جددا، وقيل: غير ذلك والكل بيان لحاصل المعنى، وزعم الراغب أن الصحيح أن الرهو السعة من الطريق ثم قال: ومنه الرهاء المفازة المستوية ويقال لكل جوبة مستوية يجتمع فيها الماء رهو ومنه قيل: لا شفعة في رهو. والحق أن ما ذكره من جملة إطلاقاته وأما أنه الصحيح فلا وقرىء «أنهم» بالفتح أي لأنهم كَمْ تَرَكُوا أي كثيرا تركوا بمصر مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ حسن شريف في بابه، وأريد بذلك كما روي عن قتادة المواضع الحسان من المجالس والمساكن وغيرها.
düz [yol] manasında olduğu da söylenmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır ve bunların hepsi anlamın özünün beyanıdır. Râgıb, doğru olanın 'er-rahv' kelimesinin yoldaki genişlik olduğunu ileri sürmüş ve ardından şöyle demiştir: 'er-Rehâ' düz sahra demektir ve suyun toplandığı her düz çukura 'rahv' denir; bundan dolayı «Rahvde şüf'a hakkı yoktur» denilmiştir. Doğrusu şudur ki onun zikrettiği, bu kelimenin kullanımlarından biridir; ancak mutlak doğru olanın sadece bu olduğu söylenemez. 'İnnehüm' kelimesi 'ennehüm' şeklinde üstün ile de okunmuştur ki 'çünkü onlar...' manasındadır. { كَمْ تَرَكُوا } “Geride nice şeyler bıraktılar” yani Mısır'da geride çokça bıraktılar; { مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “bahçelerden, pınarlardan”, { وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ } “ekinlerden ve güzel makamlardan”, kendi türünde güzel ve şerefli [yerler]. Katâde'den rivayet edildiği gibi bununla meclislerin, meskenlerin ve diğerlerinin güzel yerleri kastedilmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس وابن مردويه عن جابر أنه أريد به المنابر، وروي ذلك عن مجاهد وابن جبير أيضا، وقيل: السرر في الحجال والأول أولى، وقرأ ابن هرمز. وقتادة. وابن السميفع. ونافع في رواية خارجة «مقام»
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan ve İbn Merdûye'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre bununla minberler kastedilmiştir; bu görüş Mücâhid ve İbn Cübeyr'den de rivayet edilmiştir. Gelin odalarındaki tahtlar olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır. İbn Hürmüz, Katâde, İbnü's-Semeyka' ve Hârice rivayetinde Nâfi', «makām» kelimesini
بضم الميم وَنَعْمَةٍ أي تنعم، قال الراغب: النعمة بالفتح التنعم وبناؤها بناء المرة من الفعل كالضربة والشتمة والنعمة بالكسر الحالة الحسنة وبناؤها بناء التي يكون عليها الإنسان كالجلسة والركبة وتقال للجنس الصادق بالقليل والكثير واختير هاهنا تفسير النعمة بالشيء المنعم به لأنه أنسب للترك وهي كثيرا ما تكون بهذا المعنى.
mîm harfinin zammı ile [mükām] okumuşlardır. { وَنَعْمَةٍ } “ve içinde zevk sürdükleri nice nimetler” yani nimetlenme [bıraktılar]. Râgıb şöyle der: 'en-Na'me' üstün ile nimetlenme, bolluk içinde yaşama demektir; vezni 'darbe' ve 'şetme' gibi ism-i merre veznindedir. 'en-Ni'me' ise esre ile güzel durum demektir; vezni 'cilse' ve 'rikbe' gibi insanın içinde bulunduğu heyet/durum veznindedir; azı da çoğu da kapsayan cins için kullanılır. Burada 'na'me' kelimesinin 'kendisiyle nimetlenilen şey' ile tefsir edilmesi tercih edilmiştir; zira terk edilmeye en uygun olan budur ve bu kelime çoklukla bu manada kullanılır.
وقرأ أبو رجاء «ونعمة» بالنصب وخرج بالعطف على كَمْ، وقيل: هي معطوفة على محل ما قبلها كأنه قيل:
Ebû Recâ «ve na'meten» şeklinde nasb ile okumuştur; bu okuyuş { كَمْ } kelimesine atıfla açıklanmıştır. Kendisinden öncekinin mahalline matuf olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir:
كم تركوا جنات وعيونا وزروعا ومقاما كريما ونعما كانُوا فِيها فاكِهِينَ طيبي الأنفس وأصحاب فاكهة ففاكه كلابن وتامر، وقال القشيري: لاهين، وقرأ الحسن. وأبو رجاء «فكهين» بغير ألف والفكه يستعمل كثيرا في المستخف المستهزئ فالمعنى مستخفين بشكر النعمة التي كانوا فيها.
