ولا يخلو الكلام عن مجاز عليه أيضا، وأيّا ما كان فسببية العمل لإيراث الجنة ونيلها ليس إلا بفضل الله تعالى ورحمته ﷿، والمراد
Bu görüşe göre de söz mecazdan hâli değildir. Her halükarda amelin cennete varis kılınmaya ve ona nail olmaya sebep teşkil etmesi, ancak Allah Teâlâ'nın lütfu ve aziz ve celil olan rahmeti sayesindedir.
بقوله ﷺ: «لن يدخل أحدكم الجنة عمله»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Hiçbirinizi ameli cennete sokamaz" sözüyle kastedilen ise,
ففي إدخال العمل الجنة على سبيل الاستقلال والسببية التامة فلا تعارض.
amelin müstakil olarak ve tam bir sebep teşkil ederek cennete sokmasının nefyedilmesidir; dolayısıyla bir çelişki yoktur.
وأخرج هناد. وعبد بن حميد في الزهد عن ابن مسعود قال: تجوزون الصراط بعفو الله تعالى وتدخلون الجنة برحمة الله تعالى وتقتسمون المنازل بأعمالكم فتأمل. وقرىء «ورثتموها» لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ بحسب الأنواع والأصناف لا بحسب الأفراد فقط مِنْها تَأْكُلُونَ أي لا تأكلون إلا بعضها وأعقابها باقية في أشجارها فهي مزينة بالثمار أبدا موقرة بها لا ترى شجرة عريانة من ثمرها كما في الدنيا،
Hennâd ile ez-Zühd'de Abd b. Humeyd'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Sıratı Allah Teâlâ'nın affıyla geçersiniz, cennete Allah Teâlâ'nın rahmetiyle girersiniz ve konakları amellerinizle paylaşırsınız." İyice düşün! [Ayet] "Veristümûhâ" şeklinde de okunmuştur. { لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ } “Orada sizin için çok meyve vardır” sadece fertleri itibarıyla değil, türleri ve çeşitleri itibarıyla [çoktur]. { مِنْها تَأْكُلُونَ } “Onlardan yersiniz” yani ancak bir kısmını yersiniz; devamı ise ağaçlarında baki kalır. Ağaçlar ebediyen meyvelerle süslenmiş ve onlarla donatılmıştır; dünyada olduğu gibi meyvesinden yoksun bir ağaç göremezsiniz.
وفي الحديث «لا ينزع رجل في الجنة من ثمرها إلا نبت مكانها مثلاها»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: "Cennette bir kimse onun meyvesinden bir şey koparmaz ki, yerine iki katı bitmesin."
فمن تبعيضية وجوز كونها ابتدائية، والتقديم للحصر الإضافي وقيل لرعاية الفاصلة.
[Minhâ'daki] min (مِنْ) teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olması da caiz görülmüştür. Öne alınması izâfî hasr içindir; secileri (fâsıla) gözetmek için olduğu da söylenmiştir.
ولعل تكرير ذكر المطاعم في القرآن العظيم مع أنها كلا شيء بالنسبة إلى سائر أنواع نعيم الجنة لما كان بأكثرهم في الدنيا من الشدة والفاقة فهو تسلية لهم، وقيل: إن ذلك لكون أكثر المخاطبين عواما نظرهم مقصور على الأكل والشرب. وتعقب بأنه غير تام للصوفية، كلام سيأتي في مواضع إن شاء الله ﷿ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ أي الراسخين في الإجرام الكاملين فيه وهم الكفار فكأنه قيل: إن الكفار فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ وأيد إرادة ذلك بجعلهم قسيم المؤمنين بالآيات في قوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا [الزخرف: ٦٩] فلا تدل الآية على خلود عصاة المؤمنين كما ذهب إليه المعتزلة والخوارج، ولا يضر عدم التعرض لبيان حكمهم بناء على أن المراد بالذين آمنوا المتقون لقوله تعالى: يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ [الزخرف: ٦٨] والقول بأن الذين آمنوا شامل لهم لأن العلة إيمانهم وإسلامهم لا يخفى ما فيه. والظرف متعلق بخالدون وخالدون خبر إن، وجوز أن يكون الظرف هو الخبر وخالدون فاعله لاعتماده لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ أي لا يخفف عنهم من فترت عنه الحمى إذا سكنت قليلا، والمادة بأي صيغة كانت تدل على الضعف مطلقا وَهُمْ فِيهِ أي في العذاب، وقرأ عبد الله «فيها» أي في جهنم مُبْلِسُونَ حزينون من شدة البأس، قال الراغب: الإبلاس الحزن المعترض من شدة البأس ومنه اشتق إبليس فيما قيل.
Yüce Kur'an'da yiyeceklerin tekrar tekrar zikredilmesi, cennetin diğer nimet çeşitlerine kıyasla neredeyse bir hiç mesabesinde olmasına rağmen, [muhatapların] çoğunun dünyada maruz kaldığı şiddetli sıkıntı ve fakirlikten dolayı onlar için bir teselli mahiyetindedir. Muhatapların çoğunun bakışları sadece yeme ve içmeye hasredilmiş avam kimseler olmasından ötürü böyle olduğu da söylenmiştir. Bunun tam olmadığı söylenerek eleştirilmiştir. Sûfîlerin buna dair sözleri inşâallahu azze ve celle ilerideki yerlerde gelecektir. { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ } “Şüphesiz suçlular” yani cürümde kökleşmiş ve onda kemale ermiş olanlar ki onlar kâfirlerdir. Sanki "Şüphesiz kâfirler" denilmiş gibidir. { فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “cehennem azabında ebedî kalıcılardır.” Bunun kastedildiği, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimize iman edenler” buyruğunda onların ayetlere inananların mukabili kılınmasıyla teyit edilmiştir. Dolayısıyla ayet, Mu'tezile ve Hâricîlerin iddia ettiği gibi günahkâr müminlerin ebedî kalacağına delalet etmez. Allah Teâlâ'nın: { يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz” buyruğundan ötürü iman edenlerden kastın takva sahipleri olduğu esasına binaen onların hükmünün açıklanmasına değinilmemiş olması zarar vermez. İman edenlerin onları da kapsadığı, zira illetin onların imanı ve İslam'ı olduğu şeklindeki sözün durumu ise gizli değildir. Zarf, { خالِدُونَ } kelimesine müteallıktır ve { خالِدُونَ } inne'nin haberidir. Zarfın haber, { خالِدُونَ } kelimesinin ise [zarfa] dayandığı için onun fâili olması da caiz görülmüştür. { لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } “Onlardan [azap] hafifletilmez” yani hafifletilmez; [bu ifade], humma biraz dindiğinde söylenen "fetaret anhü'l-hummâ" sözünden gelir. Bu kök, hangi kalıpta gelirse gelsin mutlak olarak zayıflığa delalet eder. { وَهُمْ فِيهِ } “Ve onlar onda” yani azapta, Abdullah ise cehennem kastedilerek "fîhâ" şeklinde okumuştur, { مُبْلِسُونَ } “ümitsiz ve çaresizdirler” yani şiddetli azaptan ötürü kederlidirler. Râgıb şöyle demiştir: İblâs (إبلاس), şiddetli zorluk ve azaptan kaynaklanan kederdir; denildiğine göre İblis ismi de bundan türetilmiştir.
ولما كان المبلس كثيرا ما يلزم السكوت وينسى ما يعنيه قيل أبلس فلان إذا سكت وانقطعت حجته انتهى، وقد فسر الإبلاس هنا بالسكوت وانقطاع الحجة وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ لسوء اختيارهم، وهُمُ ضمير فصل فيفيد التخصيص، وقرأ عبد الله. وأبو زيد «الظالمون» بالرفع على أن هم مبتدأ وهو خبره، وذكر أبو عمر الجرمي أن لغة تميم جعل ما هو فصل عند غيرهم مبتدأ ويرفعون ما بعده على الخبر، وقال أبو زيد: سمعتهم يقرؤون «تجدوه عند الله هو خير وأعظم» برفع خير وأعظم، وقال قيس بن ذريح:
Müblis (ümidini kesip kederlenen) kimse çoğunlukla sessizliğe büründüğü ve kendisini ilgilendiren şeyi unuttuğu için, bir kimse susup hücceti (delili) kesildiğinde "eblese fülânün" denilmiştir. [Râgıb'ın sözü] bitti. Burada iblâs, susmak ve hüccetin kesilmesi olarak da tefsir edilmiştir. { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar bizzat kendileri zalimler idiler” kötü tercihleri sebebiyle [zalim idiler]. { هُمُ } zamîr-i fasldır ve tahsis ifade eder. Abdullah ve Ebû Zeyd, { هم } mübteda, sonrası da onun haberi olmak üzere [kelimeyi] merfû olarak "ez-Zâlimûn" şeklinde okumuşlardır. Ebû Ömer el-Cermî, Temîm kabilesinin lügatinde başkalarının nezdinde fasıl zamiri olan şeyin mübteda kılındığını ve sonrasının haber olarak merfû yapıldığını zikretmiştir. Ebû Zeyd: "Onların 'hayrun ve a'zamu' kelimelerini merfû okuyarak 'Tecidûhü indallâhi hüve hayrun ve a'zamu' şeklinde okuduklarını işittim" demiştir. Kays b. Züreyh şöyle demiştir:
تحن إلى ليلى وأنت تركتها ... وكنت عليها بالملا أنت أقدر
"Leyla'ya özlem duyuyorsun, oysa onu sen terk etmiştin... Halbuki açık alanda ona kavuşmaya sen daha çok muktedirdin."
وقال سيبويه: بلغنا أن رؤبة كان يقول أظن زيدا هو خير منك يعني بالرفع وَنادَوْا أي من شدة العذاب.
Sîbeveyhi şöyle demiştir: "Bize ulaştığına göre Ru'be, merfû olarak 'Ezunnü Zeyden hüve hayrun minke' derdi." { وَنادَوْا } “Ve feryat ettiler” yani azabın şiddetinden dolayı [feryat ettiler].
