Binûn

Zuhruf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وجعله حكاية عن قومه ﵊ بحمل صيغة الجمع على تغليبه ﷺ على سائر المنذرين وتوجيه كفرهم إلى ما أرسل به الكل من التوحيد لإجماعهم ﵈ عليه كما في نحو قوله تعالى: كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ [الشعراء: ١٢٣] تمحل بعيد، وأيضا يأباه ظاهر قوله سبحانه: فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ فإن ظاهره كون الانتقام بعذاب الاستئصال وصاحب البحر يحمله على الانتقام بالقحط والقتل والسبي والجلاء.

Bunu, çoğul sîgasını diğer uyarıcılara karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i tağlib etmeye (baskın kılmaya) ve onların [peygamberlerin] aleyhimüsselâm üzerinde icma etmeleri hasebiyle onların inkârlarını hepsinin gönderildiği tevhid esasına yöneltmeye hamletmek suretiyle kendi kavminden aleyhisselâm bir hikâye kılmak —Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı” [Şu‘arâ: 123]— uzak bir zorlamadır. Ayrıca O Sübhânehu’nun: { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Biz de onlardan intikam aldık. Artık bak, yalanlayanların sonu nasıl oldu!” kavlinin zahiri de buna engeldir; çünkü buradaki intikamın zahiri, köklerini kazıyan bir azap ile olmasıdır; Bahr sahibi ise bunu kıtlık, öldürülme, esaret ve sürgün yoluyla intikam almaya hamletmektedir.

وقرأ أبي وأبو جعفر وشيبة وابن مقسم والزعفراني وغيرهم «أو لو جئناكم» بنون المتكلمين وهي تؤيد ما ذهبنا إليه والأمر بالنظر فيما انتهى إليه حال المكذبين تسلية له ﷺ وإرشاد إلى عدم الاكتراث بتكذيب قومه إياه ﵊ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ أي واذكر لهم وقت قوله ﵊ لِأَبِيهِ آزر وَقَوْمِهِ المكبين على التقليد كيف تبرأ مما هم فيه بقوله:

Übey, Ebû Ca‘fer, Şeybe, İbn Miksem, ez-Za‘ferânî ve başkaları mütekellim nunu ile «أو لو جئناكم» (Size getirmiş olsak da mı) şeklinde okumuşlardır; bu da bizim benimsediğimiz görüşü teyit etmektedir. Yalanlayanların akıbetine bakma emri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve kavminin kendisini aleyhisselâm yalanlamasına aldırmaması yönünde bir irşaddır. { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrahim demişti” yani onun aleyhisselâm { لِأَبِيهِ } “babası” Âzer’e { وَقَوْمِهِ } “ve taklide körü körüne sarılmış olan kavmine” şu sözüyle içinde bulundukları durumdan nasıl beri olduğunu söylediği vakti onlara hatırlat:

إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ وتمسك بالبرهان، والكلام تمهيد لما أهل مكة فيه من العناد والحسد والإباء عن تدبر الآيات وأنهم لو قلدوا آباءهم لكان الأولى أن يقلدوا أباهم الأفضل الأعلم الذي هم يفتخرون بالانتماء إليه وهو إبراهيم ﵇ فكأنه بعد تعييرهم على التقليد يعيرهم على أنهم مسيئون في ترك اختياره أيضا. وبراء مصدر كالطلاق نعت به مبالغة ولذلك يستوي فيه الواحد والمتعدد والمذكر والمؤنث.

{ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım” [dedi] ve delile sarıldı. Bu kelam, Mekke ehlinin içinde bulunduğu inat, haset ve ayetleri tefekkür etmekten kaçınma durumuna bir hazırlıktır; ayrıca şayet atalarını taklit edecek olsalardı, mensup olmakla övündükleri en faziletli ve en bilgili ataları olan İbrahim’i aleyhisselâm taklit etmelerinin daha evla olduğuna bir işarettir. Sanki taklit konusundaki ayıplanmalarının ardından, onun tercihini terk etmelerindeki kötülükleri sebebiyle de ayıplanmaktadırlar. [Berâ’] (بَراءٌ) kelimesi [talâk] (الطلاق) gibi bir mastardır; mübalağa için onunla sıfat yapılmıştır, bu sebeple tekil, çoğul, müzekker ve müenneste aynı şekilde kullanılır.

وقرأ الزعفراني والقورصي عن أبي جعفر وابن المناذري عن نافع «براء» بضم الباء هو اسم مفرد كطوال وكرام بضم الكاف، وقرأ الأعمش «بري» وهو وصف كطويل وكريم وقراءة العامة لغة العالية وهذه لغة نجد.

ez-Za‘ferânî ve Ebû Ca‘fer’den rivayetle el-Kavrasî ile Nâfi‘den rivayetle İbnu’l-Münâzirî, bâ harfinin zammesiyle «بُراء» şeklinde okumuşlardır; bu da kâf harfinin zammesiyle [tuvâl] (طوال) ve [kirâm] (كرام) gibi tekil bir isimdir. el-A‘meş ise «بَرِيء» şeklinde okumuştur ki bu da [tavîl] (طويل) ve [kerîm] (كريم) gibi bir sıfattır. Genel kıraat Âliye lehçesi, bu ise Necid lehçesidir.

وقرأ الأعمش أيضا «إنّي» بنون مشددة دون نون الوقاية إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي استثناء متصل إن قلنا إن ما عامة لذوي العلم وغيرهم وأنهم كانوا يعبدون الله تعالى والأصنام وليس هذا من الجمع بين الله تعالى وغيره سبحانه الذي يجب اجتنابه لما فيه من إيهام التسوية بينه سبحانه وبين غيره جل وعلا لظهور ما يدل على خلاف ذلك في الكلام أو منقطع بناء على أن ما مختصة بغير ذوي العلم وأنه لا يناسب التغليب أصلا وأنهم لم يكونوا يعبدونه تعالى أو أنهم كانوا يعبدونه ﷿ إلا أن عبادته سبحانه مع الشرك في حكم العدم، وعلى الوجهين محل الموصول النصب، وأجاز الزمخشري أن يكون في محل جر على أنه بدل من ما المجرور بمن، وفيه بحث لأنه يصير استثناء من الموجب ولم يجوزوا فيه البدل، ووجهه أنه في معنى النفي لأنه معنى إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ لا أعبد ما تعبدون فهو نظير قوله تعالى: وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ [التوبة: ٣٢] إلا أن ذلك في المفرغ وهذا فيما ذكر فيه المستثنى منه وهم لا يخصونه بالمفرغ ولا بألفاظ مخصوصة أيضا كأبى وقلما، نعم إن أبا حيان يأبى إلا أنه موجب ولا يعتبر النفي معنى،

el-A‘meş ayrıca vikaye nunu olmaksızın şeddeli nun ile «إنّي» şeklinde de okumuştur. { إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Beni yaratan müstesna” [ifadesi], şayet [mâ] (ما) edatının akıl sahiplerini ve diğerlerini kapsadığını ve onların hem Allah Teâlâ'ya hem de putlara taptıklarını söylersek muttasıl bir istisnadır. Bu durum, Allah Teâlâ ile O Sübhânehu'nun gayrısını bir arada zikretmekten ibaret olup kaçınılması gereken bir durum değildir; zira O Sübhânehu ile O Celle ve Alâ'nın gayrısı arasında eşitlik vehmettirecek bir husus, sözde bunun aksini gösteren delilin açıklığı sebebiyle mevcut değildir. Yahut [mâ] edatının sadece akıl sahibi olmayanlara mahsus olduğu, tağlibin asla uygun düşmediği ve onların Allah Teâlâ'ya ibadet etmedikleri veya O Azze ve Celle'ye ibadet etmekle birlikte şirkle beraber O Sübhânehu'ya ibadetin yok hükmünde olduğu esasına dayanarak munkatı‘ bir istisnadır. Her iki veche göre de ism-i mevsulün mahalli nasbtır. ez-Zemahşerî, [min] (مِنْ) ile mecrur olan [mâ] (ما) edatından bedel olarak cer mahallinde olmasını caiz görmüştür; fakat bunda bir tartışma vardır, zira bu durumda olumlu cümleden (mûceb) yapılan bir istisna haline gelir ve onda bedeli caiz görmemişlerdir. Bunun izahı ise cümlenin nefy manasında olmasıdır; çünkü { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } ifadesinin manası "Taptıklarınıza tapmıyorum" demektir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Allah da nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz” [Tevbe: 32]. Şu kadar var ki o müferrağ istisnada, bu ise müstesna minh'in zikredildiği yerdedir ve onlar bunu müferrağa veya [ebâ] (أبى) ve [kallemâ] (قلما) gibi belirli lafızlara da has kılmazlar. Evet, Ebû Hayyân cümlenin mûceb (olumlu) olmasından başkasını kabul etmez ve manadaki nefyi dikkate almaz.

وأجاز أيضا أن تكون إِلَّا صفة بمعنى غير على أن (ما) في ما تَعْبُدُونَ نكرة موصوفة والتقدير إنني براء من آلهة تعبدونها غير الذي فطرني فهو نظير قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] واعتبار ما نكرة موصوفة بناء على أن إلا لا تكون صفة إلا لنكرة وكذا اعتبارها بمعنى الجمع بناء على اشتراط كون النكرة الموصوفة بها كذلك، والمسألة خلافية، فمن النحويين من قال إن ألا يوصف بها المعرفة والنكرة مطلقا وعليه لا يحتاج إلى اعتبار كون ما نكرة بمعنى آلهة، وفي جعل الصلة فَطَرَنِي تنبيه على أنه لا يستحق العبادة إلا الخالق للعابد فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ يثبتني على الهداية فالسين للتأكيد لا للاستقبال لأنه جاء في الشعراء يهدين بدونها والقصة واحدة، والمضارع في الموضعين للاستمرار، وقيل: المراد سَيَهْدِينِ إلى وراء ما هداني إليه أولا فالسين على ظاهرها والتغاير في الحكاية والمحكي بناء على تكرر القصة وَجَعَلَها الضمير المرفوع المستتر لإبراهيم ﵇ أو لله ﷿ والضمير المنصوب لكلمة التوحيد أعني لا إله إلا الله كما روي عن قتادة ومجاهد والسدي ويشعر بها قوله:

Ayrıca { ما تَعْبُدُونَ } kavlindeki [mâ] (ما) edatının mevzuf bir nekre olması ve takdirin "Beni yaratandan başka taptığınız ilahlardan beriyim" şeklinde bulunması esasına dayanarak { إِلَّا } edatının [gayr] (غير) manasında bir sıfat olmasını da caiz görmüştür; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer her ikisinde de Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisi de fesada uğrardı” [Enbiyâ: 22]. [Mâ] edatının mevzuf bir nekre kabul edilmesi, illâ'nın ancak bir nekrenin sıfatı olabileceği esasına dayanır; aynı şekilde çoğul manasında kabul edilmesi de onunla sıfatlanan nekrenin böyle olmasının şart koşulması esasına dayanır. Mesele ihtilaflıdır; nahivcilerden bazıları, illâ ile marifelerin de nekrelerin de mutlak olarak sıfatlanabileceğini söylemişlerdir ve buna göre [mâ] edatının "ilahlar" manasında bir nekre kabul edilmesine gerek kalmaz. Sıla cümlesinin { فَطَرَنِي } “Beni yarattı” şeklinde kılınmasında, ibadete ancak ibadet edenin yaratıcısının layık olduğuna bir uyarı vardır. { فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz O bana doğru yolu gösterecektir” [ifadesi], beni hidayet üzere sabit kılacaktır demektir; buradaki sîn (س) harfi gelecek zaman için değil, tekit içindir; çünkü Şu‘arâ Suresi'nde bu harf olmaksızın [yehdîn] (يهدين) şeklinde gelmiştir ve kıssa aynıdır. Her iki yerdeki muzari fiil de süreklilik ifade eder. Denildi ki: Mana, "Beni ilk başta hidayete erdirdiğinin ötesine { سَيَهْدِينِ } hidayet edecektir" şeklindedir; dolayısıyla sîn harfi zahiri üzeredir ve hikâyedeki ile aktarılan olaydaki farklılık, kıssanın tekerrür etmesine dayanmaktadır. { وَجَعَلَها } “Ve onu kıldı” kavlindeki merfu müstetir zamir İbrahim’e aleyhisselâm yahut Allah Azze ve Celle'ye aittir. Mensub zamir ise Katâde, Mücâhid ve es-Süddî'den rivayet edildiği üzere tevhid kelimesine yani "Lâ ilâhe illallâh" sözüne aittir; şu sözü de buna işaret etmektedir:

إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إلخ، وجوز أن يعود على هذا القول نفسه وهو أيضا كلمة لغة كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ في ذريته ﵇ فلا يزال فيهم من يوحد الله تعالى ويدعو إلى توحيده ﷿.

{ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım...” vb. Bu zamirin bizzat bu söze dönmesi de caiz görülmüştür ki o da lügat bakımından bir kelimedir. { كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ } “Ardından gelecek nesli içinde kalıcı bir kelime” yani onun aleyhisselâm zürriyetinde; dolayısıyla onların içinde Allah Teâlâ'yı birleyen ve O Azze ve Celle'nin tevhidinedavet eden kimseler eksik olmayacaktır.

وقرأ حميد بن قيس «كلمة» بكسر الكاف وسكون اللام وهي لغة فيها، وقرىء «في عقبه» بسكون القاف تخفيفا وعَقِبِهِ أي من عقبه أي خلفه ومنه تسمية النبي ﷺ بالعاقب لأنه آخر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام.

Humeyd b. Kays kâf harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile «كِلْمة» şeklinde okumuştur ki bu da onda bir lehçedir. Hafifletmek için kāf harfinin sükûnu ile «في عَقْبه» şeklinde de okunmuştur. Onun [akıbi] (عَقِبِهِ) yani onun ardından gelen kimse, ardılı demektir; peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm sonuncusu olduğu için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in el-Âkıb (العاقب) olarak isimlendirilmesi de bu köktendir.

لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ تعليل للجعل أي جعلها باقية في عقبه كي يرجع من أشرك منهم بدعاء من وحد أو بسبب بقائها فيهم، والضميران للعقب وهو بمعنى الجمع، والأكثرون على أن الكلام بتقدير مضاف أي لعل مشركيهم أو الإسناد من إسناد ما للبعض إلى الكل وأولوا لعل بناء على أن الترجي من الله سبحانه وهو لا يصح في حقه تعالى أو منه ﵇ لكنه من الأنبياء في حكم المتحقق ويجوز ترك التأويل كما لا يخفى بل هو الأظهر إذا كان ذاك من إبراهيم ﵇.

{ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler” [ifadesi], kılma fiilinin gerekçesidir; yani içlerinden şirk koşanların tevhid ehlinden birinin davetiyle yahut o kelimenin aralarında baki kalması sebebiyle dönmeleri için onu ardından gelen nesilde kalıcı kıldı. Her iki zamir de çoğul manasında olan [akıb] (عقب) kelimesine aittir. Çoğunluk, sözün bir muzâf takdiriyle "umulur ki onların müşrikleri döner" manasında olduğu yahut isnadın bazısına ait olanı bütüne isnat etme kabilinden olduğu görüşündedir. [Le‘alle] (لعل) edatını, ümit etmenin Allah Sübhânehu hakkında caiz olamayacağı yahut bunun İbrahim'den aleyhisselâm olduğu fakat peygamberlerden sâdır olunca gerçekleşmiş hükmünde sayılacağı esasına dayanarak tevil etmişlerdir. Gizli olmadığı üzere tevili terk etmek de caizdir; bilakis bu durum İbrahim'den aleyhisselâm olduğu takdirde en zahir olanıdır.

بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ أي أهل مكة المعاصرين للرسول ﷺ وَآباءَهُمْ بالمد في العمر والنعمة حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ دعوة التوحيد أو القرآن وَرَسُولٌ مُبِينٌ ظاهر الرسالة بما له من المعجزات الباهرات أو مبين للتوحيد بالآيات البينات والحجج القاطعات، والمراد بالتمتيع ما هو سبب له من استمتاعهم بما متعوا واشتغالهم بذلك عن شكر المنعم وطاعته والغاية لذلك فكأنه قيل: اشتغلوا حتى جاء الحق وهي غاية له في نفس الأمر لأن مجيء الرسول مما ينبه عن سنة الغفلة ويزجر عن الاشتغال بالملاذ لكنهم عكسوا فجعلوا ما هو سبب للتنصل سببا للتوغل فهو على أسلوب قوله تعالى: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا إلى قوله سبحانه: وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ [البينة: ١- ٤] ، وبَلْ مَتَّعْتُ إضراب عن قوله جل شأنه لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ كأنه قيل بل متعت مشركي مكة وأشغلتهم بالملاهي والملاذ فاشتغلوا فلم يرجعوا أو فلم يحصل ما رجاه من رجوعهم عن الشرك، وهو في الحقيقة إضراب عن التمهيد الذي سمعت وشروع في المقصود لكن روعي فيه المناسبة بما قرب من جملة الإضراب أعني لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وفي الحواشي الشهابية أنه إضراب عن قوله تعالى: وَجَعَلَها إلخ أي لم يرجعوا فلم أعاجلهم بالعقوبة بل أعطيتهم نعما أخر غير الكلمة الباقية لأجل أن يشكروا منعمها ويوحدوه فلم يفعلوا بل زاد طغيانهم لاغترارهم أو التقدير ما اكتفيت في هدايتهم بجعل الكلمة باقية فيهم بل متعتهم وأرسلت رسولا. وقرأ قتادة والأعمش بَلْ مَتَّعْتُ بتاء الخطاب ورواها يعقوب عن نافع وهو من كلامه تعالى على سبيل التجريد لا الالتفات وإن قيل به في مثله أيضا كأنه تعالى اعترض بذلك على نفسه جل شأنه في قوله سبحانه: وَجَعَلَها إلخ لا لتقبيح فعله سبحانه بل لقصد زيادة توبيخ

{ بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ } “Doğrusu bunları faydalandırdım” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile çağdaş olan Mekke ehlini { وَآباءَهُمْ } “ve atalarını” ömürlerini ve nimetlerini uzatmak suretiyle [faydalandırdım] { حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ } “kendilerine hak gelinceye kadar” [o hak da] tevhid daveti veya Kur'an'dır { وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “ve apaçık bir elçi” apaçık mucizeleriyle risaleti zahir olan yahut açık ayetler ve kesin delillerle tevhidi açıklayan bir elçi [gelinceye kadar]. Faydalandırmaktan (temtî‘) kasıt, onun sebep olduğu şeydir ki o da faydalandırıldıkları şeylerden yararlanmaları ve bununla Nimet Veren'e şükretmekten ve O'na itaatten gafil kalmalarıdır; gaye ise buna aittir. Sanki şöyle denilmiştir: Hak gelinceye kadar meşgul oldular. Bu, işin aslında onun bir gayesidir; zira peygamberin gelişi, gaflet uykusundan uyandıran ve lezzetlerle meşgul olmaktan meneden bir husustur. Fakat onlar işi tersine çevirerek günahtan kurtulma vesilesi olan şeyi bataklığa daha çok dalma sebebi kıldılar. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin üslubu üzeredir: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler...” kavlinden O Sübhânehu'nun: { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kendilerine kitap verilenler ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler” [Beyyine: 1-4] kavline kadar olan ayetler gibidir. { بَلْ مَتَّعْتُ } ifadesi, O Şânı Yüce'nin { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler” kavlinden bir idrabdır (vazgeçiştir); sanki şöyle denilmiştir: Bilakis Mekke müşriklerini faydalandırdım ve onları eğlencelerle, lezzetlerle meşgul ettim, onlar da meşgul oldular ve dönmediler yahut onun şirkten dönmeleri hususunda umduğu şey gerçekleşmedi. Bu, hakikatte işittiğin o hazırlıktan bir idrab ve asıl maksada giriştir; ancak bunda idrab cümlesine yakın olan şeye yani { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } ifadesine olan münasebet gözetilmiştir. Hâşiyetü’ş-Şihâb’da belirtildiğine göre bu, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَها } “Ve onu kıldı...” kavlinden bir idrabdır; yani dönmediler, ben de onları hemen cezalandırmadım; bilakis o kalıcı kelimeden başka nimetler verdim ki nimet verene şükretsinler ve O'nu birlesinler, fakat yapmadılar; bilakis aldanmaları sebebiyle taşkınlıkları arttı. Yahut takdir şöyledir: Onların hidayeti için o kelimeyi aralarında baki kılmakla yetinmedim, bilakis onları faydalandırdım ve bir elçi gönderdim. Katâde ve el-A‘meş hitap tası ile «بَلْ مَتَّعْتَ» şeklinde okumuşlardır; Ya‘kūb da bunu Nâfi‘den rivayet etmiştir. Bu, iltifat yoluyla değil tecrid yoluyla O Teâlâ'nın kelamındandır; gerçi benzerlerinde bu da söylenmiştir. Sanki O Teâlâ Sübhânehu: { وَجَعَلَها } vb. kavlinde O Şânı Yüce kendi nefsine itiraz etmiş gibidir; O Sübhânehu'nun fiilini çirkin göstermek için değil, bilakis müşrikleri daha fazla kınamayı kastetmek içindir;

المشركين كما إذا قال المحسن على من أساء مخاطبا لنفسه: أنت الداعي لإساءته بالإحسان إليه ورعايته فيبرز كلامه في صورة من يعترض على نفسه ويوبخها حتى كأنه مستحق لذلك وفي ذلك من توبيخ المسيء ما فيه، وقال صاحب اللوامح: هو من كلام إبراهيم ﵇ ومناجاته ربه ﷿، وقال في البحر: الظاهر أنه من مناجاة الرسول ﷺ على معنى قل يا رب متعت، والأول أولى وهو الموافق للأصل المشهور، وقرأ الأعمش «متّعنا» بنون العظمة.

