة الله تعالى عليه وهي قوله تعالى: وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا الآية يمكن أن يؤخذ من الأول ما هو من أول الأول لا الثاني للاتفاق فيتحقق الأشرف بعد إعطاء المقام حقه فيتحقق الحابس أنه مجدود فيقف عند الحد المحدود انتهت.

Talha ve bir rivayette İbn Kesîr, 'mülâkât' kökünden «وَمَا يُلَاقَاهَا» şeklinde okumuşlardır. { إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } “sabredenlerden başkası” yani fıtratında sabır bulunan ve şiarı bu olan kimseler. { وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “ve buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur.” İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere hayır hasletlerinden ve nefis kemalinden büyük bir paya sahip olan kimsedir. Katâde: 'Sevaptan büyük bir pay sahibidir' demiştir. Büyük payın cennet olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşe göre ayet bir vaaddir; birinciye göre ise bir övgüdür. { وَما يُلَقَّاها } ifadesi, bu güzel ve yüce hasleti övmeyi tekit etmek için tekrarlanmıştır. Zamanın bir benzerini getirmekte cimrilik ettiği, asrının biriciği, Hadbâ Divan-ı İnşâ Kâtibi Salih Efendi'nin —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— bu ayet hakkında son derece dakik davrandığı muhtasar bir ifadesi vardır; o da şudur: 'Allah Teâlâ'nın: { وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } ayeti; birincisinden, [mantıktaki] ikinci şekil değil birinci şeklin birinci darbı olan şey çıkarılabilir; zira nitelikçe uyuşma (ittifak) vardır. Makamın hakkı verildikten sonra en şerefli olan gerçekleşir, böylece nefsine hâkim olan sabırlı kimse (el-hâbis) kendisinin talihli (mecdûd) olduğunu anlar da belirlenen sınırda durur.' [Salih Efendi'nin sözü] bitti.

وأراد والله تعالى أعلم أنه يمكن أن يؤخذ من الأول أي قوله تعالى: وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا ومن الثاني وهو قوله سبحانه: وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ ما أي شكل هو من أول ضروب الشكل الأول الأربعة وهو قياس منه مركب من موجبتين كليتين ينتج موجبة كلية بأن يقال: كل صابر هو الذي يلقاها وكل من يلقاها فهو ذو حظ عظيم ينتج كل صابر هو ذو حظ عظيم، ولا يمكن أن يؤخذ قياس من الشكل الثاني للاتفاق في الكيف وشرط الشكل الثاني اختلاف المقدمتين فيه كما هو مقرر في محله فيتحقق بعد الأخذ وتركيب المقدمتين الأمر الأشرف أي النتيجة التي هي موجبة كلية وهي أشرف المحصورات الأربع لاشتمالها على الإيجاب الأشرف من السلب والكلية الأشرف من الجزئية بعد إعطاء المقام حقه من جعل الموصول للاستغراق كما أشير إليه ليفيد الكلية فعند ذلك يتحقق ويعلم الحابس أي الصابر أنه مجدود أي ذو جد وحظ فيقف عند الحد المحدود ولا يتجاوز من الصبر إلى غيره فافهم.

Bununla —Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya— şunu kastetmiştir: Birinciden yani Allah Teâlâ'nın: { وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا } sözünden ve ikinci olan: { وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } sözünden bir kıyas şekli çıkarılabilir ki bu, [mantıkta] birinci şeklin dört darbından ilki olan, iki tümel olumlu önermeden mürekkep olup tümel olumlu bir netice veren kıyastır. Şöyle ki: 'Her sabreden kimse ona eriştirilendir; ona eriştirilen her kimse de büyük bir pay sahibidir; öyleyse her sabreden kimse büyük bir pay sahibidir.' İkinci şekilden bir kıyas çıkarılması ise mümkün değildir; zira keyfiyette (olumlulukta) ittifak vardır, oysa ikinci şeklin şartı yerinde açıklandığı üzere iki önermenin keyfiyette farklı olmasıdır. Önermelerin alınıp birleştirilmesinden sonra en şerefli olan husus yani tümel olumlu olan netice gerçekleşir ki bu, olumsuzluktan daha şerefli olan olumluluğu ve tikelden daha şerefli olan tümelliği içermesi sebebiyle dört mahsûranın (yargı kalıbının) en şereflisidir; bu da işaret edildiği üzere tümellik ifade etmesi için ism-i mevsûlün istiğrak (bütün fertleri kapsama) için kılınmasıyla makamın hakkının verilmesinden sonradır. İşte o vakit nefsini tutan yani sabreden kimse, kendisinin 'mecdûd' yani büyük bir talih ve pay sahibi olduğunu tahkik edip bilir; böylece belirlenen sınırda durur ve sabırdan başkasına geçmez. İyi anla!

