وقيل: الباطل بمعنى المبطل كوارس بمعنى مورس أو هو مصدر كالعافية بمعنى مبطل أيضا وقوله تعالى: تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ أي محمود على ما أسدى من النعم التي منها تنزيل الكتاب، وحمده سبحانه: بلسان الحال متحقق من كل منعم عليه وبلسان القال متحقق ممن وفق لذلك خبر مبتدأ محذوف أو صفة أخرى لكتاب مفيدة لفخامته الإضافية كما أن الصفتين السابقتين مفيدتان لفخامته الذاتية.
Bâtıl'ın, "vâris"in "mûres" (boyanmış) anlamına gelmesi gibi "mubtıl" (boşa çıkaran) anlamında olduğu yahut "âfiye" gibi bir masdar olup yine "mubtıl" manasında olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “[O], hüküm ve hikmet sahibi, çok övülen [Allah] katından indirilmedir.” sözü; yani kitabı indirmek de dahil olmak üzere ihsan ettiği nimetlerden ötürü övülendir. O'nun (subhânehu) hamdi, hâl diliyle her nimet verilen kimseden tahakkuk eder; kâl (söz) diliyle ise buna muvaffak kılınan kimseden tahakkuk eder. [Bu terkip], mahzuf bir mübtedanın haberi yahut önceki iki sıfatın zâtî azametini ifade etmesi gibi [kitabın] izâfî azametini ifade eden "kitâb" için başka bir sıfattır.
وقوله تعالى: لا يَأْتِيهِ إلخ اعتراض عند من لا يجوز تقديم غير الصريح من الصفات على الصريح كل ذلك لتأكيد بطلان الكفر بالقرآن، واختلفوا في خبر إِنَّ أمذكور هو أو محذوف فقيل: مذكور وهو قوله تعالى: أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ وهو قول أبي عمرو بن العلاء في حكاية جرت بينه وبين بلال بن أبي بردة سئل بلال في مجلسه عن هذا فقال: لم أجد لها نفاذا فقال له أبو عمرو: إنه منك لقريب أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ وذهب إليه الحوفي وهو في مكان بعيد، وذهب أبو حيان إلى أنه قوله تعالى: لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ بحذف العائد أي الكافرون وحاله أنه كتاب عزيز لا يأتيه الباطل منهم أي متى راموا إبطالا له لم يصلوا إليه أو بجعل أل في الباطل عوضا من الضمير به على قول الكوفين أي لا يأتيه باطلهم أو قوله سبحانه: ما يُقالُ لَكَ إلخ والعائد أيضا محذوف أي ما يقال لك في شأنهم أو فيهم إلا ما قد قيل للرسل من قبلك أي أوحى إليك في شأن هؤلاء المكذبين لك ولما جئت به مثل ما أوحى إلي من قبلك من الرسل وهو أنهم عاقبتهم سيئة في الدنيا بالهلاك وفي الآخرة بالعذاب الدائم ثم قال:
Allah Teâlâ'nın: { لا يَأْتِيهِ } ilâ ahir sözü, sarîh olmayan sıfatların sarîh olanların önüne geçirilmesini caiz görmeyenlere göre bir itiraziyyedir (ara cümledir). Bütün bunlar, Kur'an'ı inkâr etmenin bâtıl olduğunu pekiştirmek içindir. { إِنَّ }'nin haberinin zikredilmiş mi yoksa mahzuf mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Zikredilmiştir ve o, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } sözüdür. Bu, Ebû Amr b. el-Alâ ile Bilâl b. Ebî Bürde arasında geçen bir kıssada [Ebû Amr'ın] kavlidir. Bilâl meclisinde bundan sorulunca: "Bunun [haberine] bir çıkış yolu bulamadım" dedi. Bunun üzerine Ebû Amr ona: "O sana çok yakındır; { أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ }'dir" dedi. el-Havfî de bu görüşe meyletmiştir; oysa bu görüş [isabetten] uzak bir yerdedir. Ebû Hayyân ise âid zamirinin hazfiyle Allah Teâlâ'nın: { لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ } sözü olduğu görüşüne varmıştır; yani [takdiri]: "O inkâr edenler ki, o [Kur'an] çok aziz bir kitaptır ve onlardan ona bâtıl gelemez", yani onu iptal etmeyi ne zaman isteseler buna güç yetiremezler. Yahut Kûfelilerin kavline göre bâtıl kelimesindeki elif-lâmın zamirin yerine kaim kılınmasıyla takdir şöyledir: "Onların bâtılı ona gelemez." Veyahut O'nun (subhânehu): { ما يُقالُ لَكَ } ilâ ahir sözüdür ve âid zamir yine mahzuftur; yani "Onların hakkında veya onlara dair sana söylenen şeyler, senden önceki peygamberlere söylenenden başkası değildir", yani sana ve getirdiğin şeylere yalanlayıcı olan bu kimseler hakkında, senden önceki peygamberlere vahyedilenin bir benzeri vahyedilmiştir ki o da akıbetlerinin dünyada helakle, ahirette ise ebedî azapla kötü olacağıdır. Sonra şöyle dedi:
وغاية ما في هذين التوجيهين حذف الضمير العائد وهو موجود نحن السمن منوان بدرهم والبر كر بدرهم أي منه.
Bu iki tevcihteki en nihai durum âid zamirinin hazfedilmesidir ki bu da mevcuttur; nitekim "es-Semnu menavâni bi-dirhemin" (Yağın iki menâsı bir dirhemedir) ve "el-Burru kurrun bi-dirhemin" (Buğdayın bir kürrü bir dirhemedir) denilir, yani "ondan" demektir.
ونقل عن بعض نحاة الكوفة أن الخبر في قوله تعالى: وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ وتعقبه بأنه لا يتعقل، وقيل: هو محذوف وخبر إِنَّ يحذف لفهم المعنى، وسأل عيسى بن عمر عمرو بن عبيد عن ذلك فقال عمرو: معناه في التفسير أن الذين كفروا بالذكر لما جاءهم كفروا به وأنه لكتاب عزيز فقال عيسى: أجدت يا أبا عثمان. وقال قوم:
Bazı Kûfe nahivcilerinden, haberin Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ } sözünde olduğu nakledilmiş, ancak bu, akla yatkın olmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Bir görüşe göre ise mahzuftur; zira { إِنَّ }'nin haberi anlam anlaşıldığı zaman hazfedilebilir. Îsâ b. Ömer, Amr b. Ubeyd'e bunu sormuş, Amr da: "Tefsirdeki anlamı şudur: Zikr kendilerine geldiğinde onu inkâr edenler, onu inkâr etmişlerdir ve şüphesiz o çok aziz bir kitaptır" demiş, bunun üzerine Îsâ: "Çok güzel söyledin ey Ebû Osmân!" demiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir:
تقديره معاندون أو هالكون، وقال الكسائي: قد سد مسده ما تقدم من الكلام قبل وهو قوله تعالى: أَفَمَنْ يُلْقى وكأنه يريد أنه محذوف دل عليه ما قبله فيمكن أن يقدر يخلدون في النار، ويقدر الخبر على ما استحسنه ابن عطية بعد حَمِيدٍ وفي الكشاف أنه قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ بدل من قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا قال في البحر: ولم يتعرض بصريح الكلام إلى خبر إِنَّ أمذكور هو أو محذوف لكنه قد يدعي أنه أشار إلى ذلك فإن المحكوم به على المبدل منه هو المحكوم به على البدل فيكون التقدير إن الذين يلحدون في آياتنا إن الذين كفروا بالذكر لما جاءهم لا يخفون علينا. وفي الكشف فائدة هذا الإبدال التنبيه على أنه ما يحملهم على الإلحاد إلا مجرد الكفر، وفيه إمداد التحذير من وجوه ما ذكر من التنبيه ووضع الذكر موضع الضمير الراجع إلى الآيات زيادة تحسير لهم، وما في لَمَّا من معنى مفاجأتهم بالكفر أول ما جاء، وما فيه من التعظيم لشأن الآيات والتمهيد للحديث عن كمال الكتاب الدال على سوء مغبة الملحد فيه، ثم الأشبه أن يحمل كلام الكشاف على أن الخبر محذوف لدلالة السابق عليه ولزيادة التهويل لذهاب الوهم كل مذهب وتكون الجملة بدلا عن الجملة لأن البدل بتكرير العامل إنما جوز في المجرور لشدة الاتصال انتهى فتأمل والله تعالى الموفق ما يُقالُ لَكَ إلى آخره تسلية له ﷺ عما يصيبه من أذية الكفار من طعنهم في كتابه وغير ذلك فالقائل الكفار أي ما يقول كفار قومك في شأنك وشأن ما أنزل إليك من القرآن إِلَّا ما قَدْ قِيلَ أي مثل ما قد قال الكفرة السابقون لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ من الكلام المؤذي المتضمن للطعن فيما أنزل إليهم، وهذا نظير قوله تعالى: كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ [الذاريات: ٥٢] .
Takdiri "muânidûn" (inatçılardır) veya "hâlikûn" (helak olacaklardır) şeklindedir. el-Kisâî ise şöyle demiştir: Önceki geçen kelam, yani Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يُلْقى } sözü onun yerine geçmiştir; sanki o, öncesinin delalet ettiği mahzuf bir ifade olduğunu kastetmekte olup "ateşte ebedî kalacaklardır" şeklinde takdir edilmesi mümkündür. İbn Atıyye'nin güzel gördüğü görüşe göre haber, { حَمِيدٍ } kelimesinden sonra takdir edilir. el-Keşşâf'ta ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ } sözünün, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا } sözünden bedel olduğu belirtilmiştir. el-Bahr'da şöyle denilmektedir: "Açık bir ifadeyle { إِنَّ }'nin haberinin zikredilmiş mi yoksa mahzuf mu olduğuna değinmemiştir; ancak buna işaret ettiği iddia edilebilir. Zira mübdelün minh hakkında hüküm verilen şey, bedel hakkında da hüküm verilendir. Buna göre takdir: 'Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar, kendilerine geldiğinde Zikr'i inkâr edenler şüphesiz Bize gizli kalmazlar' şeklinde olur." el-Keşf'te ise şöyle denmiştir: "Bu bedel kılmanın faydası, onları ilhada sevk eden şeyin sırf küfür olduğuna dikkat çekmektir. Bunda, zikredilen tenbih cihetlerinden sakındırmayı pekiştirme, ayetlere dönen zamir yerine 'ez-Zikr' kelimesinin konulması suretiyle onlar için hasreti artırma, { لَمَّا } edatında bulunan ve [Zikr] gelir gelmez hemen küfre yönelmeleri anlamı, ayetlerin şanını yüceltme ve onda ilhada sapan kimsenin akıbetinin kötülüğüne delalet eden kitabın kemaline dair bahse zemin hazırlama vardır. Sonra en uygun olanı, önceki cümlenin ona delalet etmesi ve zihnin her türlü ihtimale gitmesiyle korkutmanın artırılması sebebiyle Keşşâf'ın kelamının haberin mahzuf olduğuna hamletmektir. Cümle de cümleden bedel olur; çünkü âmilin tekrarıyla yapılan bedel, şiddetli irtibattan dolayı sadece mecrurda caiz görülmüştür." [Keşf'in sözü] bitti, iyi düşün. Muvaffakiyet Allah Teâlâ'dandır. { ما يُقالُ لَكَ } “Sana söylenmekte olan şeyler...” ilâ ahir ifadesi, kâfirlerin kitabına dil uzatmaları ve benzeri eziyetlerinden dolayı O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir tesellidir. Söyleyenler kâfirlerdir; yani kavminin kâfirleri senin hakkında ve sana indirilen Kur'an hakkında, { إِلَّا ما قَدْ قِيلَ } “ancak söylenmiş olandan başkası değildir”, yani önceki kâfirlerin söylediklerinin mislini, { لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } “senden önceki peygamberlere” kendilerine indirilenlere dil uzatmayı içeren o eziyet verici sözlerden başkasını söylemiyorlar. Bu, Allah Teâlâ'nın şu sözünün benzeridir: { كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ } “İşte böyle, onlardan öncekilere hiçbir peygamber gelmedi ki, 'Büyücüdür veya delidir' demiş olmasınlar.” [ez-Zâriyât: 52].
وقوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ قيل: تعليل لما يستفاد من السياق من الأمر بالصبر كأنه قيل: ما يقال لك إلا نحو ما قيل لأمثالك من الرسل فاصبر كما صبروا إن ربك لذو مغفرة عظيمة لأوليائه وذو عقاب أليم لأعدائهم فينصر أولياءه وينتقم من أعدائهم، أو جواب سؤال مقدر كأنه قيل: ثم ماذا؟ فقيل: إن ربك لذو مغفرة لأوليائه وذو عقاب أليم لأعدائهم وقد نصر لذلك من قبلك من الرسل ﵈ وانتقم من أعدائهم وسيفعل ذلك بك وبأعدائك أيضا، وجوز أن يكون القائل هو الله تعالى والمعنى على ما سمعت عن أبي حيان وقد جعل هذه الجملة خبر إِنَّ أي ما يوحي الله تعالى إليك في شأن الكفار المؤذين لك إلا مثل ما أوحى للرسل من قبلك في شأن الكفار المؤذين لهم من أن عاقبتم سيئة في الدنيا بالهلاك وفي الآخرة بالعذاب الأليم فاصبر إن ربك إلخ، وقد يجعل إِنَّ رَبَّكَ إلخ باعتبار مضمونه تفسيرا للمقول فحاصل المعنى ما أوحى إليك وإلى الرسل إلا وعد المؤمنين بالمغفرة والكافرين بالعقوبة دون العكس الذي يزعمه الكفرة بلسان حالهم فاصبر فسينجز الله تعالى وعده، وقيل:
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ } “Şüphesiz senin Rabbin, elbette bağışlama sahibidir ve çok acı bir azap sahibidir.” sözünün, bağlamdan anlaşılan sabır emrinin bir gerekçesi olduğu söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Sana ancak senin gibi peygamberlere söylenmiş olanların benzeri söylenmektedir; öyleyse onların sabrettiği gibi sen de sabret! Şüphesiz senin Rabbin dostları için büyük bir mağfiret sahibidir ve düşmanları için de can yakıcı bir azap sahibidir; dolayısıyla dostlarına yardım edecek ve düşmanlarından intikamını alacaktır. Yahut takdirî bir sorunun cevabıdır; sanki: "Sonra ne olacak?" denilmiş, buna karşılık: "Şüphesiz senin Rabbin dostları için mağfiret, düşmanları için acı bir azap sahibidir; bu sebeple senden önceki peygamberlere (aleyhimüsselâm) yardım etmiş ve düşmanlarından intikam almıştır, aynı şeyi sana ve düşmanlarına da yapacaktır" denilmiştir. Söyleyenin Allah Teâlâ olması da caiz görülmüştür. Mana, Ebû Hayyân'dan işittiğin gibidir; zira o bu cümleyi { إِنَّ }'nin haberi kılmıştır; yani: Allah Teâlâ sana eziyet eden kâfirler hakkında, senden önceki peygamberlere onlara eziyet eden kâfirler hakkında vahyettiğinin mislinden başkasını vahyetmiyor ki o da dünyada helakle, ahirette ise acı azapla akıbetlerinin kötü olacağıdır. Şu halde sabret, şüphesiz senin Rabbin... ilâ ahir. { إِنَّ رَبَّكَ } ilâ ahir cümlesi, içeriği itibarıyla söylenmiş olan sözün (makûlün) tefsiri de kılınabilir; bu durumda özet mana şöyle olur: Kâfirlerin hâl diliyle iddia ettikleri aksine bir durum olmaksızın, sana ve peygamberlere ancak müminlere mağfiret, kâfirlere ise azap vaat edilenden başkası vahyedilmemiştir. Öyleyse sabret, Allah Teâlâ vaadini mutlaka yerine getirecektir. Bir görüşe göre de:
المقول هو الشرائع أي ما يوحى إليك إلا مثل ما أوحى إلى الرسل من الشرائع دون أمور الدنيا وقد جرت عادة الكفار بتكذيب ذلك فما عليك إذا كذب كفار قومك واصبر على ذلك، وجعل إِنَّ رَبَّكَ إلخ تعليلا لما يستفاد من السياق أيضا، وجعله بعضهم تفسيرا لذلك المقول أعني الشرائع لأنها الأوامر والنواهي الإلهية وهي مجملة فيه، وفيه من البعد ما فيه، وإلى نحو ما ذكرناه أولا ذهب قتادة.