Nitekim kötülük yapana iyilik eden bir kimsenin kendi nefsine hitap ederek: “Ona iyilik edip gözetmek suretiyle kötülük yapmasına sebep olan sensin” demesi gibi; böylece sözünü, sanki buna layıkmış gibi kendi nefsine itiraz eden ve onu kınayan bir kimse suretinde ortaya koyar. Bunda kötülük yapan kimseyi kınama adına nice manalar vardır. Sahibu’l-Levâmih: “Bu, İbrahim’in aleyhisselâm sözünden ve Rabbi Azze ve Celle ile olan münacatındandır” demiştir. el-Bahr sahibiyse: “Zahir olan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ‘De ki: Ey Rabbim, sen faydalandırdın’ manasında bir münacatı olmasıdır” demiştir. Birincisi daha evladır ve meşhur asla uygun olan da odur. el-A‘meş azamet nunu ile «متّعنا» şeklinde okumuştur.

وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ لينبههم عما هم فيه من الغفلة ويرشدهم إلى التوحيد قالُوا هذا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ زادوا شرارة فضموا إلى شركهم معاندة الحق والاستخفاف به فسموا القرآن سحرا وكفروا به واستحقروا رسول الله ﷺ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ أي من إحدى القريتين مكة والطائف أو من رجالهما فمن ابتدائية أو تبعيضية، وقرىء «رجل» بسكون الجيم عَظِيمٍ بالجاه والمال قال ابن عباس: الذي من مكة الوليد بن المغيرة المخزومي والذي من الطائف حبيب بن عمرو بن عمير الثقفي، وقال مجاهد: عتبة بن ربيعة وكنانة ابن عبد ياليل، وقال قتادة: الوليد بن المغيرة وعروة بن مسعود الثقفي وكان الوليد بن المغيرة يسمى ريحانة قريش وكان يقول: لو كان ما يقول محمد ﷺ حقا لنزل علي أو على أبي مسعود يعني عروة بن مسعود وكان يكنى بذلك، وهذا باب آخر من إنكارهم للنبوة وذلك أنهم أنكروا أولا أن يكون النبي بشرا ثم لما بكتوا بتكرير الحجج ولم يبق عندهم تصور رواج لذلك جاؤوا بالإنكار من وجه آخر فتحكموا على الله سبحانه أن يكون الرسول أحد هذين وقولهم هذا القرآن ذكر له على وجه الاستهانة لأنهم لم يقولوا هذه المقالة تسليما بل إنكارا كأنه قيل: هذا الكذب الذي يدعيه لو كان حقا لكان الحقيق به رجل من القريتين عظيم وهذا منهم لجهلهم بأن رتبة الرسالة إنما تستدعي عظيم النفس بالتخلي عن الرذائل الدنية والتحلي بالكمالات والفضائل القدسية دون التزخرف بالزخارف الدنيوية، وقوله تعالى:

{ وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ } “Fakat kendilerine hak gelince” onları içinde bulundukları gafletten uyandırmak ve tevhide irşad etmek üzere [geldiğinde], { قالُوا هذا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ } “'Bu bir büyüdür, biz onu inkâr ediyoruz' dediler”. Şerlerini artırdılar ve şirklerine hakka inat etmeyi ve onu hafife almayı da eklediler; böylece Kur'an'a büyü dediler, onu inkâr ettiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i küçümsediler. { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ } “Ve dediler ki: 'Bu Kur'an iki şehirden bir adama indirilmeli değil miydi?'” yani iki şehirden, Mekke ve Tâif'ten birine yahut bu iki şehrin adamlarından birine; buradaki [min] (من) ibtidâiyye veya teb‘îziyyedir. Cîm harfinin sükûnu ile «رَجْل» şeklinde de okunmuştur. { عَظِيمٍ } “Büyük bir adama” makam ve mal bakımından büyük [bir adama]. İbn Abbâs: “Mekke'den olan Velîd b. Mugīre el-Mahzûmî, Tâif'ten olan ise Habîb b. Amr b. Umeyr es-Sekafî'dir” demiştir. Mücâhid: “Utbe b. Rebîa ile Kinâne b. Abdi Yâlîl'dir” demiştir. Katâde ise: “Velîd b. Mugīre ile Urve b. Mes‘ûd es-Sekafî'dir” demiştir. Velîd b. Mugīre'ye "Kureyş'in Reyhânesi" denirdi ve o şöyle derdi: “Eğer Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği hak olsaydı, bana yahut Ebû Mes‘ûd'a —yani Urve b. Mes‘ûd'a, kendisi bu künye ile anılırdı— indirilirdi.” Bu, onların nübüvveti inkârlarının başka bir kapısıdır. Şöyle ki onlar ilk önce peygamberin bir beşer olmasını inkâr ettiler; ardından delillerin tekrarlanmasıyla susturulup bu iddialarının geçerliliğine dair bir zemin kalmayınca, inkârı başka bir yönden getirdiler ve elçinin bu ikisinden biri olması hususunda Allah Sübhânehu'ya karşı hüküm vermeye kalkıştılar. Onların "bu Kur'an" demeleri, onu hafife alma yoluyla bir zikirdir; zira onlar bu sözü teslimiyetle değil, inkârla söylemişlerdir. Sanki şöyle denilmiştir: “Eğer onun iddia ettiği bu yalan hak olsaydı, ona en layık olanı iki şehirden büyük bir adam olurdu.” Bu tavırları, peygamberlik mertebesinin değersiz rezilliklerden arınmak ve kutsal kemalat ve faziletlerle bezenmek suretiyle nefsin büyüklüğünü gerektirdiğini, yoksa dünyevi süslerle süslenmeyi gerektirmediğini bilmeyişlerindendir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ إنكار فيه تجهيل وتعجيب من تحكمهم بنزول القرآن العظيم على من أرادوا، والرحمة يجوز أن يكون المراد بها ظاهرها وهو ظاهر كلام البحر ونزل تعيينهم لمن ينزل عليه الوحي منزلة التقسيم لها وتدخل النبوة فيها، ويجوز أن يكون المراد بها النبوة وهو الأنسب لما قبل وعليه أكثر المفسرين، وفي إضافة الرب إلى ضميره ﷺ من تشريفه ﵊ ما فيه، وفي إضافة الرحمة إلى الرب إشارة إلى أنها من صفات الربوبية نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ أسباب معيشتهم.

{ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” [ifadesi], diledikleri kimseye yüce Kur'an'ın inmesi hususunda hüküm vermelerine karşı onları cahil yerine koyan ve hayret bildiren bir inkârdır. Rahmetten muradın zahiri olması caizdir ki el-Bahr'ın kelamının zahiri de budur; vahyin kendisine ineceği kimseyi tayin etmeleri, rahmeti paylaştırma yerine konulmuştur ve nübüvvet de buna dâhildir. Ondan muradın nübüvvet olması da caizdir ki önceki ayetlere en uygun olanı budur ve müfessirlerin çoğunluğu bu görüştedir. Rabb isminin Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izafe edilmesinde onun aleyhisselâm için büyük bir şereflendirme vardır. Rahmetin Rabb ismine izafesinde ise onun rububiyet sıfatlarından olduğuna bir işaret bulunmaktadır. { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ } “Onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” yani maişetlerinin sebeplerini [biz taksim ettik].

وقرأ عبد الله وابن عباس والأعمش وسفيان «معايشهم» على الجمع فِي الْحَياةِ الدُّنْيا قسمة تقتضيها مشيئتنا المبنية على الحكم والمصالح ولم نفوض أمرها إليهم علما منا بعجزهم عن تدبيرها بالكلية وإطلاق المعيشة يقتضي أن يكون حلالها وحرامها من الله تعالى: وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ في الرزق وسائر مبادئ المعاش دَرَجاتٍ متفاوتة بحسب القرب والبعد حسبما تقتضيه الحكمة فمن ضعيف وقوي وغني وفقير وخادم ومخدوم وحاكم ومحكوم لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا ليستعمل بعضهم بعضا في مصالحهم ويستخدموهم في مهنهم ويسخروهم في أشغالهم حتى يتعايشوا ويترافدوا ويصلوا إلى مرافقهم لا لكمال في الموسع عليه ولا لنقص في المقتر عليه ولو فوضنا ذلك إلى تدبيرهم لضاعوا وهلكوا فإذا كانوا في تدبير خويصة أمرهم وما يصلحهم من متاع الدنيا الدنية وهو على طرف التمام بهذه الحالة فما ظنهم بأنفسهم في تدبير أمر الدين وهو أبعد من مناط العيوق ومن أين لهم البحث عن أمر النبوة والتخير لها من يصلح لها ويقوم بأمرها، والسخري على ما سمعت نسبة إلى السخرة وهي التذليل والتكليف، وقال الراغب: السخري هو الذي يقهر أن يتسخر بإرادته، وزعم بعضهم أنه هنا من السخر بمعنى الهزء أي ليهزأ الغني بالفقير واستبعده أبو حيان. وقال السمين: إنه غير مناسب للمقام.

Abdullah, İbn Abbâs, el-A‘meş ve Süfyân çoğul olarak «مَعَايِشَهُمْ» şeklinde okumuşlardır. { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında” [yaptığımız taksimat], hikmetlere ve maslahatlara dayalı meşietimizin gerektirdiği bir taksimattır; onu tamamen idare etmekten aciz olduklarını bildiğimiz için işlerini onların uhdesine bırakmadık. Maişetin mutlak zikredilmesi, helalinin de haramının da Allah Teâlâ'dan olmasını gerektirir. { وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ } “Ve bir kısmını diğerlerinin üzerine derecelerle yükselttik” rızıkta ve diğer maişet vasıtalarında { دَرَجاتٍ } “derecelerle” hikmetin gerektirdiği üzere yakınlık ve uzaklığa göre farklı derecelerle [yükselttik]; nitekim kimisi zayıf, kimisi güçlü; kimisi zengin, kimisi fakir; kimisi hizmet eden, kimisi hizmet edilen; kimisi yöneten, kimisi yönetilendir. { لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا } “Birbirlerini iş gördürücü edinsinler diye” yani bazısı bazısını kendi maslahatlarında kullansın, mesleklerinde hizmet ettirsin ve işlerinde istihdam etsin diye; ta ki birlikte yaşasınlar, yardımlaşsınlar ve menfaatlerine ulaşsınlar. Bu, ne imkânı genişletilen kimsenin kemalinden ne de imkânı daraltılan kimsenin noksanlığındandır. Şayet bunu onların idaresine bıraksaydık zayi olur ve helak olurlardı. Kendi özel işlerini ve değersiz dünya metaından kendilerine yarayan şeyleri idare etmekte —ki bu en nihayetinde şu durumdadır— bu halde iseler, Ayuk yıldızının menzilinden bile daha uzak olan din işini idare etme hususunda kendilerini ne zannederler? Nübüvvet meselesini araştırmak ve ona layık olup emrini ayakta tutacak kimseyi seçmek onlara nereden düşmüş? [Suhriyyen] (سُخْرِيًّا) kelimesi, işittiğin üzere [suhre] (السخرة) köküne nisbettir ki o da boyun eğdirme ve mükellef kılmadır. er-Râgıb şöyle demiştir: [Suhriyy] (السخري), kendi iradesiyle boyun eğmeye mecbur bırakılan kimsedir. Bazıları bunun burada alay manasındaki [sehr] (السخر) kökünden olduğunu, yani zenginin fakirle alay etmesi demek olduğunu ileri sürmüşse de Ebû Hayyân bunu uzak görmüştür. es-Semîn de bunun makama uygun olmadığını söylemiştir.

وقرأ عمرو بن ميمون وابن محيصن وابن أبي ليلى وأبو رجاء والوليد بن مسلم «سخريا» بكسر السين والمراد به ما ذكرنا أيضا، وفي قوله تعالى: نَحْنُ قَسَمْنا إلخ ما يزهد في الانكباب على طلب الدنيا ويعين على التوكل على الله ﷿ والانقطاع إليه ﷻ:

Amr b. Meymûn, İbn Muhaysın, İbn Ebî Leylâ, Ebû Recâ ve el-Velîd b. Müslim sîn harfinin kesresiyle «سِخْرِيًّا» şeklinde okumuşlardır; bununla kastedilen de yine zikrettiğimiz manadır. Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ قَسَمْنا } vb. kavlinde, dünyaya düşkünlükten uzaklaştıran, Allah Azze ve Celle'ye tevekkül etmeye ve O Sübhânehu ve Teâlâ'ya yönelmeye yardım eden hususlar vardır:

فاعتبر نحن قسمنا بينهم ... تلقه حقا وبالحق نزل

İbret al 'Aralarında biz paylaştırdık' [kavlinden] ... Onu hak olarak bulursun ve hak ile inmiştir.

وَرَحْمَتُ رَبِّكَ أي النبوة وما يتبعها من سعادة الدارين، وقيل: الهداية والإيمان، وقال قتادة، والسدي: الجنة خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ من حطام الدنيا الدنية فالعظيم من رزق تلك الرحمة دون ذلك الحطام الدنيء الفاني.

{ وَرَحْمَتُ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmeti ise” yani nübüvvet ve onun ardından gelen iki cihan saadeti; hidayet ve iman olduğu da söylenmiştir; Katâde ve es-Süddî ise cennet demiştir; { خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır” değersiz dünya döküntülerinden [daha hayırlıdır]. Gerçek büyük, o geçici ve değersiz döküntülerle değil, o rahmetle rızıklandırılan kimsedir.

وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ استئناف مبين لحقارة متاع الدنيا ودناءة قدره عند الله ﷿، والمعنى أن حقارة شأنه بحيث لولا كراهة أن يجتمع الناس على الكفر ويطبقوا عليه لأعطيناه على أتم وجه من هو شر الخلائق وأدناهم منزلة، فكراهة الاجتماع على الكفر هي المانعة من تمتيع كل كافر والبسط عليه لا أن المانع كون متاع الدنيا له قدر عندنا، والكراهة المذكورة هي وجه الحكمة في ترك تنعيم كل كافر وبسط الرزق عليه فلا محذوف في تقديرها وليس ذلك مبنيا على وجوب رعاية المصلحة وإرادة الإيمان من الخلق ليكون اعتزالا كما ظن، وكأن وجه كون البسط على الكفار سببا للاجتماع على الكفر مزيد حب الناس للدنيا فإذا رأوا ذلك كفروا لينالوها، وهذا على معنى أن الله تعالى شأنه علم أنه لو فعل ذلك لدعا الناس إذ ذاك حبهم للدنيا إلى الكفر، فلا يقال: إن كثيرا من الناس اليوم يتحقق الغنى التام لو كفر ولا يكفر ولو أكره عليه بالقتل، وكون المراد بالأمر الواحد الذي يقتضيه كونهم أمة واحدة فإنه بمعنى اجتماعهم على أمر واحد الكفر بقرينة الجواب، ولِبُيُوتِهِمْ بدل اشتمال من قوله تعالى: لِمَنْ يَكْفُرُ واللام فيهما للاختصاص أو هما متعلقان بالفعل لا على البدلية ولام لمن صلة الفعل لتعديه باللام فهو بمنزلة المفعول به ولام لِبُيُوتِهِمْ للتعليل فهو بمنزلة المفعول له، ويجوز أن تكون الأولى للملك والثانية للاختصاص كما في قولك: وهبت الحبل لزيد لدابته وإليه ذهب ابن عطية، ولا يجوز على تقدير اختلاف اللامين معنى البدلية إذ مقتضى إعادة العامل في البدل الاتحاد في المعنى وإلى هذا ذهب أبو حيان، وقال الخفاجي: لا مانع من أن يبدل المجموع من المجموع بدون اعتبار إعادة، والسقف جمع سقف كرهن جمع رهن، وعن الفراء أنه جمع سقيفة كسفن جمع سفينة، والمعارج جمع معرج وهو عطف على سُقُفاً أي ولجعلنا لهم مصاعد عليها يعلون السطوح والعلالي وكأن المراد معارج من فضة بناء على أن العطف ظاهر في التشريك في القيد وإن تقدم، وقال أبو حيان: لا يتعين ذلك، وقرأ أبو رجاء «سقفا» بضم السين وسكون القاف تخفيفا وفي البحر هي لغة تميم.

{ وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ } “Eğer insanlar tek bir ümmet olacak olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerlerine çıkacakları merdivenler yapardık”. Bu, dünya metaının değersizliğini ve Allah Azze ve Celle katındaki kıymetinin küçüklüğünü açıklayan bir istinaftır. Mana şudur: Onun kıymeti o derece düşüktür ki şayet insanların küfür üzerinde toplanıp onda birleşmelerinin kerahati olmasaydı, biz onu mahlukatın en şerlisine ve mertebece en aşağısına en mükemmel şekilde verirdik. Dolayısıyla her kâfirin faydalandırılmasına ve ona rızkın bolca verilmesine engel olan şey, küfür üzerinde toplanmanın kerahatidir; yoksa dünya metaının katımızda bir değeri olması değildir. Zikredilen bu kerahat, her kâfirin nimetlendirilmemesinin ve ona rızkın yayılmamasının hikmet gerekçesidir; dolayısıyla onun takdirinde hazfedilmiş bir şey yoktur. Bu durum, zannedildiği gibi Mutezile düşüncesi kabilinden maslahatın gözetilmesinin vacipliğine ve kullardan imanın irade edilmesine dayanmamaktadır. Kâfirlere bolca verilmesinin küfür üzerinde toplanmaya sebep olmasının vechi sanki insanların dünyayı aşırı sevmesidir; bunu gördüklerinde ona kavuşmak için küfre girerlerdi. Bu, Allah Teâlâ'nın şânı bilmektedir ki şayet bunu yapsaydı o vakit dünyayı sevmeleri insanları küfre sevk ederdi manasındadır. Dolayısıyla: “Bugün nice insanlar vardır ki küfre girse tam bir zenginlik elde edeceği kesin olduğu halde küfre girmez, öldürülmekle zorlansa bile kâfir olmaz” denilemez. İnsanların tek bir ümmet olmasının gerektirdiği tek bir işten maksadın küfür olması, cevabın karinesiyledir. { لِبُيُوتِهِمْ } kavli, Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ يَكْفُرُ } kavlinden bedel-i iştimaldir; her ikisindeki lâm harfi de ihtisas içindir yahut ikisi de bedel olmaksızın fiile müteallıktır; [limen] kavlindeki lâm fiilin lâm ile geçişli olması sebebiyle sılattır, dolayısıyla mef‘ûlün bih menzilesindedir; { لِبُيُوتِهِمْ } kavlindeki lâm ise ta‘lîl içindir, dolayısıyla mef‘ûlün leh menzilesindedir. İbn Atiyye'nin benimsediği üzere birincisinin mülkiyet, ikincisinin ihtisas için olması da caizdir; nitekim "İpi Zeyd'e bineği için hibe ettim" sözünde olduğu gibidir. İki lâmın mana bakımından farklı olması takdirinde bedel caiz olmaz; zira bedelde âmilin iadesinin gereği manada birliktir ve Ebû Hayyân bu görüşe varmıştır. el-Hafâcî ise: “Âmilin iadesi dikkate alınmaksızın mecmuun mecmua bedel yapılmasına bir engel yoktur” demiştir. [Sükuf] (السقف), [rehn] (رهن) kelimesinin çoğulu olan [ruhun] (رهن) gibi [sakf] (سقف) kelimesinin çoğuludur. el-Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre ise [sefîne] (سفينة) kelimesinin çoğulu olan [süfün] (سفن) gibi [sekīfe] (سقيفة) kelimesinin çoğuludur. [Me‘âric] (المعارج) ise [mi‘rec] (معرج) kelimesinin çoğuludur ve { سُقُفاً } üzerine matuftur; yani üzerlerine çıkıp damlara ve üst katlara yükselecekleri merdivenler verirdik. Atfın önceden geçmiş olsa bile kayıtta ortaklığı zahir kılmasına dayanarak kastedilen sanki gümüşten merdivenlerdir. Ebû Hayyân: “Bu kesinleşmiş değildir” demiştir. Ebû Recâ sîn harfinin zammesi ve kāf harfinin sükûnu ile hafifleterek «سُقْفًا» şeklinde okumuştur; el-Bahr'da bunun Temîm lehçesi olduğu belirtilmiştir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو بفتح السين والسكون على الإفراد لأنه اسم جنس يطلق على الواحد وما فوقه وهو المراد بقرينة البيوت وقرىء بفتح السين والقاف وهي لغة في سقف وليس ذلك تحريك ساكن لأنه لا وجه له.

İbn Kesîr ve Ebû Amr, sîn harfinin fethası ve sükûn ile müfred olarak [sakfen] şeklinde okumuşlardır; çünkü o, bire ve birden fazlasına ıtlak edilen bir cins ismidir ve evler karinesiyle kastedilen de odur. Sîn ve kāf harflerinin fethasıyla da okunmuştur ki bu [sakf] kelimesinde bir lehçedir; bu, sakinin harekelenmesi değildir, çünkü bunun bir vechi yoktur.

وقرىء «سقوفا» وهو جمع سقف كفلوس جمع فلس، وقرأ طلحة «معاريج» جمع معراج وَلِبُيُوتِهِمْ أي ولجعلنا لبيوتهم، وتكرير ذكر بيوتهم لزيادة التقرير ولأنه ابتداء أية أَبْواباً وَسُرُراً أي من فضة على ما سمعت، وقرىء «سررا» بفتح السين والراء وهي لغة لبني تميم وبعض كلب وذلك في جمع فعيل المضعف إذا كان اسما باتفاق وصفه نحو ثوب جديد وثياب جدد باختلاف بين النحاة عَلَيْها أي على السرر يَتَّكِؤُنَ كما هو شأن الملوك لا يهمهم شيء وَزُخْرُفاً قال الحسن: أي نقوشا وتزاويق، وقال ابن زيد: الزخرف أثاث البيت وتحملاته وهو

[Fels] (فلس) kelimesinin çoğulu olan [fülûs] (فلوس) gibi [sakf] kelimesinin çoğulu olarak «سُقُوفًا» şeklinde de okunmuştur. Talha [mi‘râc] (معراج) kelimesinin çoğulu olarak «مَعَارِيجَ» şeklinde okumuştur. { وَلِبُيُوتِهِمْ } “Ve evleri için” yani ve evleri için yapardık. Evlerinin zikrinin tekrarlanması teyidi artırmak içindir ve ayetin başlangıcı olduğu içindir. { أَبْواباً وَسُرُراً } “Kapılar ve koltuklar” yani işittiğin üzere gümüşten [yapardık]. Sîn ve râ harflerinin fethasıyla «سَرَرًا» şeklinde de okunmuştur ki bu Benî Temîm'in ve Kelb kabilesinin bazısının bir lehçesidir; bu durum, nahivciler arasındaki ihtilaf ile birlikte [sevbün cedîdün ve siyâbün cüdedün] gibi ismi muzaaf olan fe‘îl vezninin çoğulunda ittifakla, sıfatında ise ihtilafladır. { عَلَيْها } “Üzerlerine” yani koltukların üzerine { يَتَّكِؤُنَ } “yaslanırlar” hiçbir şeyi dert etmeyen kralların âdeti olduğu üzere. { وَزُخْرُفاً } “Ve süsler”. el-Hasan: “Yani nakışlar ve tezhip edilmiş süsler” demiştir. İbn Zeyd ise: “Zuhruf, ev eşyası ve levazımatıdır” demiştir ki o da

عليهما عطف على سُقُفاً. وقال ابن عباس وقتادة والشعبي والسدي والحسن أيضا في رواية الزخرف الذهب، وأكثر اللغويين ذكروا له معنيين هذا والزينة فقيل الظاهر أنه حقيقة فيهما، وقيل: إنه حقيقة في الزينة ولكون كمالها بالذهب استعمل فيه أيضا، ويشير إليه كلام الراغب قال: الزخرف الزينة المزوقة ومنه قيل للذهب زخرف، وفي البحر جاء في الحديث إياكم والحمرة فإنها من أحب الزينة إلى الشيطان، وقال ابن عطية: الحسن أحمر والشهوات تتبعه ولبعض شعراء المغرب:

bu ikisine göre { سُقُفاً } üzerine matuftur. İbn Abbâs, Katâde, eş-Şa‘bî, es-Süddî ve bir rivayette yine el-Hasan: “Zuhruf altındır” demişlerdir. Dilcilerin çoğu onun için bu ve ziynet olmak üzere iki mana zikretmiştir. Zahir olanın her ikisinde de hakikat olduğu söylenmiştir. Ziynette hakikat olduğu, ziynetin kemali altınla olduğu için onda da kullanıldığı söylenmiştir; er-Râgıb’ın şu sözü buna işaret eder: “Zuhruf, yaldızlı/süslü ziynettir; bu sebeple altına da zuhruf denilmiştir.” el-Bahr'da hadiste şöyle geçtiği rivayet edilmiştir: “Kırmızıdan sakının; çünkü o, şeytana en sevimli gelen ziynettir.” İbn Atiyye: “Güzellik kırmızıdır ve şehvetler onu takip eder” demiştir. Mağrip şairlerinden birine ait şu beyitte olduğu gibi:

وصبغت درعك من دماء كماتهم ... لما رأيت الحسن يلبس أحمرا

Güzelliğin kırmızı giyindiğini gördüğünde ... Zırhını onların yiğitlerinin kanıyla boyadın.

وهو على هذا عطف على محل مِنْ فِضَّةٍ كأن الأصل سقفا من فضة وزخرف يعني بعضها من فضة وبعضها من ذهب فنصب عطفا على المحل، وجوز عطفه على سُقُفاً أيضا وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا أي وما كل ما ذكر من البيوت الموصوفة بالصفات المفصلة الا شيء يتمتع به في الحياة الدنيا وفي معناه ما قرىء «وما كل ذلك إلا متاع لدنيا» وقرأ الجمهور «لما» بفتح اللام والتخفيف على أن إِنْ هي المخففة من الثقيلة واللام هي الفارقة بين المخففة وغيرها وما زائدة أو موصولة بتقدير لما هو متاع كما في قوله تعالى: «تماما على الذي أحسن» في قراءة من رفع النون، وقرأ رجاء وفي التحرير أبو حيوة «لما» بكسر اللام والتخفيف على أن إِنْ هي المخففة واللام حرف جر وما موصولة في محل جر بها والجار والمجرور في موضع الخبر لكل وصدر الصلة محذوف كما سمعت آنفا.

Buna göre o, { مِنْ فِضَّةٍ } ifadesinin mahalline matuftur; sanki aslı "bir kısmı gümüşten ve bir kısmı altından tavanlar" demektir, dolayısıyla mahalle atfen nasb edilmiştir. { سُقُفاً } kelimesine atfedilmesi de caiz görülmüştür. { وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Bütün bunlar ancak dünya hayatının geçimliğidir” yani ayrıntılı sıfatlarla nitelenen o evlerden zikredilenlerin tamamı, dünya hayatında kendisiyle faydalanılan bir şeyden ibarettir. «وما كل ذلك إلا متاع لدنيا» (Bütün bunlar dünya için bir geçimlikten başka bir şey değildir) şeklindeki okuyuş da bu manadadır. Cumhur [in] (إِنْ) edatının şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sekīle), lâm harfinin muhaffefe ile diğerlerini ayıran fârika ve [mâ] edatının zâid yahut nûn harfini ref ile okuyanın kıraatindeki Allah Teâlâ'nın: «تماما على الذي أحسن» kavlinde olduğu gibi "faydalanılan şeydir" takdirinde mevsûle olması üzere lâm harfinin fethası ve şeddesiz olarak «لَمَا» şeklinde okumuştur. Recâ —et-Tahrîr'de ise Ebû Hayve— [in] edatının muhaffefe, lâm harfinin cer harfi, [mâ] edatının onunla cer mahallinde mevsûle ve câr-mecrûrun [küll] için haber mevkiinde olması ve sıla cümlesinin başının az önce işittiğin gibi hazfedilmiş bulunması üzere lâm harfinin kesresi ve şeddesiz olarak «لِمَا» şeklinde okumuştur.

وحق التركيب في مثله الإتيان باللام الفارقة فيقال للما: متاع لكنها حذفت لظهور إرادة الإثبات كما في قوله:

Bunun gibi yerlerde terkibin hakkı fârika lâmını getirmektir, dolayısıyla [le-limâ metâun] denilirdi; fakat şairin şu sözünde olduğu gibi ispat iradesinin zahir olması sebebiyle hazfedilmiştir:

أنا ابن أباة الضيم من آل مالك ... وإن مالك كانت كرام المعادن

Ben Mâlik soyundan, zilleti reddedenlerin oğluyum ... Ve şüphesiz Mâlik, asil madenlerdendir.

بل لا يجوز في البيت إدخال اللام كما لا يخفى على النحوي وَالْآخِرَةُ أي بما فيها من فنون النعيم التي لا يحيط بها نطاق البيان عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ خاصة لهم، والمراد بهم من اتقى الشرك، وقال غير واحد: من اتقى ذلك والمعاصي، وفي الآية من الدلالة على التزهيد في الدنيا وزينتها والتحريض على التقوى ما فيها،

Bilakis nahivciye gizli kalmayacağı üzere beyitte lâmın dâhil edilmesi caiz de değildir. { وَالْآخِرَةُ } “Ahiret ise” yani beyan dairesinin kuşatamayacağı nimet çeşitleriyle birlikte { عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ } “Rabbinin katında takva sahiplerine mahsustur” yalnızca onlara aittir. Onlardan kasıt şirkten sakınanlardır. Birden fazla âlim: “Ondan ve günahlardan sakınanlardır” demiştir. Ayette dünyadan ve onun ziynetinden yüz çevirmeye ve takvaya teşvik etmeye dair nice delaletler vardır.

وقد أخرج الترمذي وصححه وابن ماجه عن سهل بن سعدة قال: «قال رسول الله ﷺ لو كانت الدنيا تعدل عند الله تعالى جناح بعوضة ما سقى منها كافرا شربة ماء»

Nitekim et-Tirmizî —sahih kabul ederek— ve İbn Mâce, Sehl b. Sa‘d’dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eğer dünya Allah Teâlâ katında bir sivrisineğin kanadı kadar değere sahip olsaydı, ondan hiçbir kâfire bir yudum su bile içirmezdi.”»

وعن علي كرم الله تعالى وجهه: الدنيا أحقر من ذراع خنزير ميت بال عليه كلب في يد مجذوم

Ali’den kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle rivayet edilmiştir: “Dünya, cüzzamlı birinin elinde bulunan ve üzerine köpeğin işediği ölü bir domuzun budundan daha değersizdir.”

، هذا واستدل بعضهم بقوله تعالى: لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً على أن السقف لرب البيت الأسفل لا لصاحب العلو لأنه منسوب إلى البيت وَمَنْ يَعْشُ أي يتعام ويعرض عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ وهو القرآن، وإضافته إلى الرحمن للإيذان بنزوله رحمة للعالمين، وجوز أن يكون مصدرا أضيف إلى المفعول أي من يعش عن أن يذكر الرحمن. وأن يكون مصدرا أضيف إلى الفاعل أي عن تذكير الرحمن عباده سبحانه، وقرأ يحيى بن سلام البصري «يعش» بفتح الشين كيرض أي يعم يقال: عشى كرضي إذا حصلت الآفة في بصره وعشا كغزا إذا نظر نظر العشى لعارض قال الحطيئة:

Bununla birlikte bazıları, Allah Teâlâ'nın { لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً } kavlinden tavanın üst kat sahibine değil alt kat ev sahibine ait olduğuna delil getirmişlerdir; zira o eve nisbet edilmiştir. { وَمَنْ يَعْشُ } “Kim körlük edip yüz çevirirse” yani görmezden gelir ve yüz çevirirse { عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ } “Rahmân'ın zikrinden” o da Kur'an'dır. Onun Rahmân'a izafesi, âlemlere rahmet olarak indiğini bildirmek içindir. Mef‘ûlüne izafe edilmiş bir mastar olması da caiz görülmüştür; yani "kim Rahmân'ı zikretmekten yüz çevirirse". Fâiline izafe edilmiş bir mastar olması da caizdir; yani "Rahmân'ın O Sübhânehu kullarına öğüt vermesinden". Yahyâ b. Sellâm el-Basrî [yerdâ] (يرضى) gibi şîn harfinin fethasıyla «يَعْشَ» şeklinde okumuştur; yani âmâ olursa [demektir]. [Radıye] (رضي) gibi [a‘şiye] (عشى) denildiğinde gözünde bir âfet meydana geldiğinde; [gazâ] (غزا) gibi [aşâ] (عشا) denildiğinde ise ârızî bir durum sebebiyle gece körü gibi baktığında kullanılır. el-Hutay'e şöyle demiştir:

متى تأته تعشو إلى ضوء ناره ... تجد خير نار عندها خير موقد

Ne zaman ona gelsen, ateşinin ışığına gözlerini kısarak bakarsın ... En hayırlı ateşi, yanında en hayırlı ateş yakıcıyla bulursun.

أي تنظر إليها نظر العشى لما يضعف بصرك من عظم الوقود واتساع الضوء ولو لم يكن كذلك لم يكن لكلمة الغاية موقع وأظهر منه في المقصود قول حاتم:

Yani ateşin büyüklüğünden ve ışığın genişliğinden gözün zayıfladığı için ona gece körü gibi bakarsın. Eğer böyle olmasaydı, gaye kelimesinin bir yeri olmazdı. Maksadı ortaya koyma hususunda bundan daha açık olanı Hâtim'in şu sözüdür:

أعشو إذا ما جارتي برزت ... حتى يواري جارتي الخدر

Komşu kadınım dışarı çıktığında görmezden gelirim ... Ta ki çadırı komşumu gizleyinceye kadar.

لأنه قيد بالوقت وأتى بالغاية وما هو خلقي لا يزول، وقال بعضهم: لم أر أحدا يجيز عشوت عنه إذا أعرضت وإنما يقال تعاشيت وتعاميت عن الشيء إذا تغافلت عنه كأنك لم تره ويقال: عشوت إلى النار إذا استدللت عليها ببصر ضعيف، وهو مما لا يلتفت إليه ومثله عشى وعشا عرج بكسر الراء لمن به الآفة وعرج بفتحها لمن استدللت عليها ببصر ضعيف، وهو مما لا يلتفت إليه ومثله عشى وعشا عرج بكسر الراء لمن به الآفة وعرج بفتحها لمن مشى مشية العرجان من غير عرج على ما في الكشاف، وفيه خلاف لأهل اللغة ففي القاموس يقال: عرج أي بالفتح إذا أصابه شيء في رجله وليس بخلقة فإذا كان خلقة فعرج كفرح أو يثلث في غير الخلقة، وقرأ زيد بن علي «يعشو» بإثبات الواو وخرج ذلك الزمخشري على أن من موصولة لا شرطية جازمة، وجوز أن تكون شرطية والمدة إما للإشباع أو على لغة من يجزم المعتل الآخر بحذف الحركة على ما حكاه الأخفش، وجوز كون الفعل مجزوما بحذف النون والواو ضمير الجمع، وقد روعي فيه معنى من، وتخريج الزمخشري مبني على الفصيح المطرد المتبادر.

Çünkü o vakitle kayıtlamış ve gaye bildirmiştir; fıtrî olan şey ise zeval bulmaz. Bazıları şöyle demiştir: Bir şeyden yüz çevirdiğinde 'ondan a‘şevtü' denilmesini caiz gören birini görmedim; ancak sanki görmemiş gibi bir şeyden gaflet ettiğinde 'ondan te‘âşeytü ve te‘âmeytü' denilir. Zayıf bir gözle ateşe yol bulduğunda ise 'ateşe a‘şevtü' denilir. Bu ise iltifat edilmeyecek bir sözdür. [Aşiye] ve [aşâ] kelimelerinin benzeri, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere kendisinde âfet olan kimse için râ harfinin kesresiyle [arice] (عرج), âfet olmaksızın topalların yürüyüşü gibi yürüyen kimse için ise râ harfinin fethasıyla [arace] (عرج) denilmesidir. Bunda dil ehlinin ihtilafı vardır; el-Kāmûs'ta şöyle geçer: Ayağına fıtrî olmayan bir şey isabet ettiğinde fetha ile [arace] denilir; eğer fıtrî ise [ferihe] (فرح) gibi [arice] denilir yahut fıtrî olmayanda üç hareke de caizdir. Zeyd b. Ali vâv harfinin sübûtu ile «يَعْشُو» şeklinde okumuştur; ez-Zemahşerî bunu [men] (مَنْ) edatının cezmeden şart edatı değil ism-i mevsûl olması esasına göre açıklamıştır. Şart edatı olması ve meddin ya işbâ‘ için yahut el-Ahfeş'in naklettiği üzere sonu illetli olanı harekenin hazfi ile cezmedenlerin lehçesi üzere olması da caiz görülmüştür. Fiilin nûn harfinin hazfi ile meczum olması ve vâv harfinin çoğul zamiri olması da caiz görülmüştür ki bunda [men] edatının manası gözetilmiştir. ez-Zemahşerî'nin açıklaması ise fasih, yaygın ve ilk akla gelen kurala dayanmaktadır.

نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً أي نتح له شيطانا ليستولي عليه استيلاء القيض على البيض وهو القشر الأعلى.

{ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً } “Ona bir şeytanı musallat ederiz” yani kabuğun yumurtayı kaplaması gibi onu bütünüyle istila etmesi için ona bir şeytan hazırlarız; [kayd] (القيض) üst kabuk demektir.

فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ دائما لا يفارقه ولا يزال يوسوسه ويغويه وهذا عقاب على الكفر بالختم وعدم الفلاح كما يقال: إن الله تعالى يعاقب على المعصية بمزيد اكتساب السيئات، وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه: والسلمي والأعمش ويعقوب وأبو عمرو بخلاف عنه. وحماد عن عاصم وعصمة عن الأعمش وعن عاصم والعليمي عن أبي بكر «يقيض» بالياء على إسناده إلى ضمير الرَّحْمنِ، وقرأ ابن عباس «يقيض» بالياء والبناء للمفعول «شيطان» بالرفع والفعل في جميع القراءات مجزوم ولم نسمع أنه قرىء بالرفع، وفي الكشاف حق من قرأ «من يعشو» بالواو أن يرفعه أي بناء على تخريجه ذلك على أن من موصولة، وجوز على ذلك أيضا أن يكون «يقيّض» مرفوعا لكنه سكن تخفيفا.

{ فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Artık o, onun ayrılmaz bir yoldaşı olur” ondan hiç ayrılmaz, sürekli ona vesvese verir ve onu azdırır. Bu, kalbin mühürlenmesi ve felaha erememek suretiyle küfre verilen bir cezadır; nitekim Allah Teâlâ'nın günaha karşı daha fazla kötülük kazanma ile ceza verdiği söylendiği gibidir. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, es-Sülemî, el-A‘meş, Ya‘kūb ve kendisinden gelen bir ihtilafla Ebû Amr; Âsım'dan rivayetle Hammâd, el-A‘meş'ten ve Âsım'dan rivayetle Isme ile Ebû Bekir'den rivayetle el-Uleymî, { الرَّحْمنِ } zamirine isnad ederek yâ harfi ile «يُقَيِّضْ» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs yâ harfi ve meçhul sîgasıyla «يُقَيَّضْ», şeytan kelimesini de ref ile «شَيْطَانٌ» şeklinde okumuştur. Fiil bütün kıraatlerde meczumdur ve ref ile okunduğu işitilmemiştir. el-Keşşâf'ta: «من يعشو» okuyuşunu vâv ile okuyanın hakkı onu ref etmektir, yani bunun [men] edatının ism-i mevsul olduğu yönündeki açıklamasına binaen denilmiştir. Bu esasa göre «يُقَيِّضُ» fiilinin de merfu olması fakat hafifletmek için sükûn yapılmış olması caiz görülmüştür.

وفي البحر يجوز أن تكون مَنْ موصولة وجزم نُقَيِّضْ تشبيها للموصول باسم الشرط وإذا كان ذلك مسموعا في الذي وهو لم يكن اسم شرط قط فالأولى أن يكون فيما استعمل موصولا وشرطا، قال الشاعر:

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: [Men] (مَنْ) edatının ism-i mevsul olması ve ism-i mevsulün şart ismine benzetilmesi sebebiyle { نُقَيِّضْ } fiilinin cezmedilmesi caizdir; bu durum [ellezî] (الذي) kelimesinde —ki o asla şart ismi olmamıştır— işitilmiş olduğuna göre, hem mevsul hem şart olarak kullanılan kelimede olması daha evladır. Şair şöyle demiştir:

لا تحفرن بئرا تريد أخا بها ... فإنك فيها أنت من دونه تقع

Sakın bir kardeşine kötülük kastıyla kuyu kazma ... Çünkü sen ondan önce bizzat kendin düşersin içine.

كذاك الذي يبغي على الناس ظالما ... تصبه على رغم عواقب ما صنع

İnsanlara zulmederek haddi aşan kimse de böyledir ... Yaptıklarının akıbeti istemese de gelip onu bulur.

أنشدهما ابن الاعرابي وهو مذهب للكوفيين، وله وجه من القياس وهو أنه كما شبه الموصول باسم الشرط فدخلت الفاء في خبره فكذلك يشبه به فينجزم الخبر إلا أن دخول الفاء منقاس إذا كان الخبر مسببا عن الصلة بشروطه المذكورة في النحو وهذا لا يقيسه البصريون وَإِنَّهُمْ أي الشياطين الذين قيض وقدر كل واحد منهم لكل واحد ممن يعشو لَيَصُدُّونَهُمْ أي ليصدون قرناءهم وهم الكفار المعبر عنهم بمن يعش، وجمع ضمير الشيطان لأن المراد به الجنس. وجمع ضمير من رعاية للمعنى كما أفرد أولا رعاية للفظ. وفي الانتصاف أن في هذه الآية نكتتين بديعتين الأولى الدلالة على أن النكرة الواقعة في سياق الشرط تفيد العموم وهي مسألة أضرب فيها الأصوليون وإمام الحرمين من القائلين بإفادتها العموم حتى استدرك على الأئمة إطلاقهم القول بأن النكرة في سياق الإثبات تخص، وقال إن الشرط يعم والنكرة في سياقه تعم وقد رد عليه الفقيه أبو الحسن علي الأبياري شارح كتابه ردا عنيفا، وفي هذه الآية للإمام ومن قال بقوله كفاية، وذلك أن الشيطان ذكر فيها منكرا في سياق شرط ونحن نعلم أنه إنما أريد عموم الشياطين لا واحد لوجهين. أحدهما أنه قد ثبت أن لكل أحد شيطانا فكيف بالعاشي عن ذكر الله تعالى والآخر من الآية وهو أنه أعيد عليه الضمير مجموعا في قوله تعالى: «وإنهم» فإنه عائد إلى الشيطان قولا واحدا ولولا إفادته عموم الشمول لما

Bu iki beyti İbnu’l-A‘râbî inşad etmiştir ve bu Kûfelilerin bir mezhebidir. Bunun kıyastan bir yönü de vardır ki o da mevsulün şart ismine benzetilerek haberine fâ harfinin girmesi gibi, ona benzetilerek haberin cezmedilmesidir. Şu kadar var ki fâ harfinin girmesi, haberin sıladan müsebbeb olması durumunda nahivde zikredilen şartlarıyla kıyasidir; bu [cezmetme] ise Basralıların kıyas kabul etmediği bir husustur. { وَإِنَّهُمْ } “Şüphesiz onlar” yani yüz çevirenlerin her biri için takdir edilip musallat kılınan şeytanlar { لَيَصُدُّونَهُمْ } “onları mutlaka alıkoyarlar” yani yoldaşları olan ve [men ya‘şü] ile ifade edilen kâfirleri alıkoyarlar. Şeytan zamiri cins kastedildiği için çoğul getirilmiştir. [Men] zamirinin çoğul getirilmesi ise lafız gözetilerek önce tekil getirilmişken burada mana gözetildiği içindir. el-İntisâf'ta şöyle denilmiştir: Bu ayette iki bedî nükteler vardır: Birincisi, şart bağlamında vaki olan nekrenin umum ifade ettiğine delalettir ki bu usulcülerin ihtilaf ettiği bir meseledir; İmâmü’l-Harameyn onun umum ifade ettiğini söyleyenlerdendir, hatta imamların nekre sîgasının sübut bağlamında tahsis ifade edeceği yönündeki mutlak sözlerine itiraz etmiş ve demiştir ki: Şart umumidir ve onun bağlamındaki nekre de umum ifade eder. Kitabının şârihi Fakih Ebü’l-Hasan Ali el-Ebyârî ona şiddetli bir reddiye vermiştir. Bu ayette ise İmam ve onun görüşünü benimseyenler için yeterli delil vardır; şöyle ki şeytan kelimesi burada bir şart bağlamında nekre olarak zikredilmiştir ve biz biliyoruz ki iki vecihten ötürü onunla tek bir şeytan değil şeytanların geneli murad edilmiştir: Birincisi, herkes için bir şeytanın bulunduğu sabit olmuştur, nerede kaldı ki Allah Teâlâ'nın zikrinden yüz çeviren kimse için olmasın! Diğeri ise ayettendir; zira Allah Teâlâ'nın: «وإنهم» kavlinde ona çoğul zamiri döndürülmüştür; bu zamir ittifakla şeytana aittir, şayet umumî kapsayıcılık ifade etmeseydi

جاز عود ضمير الجمع عليه بلا إشكال، فهذه نكتة تجد سماعها لمخالفي هذا الرأي سكتة. النكتة الثانية أن فمها ردا على من زعم أن العود على معنى من يمنع من العود على لفظها بعد ذلك واحتج لذلك بأنه إجمال بعد تفسير، وهو خلاف المعهود من الفصاحة وقد نقض ذلك الكندي وغيره بآيات، واستخرج جدي من هذه الآية نقض ذلك أيضا لأنه أعيد الضمير على اللفظ في يَعْشُ ولَهُ وعلى المعنى في لَيَصُدُّونَهُمْ ثم على اللفظ في حَتَّى إِذا جاءَنا وقد قدمت أن الذي منع قد يكون اقتصر بمنعه على مجيء ذلك في جملة واحدة وأما إذا تعددت الجمل واستقلت كل بنفسها فقد لا يمنع ذلك انتهى.

çoğul zamirinin ona işkalsiz bir şekilde dönmesi caiz olmazdı. Bu, işitildiğinde bu görüşe muhalif olanları susturacak bir nüktedir. İkinci nükte ise bunda, [men] edatının manasına dönülmesinin bundan sonra lafzına dönülmesine engel olduğunu iddia eden kimseye bir reddiye bulunmasıdır; o kimse bunu tefsirden sonra icmal olduğu gerekçesiyle delillendirmişti ki bu fasahatin bilinen usulüne aykırıdır. el-Kindî ve başkaları bunu ayetlerle nakzetmişlerdir; dedem de bu ayetten onun nakzını çıkarmıştır, zira { يَعْشُ } ve { لَهُ } lafızlarında lafza, { لَيَصُدُّونَهُمْ } kavlinde manaya, sonra { حَتَّى إِذا جاءَنا } kavlinde tekrar lafza zamir döndürülmüştür. Önceden belirtmiştim ki meneden kimse, bu men etmesini bunun tek bir cümlede gelmesiyle sınırlandırmış olabilir; cümleler çoğaldığında ve her biri kendi başına müstakil olduğunda ise buna engel olunmayabilir. [İntisâf'tan nakil] bitti.

وفي كون ضمير إِنَّهُمْ عائدا على الشيطان قولا واحدا نظر، فقد قال أبو حيان: الظاهر أن ضمير النصب في إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عائد على من على المعنى وهو أولى من عود ضمير إِنَّهُمْ على الشيطان كما ذهب إليه ابن عطية لتناسق الضمائر في إِنَّهُمْ وما بعده فلا تغفل عَنِ السَّبِيلِ المستبين الذي يدعو إليه ذكر الرحمن وَيَحْسَبُونَ أي العاشون إِنَّهُمْ أي الشياطين مُهْتَدُونَ أي إلى ذلك السبيل الحق وإلا لما اتبعوهم أو ويحسب العاشون أن أنفسهم مهتدون فإن اعتقاد كون الشياطين مهتدين مستلزم لاعتقاد كونهم كذلك لاتحاد مسلكهما.

{ إِنَّهُمْ } zamirinin ittifakla şeytana dönmesi hususunda durup düşünmek gerekir; nitekim Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, { إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ } kavlindeki nasb zamirinin mana üzere [men] edatına dönmesidir; bu, { إِنَّهُمْ } ve sonrasındaki zamirlerin uyumu sebebiyle, İbn Atiyye'nin gittiği gibi { إِنَّهُمْ } zamirinin şeytana dönmesinden daha evladır, dolayısıyla gafil olma! { عَنِ السَّبِيلِ } “[Doğru] yoldan” Rahmân'ın zikrinin davet ettiği apaçık yoldan [alıkoyarlar]. { وَيَحْسَبُونَ } “Ve sanırlar ki” yani yüz çevirenler zannederler ki { أَنَّهُمْ } “şüphesiz onlar” yani şeytanlar { مُهْتَدُونَ } “hidayet üzerindedirler” yani o hak yola ermişlerdir, aksi takdirde onlara uymazlardı; yahut yüz çevirenler kendilerinin hidayet üzere olduğunu sanırlar; zira şeytanların hidayet üzere olduğuna inanmak, yollarının bir olması sebebiyle kendilerinin de öyle olduğuna inanmayı gerektirir.

والظاهر أن أبا حيان يختار هذا الوجه للتناسق أيضا، والجملة حال من مفعول «يصدون» بتقدير المبتدأ أو من فاعله أو منهما لاشتمالها على ضميريهما أي وإنهم ليصدونهم عن الطريق الحق وهم يحسبون أنهم مهتدون إليه.

Zahir olan, Ebû Hayyân'ın da tenasük sebebiyle bu vechi tercih ettiğidir. Cümle, mübtedanın takdiriyle «يصدون» fiilinin mef‘ûlünden yahut fâilinden yahut her ikisinin zamirini kapsadığı için her ikisinden haldir; yani onlar kendilerini doğru yola ermiş sanırlarken, şeytanlar onları hak yoldan alıkoymaktadırlar.

وصيغة المضارع في الأفعال الأربعة للدلالة على الاستمرار التجددي لقوله تعالى: حَتَّى إِذا جاءَنا فإن حَتَّى وإن كانت ابتدائية داخلة على الجملة الشرطية لكنها تقتضي حتما أن تكون غاية لأمر ممتد وأفرد الضمير في جاء وما بعده لما أن المراد حكاية مقالة كل واحد من العاشين لقرينه لتهويل الأمر وتفظيع الحال والمعنى يستمر أمر العاشين على ما ذكر حتى إذا جاءنا كل واحد منهم مع قرينه يوم القيامة قالَ مخاطبا له: يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أي في الدنيا، وقيل: في الآخرة بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ أي بعد كل منهما من الآخر، والمراد بهما المشرق والمغرب كما اختاره الزجاج او الفراء وغيرهما لكن غلب المشرق على المغرب وثنيا كالموصلين للموصل والجزيرة وأضيف البعد إليهما، والأصل بعد المشرق من المغرب والمغرب من المشرق وإنما اختصر هذا المبسوط لعدم الإلباس إذ لا خفاء أنه لا يراد بعدهما من شيء واحد لأن البعد من أحدهما قرب من الآخر ولأنهما متقابلان فبعد أحدهما من الآخر مثل في غاية البعد لا بعدهما عن شيء آخر، وإشعار السياق بالمبالغة لا ينكر فلا لبس من هذا الوجه أيضا، وقال ابن السائب: لا تغليب، والمراد مشرق الشمس في أقصر يوم من السنة ومشرقها في أطول يوم منها فَبِئْسَ الْقَرِينُ أي أنت، وقيل: أي هو على أنه من كلامه تعالى وهو كما ترى.

Dört fiildeki muzari sîgası, Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاءَنا } kavlinden ötürü teceddüdî sürekliliğe delalet etmek içindir; zira { حَتَّى } her ne kadar şart cümlesine dâhil olan ibtidâiyye olsa da uzayıp giden bir işin gayesi olmasını mutlaka gerektirir. { جاءَ } ve sonrasındaki zamirin tekil getirilmesi, olayın büyüklüğünü ve durumun korkunçluğunu göstermek için yüz çevirenlerin her birinin kendi yoldaşına söyleyeceği sözün hikâye edilmesi murad edildiği içindir. Mana şöyledir: Yüz çevirenlerin durumu zikredildiği üzere devam eder; nihayet onlardan her biri kıyamet günü yoldaşıyla birlikte bize geldiğinde, ona hitap ederek { قالَ } “der ki:” { يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ } “Keşke benimle senin aranda olsaydı” yani dünyada; ahirette denildiği de söylenmiştir; { بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } “iki doğu arası kadar uzaklık” yani her birinin diğerine olan uzaklığı kadar. Bununla kastedilen, ez-Zeccâc, el-Ferrâ ve başkalarının tercih ettiği üzere doğu ile batıdır; fakat Musul ve el-Cezîre için "iki Musul" denildiği gibi doğu batıya galebe çalınarak tesniye yapılmış ve uzaklık ikisine izafe edilmiştir. Aslı, doğunun batıya ve batının doğuya olan uzaklığıdır; kapalılık bulunmadığı için bu tafsilat kısaltılmıştır, zira ikisinin tek bir şeye olan uzaklığının kastedilmediği açıktır; çünkü birine olan uzaklık diğerine yakınlıktır ve ikisi birbirine zıt olduğu için birinin diğerine olan uzaklığı en uzak mesafeye mesel kılınmıştır, yoksa ikisinin başka bir şeye olan uzaklığı değildir. Siyakın mübalağa hissettirmesi inkâr edilemez, dolayısıyla bu yönden de bir kapalılık yoktur. İbnu’s-Sâib: “Tağlib yoktur; kastedilen, güneşin senenin en kısa günündeki doğuş yeri ile en uzun günündeki doğuş yeridir” demiştir. { فَبِئْسَ الْقَرِينُ } “Ne kötü yoldaşmışsın!” yani sen; O Teâlâ'nın kelamından olması üzere "o ne kötü yoldaştır" manasında olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir.

وقرأ أبو جعفر وشيبة وأبو بكر والحرميان وقتادة والزهري والجحدري «جاءانا» على التثنية أي العاشي والقرين وقوله تعالى: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ إلخ حكاية لما سيقال لهم حينئذ من جهة الله ﷿ توبيخا وتقريعا، وفاعل يَنْفَعَكُمُ ضمير مستتر يعود على ما يفهم مما قبل أي لن ينفعكم هو أي تمنيكم لمباعدتهم أو الندم أو القول المذكور الْيَوْمَ أي يوم القيامة إِذْ ظَلَمْتُمْ بدل من الْيَوْمَ أي إذ تبين أنكم ظلمتم في الدنيا قاله غير واحد، وفسر ذلك بالتبين قيل لئلا يشكل جعله وهو ماض بدلا من الْيَوْمَ وهو مستقبل لأن تبين كونهم ظالمين عند أنفسهم إنما يكون يوم القيامة فاليوم وزمان التبين متحدان وهذا كقوله:

Ebû Ca‘fer, Şeybe, Ebû Bekir, İki Harem İmamı (Nâfi‘ ve İbn Kesîr), Katâde, ez-Zührî ve el-Cahderî tesniye olarak yani yüz çeviren ve yoldaşı kastedilerek «جاءانا» şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ } “Ve size asla fayda vermeyecektir...” vb. kavli, kınama ve azarlama kabilinden o vakit Allah Azze ve Celle tarafından kendilerine söylenecek olan sözün hikâyesidir. { يَنْفَعَكُمُ } fiilinin fâili, öncesinden anlaşılan şeye dönen müstetir bir zamirdir; yani o —yani onlardan uzaklaşmayı temenni etmeniz yahut pişmanlık yahut zikredilen söz— size asla fayda vermeyecektir. { الْيَوْمَ } “Bugün” yani kıyamet günü. { إِذْ ظَلَمْتُمْ } “Zulmettiğiniz için” [ifadesi], { الْيَوْمَ } kelimesinden bedeldir; yani dünyada zulmettiğinizin açığa çıkması sebebiyle [demektir], bunu birden fazla âlim söylemiştir. Mazi olan bir ifadenin gelecek zaman olan { الْيَوْمَ } kelimesinden bedel kılınmasının müşkil olmaması için bunun açığa çıkma (tebeyyün) ile tefsir edildiği söylenmiştir; çünkü onların kendi katlarında zalim olduklarının açığa çıkması ancak kıyamet gününde olur; dolayısıyla o gün ile açığa çıkma zamanı birdir. Bu, şairin şu sözü gibidir:

إذا ما انتسبنا لم تلدني لئيمة وأورد عليه أن السؤال عائد لأن إِذْ ظرف لما مضى من الزمان ولا يخرج عن ذلك باعتبار التبين وتفصي

Nesebimizi saydığımızda beni aşağılık bir kadın doğurmadı. Buna itiraz olarak denildi ki: Soru yine geri dönmektedir; çünkü [iz] (إِذْ) geçmiş zamana ait bir zarftır ve açığa çıkma mülahazasıyla bundan çıkmaz.

بعضهم عن الإشكال بأن إذ قد تخرج من المضي إلى الاستقبال على ما ذهب إليه جماعة منهم ابن مالك محتجا بقوله تعالى: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ [غافر: ٧٠، ٧١] وإلى الحال كما ذهب إليه بعضهم محتجا بقوله سبحانه: وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ [يونس: ٦١] فلتكن هنا للاستقبال، وأهل العربية يضعفون دعوى خروجها من المضي.