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ النزع النخس وهو المس بطرف قضيب أو أصبع بعنف مؤلم استعير هنا للوسوسة الباعثة على الشر وجعل نازغا للمبالغة على طريقة جد جده- فمن- على هذا ابتدائية، ويجوز أن يراد به نازغ على أن المصدر بمعنى اسم الفاعل وصفا للشيطان- فمن- بيانية والجار والمجرور في موضع الحال أو هي ابتدائية أيضا لكن على سبيل التجريد، وجوز أن يكون المراد بالنازغ وسوسة الشيطان و «إن» شرطية و «ما» مزيدة أي وإن ينزغنك ويصرفنك الشيطان عما وصيت به من الدفع بالتي هي أحسن فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ من شره ولا تطعه إِنَّهُ ﷿ هُوَ السَّمِيعُ فيسمع سبحانه استعاذتك الْعَلِيمُ فيعلم جل شأنه نيتك وصلاحك، وقيل: السميع لقول من أذاك العليم بفعله فينتقم منه مغنيا عن انتقامك، وقيل: العليم بنزغ الشيطان، وفي جعل ترك الدفع من آثار نزغات الشيطان مزيد تحذير وتنفير عنه، ولعل الخطاب من باب إياك أعني واسمعي يا جارة.

{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ } “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse” Nezg (نَزْغ), dürtmek demektir ki o da bir değneğin veya parmağın ucuyla acıtacak şekilde sertçe dokunmaktır; burada şerre sevk eden vesvese için istiare edilmiştir. Cedd-i ceddihi (çabası pek gayretli) kabilinden mübalağa için nazîğ kılındı; buna göre 'min' harf-i cerri ibtidâiyyedir. Masdarın ism-i fâil anlamında şeytanın bir sıfatı olması üzere ondan 'nâziğ'in kastedilmiş olması da caizdir; buna göre 'min' beyâniyyedir ve câr-mecrûr hâl konumundadır; yahut tecrid yoluyla yine ibtidâiyyedir. 'Nâziğ' ile şeytanın vesvesesinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. 'İn' şart, 'mâ' ise zâidedir; yani eğer şeytan seni kötülüğü en güzeliyle savmaya dair tavsiye olunduğun şeyden çevirip kışkırtırsa { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “hemen Allah'a sığın” onun şerrinden ve ona itaat etme. { إِنَّهُ } “Şüphesiz O” (azze ve celle) { هُوَ السَّمِيعُ } “hakkıyla işitendir” O Teâlâ senin sığınmanı işitir; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir.” Şânı yüce olan Allah niyetini ve salahını bilir. Sana eziyet edenin sözünü işiten, fiilini bilen ve senin intikam almana hacet bırakmaksızın ondan intikam alacak olandır da denilmiştir. Şeytanın kışkırtmasını hakkıyla bilendir de denilmiştir. Kötülüğü [iyilikle] savmayı terk etmenin şeytanın kışkırtmalarının bir eseri kılınmasında, bundan sakındırma ve nefret ettirme hususunda ziyade bir uyarı vardır. Hitap ise belki de 'Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla' kabîlindendir.

وجوز أن يراد بالشيطان ما يعم شيطان الإنس فإن منهم من يصرف عن الدفع بالتي هي أحسن ويقول: إنه عدوك الذي فعل بك كيت وكيت فانتهز الفرصة فيه وخذ ثأرك منه لتعظم في عينه وأعين الناس ولا يظن فيك العجز وقلة الهمة وعدم المبالاة إلى غير ذلك من الكلمات التي ربما لا تخطر أبدا ببال شيطان الجن نعوذ بالله تعالى السميع العليم من كل شيطان، وفسر عبد الرحمن بن زيد النزغ بالغضب واستدل بالآية على استحباب الاستعاذة عنده.

Şeytandan kastın insan şeytanlarını da kapsayacak şekilde umumi olması caiz görülmüştür; zira onlardan öyleleri vardır ki insanı [kötülüğü] en güzeliyle savmaktan alıkoyar ve şöyle der: 'O sana şöyle şöyle yapan düşmanındır; onun karşısında fırsatı ganimet bil ve ondan intikamını al ki onun gözünde ve insanların gözünde büyüyeyesin; senin hakkında acizlik, himmet azlığı ve umursamazlık zannedilmesin' ve cin şeytanının aklına bile asla gelmeyecek buna benzer başka sözler söyler. Her türlü şeytandan Semî' ve Alîm olan Allah Teâlâ'ya sığınırız. Abdurrahman b. Zeyd nezg kelimesini öfke ile tefsir etmiş ve öfke anında istiâze yapmanın (Allah'a sığınmanın) müstehap olduğuna bu ayeti delil getirmiştir.