وفي بعض الآثار يلقى على أهل النار الجوع حتى يعدل ما هم فيه العذاب فيقولون: ادعوا مالكا فيدعون يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ أي ليمتنا من قضى عليه إذا أماته، ومرادهم سل ربك أن يقضي علينا حتى نستريح، واضافتهم الرب إلى ضميره لحثه لا للإنكار، وهذا لا ينافي الإبلاس على التفسير الأول لأنه صراخ وتمني للموت من فرط الشدة، وأما على التفسير الثاني أنه وإن نفاه لكن زمان كل غير زمان الآخر فإن أزمنة العذاب متطاولة وأحقابه
Bazı rivayetlerde [şöyle gelmiştir]: Cehennem ehline, içinde bulundukları azaba denk gelecek derecede açlık musallat edilir. Bunun üzerine: "Mâlik'e yalvarın" derler ve şöyle feryat ederler: { يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (canımızı alsın)!” Yani 'bizi öldürsün' [demektir]. Bu, bir kimseyi öldürdüğünde söylenen 'قضى عليه' (kadâ aleyhi) ifadesinden gelir. Maksatları ise: 'Rabbinden canımızı almasını iste ki böylece rahata kavuşalım' demektir. 'Rab' kelimesini onun zamirine izafe etmeleri (Rabbin demeleri), inkâr için değil, onu [aracı olmaya] teşvik etmek içindir. Bu durum, birinci tefsire göre iblâsa (ümitsizlik içinde suskun kalmaya) aykırı değildir; zira bu, azabın son derece şiddetli olmasından kaynaklanan bir feryat ve ölüm temennisidir. İkinci tefsire göre ise, her ne kadar [bu durum iblâsı] nefyetse de her birinin vakti diğerinden farklıdır. Çünkü azap zamanları pek uzundur ve devirleri
ممتدة فتختلف بهم الأحوال فيسكتون أوقاتا لغلبة اليأس عليهم وعلمهم أنه لا خلاص لهم ولو بالموت ويغوثون أوقاتا لشدة ما بهم. وتعقب بأنه لا يناسب دوام الجملة الاسمية أعني وهم مبلسون وقيل إن نادوا معطوف بالواو وهي لا تقتضي ترتيبا، ولا يخفى أن تلك الجملة حالية لا تنفك عن الخلود.
uzayıp gitmektedir. Bu sebeple halleri değişir; ye'sin kendilerine galip gelmesi ve ölümle dahi bir kurtuluş olmadığını bilmeleri yüzünden kimi zaman susarlar, kimi zaman da başlarına gelenlerin şiddetinden feryat edip yardım isterler. Bu açıklama, isim cümlesinin -yani { وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } ifadesinin- ifade ettiği sürekliliğe uygun düşmediği gerekçesiyle eleştirilmiştir. { نادَوْا } fiilinin vâv (وَ) ile matuf olduğu, vâvın ise tertip gerektirmediği de söylenmiştir. Bu cümlenin ebedîlikten ayrılmayan bir hâl cümlesi olduğu ise gizli değildir.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن مسعود وابن وثاب والأعمش «يا مال» بالترخيم
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, İbn Mes'ûd, İbn Vessâb ve el-A'meş tarhîm (son harfi düşürme) ile "Yâ Mâl" şeklinde okumuşlardır;
على لغة من ينتظر وقرأ أبو السوار «يا مال» بالترخيم أيضا لكن على لغة من لم ينتظر.
bu, [düşen harfin harekesini] bekleyenlerin (lugat-ı men yentezir) lehçesine göredir. Ebu's-Sevvâr da yine tarhîm ile "Yâ Mâli" şeklinde okumuştur, fakat bu [düşen harfin harekesini] beklemeyenlerin lehçesine göredir.
قال ابن جني: وللترخيم في هذا الموضع سر وذلك أنهم لعظم ما هم فيه ضعفت قواهم وذلت أنفسهم فكان هذا من موضع الاختصار ضرورة وبهذا يجاب عن قول ابن عباس وقد حكيت له القراءة به على اللغة الأولى: ما أشغل أهل النار عن الترخيم مشيرا بذلك إلى إنكارها فإن ما للتعجب وفيها معنى الصد يعني أنهم في حالة تشغلهم عن الالتفات إلى الترخيم وترك النداء على الوجه الأكثر في الاستعمال، وحاصل الجواب أن هذا الترخيم لم يصدر عنهم لقصد التصرف في الكلام والتفنن فيه كما في قوله:
İbn Cinnî şöyle demiştir: "Bu makamda tarhîmin bir sırrı vardır; o da şudur: İçinde bulundukları azabın büyüklüğünden ötürü takatleri tükenmiş ve canları ezilmiştir; dolayısıyla bu, zaruret gereği bir kısaltma makamıdır." İbn Abbâs'a birinci lehçeye göre yapılan kıraat nakledildiğinde onun, bunu inkâr etmeye işaret ederek: "Cehennem ehli tarhîm yapmaktan ne kadar da uzaktır!" demesine bu şekilde cevap verilir. Zira buradaki "mâ" taaccüb içindir ve vazgeçirme anlamı taşır; yani onlar, tarhîme iltifat etmekten ve yaygın kullanımdaki nida biçimini terk etmekten kendilerini alıkoyacak bir durumdadırlar. Cevabın özeti şudur: Onlardan sadır olan bu tarhîm, şu beyitte olduğu gibi sözde tasarruf ve süsleme gayesiyle yapılmamıştır:
يحيي رفات العظام بالية ... والحق يا مال غير ما تصف
"Çürümüş kemik kırıntılarını diriltir... Hak ise ey Mâlik, senin nitelediğinden başkadır."
بل للعجز وضيق المجال عن الإتمام كما يشاهد في بعض المكروبين قالَ أي مالك إِنَّكُمْ ماكِثُونَ مقيمون في العذاب أبدا لا خلاص لكم منه بموت ولا غيره، وهذا تقنيط ونكاية لهم فوق ما هم فيه ولا يضر في ذلك علمه بيأسهم إن قلنا به.
Bilakis bu, bazı sıkıntı ve ızdırap çekenlerde görüldüğü gibi, sözü tamamlamaya güç yetirememekten ve takatsizlikten kaynaklanmaktadır. { قالَ } [Mâlik] “dedi” ki; { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız” azapta ebediyen ikamet edicilersiniz; ne ölümle ne de başka bir yolla oradan kurtuluşunuz yoktur. Bu, içinde bulundukları duruma ilaveten onlar için bir ümitsizliğe düşürme ve kahretmedir. Eğer onların zaten ümitsiz olduğunu kabul edersek, Mâlik'in onların bu ümitsizliğini bilmesi buna halel getirmez.
وذكر بعض الأجلة أن فيه استهزاء لأنه أقام المكث مقام الخلود والمكث يشعر بالانقطاع لأنه كما قال الراغب ثبات مع انتظار، ويمكن أن يكون وجه الاستهزاء التعبير بما كثون من حيث إنه يشعر بالاختيار وإجابتهم بذلك بعد مدة.
Bazı büyük âlimler bunda bir istihza olduğunu zikretmişlerdir; zira [Mâlik] hulûd (ebedîlik) yerine meks (durup kalma) lafzını ikame etmiştir. Râgıb'ın belirttiği gibi meks, bekleyişle birlikte sebat etmek olduğundan kesintiye uğramayı hissettirir. İstihza yönünün, bir seçim hissettirmesi bakımından { ماكِثُونَ } ifadesiyle dile getirilmesi ve kendilerine bir müddet sonra bu cevabın verilmesi olması da mümkündür.
قال ابن عباس يجيبهم بعد مضي ألف سنة، وقال نوف: بعد مائة، وقيل ثمانين، وقيل أربعين.
İbn Abbâs: "Bin sene geçtikten sonra onlara cevap verir" demiştir. Nevf: "Yüz sene sonra" demiştir; seksen sene sonra veya kırk sene sonra denildiği de nakledilmiştir.
لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ خطاب توبيخ وتقريع من جهته تعالى مقرر لجواب مالك ومبين لسبب مكثهم، ولا مانع من خطاب سبحانه الكفرة تقريعا لهم، وقيل: هو من كلام بعض الملائكة ﵈ وهو كما يقول أحد خدم الملك للرعية أعلمناكم وفعلنا بكم قيل لا يجوز أن يكون من قول مالك لا لأن ضمير الجمع ينافيه بل لأن مالكا لا يصح منه أن يقوله لأنه لا خدمة له غير خزنه للنار.
{ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “Andolsun biz size hakkı getirdik, fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.” Bu, Allah Teâlâ tarafından bir azarlama ve kınama hitabı olup Mâlik'in cevabını pekiştirmekte ve [azapta] kalış sebeplerini açıklamaktadır. Sübhânehu'nun kâfirlere onları kınamak maksadıyla hitap etmesine bir engel yoktur. Bunun meleklerden aleyhimüsselâm bazılarının sözü olduğu da söylenmiştir ki bu, hükümdarın hizmetkârlarından birinin tebaaya "Size bildirdik ve size şöyle yaptık" demesi gibidir. Bunun Mâlik'in sözü olmasının caiz olmadığı söylenmiştir; çoğul zamirinin buna mani olmasından değil, Mâlik'in cehennem bekçiliğinden başka bir görevi olmaması hasebiyle bunu söylemesinin sahih olmamasından ötürüdür.
وفيه بحث، وقيل: في قالَ ضميره تعالى فالكل مقوله ﷿، وقيل: إن قوله تعالى إِنَّكُمْ ماكِثُونَ خاتمة حال الفريقين، وقوله سبحانه لقد إلخ كلام آخر مع قريش والمراد عليه جئناكم في هذه السورة أو القرآن بالحق، وعلى ما تقدم لقد جئناكم في الدنيا بالحق وهو التوحيد وسائر ما يجب الإيمان به وذلك بإرسال الرسل وإنزال الكتب ولكن أكثركم للحق أي حق كان كارهون لا يقبلونه وينفرون منه وفسر الحق بذلك دون الحق المعهود سواء كان الخطاب لأهل النار أو لقريش لمكان أَكْثَرَكُمْ فإن الحق المعهود كلهم كارهون له مشمئزون منه، وقد يقال:
Bu görüşte tartışılacak yönler vardır. { قالَ } fiilindeki zamirin Allah Teâlâ'ya ait olduğu, dolayısıyla sözün tamamının aziz ve celil olan Allah'ın sözü olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } buyruğunun iki fırkanın durumunun neticesi olduğu, Sübhânehu'nun: "Lekad..." diye başlayan buyruğunun ise Kureyş ile yapılan başka bir hitap olduğu da söylenmiştir. Buna göre murat, "Bu surede veya Kur'an'da size hakkı getirdik" demektir. Önceki açıklamaya göre ise, "Dünyada size peygamberler göndererek ve kitaplar indirerek tevhid ve inanılması vacip olan diğer hususlardan ibaret hakkı getirdik; fakat çoğunuz hangi hak olursa olsun haktan hoşlanmıyor, onu kabul etmiyor ve ondan nefret ediyordunuz" demektir. Gerek hitap cehennem ehline olsun gerekse Kureyş'e olsun, hakkın bilinen/özel hak yerine bu şekilde mutlak olarak tefsir edilmesi { أَكْثَرَكُمْ } “çoğunuz” ifadesinden ötürüdür; zira bilinen hakka onların hepsi buğzetmekte ve ondan tiksinmektedir. Şöyle de denilebilir:
الظاهر العهد وعبر بالأكثر لأن من الأتباع من يكفر تقليدا. وقرىء «لقد جئتكم» وقوله تعالى: أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً كلام مبتدأ ناع على المشركين ما فعلوا من الكيد برسول الله ﷺ، وأَمْ منقطعة وما فيها معنى بل للانتقال من توبيخ أهل النار إلى حكاية جناية هؤلاء والهمزة للانكار فإن أريد بالإبرام الأحكام حقيقة فهي لإنكار الوقوع واستبعاده، وإن أريد الأحكام صورة فهي لإنكار الواقع واستقباحه أي بل أبرم مشركو مكة أمرا من كيدهم ومكرهم برسول الله ﷺ فَإِنَّا مُبْرِمُونَ كيدنا حقيقة لا هم أو فانا مبرمون كيدنا بهم حقيقة كما أبرموا كيدهم صورة كقوله تعالى أَمْ
Zahir olan ahd (bilinen hak) olmasıdır; "çoğunuz" diye ifade edilmesi ise tâbilerden bazılarının taklit yoluyla inkâr etmesindendir. "Lekad ci'tüküm" şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً } “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular?” buyruğu, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı kurdukları tuzakları kınayan müstakil bir kelamdır. [Buradaki] "em" (أَمْ) münkatiadır ve içindeki "bel" (بَلْ) manası, cehennem ehlinin azarlanmasından bu müşriklerin cürümlerinin nakline intikal içindir; hemze ise inkâr içindir. Eğer ibram (sağlamlaştırma) ile hakiki sağlamlaştırma kastedilmişse hemze vukuu inkâr ve onu imkânsız görme ifade eder; şayet zahirî sağlamlaştırma kastedilmişse vaki olanı inkâr ve onu çirkin görme ifade eder. Yani: Bilakis Mekke müşrikleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bir tuzak ve hile mi kararlaştırdılar? { فَإِنَّا مُبْرِمُونَ } “Şüphesiz biz de kararlıyız” yani onlar değil, hakikatte tuzağı sağlamlaştıran biziz; yahut onlar tuzaklarını zahiren sağlamlaştırdıkları gibi biz de onlara kuracağımız tuzağı hakikaten sağlamlaştıranlarız. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْ
يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ
يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ } “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Asıl tuzağa düşürülecek olanlar o inkâr edenlerin ta kendileridir.”