Söylenen şey şeriatlerdir; yani sana dünya işleri değil, peygamberlere vahyedilen şeriatların bir benzerinden başkası vahyedilmemektedir. Kâfirlerin âdeti ise bunu yalanlamak olagelmiştir; kavminin kâfirleri seni yalanladığında bu sana bir zarar vermez, buna sabret. { إِنَّ رَبَّكَ } ilâ ahir cümlesi yine bağlamdan anlaşılan şeyin gerekçesi kılınmıştır. Bazıları ise onu zikredilen söylenmiş şeyin -yani şeriatlerin- bir açıklaması kılmıştır; çünkü şeriatler ilahî emir ve yasaklardır ve bu cümlede mücmel olarak yer almaktadır. Ancak bu görüşte olan uzaklık ortadadır. İlk olarak zikrettiğimiz mananın benzerine Katâde de kail olmuştur.
أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال في الآية: ما يُقالُ لَكَ من التكذيب إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ فكما كذبوا كذبت وكما صبروا على أذى قومهم لهم فاصبر على أذى قومك لك، واختيار أَلِيمٍ على شديد مع أنه أنسب بالفواصل للإيماء إلى أن نظم القرآن ليس كالأسجاع والخطب وأن حسنه ذاتي والنظر فيه إلى المعاني دون الألفاظ، ويحسن وصف العقاب به هنا كون العقاب جزاء التكذيب المؤلم وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا جواب لقولهم: هلا أنزل القرآن بلغة العجم، والضمير الذكر لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ أي بينت لنا وأوضحت بلسان نفقهه، وقوله تعالى: ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ بهمزتين الأولى للاستفهام والثاني همزة أعجمي والجمهور يقرؤون بهمزة استفهام بعدها مدة هي همزة أعجمي إنكار مقرر للتحضيض أي كلام أعجمي ورسول أو مرسل إليه عربي، وحاصله أنه لو نزل كما يريدون لأنكروا أيضا وقالوا ما لك وللعجمة أو ما لنا وللعجمة، والأعجمي أصله أعجم بلا ياء ومعناه من لا يفهم كلامه للكنته أو لغرابة لغته وزيدت الياء للمبالغة كما في أحمري ودواري وأطلق على كلامه مجازا لكنه اشتهر حتى التحق بالحقيقة، وزعم صاحب اللوامح أن الياء فيه بمنزلة ياء كرسي وهو وهم، وقيل: عَرَبِيٌّ على احتمال أن يكون المراد ومرسل إليه عربي مع أن المرسل إليهم جمع فحقه أن يقال: عربية أو عربيون لأن المراد بيان التنافي والتنافر بين الكلام وبين المخاطب به لا بيان كون المخاطب به واحدا أو جمعا، ومن حق البليغ أن يجرد الكلام للدلالة على ما ساقه له ولا يأتي بزائد عليه إلا ما يشد من عضده فإذا رأى لباسا طويلا على امرأة قصيرة قال: اللباس طويل واللابس قصير دون واللابسة قصيرة لأن الكلام لم يقع في ذكورة اللابس وأنوثته فلو قال لخيل إن لذلك مدخلا فيما سيق له الكلام، وهذا أصل من الأصول يجب أن يكون على ذكر، ويبنى عليه الحذف والإثبات والتقييد والإطلاق إلى غير ذلك في كلام الله تعالى وكل كلام بليغ. وقرأ عمرو بن ميمون «أعجميّ» بهمزة استفهام بفتح العين أي أكلام منسوب إلى العجم وهم من عدا العرب وقد يخص بأهل فارس ولغتهم العجمية أيضا فبين الأعجمي والعجمي عموم وخصوص من وجه، والظاهر أن المراد بالعربي مقابل الأعجمي في القراءة المشهورة ومقابله العجمي في القراءة الأخرى.
İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: { ما يُقالُ لَكَ } yalanlamadan yana { إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } onlar nasıl yalanlandıysa sen de yalanlandın; kavimlerinin kendilerine verdiği eziyete nasıl sabrettilerse, sen de kavminin sana verdiği eziyete öylece sabret. { أَلِيمٍ } kelimesinin fasılalara daha uygun olan "şedîd" kelimesine tercih edilmesi; Kur'an'ın nazmının seci'ler ve hutbeler gibi olmadığına, onun güzelliğinin zâtî olduğuna ve onda lafızlara değil manalara bakıldığına ima etmek içindir. Azabın burada bu sıfatla tavsif edilmesi, azabın acı verici yalanlamanın cezası olması hasebiyle güzel düşmüştür. { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer Biz onu yabancı dilde bir Kur'an kılsaydık” sözü, onların: "Kur'an Acem diliyle indirilseydi ya!" sözlerine bir cevaptır; zamir Zikr'e aittir. { لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ } “Elbette: 'Ayetleri açıklansaydı ya!' derlerdi.” Yani anlayacağımız bir dille bize beyan edilip açıklansaydı ya! Allah Teâlâ'nın: { ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } “Yabancı dilde [bir söz] ve Arap [bir peygamber] mi?!” sözü iki hemze iledir; birincisi istifham, ikincisi "a'cemî"nin hemzesidir. Cumhur ise bir istifham hemzesi ve ardından a'cemî'nin hemzesi olan bir med ile okur. Bu, teşviki pekiştiren bir inkârdır; yani: "Yabancı dilde bir söz ve Arap olan bir peygamber -yahut kendisine gönderilen kimse- mi?!" demektir. Neticesi şudur: Eğer onların istediği gibi indirilmiş olsaydı yine inkâr edecekler ve: "Senin yabancı dille ne alakan var?" yahut "Bizim yabancı dille ne alakamız var?" diyeceklerdi. el-A'cemî (الأعجمي) kelimesinin aslı "yâ"sız olarak a'cem'dir (أعجم); manası dilindeki tutukluktan yahut dilinin garipliğinden dolayı sözü anlaşılmayan kimsedir. "Ahmerî" ve "devvârî" kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için sonuna "yâ" eklenmiştir. Mecazen onun sözü için de kullanılmış, fakat meşhur olup hakikat derecesine ulaşmıştır. el-Levâmih sahibinin oradaki "yâ"nın "kürsiyy" kelimesindeki yâ mesabesinde olduğunu iddia etmesi bir vehimdir. Bir görüşe göre, muhatapların çoğul olmasına rağmen -ki bu durumda "arabiyyetün" veya "arabiyyûn" denilmesi gerekirdi- { عَرَبِيٌّ } denilmesi, muradın kendisine peygamber gönderilen kimsenin bir veya çok olduğunu açıklamak değil, söz ile ona muhatap olan kimse arasındaki uyumsuzluk ve tenafürü beyan etmek olmasındandır. Beliğ kimsenin hakkı, sözü hangi maksat için sevk ettiyse sadece ona delalet edecek şekilde yalın tutması ve onu destekleyen şeyler dışında fazlalık getirmemesidir. Nitekim kısa boylu bir kadın üzerinde uzun bir elbise gördüğünde: "El-Libâsu tavîlün ve'l-lâbisu kasîrun" (Elbise uzun, giyen ise kısadır) der; "ve'l-lâbisetü kasîratün" demez. Zira söz giyenin erkekliği veya dişiliği hakkında değildir; şayet böyle deseydi, bunun sözün sevk edildiği maksatta bir dahli olduğu zannolunurdu. Bu, akılda tutulması gereken esaslardan bir esastır; Allah Teâlâ'nın kelamında ve her beliğ sözde hazif, ispat, takyid, ıtlak ve benzeri şeyler bunun üzerine bina edilir. Amr b. Meymûn, ayın harfinin fethasıyla ve istifham hemzesiyle «أَعَجَمِيٌّ» şeklinde okumuştur; yani Acem'e -ki onlar Arapların dışındakilerdir, bazen Fars halkına ve onların Acemce olan dillerine de tahsis edilir- mensup bir söz müdür? Dolayısıyla a'cemî ile acemî arasında bir yönden umum-husus ilişkisi vardır. Zahir olan odur ki, meşhur kıraatte arabî ile kastedilen a'cemî'nin mukabilidir; diğer kıraatte ise acemî'nin mukabilidir.
وقرأ الحسن وأبو الأسود والجحدري وسلام والضحاك وابن عباس وابن عامر بخلاف عنهما «أعجميّ» بلا استفهام وبسكون العين على أن الكلام اخبار بأن القرآن أعجمي والمتكلم به أو المخاطب عربي.
el-Hasan, Ebü'l-Esved, el-Cahderî, Sellâm, ed-Dahhâk ile kendilerinden gelen bir rivayetle İbn Abbas ve İbn Âmir ise istifhamsız ve ayın harfinin sükûnu ile «أَعْجَمِيٌّ» şeklinde okumuşlardır; buna göre kelam, Kur'an'ın yabancı dilde olduğuna, onu konuşanın yahut muhatabın ise Arap olduğuna dair bir haber vermektir.
وجوز أن يكون المراد هلا فصلت آياته فجعل بعضها أعجميا لإفهام العجم وبعضها عربيا لإفهام العرب وروي هذا عن ابن جبير فالكلام بتقدير مبتدأ هو بعض أي بعضها أعجمي وبعضها عربي، والمقصود من الجملة الشرطية إبطال مقترحهم وهو كونه بلغة العجم باستلزامه المحذور وهو فوات الغرض منه إذ لا معنى لإنزاله أعجميا على من لا يفهمه أو الدلالة على أنهم لا ينفكون عن التعنت فإذا وجدت الأعجمية طلبوا أمرا آخر وهكذا.
Muradın: "Ayetleri açıklanıp da Acemlere anlatmak için bir kısmı Acemce, Araplara anlatmak için de bir kısmı Arapça kılınsaydı ya!" şeklinde olması da caiz görülmüştür. Bu [rivayet] İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir; bu takdirde kelam "ba'z" (bir kısmı) şeklinde takdir edilen bir mübteda iledir; yani bir kısmı yabancı dilde, bir kısmı ise Arapçadır. Şart cümlesinden maksat; onların Kur'an'ın Acem dilinde olması yönündeki tekliflerini, sakıncalı bir durumu yani gayenin boşa çıkmasını gerektirmesi sebebiyle iptal etmektir; zira onu anlamayan kimseye yabancı dilde indirmenin hiçbir anlamı yoktur; yahut inatçılık ve huysuzluktan asla vazgeçmeyeceklerine delalet etmektir; çünkü yabancı dilde olsaydı başka bir şey isteyeceklerdi ve bu böylece sürüp gidecekti.
قُلْ ردا عليهم هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً يهدي إلى الحق وَشِفاءٌ لما في الصدور من شك وشبهة وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ مبتدأ خبره فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ على أن فِي آذانِهِمْ خبر مقدم ووَقْرٌ مبتدأ أي مستقر في آذانهم وقر أي صمم منه فلا يسمعونه، وقيل: خبر الموصول فِي آذانِهِمْ ووَقْرٌ فاعل الظرف، وقيل:
Onlara bir reddiye olarak: { قُلْ } “De ki:” { هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً } “O, iman edenler için bir hidayettir” hakka iletir, { وَشِفاءٌ } “ve bir şifadır” göğüslerdeki şüphe ve tereddütlere. { وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “İman etmeyenlere gelince” [ifadesi] mübtedadır; haberi { فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ } “onların kulaklarında bir ağırlık vardır” sözüdür. Şöyle ki, { فِي آذانِهِمْ } mukaddem haber, { وَقْرٌ } ise [muahhar] mübtedadır; yani kulaklarında ondan ötürü bir sağırlık yerleşmiştir de onu işitmezler. Bir görüşe göre sıla isminin (ism-i mevsûlün) haberi { فِي آذانِهِمْ }'dir, { وَقْرٌ } ise zarfın fâilidir. Bir görüşe göre de:
وَقْرٌ خبر مبتدأ محذوف تقديره هو أي القرآن وفِي آذانِهِمْ متعلق بمحذوف وقع حالا من وَقْرٌ.
{ وَقْرٌ } takdiri "hüve" (o), yani Kur'an olan mahzuf bir mübtedanın haberidir; { فِي آذانِهِمْ } ise { وَقْرٌ } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır.
ورجح بأنه أوفق بقوله تعالى: وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى ومن جوز العطف على معمولي عاملين عطف الموصول على الموصول الأول ووَقْرٌ على هُدىً على معنى هو للذين آمنوا هدى وللذين لا يؤمنون وقر، وقوله تعالى:
Bu [görüş], Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } sözüne daha uygun olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. İki ayrı âmilin iki ma'mûlü üzerine atfı caiz gören kimse, ism-i mevsûlü birinci ism-i mevsûle, { وَقْرٌ } kelimesini de { هُدىً } kelimesine atfetmiştir; anlamı şöyledir: "O, iman edenler için bir hidayet, iman etmeyenler için ise bir ağırlıktır." Allah Teâlâ'nın:
فِي آذانِهِمْ ذكر بيانا لمحل الوقر أو حال من الضمير في الظرف الراجع إلى وَقْرٌ والأول أبلغ ويرد عليه بعد الإغماض عما في جواز العطف المذكور من الخلاف أن فيه تنافرا بجعل القرآن نفس الوقر لا سيما وقد ذكر محله وليس كجعله نفس العمى لأنه يقابل جعله نفس الهدى فروعي الطباق ولذا لم يبين محله، وأما الوقر إذا جعل نفس الكتاب فهو كالدخيل ولم يطابق ما ورد في سائر المواضع من التنزيل، وهذا يرد على الوجه الذي قبله أيضا، وجوز ابن الحاجب في الأمالي أن يكون وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى مرتبطا بقوله سبحانه: هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ والتقدير هو للذين آمنوا هدى وعلى الذين لا يؤمنون عمى، وقوله تعالى: وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ جملة معترضة على الدعاء، وتعقب بأن هذا وإن جاز من جهة الإعراب لكنه من جهة المعاني مردود لفك النظم، وزعم بعضهم أو ضمير هُوَ عائد على الوقر وهو من العمى كما ترى.
{ فِي آذانِهِمْ } sözü, ağırlığın mahallini beyan etmek için zikredilmiştir yahut zarftaki { وَقْرٌ }'a dönen zamirden hâldir; birincisi daha beliğdir. Zikredilen atfın caiz oluşundaki ihtilaf bir yana bırakılsa bile, Kur'an'ın bizzat ağırlığın kendisi kılınmasında bir tenafür (uyumsuzluk) bulunması sebebiyle bu görüşe itiraz edilir; hele ki mahalli de zikredilmiştir. Bu, bizzat körlüğün kendisi kılınması gibi değildir; çünkü o, bizzat hidayet kılınmasının mukabilidir ve bu sayede tıbâk sanatı gözetilmiştir, nitekim mahalli de açıklanmamıştır. Ağırlığa gelince, şayet bizzat Kitab'ın kendisi kılınırsa yabancı (eğreti) bir unsur gibi olur ve Kur'an'ın diğer yerlerinde geçen ifadelere uymaz. Bu itiraz, bir önceki veche de yöneltilir. İbnü'l-Hâcib el-Emâlî'de, { وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } cümlesinin O'nun (subhânehu): { هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ } sözüne merbut olmasını caiz görmüştür; takdir şöyledir: "O, iman edenler için bir hidayet, iman etmeyenlerin aleyhine ise bir körlüktür." Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ } sözü ise dua kabilinden bir ara cümledir (mu'tarızadır). Ancak bu görüş; irap cihetinden caiz olsa bile, nazmın insicamını bozduğu için mana cihetinden reddedilmiştir. Bazıları da { هُوَ } zamirinin "vakr"a (ağırlığa) döndüğünü iddia etmiştir ki bu, gördüğün gibi tam bir körlüktür (basiretsizliktir).