Bazıları, aralarında İbn Mâlik'in de bulunduğu bir grubun Allah Teâlâ'nın: { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ } “Boyunlarında tasmalar olduğu zaman ileride bilecekler” [Gāfir: 70-71] kavlini delil getirerek benimsediği üzere [iz] edatının geçmiş zamandan gelecek zamana çıkabileceğini; bazılarının ise O Sübhânehu'nun: { وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } “Siz hiçbir iş yapmazsınız ki ona daldığınızda biz sizin üzerinizde şahit olmayalım” [Yûnus: 61] kavlini delil getirerek şimdiki zamana (hâl) çıkabileceğini benimsedikleri gerekçesiyle işkalden kurtulmaya çalışmış ve "burada da gelecek zaman için olsun" demişlerdir. Dil ehli ise onun mazi manasından çıkması iddiasını zayıf görmektedir.

وقال الجلبي: لعل الأظهر حملها على التعليل فيتعلق بالنفي، فقد قال سيبويه: إنها بمعنى التعليل حرف بمنزلة لام العلة، نعم أنكر الجمهور هذا القسم لكن إثبات سيبويه إياه يكفي حجة. فإن القول ما قالت حذام. وتعقب بأنه لا يكفي في تخريج كلام الله سبحانه إثبات سيبويه وحده مع إطباق جميع أئمة العربية على خلافه، وأيضا تعليل النفي بعد يبعده وقال أبو حيان: لا يجوز البدل على بقاء إذ على موضوعها من كونها ظرفا لما مضى من الزمان فإن جعلت لمطلق الوقت جاز، ولا يخفى أن ذلك مجاز فهل تكفي البدلية قرينة له فإن كفت فذاك، وقال ابن جني: راجعت أبا علي في هذه المسألة يعني الإبدال المذكور مرارا وآخر ما تحصل منه أن الدنيا والآخرة متصلتان وهما سواء في حكم الله سبحانه وعلمه جل شأنه لا يجري عليه ﷿ زمان فكأن إِذْ مستقبل أو الْيَوْمَ ماض فصح ذلك، ورد بأن المعتبر حال الحكاية والكلام فيها وارد على ما تعارفه العرب ولولاه لسد باب النكات ولغت الاعتبارات في العبارات ومثله غني عن البيان، وقال أبو البقاء: التقدير بعد إذ ظلمتم فحذف المضاف للعلم به، وقال الحوفي: إِذْ متعلقة بما دل عليه المعنى كأنه قيل ولن ينفعكم اليوم اجتماعكم إذ ظلمتم مثلا.

el-Çelebî şöyle demiştir: Muhtemelen en zahir olanı, onun ta‘lîle hamledilip nefy ile irtibatlandırılmasıdır; zira Sîbeveyh: “O ta‘lîl manasında olup illet bildiren lâm harfi menzilesinde bir harftir” demiştir. Evet, cumhur bu kısmı inkâr etmiştir; fakat Sîbeveyh'in onu sübût kılması hüccet olarak yeterlidir, zira kesin söz Hizâm'ın söylediği sözdür. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Arap dilinin bütün imamlarının aksine ittifak etmesi karşısında tek başına Sîbeveyh'in ispatı, Allah Sübhânehu'nun kelamını tahrîc etmek için yeterli değildir; ayrıca nefynin ta‘lîli uzaktır ve onu zayıflatır. Ebû Hayyân: “[İz] edatının geçmiş zamana zarf olma asli vazifesi üzere kalması durumunda bedel caiz olmaz; şayet mutlak vakit için kılınırsa caiz olur; gizli olmadığı üzere bu mecazdır, peki bedeliyet onun için karine olmaya yeter mi? Eğer yeterse mesele yoktur” demiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: “Bu meseleyi yani zikredilen bedeliyeti Ebû Ali'ye defalarca sordum; ondan elde edilen son netice şudur: Dünya ile ahiret birbirine bitişiktir ve Allah Sübhânehu'nun hükmünde ve O Şânı Yüce'nin ilminde eşittir; O Azze ve Celle üzerine zaman cereyan etmez, dolayısıyla sanki [iz] gelecek zaman yahut [el-yevm] geçmiş zaman gibidir ve bu sebeple sahih olmuştur.” Buna şöyle reddiye verilmiştir: Muteber olan hikâyenin halidir ve oradaki söz Arapların örfü üzere varit olmuştur; şayet bu olmasaydı nükteler kapısı kapanır ve ibarelerdeki mülahazalar lağvolurdu, böylesi bir husus ise izahtan müstağnidir. Ebü’l-Bekā: “Takdir [ba‘de iz zalemtüm] şeklindedir; bilinmesi sebebiyle muzaf hazfedilmiştir” demiştir. el-Hûfî: “[İz] mananın delalet ettiği şeye müteallıktır; sanki mesela: ‘Zulmettiğiniz için bugün toplanmanız size asla fayda vermeyecektir’ denilmiştir” demiştir.

ومن الناس من استشكل الآية من حيث إن فيها إعمال يَنْفَعَكُمُ الدال على الاستقبال لاقترانه بلن في اليوم وهو الزمان الحاضر وإذ وهو للزمان الماضي، وأجيب بأنه يدفع الثاني بما قدروه من التبين لأن تبين الحال يكون في الاستقبال والأول بأن الْيَوْمَ تعريفه للعهد وهو يوم القيامة لا للحضور كتعريف الآن وإن كان نوعا منه.

İnsanlardan bazıları, ayette [len] ile birleştiği için gelecek zamana delalet eden { يَنْفَعَكُمُ } fiilinin şimdiki zaman olan [el-yevm] kelimesinde ve geçmiş zaman için olan [iz] kelimesinde amel ettirilmesi bakımından ayeti müşkil görmüşlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkincisi, takdir ettikleri tebeyyün (açığa çıkma) ile defedilir; çünkü durumun açığa çıkması gelecekte olur; birincisi ise { الْيَوْمَ } kelimesinin marifeliğinin [el-ân] marifeliği gibi huzur için değil ahd için olması ve onun kıyamet günü olması ile defedilir, gerçi o da onun bir nevidir.

وقيل: يدفع بأن الاستقبال بالنسبة إلى وقت الخطاب وهو بعض أوقات اليوم وهو كما ترى فتأمل ولا تغفل.

Denildi ki: Gelecek zaman hitap vaktine göredir ki o da günün vakitlerinden bir vakittir; bu ise gördüğün gibidir, iyi düşün ve gafil olma!

وقوله تعالى: أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ تعليل لنفي النفع أي لأن حقكم أن تشتركوا أنتم وقرناؤكم في العذاب كما كنتم مشتركين في سببه في الدنيا.

Allah Teâlâ'nın: { أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } “Azapta ortak olmanız” kavli, faydanın nefyedilmesinin gerekçesidir; yani çünkü sizin hakkınız, dünyada onun sebebinde ortak olduğunuz gibi [ahirette de] siz ve yoldaşlarınızın azapta ortak olmanızdır.

وجوز أن يكون الفعل مسندا إليه أي لن ينفعكم كونكم مشتركين في العذاب كما ينفع الواقعين في الأمر الصعب اشتراكهم فيه لتعاونهم في تحمل أعبائه وتقسمهم لشدته وعنائه وذلك أن كل واحد منكم به من العذاب ما لا تبلغه طاقته أو لن ينفعكم ذلك من حيث التأسي فإن المكروب يتأسى ويتروح بوجدان المشارك وهو الذي عنته الخنساء بقولها:

Fiilin ona isnat edilmiş olması da caiz görülmüştür; yani azapta ortak olmanız, zor bir duruma düşen kimselere yüklerini taşımada yardımlaşmaları ve onun şiddetini ve meşakkatini paylaşmaları sebebiyle ortaklıklarının fayda vermesi gibi size asla fayda vermeyecektir. Zira sizden her birinin içinde bulunduğu azap, gücünün yetmeyeceği derecededir. Yahut teselli bulma bakımından bu size asla fayda vermeyecektir; zira sıkıntıya düşen kimse bir ortağın bulunmasıyla teselli bulur ve rahatlar. Nitekim el-Hansâ şu sözüyle bunu kastetmiştir:

يذكرني طلوع الشمس صخرا ... وأذكره بكل مغيب شمس

Güneşin doğuşu bana Sahr'ı hatırlatır... ve güneşin her batışında onu hatırlarım.

ولولا كثرة الباكين حولي ... على إخوانهم لقتلت نفسي

Çevremde kardeşlerine ağlayanların çokluğu olmasaydı... mutlaka kendimi öldürürdüm.

وما يبكون مثل أخي ولكن ... أعزي النفس عنه بالتأسي

Onlar benim kardeşim gibisine ağlamıyorlar, fakat... [onlara bakıp] teselli bularak kendimi teskin ediyorum.

فهؤلاء يؤسيهم اشتراكهم ولا يروحهم لعظم ما هم فيه أو لن ينفعكم ذلك من حيث التشفي أي لن يحصل لكم التشفي بكون قرنائكم معذبين مثلكم حيث كنتم تدعون عليهم بقولكم: رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً [الأحزاب: ٦٨] وقولكم: فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ [الأعراف: ٣٨] لتتشفوا بذلك، واعترض على الوجه الأول من هذه الأوجه الثلاثة بأن الانتفاع بالتعاون في تحمل أعباء العذاب ليس ما يخطر ببالهم حتى يرد عليهم بنفيه، وأجيب بأنه غير بعيد أن يخطر ذلك ببالهم لمكان المقارنة والصحبة والغريق يتشبث بالحشيش والظمآن يحسب السراب شرابا.

İşte bu [kâfirler]e, içinde bulundukları durumun büyüklüğünden dolayı ortaklıkları ne teselli verir ne de onları rahatlatır. Yahut iç soğutma bakımından bu size asla fayda vermeyecektir; yani yoldaşlarınızın da sizin gibi azap görmesiyle içiniz soğumayacaktır. Zira siz, bununla içinizi soğutmak için: { رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “Rabbimiz! Onlara iki kat azap ver ve onları büyük bir lânetle lânetle!” ve: { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } “O halde onlara ateşten kat kat bir azap ver!” sözünüzle onlara beddua ediyordunuz. Bu üç vecihten birincisine, azabın yüklerini taşımada yardımlaşarak faydalanmanın onların aklına gelebilecek bir şey olmadığı, dolayısıyla bunun nefyiyle onlara reddiye verilmesinin anlamsız olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Birliktelik ve yoldaşlık sebebiyle bunun onların aklına gelmesi uzak değildir; nitekim boğulan kimse bir ota sarılır, susayan kimse de serabı su zanneder.

وقرأ ابن عامر «إنكم» بكسر الهمزة وهو تقوى ما ذكر أولا من إضمار الفاعل وتقدير اللام في أنكم معنى ولفظا لأنه لا يمكن أن يكون فاعلا فيتعين الإضمار، ولأن الجملة عليها تكون استئنافا تعليليا فيناسب تقدير اللام لتتوافق القراءتان، وقوله تعالى: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ إنكار تعجيب من أن يكون ﷺ هو الذي يقدر على هدايتهم وهو قد تمرنوا في الكفر واعتادوه واستغرقوا في الضلال بحيث صار ما بهم من العشى عمى مقرونا بالصمم وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ عطف على العمى باعتبار تغاير الوصفين أعني العمى والضلال بحسب المفهوم وإن اتحدا مآلا، ومدار الإنكار هو التمكن والاستقرار في الضلال المفرط الذي لا يخفى لا توهم القصور منه ﵊ ففيه رمز إلى أنه لا يقدر على ذلك إلا الله وحده بالقسر والإلجاء وقد كان ﷺ يبالغ في المجاهدة في دعاء قومه وهم لا يزيدون إلا غيا وتعاميا عما يشاهدونه من شواهد النبوة وتصاما عما يسمعونه من بينات القرآن فنزلت أَفَأَنْتَ إلخ فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فإن قبضناك قبل أن نبصرك عذابهم ونشفي بذلك صدرك وصدور المؤمنين فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ لا محالة في الدنيا والآخرة واقتصر بعضهم على عذاب الآخرة لقوله تعالى في آية أخرى: أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ [غافر: ٧٧] والقرآن يفسر بعضه بعضا، وما ذكرنا أتم فائدة وأوفق بإطلاق الانتقام، وأما تلك الآية فليس فيها ذكره، وما مزيدة للتأكيد وهي بمنزلة لام القسم في استجلاب النون المؤكدة.

İbn Âmir hemzenin kesresiyle { إِنَّكُمْ } şeklinde okumuştur. Bu da failin zamir yapılması ve { أَنَّكُمْ } ifadesinde lam harfinin manen ve lafzan takdir edilmesi şeklinde başta zikredilen görüşü güçlendirir; çünkü fail olması mümkün değildir, dolayısıyla [failin] zamir olması zorunlu hale gelir ve çünkü cümle bu kıraate göre istînâf-ı ta‘lîlî (gerekçe bildiren başlangıç cümlesi) olur, böylece iki kıraatin birbiriyle uyumlu olması için lam takdir etmek uygun düşer. Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ } “Sağırlara sen mi duyuracaksın, yahut körleri [sen mi doğru yola ileteceksin]?” kavli, küfürde maharet kazanmış, onu alışkanlık haline getirmiş ve sapıklığa öyle dalmışlar ki kendilerindeki gece körlüğü sağırlıkla birleşen bir körlüğe dönüşmüş olan kimseleri hidâyete erdirmeye [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in muktedir olabileceği zannını inkâr ve taaccüptür. { وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Ve apaçık bir sapıklık içinde olan kimseyi [sen mi doğru yola ileteceksin]?” kavli, netice itibarıyla bir olsalar da mefhum bakımından iki vasfın yani körlük ile sapıklığın farklılığı gözetilerek körler üzerine matuftur. İnkârın odağı, O'ndan aleyhisselâm bir kusur vehmedilmesi değil, gizli kalmayacak derecedeki aşırı sapıklıkta kökleşmiş ve yerleşmiş olmalarıdır. Dolayısıyla bunda, zorlama ve mecbur bırakma yoluyla buna ancak ve ancak tek başına Allah'ın güç yetirebileceğine bir işaret vardır. Oysa sallallâhu aleyhi ve sellem kavmini davet etmede son derece çaba sarf ediyor, onlar ise peygamberlik delillerinden müşahede ettikleri şeylere karşı sapıklıklarını ve körlüklerini, Kur'an'ın apaçık delillerinden işittikleri şeylere karşı da sağırlıklarını artırmaktan başka bir şey yapmıyorlardı. Bunun üzerine: { أَفَأَنْتَ } ila ahirihî indi. { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ } “Eğer biz seni alıp götürürsek”, yani sana onların azabını göstermeden ve bununla senin ve müminlerin gönlünü ferahlatmadan önce senin canını alırsak, { فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ } “Biz mutlaka onlardan intikam alıcıyız”, dünyada ve ahirette şüphesiz [intikam alırız]. Bazıları, diğer bir ayetteki Allah Teâlâ'nın: { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “Yahut seni vefat ettirirsek, onlar bize döndürüleceklerdir” kavlinden dolayı ve Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir ettiği için [bunu] ahiret azabıyla sınırlandırmıştır. Bizim zikrettiğimiz ise mana bakımından daha tam ve intikamın mutlak zikredilişine daha uygundur; o ayette ise bunun zikri yoktur. Buradaki [mâ], tekit için ziyadedir ve tekit nununu celbetme hususunda kasem lamı mesabesindedir.

أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ أي أو أردنا أن نريك العذاب الذي وعدناهم فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ بحيث لا مناص لهم من تحت ملكنا وقهرنا واعتبار الإرادة لأنها أنسب بذكر الاقتدار بعد، وفي التعبير بالوعد وهو سبحانه لا يخلف الميعاد إشارة إلى أنه هو الواقع، وهكذا كان إذ لم يفلت أحد من صناديدهم في بدر وغيرها إلا من تحصين بالإيمان، وقرىء «نرينك» بالنون الخفيفة فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تسلية له ﷺ وأمر له ﵊ أو لأمته بالدوام على التمسك بالآيات والعمل بها، والفاء في جواب شرط مقدر أي إذا كان أحد هذين الأمرين واقعا لا محالة فاستمسك بالذي أوحيناه إليك، وقوله تعالى: إِنَّكَ إلخ تعليل للاستمساك أو للأمر به.

{ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ } “Yahut onlara vaat ettiğimiz şeyi sana gösterirsek”, yani onlara vadettiğimiz azabı sana göstermek istersek, { فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “Şüphesiz biz onlara güç yetiririz”; öyle ki mülkümüzün ve kahrımızın altından kaçıp kurtulacakları hiçbir yer yoktur. İradenin dikkate alınması, sonrasında iktidarın zikredilmesine daha uygun olmasındandır. Vaat ifadesinin kullanılması -ki O Sübhânehu vaadinden dönmez- bunun vuku bulacak şey olduğuna bir işarettir. Nitekim öyle de olmuştur; zira Bedir'de ve başka yerlerde, imanla korunanlar müstesna, onların elebaşlarından hiçbiri kurtulamamıştır. [Nuriyenneke] lafzı şeddesiz nun ile [nuriyenke] şeklinde de okunmuştur. { فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Öyleyse sana vahyedilene sımsıkı sarıl; şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin” kavli, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli ve O'na aleyhisselâm yahut ümmetine ayetlere sımsıkı sarılmaya ve onlarla amel etmeye devam etmeleri yönünde bir emirdir. Buradaki fâ, mukadder bir şartın cevabıdır; yani bu iki durumdan biri muhakkak vuku bulacaksa, sana vahyettiğimize sımsıkı sarıl. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ } ila ahirihî kavli ise sımsıkı sarılmanın yahut onunla emrolunmanın gerekçesidir.

وقرأ بعض قراء الشام «أوحي» بإسكان اللام، وقرأ الضحاك «أوحى» مبنيا للفاعل وَإِنَّهُ أي ما أوحى إليك والمراد به القرآن لَذِكْرٌ لشرف عظيم لَكَ وَلِقَوْمِكَ هم قريش على ما روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والسدي وابن زيد.

Şam kurrâsından bazıları lâm'ın sükûnu ile { أوحي } şeklinde okumuştur. ed-Dahhâk ise etken fiil olarak { أوحى } şeklinde okumuştur. { وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o”, yani sana vahyedilen ki bununla kastedilen Kur'an'dır, { لَذِكْرٌ } “büyük bir şereftir”, { لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “senin için ve kavmin için”; İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre onlar Kureyş'tir.

وأخرج ابن عدي وابن مردويه عن علي كرم الله تعالى وجهه وابن عباس رضي الله تعالى عنهما قالا: كان رسول الله ﷺ يعرض نفسه على القبائل بمكة ويعدهم الظهور فإذا قالوا: لمن الملك بعدك أمسك فلم يجبهم بشيء لأنه ﵊ لم يؤمر في ذلك بشيء حتى نزلت وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ فكان ﷺ بعد إذا سئل قال لقريش:

İbn Adiy ve İbn Merdûye, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de kabilelere kendini arz ediyor ve onlara üstünlük vaat ediyordu. Onlar: “Senden sonra hâkimiyet kimin olacak?” dediklerinde ise susuyor ve onlara hiçbir cevap vermiyordu; çünkü O'na aleyhisselâm bu hususta bir şey emredilmemişti. Nihayet: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şereftir” ayeti indi. Bundan sonra O'na sallallâhu aleyhi ve sellem sorulduğunda: “Kureyş'indir” buyururdu.

فلا يجيبونه حتى قبلته الأنصار على ذلك.

Bunun üzerine ensar O'nu bu şartla kabul edene kadar O'na olumlu cevap vermediler.