[الطور: ٤٢] والآية إشارة إلى ما كان منهم من تدبير قتله ﵊ في دار الندوة وإلى ما كان منه ﷿ من تدميرهم، وقيل: هو من تتمة الكلام السابق، والمعنى أم أبرموا في تكذيب الحق ورده ولم يقتصروا على كراهته فإنّا مبرمون أمرا في مجازاتهم، فإن كان ذاك خطابا لأهل النار فإبرام الأمر في مجازاتهم هو تخليدهم في النار معذبين، وإن كان خطابا لقريش فهو خذلانهم ونصر النبي ﷺ عليهم فكأنه قيل: فإنا مبرمون أمرا في مجازاتهم وإظهار أمرك، وفيه إشارة إلى أن إبرامهم لا يفيدهم، ولا يغني عنهم شيئا والعدول عن الخطاب في أكثركم إلى الغيبة في أبرموا على هذا القيل للإشعار بأن ذلك أسوأ من كراهتهم ويؤيده ما ذكر أولا على ما قيل قوله تعالى:
[et-Tûr: 42]. Ayet, Dârü'n-Nedve'de Peygamber aleyhisselâm'ı öldürmek için yaptıkları planlara ve aziz ve celil olan Allah'ın onları helak etmesine işarettir. Bunun önceki kelamın devamı olduğu da söylenmiştir; manası şudur: Yoksa hakkı sadece kerih görmekle kalmayıp onu yalanlama ve reddetme işini mi pekiştirdiler? O halde biz de onları cezalandırma işini pekiştirmekteyiz. Şayet o [önceki ayet] cehennem ehline hitap idiyse, cezalandırmanın pekiştirilmesi onların cehennemde azap içinde ebedî bırakılmalarıdır. Eğer Kureyş'e hitap idiyse, bu da onların yüzüstü bırakılması ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara galip kılınmasıdır. Sanki şöyle denilmiştir: "Biz de onları cezalandırma ve senin dinini üstün kılma işini kararlaştırdık." Bunda, onların planlarını sağlamlaştırmalarının kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğine ve onlardan hiçbir şeyi savamayacağına işaret vardır. Bu kavle göre { أَكْثَرَكُمْ } ifadesindeki hitaptan { أَبْرَمُوا } ifadesindeki gaib sîgasına geçilmesi, bu yaptıklarının haktan hoşlanmamalarından daha kötü olduğunu hissettirmek içindir. Denildiğine göre, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da ilk zikredilen görüşü teyit etmektedir:
أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ لأنه يدل على أن ما أبرموه كان أمرا قد أخفوه فيناسب الكيد دون تكذيب الحق لأن الكفرة مجاهرون فيه والمراد بالسر هنا حديث النفس أي بل أيحسبون أنا لا نسمع حديث أنفسهم بذلك الكيد وَنَجْواهُمْ أي تناجيهم وتحادثهم سرا.
{ أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ } “Yoksa onların sırlarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” Çünkü bu, onların kararlaştırdıkları şeyin gizledikleri bir iş olduğuna delalet eder; dolayısıyla hakkı yalanlamaya değil tuzağa uygundur, zira kâfirler yalanlamayı açıkça yapmaktaydılar. Buradaki "sır" ile kastedilen iç konuşmadır (hadîs-i nefs); yani bilakis o tuzağa dair içlerinden geçirdikleri şeyleri işitmediğimizi mi sanıyorlar? { وَنَجْواهُمْ } “ve fısıldaşmalarını” yani gizlice birbirleriyle fısıldaşıp konuşmalarını [işitmediğimizi mi sanıyorlar?]
وقال غير واحد: السر ما حدثوا به أنفسهم أو غيرهم في مكان خال والنجوى ما تكلموا به فيما بينهم بطريق التناجي بَلى نسمعهما ونطلع عليهما وَرُسُلُنا الذي يحفظون عليهم أعمالهم لَدَيْهِمْ ملازمون لهم يَكْتُبُونَ أي يكتبونهما أو يكتبون كل ما صدر عنهم من الأفعال والأقوال التي من جملتها ما ذكر.
Pek çok âlim şöyle demiştir: Sır, kişinin kendi içinde geçirdiği veya tenha bir yerde başkasına anlattığı şeydir; necva ise aralarında fısıltı yoluyla konuştukları şeydir. { بَلى } “Hayır, [işitiriz]” ikisini de işitir ve biliriz; { وَرُسُلُنا } “ve elçilerimiz” amellerini kaydeden meleklerimiz, { لَدَيْهِمْ } “yanlarındadır” onlardan ayrılmazlar, { يَكْتُبُونَ } “yazarlar” yani o ikisini yazarlar yahut zikredilenler de dahil olmak üzere onlardan sadır olan her fiil ve sözü yazarlar.
والمضارع للاستمرار التجددي، وهو مع فاعله خبر ولَدَيْهِمْ حال قدم للفاصلة أو خبر أيضا وجملة المبتدأ والخبر إما عطف على ما يترجم عنه بل أو حال أي نسمع ذلك والحال أن رسلنا يكتبونه، وإذا كان المراد بالسر حديث النفس فالآية ظاهرة في أن السر والكلام المخيل مسموع له تعالى، وكذا هي ظاهرة في أن الحفظة تكتبه كغيره من أقوالهم وأفعالهم الظاهرة، ولا يبعد ذلك بأن يطلعهم الله تعالى عليه بطريق من طرق الاطلاع فيكتبوه.
Muzari fiil teceddüdî istimrar (sürekli yenilenen devamlılık) içindir; kendisi ve fâili haberdir. { لَدَيْهِمْ } ise fâsıla sebebiyle öne geçmiş bir hâldir yahut o da haberdir. Mübteda ve haberden oluşan cümle ya "bel" edatının ifade ettiği manaya matuftur ya da hâldir; yani "Elçilerimiz yazıp dururken biz onu işitiriz" demektir. Sırdan murat iç konuşma (hadîs-i nefs) olduğuna göre ayet, sırrın ve zihinde tasavvur edilen sözün Allah Teâlâ tarafından işitildiğinde açıktır. Aynı şekilde koruyucu meleklerin (hafaza), açık söz ve fiilleri gibi bunu da yazdığı konusunda açıktır. Allah Teâlâ'nın onları bir şekilde bundan haberdar kılması ve onların da bunu yazması uzak bir ihtimal değildir.
ومن خص كتابهم بالأمور الغير القلبية خص السر بما حدث به الغير في مكان خال والظاهر أن حسبانهم ذلك حقيقة ولا يستبعد من الكفرة الجهلة، فقد أخرج ابن جرير عن محمد بن كعب القرظي قال: بينا ثلاثة عند الكعبة وأستارها قرشيان وثقفي أو ثقفيان وقرشي فقال واحد منهم ترون الله تعالى يسمع كلامنا فقال واحد: إذا جهرتم وإذا أسررتم لم يسمع فنزلت أَمْ يَحْسَبُونَ الآية.
Meleklerin yazmasını kalbî olmayan hususlara has kılan kimse, sırrı da tenha bir yerde başkasına anlatılan söze has kılmıştır. Zahir olan, onların bu zannının hakiki olmasıdır ve bu durum cahil kâfirler için uzak bir ihtimal değildir. Nitekim İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kâbe'nin ve örtülerinin yanında ikisi Kureyşli biri Sakîfli yahut ikisi Sakîfli biri Kureyşli üç kişi dururken içlerinden biri: "Allah Teâlâ'nın sözümüzü işittiğini mi düşünüyorsunuz?" dedi. Biri de: "Açıkça söylediğinizde işitir, gizlediğinizde ise işitmez" dedi. Bunun üzerine: { أَمْ يَحْسَبُونَ } ayeti indi.
وقيل: إنهم نزلوا في إقدامهم على الباطل وعدم خوفهم من الله ﷿ منزلة من يحسب أن الله سبحانه لا يسمع سره ونجواه قُلْ أي للكفرة تحقيقا للحق وتنبيها لهم على أن مخالفتك لهم بعدم عبادتك ما يعبدون من الملائكة ﵈ ليس لبغضك وعداوتك لهم أو لمعبوديهم بل إنما هو لجزمك باستحالة ما نسبوا إليهم وبنوا عليه عبادتهم من كونهم بنات الله ﷾ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ أي لذلك الولد وكان بمعنى صح كما يقال ما كان لك أن تفعل كذا وهو أحد استعمالاتها، و «أول» أفعل تفضيل والمفضل عليه المقول لهم، وجوز اعتبار ذلك مطلقا، والمراد إظهار الرغبة والمسارعة، والمنساق إلى الذهن الأول.
Batıla cüret etmeleri ve aziz ve celil olan Allah'tan korkmamaları sebebiyle, Allah Sübhânehu'nun onların sırlarını ve fısıldaşmalarını işitmediğini sanan kimselerin konumuna indirgendikleri de söylenmiştir. { قُلْ } “De ki:” yani hakkı ortaya koymak ve melekler aleyhimüsselâm gibi onların taptıklarına tapmayarak onlara muhalefet edişinin, onlara yahut mabutlarına duyduğun buğuz ve düşmanlıktan ötürü değil; bilakis onların meleklere nispet ettikleri ve ibadetlerini üzerine bina ettikleri "Allah'ın kızları olmaları" iddiasının imkânsızlığını kesin olarak bilmenden kaynaklandığını onlara bildirmek üzere o kâfirlere de ki: { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] ilk tapan ben olurdum.” Yani o çocuğa [ilk tapan ben olurdum]. Kâne (كانَ), "böyle yapman doğru/sahih olmazdı" anlamında kullanılan "mâ kâne leke en tef'ale kezâ" ifadesinde olduğu gibi "sahih olmak" manasındadır ki bu da onun kullanımlarından biridir. "Evvel" (أَوَّلُ) ism-i tafdildir; kendisinden üstün kılınanlar (mufaddalun aleyh) ise kendilerine hitap edilen kimselerdir. Bunun mutlak olarak kabul edilmesi de caiz görülmüştür; murat ise rağbet ve acele etmeyi göstermektir. Zihne ilk gelen ise birinci anlamdır.