وأولى الأوجه ما تقدم وجيء بعلى في عَلَيْهِمْ عَمًى للدلالة على استيلاء العمى عليهم، ولم يذكر حال القلب لما علم من التعريض في قوله سبحانه: لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ بأنه لغيرهم مرض فظيع أُولئِكَ إشارة إلى الموصول الثاني باعتبار اتصافه بما في حيز صلته وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلته في الشر مع ما فيه من كمال المناسبة للنداء من مكان بعيد أي أولئك البعداء الموصوفون بما ذكر من التصامّ عن الحق الذي يسمعونه والتعامي عن الآيات التي يشاهدونها يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ تمثيل لهم في عدم فهمهم وانتفاعهم بما دعوا له بمن ينادى من مسافة نائية فهو يسمع الصوت ولا يفهم تفاصيله ولا معانيه أو لا يسمع ولا يفهم، فقد حكى أهل اللغة أنه يقال للذي لا يفهم:
Vecihlerin en evlası ilk geçendir. { عَلَيْهِمْ عَمًى } “onlar için bir körlüktür.” ifadesinde { عَلى } harf-i cerinin getirilmesi, körlüğün onları bütünüyle istila ettiğine delalet etmek içindir. Kalbin hâli ise zikredilmemiştir; zira O'nun (subhânehu): { لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ } sözündeki tarizden, onun başkaları için korkunç bir hastalık olduğu anlaşılmaktadır. { أُولئِكَ } “İşte onlar” [ifadesi], sılasının dairesindeki vasıfla nitelenmesi hasebiyle ikinci ism-i mevsûle işarettir; bundaki uzaklık manası, şerdeki derekelerinin uzaklığını bildirmekle birlikte, uzak bir mekândan seslenilmeye tam bir uygunluk içermektedir. Yani işittikleri hakka karşı sağırlık takınmak ve müşahede ettikleri ayetlere karşı körlük göstermek gibi zikredilen hususlarla vasıflanan o uzak kimseler var ya; { يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “onlara uzak bir mekândan seslenilir.” Bu, davet edildikleri şeyi anlamamaları ve ondan faydalanmamaları hususunda, uzak bir mesafeden kendisine seslenilen kimseye benzetildikleri bir temsildir; o kimse sesi işitir fakat ayrıntılarını ve anlamlarını anlamaz yahut ne işitir ne de anlar. Nitekim lügat ehli, anlamayan kimse için şöyle denildiğini nakletmiştir:
أنت تنادي من بعيد، وإرادة هذا المعنى مروية عن علي كرم الله تعالى وجهه
"Sen uzaktan çağrılıyorsun." Bu mananın murad edildiği Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh)
. ومجاهد، وعن الضحاك أن الكلام على حقيقته وأنهم يوم القيامة ينادون بكفرهم وقبيح أعمالهم بأقبح أسمائهم من بعد حتى يسمع ذلك أهل الموقف فتعظم السمعة عليهم وتحل المصائب بهم، وحاصل الرد أنه هاد للمؤمنين شاف لما في صدورهم كاف في دفع الشبه فلذا ورد بلسانهم معجزا بيّنا في نفسه مبينا لغيره والذين لا يؤمنون بمعزل عن الانتفاع به على أي حال جاءهم، وقرأ ابن عمر وابن عباس وابن الزبير ومعاوية وعمرو بن العاص وابن هرمز «عم» بكسر الميم وتنوينه، وقال يعقوب القاري وأبو حاتم: لا ندري نوّنوا أم فتحوا الياء على أنه فعل ماض، وبغير تنوين رواها عمرو بن دينار وسليمان
ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk'tan ise kelamın hakikati üzere olduğu, kıyamet gününde onların küfürleri ve çirkin amelleri sebebiyle en çirkin isimleriyle uzaktan çağrılacakları, öyle ki mahşer ehlinin bunu işiteceği, böylece rezilliklerinin büyüyeceği ve başlarına musibetlerin çökeceği rivayet edilmiştir. Reddiyenin özeti şudur: Kur'an müminler için bir hidayettir, göğüslerindekine bir şifadır, şüpheleri gidermede kâfidir; bu sebeple onların diliyle, muciz, kendi içinde apaçık ve başkasını da açıklayıcı olarak gelmiştir. İman etmeyenler ise, onlara hangi şekilde gelirse gelsin ondan faydalanmaktan tamamen uzaktırlar. İbn Ömer, İbn Abbas, İbnü'z-Zübeyr, Muâviye, Amr b. el-Âs ve İbn Hürmüz mîm harfinin kesresi ve tenvin ile «عَمٍ» şeklinde okumuşlardır. Kâri Ya'kûb ve Ebû Hâtim ise: "Tenvin mi yaptılar yoksa mazi fiil kılarak yâ harfini fetha mı yaptılar bilmiyoruz" demişlerdir. Tenvinsiz olarak ise bunu Amr b. Dînâr ile Süleyman
بن قتيبة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ كلام مستأنف مسوق لبيان أن الاختلاف في شأن الكتب عادة قديمة للأمم غير مختص بقومك على منهاج قوله تعالى: ما يُقالُ لَكَ إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ على ما سمعت أولا أي وبالله لقد آتينا موسى التوراة فاختلف فيها فمن مصدق لها ومكذب وهكذا حال قومك في شأن ما آتيناك من القرآن فمن مؤمن به وكافر وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ في حق أمتك المكذبة وهي العدة بتأخير عذابهم وفصل ما بينهم وبين المؤمنين من الخصومة إلى يوم القيامة بنحو قوله تعالى: بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ [القمر: ٤٦] وقوله سبحانه: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى [فاطر: ٤٥] لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ باستئصال المكذبين كما فعل بمكذبي الأمم السالفة وَإِنَّهُمْ أي كفار قومك لَفِي شَكٍّ مِنْهُ أي من القرآن مُرِيبٍ موجب للقلق والاضطراب، وقيل: الضمير الثاني للتوراة والأول لليهود بقرينة السياق لأنهم الذين اختلفوا في كتاب موسى ﵇ وليس بشيء مَنْ عَمِلَ صالِحاً بأن آمن بالكتب وعمل بموجبها فَلِنَفْسِهِ أي فلنفسه يعمله أو فلنفسه نفعه لا لغيره، ومَنْ يصح فيها الشرطية والموصولية وكذا في قوله تعالى: وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ضره لا على الغير وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله مبني على تنزيل ترك إثابة المحسن بعمله أو إثابة الغير بعمله وتنزيل التعذيب بغير إساءة أو بإساءة غيره منزلة الظلم الذي يستحيل صدوره عنه تعالى ولم يحتج بعضهم إلى التنزيل، وقد مر الكلام في ذلك وفي توجيه النفي والمبالغة فتذكر.
b. Kuteybe, İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet etmiştir. { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ } “Andolsun Biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü.” İlk olarak işittiğin üzere Allah Teâlâ'nın: { ما يُقالُ لَكَ إِلَّا ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } sözü üslubunca, kitaplar hususunda ihtilafa düşmenin senin kavmine has olmayıp ümmetlerin kadim bir âdeti olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş müstear (yeni) bir kelamdır; yani: Allah'a andolsun ki Biz Mûsâ'ya Tevrat'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü; kimi onu tasdik eden kimi de yalanlayandır. Sana verdiğimiz Kur'an hususunda senin kavminin hâli de böyledir; kimi ona iman eden kimi de inkâr edendir. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı” yalanlayıcı ümmetin hakkında; o da Allah Teâlâ'nın: { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “Hayır, asıl buluşma vakitleri kıyamettir” [el-Kamer: 46] ve O'nun (subhânehu): { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” [Fâtır: 45] sözleri gibi azaplarının ertelenmesi ve müminlerle aralarındaki davanın kıyamet gününe bırakılması vaadidir; { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “elbette aralarında hüküm verilmişti”, geçmiş ümmetlerin yalanlayıcılarına yapıldığı gibi yalanlayanların kökünün kazınması suretiyle [hüküm verilirdi]. { وَإِنَّهُمْ } “Ve şüphesiz onlar”, yani kavminin kâfirleri, { لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “ondan yana kesin bir şüphe içindedirler”, yani Kur'an'dan yana, { مُرِيبٍ } “huzursuzluk ve endişe veren.” İkinci zamirin Tevrat'a, birincisinin ise Yahudilere ait olduğu da söylenmiştir; zira bağlam karinesiyle Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kitabında ihtilafa düşenler onlardır, ancak bu [görüş] bir değer taşımaz. { مَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim salih bir amel işlerse” kitaplara iman edip gereğiyle amel etmek suretiyle, { فَلِنَفْسِهِ } “kendi lehinedir”, yani onu kendi nefsi için yapar yahut faydası başkasına değil kendi nefsinadir. { مَنْ } edatının şartiyye veya mevsûle olması sahihtir; Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “kim de kötülük yaparsa, kendi aleyhinedir.” sözünde de böyledir; zararı başkasına değil kendi aleyhinedir. { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir.” [ifadesi], öncesinin içeriğini pekiştiren fezleke kabilinden bir ara cümledir (itiraziyyedir). İyilik yapanı ameliyle mükâfatlandırmayı terk etmeyi veya onun ameliyle başkasını mükâfatlandırmayı, kötülük yapmaksızın azap etmeyi veya başkasının kötülüğüyle azap etmeyi Allah Teâlâ'dan sâdır olması imkânsız olan zulüm mesabesinde kılma esasına dayanır. Bazıları ise bu mesabede kılmaya ihtiyaç duymamıştır. Bu konudaki açıklama, nefiy ve mübalağanın tevcihi daha önce geçmişti, hatırla.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ أي إذا سئل عنها قيل الله تعالى يعلم أو لا يعلمها إلا الله ﷿ فالمقصود من هذا الكلام إرشاد المؤمنين في التفصي عن هذا السؤال وكلا الجوابين يلزمه اختصاص علمها به تعالى.
{ إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin ilmi O'na havale edilir.” Yani ondan sorulduğunda "Allah Teâlâ bilir" yahut "Onu ancak Allah (azze ve celle) bilir" denilir. Bu kelamdan maksat, müminlere bu sorudan kurtulma hususunda yol göstermektir ve her iki cevap da onun ilminin Allah Teâlâ'ya has kılınmasını gerektirir.
أما الثاني فظاهر، وأما فلأنك إذا سئلت عن مسألة وقلت. فلان يعلمه كان فيه نفي عنك كناية وتنبيه على أن فلانا أهل أن يسأل عنه دونك وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها أي من أوعيتها جمع كم بالكسر وهو وعاء كجف الطلعة من كمه إذا ستره وقد يضم وكم القميص بالضم وقرأ الحسن في رواية والأعمش وطلحة وغير واحد من السبعة «من ثمرة» على إرادة الجنس والجمع لاختلاف الأنواع. وقرىء «من ثمرات من أكمامهن» بجميع الضمير أيضا وما نافية ومن الأولى مزيدة لتأكيد الاستغراق والنص عليه ومن الثانية ابتدائية وكذا ما في قوله تعالى: وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ أي حملها، وقوله تعالى: إِلَّا بِعِلْمِهِ في موضع الحال والباء للملابسة أو المصاحبة والاستثناء من أعم الأحوال أي ما يحدث شيء من خروج ثمرة ولا حمل حامل ولا وضع واضع ملابسا أو مصاحبا بشيء من
İkincisi açıktır; [birincisine gelince], zira sen bir meseleden sorulduğunda "Filanca onu bilir" dediğinde, bunda kinaye yoluyla senden [o ilmin] nefyedilmesi ve senden ziyade filancanın sorulmaya ehil olduğuna dikkat çekilmesi vardır. { وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها } “Hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz”, yani kaplarından çıkmaz. [Ekmâm], kâf'ın kesresiyle "kimm" kelimesinin çoğuludur; o da hurma çiçeğinin kılıfı gibi bir muhafazadır, örttüğü zaman "kemmehu" denir, bazen zamme ile de okunur; gömleğin kolu ise [kumm] zamme iledir. el-Hasan bir rivayette, el-A'meş, Talha ve Yedi Kâri'den birden fazlası cins muradıyla ve türlerin farklılığından ötürü cemi muradıyla «مِنْ ثَمَرَةٍ» şeklinde okumuşlardır. Zamirin de cemi kılınmasıyla «مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهِنَّ» şeklinde de okunmuştur. "Mâ" nâfiyedir; birinci "min" istiğrakı (kapsamı) pekiştirmek ve onu nass ile belirtmek için zâiddir, ikinci "min" ise ibtidâiyyedir. Allah Teâlâ'nın: { وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ } “Hiçbir dişi ne gebe kalır ne de doğurur” yani karnındakini bırakır, sözündeki "mâ" da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا بِعِلْمِهِ } “ancak O'nun ilmiyledir.” sözü hâl mevkiindedir; "bâ" mülâbese (iltibas/beraberlik) veya musâhabet içindir ve istisna en genel hâllerden yapılmıştır. Yani hiçbir meyvenin çıkışı, hiçbir gebe kalanın hamli ve hiçbir doğuranın doğumu, bir şeyle mülâbis veya musâhib olarak meydana gelmez,
الأشياء إلا مصاحبا أو ملابسا بعلمه المحيط سبحانه واقعا حسب تعلقه به، وجوز في الأولى أن تكون موصولة معطوفة على الساعة أي إليه يرد علم الساعة وعلم ما يخرج ومن الأولى بيانية والجار والمجرور في موضع الحال ومن الثانية على حالها، وتأنيث تَخْرُجُ باعتبار المعنى لأن ما بمعنى ثمرة قيل: ولا يجوز في الثانية ذلك لمكان الاستثناء المفرغ وأجازه بعضهم، ويكفي لصحة التفريغ النفي في قوله تعالى: وَلا تَضَعُ وجملة لا تضع إما حال أو معطوفة على جملة إِلَيْهِ يُرَدُّ إلخ، ولا يخفى عليك أن المتبادر في الموضعين النفي ثم إن الاستثناء متعلق بالكل وتبيين القدر المشترك بين الأفعال الثلاثة وجعله الأصل في تعلق المفرغ كما سمعت لإظهار المعنى والإيماء إلى أنه لا يحتاج في مثله إلى حذف من الأولين أعني ما تخرج وما تحمل وهو قريب من أسلوب. وقد حيل بين العير والنزوان. لأن خرج زيد معناه حدث خروجه كما أن معنى ذلك فعل الحيلولة وليس ذاك من باب الاستثناء المتعقب لجمل والخلاف في متعلقه في شيء لأن ذلك في غير المفرغ فقد ذكر النحويون في باب التنازع وإن كان منفيا بإلا فالحذف ليس إلا ولو كان منه لم يكن من المختلف فيه لاتحاد الجمل في المقصود وظهور قرينة الرجوع إلى الكل، والكلام على ما في شرح التأويلات متصل بأمر الساعة والبعث فإنه لا يعلم هذا كله إلا الله تعالى فذكر هذه الأمور لمناسبتها لعلم الساعة وإن الكل إيجاد بعد العدم بقدرته ﷿ فيكون كالبرهان على الحشر، وجوز أن يكون متصلا بقوله تعالى:
ancak O'nun (subhânehu) kuşatıcı ilmiyle musâhib veya mülâbis olarak ve O'nun ilminin taallukuna göre vuku bulur. Birincide [mâ'nın] "es-Sâat" üzerine matuf bir ism-i mevsûl olması da caiz görülmüştür; yani: Kıyametin ilmi ve çıkan şeylerin ilmi O'na havale edilir. Birinci "min" beyâniyyedir, car ve mecrur hâl mevkiindedir, ikinci "min" ise kendi hâli üzeredir. { تَخْرُجُ } fiilinin müennes kılınması mana itibarıyladır; çünkü "mâ", meyve anlamındadır. Denildi ki: İstisnâ-i müferrağ sebebiyle ikincide bu caiz olmaz; bazıları ise buna cevaz vermiştir. Tefriğin sahih olması için Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَضَعُ } sözündeki nefiy kâfidir; { لا تَضَعُ } cümlesi ya hâldir yahut { إِلَيْهِ يُرَدُّ } ilâ ahir cümlesine matuftur. Her iki yerde de ilk akla gelenin nefiy olduğu sana gizli değildir. Sonra istisna hepsine taalluk etmektedir; üç fiil arasındaki müşterek noktanın beyanı ve işittiğin gibi müferrağın taallukunda asıl kılınması, manayı izhar etmek ve bu gibilerde ilk ikisinden -yani "mâ tahrucu" ve "mâ tahmilu"dan- bir hazfe ihtiyaç olmadığını ihsas ettirmek içindir. Bu da "Ve kad hîle beyne'l-ayri ve'n-nezevân" (Yaban eşeği ile sıçrama arasına engel girdi) üslubuna yakındır; zira "harece Zeydün" demek onun çıkışının meydana gelmesi demektir, nitekim bunun anlamı da engelleme fiilidir. Bu, peş peşe gelen cümleleri takip eden istisna babından ve taalluk ettiği yer hakkındaki ihtilaftan kesinlikle değildir; çünkü bu müferrağ olmayan istisnada söz konusudur. Nitekim nahivciler tenâzu babında zikretmişlerdir ki: "İllâ" ile menfi kılınmışsa haziften başkası olmaz. Eğer ondan olsaydı, cümlelerin maksattaki birliği ve hepsine rücu ettiğine dair karinenin açıklığı sebebiyle ihtilaflı konulardan olmazdı. Şerhu't-Te'vîlât'ta belirtildiğine göre bu söz, kıyamet ve diriliş meselesiyle irtibatlıdır; zira bütün bunları Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. Bu hususların zikredilmesi kıyametin ilmine uygunluğundandır ve hepsinin O'nun (azze ve celle) kudretiyle yokluktan sonra var edilmesi hasebiyledir; dolayısıyla haşr için bir delil mesabesindedir. Allah Teâlâ'nın şu sözüyle irtibatlı olması da caiz görülmüştür:
وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ [فصلت: ٣٧] إلخ وبقوله سبحانه: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً [فصلت: ٣٩] إلخ فالمعنى من آيات ألوهيته تعالى وقدرته أن تخرج الثمرات وتحمل الحوامل وتضع حسب علمه جل وعلا، والأول وأقرب.
{ وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ } “Gece ve gündüz O'nun ayetlerindendir...” [Fussilet: 37] ilâ ahir ve O'nun (subhânehu): { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً } “Yeryüzünü kupkuru görmen de O'nun ayetlerindendir...” [Fussilet: 39] ilâ ahir sözleriyle; bu durumda mana: O'nun (celle ve alâ) ilmine göre meyvelerin çıkması, gebelerin taşıması ve doğurması, Allah Teâlâ'nın uluhiyetinin ve kudretinin ayetlerindendir. Birincisi [isabete] daha yakındır.
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي أي بزعمكم كما نص عليه بقوله سبحانه: أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [القصص: ٦٢، ٧٤] وفيه تهكم بهم وتقريع لهم. ويَوْمَ منصوب باذكر أو ظرف بمضمر مؤخر قد ترك إيذانا بقصور البيان عنه كما في قوله تعالى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ [المائدة: ١٠٩] وضمير يُنادِيهِمْ عام في كل من عبد غير الله تعالى فيندرج فيه عبدة الأوثان. قالُوا أي أولئك المنادون آذَنَّاكَ أي أعلمناك والمراد بالإعلام هنا الإخبار لأنه تعالى عالم فلا يصح إعلامه بما هو سبحانه عالم به بخلاف الأخبار فإنه يكون للعالم فكأنه قيل أخبرناك ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ أي بأنه ليس منا أحد يشهد لهم بالشركة فالجملة في محل نصب مفعول آذَنَّاكَ وقد علق عنها وفي تعليق باب أعلم وأنبأ خلاف والصحيح أنه مسموع في الفصيح، وشَهِيدٍ فعيل من الشهادة ونفي الشهادة كناية عن التبرؤ منهم لأن الكفرة يوم القيامة أنكروا عبادة غيره تعالى مرة وأقروا بها وتبرءوا عنها مرة أخرى وفسره السمرقندي بالإنكار لعبادتهم غير الله تعالى وشركهم كذبا منهم وافتراء كقوله تعالى حكاية عنهم: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] وظاهر «آذناك» يقتضي سبق الإيذان في جواب أين شركائي وإنما سئلوا ثانيا حتى أجابوا بأنه قد سبق الجواب لأنه توبيخ وفي إعادة التوبيخ من تأكيد أمر الجناية وتقبيح حال من يرتكبها ما لا يخفى، واستظهر أبو حيان أن المراد إحداث إيذان لا إخبار عن إيذان سابق على نحو طلقت وأمثاله، وجوز أن يقال: إنه إخبار بإعلام سابق وذلك الاعلام السابق ما علمه تعالى من بواطنهم يوم القيامة إنهم لم يبقوا على الشرك وعلى تلك الشهادة وكأنه اعلام منهم بلسان الحال وهذا لا يقتضي سبق سؤال ولا جواب وفيه حسن أدب كأنهم يقولون أنت أعلم به ثم يأخذون في الجواب.
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي } “Onlara: 'Nerede ortaklarım?' diye sesleneceği gün...” Yani O'nun (subhânehu): { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Nerede o iddia edip durduğunuz ortaklarım?” [el-Kasas: 62, 74] sözüyle nass olarak belirttiği gibi zannınıza göre [ortaklarım nerede?]. Bunda onlarla alay etme ve onları azarlama vardır. { يَوْمَ } kelimesi "üzkür" (hatırla) fiiliyle mensuptur yahut Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün...” [el-Mâide: 109] sözünde olduğu gibi beyanın onu anlatmada yetersiz kalacağını bildirmek üzere zikredilmeyen muahhar ve muzmer bir fiilin zarfıdır. { يُنادِيهِمْ } fiilindeki zamir, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet eden herkes hakkında umumidir; dolayısıyla putperestler de buna dâhildir. { قالُوا } “Dediler ki:” yani o seslenilen kimseler, { آذَنَّاكَ } “Sana bildirdik” yani Sana haber verdik. Buradaki bildirmekten maksat haber vermektir; çünkü Allah Teâlâ her şeyi bilendir, O'nun (subhânehu) zaten bildiği bir şeyi O'na [bilgi verme anlamında] bildirmek sahih olmaz; haber verme ise bundan farklı olarak bilene de yapılır. Sanki şöyle denilmiştir: Sana haber verdik ki, { ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } “bizden [buna] hiçbir şahit yoktur.” Yani bizden hiç kimse onların ortak olduğuna şahitlik etmez. Cümle, { آذَنَّاكَ } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir ve ondan ta'lik edilmiştir; "a'leme" ve "enbee" babının ta'liki hususunda ihtilaf vardır, sahih olan ise fasih kelamda bunun işitilmiş olduğudur. { شَهِيدٍ } kelimesi şehadetten "faîl" veznindedir; şahitliğin nefyedilmesi onlardan teberrî etmenin (uzaklaşmanın) kinayesidir. Çünkü kâfirler kıyamet gününde kimi zaman Allah Teâlâ'dan başkasına tapındıklarını inkâr etmişler, kimi zaman ise itiraf edip onlardan teberrî etmişlerdir. es-Semerkandî bunu, yalan ve iftira kabilinden Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetlerini ve şirklerini inkâr etmeleri olarak tefsir etmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu sözde olduğu gibi: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik!” [el-En'âm: 23]. «آذناك» kelimesinin zahiri, "Ortaklarım nerede?" sorusunun cevabında önceden bir bildirmenin geçmiş olmasını gerektirir; daha önce cevabın geçtiğini söyleyerek cevap verecekleri şekilde ikinci kez sorulmaları ise bir azarlamadır. Azarlamanın tekrar edilmesinde ise cinayetin büyüklüğünü tekit etme ve onu işleyenin durumunu çirkinleştirme hususunda gizli olmayan bir nükte vardır. Ebû Hayyân, buradaki muradın "tallaktu" (boşadım) ve benzeri lafızlarda olduğu gibi geçmiş bir bildirmeyi haber vermek değil, yeni bir bildirme (inşâ) ihdas etmek olduğunu zâhir görmüştür. Bunun önceden yapılmış bir bildirmeyi haber vermek olduğu söylenmesi de caiz görülmüştür; bu önceki bildirme ise Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde onların iç yüzlerinden bildiği şeydir; yani onlar artık şirk ve o şahitlik üzere kalmamışlardır ve bu sanki onlardan hâl diliyle yapılmış bir bildirmedir. Bu ise önceden bir soru ve cevabın geçmiş olmasını gerektirmez; bunda sanki: "Sen onu en iyi bilensin" deyip sonra cevaba başlamaları gibi güzel bir edep vardır.
قال في الكشف: وهذا الوجه هو المختار لاشتماله على النكتة المذكورة وما في الآخرين من سوء الأدب، ويحتمل أن يكون المعنى آذناك بأنه ليس منا أحد يشاهدهم فشهيد من الشهود بمعنى الحضور والمشاهدة ونفي
el-Keşf'te şöyle denmiştir: "Zikredilen nükteyi içermesi ve diğer iki vecihte edep noksanlığı bulunması sebebiyle muhtar olan bu vecihtir." Mananın: "Sana bildirdik ki, bizden onları gören hiç kimse yoktur" şeklinde olması da muhtemeldir; zira "şehîd", huzurda bulunmak ve müşahede etmek manasında "şühûd" kökündendir. Onların görülmesinin nefyedilmesi
مشاهدتهم الظاهر أنه على الحقيقة وذلك في موقف وجعل بعض العبدة مقرين بمعبوداتهم في آخر فلا تنافي بينهما، وقيل: هو كناية عن نفي أن يكون له تعالى شريك نحو قولك: لا نرى لك مثلا تريد لا مثل لك لنراه، والكلام في آذَنَّاكَ على ما آذناك، وقيل: ضمير قالُوا للشركاء أي قال الشركاء: ليس منا أحد يشهد لهم بأنهم كانوا محقين فشهيد من الشهادة لا غير، والمراد التبرؤ منهم وفيه تفكيك الضمائر، ومعنى قوله تعالى: وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ على ما قيل: إن شركاءهم الذين كانوا يدعونهم من قبل ويرجون نفعهم غابوا عنهم على أن الضلال على معناه الحقيقي وهو الذي يقابل الوجدان أو أن شركاءهم لم ينفعوهم بشيء على أن الضلال مجاز عن عدم النفع وما اسم موصول عبارة عن الشركاء، ويحسن جمع من يعقل ومن لا يعقل في التعبير بما في مثل هذا المقام، وجوز أن تكون ما عبارة عن القول الذي كانوا يقولونه في شأن الشركاء من أنهم آلهة وشركاء لله ﷾، والمعنى نسوا ما كانوا يقولونه في شأن شركائهم من نسبة الألوهية إليهم. ولك أن تجعلها مصدرية والجملة يحتمل أن تكون حالا وأن تكون اعتراضا، وذكر بعض الأجلة أنه يتعين الأخير على القول بأن ضمير قالُوا للشركاء وكون الضلال مجازا عن عدم النفع فتدبر وَظَنُّوا أي أيقنوا كما قال السدي وغيره لأنه لا احتمال لغيره هنا والظن يكون بمعنى العالم كثيرا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ أي مهرب، والظاهر أن الجملة في محل نصب سادة مسد مفعولي ظن وهي معلقة عنها بحرف النفي، وقيل: تم الكلام عند قوله تعالى: وَظَنُّوا والظن على ظاهره أي وترجح عندهم أن قولهم: ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ منجاة لهم أو أمر يموهون به، والجملة بعد مستأنفة أي لا يكون لهم منجى أو موضع روغان لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ لا يمل ولا يفتر مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ من طلب السعة في النعمة وأسباب المعيشة، ودُعاءِ مصدر مضاف للمفعول وفاعله محذوف أي من دعاء الخير هو.
zahir olan odur ki hakikat üzeredir ve bu bir durakta (mevkıfta) vuku bulur; tapanların bazısının diğer bir durakta tapındıklarını ikrar etmesi ise bununla çelişmez. Bir görüşe göre, Allah Teâlâ'nın bir ortağı bulunmasının nefyinden kinayedir; nitekim: "Senin bir benzerini görmüyoruz" dersin, bununla "Göreceğimiz bir benzerin yoktur" demeyi kastedersin. { آذَنَّاكَ } hakkındaki söz de "mâ âzennâke" (Sana bildirdiğimiz şey) üzerinedir. Bir görüşe göre { قالُوا } fiilinin zamiri ortak koşulanlara aittir; yani ortak koşulanlar: "Bizden hiç kimse onların haklı olduğuna şahitlik etmez" dediler; bu takdirde "şehîd" sadece şehadetten türemiştir ve murat onlardan teberrî etmektir, ancak bunda zamirlerin tefriki vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce yalvarıp durdukları şeyler onlardan kaybolup gitti.” sözünün anlamı, denildiğine göre: Daha önce kendilerine yalvardıkları ve faydalarını umdukları ortakları onlardan kaybolup gitmiştir; bu, delâletin hakiki manası üzere olmasıdır ki o da bulmanın zıddıdır; yahut delâletin faydasız kalmaktan mecaz olması üzere ortakları kendilerine hiçbir fayda vermemiştir. { ما } ism-i mevsûldür ve ortaklardan ibarettir; böyle bir makamda akıl sahibi olanlarla olmayanları { ما } ile cem etmek güzel düşer. { ما } edatının, ortakların ilah ve Allah'a (azze ve celle) ortak oldukları hususunda söyledikleri sözden ibaret olması da caiz görülmüştür; bu durumda mana: Ortaklarına uluhiyet nispet etme hususunda söyledikleri sözleri unuttular, şeklinde olur. Onu masdariyye kılman da mümkündür; cümlenin hâl olması da itiraziyye olması da muhtemeldir. Bazı büyük âlimler, { قالُوا } zamirinin ortaklara ait olması ve dalâletin faydasız kalmaktan mecaz olması kavline göre sonuncusunun [itiraziyye olmasının] taayyün ettiğini belirtmişlerdir, iyi düşün. { وَظَنُّوا } “ve anladılar ki”, yani Süddî ve diğerlerinin dediği gibi kesin olarak bildiler (iykân ettiler); çünkü burada bundan başkasına ihtimal yoktur ve zan çok kere bilmek (ilm) manasında gelir. { ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “kendileri için kaçacak hiçbir yer yoktur.” Yani hiçbir sığınak yoktur. Zahir olan odur ki bu cümle, zann fiilinin iki mef'ûlü yerine kaim olarak nasb mahallindedir ve nefiy harfiyle ondan ta'lik edilmiştir. Bir görüşe göre ise kelam Allah Teâlâ'nın { وَظَنُّوا } sözünde tamam olmuştur ve zan zahirî manası üzeredir; yani: { ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } sözlerinin kendileri için bir kurtuluş veya onunla gerçeği gizleyecekleri bir şey olduğu zihinlerinde galip geldi. Sonraki cümle ise müstear bir cümledir; yani kendileri için hiçbir kurtuluş veya kaçacak yer olmayacaktır. { لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ } “İnsan bıkıp usanmaz”, yani ne yorulur ne de gevşer, { مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “hayır istemekten”, nimette ve maişet sebeplerinde genişlik talep etmekten. { دُعاءِ } kelimesi mef'ûlüne muzaf olmuş bir masdardır, fâili ise mahzuftur; yani kendisinin hayır duasından [usanmaz].