وأخرج الطبراني وابن مردويه عن عدي بن حاتم قال: «كنت قاعدا عند رسول الله ﷺ فقال: ألا إن الله تعالى علم ما في قلبي من حبي لقومي فبشرني فيهم فقال سبحانه: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ الآية فجعل الذكر والشرف لقومي في كتابه» الحديث

et-Taberânî ve İbn Merdûye, Adiy b. Hâtim'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyordum, şöyle buyurdu: “Haberiniz olsun ki Allah Teâlâ kalbimde kavmime duyduğum sevgiyi bildi de onlar hakkında beni müjdeledi ve Sübhânehu: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } [ayetini] buyurdu; böylece Kitabı'nda zikri ve şerefi kavmime kıldı.”» Hadis,

،

[devamında]

وفيه «فالحمد لله الذي جعل الصديق من قومي والشهيد من قومي إن الله تعالى قلب العباد ظهرا وبطنا فكان خير العرب قريش وهي الشجرة المباركة إلى أن قال عدي: ما رأيت رسول الله ﷺ ذكر عنده قريش بخير قط إلا سره حتى يتبين ذلك السرور في وجهه للناس كلهم وكان ﵊ كثيرا ما يتلو هذه الآية وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ إلخ

şöyledir: «“Sıddîk'ı kavmimden ve şehidi kavmimden kılan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Allah Teâlâ kulları iç ve dış olarak evirip çevirdi; böylece Arapların en hayırlısı Kureyş oldu, o mübarek ağaçtır...” Adiy dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Kureyş'in hayırla anıldığını ve O'nun bundan sevinç duymadığını hiç görmedim; öyle ki bu sevinç O'nun yüzünde bütün insanlara belli olurdu. O aleyhisselâm şu: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } ila ahirihî ayetini çokça okurdu.»

، وقيل هم العرب مطلقا لما أن القرآن نزل بلغتهم ثم يختص بذلك الشرف الأخص

Denildi ki: Kur'an onların diliyle indiği için onlar mutlak olarak Araplardır; sonra bu şeref derece derece en yakın

فالأخص منهم حتى يكون الشرف لقريش أكثر من غيرهم ثم لبني هاشم أكثر مما يكون لسائر قريش، وفي رواية عن قتادة هم من اتبعه ﷺ من أمته.

olanlara özgü kılınır; öyle ki şeref Kureyş için diğerlerinden daha fazla, sonra Benî Hâşim için diğer Kureyşlilerden daha fazla olur. Katâde'den gelen bir rivayette ise onlar, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden tabi olan kimselerdir.

وقال الحسن: هم الأمة والمعنى وإنه لتذكرة وموعظة لك ولأمتك، والأرجح عندي القول الأول.

el-Hasan şöyle demiştir: “Onlar ümmettir; mana ise: ‘Şüphesiz o, senin için ve ümmetin için bir hatırlatma ve bir öğüttür’ şeklindedir.” Bana göre tercih edilen birinci görüştür.

وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ يوم القيامة عنه وعن قيامكم بحقوقه، وقال الحسن والكلبي والزجاج: تسألون عن شكر ما جعله الله تعالى لكم من الشرف، قيل إن هذه الآية تدل على إن الإنسان يرغب في الثناء الحسن والذكر الجميل إذ لو لم يكن مرغوبا فيه ما امتن الله تعالى به على رسوله ﷺ والذكر الجميل قائم مقام الحياة ولذا قيل ذكر الفتى عمره الثاني، وقال ابن دريد:

{ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ } “Ve ileride hesaba çekileceksiniz”; kıyamet gününde ondan ve onun haklarını yerine getirip getirmediğinizden [sorulacaksınız]. el-Hasan, el-Kelbî ve ez-Zeccâc şöyle demişlerdir: “Allah Teâlâ'nın sizin için kıldığı bu şerefin şükründen sorulacaksınız.” Denildi ki: Bu ayet, insanın güzel övgüye ve hayırla anılmaya rağbet ettiğine delalet eder; zira eğer bu rağbet edilen bir şey olmasaydı Allah Teâlâ bunu Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir lütuf olarak zikretmezdi. Güzel bir şekilde anılmak hayat makamına kaimdir; bu sebeple: “Kişinin [hayırla] anılması onun ikinci ömrüdür” denilmiştir. İbn Düreyd şöyle demiştir:

وإنما المرء حديث بعده ... فكن حديثا حسنا لمن وعى

İnsan kendisinden sonra anlatılan bir sözden ibarettir... Öyleyse ibret alan için güzel bir söz ol!

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إنما الدنيا محاسنها ... طيب ما يبقى من الخبر

Dünyanın güzellikleri ancak... geride kalan haberin güzelliğidir.

ويحكى أن الطاغية هلاكو سأل أصحابه: من الملك؟ فقالوا له: أنت الذي دوخت البلاد وملكت الأرض وطاعتك الملوك وكان المؤذن إذ ذاك يؤذن فقال لا الملك هذا له أزيد من ستمائة سنة قد مات وهو يذكر على المآذن في كل يوم وليلة خمس مرات يريد محمدا رسول الله ﷺ.

Rivayet edilir ki tiran Hülâgû adamlarına: “Hükümdar kimdir?” diye sordu. Onlar da: “Ülkeleri dize getiren, yeryüzüne hâkim olan ve kralların kendisine itaat ettiği sensin” dediler. O sırada müezzin ezan okuyordu; bunun üzerine: “Hayır, hükümdar işte budur; vefat edeli altı yüz yıldan fazla olduğu halde her gün ve gece minarelerde beş defa anılmaktadır” dedi; bununla Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyordu.

وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ أي هل حكمنا بعبادة غير الله سبحانه وهل جاءت في ملة من ملل المرسلين ﵈ والمراد الاستشهاد بإجماع المرسلين على التوحيد والتنبيه على أنه ليس ببدع ابتدعه ﷺ حتى يكذب ويعادى له، والكلام بتقدير مضاف أي واسأل أمم من أرسلنا أو على جعل سؤال الأمم بمنزلة سؤال المرسلين إليهم.

{ وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?”; yani Allah Sübhânehu'dan başkasına ibadet edilmesine hükmettik mi ve gönderilen peygamberlerin aleyhimüsselâm şeriatlerinden herhangi bir şeriatte bu gelmiş midir? Kastedilen, peygamberlerin tevhid üzerindeki icmâını delil getirmek ve yalanlanıp kendisine düşmanlık edilecek şekilde bunun O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem uydurduğu sonradan çıkma bir şey olmadığına dikkat çekmektir. Söz, muzaf takdiri iledir; yani: “Gönderdiğimiz kimselerin ümmetlerine sor” demektir yahut ümmetlere sormayı kendilerine gönderilen peygamberlere sorma mesabesinde kılmak üzeredir.

قال الفراء: هم إنما يخبرون عن كتب الرسل فإذا سألهم ﵊ فكأنه سأل المرسلين ﵈، وعلى الوجهين المسئول الأمم، وروي ذلك عن الحسن ومجاهد وقتادة والسدي وعطاء وهو رواية عن ابن عباس أيضا.

el-Ferrâ şöyle demiştir: Onlar ancak peygamberlerin kitaplarından haber verirler; dolayısıyla O aleyhisselâm onlara sorduğunda sanki peygamberlere aleyhimüsselâm sormuş gibi olur. Her iki veche göre de kendisine sorulanlar ümmetlerdir. Bu [görüş], el-Hasan, Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve Atâ'dan rivayet edilmiştir; bu aynı zamanda İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir.

وأخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة أنه قال في بعض القراءات واسأل من أرسلنا إليهم رسلنا قبلك.

İbnü'l-Münzir ve başkaları Katâde'den rivayet ettiklerine göre o, bazı kıraatlerde: [ve's-el men erselnâ ileyhim rusulenâ kableke] “Senden önce kendilerine peygamberlerimizi gönderdiğimiz kimselere sor” şeklinde olduğunu söylemiştir.

وأخرج هو وسعيد بن منصور عن مجاهد قال: كان عبد الله يقرأ واسأل الذين أرسلنا إليهم قبلك من رسلنا، وعن ابن مسعود أنه قرأ واسأل الذين يقرؤون الكتاب من قبل مؤمني أهل الكتاب، وجعل بعضهم السؤال مجازا عن النظر والفحص عن مللهم في سؤال الديار والاطلال ونحوها من قولهم: سل الأرض من شق أنهارك وغرس أشجارك وجنى ثمارك.

O ve Saîd b. Mansûr, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Abdullah [İbn Mes‘ûd]: [ve's-elillezîne erselnâ ileyhim kableke min rusulinâ] “Senden önce peygamberlerimizden kendilerine gönderdiğimiz kimselere sor” şeklinde okurdu. İbn Mes‘ûd'dan onun: [ve's-elillezîne yakraûne'l-kitâbe min kabli mü'minî ehli'l-kitâb] “Ehl-i Kitap müminlerinden önce Kitap okuyanlara sor” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bazıları ise bu sormayı, tıpkı Arapların: “Nehirlerini yaran, ağaçlarını diken ve meyvelerini toplayan kimdir, yere sor” sözlerindeki yurtlara ve kalıntılara sormada olduğu gibi, onların dinlerini araştırıp incelemekten mecaz kılmıştır.

وروي عن ابن عباس أيضا وابن جبير والزهري وابن زيد أن الكلام على ظاهره وأنه ﵊ قيل له ذلك ليلة الإسراء حين جمع له الأنبياء في البيت المقدس فافهم ولم يسأل ﵊ إذ لم يكن في شك.

İbn Abbâs'tan, İbn Cübeyr'den, ez-Zührî'den ve İbn Zeyd'den sözün zahiri üzere olduğu, bunun O'na aleyhisselâm İsrâ gecesinde Beytü'l-Makdis'te peygamberler O'nun için bir araya getirildiği sırada söylendiği rivayet edilmiştir; [bunu] anla. O aleyhisselâm bir şüphe içinde olmadığı için sormamıştır.

وفي بعض الآثار أن ميكال قال لجبريل ﵉: هل سأل محمد ﷺ عن ذلك؟ فقال: هو أعظم يقينا وأوثق إيمانا من أن يسأل. وتعقب هذا القول بأن المراد بهذا السؤال الزام المشركين وهم منكرون الإسراء، وللبحث فيه مجال. والخطاب على جميع ما سمعت لنبينا ﵊.

Bazı rivayetlerde Mîkâîl'in Cibrîl'e aleyhimesselâm: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sordu mu?” dediği, onun da: “O, soramayacak kadar daha büyük bir yakîne ve daha sağlam bir imana sahiptir” dediği yer almaktadır. Bu söze, bu soru ile kastedilenin İsrâ'yı inkâr eden müşrikleri ilzam etmek olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; bu hususta araştırma yapma imkânı vardır. Dinlediğin bütün bu görüşlere göre hitap Peygamberimiz'edir aleyhisselâm.

وفي البحر الذي يظهر أنه خطاب للسامع الذي يريد أن يفحص عن الديانات قيل له اسأل أيها الناظر أتباع الرسل أجاءت رسلهم بعبادة غير الله ﷿ فإنهم يخبرونك أن ذلك لم يقع ولا يمكن أن يأتوا به ولعمري إنه خلاف الظاهر جدا، ومما يقضي منه العجب ما قيل: إن المعنى واسألني أو واسألنا عمن أرسلنا وعلق اسأل فارتفع من وهو اسم استفهام على الابتداء وأرسلنا خبره والجملة في موضع نصب باسأل بعد إسقاط الخافض كأن سؤاله من أرسلت يا رب قبلي من رسلك أجعلت في رسالته آلهة تعبد ثم السؤال فحكى المعنى فرد الخطاب إلى النبي ﷺ في قوله تعالى مِنْ قَبْلِكَ انتهى، واسأل من قرأ أبا جاد أيرضى بهذا الكلام ويستحسن تفسير كلام الله تعالى المجيد بذلك وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا ملتبسا بها إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ أشراف قومه وخصوا بالذكر لأن غيرهم تبع فَقالَ لهم إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ إليكم وأريد باقتصاص ذلك تسلية رسول الله ﷺ وإبطال قولهم: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] لأن موسى ﵇ مع عدم زخارف الدنيا لديه كان له مع فرعون وهو ملك جبار ما كان وقد أيده الله سبحانه بوحيه وما أنزل عليه، والاستشهاد بدعوته ﵇ إلى التوحيد أثر ما أشير إليه من إجماع جميع الرسل ﵈ عليه ويعلم من ذلك وجه مناسبة الآيات لما قبلها، وقال أبو حيان:

el-Bahr'da şöyle denilmektedir: Zahir olan, bunun dinleri araştırmak isteyen dinleyiciye yönelik bir hitap olduğudur; ona şöyle denilmiştir: “Ey bakan kimse! Peygamberlerin tabilerine sor, peygamberleri Allah'tan azze ve celle başkasına ibadet etmeyi getirmişler mi? Şüphesiz onlar sana bunun vuku bulmadığını ve bunu getirmelerinin mümkün olmadığını haber vereceklerdir.” Ömrüme yemin olsun ki bu, zahire son derece aykırıdır. Şaşılacak şeylerden biri de şöyle denilmesidir: Mana; “Bana yahut bize gönderdiğimiz kimselerden sor” şeklindedir; [es'el] fiili amelden alıkonulmuş, böylece [men] kelimesi istifham ismi olarak mübteda olmak üzere merfu, [erselnâ] onun haberi, cümle ise cer harfi düşürüldükten sonra [es'el] fiili ile nasb mahallindedir; sanki onun sorusu: “Yâ Rabbi, benden önce peygamberlerinden kimi gönderdin, onun risaletinde tapılacak ilahlar kıldın mı?” şeklindedir; sonra soru [hazfedilmiş] ve mana hikâye edilerek Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِكَ } kavlinde hitap Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem döndürülmüştür; [el-Bahr'dan nakil] bitti. Alfabeyi okuyan kimseye sor: Bu söze razı olur mu ve Allah Teâlâ'nın Mecîd olan kelamının bununla tefsir edilmesini güzel görür mü? { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا } “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle”, onlara bürünmüş olarak [gönderdik], { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve ileri gelenlerine”, kavminin eşrafına [gönderdik]. Onların tahsis edilerek zikredilmesi, başkalarının onlara tabi olması sebebiyledir. { فَقالَ } “Bunun üzerine [Mûsâ] dedi ki:”, onlara dedi ki: { إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Gerçekten ben Âlemlerin Rabbi'nin elçisiyim”, size [gönderildim]. Bu kıssanın anlatılmasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in teselli edilmesi ve onların: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” sözlerinin iptal edilmesi murat edilmiştir. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm dünya süslerine sahip olmamakla birlikte, zorba bir hükümdar olan Firavun ile arasında geçenler cereyan etmiştir ve Allah Sübhânehu onu vahyiyle ve indirdiği şeylerle desteklemiştir. Bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm tevhid üzerindeki icmâına işaret edildikten hemen sonra onun aleyhisselâm tevhîde davetinin delil getirilmesi [bundandır] ve bundan bu ayetlerin öncekilerle olan münasebet vechi anlaşılır. Ebû Hayyân şöyle demiştir:

مناسبتها من وجهين الأول أنه ذكر فيما قبل قول المشركين: لَوْلا نُزِّلَ إلخ وفيه زعم أن العظم بالجاه والمال وأشير في هذه الآيات إلى أن مثل ذلك سبق إليه فرعون في قوله: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ [الزخرف: ٥١] إلخ فهو قدوتهم في ذلك وقد انتقم منه فكذلك ينتقم منهم، الثاني أنه سبحانه لما قال: وَسْئَلْ إلخ ذكر جلّ وعلا قصة موسى وعيسى ﵉ وهما أكثر أتباعا ممن سبق من الأنبياء وكل جاء بالتوحيد فلم يكن فيما جاءا به إباحة

Münasebeti iki vecihtendir: Birincisi, daha önce müşriklerin: “İndirilmeli değil miydi...” sözü zikredilmişti; bunda büyüklüğün makam ve mal ile olduğu iddiası vardır. Bu ayetlerde ise Firavun'un: { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ } “Mısır mülkü benim değil mi?” sözünde benzer bir duruma daha önce düşmüş olduğuna işaret edilmiştir; dolayısıyla o, bu hususta onların önderidir ve ondan intikam alınmıştır; nitekim onlardan da böylece intikam alınacaktır. İkincisi, O Sübhânehu: “Sor...” buyurunca, O Celâl ve Alâ sahibi, geçmiş peygamberler arasında en çok tabisi olan Mûsâ ve Îsâ'nın aleyhimesselâm kıssasını zikretti; her ikisi de tevhidi getirmiştir, dolayısıyla getirdikleri şeylerde

اتخاذ آلهة من دون الله تعالى كما اتخذت قريش فناسب ذكر قصتهما الآية التي قبلها.

Kureyş'in edindiği gibi Allah Teâlâ'dan başka ilahlar edinmenin mubah kılınması yer almamıştır; dolayısıyla bu ikisinin kıssasının zikredilmesi kendisinden önceki ayete uygun düşmüştür.

فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ أي فاجأهم الضحك منها أي استهزؤوا بها أول ما رأوها ولم يتأملوا فيها، وفي الكشاف جاز أن تجاب لما بإذا المفاجاة لأن فعل المفاجأة مقدر معها وهو عامل النصب في محلها كأنه قيل: فلما جاءهم بآياتنا فاجؤوا وقت ضحكهم. فالجواب عنده ذلك الفعل وهو العامل في لما، وقدر ماضيا لأنه المعروف في جوابها، وإذا مفعول به لا ظرف، وقال أبو حيان: لا نعلم نحويا ذهب إلى ما ذهب إليه هذا الرجل من أن إذا الفجائية تكون منصوبة بفعل مقدر تقديره فاجأ بل المذاهب فيها ثلاثة. الأول أنها حرف فلا تحتاج إلى عامل.

{ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ } “Onlara ayetlerimizle geldiği zaman, bir de bakarsın ki onlar bunlara gülüyorlar”; yani onlara gülme hali birdenbire bastırdı; yani onları ilk gördüklerinde onlarla alay ettiler ve üzerlerinde düşünmediler. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: [Lemmâ] edatına sürpriz ifade eden [izâ] ile cevap verilmesi caiz olmuştur; çünkü sürpriz fiili onunla birlikte takdir edilmiştir ve onun mahallinde nasb âmilidir; sanki: “Ayetlerimizle onlara gelince, gülme vakitleri onları ansızın yakaladı” denilmiştir. Ona göre cevap bu fiildir ve [lemmâ]daki âmil odur; cevabında maruf olan bu olduğu için geçmiş zaman olarak takdir edilmiştir; [izâ] ise zarf değil mef‘ûlün bihtir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Hiçbir nahivcinin bu adamın gittiği, yani sürpriz bildiren [izâ]nın ‘fâcee’ şeklinde takdir edilen bir fiille mensup olduğu görüşüne gittiğini bilmiyoruz; bilakis bu husustaki mezhepler üçtür. Birincisi, onun bir harf olduğu ve dolayısıyla bir âmile ihtiyaç duymadığıdır.