وقد روى الحاكم عن سليمان بن صرد قال: استبّ رجلان عند النبي ﷺ فاشتد غضب أحدهما فقال النبي ﵊: «إني لأعلم كلمة لو قالها لذهب عنه الغضب. أعوذ بالله من الشيطان الرجيم فقال الرجل:

Hâkim, Süleyman b. Surad'dan rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda iki adam birbirine sövdü, onlardan birinin öfkesi şiddetlendi. Bunun üzerine Nebi (aleyhisselâm): «Ben bir kelime biliyorum ki, eğer onu söyleseydi kendisinden bu öfke giderdi: Eûzü billâhi mineşşeytânirracîm» buyurdu. O adam ise:

أمجنونا تراني؟ فتلا رسول الله ﷺ وإما ينزغنك من الشيطان نزغ فاستعذ بالله» .

'Beni deli mi sanıyorsun?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } ayetini okudu.»

ولعل الغضب من آثار الوسوسة وَمِنْ آياتِهِ الدالة على شؤونه الجليلة جل شأنه: اللَّيْلُ وَالنَّهارُ في حدوثهما وتعاقبهما وإيلاج كل منهما في الآخر وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ في استنارتهما واختلافهما في قوة النور والعظم والآثار والحركات مثلا، وقدم ذكر الليل قيل: تنبيها على تقدمه مع كون الظلمة عدما، وناسب ذكر الشمس بعد النهار لأنها آيته وسبب تنويره ولأنها أصل لنور القمر بناء على ما قالوا من أنه مستفاد من ضياء الشمس، وأما ضياؤها فالمشهور أنه غير طارئ عليها من جرم آخر، وقيل: هو من العرش، والفلاسفة اليوم يظنون أنه من جرم آخر وادعوا أنهم يرون في طرف من جرم الشمس ظلمة قليلة لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ لأنها من جملة مخلوقاته سبحانه

Öfke de belki vesvesenin eserlerindendir. O'nun yüce şânına delalet eden ayetlerindendir: { اللَّيْلُ وَالنَّهارُ } “Gece ve gündüz” [bunların] sonradan yaratılmasında, peş peşe gelmesinde ve birinin diğerine girdirilmesinde; { وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “Güneş ve ay” ışık saçmalarında, ışığın kuvveti, büyüklük, tesirler ve hareketler bakımından birbirinden farklı olmalarında [O'nun ayetlerindendir]. Karanlık ademî (yokluk kabilinden) bir durum olmakla birlikte gecenin öne alınması, onun önceliğine dikkat çekmek içindir denilmiştir. Gündüzden sonra güneşin zikredilmesi uygun düşmüştür; zira o gündüzün alameti ve aydınlanmasının sebebidir, ayrıca ayın nurunun güneşin ışığından istifade edildiğine dair söyledikleri görüşe binaen ayın ışığının da aslıdır. Güneşin ışığına gelince meşhur olan, onun başka bir cisimden ona sonradan arız olmuş bir şey olmadığıdır; Arş'tan olduğu da söylenmiştir. Günümüz filozofları ise onun başka bir cisimden olduğunu sanmakta ve güneş cisminin bir kenarında az bir karanlık gördüklerini iddia etmektedirler. { لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ } “Güneşe de aya da secde etmeyin” çünkü onlar O Sübhânehu ve Teâlâ'nın

وتعالى المسخّرة على وفق إرادته تعالى مثلكم وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ الضمير قيل للأربعة المذكورة والمقصود تعليق الفعل بالشمس والقمر لكن نظم معهما الليل والنهار إشعارا بأنهما من عداد ما لا يعلم ولا يختار ضرورة أن الليل والنهار كذلك ولو ثني الضمير لم يكن فيه إشعار بذلك.

tıpkı sizin gibi O Teâlâ'nın iradesine boyun eğdirilmiş yaratıkları cümlesindendir. { وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ } “Onları yaratan Allah'a secde edin” Zamirin zikredilen bu dört varlığa ait olduğu söylenmiştir; maksat ise fiili güneşe ve aya taalluk ettirmektir, ancak gece ve gündüzün de bilmeyen ve iradesi bulunmayan şeyler zümresinden olduğunu hissettirmek için onlar da bunlarla birlikte zikredilmiştir; zira gece ve gündüzün böyle olduğu zorunlu olarak açıktır. Eğer zamir tesniye yapılsaydı bunda bu hissettirme olmazdı.