وقرأ عبد الله «من دعاء بالخير» بباء داخلة على الخير وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ الضيقة والعسر فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ أي فهو يؤوس قنوط من فضل الله تعالى ورحمته، وهذا صفة الكافر، والآية نزلت في الوليد بن المغيرة، وقيل: في عتبة بن ربيعة وقد بولغ في يأسه من جهة الصيغة لأن فعولا من صيغ المبالغة ومن جهة التكرار المعنوي فإن القنوط أن يظهر عليه أثر اليأس فيتضاءل وينكسر، ولما كان أثره الدال عليه لا يفارقه كان في ذكره ذكره ثانيا بطريق أبلغ، وقدم اليأس لأنه صفة القلب وهو أن يقطع رجاءه من الخير وهي المؤثرة فيما يظهر على الصورة من التضاؤل والانكسار وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ أي لئن فرجنا عنه بصحة بعد مرض أو سعة بعد ضيق أو غير ذلك لَيَقُولَنَّ هذا لِي أي حقي أستحقه لما لي من الفضل والعمل لا تفضل من الله عن وجل فاللام للاستحقاق أو هو لي دائما لا يزول فاللام للملك وهو يشعر بالدوام ولعل الأول أقرب.
Abdullah [b. Mes'ûd], hayır kelimesinin başına "bâ" dahil ederek «مِنْ دُعَاءٍ بِالْخَيْرِ» şeklinde okumuştur. { وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ } “Fakat kendisine bir şer dokunursa”, darlık ve zorluk [dokunursa], { فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ } “artık o pek ümitsiz, pek karamsardır.” Yani o, Allah Teâlâ'nın lütfundan ve rahmetinden son derece ümitsiz ve karamsardır. Bu kâfirin sıfatıdır. Ayet Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir; Utbe b. Rebîa hakkında indiği de söylenmiştir. Onun ümitsizliğinde hem sîga cihetinden mübalağa yapılmıştır -çünkü "fe'ûl" mübalağa sîgalarındandır-, hem de manevî tekrar cihetinden mübalağa yapılmıştır; zira "kunût", üzerinde ümitsizlik eserinin belirmesiyle küçülüp kırılmasıdır. Ona delalet eden eseri kendisinden ayrılmadığı için, onun zikredilmesinde daha beliğ bir yolla ikinci bir zikir bulunmaktadır. Ye's (ümitsizlik) öne alınmıştır; çünkü o kalbin bir sıfatıdır ve hayırdan ümidini kesmesidir; sûrette görülen küçülme ve kırılmada müessir olan da odur. { وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ } “Şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan bir rahmet tattırırsak”, yani hastalıktan sonra sıhhatle, darlıktan sonra genişlikle yahut başka bir şeyle ona ferahlık verirsek, { لَيَقُولَنَّ هذا لِي } “mutlaka: 'Bu benim hakkımdır' der.” Yani: Faziletim ve amelim sebebiyle hak ettiğim hakkımdır, Allah'ın (azze ve celle) bir lütfu değildir; buradaki lâm istihkak (hak etme) içindir. Yahut "Bu daima benimdir, yok olmaz" demektir; buradaki lâm mülkiyet içindir ve devamlılık hissettirir; muhtemelen birincisi [isabete] daha yakındır.
وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً أي تقوم فيما سيأتي وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي على تقدير قيامها إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى أي للحالة الحسنى من الكرامة، والتأكيد بالقسم هنا ليس لقيام الساعة بل لكونه مجزيا بالحسنى باستحقاقه للكرامة لاعتقاده أن ما أصابه من نعم الدنيا لاستحقاقه له وإن نعم الآخرة كذلك فلا تنافي بين إن التي الأصل فيها أن تستعمل لغير المتقين وبين التأكيد بالقسم وإن واللام وتقديم الظرفين وصيغة التفضيل فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا لنعلمنهم بحقيقة أعمالهم ولنبصرنهم بعكس ما اعتقدوا فيها فيظهر لهم أنهم مستحقون للإهانة لا الكرامة كما توهموا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ لا يمكنهم التفصي عنه لشدته فهو كوثاق غليظ لا يمكن قطعه وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ عن الشكر وَنَأى بِجانِبِهِ تكبر واختال على أن الجانب بمعنى الناحية والمكان ثم نزل مكان الشيء وجهته كناية منزلة الشيء نفسه، ومنه قوله تعالى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ [الرحمن: ٤٦] وقول الشاعر:
{ وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum.” Yani gelecekte kopacağını zannetmiyorum. { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي } “Andolsun eğer Rabbime döndürülürsem”, onun kopması varsayımında, { إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “muhakkak O'nun katında benim için en güzeli vardır.” Yani ikramdan yana en güzel durum vardır. Buradaki yeminle tekit kıyametin kopması için değil, ikramı hak etmesi sebebiyle en güzeliyle mükâfatlandırılacağı hususundadır; zira o, dünyada kendisine isabet eden nimetlerin kendi hakkı olduğuna ve ahiret nimetlerinin de böyle olacağına inanmaktadır. Dolayısıyla hakkında kesinlik olmayanlar için kullanılması asıl olan "in" şart edatı ile; yeminle tekit, inne, lâm, iki zarfın öne alınması ve tafdîl sîgası arasında bir tezat yoktur. { فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا } “Andolsun o inkâr edenlere yaptıklarını elbette haber vereceğiz”, amellerinin hakikatini onlara mutlaka bildireceğiz ve onlar hakkında inandıklarının tam aksini onlara göstereceğiz; böylece vehmettikleri gibi ikrama değil, aşağılanmaya müstahak oldukları kendilerine zahir olacaktır. { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “ve andolsun onlara pek çetin bir azaptan tattıracağız.” Şiddetinden ötürü ondan kurtulmaları mümkün değildir; zira o, koparılması imkânsız kalın bir bağ gibidir. { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman şükürden yüz çevirir” { وَنَأى بِجانِبِهِ } “ve yan çizip uzaklaşır”, kibirlenir ve böbürlenir. Şöyle ki, "el-cânib" taraf ve mekân manasındadır; sonra bir şeyin mekânı ve ciheti, kinaye yoluyla bizzat o şeyin kendi makamına indirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için...” [er-Rahmân: 46] sözü ve şairin şu sözü bu kabildendir:
ذعرت به القطا ونفيت عنه ... مقام الذئب كالرجل اللعين
"Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve ondan kovdum... / Melûn bir adam gibi olan kurdun makamını (kurdun kendisini)."
وقول الكتاب حضرة فلان ومجلسه العالي وكتبت إلى جهته وإلى جانبه العزيز يريدون نفسه وذاته فكأنه قيل:
Kâtiplerin "Filancanın hazreti", "yüce meclisi", "onun cihetine ve aziz cenahına yazdım" diyerek bizzat onun nefsini ve zâtını kastetmeleri de böyledir. Sanki şöyle denilmiştir:
نأى بنفسه ثم كنى بنفسه عن التكبر والخيلاء، وجوز أن يراد بِجانِبِهِ عطفه ويكون عبارة عن الانحراف والازورار كما قالوا: ثنى عطفه وتولى بركنه والأول مشتمل على كنايتين، وضع الجانب موضع النفس والتعبير عن التكبير البالغ بنحو ذهب بنفسه وهذا على واحدة على ما في الكشف، وجعل بعضهم الجانب والجنب حقيقة كالعطف في الجارحة وأحد شقي البدن مجازا في الجهة فلا تغفل، وعن أبي عبيدة نأى بجانبه إن نهض به وهو عبارة عن التكبر كشمخ بأنفه، والباء للتعدية ثم إن التعبير عن ذات الشخص بنحو المقام والمجلس كثيرا ما يكون لقصد التعظيم والاحتشام عن الصريح بالاسم وهو يتركون التصريح به عند إرادة تعظيمه قال زهير:
Bizzat kendisi uzaklaştı; sonra da nefsinden kibri ve böbürlenmeyi kinaye etti. { بِجانِبِهِ } ile omuzunun (vücudunun yan tarafının) murad edilmesi ve bunun yüz çevirip meylederek uzaklaşmaktan ibaret olması da caiz görülmüştür; nitekim: "Omuzunu büktü (yüz çevirdi)" ve "Rüknüyle arkasını döndü" derler. Birincisi iki kinayeyi içermektedir: Cânib kelimesinin nefis yerine konulması ve ileri derecedeki kibrin "kendisini beğenip gitti" şeklinde ifade edilmesi; el-Keşf'te belirtildiğine göre bu [ikincisi] ise tek bir [kinaye] üzeredir. Bazıları organ olan bedenin iki yanından birinde "el-cânib" ve "el-cenb"i tıpkı "el-ıtf" gibi hakikat, yön ve cihette ise mecaz kılmışlardır, gafil olma. Ebû Ubeyde'den [nakledildiğine göre]: "Ne'â bi-cânibihî", onunla dikildi demektir ve tıpkı "Burnunu havaya dikti" ifadesinde olduğu gibi kibirlenmekten ibarettir; "bâ" harfi ta'diye (geçişlilik) içindir. Ayrıca şahsın zâtından makam ve meclis gibi ifadelerle bahsedilmesi, çoğunlukla tazim ve ismi açıkça söylemekten haya etme kastıyla olur; zira onu tazim etmek istediklerinde ismini açıkça zikretmeyi terk ederler. Züheyr şöyle demiştir:
فعرض إذا ما جئت بالبان والحمى ... وإياك أن تنسى فتذكر زينبا
"Bân ağacına ve koruluğa vardığında üstü kapalı söyle, / Sakın unutup da Zeyneb'in adını anma!"
سيكفيك من ذاك المسمى إشارة ... فدعه مصونا بالجلال محجبا
"O adı zikredilenden bir işaret sana yetecektir, / Onu celâl ile korunmuş, perdelenmiş olarak bırak!"
ومن هنا قال الطيبي: إن ما هنا وارد على التهكم. وقرىء «ونآ» بإمالة الألف وكسر النون للاتباع «وناء» على القلب كما قالوا راء في رأى وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ أي كثير مستمر مستعار مما له عرض متسع وأصله مما يوصف به الأجسام وهو أقصر الامتدادين وأطولهما هو الطول، ويفهم في العرف من العريض الاتساع وصيغة المبالغة وتنوين التكثير يقويان ذلك، ووصف الدعاء بما ذكر يستلزم عظم الطول أيضا لأنه لا بد أن يكون أزيد من العرض وإلا لم يكن طولا، والاستعارة في كل من الدعاء والعريض جائزة ولا يخفى كيفية إجرائها.
İşte buradan hareketle et-Tîbî: "Buradaki ifade istihza ve tehekküm kabilindendir" demiştir. İtbâ' kabilinden elifin imâlesi ve nûn'un kesresiyle «وَنِئَا» ve "reâ" yerine "râe" dedikleri gibi kalb tarikiyle «وَنَاءَ» şeklinde de okunmuştur. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Ona bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya (geniş) yalvarıp durur.” Yani geniş bir ene sahip olan şeyden istiare yoluyla alınmış çok ve sürekli [bir duadır]. Bunun aslı cisimlerin vasıflandığı şeylerden olup iki uzantının daha kısa olanıdır; daha uzunu ise boydur (tûldür). Örfte "arîz" (enli/geniş) kelimesinden genişlik anlaşılır; mübalağa sîgası ile teksir (çokluk) tenvini de bunu güçlendirmektedir. Duanın bu şekilde vasıflanması boyun büyüklüğünü de gerektirir; zira boyun mutlaka enden daha fazla olması gerekir, aksi takdirde boy olamazdı. Hem duada hem de arîz kelimesinde istiare caizdir ve bunun nasıl cereyan edeceği gizli değildir.