«Nice bahçeler, pınarlar, ekinler, şerefli makamlar ve nimetler bıraktılar.» { كانُوا فِيها فاكِهِينَ } “İçinde neşe ve keyif sürüyorlardı” yani gönülleri hoş ve nimet sahibi idiler. 'Fâkih', süt sahibi ve hurma sahibi gibi bir nispet ismidir. Kuşeyrî: 'Eğlenen, zevk süren kimseler' demiştir. el-Hasan ve Ebû Recâ, elifsiz olarak «fekihîn» şeklinde okumuşlardır. 'Fekih' kelimesi çoğu zaman hafife alan, alay eden kimseler için kullanılır; bu takdirde mana: 'İçinde bulundukları nimetin şükrünü hafife alan kimseler idiler' şeklinde olur.
وقال الجوهري: فكه الرجل بالكسر فهو فكه إذا كان مزاحا والفكه أيضا الأشر كَذلِكَ قال الزجاج: المعنى الأمر كذلك، والمراد التأكيد والتقرير فيوقف على ذلك فالكاف في موضع رفع خبر مبتدأ محذوف أو الجار والمجرور كذلك، وقيل: الكاف في موضع نصب أي نفعل فعلا كذلك لمن نريد إهلاكه، وقول الكلبي: أي كذلك أفعل بمن عصاني ظاهر فيما ذكر، وقال الزمخشري: الكاف منصوبة على معنى مثل ذلك الإخراج أي المفهوم مما تقدم أخرجناهم منها وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ عطف على تركوا والجملة معترضة فيما عدا القول الأخير وعلى أخرجناهم فيه، وقيل: الكاف منصوبة على معنى تركوا تركا مثل ذلك فالعطف على تَرَكُوا بدون اعتراض وهو كما ترى، والمراد بالقوم الآخرين بنو إسرائيل وهم مغايرون للقبط جنسا ودينا. ويفسر ذلك قوله تعالى في سورة [الشعراء: ٥٩] كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ وهو ظاهر في أن بني إسرائيل رجعوا إلى مصر بعد هلاك فرعون وملكوها وبه قال الحسن.
Cevherî şöyle der: «Fekihe'r-racülü» esre ile kullanılır ve 'adam şakacı/neşeli olduğunda ona fekih denir'. 'Fekih' aynı zamanda şımarık, nankör anlamına da gelir. { كَذلِكَ } “İşte böyle” Zeccâc: 'Mana; durum böyledir' demiştir; burada tekit ve takrir kastedilmiştir, dolayısıyla «zâlike» üzerinde vakıf yapılır. Bu durumda kâf harfi mahzûf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiindedir veya car-mecrur birlikte böyledir. Kâf harfinin nasb mevkiinde olduğu da söylenmiştir; yani 'Helak etmek istediğimiz kimseye işte böyle bir muamele yaparız' [takdirindedir]. Kelbî'nin: 'Bana isyan edene işte böyle yaparım' sözü bu zikredilen görüşte açıktır. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Kâf harfi, önceki ifadelerden anlaşılan o çıkarma gibi bir mana üzere mensuptur, yani onları oradan o şekilde çıkardık' [takdirindedir]. { وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ } “ve bunları başka bir kavme miras bıraktık” buyruğu { تَرَكُوا } fiiline matuftur; cümle son görüş hariç diğerlerine göre, son görüşe göre ise 'onları çıkardık' takdirine göre itiraziyedir. Kâf harfinin 'öyle bir terk edişle terk ettiler ki...' manası üzere mensup olduğu da söylenmiştir; bu durumda itiraziye olmaksızın { تَرَكُوا } üzerine atfedilir, ancak bu görüşün durumu ortadadır. 'Başka kavim' ile kastedilen İsrailoğullarıdır; onlar soy ve din bakımından Kıptîlerden farklıdırlar. Bunu Şu'arâ Suresi'ndeki [59. ayet] şu buyruk tefsir etmektedir: { كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “İşte böylece biz onları İsrailoğullarına miras kıldık”. Bu ayet, İsrailoğullarının Firavun'un helakinden sonra Mısır'a dönüp oraya sahip oldukları hususunda açıktır; el-Hasan da bu görüşü benimsemiştir.