الثاني أنها ظرف مكان فإن صرح بعد الاسم بعدها بخبر له كان ذلك الخبر عاملا فيها نحو خرجت فإذا زيد قائم فقائم هو الناصب لها والتقدير خرجت ففي المكان الذي خرجت فيه زيد قائم. الثالث أنها ظرف زمان والعامل فيها الخبر أيضا كأنه قيل: ففي الزمان الذي خرجت فيه زيد قائم: وإذا لم يذكر بعد الاسم خبر أو ذكر اسم منصوب على الحال كانت إذا خبرا للمبتدأ: فإن كان جثة وقلنا: إذا ظرف مكان الأمر واضحا وإن قلنا ظرف زمان كان الكلام على حذف مضاف أي ففي الزمان حضور زيد ثم إن المفاجأة التي ادعاها لا يدل المعنى على أنها تكون من الكلام السابق بل يدل على أنها تكون من الكلام التي هي فيه تقول خرجت فإذا الأسد فالمعنى ففاجأني الأسد انتهى، وقال الخفاجي ما قيل إن نصبها بفعل المفاجأة المقدر هكذا لم يقله أحد من النحاة لا يلتفت إليه وتفصيله في شروح المغني وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ من الآيات:

İkincisi, onun mekân zarfı olduğudur; eğer kendisinden sonraki isimden sonra ona ait bir haber açıkça zikredilirse, bu haber onun âmili olur; [haractü fe-izâ zeydün kâimün] “Çıktım, bir de ne göreyim Zeyd ayakta” örneğinde olduğu gibi [kâimün] kelimesi onu nasbedendir ve takdir: “Çıktım, çıktığım mekânda Zeyd ayaktadır” şeklindedir. Üçüncüsü, onun zaman zarfı olduğudur ve bundaki âmil de yine haberdir; sanki: “Çıktığım zamanda Zeyd ayaktadır” denilmiştir. Şayet isimden sonra haber zikredilmez yahut hal olarak mensup bir isim zikredilirse, [izâ] mübtedanın haberi olur; eğer [mübteda] somut bir varlık ise ve biz [izâ] mekân zarfıdır dersek mesele açıktır; şayet zaman zarfıdır dersek söz muzafın hazfi üzeredir; yani: “O zamanda Zeyd'in hazır bulunması vardır” demektir. Ayrıca onun iddia ettiği sürpriz/ansızın olma durumu, mananın önceki sözden olduğuna delalet etmez; bilakis içinde bulunduğu sözden olduğuna delalet eder; “Çıktım, bir de ne göreyim aslan!” dersin; mana: “Aslan beni ansızın yakaladı” demektir; [Ebû Hayyân'dan nakil] bitti. el-Hafâcî şöyle demiştir: Onun böyle takdir edilen bir sürpriz fiili ile mensup olduğuna dair nahivcilerden hiçbirinin bunu söylemediği iddiasına itibar edilmez; bunun tafsilatı Muğnî şerhlerindedir. { وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ } “Onlara gösterdiğimiz hiçbir mucize yoktur ki”, mucizelerden:

إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها أي من آية مثلها في كونها آية دالة على النبوة واستشكل بأنه يلزم كون كل واحدة من الآيات فاضلة ومفضولة معا وهو يؤدي إلى التناقض وتفضيل الشيء على نفسه لعموم آية في النفي، وأجيب بأن الغرض من هذا الكلام انهن موصوفات بالكبر لا يكدن يتفاوتن فيه على معنى أن كل واحدة لكمالها في نفسها إذا نظر إليها قيل هي أكبر من البواقي لاستقلالها بإفادة المقصود على التمام كما قال الحماسي:

{ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها } “Mutlaka o, benzerinden daha büyüktür”; yani peygamberliğe delalet eden bir mucize olması bakımından benzeri olan mucizeden [daha büyüktür]. Bu husus, mucizelerden her birinin aynı anda hem üstün hem de üstün olunan olmasını gerektirdiği, bunun da çelişkiye ve olumsuzluktaki [âyetin] kelimesinin umumiliği sebebiyle bir şeyin kendisine üstün kılınmasına yol açacağı gerekçesiyle müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu sözden maksat, onların büyüklükle nitelenmiş olmaları ve bu hususta aralarında neredeyse hiçbir fark bulunmamasıdır; öyle ki her biri kendi zatındaki kemâl sebebiyle ona bakıldığında, maksadı tastamam ifade etmede müstakil oluşundan dolayı diğerlerinden daha büyük denilir; nitekim el-Hamâsî şöyle demiştir:

من تلق منهم تقل لاقيت سيدهم ... مثل النجوم التي يسري بها الساري

Onlardan kime rastlasan dersin ki: “Efendileriyle karşılaştım”... Tıpkı gece yolcusunun kendileriyle yol aldığı yıldızlar gibi!

وإذا لوحظ الكل توقف عن التفضيل بينهن، ولقد فاضلت فاطمة بنت خرشب الأنمارية بين أولادها الكملة ربيعة الحفاظ. وعمارة الوهاب. وأنس الفوارس ثم قال: أبصرت مراتبهم متدانية قليلة التفاوت ثكلتهم إن كنت أعلم أيهم أفضل هم كالحلقة المفرغة لا يدرى أين طرفاها، وقال بعض الأجلة: المراد بأفعل الزيادة من وجه أي ما نريهم من آية الا هي مختصة بنوع من الإعجاز مفضلة على غيرها بذلك الاعتبار، ولا ضمير في كون الشيء الواحد فاضلا ومفضولا باعتبارين، وقد أطال الكلام في ذلك جلال الدين الدواني في حواشيه على الشرح الجديد للتجريد فليراجع ذلك من أراده، وفي البحر قيل: كانت آياته ﵇ من كبار الآيات وكانت كل واحدة أكبر من التي قبلها فعلى هذا يكون ثم صفة محذوفة أي من أختها السابقة عليها ولا يبقى في الكلام تعارض، ولا يكون ذلك الحكم في الآية الأولى لأنه لم يسبقها شيء فتكون أكبر منه، وذكر بعضهم في الأكبرية أن الأولى تقتضي علما والثانية تقتضي علما منضما إلى علم الأولى فيزداد الرجوع انتهى، والأولى ما تقدم لشيوع إرادة ذلك المعنى من مثل هذا التركيب وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ كالسنين والجراد والقمل وغيرها:

Hepsi birlikte mülahaza edildiğinde ise aralarında bir üstünlük kurmaktan durulur. Nitekim Fâtıma bint Harşeb el-Enmâriyye, kâmil çocukları olan er-Rebîu'l-Hıffâz, Umâretü'l-Vehhâb ve Enesü'l-Fevâris'i birbiriyle kıyaslamış, sonra şöyle demiştir: “Mertebelerini birbirine yakın ve aralarındaki farkı az gördüm; hangisinin daha faziletli olduğunu biliyorsam onları kaybedeyim; onlar iki ucu nerede olduğu bilinmeyen yuvarlak bir halka gibidirler.” Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: İsm-i tafdilden maksat bir yönden fazlalıktır; yani onlara gösterdiğimiz her bir ayet mutlaka bir tür mucizelikle temeyyüz etmiş ve bu açıdan diğerine üstün kılınmıştır. Bir tek şeyin iki farklı açıdan hem üstün hem de üstün kılınan olmasında hiçbir mahzur yoktur. Celâlüddîn ed-Devvânî, Şerhu't-Tecrîd'in yeni haşiyesinde bu konuda sözü uzatmıştır; dileyen oraya müracaat etsin. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: “Onun aleyhisselâm ayetleri büyük ayetlerdendi ve her biri kendisinden öncekinden daha büyüktü; buna göre burada mahzuf bir sıfat vardır, yani ‘kendisinden önce geçen benzerinden [daha büyüktür]’ demektir ve sözde bir çelişki kalmaz. Bu hüküm ilk ayette bulunmaz; çünkü ondan önce geçen bir şey yoktur ki ondan daha büyük olsun.” Bazıları büyüklük hususunda şöyle zikretmiştir: Birincisi bir ilmi gerektirir, ikincisi ise birincinin ilmine eklenen bir ilmi gerektirir, böylece [hakka] dönüş artar; [el-Bahr'dan nakil] bitti. Evlâ olan, böylesi bir terkipten bu mananın kastedilmesinin yaygınlığı sebebiyle daha önce geçen [izah]tır. { وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Ve onları azapla yakaladık”; kıtlık yılları, çekirge, haşere ve benzerleri gibi:

لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ لكي يرجعوا ويتوبوا عما هم عليه من الكفر وَقالُوا يا أَيُّهَا السَّاحِرُ قال الجمهور: وهو خطاب تعظيم فقد كانوا يقولون للعالم الماهر ساحر لاستعظامهم علم السحر، وحكاه في مجمع البيان عن الكلبي والجبائي، وقيل: المعنى يا غالب السحرة من ساحره فسحره كخاصمه فخصمه فهو خطاب تعظيم أيضا، وقيل:

{ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Umulur ki dönerler”, içinde bulundukları küfürden dönsünler ve tevbe etsinler diye. { وَقالُوا يا أَيُّهَا السَّاحِرُ } “Ve dediler ki: ‘Ey büyücü!’”; cumhur şöyle demiştir: Bu bir tazim hitabıdır; zira onlar sihir ilmini büyük gördükleri için mahir âlime ‘sâhir’ (büyücü) derlerdi. Mecmeu'l-Beyân'da bu, el-Kelbî ve el-Cübbâî'den nakledilmiştir. Denildi ki: Mana, “Ey büyücülere galip gelen!” demektir; [hâsamehü fe-hasamehü] (onunla tartıştı ve ona galip geldi) dendiği gibi [sâharahü fe-seharehü] (onunla sihir yarışına girdi ve ona galip geldi) denmesindendir; dolayısıyla bu da bir tazim hitabıdır. Denildi ki:

الساحر على المعنى المعروف فيه وقد تعودوا ﵇ بذلك قبل، ومقتضى مقام طلب الدعاء منه ﵇ أن لا يدعوه به إلا أنهم لفرط حسرتهم سبق لسانهم إلى ما تعودوا به، وقيل: هو خطاب استهزاء وانتقاص دعاهم إليه شدة شكيمتهم ومزيد حماقتهم وروي ذلك عن الحسن.

[Sâhir], onda bilinen manası üzeredir ve daha önce ona aleyhisselâm bunu [söylemeyi] alışkanlık haline getirmişlerdi. Ondan aleyhisselâm dua talep etme makamının gereği ona böyle hitap etmemeleri iken, aşırı pişmanlık ve telaşlarından dolayı dilleri alıştıkları şeye kaymıştır. Denildi ki: Bu, inatlarının şiddetinin ve aşırı ahmaklıklarının kendilerini sevk ettiği bir alay ve küçümseme hitabıdır; bu [görüş] el-Hasan'dan rivayet edilmiştir.

ودفع الزمخشري المنافاة بين هذا الخطاب وقولهم الآتي: إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ بأن ذلك القول وعد منوي إخلافه وعهد معزوم على نكثه معلق بشرط أن يدعو لهم وينكشف عنهم العذاب وفيه أن الوعد وإن كان منوي الأخلاف لكن إظهار الأخلاف حال التضرع إليه ﵇ ينافيه لأنهم في استلانة قلبه ﵇.

ez-Zemahşerî, bu hitap ile onların gelecek olan: { إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } “Şüphesiz biz doğru yola gireceğiz” sözleri arasındaki tenakuzu; bu sözün yerine getirilmemesi niyet edilen bir vaat, bozulmasına azmedilmiş bir ahit olup kendileri için dua etmesi ve azabın üzerlerinden kalkması şartına bağlandığını söyleyerek defetmiştir. Ancak burada şu husus vardır: Vaat bozulması niyet edilmiş olsa bile, ona aleyhisselâm yalvarıp yakarma anında vaadi bozacağını açığa vurmak buna aykırıdır; zira onlar onun aleyhisselâm kalbini yumuşatma gayretindedirler.

وقيل الأظهر أنهم قالوا يا موسى كما في الأعراف لكن حكي الله تعالى كلامهم هنا على حسب حالهم ووفق ما في قلوبهم تقبيحا لذلك وتسلية لحبيبه ﷺ ويكون ذلك على عكس قوله سبحانه إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ [النساء: ١٥٧] وجعل على هذا قولهم الآتي مجمل ما فصل هنالك من الإيمان وإرسال بني إسرائيل فلا يحتاج إلى التزام كون القولين في مجلسين للجمع بين ما هنا وما هناك، ولا يخلو عن بعد والالتزام المذكور لا أرى ضررا فيه. وقرىء «يا أيه» بضم الهاء ادْعُ لَنا رَبَّكَ ليكشف عنا العذاب بِما عَهِدَ عِنْدَكَ أي بعهده عندك، والمراد به النبوة وسميت عهدا إما لأن الله تعالى عاهد نبيه ﵇ أن يكرمه بها وعاهد النبي ربه سبحانه على أن يستقل بأعبائها أو لما فيها من الكلفة بالقيام بأعبائها ومن الاختصاص كما بين المتواثقين أو لأن لها حقوقا تحفظ كما يحفظ العهد أو من العهد الذي يكتب للولاة كأن النبوة منشور من الله تعالى بتولية من أكرمه بها والباء إما صلة لادع. أو متعلق بمحذوف وقع حالا من الضمير فيه أي متوسلا إليه تعالى بما عهد أو بمحذوف دل عليه التماسهم مثل أسعفنا إلى ما نطلب، وإما أن تكون للقسم والجواب ما يأتي، وهي على هذا للقسم حقيقة وعلى ما قبله للقسم الاستعطافي وعلى الوجه الأول للسببية، وإدخال ذلك في الاستعطاف خروج عن الاصطلاح، وجوز أن يراد بالعهد عهد استجابة الدعوة كأنه قيل: بما عاهدك الله تعالى مكرما لك من استجابة دعوتك أو عهد كشف العذاب عمن اهتدى، وأمر الباء في الوجهين على ما مر وأن يراد بالعهد الإيمان والطاعة أي بما عهد عندك فوفيت به على أنه من عهد إليه أن يفعل كذا أي أخذ منه العهد على فعله ومنه العهد الذي يكتب للولاة، وعِنْدَكَ يغني عن ذكر الصلة مع إفادة أنه محفوظ مخزون عند المخاطب، والأولى على هذا أن تكون ما موصولة، وهذا الوجه فيه كما في الكشف نبو لفظا ومعنى وسياقا ما لا يخفى على الفطن.

Denildi ki: Zahir olan, A'râf sûresinde olduğu gibi onların: “Ey Mûsâ!” demiş olmalarıdır; ancak Allah Teâlâ, bunu çirkin göstermek ve Sevgilisi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek için onların sözünü burada durumlarına ve kalplerindekine uygun olarak nakletmiştir. Bu, O Sübhânehu'nun: { إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu İsa Mesih'i öldürdük” kavlinin zıddı gibidir. Buna göre onların gelecek olan sözü, orada iman ve İsrâiloğulları'nın salıverilmesi şeklinde tafsilatlı olanın mücmeli kılınmıştır; böylece buradaki ile oradaki [ifadeleri] cem etmek için iki sözün iki ayrı mecliste olduğunu kabul etmeye gerek kalmaz. Ancak bu görüş uzaklıktan uzak değildir ve zikredilen kabulde de bana göre hiçbir sakınca yoktur. [Yâ eyyühe] lafzı he'nin zammesiyle [yâ eyyühu] şeklinde de okunmuştur. { ادْعُ لَنا رَبَّكَ } “Bizim için Rabbine dua et”, azabı üzerimizden kaldırsın diye, { بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “sana verdiği ahit hürmetine”, yani senin yanındaki ahdi hakkı için [dua et]. Bununla kastedilen nübüvvettir. Ona ahit denilmesi; ya Allah Teâlâ'nın peygamberine aleyhisselâm onu bununla şereflendireceğini ahdetmesi ve Peygamber'in de Rabbine Sübhânehu onun yüklerini tek başına yükleneceğine söz vermesi sebebiyledir; yahut onun yüklerini üstlenmedeki meşakkatten ve sözleşenler arasındaki gibi bir ihtisastan ötürüdür; yahut ahdin korunduğu gibi korunması gereken hakları olduğu içindir; yahut valilere yazılan fermandan mülhemdir; sanki nübüvvet, Allah Teâlâ'dan kendisini bununla şereflendirdiği kimseye bir vazife beratıdır. Ba harfi ya [id‘u] fiiline sıladır; yahut oradaki zamirden hal olmak üzere mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani: “Sana ahdettiği şey ile O Teâlâ'ya tevessül ederek” demektir; yahut onların talebinin delalet ettiği: “İstediğimiz hususta bize yardım et” gibi mahzuf bir kelimeye müteallıktır; ya da kasem içindir ve cevabı gelecek olan kısımdır. Bu takdire göre hakiki kasem içindir, öncekine göre ise istı‘tâfî (merhamet celbedici) kasemdir, birinci veche göre ise sebebiyet içindir; bunu istı‘tâfa dahil etmek ıstılahın dışına çıkmaktır. Ahitten maksadın duanın kabul edileceği ahdi olması da caiz görülmüştür; sanki: “Seni şereflendirerek duanı kabul edeceğine dair Allah Teâlâ'nın sana verdiği ahit hürmetine” yahut “doğru yola giren kimseden azabın kaldırılacağı ahdi hakkı için” denilmiştir. Her iki vecihte de ba harfinin durumu daha önce geçtiği gibidir. Ahit ile iman ve itaatin kastedilmesi de caizdir; yani: “Senin katındaki ahdi sebebiyle sen de ona vefa gösterdin” demektir; bu da bir kimseye şöyle yapmasını ahdetti, yani bunu yapması hususunda ondan söz aldı denilmesindendir; valilere yazılan ferman da bu kabildendir. [Inde-ke] lafzı, [ahdin] muhatabın katında korunup saklandığını ifade etmekle birlikte sılanın zikrine ihtiyaç bırakmaz. Buna göre evlâ olan [mâ]nın ism-i mevsûl olmasıdır. Bu vecihte, el-Keşf'te belirtildiği üzere, anlayışlı kimseye gizli kalmayacak derecede lafız, mana ve سیاk bakımından bir uyumsuzluk vardır.

إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ لمؤمنون ثابتون على الإيمان وهو إما معلق بشرط كشف العذاب كما في قولهم المحكي في سورة الأعراف لئن كشفت عنا الرجز لنؤمنن لك أو غير معلق ويجب حينئذ أن يكون هذا منهم في مجلس آخر، وإن قلنا: لم يصدر منهم طلب الدعاء إلا مرة أو أكثر منها لكن على طرز واحد قيل هنا: أرادوا من الاهتداء الإيمان وإرسال بني إسرائيل كما سمعت آنفا فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ أي بدعوته ففي الكلام حذف أي فدعانا بكشف العذاب فكشفناه فلما كشفناه عنهم إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ فاجأهم نكث عهدهم بالاهتداء أو فاجؤوا وقت نكث عهدهم. وقرأ أبو حيوة «ينكثون» بكسر الكاف.

{ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } “Şüphesiz biz doğru yola gireceğiz”, iman edeceğiz ve iman üzere sebat göstereceğiz. Bu [söz] ya A'râf sûresinde nakledilen: “Eğer üzerimizden azabı kaldırırsan mutlaka sana iman edeceğiz” sözlerinde olduğu gibi azabın kaldırılması şartına bağlıdır; yahut şarta bağlı değildir, bu takdirde bunun onlardan başka bir mecliste sadır olmuş olması vacip olur. Şayet: “Onlardan dua talebi ancak bir defa yahut birden fazla ama tek bir tarz üzere sadır olmuştur” dersek, burada: “Doğru yola girmekten maksatları, az önce işittiğin gibi iman etmek ve İsrâiloğulları'nı salıvermektir” denilir. { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ } “Fakat biz onlardan azabı kaldırınca”, yani onun duasıyla [kaldırınca]; dolayısıyla sözde hazif vardır; yani: “Bize azabın kaldırılması için dua etti, biz de kaldırdık; üzerlerinden onu kaldırdığımız zaman”, { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar sözlerinden dönüyorlar”; doğru yola gireceklerine dair verdikleri sözü bozmaları onları ansızın yakaladı yahut sözlerini bozma vaktine ansızın girdiler. Ebû Hayve, kâf'ın kesresiyle { ينكثون } şeklinde okumuştur.

وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أي رفع صوته بنفسه فيما بين قومه بذلك القول، ولعله جمع عظماء القبط في محله الذي هو فيه به أن كشف العذاب فنادى فيما بينهم بذلك لتنتشر مقالته في جميع القبط ويعظم في نفوسهم مخافة أن يؤمنوا بموسى ﵇ ويتركوه.

{ وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } “Firavun kavmi içinde seslendi ve dedi ki: ‘Ey kavmim! Mısır mülkü ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi?’”; yani kavmi arasında bizzat kendisi bu sözle sesini yükseltti. Muhtemelen o, azap kaldırıldıktan sonra Kıptîlerin ileri gelenlerini bulunduğu mekânda topladı ve sözü bütün Kıptîler arasında yayılsın, Mûsâ'ya aleyhisselâm iman edip kendisini terk etmelerinden korkarak onların gözünde büyüsün diye aralarında böyle seslendi.