وذكر بعض الأجلة أن الآيات قد تضمنت ضربين من طغيان جنس الإنسان فالأول في بيان شدة حرصه على الجمع وشدة جزعه على الفقد والتعريض بتظليم ربه سبحانه في قوله هذا لِي مدمجا فيه سوء اعتقاده في المعاد المستجلب لتلك المساوي كلها، والثاني في بيان طيشه المتولد عنه إعجابه واستكباره عند وجود النعمة واستكانته عند فقدها وقد ضمن في ذلك ذمه بشغله عن المنعم في الحالتين، أما في الأول فظاهر، وأما في الثاني فلأن التضرع جزعا على الفقد ليس رجوعا إلى المنعم بل تأسف على الفقد المشغل عن المنعم كل الأشغال، وذكر أن في ذكر الوصفين ما يدل على أنه عديم النهية أي العقل ضعيف المنة أن القوة فإن اليأس والقنوط ينافيان الدعاء العريض وأنه عند ذلك كالغريق المتمسك بكل شيء انتهى، ومنه يعلم جواب ما قيل: كونه يدعو دعاء عريضا متكررا ينافي وصفه بأنه يؤوس قنوط لأن الدعاء فرع الطعم والرجاء وقد اعتبر في القنوط ظهور أثر اليأس فظهور ما يدل على الرجاء يأباه، وأجاب آخرون بأنه يجوز أن يقال: الحال الثاني شأن بعض غير البعض الذي حكى عنه اليأس والقنوط أو شأن الكل في بعض الأوقات، واستدل بعضهم بقوله تعالى: فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ على أن الإيجاز غير الاختصار وفسره لهذه الآية بحذف تكرير الكلام مع اتحاد المعنى والإيجاز بحذف طوله وهو الإطناب وهو استدلال بما لا يدل إذ ليس فيها حذف ذلك العرض فضلا عن تسميته قُلْ أَرَأَيْتُمْ إلخ رجوع لإلزام الطاعنين والملحدين وختم للسورة بما يلتفت لفت بدنها وهو من الكلام المنصف وفيه حث على التأمل واستدراج للاقرار مع ما فيه من سحر البيان وحديث الساعة وقع في البين تتميما للوعيد وتنبيها على ما هم فيه من الضلال البعيد كذا قيل، وسيأتي إن شاء الله تعالى بسط الكلام في ذلك، ومعنى أَرَأَيْتُمْ أخبروني إِنْ كانَ أي القرآن مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مع تعاضد موجبات الإيمان به، وثُمَّ كما قال النيسابوري للتراخي الرتبي مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ أي خلاف بَعِيدٍ غاية البعد عن
Bazı büyük âlimler ayetlerin insan cinsinin iki türlü taşkınlığını (tuğyanını) içerdiğini belirtmişlerdir: Birincisi, [mal ve nimet] toplamaya olan aşırı hırsı ve kaybetmeye karşı aşırı feryadı ile { هذا لِي } “Bu benim hakkımdır” sözünde Rabbini (subhânehu) -hâşâ- haksızlıkla itham etmeye tarizde bulunmasıdır ki bütün bu kötülükleri celbeden ahiret hakkındaki kötü inancı da buna dercedilmiştir. İkincisi ise nimet bulunduğunda kendini beğenme ve kibirlenmeyi, nimet kaybolduğunda ise perişanlığı doğuran hafifmeşrepliğini açıklamadır. Bunda, her iki durumda da Nimet Veren'den gafil olması sebebiyle kınanması dercedilmiştir. Birincisinde bu açıktır; ikincisinde ise kaybetme feryadıyla yalvarıp yakarmak Nimet Veren'e bir yöneliş değil, Nimet Veren'den bütünüyle alıkoyan kayba duyulan bir esef ve hayıflanmadır. Ayrıca iki vasfın zikredilmesinde, onun akıldan (nühyeden) yoksun ve güçten (minnetten) zayıf olduğuna delalet eden bir husus bulunduğu belirtilmiştir; zira ye's ve kunût, böylesine geniş bir duayla çelişir ve o kimse bu durumda her şeye sarılan boğulmakta olan biri gibidir. [Sözün sonu]. Bundan hareketle: "Onun geniş ve mükerrer bir dua yapması, pek ümitsiz ve pek karamsar olarak nitelenmesiyle çelişir; çünkü dua umut ve recânın bir neticesidir; kunûtta ise ümitsizlik eserinin belirmesi esas alınmıştır, dolayısıyla umuda delalet eden şeyin belirmesi buna manidir" denilerek yöneltilen itirazın cevabı anlaşılır. Diğerleri ise şöyle cevap vermişlerdir: İkinci hâlin, ümitsizlik ve karamsarlığı anlatılan kimselerden başkalarının şânı olduğu yahut bazen hepsinin hâli olduğu söylenebilir. Bazıları Allah Teâlâ'nın: { فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } sözünden hareketle îcâzın ihtisardan farklı olduğuna delil getirmiş ve bu ayete göre onu mana birliği ile birlikte kelamın tekrarının hazfedilmesi, îcâzı ise uzunluğunun yani itnabın hazfedilmesi olarak açıklamışlardır. Ancak bu, delil olmayacak bir şeyle istidlalde bulunmaktır; zira bunda o genişliğin isimlendirilmesi şöyle dursun, hazfi dahi söz konusu değildir. { قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: Gördünüz mü/Bana söyler misiniz?...” ilâ ahir sözü, dil uzatanları ve mülhidleri ilzam etmeye bir dönüş ve sûreyi kendi ana gövdesiyle uyumlu bir şekilde nihayete erdirmektir. Bu, insaflı bir kelam olup içinde tefekküre teşvik ve ikrara basamak kılma vardır; bununla birlikte beyan sihri de mevcuttur. Kıyamet bahsi ise tehdidi tamamlamak ve içinde bulundukları derin sapıklığa dikkat çekmek üzere araya girmiştir; böyle denilmiştir. İnşâallahu Teâlâ bu konudaki sözün geniş açıklaması gelecektir. { أَرَأَيْتُمْ }'ün manası "Bana haber verin" demektir; { إِنْ كانَ } yani Kur'an { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından ise” { ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ } “sonra da siz onu inkâr etmişseniz”, ona iman etmeyi gerektiren sebepler birbirini desteklediği halde [inkâr etmişseniz]. { ثُمَّ }, Nîsâbûrî'nin dediği gibi rütbece tedricîlik (terâhî-i rütbî) içindir. { مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ } “böyle bir ayrılık ve muhalefet içinde olandan daha sapık kim vardır?” Yani { بَعِيدٍ } “derin/uzak”,
الحق، والمراد ممن هو في شقاق المخاطبون، ووضع الظاهر موضع ضميرهم شرحا لحالهم بالصلة وتعليلا لمزيد ضلالهم، وجملة مَنْ أَضَلُّ على ما قال ابن الشيخ سادّة مسد مفعولي رَأَيْتُمْ وفي البحر المفعول الأول محذوف تقديره أرأيتم أنفسكم والثاني هو جملة الاستفهام، وأيا ما كان فجواب الشرط محذوف، قال النيسابوري:
haktan son derece uzak bir muhalefet içinde olandan [daha sapık kim vardır?]. Ayrılık ve muhalefet içinde olan kimseden maksat muhataplardır; sıla cümlesiyle durumlarını açıklamak ve sapıklıklarının fazlalığını gerekçelendirmek üzere zamirleri yerine zâhir isim konulmuştur. İbnü'ş-Şeyh'in dediğine göre { مَنْ أَضَلُّ } cümlesi { رَأَيْتُمْ } fiilinin iki mef'ûlü yerine kaimdir. el-Bahr'da ise birinci mef'ûlün mahzuf olup takdirinin "E-re'eytüm enfüseküm" (Kendinizi gördünüz mü?) şeklinde olduğu, ikincisinin ise istifham cümlesi olduğu belirtilmiştir. Hangisi olursa olsun şartın cevabı mahzuftur. Nîsâbûrî şöyle demiştir:
تقديره مثلا فمن أضل منكم، وقيل: إن كان من عند الله ثم كفرتم به فأخبروني من أضل منكم، ولعله الأظهر. وقوله تعالى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ إلخ مرتبط على ما اختاره صاحب الكشاف بقوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إلخ على وجه التتميم والإرشاد إلى ما ضمن من الحث على النظر ليؤدي إلى المقصود فيهدوا إلى إعجازه ويؤمنوا بما جاء به ويعملوا بمقتضاه ويفوزوا كل الفوز، وفسر الآيات بما أجرى الله تعالى على يدي نبيه ﷺ وعلى أيدي خلفائه وأصحابهم رضي الله تعالى عنهم من الفتوحات الدالة على قوة الإسلام وأهله ووهن الباطل وحزبه، والآفاق النواحي أفق بضمتين وأفق بفتحتين أي سنريهم آياتنا في النواحي عموما من مشارق الأرض ومغاربها وشمالها وجنوبها، وفيه أن هذه الإرادة كائنة لا محالة حق لا يحوم حولها ريبة وَفِي أَنْفُسِهِمْ في بلاد العرب خصوصا وهو من عطف جبريل على ملائكته، وفي العدول عنها إلى المنزل ما لا يخفى من تمكين ذلك النصر وتحقيق دلالته على حقية المطلوب إثباته وإظهار أن كونه آية بالنسبة إلى الأنفس وإن كان كونه فتحا بالنسبة إلى الأرض والبلدة حَتَّى يَتَبَيَّنَ يظهر لَهُمْ أَنَّهُ أي القرآن هو الْحَقُّ الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه فهو الحق كله من عند الله تعالى المطلع على كل غيب وشهادة فلهذا نصر حاملوه وكانوا محقين، وفي التعريف من الفخامة ما لا يخفى جلالة وقدرا، وفيما ذكر إشارة إلى أنه تعالى لا يزال ينشىء فتحا بعد فتح وآية غب آية إلى أن يظهره على الدين كله ولو كره المشركون فانظر إلى هذه الآية الجامعة كيف دلت على حقية القرآن على وجه تضمن حقية أهله ونصرتهم على المخالفين وأعظم بذاك تسليا عما أشعرت به الآية السابقة من انهماكهم في الباطل إلى حد يقرب من اليأس، وقيل: الضمير للرسول ﵊ أو الدين أو التوحيد ولعل الأول أولى أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ استئناف وارد لتوبيخهم على إنكارهم تحقق الإرادة.
Takdiri meselâ: "Sizden daha sapık kim vardır?" şeklindedir. "Eğer Allah katından ise ve siz de onu inkâr etmişseniz, bana haber verin, sizden daha sapık kim vardır?" şeklinde olduğu da söylenmiştir ki muhtemelen en açık olanı budur. Allah Teâlâ'nın: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } “Onlara ayetlerimizi ufuklarda göstereceğiz...” ilâ ahir sözü, Keşşâf sahibinin tercih ettiğine göre Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ } ilâ ahir sözüne tamamlayıcı olmak ve hedefe ulaştırması için ibretle bakmaya yönelik ihtiva ettiği teşvike rehberlik etmek üzere merbuttur; ta ki onun i'câzına hidayet bulsunlar, getirdiği şeylere iman etsinler, gereğince amel etsinler ve tam bir kurtuluşa ersinler. Ayetleri; Allah Teâlâ'nın Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) eliyle, halifelerinin ve ashabının (radıyallâhu teâlâ anhüm) elleriyle gerçekleştirdiği, İslam'ın ve ehlinin gücüne, bâtılın ve taraftarlarının zayıflığına delalet eden fetihler olarak tefsir etmiştir. Âfâk; iki zamme ile "üfuk" ve iki fetha ile "efak" kelimesinin çoğulu olup yönler ve taraflar demektir; yani yeryüzünün doğularından, batılarından, kuzeyinden ve güneyinden genel olarak bütün yönlerde onlara ayetlerimizi göstereceğiz. Bunda, bu iradenin mutlaka gerçekleşeceği, etrafında hiçbir şüphenin dolaşamayacağı bir hakikat olduğu manası vardır. { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinde”, hususi olarak Arap beldelerinde [göstereceğiz]; bu, Cibrîl'in meleklere atfedilmesi kabilindendir. Beldelerden bizzat nefislere dönülmesinde; o zaferin pekiştirilmesi, ispatı istenen şeyin hak olduğuna dair delaletinin tahakkuk ettirilmesi, toprağa ve beldeye nispetle bir fetih olsa da nefislere nispetle bir ayet (mucize) olduğunun izhar edilmesi hususunda gizli olmayan bir letafet vardır. { حَتَّى يَتَبَيَّنَ } zahir olsun { لَهُمْ أَنَّهُ } “onlara onun”, yani Kur'an'ın, { الْحَقُّ } “hak olduğu”, önünden de ardından da bâtılın kendisine yaklaşamayacağı hakikat olduğu zahir oluncaya kadar. O, gaybı ve şehadeti hakkıyla bilen Allah Teâlâ katından bütünüyle haktır; bu sebeple onu taşıyanlara yardım edilmiş ve onlar hak üzere olmuşlardır. Kelimenin marife kılınmasında, azamet ve değer cihetinden gizli olmayan bir yücelik vardır. Zikredilen hususlarda, müşrikler hoşlanmasa da O'nu bütün dinlere üstün kılıncaya kadar Allah Teâlâ'nın fetih üstüne fetih, ayet üstüne ayet yaratmaya devam edeceğine bir işaret vardır. Bu toparlayıcı ve kapsamlı ayete bir bak; Kur'an'ın hak olduğuna, ehlinin haklılığını ve muhaliflerine karşı muzaffer kılınacağını da içerecek şekilde nasıl delalet etmiştir! Önceki ayetin hissettirdiği, onların ye'se varacak derecede bâtıla dalmalarından kaynaklanan hüzne karşı bu ne büyük bir tesellidir! Zamirin Resûl'e (aleyhisselâm) yahut dine veya tevhide ait olduğu da söylenmiştir; muhtemelen birincisi daha uygundur. { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } “Rabbin yetmez mi?...” [ifadesi], iradenin tahakkukunu inkâr etmelerinden ötürü onları azarlamak üzere gelen müstear bir cümledir.
والهمزة للإنكار والواو على أحد الرأيين للعطف على مقدر دخلت عليه الهمزة يقتضيه المقام والباء مزيدة للتأكيد و (ربك) فاعل كفى وزيادة الباء في فاعلها هو القول المشهور المرضي للنحاة وتزاد في فاعل فعل التعجب أيضا نحو أحسن بزيد فإن أحسن فعل ماض جيء به على صيغة الأمر والباء زائدة وزيد فاعل عند جماعة من النحويين ولا تكاد تزاد في غيرهما، وقوله:
Hemze inkâr içindir; vâv harfi ise iki görüşten birine göre makamın gerektirdiği, üzerine hemzenin girdiği takdirî bir ifadeye atıf içindir. "Bâ" harfi tekit için zâiddir ve (Rabbüke), "kefâ" fiilinin fâilidir. Onun fâilinde "bâ"nın zâid olması nahivcilerin meşhur ve makbul kavlidir. Nitekim taaccüp fiilinin fâilinde de zâid kılınır; meselâ "Ahsin bi-Zeydin" gibi. Zira "ahsin" emir sîgasında getirilmiş bir mazi fiildir; "bâ" zâiddir ve Zeyd bir grup nahivciye göre fâildir. Bu ikisinden başkasında ise neredeyse hiç zâid kılınmaz. Şairin şu sözü ise:
ألم يأتيك والأنباء تنمى ... بما لاقت لبون بني زياد
"Haberler yayılıp dururken, sana ulaşmadı mı / Ziyâdoğullarının sağılan develerinin nelerle karşılaştığı?"
شاذ قبيح على ما قال الشهاب، وقوله تعالى: أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ بدل من الفاعل بدل اشتمال، وقيل:
Şihâb'ın dediğine göre şâz ve çirkindir. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Şüphesiz O, her şeye hakkıyla şahittir” sözü fâilden bedel-i iştimaldir. Bir görüşe göre de:
هو بتقدير حرف الجر أي أو لم يكفهم ربك بأنه إلخ، وما للنحويين في مثل هذا التركيب من الكلام شهير، أي أنكروا إراءة ذلك الدالة على حقيقة القرآن ولم يكفهم دليلا أنه ﷿ مطلع على كل شيء عالم به ومن ذلك حالهم وحالك الموجبان حكمة نصرك عليهم وخذلانهم، وكأن ذلك لظهوره نزل منزلة المعلوم لهم.
Harf-i cer takdiri iledir; yani "Rabbinin şöyle şöyle olması onlara yetmedi mi?" ilâ ahir demektir. Nahivcilerin bu gibi terkiplerdeki sözleri ise meşhurdur. Yani Kur'an'ın hakikatine delalet eden bu göstermeyi inkâr ettiler de, O'nun (azze ve celle) her şeye muttali ve her şeyi bilen olması -ki senin onlara karşı muzaffer kılınmanın ve onların yüzüstü bırakılmasının hikmetini gerektiren onların hâli ile senin hâlin de bunlardandır- kendilerine bir delil olarak yetmedi mi? Sanki bu durum, apaçıklığından ötürü onlarca bilinen bir şey mesabesine indirilmiştir.
وفي الكشف أي أو لم يكفهم أن ربك سبحانه مطلع على كل شيء يستوي عنده غيب الأشياء وشهادتها على معنى أو لم يكفهم هذه الإراءة دليلا قاطعا ولما كان ما وعده غيبا عنهم كيف وقد نزل وهم في حال ضعف وقلة يقاسون ما يقاسون من مشركي مكة قيل: أو لم يكفهم اطلاع من هذا الكتاب الحق من عنده على كل غيب وشهادة دليلا على كينونة الإراءة وإحضار ذلك الغيب عندهم إذ لا غيب بالنسبة إليه تعالى، وفي العدول إلى هذه العبارة
el-Keşf'te şöyle denmiştir: Yani senin Rabbinin (subhânehu) her şeye muttali olması, şeylerin gaybı ile şehadetinin O'nun katında eşit bulunması onlara yetmedi mi? Manası: Bu gösterme onlara kesin bir delil olarak yetmedi mi demektir. Vaat edilen şey onlara gayb iken -nasıl olmasın ki onlar zayıflık ve azlık halindeyken ve Mekke müşriklerinden çektiklerini çekerlerken inmiştir-, şöyle denilmiştir: Bu hak Kitab'ın katından indiği Zât'ın her gayba ve şehadete muttali olması; o göstermenin varlığına ve O'na (teâlâ) nispetle hiçbir gayb bulunmadığından o gaybın onların huzuruna getirileceğine bir delil olarak onlara yetmedi mi? Bu ifadeye dönülmesinde
فائدتان: إحداهما تحقيق إنجاز ذلك الموعد كأنه مشاهد بذكر الدليل القاطع على الوقوع. والثانية الدلالة على أن هذه الإراءة الآن وهم في ضعف وقلة قد تمت بالنسبة إلى إثبات حقية القرآن لأن من علم أنه تعالى على كل شيء شهيد وعلم أن القرآن معجز من عنده علم أن جميع ما فيه حق وصدق فعلم أن تلك النصرة كائنة.
iki fayda vardır: Birincisi, vukuuna dair kesin delilin zikredilmesiyle o vaadin sanki müşahede ediliyormuş gibi gerçekleşmesinin tahakkuk ettirilmesidir. İkincisi ise, onlar zayıflık ve azlık içindeyken bu göstermenin Kur'an'ın hak olduğunu ispat nispetinde şu anda tamamlandığına delalet etmesidir; zira Allah Teâlâ'nın her şeye şahit olduğunu bilen ve Kur'an'ın O'nun katından gelen bir mucize olduğunu bilen kimse, onda bulunan her şeyin hak ve doğru olduğunu bilir, dolayısıyla o zaferin gerçekleşeceğini de bilir.
والحاصل أنه كما يستدل من تلك الآيات على حقية القرآن وحقية أهله تارة يستدل من إعجاز القرآن على حقية تلك الآيات وقوعا وحقية أهل الإسلام أخرى فأدى المعنيان في عبارة جامعة تؤدي الغرضين على وجه لا يمكن أتم منه انتهى. ولا يخفى أن في الآية عليه نوعا من الالغاز، وقيل: أي ألم يغنهم عن إراءة الآيات الموعودة المبينة لحقية القرآن ولم يكفهم في ذلك أنه تعالى شهيد على جميع الأشياء وقد أخبر بأنه من عنده ﷿، وهو كما ترى، وقيل: المعنى ولم يكفك أنه تعالى على كل شيء محقق له فيحقق أمرك بإظهار الآيات الموعودة كما حقق سائر الأشياء الموعودة. وتعقب بأنه مع إيهامه ما لا يليق بجلالة منصبه ﷺ من التردد فيما ذكر من تحقق الموعود لا يلائم قوله تعالى: أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أي في شك عظيم من ذلك بالبعث لاستبعادهم إعادة الموتى بعد تبدد أجزائهم وتفرق أعضائهم فلا يلتفتون إلى أدلة ما ينفعهم عند لقائه تعالى كحقية القرآن لأنه صريح في أن عدم الكفاية معتبر بالنسبة إليهم.