وقيل: المراد بهم غير بني إسرائيل رجعوا إلى مصر بعد هلاك فرعون وملكوها وبه قال الحسن.
Bir görüşe göre ise onlarla kastedilen, Firavun'un helakinden sonra Mısır'a dönüp oraya sahip olan İsrailoğullarından başkalarıdır; el-Hasan da böyle demiştir.
وقيل: المراد بهم غير بني إسرائيل ممن ملك مصر بعد هلاك القبط وإليه ذهب قتادة قال: لم يرد في مشهور التواريخ أن بني إسرائيل رجعوا إلى مصر ولا أنهم ملكوها قط وأول ما في سورة الشعراء بأنه من باب وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ [فاطر: ١١] وقولك: عندي درهم ونصفه فليس المراد خصوص ما تركوه بل نوعه وما يشبهه، والإيراث: الإعطاء وقيل: المراد من إيراثها إياهم تمكينهم من التصرف فيها ولا يتوقف ذلك على رجوعهم إلى مصر كما كانوا فيها أولا، وأخذ جمع بقول الحسن وقالوا لا اعتبار بالتواريخ وكذا الكتب التي بيد اليهود اليوم لما أن الكذب فيها كثير وحسبنا كتاب الله تعالى وهو سبحانه أصدق القائلين وكتابه جلّ وعلا مأمون من تحريف المحرفين فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ مجاز عن عدم الاكتراث بهلاكهم والاعتداد بوجودهم، وهو استعارة تمثيلية تخييلية شبه حال موتهم لشدته وعظمته بحال من تبكي عليه السماء والأجرام العظام وأثبت له ذلك والنفي تابع للإثبات في التجوز كما حقق في موضعه، وقيل: هي استعارة مكنية تخييلية بأن شبه السماء والأرض بالإنسان وأسند إليهما البكاء أو تمثيلية بأن شبه حالهما في عدم تغير حالهما وبقائهما على ما كانا عليه بحال من لم يبك، وليس بشيء كما لا يخفى على من راجع كلامهم، وقد كثر في التعظيم لمهلك الشخص بكت عليه السماء والأرض وبكته الريح ونحو ذلك، قال يزيد بن مفرغ:
Bir görüşe göre ise onlarla kastedilen, Kıptîlerin helakinden sonra Mısır'a hâkim olan İsrailoğulları dışındaki kimselerdir; Katâde bu görüşe meyletmiştir. O şöyle der: Meşhur tarihlerde İsrailoğullarının Mısır'a döndükleri veya oraya hiçbir zaman hâkim oldukları geçmemiştir. Şu'arâ Suresi'ndeki ayeti ise: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ } [Fâtır: 11] ayeti ve senin «Benim bir dirhemim ve onun yarısı var» sözün kabilinden tevil etmiştir; dolayısıyla kastedilen bizzat onların terk ettiği şeyler değil, onun benzeri ve türüdür. Miras bırakmak (îrâs), vermektir. Bir görüşe göre de onları mirasçı kılmaktan maksat, daha önce bulundukları gibi Mısır'a bizzat dönmelerine bağlı olmaksızın orada tasarrufta bulunmalarına imkân tanınmasıdır. Bir topluluk ise el-Hasan'ın görüşünü benimsemiş ve şöyle demiştir: Tarihlere ve bugün Yahudilerin elinde bulunan kitaplara itibar edilmez, zira onlarda yalan çoktur. Bize Allah Teâlâ'nın Kitabı yeter; O, söz söyleyenlerin en doğrusudur ve O'nun yüce Kitabı tahrifçilerin tahrifinden korunmuştur. { فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ } “Onlara ne gök ağladı ne de yer” buyruğu, onların helakine aldırış edilmemesinden ve varlıklarına değer verilmemesinden kinaye mecazdır. Bu, onların ölümlerinin şiddet ve dehşetinden dolayı durumlarının, üzerine göğün ve büyük ecramın ağladığı kimsenin durumuna benzetilip kendilerine bunun sabit kılındığı temsîlî ve tahyîlî bir istiâredir; nitekim kendi yerinde tahkik edildiği üzere mecazda nefy, isbâta tâbidir. Bir görüşe göre bu, gök ve yerin insana benzetilip ağlamanın onlara isnat edildiği mekniyye-tahyîliyye bir istiâredir; yahut onların durumlarının değişmemesi ve oldukları hal üzere kalmalarının, ağlamayan kimsenin haline benzetildiği temsîlî bir istiâredir; fakat kelamlarını inceleyen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu bir şey ifade etmez. Bir şahsın helakini büyütüp tazim etmek için 'Gök ve yer ona ağladı', 'Rüzgâr ona ağladı' ve benzeri ifadelerin kullanımı çok yaygındır. Yezîd b. Müferrig şöyle demiştir:
الريح يبكي شجوه ... والبرق يلمع في غمامه
«Rüzgâr onun hüznüne ağlar ... Şimşek ise bulutunda çakar durur.»