ويجوز أن يكون إسناد النداء إليه مجازا والمراد أمر بالنداء بذلك في الأسواق والأزقة ومجامع الناس وهذا كما

Seslenmenin ona isnat edilmesinin mecaz olması ve kastedilenin çarşılarda, sokaklarda ve insanların toplandığı yerlerde bununla seslenilmesini emretmesi olması da caizdir; bu tıpkı

يقال بنى الأمير المدينة، وَنادى قيل معطوف على فاجأ المقدر ونزل منزلة اللازم وعدي بفي كقوله: يجرح في عراقيبها نصلي. للدلالة على تمكين النداء فيهم، وعنى بملك مصر ضبطها والتصرف فيها بالحكم ولم يرد مصر نفسها بل هي وما يتبعها وذلك من اسكندرية إلى أسوان كما في البحر، والأنهار الخلجان التي تخرج من النيل المبارك كنهر الملك. ونهر دمياط. ونهر تنيس ولعل نهر طوطون كان منها إذ ذاك لكنه اندرس فجدده أحمد بن طولون ملك مصر في الإسلام وأراد بقوله مِنْ تَحْتِي

“Emir şehri inşa etti” denilmesi gibidir. { وَنادى } lafzının, takdir edilen ‘fâcee’ fiiline matuf olduğu ve geçişsiz makamına indirilerek seslenmenin onlarda yerleştiğini göstermek için şairin: [yecrahu fî arâkībihâ naslî] “Kılıcımın ucu onların sinirlerini yaralar” sözünde olduğu gibi [fî] ile geçişli kılındığı söylenmiştir. Mısır mülkü ile onu zabt etmeyi ve onda hüküm ile tasarrufta bulunmayı kastetmiştir; bizzat Mısır'ı değil, el-Bahr'da belirtildiği gibi İskenderiye'den Asvan'a kadar olan Mısır ve ona tabi olan yerleri kastetmiştir. Nehirler ise mübarek Nil'den ayrılan Kral Nehri, Dimyat Nehri ve Tinnîs Nehri gibi kollardır; muhtemelen Tûtûn Nehri de o zamanlar bunlardandı, fakat sonradan kayboldu ve İslâm döneminde Mısır hükümdarı Ahmed b. Tûlûn onu yeniden açtı. { مِنْ تَحْتِي } sözüyle ise

من تحت أمري.

benim emrimin altından [akmaktadır demeyi kastetmiştir].

وقال غير واحد كانت أنهار تخرج من النيل وتجري من تحت قصره وهو مشرف عليها، وقيل: كان له سرير عظيم مرتفع تجري من تحته أنهار أخرجها من النيل، وقال قتادة: كانت له جنان وبساتين بين يديه تجري فيها الأنهار، وفسر الضحاك الأنهار بالقواد والرؤساء الجبابرة، ومعنى كونهم يجرون من تحته أنهم يسيرون تحت لوائه ويأتمرون بأمره، وقد أبعد جدا وكذا من فسرها بالأموال ومن فسرها بالخيل وقال: كما يسمى الفرس بحرا يسمى نهرا بل التفاسير الثلاثة تقرب من تفاسير الباطنية فلا ينبغي أن يلتفت إليها، والواو في وَهذِهِ إلخ إما عاطفة لهذه الأنهار على الملك فجملة تجري حال منها أو للحال فهذه مبتدأ والْأَنْهارُ صفة أو عطف بيان وجملة تَجْرِي خبر للمبتدأ وجملة هذه إلخ حال من ضمير التكلم، وجوز أن تكون للعطف وهذِهِ تَجْرِي مبتدأ وخبر والجملة عطف على اسم وخبرها، وقوله: أَفَلا تُبْصِرُونَ على تقدير المفعول أي أفلا تبصرون ذلك أي ما ذكر، ويجوز أن ينزل منزلة اللازم والمعنى أليس لكم بصر أو بصيرة، وقرأ عيسى «تبصرون» بكسر النون فتكون الياء الواقعة مفعولا محذوفة، وقرأ فهد بن الصقر «يبصرون» بياء الغيبة ذكره في الكامل للهزلي والساجي عن يعقوب ذكره ابن خالويه، ولا يخفى ما بين افتخار اللعين بملك مصر ودعواه الربوبية من البعد البعيد، وعن الرشيد أنه لما قرأ هذه الآية قال لأولينها- يعني مصر- أخس عبيدي فولاها الخطيب وكان على وضوئه، وعن عبد الله بن طاهر أنه وليها فخرج إليها فلما شارفها ووقع عليها بصره قال: هي القرية التي افتخر بها فرعون حتى قال: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ والله لهي أقل عندي من أن أدخلها فثنى عنانه أَمْ أَنَا خَيْرٌ مع هذه البسطة والسعة في الملك والمال مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ أي ضعيف حقير أو مبتذل ذليل فهو من المهانة وهي القلة أو الذلة وَلا يَكادُ يُبِينُ أي الكلام، والجمهور أنه ﵇ كان بلسانه بعض شيء من أثر الجمرة لكن اللعين بالغ.

Pek çok âlim şöyle demiştir: Nil'den çıkan ve kendisi üzerlerine hâkim bir konumdayken sarayının altından akan nehirler vardı. Denildi ki: Nil'den akıttığı nehirlerin altından aktığı yüksek ve muazzam bir tahtı vardı. Katâde şöyle demiştir: Önünde içinde nehirler akan bahçeleri ve bostanları vardı. ed-Dahhâk nehirleri zorba komutanlar ve reisler ile tefsir etmiştir; onların onun altından akmalarının manası ise onun sancağı altında yürümeleri ve onun emrine uymalarıdır. Bu görüş oldukça uzaktır; aynı şekilde onları mallar ile tefsir eden yahut atlar ile tefsir edip: “Tıpkı ata bahr (deniz) dendiği gibi nehir de denir” diyen kimsenin görüşü de böyledir. Bilakis bu üç tefsir Bâtınîlerin tefsirlerine yaklaşmaktadır, dolayısıyla bunlara itibar edilmemelidir. { وَهذِهِ } ila ahirihî kavlindeki vav; ya bu nehirleri mülk üzerine atfetmektedir, dolayısıyla { تَجْرِي } cümlesi ondan hal olur; yahut hal içindir, bu durumda { هذِهِ } mübteda, { الْأَنْهارُ } sıfat veya atf-ı beyân, { تَجْرِي } cümlesi mübtedanın haberi ve { هذِهِ } ila ahirihî cümlesi mütekellim zamirinden hal olur. Atıf için olması da caiz görülmüştür; { هذِهِ تَجْرِي } mübteda ve haberdir, cümle ise [leyse]nin ismi ve haberine matuftur. { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Görmüyor musunuz?” kavli, mef‘ûlün takdiri üzeredir; yani: “Bunu yani zikredilen şeyi görmüyor musunuz?” demektir; geçişsiz makamına indirilmesi de caizdir, mana: “Sizin gözünüz veya basiretiniz yok mu?” şeklinde olur. Îsâ nûn'un kesresiyle { تبصرونِ } şeklinde okumuştur; bu takdirde mef‘ûl olan yâ hazfedilmiştir. Fehd b. es-Sakr gaip yâ'sı ile { يبصرون } şeklinde okumuştur; bunu el-Hüzelî el-Kâmil'de zikretmiş, es-Sâcî de Ya‘kūb'dan nakletmiştir ki bunu İbn Hâleveyh zikretmiştir. Lânetlinin Mısır mülküyle övünmesi ile rubûbiyyet iddiası arasında ne kadar büyük bir mesafe olduğu gizli değildir. er-Reşîd'den rivayet edildiğine göre o bu ayeti okuduğunda: “Onu -yani Mısır'ı- mutlaka kölelerimin en değersizine vali tayin edeceğim” demiş ve abdest suyuna bakan el-Hatîb'i oraya vali yapmıştır. Abdullah b. Tâhir'den rivayet edildiğine göre o Mısır'a vali tayin edilmiş ve oraya gitmişti; yaklaşıp gözü oraya iliştiğinde şöyle dedi: “Firavun'un: { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ } ‘Mısır mülkü benim değil mi?’ diyerek övündüğü kasaba burasıdır; Allah'a yemin olsun ki o, benim nazarımda oraya girmemden çok daha değersizdir” dedi ve atının dizginini geri çevirdi. { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } “Yoksa ben daha hayırlı değil miyim”, mülk ve maldaki bu genişlik ve zenginlikle birlikte, { مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ } “şu zayıf ve hakir olandan?”; yani zayıf, hakir yahut değersiz ve zelil olandan; bu da azlık veya zillet demek olan mehânetten gelir, { وَلا يَكادُ يُبِينُ } “neredeyse meramını anlatamayan [kimseden]?”; yani sözü [anlatamayan]. Cumhurun görüşüne göre közün tesirinden dolayı onun aleyhisselâm dilinde bir şey vardı; ancak lânetli bunu mübalağalandırmıştır.

ومن ذهب إلى أن الله تعالى كان أجاب سؤاله حل عقدة من لسانه فلم يبق فيه منها أثر قال: المعنى ولا يكاد يبين حجته الدالة على صدقه فيما يدعى لا أنه لا قدرة له على الإفصاح باللفظ وهو افتراء ﵇ ألا ترى إلى مناظرته له ورده عليه وإفحامه إياه، وقيل: عابه بما كان به ﵇ من الحبسة أيام كان عنده وأراد اللعين أنه ﵇ ليس معه من العدد وآلات الملك والسياسة ما يعتضد به وهو في نفسه مخل بما ينعت به الرجال من اللسان وإبانة الكلام، وأَمْ على ما نقل عن سيبويه والخليل متصلة، وقد نزل السبب بعدها منزلة المسبب على ما ذهب إليه الزمخشري، والمعنى أفلا تبصرون أم تبصرون إلا أنه وضع أَمْ أَنَا خَيْرٌ موضع أم تبصرون.

Allah Teâlâ'nın onun dilindeki düğümü çözme duasını kabul ettiği ve onda bundan hiçbir eser kalmadığı görüşüne giden kimse ise şöyle demiştir: Mana; iddia ettiği şeyde doğruluğuna delalet eden hüccetini neredeyse ortaya koyamıyor demektir; yoksa lafzı fasih bir şekilde söylemeye gücünün yetmediği demek değildir; zira bu, ona aleyhisselâm bir iftiradır. Görmez misin onunla münazarasını, ona reddiyesini ve onu susturmasını! Denildi ki: Onun yanında bulunduğu günlerde onda aleyhisselâm var olan dil tutukluğu ile onu ayıplamıştır. Lânetli; onun aleyhisselâm yanında kendisine arka çıkacak asker ve mülk ile siyaset aletlerinin bulunmadığını ve kendisinin de adamların vasıflandığı düzgün dil ve sözü beyan etme vasfından yoksun olduğunu kastetmiştir. Sîbeveyh ve el-Halîl'den nakledildiğine göre [em] muttasıladır; ez-Zemahşerî'nin gittiği görüşe göre kendisinden sonraki sebep müsebbeb makamına indirilmiştir; mana: “Görmüyor musunuz, yoksa görüyor musunuz?” şeklindedir; şu kadar var ki: { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } ifadesini ‘yoksa görüyor musunuz’ ifadesinin yerine koymuştur.

وإيضاح ذلك أن فرعون عليه اللعنة لما قدم أسباب البسطة والرياسة بقوله أَلَيْسَ لِي إلخ وعقبه بقوله أفلا تبصرون استقصارا لهم وتنبيها على أنه من الوضوح بمكان لا يخفى على ذي عينين قال في مقابله: أَمْ أَنَا خَيْرٌ بمعنى أم تبصرون أني أنا المقدم المتبوع، وفي العدول تنبيه على أن هذا الشق هو المسلم لا محالة عندكم فكأنه يحكيه عن لسانهم بعد ما أبصروا وهو أسلوب عجيب وفن غريب، وجعله الزمخشري من إنزال السبب مكان المسبب لأن كونه خيرا في نفسه أن محصلا له أسباب التقدم والملك سبب لأن يقال فيه أنت خير منه وقولهم: أنت خير سبب

Bunun izahı şudur: Firavun -Allah'ın lâneti üzerine olsun- { أَلَيْسَ لِي } ila ahirihî sözüyle genişlik ve reislik sebeplerini öne sürüp, onları yetersiz görerek ve bunun iki gözü olan kimseye gizli kalmayacak derecede apaçık olduğuna dikkat çekmek için ardından { أَفَلا تُبْصِرُونَ } sözünü getirince; onun karşılığında: “Yoksa benim önde gelen ve tabi olunan kimse olduğumu görüyor musunuz?” manasında: { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } demiştir. Bu üsluba yönelmede, bu şıkkın sizin katınızda muhakkak kabul edilmiş olduğuna bir dikkat çekme vardır; sanki gördükten sonra bunu onların dilinden hikâye etmektedir; bu şaşılacak bir üslup ve garip bir sanattır. ez-Zemahşerî bunu sebebin müsebbeb yerine indirilmesinden kılmıştır; zira onun kendi nefsinde hayırlı olması, yani öne geçme ve mülk sebeplerini kendisinde toplamış olması, onun hakkında “sen ondan daha hayırlısın” denilmesinin sebebidir; onların “sen daha hayırlısın” sözü ise

لكونهم بصراء وسبب السبب قد يقال له سبب فلا يرد ما يقال إن السبب قولهم: أنت خير لا قوله: أنا خير، وقال القاضي البيضاوي: إنه من إنزال المسبب منزلة السبب لأن علمهم بأنه خبر مستفاد من الابصار. وفيه أن المذكور أنا خير لا أم تعلمون أني خير، وله أن يقول: ذلك يغني غناه لأنه جعله مسلما معلوما ما عندهم فقال: أَمْ أَنَا خَيْرٌ لا أم تعلمون كما سلف، ولا يخفى أن ما ذكره الزمخشري أظهر كذا في الكشف، وقال العلامة الثاني في تقرير ذلك: إن قوله: أنا خير سبب لقولهم من جهة بعثه على النظر في أحواله واستعداده لما ادعاه وقولهم: أنت خير سبب لكونهم بصراء عنده فأنا خير سبب له بالواسطة لكن لا يخفى أنه سبب للعلم بذلك والحكم به، وأما بحسب الوجود فالأمر بالعكس لأن إبصارهم سبب لقوله أنت خير فتأمل، وبالجملة إن ما بعد أَمْ مؤول بجملة فعلية معلولة لفظا ومعنى هي ما سمعت ونحو ذلك من حيث التأويل أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ [الأعراف: ١٢٣] أي أم صمتم، وقوله:

onların basiretli/gören kimseler olmalarının sebebidir; sebebin sebebi olan şeye bazen sebep de denilebilir; dolayısıyla sebebin onun ‘ben daha hayırlıyım’ sözü değil, onların ‘sen daha hayırlısın’ sözü olduğu yönündeki itiraz varit olmaz. el-Kādî el-Beydâvî şöyle demiştir: Bu, müsebbebin sebep makamına indirilmesindendir; çünkü onun hayırlı olduğunu bilmeleri görmekten elde edilmiştir. Buna karşı şu itiraz vardır: Zikredilen ifade ‘yoksa benim hayırlı olduğumu biliyor musunuz’ değil, ‘ben daha hayırlıyım’ ifadesidir. O ise şöyle diyebilir: Bu onun yerini tutmaktadır; çünkü daha önce geçtiği gibi onların nezdinde bunu kabul edilmiş ve bilinmiş kılarak ‘yoksa biliyor musunuz’ yerine: { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } demiştir. ez-Zemahşerî'nin zikrettiğinin daha zahir olduğu gizli değildir; el-Keşf'te böyle denilmiştir. Allâme-i Sânî bunu takrir ederken şöyle demiştir: Onun ‘ben daha hayırlıyım’ sözü, durumlarına ve iddia ettiği şeye olan istidadına bakmaya sevk etmesi yönünden onların sözünün sebebidir; onların ‘sen daha hayırlısın’ sözü ise onun nezdinde basiretli olmalarının sebebidir; dolayısıyla ‘ben daha hayırlıyım’ sözü vasıta ile onun sebebidir; ancak gizli değildir ki bu, onu bilmenin ve ona hükmetmenin sebebidir; varlık bakımından ise durum bunun aksinedir; çünkü onların görmesi ‘sen daha hayırlısın’ sözünün sebebidir, iyi düşün! Velhasıl [em] edatından sonraki kısım, lafzan ve manen ma‘lûl olan ve işittiğin üzere fiil cümlesiyle tevil edilmiştir. Tevil bakımından bunun benzeri: { أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları çağırsanız da sussanız da birdir” yani ‘yoksa sustunuz mu’ kavli ve şairin:

أمخدج اليدين أم أتمت أي أم متما، وقيل: حذف المعادل لدلالة المعنى عليه، والتقدير أفلا تبصرون أم تبصرون أنا خير إلخ، وتعقب بأن هذا لا يجوز إلا إذا كان بعد أم لا نحو أيقوم زيد أم لا أي أم لا يقوم فأما حذفه دون لا فليس من كلامهم، وجوز أن يكون في الكلام طي على نهج الاحتباك والمعنى أهو خير مني فلا تبصرون ما ذكرتكم به أم أنا خير منه لأنكم تبصرونه، ولا ينبغي الالتفات إليه، وجوز غير واحد كون أَمْ منقطعة مقدرة بيل والهمزة التي للتقرير كأن اللعين قال أثر ما عدد أسباب فضله ومبادي خيريته: أثبت عندكم واستقر لديكم أني خير وهذه حالي من هذا إلخ، ورجحه بعضهم لما فيه من عدم التكلف في أمر المعادل اللازم أولا لحسن في المتصلة، وقال السدي. وأبو عبيدة: أم بمعنى بل فيكون قد انتقل من ذلك الكلام إلى إخباره بأنه خير كقول الشاعر:

[Emucdacu'l-yedeyni em etemmet] “İki eli eksik mi doğurdu yoksa tam mı?” yani ‘yoksa tam mı kıldı’ sözüdür. Denildi ki: Mananın ona delaleti sebebiyle muâdil (denk unsur) hazfedilmiştir; takdir: “Görmüyor musunuz, yoksa benim daha hayırlı olduğumu görüyor musunuz...” şeklindedir. Buna, bunun ancak [em] edatından sonra [lâ] bulunduğu zaman caiz olacağı, [e-yekūmü zeydün em lâ] “Zeyd kalkıyor mu yoksa kalkmıyor mu?” yani ‘yoksa kalkmıyor mu’ örneğinde olduğu gibi olacağı, [lâ] olmaksızın hazfedilmesinin ise Arapların kelamından olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Sözde ihtibâk yoluyla bir dürülme olması da caiz görülmüştür; mana: “O benden daha mı hayırlıdır ki size hatırlattığım şeyleri görmüyorsunuz, yoksa onu gördüğünüz için ben ondan daha mı hayırlıyım?” şeklindedir; ancak buna itibar edilmemelidir. Birden fazla âlim [em] edatının [bel] ve takrîr için olan hemze ile takdir edilen münkatıa olmasını caiz görmüştür; sanki lânetli, üstünlük sebeplerini ve hayırlı oluşunun ilkelerini saydıktan hemen sonra: “Benim bu halimle bundan daha hayırlı olduğum katınızda sabit oldu ve kesinleşti mi...” demiştir. Bazıları, muttasıladaki güzellik için birinciye denk olan unsur hususunda bir tekellüf bulunmaması sebebiyle bunu tercih etmiştir. es-Süddî ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir: [Em], [bel] (bilakis) manasındadır; dolayısıyla o sözden kendisinin daha hayırlı olduğunu haber vermeye intikal etmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

بدت مثل قرن الشمس في رونق الضحى ... وصورتها أم أنت في العين أملح

Kuşluk vaktinin parlaklığında güneşin ilk ışığı gibi göründü... Onun sureti mi, yoksa sen mi göze daha güzelsin?