وحكم جماعة ما لا يعقل- على ما قال الزمخشري- حكم الأنثى فيقال: الأقلام بريتها وبريتهن فلا يتوهم أن الضمير لما كان لليل والنهار والشمس والقمر كان المناسب تغليب الذكور، والجواب بأنه لما كن من الآيات عدت كالإناث تكلف عنه غنى بالقاعدة المذكورة. نعم قال أبو حيان: ينبغي أن يفرق بين جمع القلة من ذلك وجمع الكثرة فإن الأفصح والأفصح في الأول أن يكون بضمير الواحد تقول الأجذاع انكسرت على الأفصح في الثاني أن يكون بضمير الإناث تقول الجذوع انكسرن وما في الآية ليس بجمع قلة بلفظ واحد لكنه منزل منزلة المعبر عنه به، وقيل:

Zemahşerî'nin belirttiğine göre gayr-ı âkıl (akılsız) varlıkların çoğulunun hükmü müennes hükmündedir; nitekim 'el-aklâmu beraytuhâ ve beraytuhünne' (Kalemleri yonttum) denir. Dolayısıyla zamir gece, gündüz, güneş ve aya ait olduğunda müzekkerin galip kılınmasının uygun düşeceği zannedilmesin. 'Onlar ayetlerden olduğu için müennesler gibi sayılmıştır' şeklindeki cevap ise mezkûr kural sebebiyle ihtiyaç duyulmayan bir külfettir. Evet, Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bunların kıllet (azlık) çoğulu ile kesret (çokluk) çoğulu arasını ayırmak gerekir; zira birincisinde en fasih olanı tekil [müennes] zamiri iledir; en fasih olanına göre 'el-eczâu inkaserat' (Kütükler kırıldı) dersin; ikincisinde ise en fasih olanı müennes çoğul zamiri iledir, 'el-cüzûu inkaserne' dersin. Ayetteki ise tek lafızla kıllet çoğulu değildir, bilakis kendisiyle ifade edilen şeyin yerine konulmuştur. Şöyle de denilmiştir:

الضمير للشمس والقمر والاثنان جمع وجمع ما لا يعقل يؤنث، ومن حيث يقال شموس وأقمار لاختلافهما بالأيام والليالي ساغ أن يعود الضمير إليهما جمعا، وقيل: الضمير للآيات المتقدم ذكرها في قوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ فإن السجود أقصى مراتب العبادة فلا بد من تخصيصه به ﷿، وكان علي كرم الله تعالى وجهه. وابن مسعود يسجدان عند تَعْبُدُونَ ونسب القول بأنه موضع السجدة للشافعي، وسجد عند لا يَسْأَمُونَ ابن عباس وابن عمر وأبو وائل وبكر بن عبد الله، وكذلك روي عن ابن وهب ومسروق والسلمي والنخعي وأبي صالح وابن وثاب والحسن وابن سيرين وأبي حنيفة رضي الله تعالى عنهم، ونقله في التحرير عن الشافعي رضي الله تعالى عنه وفي الكشف أصح الوجهين عند أصحابنا- يعني الشافعية- أن موضع السجدة لا يَسْأَمُونَ كما هو مذهب الإمام أبي حنيفة، ووجهه أنها تمام المعنى على أسلوب اسجد فإن الاستكبار عند مذموم، وعلله بعضهم بالاحتياط لأنها إن كانت عند تَعْبُدُونَ جاز التأخير لقصر الفصل، وإن كانت عند يَسْأَمُونَ لم يجز تعجيلها فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا تعاظموا عن اجتناب ما نهوا عنه من السجود لتلك المخلوقات وامتثال ما أمروا به من السجود لخالقهن فلا يعبأ بهم أو فلا يخل ذلك بعظمة ربك فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ أي في حضرة قدسه ﷿ من الملائكة ﵈ الذين هم خير منهم يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ أي دائما وإن لم يكن عندهم ليل ونهار وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ لا يملون ذلك، وجواب الشرط في الحقيقة ما أشرنا إليه أو نحوه وما ذكر قائم مقامه، ويجوز أن يكون الكلام على معنى الإخبار كما قيل في نحو إن أكرمتني اليوم فقد أكرمتك أمس أنه على معنى فأخبرك إني قد أكرمتك أمس.