ووجه الملازمة أنه ﵊ أعلم الناس بشؤونه تعالى وبما يجوز عليه وبما لا يجوز أحرصهم على مراعاة حقوقه وما توجيه من تعظيم ولده سبحانه فإن حق الوالد على شخص يوجب عليه تعظيم ولده لما أن تعظيم الولد تعظيم الوالد. فالمعنى إن كان للرحمن ولد وصح ذلك وثبت ببرهان صحيح توردونه وحجة واضحة تدلون بها فأنا أول من يعظم ذلك الولد وأسبقكم إلى طاعته والانقياد له كما يعظم الرجل ولد الملك لعظم أبيه، وهذرا نفي
Mülazemetin (şart ile ceza arasındaki gerekliliğin) vechi şudur: Peygamber aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın şanını, O'nun hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını insanların en iyi bilenidir; O'nun haklarını ve Sübhânehu'nun çocuğuna tazimi gerektiren şeyleri gözetmeye en hırslı olanıdır. Zira bir kimse üzerindeki babanın hakkı, çocuğa tazim babaya tazim demek olduğundan onun çocuğuna da tazim etmeyi gerektirir. Mana şudur: Şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, bu sahih olup ortaya koyacağınız doğru bir bürhan ve getireceğiniz açık bir hüccetle sabit olsaydı, o çocuğa ilk tazim eden ve babasının büyüklüğünden ötürü hükümdarın oğluna tazim eden bir adam gibi ona itaat edip boyun eğmede sizin en önünüzde giden ben olurdum. Bu ise
لكينونة ولد له سبحانه على أبلغ وجه وهو الطريق البرهاني والمذهب الكلامي، فإنه في الحقيقة قياس استثنائي استدل فيه بنفي اللازم البين انتفاؤه وهو عبادته ﷺ للولد على نفي الملزوم وهو كينونة الولد له سبحانه، وذلك نظير قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] لكنه جيء بأن دون لو لجعل ما في حيزها بمنزلة ما لا قطع بعدمه على طريق المساهلة وإرخاء العنان للتبكيت والإفحام.
Sübhânehu'nun bir çocuğunun bulunmasını en beliğ şekilde nefyetmektir ki bu bürhanî yol ve kelamî metottur. Zira bu, hakikatte intifası (yokluğu) apaçık olan lâzımın -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in o çocuğa tapmasının- nefyedilmesiyle, melzûmun -yani Sübhânehu'nun çocuğu olmasının- nefyedildiği bir kıyâs-ı istisnâîdir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı ikisi de fesada uğrardı” [el-Enbiyâ: 22] buyruğunun benzeridir. Ancak "lev" (لَوْ) yerine "in" (إِنْ) getirilmiştir; bu da hasmı susturmak ve ilzam etmek amacıyla müsamaha ve serbest bırakma yoluyla onun kapsamındaki şeyin yokluğu kesin değilmiş gibi farz edilmesi içindir.
وفي الكشف أن في الآية مبالغة من حيث إنه جعل الممكن في نفسه أعني عبادته ﵊ لما يدعونه ولدا محالا فهو نفي لعبادة الولد على أبلغ وجه حيث جعل مسببا عن محال ثم نفى للولد كذلك من طريق آخر وهو أنه لما لم يعبد ﷺ الولد مع كونه أولى بعبادته لو كان دل على نفيه، ونحوها ذكر في الآية مرويا عن قتادة والسدي والطبري.
el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf'te) şöyle denilmiştir: Ayette mübalağa vardır; zira bizzat kendisinde mümkün olan bir şeyi, yani Peygamber aleyhisselâm'ın onların çocuk iddia ettikleri şeye tapmasını imkânsız kılmıştır. Dolayısıyla bu, imkânsız bir şeye müsebbeb kılınması hasebiyle çocuğa tapmanın en beliğ şekilde nefyidir. Ardından çocuk da başka bir yoldan aynı şekilde nefyedilmiştir; o da şudur: Eğer çocuk olsaydı ona ibadete en layık kimse olmasına rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o çocuğa ibadet etmediğine göre bu, onun yokluğuna delalet etmiştir. Ayet hakkında Katâde, es-Süddî ve Taberî'den de buna benzer rivayetler zikredilmiştir.
وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير عن مجاهد أن المعنى قل إن كان للرحمن ولد في زعمكم فأنا أول من عبد الله تعالى وحده وكذبكم بما تقولون فالمراد من كونه ﵊ أول العابدين كونه ﷺ أول من ينكر ذلك عليهم، والملازمة في الشرطية باعتبار أن نسبتهم الولد له تعالى تقتضي أن يكذبهم النبي ﷺ وأن يكون أول من ينكره لأنه صاحب الدعوة إلى التوحيد، وقد خفي ذلك على الإمام فنفى صحة هذا الوجه، وتكلف بعضهم فقال: إن تسبب الجزاء عن الشرط عليه باعتبار الأولية في العبادة والتوحيد من بينهم فإنهم إذا أطبقوا على ذلك الزعم يكون النبي ﷺ أولهم في عبادة الله تعالى وحده لا محالة، وقيل: إن السببية باعتبار الأخبار والذكر نحو إن تضربني فأنا لا أضربك وهو أولى مما قبله، والإنصاف أن الارتباط خفي لا يظهر إلا لمجاهد، وحكى أبو حاتم عن جماعة ولم يسم أحدا منهم أن الْعابِدِينَ من عبد يعبد كفرح يفرح إذا أنف من الشيء، ومنه قوله:
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre mana şöyledir: "De ki: Zannınızca Rahmân'ın bir çocuğu varsa, Allah Teâlâ'ya bir olarak ilk ibadet eden ve söyledikleriniz hususunda sizi ilk yalanlayan benim." Dolayısıyla onun aleyhisselâm ilk ibadet eden (el-âbidîn) olmasından murat, bunu onların yüzüne vuran ve ilk inkâr eden kişi olmasıdır. Şart cümlesindeki mülazemet, onların Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etmelerinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları yalanlamasını ve tevhîd davasının sahibi olması hasebiyle bunu ilk inkâr eden olmasını gerektirmesi itibarıyladır. Bu husus İmam'a [Fahreddin er-Râzî'ye] kapalı kalmış ve bu vechin sıhhatini nefyetmiştir. Bazıları ise tekellüfe girerek şöyle demiştir: Cezanın şarttan tevellüt etmesi, aralarında ibadet ve tevhiddeki öncelik itibarıyladır; zira onlar bu iddia üzerinde ittifak ettiklerinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kaçınılmaz olarak Allah Teâlâ'ya bir olarak ibadet etmede onların ilki olur. Sebebiyetin, "Bana vurursan ben sana vurmam" sözünde olduğu gibi haber verme ve zikretme itibarıyla olduğu da söylenmiştir ki bu, öncekinden daha evladır. İnsaf etmek gerekirse irtibat gizlidir, ancak Mücâhid gibilerine aşikâr olur. Ebû Hâtim, isim vermeden bir topluluktan { الْعابِدِينَ } kelimesinin, bir şeyden çekinip gocunmak anlamında "ferihe yefrehu" babından "abide ya'bedu" kökünden geldiğini nakletmiştir. Nitekim şu beyit bundandır:
وأعبد أن أهجو كليبا بدارم وقول الآخر:
"Kuleyb'i Dârim [ailesi] ile yermekten çekinir, bunu gururuma yediremem." Diğer bir şairin şu sözü de bundandır:
متى ما يشأ ذو الود يصرم خليله ... ويعبد عليه لا محالة ظالما
"Sevgi sahibi dilediği an dostunu terk eder... ve haksız yere mutlaka ona öfkelenip gocunur."
أي إن كان للرحمن ولد فأنا أول الآنفين من الولد أو من كونه لله سبحانه ونسبته له ﷿. وروي نحو هذا عن ابن عباس أخرج الطستي عنه أن نافع بن الأزرق قال له: أخبرني عن قوله تعالى: فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ فقال: أنا أول من ينفر عن أن يكون لله تعالى ولد، وأيد ذلك بقراءة السلمي واليماني «العبدين» جمع عبد كحذر وحذرين وهو للمعروف في معنى أنف وقلما يقال فيه عابد، ومن هنا ضعف ابن عرفة هذا الوجه لما فيه من استعمال ما قل استعماله في كلامهم، وذكر الخليل في كتاب العين أنه قرىء «العبدين» بسكون الباء تخفيفي العبدين بكسرها، وقال أبو حاتم:
Yani: "Eğer Rahmân'ın bir çocuğu varsa, çocuktan veya onun Allah Sübhânehu'ya ait olmasından ve aziz ve celil olan Allah'a nispet edilmesinden ilk çekinen ve bunu gururuna yediremeyen benim." İbn Abbâs'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. et-Tastî'nin rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Allah Teâlâ'nın: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } buyruğunu haber ver" demiş; o da: "Allah Teâlâ'nın çocuğu olmasından ilk nefret edip kaçınan benim demektir" cevabını vermiştir. Bu görüş, es-Sülemî ve el-Yemânî'nin "hazir/hazirîn" gibi "abid"in çoğulu olan "el-Abidîn" (الْعَبِدِينَ) kıraatiyle teyit edilmiştir; zira "çekindi/öfkelendi" manasında bilinen kelime budur, bu manada "âbid" ise pek kullanılmaz. Bu sebeple İbn Arefe, onların kelamında az kullanılan bir kullanım barındırdığı gerekçesiyle bu vechi zayıf görmüştür. Halîl, Kitâbü'l-Ayn'da, kesreli olan "el-abidîn"in hafifletilmesiyle bâ harfinin sükûnu ile "el-abdin" (الْعَبْدِينَ) şeklinde de okunduğunu zikretmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir:
العبد بكسر الباء الشديد الغضب، وقال أبو عبيدة: العرب تقول عبدني حقي أي جحدني، وروي عن الحسن وابن زيد وزهير بن محمد وهو رواية عن ابن عباس وقتادة والسدي أيضا أن إِنْ نافية أي ما كان للرحمن ولد فانا أول من قال ذلك وعبد ووحد، وكانَ عليه للاستمرار والمقصود استمرار النفي لا نفي الاستمرار والفاء للسببية. وتعقب بأنه خلاف الظاهر مع خفاء وجه السببية أو حسنها، وزعم مكي أنه لا يجوز لإيهامه نفي الولد فيما مضى وهو كما ترى.
Bâ harfinin kesresiyle el-abid (الْعَبِد), öfkesi pek şiddetli olan kimsedir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Araplar "abedenî hakkî" derler ki "hakkımı inkâr etti" demektir. Hasen, İbn Zeyd ve Züheyr b. Muhammed'den -ki İbn Abbâs, Katâde ve es-Süddî'den de birer rivayettir- { إِنْ } edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olduğu rivayet edilmiştir; yani "Rahmân'ın çocuğu olmamıştır, dolayısıyla bunu ilk söyleyen, ibadet eden ve tevhid eden benim" demektir. Bu görüşe göre { كانَ } istimrar (devamlılık) içindir; kastedilen ise istimrarın nefyedilmesi değil nefynin istimrarıdır (olumsuzluğun sürekliliğidir); fâ (فَ) ise sebebiyyet içindir. Bu görüş, sebebiyyet vechinin veya güzelliğinin kapalı olmasıyla birlikte zahire aykırı olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir. Mekkî ise geçmişte çocuğun olmasını nefyetmeyi vehmettirdiği gerekçesiyle bunun caiz olmadığını iddia etmiştir ki bu iddianın durumu gördüğün gibidir.
وقرأ عبد الله وابن وثاب وطلحة والأعمش وحمزة والكسائي كما قال القاضي «ولد» بضم الواو وسكون اللام جمع ولد بفتحهما.
Kâdî'nin belirttiğine göre Abdullah, İbn Vessâb, Talha, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî, her ikisi fethalı olan "veled" kelimesinin çoğulu olarak vâvın zammı ve lâmın sükûnu ile "vüld" (وُلْد) şeklinde okumuşlardır.
سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ أي عن وصفهم أو الذي يصفونه به من كونه سبحانه له ولد، وفي إضافة اسم الرب إلى أعظم الأجرام وأقواها تنبيه على أنها وما فيها من المخلوقات حيث كانت
{ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.” Yani onların nitelemesinden yahut Sübhânehu'ya çocuk isnat etmek suretiyle O'nu niteledikleri şeyden münezzehtir. Rab isminin en büyük ve en kuvvetli cisimlere izafe edilmesinde, onların ve içlerindeki yaratılmışların bütünüyle
تحت ملكوته تعالى وربوبيته ﷿ كيف يتوهم أن يكون شيء منها جزءا منه سبحانه وهو ينافي وجوب الوجود، وفي تكرير ذلك الاسم الجليل تفخيم لشأن العرش فَذَرْهُمْ فدعهم غير ملتفت إليهم حيث لم يذعنوا للحق بعد ما سمعوا هذا البرهان الجلي يَخُوضُوا في أباطيلهم وَيَلْعَبُوا في دنياهم فإن ما هم فيه من الأقوال والأفعال ليس إلا من باب الجهل، والجزم لجواب الأمر حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ وهو يوم القيامة عند الأكثرين، وعن عكرمة. وجماعة أنه يوم بدر وقد وعدوا الهلاك فيه، وقريب منه تفسيره بيوم الموت، وقيل: ينبغي تفسيره به دون يوم القيامة لأن الغاية للخوض واللعب إنما هو يوم الموت لانقطاعهما بالموت، وانتصر للأكثرين بأن يوم القيامة هو اليوم الموعود وبه سمي في لسان الشرع وتفسيره بذاك مخالف لمعروف ولما بعد من ذكر الساعة، وما ذكر من أمر الانقطاع مدفوع بأن الموت وما بعده في حكم القيامة ولذا ورد من مات فقد قامت قيامته ومثله قد يراد به الدلالة على طول المدة مع قطع النظر عن الانتهاء فيقال: لا يزال في ضلالة إلى أن تقوم القيامة.
Allah Teâlâ'nın mülkiyeti ve aziz ve celil olan rububiyeti altında bulunması hasebiyle, bunlardan herhangi bir şeyin Sübhânehu'nun bir cüzü olabileceğinin nasıl vehmedilebileceğine -ki bu vâcibü'l-vücûd olmaya aykırıdır- bir uyarı vardır. Bu celil ismin tekrarlanmasında ise Arş'ın şanını yüceltme vardır. { فَذَرْهُمْ } “Bırak onları” bu apaçık bürhanı işittikten sonra hakka boyun eğmediklerine göre onlara iltifat etmeksizin onları kendi hallerine bırak; { يَخُوضُوا } “dalsınlar” batıllarına dalsınlar, { وَيَلْعَبُوا } “ve oynayadursunlar” dünyalarında oynasınlar; zira onların içinde bulundukları söz ve fiiller cehaletten başka bir şey değildir. Cezm, emrin cevabı olmasındandır. { حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar.” Bu, çoğunluğa göre kıyamet günüdür. İkrime ve bir gruptan nakledildiğine göre bu, içinde helak ile tehdit edildikleri Bedir günüdür. Ölüm günü olarak tefsir edilmesi de buna yakındır. Kıyamet günü yerine ölüm günü ile tefsir edilmesinin daha uygun olduğu söylenmiştir; zira dalmanın ve oynamanın nihayeti ancak ölüm günüdür, çünkü ikisi de ölümle kesintiye uğrar. Çoğunluğun görüşü şu gerekçeyle savunulmuştur: Vaat olunan gün kıyamet günüdür ve şeriat lisanında bu isimle anılmıştır; onun ölüm günüyle tefsir edilmesi ise bilinene ve sonrasında kıyametin (es-Sâat) zikredilmesine aykırıdır. [Ölümle] kesintiye uğrama hususunda zikredilen şey ise ölüm ve sonrasının kıyamet hükmünde olmasıyla bertaraf edilir; nitekim "Ölen kimsenin kıyameti kopmuştur" diye varid olmuştur. Bunun benzeriyle, nihayet dikkate alınmaksızın sürenin uzunluğuna delalet kastedilebilir; nitekim "Kıyamet kopana kadar dalalette kalmaya devam edecek" denilir.
وقرأ أبو جعفر وابن محيصن وعبيد بن عقيل عن أبي عمرو «يلقوا» مضارع لقي، والآية قيل منسوخة بآية السيف وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ الظرفان متعلقان بإله لأنه صفة بمعنى معبود من أله بمعنى عبد وهو خبر مبتدأ محذوف أي هو إله وذلك عائد الموصول وحذف لطول الصلة بمتعلق الخبر والعطف عليه.
Ebû Ca'fer, İbn Muhaysın ve Ebû Amr'dan rivayetle Ubeyd b. Akîl, "lekiye" fiilinin muzarisi olarak "yülakû" (يَلْقَوْا) şeklinde okumuşlardır. Bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } “Gökte ilah olan da yerde ilah olan da O'dur.” İki zarf da "ilâh" kelimesine müteallıktır; zira o, "ibadet etti" manasındaki "elehe" (أَلَهَ) kökünden "ma'bûd" (ibadet edilen) anlamında bir sıfattır ve mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "O bir ilahtır" (hüve ilâhun) takdirindedir. Bu [hüve], ism-i mevsûlün sılasındaki aid zamirdir; haberin müteallakı ve ona yapılan atıf sebebiyle sılanın uzamasından ötürü hazfedilmiştir.
وقال غير واحد: الجار متعلق بإله باعتبار ما ينبىء عنه من معنى المعبودية بالحق بناء على اختصاصه بالمعبود بالحق وهذا كتعلق الجار بالعلم المشتهر بصفة نحو قولك: هو حاتم في طيء حاتم في تغلب، وعلى هذا تخرج قراءة عمر وعلي وعبد الله وأبي والحكم بن أبي العالي وبلال بن أبي بردة وابن يعمر وجابر وابن زيد وعمر بن عبد العزيز وأبو شيخ الهنائي وحميد وابن مقسم وابن السميفع «وهو الذي في السماء الله وفي الأرض الله» فيعلق الجار بالاسم الجليل باعتبار الوصف المشتهر به، واعتبر بعضهم معنى الاستحقاق للعبادة وعلل ذلك بأن العبادة بالفعل لا تلزم، وجوز كون الجار والمجرور صلة الموصول، و «إله» خبر مبتدأ محذوف أيضا على أن الجملة بيان للصلة وأن كونه سبحانه في السماء على سبيل الإلهية لا على معنى الاستقرار.
Pek çok âlim şöyle demiştir: Car-mecrur, hak mabuda mahsus olması esasına binaen "hak mabud olma" manasını ifade etmesi itibarıyla "ilâh" kelimesine müteallıktır. Bu, "O, Tay kabilesinde de bir Hâtim'dir, Tağlib kabilesinde de bir Hâtim'dir" sözünde olduğu gibi car-mecrurun bir sıfatla meşhur olmuş özel isme taalluk etmesi gibidir. Ömer, Ali, Abdullah, Übeyy, el-Hakem b. Ebi'l-Âlî, Bilâl b. Ebî Bürde, İbn Ya'mer, Câbir, İbn Zeyd, Ömer b. Abdilazîz, Ebû Şeyh el-Hünâî, Humeyd, İbn Miksem ve İbnü's-Sümeyka'ın "Ve hüvellezî fi's-semâillâhu ve fi'l-ardıllahe" şeklindeki kıraatleri de buna göre açıklanır; böylece car-mecrur, kendisiyle meşhur olduğu vasıf itibarıyla lafza-i celâle müteallık kılınır. Bazıları ibadete müstahak olma manasını dikkate almış ve bunu, fiilen ibadet edilmenin gerekmediği gerekçesiyle açıklamışlardır. Car-mecrurun mevsûlün sılası olması, "ilâh" kelimesinin ise cümlenin sılanın beyanı olması ve Sübhânehu'nun gökte oluşunun istikrar (mekân tutma) manasında değil ilahlık vasfıyla olması esasına dayalı olarak mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür.
واختير كون إِلهٌ في هذا الوجه خبر مبتدأ محذوف على كونه خبرا آخر للمبتدأ المذكور أو بدلا من الموصول أو من ضميره بناء على تجويزه لأن إبدال النكرة الغير الموصوفة من المعرفة إذا أفادت ما لم يستفد أولا كما هنا جائز حسن على ما قال أبو علي في الحجة لأن البيان هاهنا أتم وأهم فلذا رجح مع ما فيه من التقدير وحينئذ فلا فاصل أجنبي بين المتعاطفين، ولا يجوز كون الجار والمجرور خبر مقدما وإله مبتدأ مؤخرا للزوم خلو الجملة عن العائد مع فساد المعنى، وفي الآية نفي الآلهة السماوية والأرضية واختصاص الإلهية به ﷿ لما فيها من تعريف طرفي الإسناد. والموصول في مثل ذلك كالمعرف بالأداة وللاعتناء بكل من إلهيته تعالى في السماء وإلهيته ﷿ في الأرض قيل وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ ولم يقل: وهو الذي في السماء وفي الأرض إله أو هو الذي في السماء والأرض إله، وحديث الإعادة قيل مما لا يجري هاهنا لأن القاعدة أغلبية كأكثر قواعد العربية.
Bu vecihte { إِلهٌ } kelimesinin, zikredilen mübtedanın diğer bir haberi olması yahut caiz görülmesine binaen mevsûlden veya onun zamirinden bedel olması yerine, mahzuf bir mübtedanın haberi olması tercih edilmiştir; zira Ebû Ali'nin el-Hücce'de belirttiği üzere sıfatlanmamış nekranın marifeden bedel yapılması, burada olduğu gibi önceden anlaşılmayan bir fayda sağladığında caiz ve güzeldir; çünkü buradaki açıklama daha tam ve daha mühimdir, bu sebeple takdir barındırmasına rağmen tercih edilmiştir ve bu durumda matuflar arasında yabancı bir fasıla da bulunmaz. Car-mecrurun mukaddem haber, { إِلهٌ } kelimesinin ise muahhar mübteda olması caiz değildir; zira cümlenin aid zamirden yoksun kalmasını ve mananın bozulmasını gerektirir. Ayette semavî ve arzî sahte ilahların nefyi ve ilahlığın aziz ve celil olan Allah'a has kılınması vardır; çünkü isnadın iki tarafı da marifedir. Bu gibi yerlerde mevsûl, harf-i tarifle marife kılınmış gibidir. Allah Teâlâ'nın gökteki ilahlığı ile yerdeki ilahlığının her birine ayrı ayrı ehemmiyet verilmesinden ötürü { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } buyrulmuş; "ve hüvellezî fi's-semâi ve fi'l-ardı ilâhun" yahut "hüvellezî fi's-semâi ve'l-ardı ilâhun" denilmemiştir. Tekrar bahsinin burada işlemeyeceği söylenmiştir; zira Arapça kurallarının çoğu gibi bu kural da ekserîdir (çoğunluğa dayalıdır).