Hasılı, o ayetlerden kimi zaman Kur'an'ın ve ehlinin hak oluşuna delil getirildiği gibi, kimi zaman da Kur'an'ın i'câzından o ayetlerin vuku bulmasının hak olduğuna ve İslam ehlinin haklılığına delil getirilir. Böylece iki mana, her iki gayeyi bundan daha mükemmeli mümkün olmayacak şekilde eda eden câmi bir ibare ile ifade edilmiştir." [Keşf'in sözü bitti]. Buna göre ayette bir nevi lügaz (kapalılık) bulunduğu gizli değildir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Kur'an'ın hak olduğunu açıklayan vaat edilmiş ayetlerin gösterilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde ve bu hususta Allah Teâlâ'nın her şeye şahit olması ve onun Kendi katından (azze ve celle) olduğunu haber vermesi onlara yetmedi mi? Bu ise gördüğün gibidir. Bir görüşe göre de mana: Allah Teâlâ'nın her şeyi tahakkuk ettirici olması, dolayısıyla diğer vaat edilen şeyleri tahakkuk ettirdiği gibi vaat edilen ayetleri izhar ederek senin işini de tahakkuk ettireceği sana yetmedi mi? Ancak bu görüş; vaat edilenin tahakkuku hususunda zikredilen tereddüt gibi O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüce makamına yakışmayan bir vehim uyandırmasıyla birlikte, Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ } yani parçaları dağılıp uzuvları ayrıldıktan sonra ölülerin yeniden diriltilmesini uzak gördükleri için dirilişle Rablerine kavuşma hususunda büyük bir şüphe içindedirler, dolayısıyla Kur'an'ın hak oluşu gibi Allah Teâlâ'ya kavuştuklarında kendilerine fayda verecek şeylerin delillerine iltifat etmezler, sözüne de uygun düşmemektedir. Zira bu ifade, kâfi gelmeyişin onlara nispetle muteber olduğu hususunda sarîhtir.
وقوله تعالى أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ لبيان ما يترتب على تلك المرية بناء على أن المعنى أنه تعالى عالم بجميع الأشياء على أكمل وجه فلا يخفى عليه جلّ وعلا خافية منهم فيجازيهم ﷻ على كفرهم ومريتهم لا محالة.
Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ } “Dikkat edin, şüphesiz O, her şeyi kuşatandır.” sözü, mananın Allah Teâlâ'nın her şeyi en mükemmel şekilde bildiği, dolayısıyla onlardan hiçbir gizli şeyin O'na (celle ve alâ) gizli kalmayacağı ve küfürleri ile şüphelerinden ötürü onları (celle celâlüh) mutlaka cezalandıracağı esasına dayalı olarak o şüpheye terettüp eden akıbeti beyan etmek içindir.
وقيل: دفع لمريتهم وشكهم في البعث وإعادة ما تفرق واختلط مما يتوهمون عدم إمكان تمييزه أي إنه تعالى عالم بجمل الأشياء وتفاصيلها مقتدر عليها لا يفوته شيء منها فهو سبحانه يعلم الأجزاء ويقدر على البعث.
Bir görüşe göre de; onların diriliş ve birbirinden ayrılmasının mümkün olmadığını vehmettikleri dağılmış ve birbirine karışmış şeylerin iadesi hususundaki şüphe ve tereddütlerini defetmek içindir. Yani Allah Teâlâ şeylerin toptan ve detaylı hâllerini hakkıyla bilendir, onlara hakkıyla güç yetirendir, onlardan hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz; dolayısıyla O (subhânehu) parçaları bilir ve diriltmeye kadirdir.
هذا وما ذكر في تفسير سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ في معنى ما روي عن الحسن ومجاهد والسدي وأبي المنهال وجماعة قالوا: إن قوله سبحانه: سَنُرِيهِمْ إلخ وعيد للكفار بما يفتحه الله تعالى على رسوله ﷺ من الأقطار حول مكة وفي غير ذلك من الأرض كخيبر وأراد بقوله تعالى: فِي أَنْفُسِهِمْ فتح مكة، وقال الضحاك وقتادة: في الآفاق ما أصاب الأمم المكذبة في أقطار الأرض قديما وفي أنفسهم ما كان يوم بدر فإن في ذلك دلالة على نصرة من جاء بالحق وكذب من الأنبياء ﵈ فيدل على حقية النبي ﷺ وما جاء به من القرآن. وأورد عليه أن سَنُرِيهِمْ يأبى كون ما في الآفاق ما أصاب الأمم المكذبة لكونه مرئيا لهم قبل. وقال عطاء وابن زيد: إن معنى سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ أي أقطار السماء والأرض من الشمس والقمر وسائر الكواكب والرياح والجبال الشامخة وغير ذلك وفي أنفسهم من لطيف الصنعة وبديع الحكمة، وضعف ذلك الإمام بنحو ما سمعت آنفا. وأجيب بأن القوم وإن كانوا قد رأوا تلك الآيات إلا أن العجائب التي أودعها الله تعالى فيها مما لا نهاية لها فهو سبحانه يطلعهم عليها زمانا قريبا حالا فحالا فإن كل أحد يشاهد بنية الإنسان إلا أن العجائب المودعة في تركيبها لا تحصى وأكثر الناس غافلون عنها فمن حمل على التفكير فيها بالقوارع التنزيلية والتنبيهات الإلهية كلما ازداد تفكرا ازداد وقوفا فصح معنى الاستقبال.
Bu ve { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } tefsirinde zikredilen hususlar; el-Hasan, Mücâhid, es-Süddî, Ebü'l-Minhâl ve bir topluluktan rivayet edilen manadadır. Onlar şöyle demişlerdir: O'nun (subhânehu): { سَنُرِيهِمْ } ilâ ahir sözü, Allah Teâlâ'nın Mekke etrafındaki bölgelerden ve Hayber gibi yeryüzünün diğer yerlerinden Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) fethedeceği yerler hususunda kâfirlere bir tehdittir; Allah Teâlâ'nın: { فِي أَنْفُسِهِمْ } sözüyle de Mekke'nin fethini murad etmiştir. ed-Dahhâk ve Katâde ise şöyle demişlerdir: Ufuklarda olan; geçmişte yeryüzünün çeşitli bölgelerinde yalanlayıcı ümmetlerin başına gelenlerdir; kendi nefislerinde olan ise Bedir gününde başlarına gelenlerdir. Zira bunda, hakkı getiren ve yalanlanan peygamberlere (aleyhimüsselâm) yardım edildiğine delalet vardır; dolayısıyla Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve getirdiği Kur'an'ın hak olduğuna delalet eder. Buna karşı; { سَنُرِيهِمْ } fiilinin, ufuklarda olan şeyin yalanlayıcı ümmetlerin başına gelenler olmasına engel olduğu, zira bunun daha önceden onlar tarafından görülmüş olduğu itirazı getirilmiştir. Atâ ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } ifadesinin anlamı; güneş, ay, diğer yıldızlar, rüzgârlar, ulu dağlar ve benzeri şeylerle semanın ve arzın ufuklarıdır; { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } ise latif sanat ve eşsiz hikmetlerdir. İmam [Râzî], az önce işittiğin gerekçelerle bunu zayıf bulmuştur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Kavim her ne kadar bu ayetleri görmüş olsalar da Allah Teâlâ'nın onlara yerleştirdiği harikaların sonu yoktur; O (subhânehu) yakın bir zamanda hâlden hâle onları bunlara muttali kılacaktır. Zira herkes insanın yaratılışını müşahede eder, fakat onun terkibine yerleştirilen harikalar sayılamaz ve insanların çoğu bunlardan gafildir. Tenzîlî tehditler ve ilahî ikazlarla bunlar üzerinde düşünmeye sevk edilen kimse, tefekkürü arttıkça vukûfiyeti de artar; dolayısıyla istikbal (gelecek zaman) manası sahih olur.
واختار ذلك صاحب الكشف تبعا لغيره وبين وجه مناسبة الآيات لما قبلها عليه، وجعل ضمير أَنَّهُ الْحَقُّ لله ﷿ فقال: إن قوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إشعارا بأن كونه من عنده سبحانه ينافي الكفر به وإنهم مسلمون ذلك لكن يطعنون في كونه من عنده ﷿ ولذا جعل نحو أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [النحل: ٢٤] في جواب قولهم ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ [النحل: ٢٤] أنه إعراض عن كونه منزلا وجواب بأنه أساطير لا منزل فأريد أن يبين
Keşf sahibi başkalarına tabi olarak bunu tercih etmiş ve bu görüşe göre ayetlerin öncesiyle olan münasebet vechini açıklamıştır. { أَنَّهُ الْحَقُّ } ifadesindeki zamiri de Allah'a (azze ve celle) râci kılarak şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } sözü, onun O'nun (subhânehu) katından olmasının onu inkâr etmeyle bağdaşmayacağını ve onların bunu kabul ettiklerini, ancak onun Allah (azze ve celle) katından oluşuna dil uzattıklarını hissettirmektedir. Bu sebepledir ki onların: { ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne indirdi?” [en-Nahl: 24] sözlerine verilen { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” [en-Nahl: 24] cevabı; onun indirilmiş bir kitap oluşundan yüz çevirme ve indirilmiş değil, masal olduğu şeklinde bir cevap kılınmıştır. İşte açıklanmak istendi ki:
إثبات كونه حقا من عنده تعالى على سبيل الكناية ليكون أوصل إلى الغرض ويناسب ما بني عليه الكلام من سلوك طريق الإنصاف فقيل: سَنُرِيهِمْ أي سيرى الله تعالى، والالتفات للدلالة على زيادة الاختصاص وتحقيق ثبوت الإراءة ثم قيل: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أي إن الله ﷻ هو الحق من كل وجه ذاتا وصفة وقولا وفعلا وما سواه باطل من كل وجه لا حق إلا هو سبحانه وإذا تبين لهم حقيته عز شأنه من كل وجه يلزم ثبوت القرآن وكونه من عنده تعالى بالضرورة، ثم قيل: أو لم يكف بربك أي أو لم يكفك شهوده تعالى على كل شيء فمنه سبحانه تشهد كل شيء لا من آيات الآفاق والأنفس تشهده تعالى فالأول استدلال بالأثر على المؤثر والثاني من المؤثر على الأثر وهذا هو اللمي العيني، وفي قوله تعالى: بِرَبِّكَ مضافا إلى ضميره ﷺ وإيثاره على أولم يكف به إشعار بأنه ﵊ وأتباعه من كل العارفين هم الذين يكفيهم شهوده على كل شيء دليلا وأن ذلك لهم نفس عنايته تعالى وتربيته من دون مدخل لتعلمهم فيه بخلاف الأول، ثم قيل: أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ فلهذا لا يكفيهم أنه تعالى على كل شيء شهيد لأنه لا شهود لهم ليشهدوا شهوده تعالى فهو شامل لفريقي الأبرار والكفار، أما الكفار فلأنهم في شك في الأصل، وأما الأبرار فلأنهم في شك من الشهود أي لا علم لهم به إلا إيمانا متمحضا عن التقليد.
Gayeye daha iyi ulaştırması ve sözün üzerine bina edildiği insaf yolunu tutma esasına uygun düşmesi için onun Allah Teâlâ katından bir hak olduğunun ispatı kinaye yoluyla beyan edilmek istendi; bu sebeple { سَنُرِيهِمْ } yani Allah Teâlâ gösterecektir, denildi. [Gaibden mütekellime] iltifat, ihtisasın ziyadeliğine ve göstermenin vukuunun tahakkukuna delalet etmek içindir. Sonra { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } denildi; yani şüphesiz Allah (celle celâlüh) zâtı, sıfatı, sözü ve fiiliyle her yönden Hakk'ın ta kendisidir; O'ndan gayrısı ise her yönden bâtıldır, O'ndan (subhânehu) başka hiçbir hak yoktur. O'nun (azze şânüh) her yönden hak olduğu kendilerine zahir olunca, Kur'an'ın sübûtu ve Allah Teâlâ katından oluşu zorunlu olarak lâzım gelir. Sonra: { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } “Rabbin yetmez mi?” denildi; yani Allah Teâlâ'nın her şeye şahit olması sana yetmedi mi ki O'nun (subhânehu) vasıtasıyla her şeye şahit olursun; yoksa afaktaki ve nefislerdeki ayetlerden hareketle Allah Teâlâ'ya şahit olmazsın. Birincisi eserden müessire (esere bakıp yapana) istidlaldir, ikincisi ise müessirden esere istidlaldir ki bu bizzat burhân-ı limmî ve aynîdir. Allah Teâlâ'nın: { بِرَبِّكَ } sözünde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine muzaf kılınması ve "eve lem yekfi bihî" yerine bunun tercih edilmesi; O'na (aleyhisselâm) ve bütün ariflerden olan tâbilerine O'nun her şeye şahit olmasının bir delil olarak yettiğine, bunun birincisinin aksine onların öğrenmelerinin bir dahli olmaksızın Allah Teâlâ'nın bizzat inayeti ve terbiyesi olduğuna bir işarettir. Sonra: { أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ } “Dikkat edin, onlar Rablerine kavuşmaktan bir şüphe içindedirler.” denildi; işte bu sebeple Allah Teâlâ'nın her şeye şahit olması onlara yetmez; çünkü onların, Allah Teâlâ'nın şahitliğine şahit olacakları bir şühûdları yoktur. Bu ifade hem ebrâr hem de kâfirler zümresini içine almaktadır: Kâfirlere gelince, onlar esasen şüphe içindedirler; ebrâra gelince, onlar şühûddan yana şüphe içindedirler, yani taklitten arınmış salt bir imandan başka buna dair bir ilimleri yoktur.
وإطلاق المرية للتغلب ولا يخفى حسن موقعه، ثم قيل: أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ تتميما لقوله تعالى:
Şüphenin (muryenin) mutlak olarak zikredilmesi tağlib (çoğunluğu esas alma) içindir ve yerinin güzelliği gizli değildir. Sonra Allah Teâlâ'nın şu sözünü tamamlamak üzere: { أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ } “Dikkat edin, şüphesiz O, her şeyi kuşatandır.” buyrulmuştur:
أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ لأن من أحاط بكل شيء علما وقدرة لم يتخلف شيء عن شهوده فمن شهده شهد كل شيء فهذا هو الوجه في تعميم الآيات من غير تخصيص لها بالفتوح وهو أنسب من قول الحسن ومجاهد وأجري على قواعد الصوفية وعلماء الأصول رحمة الله تعالى عليهم أجمعين انتهى، وقد أبعد عليه الرحمة المغزى وتكلف ما تكلف، ونقل العارف الجامي قدس سره في نفحاته عن القاشاني أن قوله تعالى: سَنُرِيهِمْ إلخ يدل على وحدة الوجود، وقد رأيت في بعض كتب القوم الاستدلال به على ذلك وجعل ضمير أَنَّهُ الْحَقُّ إلى المرئي وتفسير الْحَقُّ بالله ﷿، ومن هذا ونحوه قال الشيخ الأكبر قدس سره: سبحان من أظهر الأشياء وهو عينها وهذه الوحدة هي التي حارت فيها الأفهام وخرجت لعدم تحقيق أمرها رقاب من ربقة الإسلام، وللشيخ إبراهيم الكوراني قدس سره النوراني عدة رسائل في تحقيق الحق فيها وتشييد مبانيها نسأل الله تعالى أن يمن علينا بصحيح الشهود ويحفظنا بجوده عما علق بأذهان الملاحدة من وحدة الوجود، وقرىء «إنه على كل شيء شهيد» بكسر همزة إن على إضمار القول، وقرأ السلمي. والحسن «في مرية» بضم الميم وهي لغة فيها كالكسر ونحوها خفية يضم الخاء وكسرها والكسر أشهر لمناسبة الياء.
{ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ } "Rabbin yetmez mi?" Çünkü ilim ve kudret bakımından her şeyi kuşatan kimseden hiçbir şey O'nun şühûdundan geri kalmaz; dolayısıyla O'na şahit olan her şeye şahit olur. İşte ayetleri fetihlere tahsis etmeksizin umumileştirmenin vechi budur. Bu, Hasan ve Mücahid'in kavlinden daha uygundur ve mutasavvıfların ve usûl âlimlerinin -Allah Teâlâ'nın rahmeti hepsinin üzerine olsun- kaideleri üzere cereyan etmiştir, [burada söz] bitti. Rahmet olasıca [müellif] maksadı pek uzaklaştırmış ve tekellüfe düşmüştür. Ârif Câmî (kuddise sirruh) Nefahât'ında Kâşânî'den, Allah Teâlâ'nın: { سَنُرِيهِمْ } ilah. kavlinin vahdet-i vücûda delalet ettiğini nakletmiştir. Nitekim ben de o zümrenin bazı kitaplarında buna onunla istidlal edildiğini, { أَنَّهُ الْحَقُّ } lafzındaki zamirin görülen şeye (mer'î) raci kılındığını ve { الْحَقُّ } lafzının Allah (azze ve celle) ile tefsir edildiğini gördüm. İşte bundan ve benzerlerinden dolayı Şeyh-i Ekber (kuddise sirruh): "Eşyayı izhar eden ve bizzat onun aynı olan [Allah] münezzehtir." demiştir. Bu vahdet öyle bir vahdettir ki fehimler onda hayrete düşmüş ve mahiyetini tahkik edememekten dolayı nice boyunlar İslam bağından çıkmıştır. Şeyh İbrahim el-Kûrânî'nin (kuddise sırruhu'n-nûrânî) bu meselede hakkı tahkik etme ve binalarını sağlamlaştırma hususunda birçok risalesi vardır. Allah Teâlâ'dan bize sahih şühûdu lütfetmesini ve cömertliğiyle mülhidlerin zihinlerine takılan vahdet-i vücûd anlayışından bizi muhafaza buyurmasını dileriz. Bir kıraatte 'kavl' takdiriyle inne'nin hemzesinin kesresiyle «إنه على كل شيء شهيد» şeklinde okunmuştur. Sülemî ve Hasan ise mîm'in zammesiyle «في مرية» şeklinde okumuşlardır; bu da kesre gibi onda bir lehçedir; hâ harfinin zammesi ve kesresiyle okunan hıfyeten (خفية) kelimesi gibidir. Kesre, yâ harfine uygunluğundan ötürü daha meşhurdur.
ومن كلمات القوم في الآيات: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ فيه إشارة إلى أن أجر المؤمن الغير العامل ممنون أي منقوص بالنسبة إلى أجر المؤمن العامل وأجر هذا العامل على الأعمال البدنية كالصلاة والحج الجنة، وعلى الأعمال القلبية كالرضا والتوكل الشوق والمحبة وصدق الطلب، وعلى الأعمال الروحانية كالتوجه إلى الله تعالى كشف الأسرار وشهود المعاني والاستئناس بالله تعالى والاستيحاش من الخلق والكرامات، وعلى أعمال الأسرار كالإعراض عن السوي بالكلية دوام التجلي قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ أي أرض البشرية فِي يَوْمَيْنِ يومي الهوى والطبيعة وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً من الهوى والطبيعة وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ العقول الإنسانية وَبارَكَ فِيها بالحواس الخمس وَقَدَّرَ فِيها أقواتها من القوى البشرية ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ سماء القلب وَهِيَ دُخانٌ هيولى إلهية فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ هي الأطوار السبعة للقلب فالأول محل الوسوسة والثاني مظهر الهواجس والثالث معدن الرؤية ويسمى الفؤاد والرابع منبع الحكمة ويسمى القلب
Ayetler hakkında o zümrenin (mutasavvıfların) kelamlarındandır: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Şüphesiz iman edip salih amel işleyenler için kesintisiz bir mükafat vardır.” [ayetinde], amel etmeyen müminin ecrinin amel eden müminin ecrine nispetle eksik olduğuna (memnûn) bir işaret vardır. Bu amel edenin namaz ve hac gibi bedeni amellerine karşılık ecri cennettir; rıza ve tevekkül gibi kalbi amellerine karşılık ecri şevk, muhabbet ve talepteki doğruluktur; Allah Teâlâ'ya yönelmek gibi ruhani amellerine karşılık ecri sırların keşfi, manaların şühûdu, Allah Teâlâ ile ünsiyet, mahlukattan ürperiş ve kerametlerdir; mâsivâdan tamamen yüz çevirmek gibi sır amellerine karşılık ecri ise tecellinin devamlılığıdır. { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ } “De ki: Siz gerçekten yeri yaratanı inkâr mı ediyorsunuz?” yani beşeriyet arzını, { فِي يَوْمَيْنِ } “iki günde” yani hevâ ve tabiat günlerinde, { وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً } “ve O'na ortaklar kılıyorsunuz” hevâdan ve tabiattan [ortaklar], { وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ } “orada sarsılmaz dağlar kıldı” insani akılları, { وَبارَكَ فِيها } “ve onda bereketler var etti” beş duyu ile, { وَقَدَّرَ فِيها } “ve onda takdir etti” beşeri kuvvetlerden [olan] gıdalarını, { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yöneldi” kalp semasına, { وَهِيَ دُخانٌ } “o bir duman iken” ilahi heyûlâ iken; { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “böylece onları yedi gök olarak takdir etti” onlar kalbin yedi tavrıdır: Birincisi vesvese mahalli, ikincisi havatırın mazharı, üçüncüsü rü'yet madenidir ve fuâd diye isimlendirilir; dördüncüsü hikmet menbaıdır ve kalp diye isimlendirilir;
والخامس مرآة الغيب ويسمى السويداء والسادس مثوى المحبة ويسمى الشغاف والسابع مورد التجلي ومركز الأسرار ومهبط الأنوار ويسمى الحبة فِي يَوْمَيْنِ يومي الروح الإنساني والإلهام وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وهي أنوار الاذكار والطاعات إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ يوم خوطبوا بأ لست بربكم؟ ثُمَّ اسْتَقامُوا على إقرارهم لما خرجوا إلى عالم الصور ولم ينحرفوا عن ذلك كالمنافقين والكافرين، وذلك أن الاستقامة متفاوتة فاستقامة العوام في الظاهر بالأوامر والنواهي وفي الباطن بالإيمان واستقامة الخواص في الظاهر بالرغبة عن الدنيا وفي الباطن بالرغبة عن الجنان شوقا إلى الرحمن واستقامة خواص الخواص في الظاهر برعاية حقوق المبايعة بتسليم النفس والمال وفي الباطن بالفناء والبقاء تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ تنزلا متفاوتا حسب تفاوت مراتبهم، وعن بعض أئمة أهل البيت أن الملائكة لتزاحمنا بالركب أو ما هذا معناه وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ هي أيضا متفاوتة فمنهم من يبشر بالجنة المعروفة ومنهم من يبشر بجنة الوصال ورؤية الملك المتعال وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ بترك ما سواه وَعَمِلَ صالِحاً لئلا يخالف حاله قاله وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ المنقادين لحكمه تعالى الراضين بقضائه وقدره، وفيه إشارة إلى صفات الشيخ المرشد وما ينبغي أن يكون عليه ويحق أن يقال في كثير من المتصدين للإرشاد في هذا الزمان المتلاطمة أمواجه بالفساد:
beşincisi gayb aynasıdır ve süveydâ diye isimlendirilir; altıncısı muhabbet konağıdır ve şeğaf diye isimlendirilir; yedincisi tecelli mevrûdu, sırların merkezi, nurların iniş yeridir ve habbe diye isimlendirilir; { فِي يَوْمَيْنِ } “iki günde” insani ruh ve ilham günlerinde; { وَزَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ } “Biz en yakın semayı kandillerle süsledik” onlar zikirlerin ve taatlerin nurlarıdır. { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' diyenler” kendilerine 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' hitabı yapıldığı gün [bunu söyleyenler], { ثُمَّ اسْتَقامُوا } “sonra dosdoğru olanlar” suretler alemine çıktıklarında ikrarları üzere [sebat gösterip] münafıklar ve kâfirler gibi bundan sapmayanlar. Şöyle ki, istikamet mertebe mertebedir: Avamın istikameti zahirde emirler ve nehiylerle, bâtında ise imanladır; havasın istikameti zahirde dünyadan yüz çevirmekle, bâtında ise Rahmân'a şevkle cennetlerden yüz çevirmekledir; havassu'l-havasın istikameti ise zahirde canı ve malı teslim ederek biat haklarını gözetmekle, bâtında ise fenâ ve bekâ iledir. { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ } “onların üzerine melekler iner” mertebelerinin farklılığına göre farklı bir inişle; Ehl-i Beyt imamlarının bazısından [rivayet edildiğine göre]: 'Şüphesiz melekler dizlerimize kadar bize sürtünürler' yahut bu manada bir rivayet nakledilmiştir. { وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “ve 'Vadedilmekte olduğunuz cennetle müjdeleniniz' [derler]” bu da mertebe mertebedir; onlardan kimi bilinen cennetle müjdelenir, kimi de vuslat cenneti ve el-Melik el-Müteâl'i görmekle müjdelenir. { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” O'ndan gayrısını terk ederek, { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyen” hali sözüne muhalif olmasın diye, { وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “ve 'Ben Müslümanlardanım' diyen” O'nun (Teâlâ) hükmüne boyun eğenlerden, kaza ve kaderine rıza gösterenlerden. Bunda irşad ehli mürşid şeyhin sıfatlarına ve ne üzere olması gerektiğine bir işaret vardır. Dalgaları fesatla çalkalanan şu zamanda irşada yeltenenlerin birçoğu hakkında şu sözün söylenmesi hak olur:
خلت الرقاع من الرخاخ ... وتفرزنت فيها البيادق
Satranç tahtası kalelerden boşaldı ... Ve içindeki piyonlar vezir kesildi.
وتصاهلت عرج الحمير ... وذاك من عدم السوابق
Topal merkepler kişnemeye başladı ... Bu ise [yarışacak] asil atların yokluğundandır.
وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وهي التوجه إلى الله تعالى بصدق الطلب وخلوص المحبة وَلَا السَّيِّئَةُ وهي طلب السوي والرضا بالدون ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وهي طلب الله تعالى ما سواه سبحانه فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ وهو النفس الأمارة بالسوء كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ لتزكي النفس عن صفاتها الذميمة وانفطامها عن المخالفات القبيحة وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ
{ وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ } “İyilik bir olmaz” o da sadık bir talep ve ihlaslı bir muhabbetle Allah Teâlâ'ya yönelmektir, { وَلَا السَّيِّئَةُ } “kötülük de [bir olmaz]” o da mâsivâyı talep etmek ve aşağı derecedekine razı olmaktır. { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “En güzel olanla sav” o da Allah Teâlâ'yı talep etmektir; O'ndan gayrısını [değil], { فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ } “bir de bakarsın ki aranızda düşmanlık bulunan kimse” o da kötülüğü emreden nefistir (nefs-i emmâre), { كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “sanki sıcak bir dost [oluvermiştir]” nefsin yerilmiş sıfatlarından arınması ve çirkin muhalefetlerden kesilmesi (sütten kesilir gibi ayrılması) sebebiyle. { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ } “Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürtecek olursa”
لتميل إلى ما يهوى فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ وارجع إليه سبحانه لئلا يؤثر فيك نزغه، وفيه إشارة إلى أنه لا ينبغي الأمن من المكر والغفلة عن الله ﷿ إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا فيه إشارة إلى سوء المنكرين على الأولياء فإنهم من آيات الله تعالى والإنكار من الإلحاد نسأل الله تعالى العفو والعافية قُلْ هُوَ أي القرآن لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ على حسب مراتبهم فمنهم من يهديه إلى شهود الملك العلام فعن الصادق على آبائه وعليه السلام لقد تجلى الله تعالى في كتابه لعباده ولكن لا يبصرون سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ فيه إشارة إلى أن الخلق لا يرون الآيات إلا بإراءته ﷿ وهي كشف الحجب ليظهر أن الإيمان ما شمت رائحة الوجود ولا تشمه أبدا وأنه ﷿ هو الأول والآخر والظاهر والباطن كان الله ولا شيء معه وهو سبحانه الآن على ما عليه كان وإليه الإشارة عندهم بقوله تعالى: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ومن هنا قال الشيخ الأكبر قدس سره:
arzu ettiği şeye meyledesin diye, { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “hemen Allah'a sığın” ve O'na (subhânehu) dön ki onun dürtmesi sana etki etmesin. Bunda [ilahi] tuzaktan emin olunmaması ve Allah'tan (azze ve celle) gafil kalınmaması gerektiğine bir işaret vardır. { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا } “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar Bize gizli kalmazlar.” [ayetinde], velilere karşı çıkanların kötülüğüne işaret vardır; zira onlar Allah Teâlâ'nın ayetlerindendir ve inkâr ilhaddandır. Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz. { قُلْ هُوَ } “De ki: O” yani Kur'an { لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ } “iman edenler için bir hidayet ve şifadır” mertebelerine göredir; öyle ki onlardan kimini Melik-i Allâm'ın şühûduna iletir. Nitekim Sâdık'tan -atalarının ve kendisinin üzerine selam olsun- [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Allah Teâlâ kullarına Kitabı'nda tecelli etmiştir fakat onlar görmezler.' { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” [ifadesinde], mahlukatın ayetleri ancak O'nun (azze ve celle) göstermesiyle görebileceğine işaret vardır; o da perdelerin açılmasıdır ki imanın varlık kokusu koklamadığı ve asla koklamayacağı, O'nun (azze ve celle) Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın olduğu zahir olsun. 'Allah vardı ve O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu' ve O (subhânehu) şimdi de ez随即e ne idiyse o üzeredir. Onlara göre Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “tâ ki onun hak olduğu kendilerine besbelli olsun” kavliyle işaret edilen budur. İşte bundan dolayı Şeyh-i Ekber (kuddise sirruh) şöyle demiştir:
ما آدم في الكون ما إبليس ... ما ملك سليمان وما بلقيس
Âlemde Âdem nedir ki, İblis nedir? ... Süleyman'ın mülkü nedir ki, Belkıs nedir?
الكل إشارة وأنت المعنى ... يا من هو للقلوب مغناطيس
Hepsi birer işarettir, mana ise Sensin ... Ey kalpler için bir mıknatıs olan [Zât]!
وأكثر كلامه قدس سره من هذا القبيل بل هو أم وحدة الوجود وأبوها وابنها وأخوها، وإياك أن تقول كما قال ذلك الأجل حتى تصل بتوفيق الله تعالى إلى ما إليه وصل والله ﷿ الهادي إلى سواء السبيل، تم الكلام على السورة والحمد لله على جزيل نعمائه والصلاة والسلام على رسوله محمد مظهر أسمائه وعلى آله وأصحابه وسائر أتباعه وأحبائه وصلاة وسلاما باقيين إلى يوم لقائه.
Onun (kuddise sirruh) kelamının çoğu bu kabildendir, hatta o vahdet-i vücûdun anası, babası, oğlu ve kardeşidir. Sakın ola ki sen Allah Teâlâ'nın tevfikiyle o yüce zâtın ulaştığı mertebeye ulaşmadıkça onun söylediği gibi söylemeyesin. Allah (azze ve celle) doğru yola iletendir. Sure hakkındaki söz tamamlandı. Bol nimetlerinden ötürü Allah'a hamdolsun; O'nun isimlerinin mazharı olan Resûlü Muhammed'e, âline, ashabına, diğer tâbilerine ve sevdiklerine, O'na kavuşulacak güne kadar baki kalacak salat ve selam olsun.