Zamir güneş ve aya aittir; tesniye de bir cemdir ve gayr-ı âkıl çoğulu müennes kılınır. Günlerin ve gecelerin farklılaşması sebebiyle 'güneşler ve aylar' denilebilmesi cihetiyle, zamirin çoğul olarak onlara dönmesi caiz olmuştur. Bir görüşe göre de zamir, Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ } sözünde daha önce zikri geçen ayetlere aittir. { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız.” Çünkü secde ibadetin en son mertebesidir, bu sebeple O'na (azze ve celle) tahsis edilmesi kaçınılmazdır. Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ve İbn Mes'ûd { تَعْبُدُونَ } kelimesinde secde ederlerdi; secde yerinin burası olduğu görüşü Şâfiî'ye de nispet edilmiştir. { لا يَسْأَمُونَ } kelimesinde ise İbn Abbas, İbn Ömer, Ebû Vâil ve Bekir b. Abdillâh secde etmiştir; aynı şekilde İbn Vehb, Mesrûk, es-Sülemî, en-Nehaî, Ebû Sâlih, İbn Vessâb, Hasan, İbn Sîrîn ve Ebû Hanîfe'den (radıyallâhu teâlâ anhüm) de rivayet edilmiştir. et-Tahrîr'de bunu İmam Şâfiî'den (radıyallâhu teâlâ anh) de nakletmiştir. el-Keşşâf'ta: 'Ashabımız —yani Şâfiîler— nezdinde iki vecihten en sahih olanı, İmam Ebû Hanîfe'nin mezhebinde olduğu gibi secde yerinin { لا يَسْأَمُونَ } olduğudur' denilmiştir. Bunun gerekçesi, 'secde et' üslubu üzere mananın burada tamamlanmasıdır; zira [secde etmekten] büyüklenmek kınanmıştır. Bazıları bunu ihtiyat ile gerekçelendirmiştir; çünkü eğer secde { تَعْبُدُونَ } kelimesinde ise aradaki fasılanın kısalığından ötürü geciktirilmesi caizdir; şayet { يَسْأَمُونَ } kelimesinde ise öne alınması caiz olmaz. { فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا } “Eğer büyüklük taslarlarsa” o yaratılmışlara secde etmekten nehyedildikleri şeyden kaçınmaktan ve onları yaratan Allah'a secde etmeye dair emrolundukları şeye uymaktan kibirlenip kaçınırlarsa artık onlara aldırma yahut bu durum Rabbinin azametine hiçbir halel getirmez; { فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “bilsinler ki Rabbinin katında bulunanlar” yani O'nun (azze ve celle) kudsiyet huzurunda bulunan ve kendilerinden daha hayırlı olan melekler (aleyhimüsselâm) { يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “gece gündüz O'nu tesbih ederler” yani katlarında gece ve gündüz olmasa bile daima [tesbih ederler], { وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ } “ve onlar hiç usanmazlar.” bundan hiç bıkıp usanmazlar. Şartın cevabı hakikatte işaret ettiğimiz veya benzeri takdirdir; zikredilen ise onun yerine kaimdir. Sözün haber manasında olması da caizdir; nitekim 'Bugün bana ikram edersen dün sana ikram etmiştim' sözünün 'Sana dün ikram ettiğimi bildiririm' manasında olduğu söylendiği gibi.

وقرئ «لا يسأمون» بكسر الياء، والظاهر أن الآية في أناس من الكفرة كانوا يسجدون للشمس والقمر كالصابئين في عبادتهم الكواكب ويزعمون أنهم يقصدون بالسجود لهما السجود لله تعالى فنهوا عن هذه الواسطة وأمروا أن يقصدوا بسجودهم وجه الله تعالى خالصا. واستدل الشيخ أبو إسحاق في المهذب بالآية على صلاتي الكسوف والخسوف قال: لأنه لا صلاة تتعلق بالشمس والقمر غيرهما وأخذ من ذلك تفضيلهما على صلاة الاستسقاء لكونهما في القرآن بخلافها وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى يا من تصح منه الرؤية: الْأَرْضَ خاشِعَةً يابسة متطامنة مستعار من الخشوع بمعنى التذلل فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ أي المطر اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ أي تحركت بالنبات وانتفخت لأن النبت إذا دنا أن يظهر ارتفعت له الأرض وانتفخت ثم تصدعت عن النبات، ويجوز أن يكون في الكلام استعارة تمثيلية شبه حال جدوبة الأرض وخلوها عن النبات ثم إحياء الله تعالى إياها بالمطر وانقلابها من الجدوبة إلى الخصب وإنبات كل زوج بهيج بحال شخص كئيب كاسف البال رث الهيئة لا يؤبه به ثم إذا أصابه شيء من متاع الدنيا وزينتها تكلف بأنواع الزينة والزخارف فيختال في مشيه زهوا فيهتز بالأعطاف خيلاء وكبرا فحذف المشبه واستعمل الخشوع