وقال بعض الأفاضل: يجوز إجراء القاعدة فيه والمغايرة بين الشيئين أعم من أن تكون بالذات أو بالوصف والاعتبار والمراد هنا الثاني ولا شك أن طريق عبادة أهل السماء له تعالى غير طريق عبادة أهل الأرض على ما يشهد به تتبع الآثار فإذا كان إله بمعنى معبود كان معنى الآية أنه تعالى معبود في السماء على وجه ومعبود في الأرض على وجه آخر، وإن كان بمعنى التحير فيه فالتحير في أهل السماء غير التحير في أهل الأرض فلا جرم تكون أطوارهم مخالفة لأطوار أهل الأرض، ومن ذلك اختلاف علومهم فإن علوم أهل الأرض إن كانت ضرورية فأكثرها مستندة إلى الحس وإن كانت نظرية كانت مكتسبة من النظر فإذا انسد طريق النظر والحسن عجزوا وتحيروا ولا كذلك أهل السماء
Bazı faziletli âlimler şöyle demiştir: Kuralın burada işletilmesi caizdir; iki şey arasındaki başkalık (muğayeret), gerek zatî olsun gerekse vasıf ve itibar bakımından olsun daha geneldir ve burada kastedilen ikincisidir. Rivayetlerin tetkikinin de şahitlik ettiği üzere, gök ehlinin Allah Teâlâ'ya ibadet etme şeklinin yer ehlinin ibadet etme şeklinden farklı olduğunda şüphe yoktur. Buna göre eğer "ilâh", "ma'bûd" manasında ise ayetin manası: O Teâlâ gökte bir şekilde ma'bûddur, yerde ise başka bir şekilde ma'bûddur. Şayet hakkında hayrete düşülen (mütehayyerun fîh) manasında ise, gök ehlinin hayreti yer ehlinin hayretinden başkadır; dolayısıyla onların halleri yer ehlinin hallerine muhalif olur. İlimlerinin farklılığı da bundandır; zira yer ehlinin ilimleri şayet zarurî ise çoğu duyuya dayanır, şayet nazarî ise akıl yürütmeyle elde edilir. Nazar ve duyu yolu kapandığında aciz kalır ve hayrete düşerler. Gök ehli ise böyle değildir;
لتنزههم عن الكسب والحسن فتحيرهم على نحو آخر، أو نقول التحير في إدراك ذاته تعالى وصفاته إنما ينشأ من مشاهدة آثار عظمته وكمال قدرته سبحانه ولا شك أن تلك الآثار في السماء أعظم من الآثار في الأرض وعليه فيجوز أن يكون الإله بمعنى المتحير فيه ويكون مجازا عن عظيم الشأن من باب ذكر اللازم وإرادة الملزوم فيكون المعنى أنه تعالى عظيم الشأن في السماء على نحو وعظيم الشأن في الأرض على نحو آخر اهـ، ولا يخلو عن شيء كما لا يخفى وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ كالدليل على النفي والاختصاص المشار إليهما فإن من لا يتصف بكمال الحكمة والعلم لا يستحق الإلهية.
kesb ve duyudan münezzeh oldukları için onların hayreti başka bir şekildedir. Yahut şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın zatını ve sıfatlarını idrakteki hayret, ancak Sübhânehu'nun azametinin ve kemâl-i kudretinin eserlerini müşahede etmekten doğar; şüphe yok ki gökteki bu eserler yerdeki eserlerden daha büyüktür. Buna binaen "ilâh" kelimesinin "hakkında hayrete düşülen" manasında olması ve lâzımı zikredip melzûmu kastetme kabilinden "şanı yüce olan" manasında mecaz olması caizdir. Böylece mana: O Teâlâ gökte bir şekilde şanı yüce olandır, yerde ise başka bir şekilde şanı yüce olandır, şeklinde olur. (Alıntı bitti). Gizli olmadığı üzere bu açıklamada da tenkide açık yönler vardır. { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “O, Hakîm'dir, Alîm'dir” buyruğu, işaret edilen nefy ve tahsise bir delil gibidir; zira hikmet ve ilmin kemaliyle vasıflanmayan kimse ilahlığa hak kazanamaz.
وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما كالهواء ومخلوقات الجو المشاهدة وغيرها وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ أي العلم بالساعة أي الزمان الذي تقوم القيامة فيه فالمصدر مضاف لمفعوله، والساعة بمعناها اللغوي وهو مقدار قليل من الزمان، ويجوز أن يراد بها معناها الشرعي وهو يوم القيامة، والمحذور مندفع بأدنى تأمل، وفي تقديم الخبر إشارة إلى استئثاره تعالى بعلم ذلك وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ للجزاء، والالتفات إلى الخطاب للتهديد، وقرأ الأكثر بياء الغيبة والفعل في القراءتين مبني للمفعول وقرىء بفتح تاء الخطاب والبناء للفاعل، وقرىء «تحشرون» بتاء الخطاب أيضا والبناء للمفعول وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ أي ولا يملك آلهتهم الذين يدعونهم مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ كما زعموا أنهم شفعاؤهم عند الله ﷿، وقرىء «تدعون» بتاء الخطاب والتخفيف والسلمي وابن وثاب بها وشد الدال إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ الذي هو التوحيد وَهُمْ يَعْلَمُونَ أي يعلمونه، والجملة في موضع الحال، وقيد بها لأن الشهادة عن غير علم بالمشهود به لا يعول عليها، وجمع الضمير باعتبار معنى من كما أن الأفراد أولا باعتبار لفظه، والمراد به الملائكة وعيسى وعزير وأضرابهم صلاة الله تعالى وسلامه عليهم، والاستثناء قيل: متصل إن أريد بالذين يدعون من دونه كل ما يعبد من دون الله ﷿ ومنفصل إن أريد بذلك الأصنام فقط، وقيل: هو منفصل مطلقا وعلل بأن المراد نفي ملك الآلهة الباطلة الشفاعة للكفرة ومن شهد بالحق منها لا يملك الشفاعة للمؤمنين فكأنه قيل على تقدير التعميم: ولا يملك الذين يدعونهم من دون الله تعالى كائنين ما كانوا الشفاعة لهم لكن من شهد بالحق يملك الشفاعة لمن شاء الله سبحانه من المؤمنين فالكلام نظير قولك: ما جاء القوم إلي إلا زيدا جاء إلى عمرو فتأمل.
{ وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir!” Hava, atmosferde müşahede edilen mahlukat ve diğerleri gibi [aralarındakilerin mülkü de O'nundur]. { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin ilmi de O'nun katındadır” yani kıyametin kopacağı vaktin ilmi [O'nun katındadır]; masdar mefulüne izafe edilmiştir. Saat (es-Sâat), sözlük anlamıyla az bir zaman parçasıdır; şer'î anlamı olan kıyamet gününün kastedilmesi de caizdir; sakınca ise en küçük bir tefekkürle ortadan kalkar. Haberin öne alınmasında, bu ilmin Allah Teâlâ'ya has olduğuna işaret vardır. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” ceza için [döndürüleceksiniz]. Hitaba iltifat tehdit içindir. Çoğunluk gaib yâ'sı ile [yurceûn şeklinde] okumuştur; fiil her iki kıraatte de meçhuldür. Hitap tâ'sının fethasıyla malum olarak da okunmuştur; yine hitap tâ'sı ile meçhul olarak "tuhşerûn" şeklinde de okunmuştur. { وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ } “Yalvardıkları kimseler malik olamazlar” yani onların taptıkları ilahlar malik olamazlar, { مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ } “O'ndan başka [taptıkları], şefaate [malik olamazlar]” onların aziz ve celil olan Allah katında şefaatçileri olduklarını iddia ettikleri gibi. Hitap tâ'sı ve şeddesiz dâl ile "ted'ûne", es-Sülemî ve İbn Vessâb tarafından ise tâ ve şeddeli dâl ile [tedde'ûne] şeklinde okunmuştur. { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “Ancak hakka şahitlik edenler müstesna” ki o da tevhiddir; { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “ve onlar bilmektedirler” yani onu bilirler. Bu cümle hâl makamındadır; şahit olunan şey bilinmeden yapılan şahitliğe itibar edilmeyeceği için bununla kayıtlanmıştır. Zamirin çoğul kılınması "men" lafzının manası itibarıyladır; baştaki tekillik ise lafzı itibarıyladır. Bununla murat edilen melekler, İsa, Üzeyir ve benzerleridir (Allah Teâlâ'nın salât ve selamı üzerlerine olsun). Şayet O'ndan başka yalvardıkları kimselerden murat aziz ve celil olan Allah'tan başka tapılan her şey ise istisnanın muttasıl, sadece putlar kastedilmişse munkatı olduğu söylenmiştir. İstisnanın mutlak olarak munkatı olduğu da söylenmiş ve şöyle gerekçelendirilmiştir: Murad, batıl ilahların kâfirlere şefaat etme hakkına malik olmasını nefyetmektir; onlardan hakka şahitlik edenler ise müminlere şefaate malik değildir. Sanki genelleme takdirine göre şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'dan başka taptıkları kimseler her kim olurlarsa olsunlar onlar için şefaate malik olamazlar; ancak hakka şahitlik eden kimse, Allah Sübhânehu'nun dilediği müminler için şefaate malik olur. Bu kelam, "Zeyd'in Amr'a gelmesi müstesna, kavim bana gelmedi" sözünün benzeridir. İyice düşün!
وقال مجاهد وغيره: المراد بمن شهد بالحق المشفوع فيهم، وجعل الاستثناء عليه متصلا والمستثنى منه محذوفا كأنه قيل: ولا يملك هؤلاء الملائكة واضرابهم الشفاعة في أحد إلا فيمن وحد عن إيقان وإخلاص ومثله في حذف المستثنى منه قوله:
Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Hakka şahitlik edenlerden murat kendilerine şefaat edilecek olanlardır. Bu görüşe göre istisna muttasıl, müstesna minh ise mahzuftur; sanki şöyle denilmiştir: Bu melekler ve benzerleri, kesin bilgi ve ihlasla tevhid eden kimse müstesna hiç kimseye şefaat etmeye malik olamazlar. Müstesna minhin hazfedilmesine şairin şu sözü misaldir:
نجا سالم والنفس منه بشرقة ... ولم ينج إلا جفن سيف ومئزرا
"Sâlim boğazı düğümlenmiş bir halde kurtuldu... ve kılıç kını ile peştamalından başka bir şey kurtulmadı."
أي واستدل بالآية على أن العلم مما لا بد منه في الشهادة دون المشاهدة.