وقال النابغة:
en-Nâbiga da şöyle demiştir:
بكى حارث الجولان من فقد ربه ... وحوران منه خاشع متضائل
«Cevlân'ın Hâris'i efendisinin kaybına ağladı ... Havran ise bundan dolayı boyun bükmüş, küçülmüştür.»
أراد بهما مكانين معروفين، وقال جرير:
Bununla bilinen iki yeri kastetmiştir. Cerîr de şöyle demiştir:
لما أتى خبر الزبير تواضعت ... سور المدينة والجبال الخشع
«Zübeyr'in haberi gelince boyun eğdi ... Medine'nin surları ve huşû içindeki dağlar.»
وقال الفرزدق يرثي أمير المؤمنين عمر بن عبد العزيز:
Ferazdak, Müminlerin Emîri Ömer b. Abdilazîz'e mersiye söylerken şöyle demiştir:
الشمس طالعة ليست بكاسفة ... تبكي عليك نجوم الليل والقمرا
«Güneş tutulmamış olarak doğuyor ... Sana gecenin yıldızları ve ay ağlarken.»
يتعجب من طلوع الشمس وكان من حقها أن لا تطلع أو تطلع كاسفة، والنجوم تروى منصوبة ومرفوعة فالنصب على المغالبة أي تغلب الشمس النجوم في البكاء نحو باكيته فبكيته، قال جار الله: كان رضي الله تعالى عنه يتهجد بالليل فتبكيه النجوم ويعدل بالنهار فتبكيه الشمس والشمس غالبة في البكاء لأن العدل أفضل من صلاة الليل، والجوهري جعلها منصوبة بكاسفة أي لا تكسف ضوء النجوم لكثرة بكائها وكأنه جعل خفاء النجوم تحت ضوء الشمس كسفا لها مجازا، وفيه أن الكسف بالمعنى المذكور غير واضح وتخلل تبكي غير مستفصح وفي حواشي الصحاح الشمس كاسفة ليست بطالعة. وفيها أن نجوم الليل ظرف أي طول الدهر كأنه من باب آتيك الشمس والقمر أي وقتهما كأنه قيل: تبكي ما يطلع النجوم والقمر، وفيه أن مثل هذا الظرف مسموع لا يثبت إلا بثبت فكيف يعدل إليه مع المعنى الواضح، وقيل: التقدير تبكي بكاء النجوم فحذف المضاف، وفيه أنه مما لا يكاد يفهم، والرفع واضح والقمر منصوب على أنه مفعول معه وهذا استطراد دعانا إليه شهرة البيت مع كثرة الخبط فيه.
Güneşin doğmasına şaşmaktadır; oysa hakkı doğmamak veya tutulmuş olarak doğmaktı. «en-Nücûm» kelimesi mensup ve merfû olarak rivayet edilmiştir; nasb galabe anlamı üzeredir, yani 'Ağlamada güneş yıldızlara galip gelir' takdirindedir, tıpkı «Bâkeytühû fe-bekeytühû» (Onunla ağlaşma yarışına girdim ve onu ağlamada yendim) gibi. Cârullah şöyle demiştir: 'O radıyallâhu teâlâ anh gece teheccüde kalkardı ve ona yıldızlar ağlardı; gündüz adaletle hükmederdi ve ona güneş ağlardı; güneş ağlamada daha baskındır, çünkü adalet gece namazından daha faziletlidir.' Cevherî ise kelimeyi «kâsifeh» ile mensup kılmıştır, yani 'Çok ağlamasından dolayı yıldızların ışığını örtüp tutmaz' demektir; sanki yıldızların güneş ışığı altında gizlenmesini mecazen tutulma (küsûf) kılmıştır. Ancak zikredilen anlamdaki küsûf açık değildir ve araya «tebkî» fiilinin girmesi fasih sayılmaz. es-Sıhâh haşiyelerinde «Güneş tutulmuştur, doğucu değildir» şeklinde de yer alır. Yine orada 'gecenin yıldızları' ifadesinin zarf olduğu, yani zaman boyunca manasına geldiği, sanki «Sana güneş ve ay [doğdukça] gelirim» yani onların vakti kabilinden olduğu belirtilmiştir; sanki 'Yıldızlar ve ay doğduğu müddetçe ağlar' denilmiştir. Fakat bu tür zarflar semaîdir, kesin bir nakil olmaksızın sabit olmaz; açık anlam dururken buna nasıl meyledilebilir? Bir görüşe göre de takdir: 'Yıldızların ağlaması gibi ağlar' şeklindedir ve muzâf hazfedilmiştir; ancak bu da neredeyse anlaşılmaz bir görüştür. Ref ise gayet açıktır; 'el-kamer' kelimesi ise mef'ûlün meah olarak mensuptur. Bu, beytin meşhur olması ve hakkındaki karışıklıkların çokluğu sebebiyle bizi sevk eden bir istidrattır.