Yâ harfinin kesresiyle «لَا يَسْئَمُونَ» şeklinde de okunmuştur. Zahir olan, ayetin Sâbiîlerin yıldızlara tapınmasında olduğu gibi güneşe ve aya secde eden ve onlara secde etmekle Allah Teâlâ'ya secde etmeyi kastettiklerini iddia eden kâfirlerden bir topluluk hakkında olduğudur; böylece bu aracı kılmaktan nehyedilmişler ve secdeleriyle ihlasla yalnızca Allah Teâlâ'nın vechini kastetmeleri emrolunmuştur. Şeyh Ebû İshak el-Mühezzeb'de bu ayeti küsûf ve husûf (güneş ve ay tutulması) namazlarına delil getirmiş ve şöyle demiştir: 'Çünkü güneş ve ayla ilgili olarak bu ikisinden başka namaz yoktur.' Buradan hareketle, Kur'an'da yer almaları sebebiyle bu iki namazın istiskâ (yağmur) namazına üstünlüğünü çıkarmıştır, oysa istiskâ böyle değildir. { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى } “O'nun ayetlerindendir ki sen görürsün” ey görmesi sahih olan muhatap: { الْأَرْضَ خاشِعَةً } “yeryüzünü boyun bükmüş olarak” kupkuru, sönmüş ve çökmüş halde; tezellül (boyun bükme) manasındaki huşûdan istiare edilmiştir. { فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ } “Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman” yani yağmuru, { اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } “harekete geçer ve kabarır.” yani bitkilerle kımıldanır ve şişer; zira bitki çıkmaya yaklaştığında toprak onun için kabarır ve şişer, ardından yarılıp bitkileri çıkarır. Kelâmda temsîlî istiare olması da caizdir; toprağın çorak ve bitkiden yoksun olma hali, ardından Allah Teâlâ'nın yağmurla onu diriltmesi, çoraklıktan verimliliğe dönüşmesi ve her türlü göz alıcı çiftten bitirmesi; kederli, kalbi kırık, pejmürde kılıklı, kendisine dönüp bakılmayan bir kimsenin, dünya metaından ve süsünden bir şeye kavuşunca her türlü süs ve ziynete bürünüp yürüyüşünde çalım satması, gurur ve kibirle omuzlarını oynatarak salınması haline benzetilmiştir; böylece müşebbeh (benzetilen) hazfedilmiş,

والاهتزاز دلالة على مكانه ورجح اعتبار التمثيل. وقرئ «ربأت» أي زادت، وقال الزجاج: معنى ربت عظمت وربأت بالهمز ارتفعت ومنه الربيئة وهي طليعة على الموضع المرتفع إِنَّ الَّذِي أَحْياها بما ذكر بعد موتها لَمُحْيِ الْمَوْتى بالبعث إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ من الأشياء التي من جملتها الأحياء قَدِيرٌ مبالغة في القدرة.

onun yerine delalet etmek üzere huşû ve ihtizâz (kımıldama) kullanılmıştır; temsili kabul etmek daha tercihe şayandır. «رَبَأَتْ» şeklinde hemze ile de okunmuştur; yani ziyadeleşti, çoğaldı demektir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Rabet' kelimesinin anlamı büyüdü, hemzeli olan 'rabeet' ise yükseldi demektir; yüksek yerde duran gözetleme yerine/öncü birliğe de 'rabîe' denmesi bundandır. { إِنَّ الَّذِي أَحْياها } “Şüphesiz onu dirilten” ölümünden sonra zikredilen şeylerle [dirilten], { لَمُحْيِ الْمَوْتى } “ölüleri de muhakkak diriltecektir.” yeniden diriltmeyle (ba's ile). { إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } “Şüphesiz O, her şeye” diriltmenin de dahil olduğu her şeye { قَدِيرٌ } “hakkıyla gücü yetendir.” Kudrette mübalağadır.

إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا ينحرفون في تأويل آيات القرآن عن جهة الصحة والاستقامة فيحملونها على المحامل الباطلة، وهو مراد ابن عباس بقوله: يضعون الكلام في غير موضعه، وأصله من ألحد إذا مال عن الاستقامة فحفر في شق ويقال لحد. وقرئ «يلحدون» و «يلحدون» باللغتين، وقال قتادة: هنا الإلحاد التكذيب، وقال مجاهد:

{ إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar” Kur'an ayetlerinin tevilinde doğruluk ve istikamet cihetinden sapıp onları batıl yorumlara çekenler; İbn Abbas'ın 'Sözü konulması gereken yerin dışına koyarlar' sözüyle kastettiği de budur. Kelimenin aslı, istikametten meyledip bir tarafa çukur kazdığı zaman kullanılan 'elhade'den gelir; 'lahede' de denir. İki lehçeye göre «يُلْحِدُونَ» ve «يَلْحَدُونَ» şeklinde okunmuştur. Katâde: 'Buradaki ilhâd yalanlamaktır' demiştir. Mücâhid ise:

المكاء والصفير واللغو فالمعنى يميلون عما ينبغي ويليق في شأن آياتنا فيكذبون القرآن أو فيلغون ويصفرون عند قراءته، وجوز أن يراد بالآيات ما يشمل جميع الكتب المنزلة وبالإلحاد ما يشمل تغيير اللفظ وتبديله لكن ذلك بالنسبة إلى غير القرآن لأنه لم يقع فيه كما وقع في غيره من الكتب على ما هو الشائع. وعن أبي مالك تفسير الآيات بالأدلة فالإلحاد في شأنها الطعن في دلالتها والاعراض عنها، وهذا أوفق بقوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً إلخ، وما تقدم أوفق بقوله سبحانه: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] وبما بعد، والآية على تفسير مجاهد أوفق وأوفق.

'El çırpmak, ıslık çalmak ve lağviyyattır' demiştir. Buna göre mana: Ayetlerimiz hakkında gereken ve layık olandan saparlar da Kur'an'ı yalanlarlar yahut o okunduğu sırada lağviyyat yapıp ıslık çalarlar. Ayetlerden kastın indirilen bütün kitapları, ilhâddan kastın da lafzı değiştirip tahrif etmeyi kapsayacak şekilde genel olması caiz görülmüştür; ancak bu durum Kur'an dışındakilere göredir, zira yaygın olduğu üzere diğer kitaplarda vuku bulan tahrif Kur'an'da vuku bulmamıştır. Ebû Mâlik'ten ayetlerin deliller ile tefsir edildiği rivayet edilmiştir; buna göre onlar hakkındaki ilhâd, onların delaletine dil uzatmak ve onlardan yüz çevirmektir. Bu [tefsir], Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } ve { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً } ayetlerine daha uygundur. Daha önce geçen tefsir ise O Sübhânehu'nun: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } [Fussilet: 26] sözüne ve sonrasına daha uygundur; Mücâhid'in tefsirine göre ise ayet daha da uygundur.

والمراد بقوله تعالى: لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا مجازاتهم على الإلحاد فالآية وعيد لهم وتهديد، وقوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın: { لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا } “bize gizli kalmazlar.” sözünden maksat, ilhâdlarının cezasının verileceğidir; dolayısıyla ayet onlar için bir tehdit ve korkutmadır. Allah Teâlâ'nın:

أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ تنبيه على كيفية الجزاء، وكان الظاهر أن يقابل الإلقاء في النار بدخول الجنة لكنه عدل عنه إلى ما في النظم الجليل اعتناء بشأن المؤمنين لأن الأمن من العذاب أعم وأهم ولذا عبر في الأول بالإلقاء الدال على القسر والقهر وفيه بالإتيان الدال على أنه بالاختيار والرضا مع الأمن ودخول الجنة لا ينفي أن يبدل حالهم من بعد خوفهم أمنا، وجوز أن تكون الآية من الاحتباك بتقدير من يأتي خائفا ويلقى في النار ومن يأتي آمنا ويدخل الجنة فحذف من الأول مقابل الثاني ومن الثاني مقابل الأول وفيه بعد. والآية كما قال ابن بحر عامة في كل كافر ومؤمن.

{ أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “O halde ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen kimse mi?” sözü ise cezanın nasıl olacağına dair bir uyarıdır. Zahir olan, ateşe atılmanın karşısına cennete girmenin konulmasıydı; ancak müminlerin durumuna verilen ehemmiyet sebebiyle bu yüce nazımda geçen ifadeye dönülmüştür; zira azaptan emin olmak daha genel ve daha mühimdir. Bu yüzden birincisinde zor ve baskıya delalet eden 'atılma' (ilkâ) ile tabir edilmiş; ikincisinde ise güvenle birlikte ihtiyar ve rızaya delalet eden 'gelme' (ityân) ile tabir edilmiştir. Cennete girmek ise korkularından sonra hallerinin emniyete tebdil edilmesine engel teşkil etmez. Ayetin 'korkarak gelip ateşe atılan ile güven içinde gelip cennete giren' takdiriyle ihtibâk sanatından olması da caiz görülmüştür; böylece birinciden ikincinin karşılığı, ikinciden de birincinin karşılığı hazfedilmiştir, fakat bunda bir uzaklık vardır. Ayet, İbn Bahr'ın dediği gibi her kâfir ve mümin hakkında umumidir.