Bu ayetten, müşahedenin (gözle görmenin) değil, ilmin (bilmenin) şahitlikte zorunlu şart olduğuna delil getirilmiştir.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ أي سألت العابدين أو المعبودين لَيَقُولُنَّ اللَّهُ لتعذر المكابرة في ذلك من فرط ظهوره ووجه قول المعبودين ذلك أظهر من أن يخفى فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ فكيف يصرفون عن عبادته تعالى إلى عبادة غيره سبحانه ويشركونه معه ﷿ مع إقرارهم بأنه تعالى خالقهم أو مع علمهم بإقرار آلهتهم بذلك، والفاء جزائية أي إذا كان الأمر كذلك فإني إلخ، والمراد التعجب من إشراكهم مع ذلك، وقيل: المعنى فكيف يكذبون بعد علمهم بذلك فهو تعجب من عبادة غيره تعالى وإنكارهم للتوحيد مع أنه مركوز في فطرتهم، وأيّاما كان فهو متعلق بما قبله من التوحيد والإقرار بأنه تعالى هو الخالق، وأما كون المعنى فكيف أو أين يصرفون عن التصديق بالبعث مع أن الإعادة
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan” yani tapanlara yahut tapılanlara sorsan, { لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “mutlaka 'Allah' derler.” Çünkü bunun aşırı derecede apaçık olmasından ötürü inkâr ve inat etmek imkânsızdır; tapılanların bunu söyleme vechi ise gizli kalamayacak kadar açıktır. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl da [haktan] çevriliyorlar?” Allah Teâlâ'nın kendilerini yaratan olduğunu ikrar etmelerine yahut ilahlarının bunu ikrar ettiğini bilmelerine rağmen O Teâlâ'ya ibadetten Sübhânehu'dan başkasına ibadete nasıl çevriliyorlar ve aziz ve celil olan Allah'a O'nunla birlikte ortak koşuyorlar? Fâ (فَ) cezâiyyedir; yani durum böyle olunca nasıl vs. Kastedilen, buna rağmen şirk koşmalarına taaccüptür. Mananın: "Bunu bildikten sonra nasıl yalan söylüyorlar?" olduğu da söylenmiştir ki bu, fıtratlarında yerleşik olmasına rağmen Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmelerine ve tevhidi inkâr etmelerine duyulan taaccüptür. Her halükarda bu ifade, kendisinden önceki tevhid ve O Teâlâ'nın yaratıcı olduğunu ikrar ile irtibatlıdır. Mananın "Yeniden diriltme... olmasına rağmen ba'si (öldükten sonra dirilmeyi) tasdikten nasıl veya nereye çevriliyorlar?" şeklinde olmasına gelince,
أهون من الإبداء وجعله متعلقا بأمر الساعة كما قيل فيأباه السياق.
ilk defa yaratmaktan daha kolaydır; denildiği gibi bunun kıyamet işine taalluk ettirilmesine gelince, bağlam buna engeldir.
وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو «تؤفكون» بتاء الخطاب وَقِيلِهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ بحر «قيلة» وهي قراءة عاصم وحمزة والسلمي وابن وثاب. والأعمش.
Abdülvâris, Ebû Amr'dan hitap te'si ile «تؤفكون» şeklinde okumuştur. { وَقِيلِهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ } “Onun: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar inanmayan bir topluluktur' demesi hakkı için...” ayetinde “kīlihî” cer (kesre) iledir; bu, Âsım, Hamza, es-Sülemî, İbn Vessâb ve el-A'meş'in kıraatidir.
وقرأ الأعرج وأبو قلابة ومجاهد والحسن وقتادة ومسلم بن جندب برفعه وهي قراءة شاذة.
el-A'rec, Ebû Kılâbe, Mücâhid, el-Hasan, Katâde ve Müslim b. Cündeb ise ref' (ötre) ile okumuşlardır; bu şaz bir kıraattir.
وقرأ الجمهور بنصبه، واختلف في التخريج فقيل الجر على عطفه لفظ الساعة في قوله تعالى وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ أي عنده علم قيله، والنصب على عطفه على محلها لأنها في محل نصب بعلم المضاف إليها فإنه كما قدمنا مصدر مضاف لمفعوله فكأنه قيل: يعلم الساعة ويعلم قيله، والرفع على عطفه على عِلْمُ السَّاعَةِ على حذف مضاف والأصل وعلم قيله فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه ونسب الوجه الأول لأبي علي والثالث لابن جني وجميع الأوجه للزجاج وضمير قِيلِهِ عليها للرسول ﷺ المفهوم من قوله تعالى وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ والقيل والقال والقول مصادر جاءت بمعنى واحد، والمنادى وما في حيزه مقول القول، والكلام خارج مخرج التحسر والتحزن والتشكي من عدم إيمان أولئك القوم، وفي الإشارة إليهم بهؤلاء دون قوله قومي ونحوه تحقير لهم وتبرّ منهم لسوء حالهم، والمراد من أخباره تعالى بعلمه ذلك وعيده سبحانه إياهم، وقيل: الجر على إضمار حرف القسم والنصب على حذفه وإيصال فعله إليه محذوفا والرفع على نحو لعمرك لأفعلن وإليه ذهب الزمخشري وجعل المقول يا رب وقوله سبحانه إِنَّ هؤُلاءِ إلخ جواب القسم على الأوجه الثلاثة وضمير قِيلِهِ كما سبق، والكلام إخبار منه تعالى أنهم لا يؤمنون وإقسامه سبحانه عليه بقوله ﷺ: يا رب لرفع شأنه ﵊ وتعظيم دعائه والتجائه إليه تعالى، والواو عنده للعطف أعني عطف الجملة القسمية على الجملة الشرطية لكن لما كان القسم بمنزلة الجملة الاعتراضية صارت الواو كالمضمحل عنها معنى العطف، وفيه أن الحذف الذي تضمنه تخريجه من ألفاظ شاع استعمالها في القسم كعمرك وايمن الله واضح الوجه على الأوجه الثلاثة، وأما في غيرها كالقيل هنا فلا يخلو عن ضعف، وقيل: الجر على أن الواو واو القسم والجواب محذوف أي لننصرنه أو لنفعلن بهم ما نشاء حكاه في البحر وهو كما ترى، وقيل:
Cumhur ise nasb (üstün) ile okumuştur. İrab yönü hakkında ihtilaf edilmiştir: Cer okunuşunun, Allah Teâlâ'nın { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin ilmi O'nun katındadır” kavlindeki “es-Sâat” lafzına matuf olduğu söylenmiştir; yani "O'nun katında onun sözünün ilmi de vardır." Nasb okunuşunun ise onun mahalline matuf olduğu söylenmiştir; zira o, kendisine muzaf olan “ilm” kelimesiyle nasb mahallindedir. Çünkü daha önce belirttiğimiz üzere “ilm”, mefulüne muzaf olmuş bir masdardır; sanki "Kıyameti bilir ve onun sözünü de bilir" denilmiştir. Ref' okunuşu ise hazfedilmiş bir muzaf takdiriyle { عِلْمُ السَّاعَةِ } lafzına matuftur; aslı "ve ılmu kīlihî" olup muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. İlk vecih Ebû Ali'ye, üçüncüsü İbn Cinnî'ye, vecihlerin tamamı ise ez-Zeccâc'a nisbet edilmiştir. Bu vecihlere göre { قِيلِهِ } kelimesindeki zamir, Allah Teâlâ'nın { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } kavlinden anlaşılan Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] aittir. Kīl (قيل), kāl (قال) ve kavl (قول) aynı manaya gelen masdarlardır. Münâdâ ve onun sahasındaki ifade makūlu'l-kavldir (söylenen sözdür). Bu söz, o kavmin iman etmeyişinden ötürü bir teessüf, üzüntü ve şikâyet makamında söylenmiştir. Onlara "kavmim" ve benzeri ifadeler yerine { هؤُلاءِ } “bunlar” diye işaret edilmesinde, onları hakir görme ve kötü durumlarından ötürü onlardan teberrî etme (uzaklaşma) vardır. Allah Teâlâ'nın bunu bildiğini haber vermesinden murat, Sübhânehu'nun onları tehdit etmesidir. Cer okunuşunun kasem harfinin gizlenmesiyle, nasb okunuşunun kasem harfinin hazfedilip mahzuf fiilin mefule bağlanmasıyla, ref' okunuşunun ise "ömrüne andolsun ki mutlaka yapacağım" kabilinden olduğu da söylenmiştir. ez-Zemahşerî bu görüşe gitmiş ve her üç vecihte de söylenen sözü { يا رب } ifadesi, Sübhânehu'nun { إِنَّ هؤُلاءِ } kavlini ise kasemin cevabı kılmıştır; { قِيلِهِ } kelimesindeki zamir ise daha önce geçtiği gibidir. Bu söz, Allah Teâlâ'dan onların iman etmeyeceklerine dair bir haber vermesi ve O'na ﷺ olan şanını yüceltmek, duasına ve O Teâlâ'ya ilticasına tazim etmek için onun ﷺ { يا رب } “Ey Rabbim” sözü üzerine Sübhânehu'nun yemin etmesidir. Ona göre vâv (و) atıf içindir; yani kasem cümlesinin şart cümlesine atfıdır. Fakat kasem ara cümle konumunda olduğu için vâv, atıf manasından adeta sıyrılmıştır. Ancak onun bu irabının içerdiği hazif, her üç vecihte de "ömrüne andolsun" ve "Allah'ın ahdine andolsun" gibi yeminde kullanımı yaygın lafızlarda vechi açık bir durumdur; fakat buradaki "kīl" gibi bunların dışındaki kelimelerde zayıflıktan uzak değildir. Vâv'ın kasem vâvı olup cevabın mahzuf olduğu, yani "mutlaka ona yardım edeceğiz" veya "onlara dilediğimizi mutlaka yapacağız" takdirinde cer olduğu da söylenmiştir; bunu el-Bahr nakletmiştir ve görüldüğü gibidir. Bir görüşe göre de:
النصب على العطف على مفعول يكتبون المحذوف أي يكتبون أقوالهم وأفعالهم وقيله يا رب إلخ وليس بشيء، وقيل:
Nasb okunuşu, "yektübûne" (yazarlar) fiilinin mahzuf mefulüne atıftır; yani "onların sözlerini, fiillerini ve onun: 'Ey Rabbim...' sözünü yazarlar" takdirindedir ki bu bir şey değildir. Bir görüşe göre de:
بشيء، هو على العطف على مفعول يعلمون أعني الحق أي يعلمون الحق وقيل إلخ، وهو قول لا يكاد يعقل، وعن الأخفش أنه على العطف على سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ ورد بأنه ليس بقوي في المعنى مع وقوع الفصل بما لا يحسن اعتراضا ومع تنافر النظم. وتعقب أن ما ذكر من الفصل ظاهر وأما ضعف المعنى وتنافر النظم فغير مسلم لأن تقديره أم يحسبون أنا لا نسمع سرهم ونجواهم وأنا لا نسمع قيله إلخ وهو منتظم أتم انتظام، وعنه أيضا أنه على إضمار فعل من القيل ناصب له على المصدرية والتقدير قال قيله ويؤيده قراءة ابن مسعود «وقال الرسول» والجملة معطوفة على ما قبلها. ورد بأنه لا يظهر فيه ما يحسن عطفه على الجملة قبله وليس التأكيد بالمصدر في موقعه ولا ارتباط لقوله تعالى فَاصْفَحْ به، وقال العلامة الطيبي في توجيهه: إن قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ تقديره وقلنا لك: ولئن سألتهم إلخ وقلت: يا رب يأسا من إيمانهم وإنما جعل غائبا على طريق الالتفات لأنه كأنه ﷺ فاقد نفسه لتحزن عليهم حيث لم ينفع فيهم سعيه واحتشاده، وقيل: الواو على هذا الوجه للحال وقال بتقدير قد والجملة حالية أي فأنّى يؤفكون وقد قال الرسول يا رب إلخ، وحاصله فأنّى يؤفكون وقد شكا الرسول عليه الصلاة والإسلام إصرارهم على الكفر وهو خلاف الظاهر، وقيل: الرفع على الابتداء والخبر يا رب إلى لا يؤمنون أو هو محذوف أي مسموع أو متقبل فجملة النداء وما بعده في موضع نصب بقيله والجملة حال أو معطوفة، ولا يخفى ما في ذلك، والأوجه عندي ما نسب إلى الزجاج،