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ أبو جهل أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً أبو بكر الصديق رضي الله تعالى عنه، وأخرج عبد الرزاق وغيره عن بشير بن تميم من يلقى في النار أبو جهل ومن يأتي آمنا عمار، والآية نزلت فيهما، وقال مقاتل: نزلت في أبي جهل وعثمان بن عفان، وقيل: فيه وفي عمر، وقيل: فيه وفي حمزة، وقال الكلبي: فيه وفي الرسول ﷺ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ تهديد شديد للكفرة الملحدين الذين يلقون في النار وليس المقصود حقيقة الأمر إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فيجازيكم بحسب أعمالكم.

İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayetine göre: { أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ } Ebû Cehil, { أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً } ise Ebû Bekir es-Sıddîk'tır (radıyallâhu teâlâ anh). Abdürrezzâk ve diğerlerinin Beşîr b. Teymîm'den rivayetine göre ateşe atılan Ebû Cehil, güven içinde gelen ise Ammâr'dır ve ayet bu ikisi hakkında inmiştir. Mukâtil: 'Ebû Cehil ile Osman b. Affân hakkında inmiştir' demiştir. O ve Ömer hakkında indiği de söylenmiştir; o ve Hamza hakkında indiği de söylenmiştir. Kelbî ise: 'O ve Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında indi' demiştir. { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın!” Ateşe atılacak olan o mülhid kâfirlere yönelik şiddetli bir tehdittir; maksat hakiki bir emir değildir. { إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Böylece amellerinize göre cezanızı verecektir.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ وهو القرآن لَمَّا جاءَهُمْ من غير أن يمضي عليهم زمان يتأملون فيه ويتكفرون وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ لا يوجد نظيره أو منيع لا تتأتى معارضته، وأصل العز حالة مانعة للإنسان عن أن يغلب، وإطلاقه على عدم النظير مجاز مشهور وكذا كونه منيعا، وقيل: غالب للكتب لنسخه إياها. وعن ابن عباس أي كريم على الله تعالى والجملة حالية مفيدة لغاية شناعة الكفر به، وقوله تعالى: لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ صفة أخرى لكتاب، وما بين يديه وما خلفه كناية عن جميع الجهات كالصباح والمساء كناية عن الزمان كله أي لا يتطرق إليه الباطل من جميع جهاته، وفيه تمثيل لتشبيهه بشخص حمي من جميع جهاته فلا يمكن أعداءه الوصول إليه لأنه في حصن حصين من حماية الحق المبين، وجوز أن يكون المعنى لا يأتيه الباطل من جهة ما أخبر به من الأخبار الماضية والأمور الآتية.

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ } “Şüphesiz o Zikr'i inkâr edenler” ki o Kur'an'dır, { لَمَّا جاءَهُمْ } “kendilerine geldiğinde” üzerinde düşünüp tefekkür edecekleri bir zaman dahi geçirmeksizin [inkâr edenler]. { وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ } “ve şüphesiz o, çok aziz bir kitaptır.” Bir benzeri bulunmaz yahut kendisine karşı konulması mümkün olmayan güçlü ve muhkemdir. İzzetin aslı, insanı mağlup olmaktan meneden bir durumdur; benzerinin bulunmayışı hakkında kullanılması meşhur bir mecazdır, muhkem olması da böyledir. Önceki kitapları nesh etmesi hasebiyle onlara galip gelen olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas'tan: 'Allah Teâlâ katında çok değerlidir' rivayeti gelmiştir. Cümle hâl cümlesidir ve onu inkâr etmenin son derece çirkin olduğunu ifade eder. Allah Teâlâ'nın: { لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ } “Ona önünden de ardından da batıl gelemez.” sözü kitâb için diğer bir sıfattır. Önünden ve ardından ifadeleri, tıpkı sabah ve akşamın bütün zamanı kinaye yoluyla ifade etmesi gibi bütün yönlerden kinayedir; yani hiçbir yönünden ona batıl sızamaz. Bunda, her cihetinden korunan ve apaçık Hakk'ın himayesinden oluşan sağlam bir kalede bulunduğu için düşmanlarının kendisine ulaşması mümkün olmayan bir şahsa benzetilmek suretiyle yapılmış bir temsil vardır. Mananın; geçmiş haberlerden ve gelecek meselelerden haber verdiği şeyler cihetinden ona hiçbir batıl yaklaşamaz şeklinde olması da caiz görülmüştür.