Bir şey [değildir], o "ya'lemûne" (bilirler) fiilinin mefulü olan hakk'a atıftır; yani "hakkı ve sözü bilirler..." takdirindedir ki bu akla pek sığmayan bir sözdür. el-Ahfeş'ten nakledildiğine göre o, { سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “onların sırlarını ve gizli fısıltılarını” ifadesine atıftır. Ancak bu, itiraziyye (ara cümle) olması uygun düşmeyen bir şeyle fasıl gerçekleşmesi ve nazmın tenafürü (uyumsuzluğu) ile birlikte manada güçlü olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Zikredilen fasıl açıktır; mananın zayıflığı ve nazmın tenafürü ise kabul edilemez; çünkü bunun takdiri: "Yoksa onlar bizim, sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmediğimizi ve onun sözünü işitmediğimizi mi sanıyorlar..." şeklindedir ve bu tam bir uyum içindedir. Yine el-Ahfeş'ten gelen diğer bir görüşe göre bu, "el-kīl" kökünden masdar olarak onu nasbeden gizli bir fiile dayanmaktadır; takdiri "kāle kīlehû" (sözünü söyledi) şeklindedir. İbn Mes'ûd'un «وقال الرسول» kıraati de bunu desteklemektedir; cümle ise kendisinden öncekine matuftur. Ancak bu görüş, kendisinden önceki cümleye atfedilmesini güzel kılacak bir durumun bulunmaması, masdar ile tekit etmenin yerinde olmaması ve Allah Teâlâ'nın { فَاصْفَحْ } kavlinin bununla bir irtibatının bulunmaması gerekçesiyle reddedilmiştir. Allâme et-Tîbî ise bunun izahında şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } kavlinin takdiri: "Sana: 'Andolsun onlara sorsan...' dedik ve sen de onların imanından ümit keserek: 'Ey Rabbim!' dedin" şeklindedir. İltifat yoluyla gaip kılınmıştır; çünkü o ﷺ, gayreti ve çabası onlara fayda vermeyince adeta kendinden geçmiş ve onlara üzülmüştür. Bu veche göre vâv'ın (و) hâl için olduğu da söylenmiş ve "kad" (قَدْ) takdiriyle cümlenin hâl olduğunu söylemiştir; yani "Peygamber 'Ey Rabbim...' demişken onlar nasıl haktan çevriliyorlar?" demektir. Neticesi: Peygamber [aleyhissalâtü vesselâm] onların küfürdeki ısrarını şikâyet etmişken onlar nasıl haktan çevriliyorlar? demektir ki bu da zahire aykırıdır. Ref' okunuşunun ise mübtedâ olduğu, haberin ise "Yâ Rabbi"den "lâ yü'minûn"a kadar olan kısım olduğu veya haberin mahzuf olup takdirin "işitilmiştir" yahut "kabul edilmiştir" şeklinde olduğu söylenmiştir; bu durumda nida cümlesi ve sonrası "kīlihî" lafzıyla nasb mahallinde olur, cümlenin tamamı ise hâl veya matuf olur. Bundaki kapalılık ve zorlama ise gizli değildir. Bana göre en uygun vecih ez-Zeccâc'a nisbet edilen görüştür;
والاعتراض عليه بالفصل هين، وبضعف المعنى والتنافر غير مسلم، ففي الكشف بعد ذكر تخريج الزجاج الجر أن الفاصل أعني من قوله تعالى: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ- إلى- يُؤْفَكُونَ يصلح اعتراضا لأن قوله سبحانه وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ مرتبط بقوله تعالى: حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ على ما لا يخفى، والكلام مسوق للوعيد البالغ بقوله تعالى: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ إلى قوله ﷿: وَهُمْ يَعْلَمُونَ متصل بقوله تعالى: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ اتصال العصا بلحاها، وقوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ خطاب لمن يتأتى منه السؤال تتميم لذلك الكلام باستحقاقهم ما أوعدوه لعنادهم البالغ، ومنه يظهر وقوع التعجب في قوله سبحانه فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ وعلى هذا ظهر ارتباط وعلم قيله بقوله تعالى: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وأن الفاضل متصل بهما اتصالا يجل موقعه، ومن هذا التقرير يلوح أن ما ذهب إليه الزجاج في الأوجه الثلاثة حسن، ولك أن ترجحه على ما ذهب إليه الأخفش بتوافق القراءتين، وأن حمل وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ على الخطاب المتروك إلى غير معين أوفق بالمقام من حمله على خطابه ﵊ وسلامته من إضمار القول قبل قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مع أن السياق غير ظاهر الدلالة عليه اهـ، وهو أحسن ما رأيته للمفسرين في هذا المقام. وقرأ أبو قلابة «يا رب» بفتح الباء ووجه ظاهر فَاصْفَحْ فأعرض عَنْهُمْ ولا تطمع في إيمانهم، وأصل الصفح ليّ صفحة العنق فكني به عن الإعراض.
ona karşı fasıl ile yapılan itiraz hafiftir; mana zayıflığı ve tenafür ise kabul edilemez. Nitekim el-Keşşâf'ta, ez-Zeccâc'ın cer yönündeki izahı zikredildikten sonra şöyle denilmiştir: Fasıl olan kısım, yani Allah Teâlâ'nın { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavlinden { يُؤْفَكُونَ } kelimesine kadar olan kısım itiraziyye (ara cümle) olmaya elverişlidir; zira Sübhânehu'nun { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } kavli, gizli olmadığı üzere Allah Teâlâ'nın { حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } kavliyle irtibatlıdır. Söz, Allah Teâlâ'nın { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavlinden aziz ve celil olan Allah'ın { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } kavline kadar olan kısımla son derece beliğ bir tehdit için sevk edilmiştir ve bu kısım Allah Teâlâ'nın { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } kavline ağacın kabuğuna yapışması gibi bitişiktir. Allah Teâlâ'nın { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } kavli ise soru sorması mümkün olan herkese bir hitaptır ve aşırı inatları sebebiyle tehdit edildikleri şeyi hak ettiklerine dair o sözü tamamlayıcı mahiyettedir. Sübhânehu'nun { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } kavlindeki taaccübün (şaşkınlık ifadesinin) vuku buluşu da buradan anlaşılır. Buna göre "ve ılmu kīlihî" takdirinin Allah Teâlâ'nın { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } kavliyle irtibatı ve aradaki fasıl kısmın bu ikisine mertebesi yüce bir irtibatla bağlı olduğu ortaya çıkar. Bu açıklamadan anlaşılmaktadır ki ez-Zeccâc'ın üç vecihte benimsediği görüş güzeldir; iki kıraatin birbiriyle uyumlu olması sebebiyle bunu el-Ahfeş'in görüşüne tercih edebilirsin. Ayrıca { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } kavlini muayyen olmayan birine bırakılmış genel bir hitaba hamletmek, onun ﷺ hitabına hamletmekten bu makama daha uygundur ve bağlam buna açıkça delalet etmediği halde Allah Teâlâ'nın { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } kavlinden önce bir "kavl" (söz) takdir etmekten de uzaktır. [el-Keşşâf'tan alıntı bitti.] Bu, müfessirlerin bu makamda söylediklerinden gördüğümün en güzelidir. Ebû Kılâbe «يا رب» ifadesini bâ'nın fethasıyla (üstünle) okumuştur ve vechi açıktır. { فَاصْفَحْ } “Şimdi sen yüz çevir” yani yüz çevir { عَنْهُمْ } “onlardan” ve onların iman etmesini umma. Safh (صفح) kelimesinin aslı boynun yan tarafını çevirmektir, bu sebeple yüz çevirmekten kinaye olarak kullanılmıştır.
وَقُلْ لهم سَلامٌ أي امري سلام تسلم منكم ومتاركة فليس ذلك أمرا بالسلام عليهم والتحية وإنما هو أمر بالمتاركة، وحاصله إذا أبيتم القبول فأمري التسلم منكم، واستدل بعضهم بذلك على جواز السلام على الكفار وابتدائهم بالتحية، أخرج ابن أبي شيبة. عن شعيب بن الحبحاب قال: كنت مع علي بن عبد الله البارقي فمر علينا يهودي أو نصراني فسلم عليه قال شعيب: فقلت: إنه يهودي أو نصراني فقرأ علي آخر سورة الزخرف وَقِيلِهِ يا رَبِّ إلى الآخر، وأخرج ابن أبي شيبة أيضا عن عون بن عبد الله أنه قال قلت لعمر بن عبد العزيز كيف تقول أنت في ابتداء أهل الذمة بالسلام؟ فقال: ما أرى بأسا أن نبتدئهم قلت لم؟ قال: لقوله تعالى: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ ومما ذكرنا يعلم ضعفه، وقال السدي المعنى قل خيرا بدلا من شرهم، وقال مقاتل: اردد عليهم معروفا، وحكى الماوردي أي قل ما تسلم به من شرهم والكل كما ترى والحق ما قدمنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حالهم السيئة وإن تأخر ذلك وهو وعيد من الله سبحانه لهم وتسلية لرسوله ﷺ، وقرأ أبو جعفر والحسن والأعرج ونافع وهشام «تعلمون» بتاء الخطاب على أنه داخل في حيز قُلْ وإن أريد من الآية الكف عن القتال فهي منسوخة وإن أريد الكف عن مقابلتهم بالكلام فليست بمنسوخة والله تعالى أعلم.
{ وَقُلْ } “ve de ki:” onlara { سَلامٌ } “'Selam!'” yani benim işim selamettir, sizden esenlik dilemek ve kendi halinize bırakmaktır; dolayısıyla bu, onlara selam verme ve tebrik etme emri değil, sadece onları kendi haline bırakma emridir. Neticesi: Kabulden kaçınırsanız benim işim sizden esenlik dilemektir. Bazıları bununla kâfirlere selam vermenin ve ilk önce selama başlamanın caiz olduğuna delil getirmiştir. İbn Ebî Şeybe, Şuayb b. el-Habhâb'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ali b. Abdillâh el-Bârıkī ile berabeydim, yanımızdan bir yahudi veya hristiyan geçti ve Ali ona selam verdi. Şuayb dedi ki: Ben "O bir yahudi veya hristiyandır" dedim; bunun üzerine Ali, Zuhruf suresinin sonunu { وَقِيلِهِ يا رَبِّ } ayetinden sonuna kadar okudu. İbn Ebî Şeybe yine Avn b. Abdillâh'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz'e "Zimmîlere ilk önce selam verme konusunda ne dersin?" dedim. O: "Onlara ilk önce selam vermemizde bir sakınca görmüyorum" dedi. Ben "Niçin?" dedim. O: Allah Teâlâ'nın { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ } kavlinden dolayı, dedi. Ancak zikrettiğimiz şeylerden bunun zayıflığı anlaşılır. es-Süddî: "Manası; onların kötülüğüne karşılık hayır söyle demektir" demiştir. Mukātil: "Onlara güzel bir karşılık ver" demiştir. el-Mâverdî: "Yani onların şerrinden selamet bulacağın şeyi söyle demektir" diye nakletmiştir. Bütün bunlar görüldüğü gibidir; hak olan ise daha önce takdim ettiğimizdir. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” gecikse bile kötü durumlarını bileceklerdir. Bu, Allah Sübhânehu'dan onlar için bir tehdit, Resûlü ﷺ için ise bir tesellidir. Ebû Ca'fer, el-Hasan, el-A'rec, Nâfi' ve Hişâm, { قُلْ } kelimesinin sahasına dahil olması bakımından hitap te'si ile «تعلمون» şeklinde okumuşlardır. Eğer ayetten murat savaştan el çekmek ise bu mensuhtur; şayet onlara sözle karşılık vermekten el çekmek ise mensuh değildir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.