وأخرج الترمذي وجماعة عن أنس قال قال رسول الله ﷺ «ما من عبد إلا وله في السماء بابان باب يصعد منه عمله وباب ينزل منه رزقه فالمؤمن إذا مات فقداه وبكيا عليه وتلا هذه الآية فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ»
Tirmizî ve bir cemaat Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbir kul yoktur ki semada onun için iki kapı bulunmasın: Bir kapıdan ameli yükselir, diğer kapıdan rızkı iner. Mümin öldüğünde o iki kapı onu kaybeder ve ona ağlar.» Sonra şu ayeti okudu: { فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ } “Onlara ne gök ağladı ne de yer”.
وذكر أنهم لم يكونوا يعملون على وجه الأرض عملا صالحا فتفقدهم فتبكي عليهم، ولم يصعد لهم إلى السماء من كلامهم ولا من عملهم كلام طيب ولا عمل صالح فتفقدهم فتبكي عليهم.
Zikredildiğine göre onlar yeryüzünde salih bir amel işlemiyorlardı ki yeryüzü onları kaybedip arkalarından ağlasın; semaya da onların ne sözlerinden ne de amellerinden güzel bir söz veya salih bir amel yükselmiyordu ki sema onları kaybedip arkalarından ağlasın.
وأخرج البيهقي في شعب الإيمان والحاكم وصححه وغيرهما عن ابن عباس قال: «إن الأرض لتبكي على المؤمن أربعين صباحا ثم قرأ الآية»
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da, Hâkim tashih ederek ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Yeryüzü müminin ardından kırk sabah ağlar.» Sonra bu ayeti okudu.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: إن المؤمن إذا مات بكى عليه مصلاه من الأرض ومصعد عمله من السماء ثم تلا فَما بَكَتْ
İbnü'l-Münzir ve başkaları Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Mümin öldüğü vakit yeryüzündeki namaz kıldığı yer ve semadaki amelinin yükseldiği yer ona ağlar.» Sonra { فَما بَكَتْ } ayetini okudu,
إلخ وجعلوا كل ذلك من باب التمثيل.
sonuna kadar devam etti. Bütün bunları temsil kabilinden saymışlardır.
ومن أثبت كالصوفية للأجرام السماوية والأرضية وسائر الجمادات شعورا لائقا بحالها لم يحتج إلى اعتبار التمثيل وأثبت بكاء حقيقيا لها حسبما تقتضيه ذاتها ويليق بها أو أوله بالحزن أو نحوه وأثبته لها حسب ذلك أيضا.
Tasavvuf ehli gibi semavi ve arzi ecram ile diğer cansız varlıklar için hallerine layık bir şuur kabul eden kimseler ise temsile gitmeye ihtiyaç duymazlar; zatlarının gerektirdiği ve kendilerine layık olduğu şekilde onlar için hakiki bir ağlama kabul ederler yahut bunu hüzün ve benzeri şeylerle tevil edip yine bu ölçüde onlar için sabit kılarlar.
وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن عطاء بكاء السماء حمرة أطرافها. وأخرج ابن أبي الدنيا عن الحسن نحوه، وأخرج عن سفيان الثوري قال: كان يقال هذه الحمرة التي تكون في السماء بكاء السماء على المؤمن ولعمري ينبغي لمن لم يضحك من ذلك أن يبكي على عقله، وأنا لا أعتقد أن من ذكر من الأجلة كانوا يعتقدونه، وقيل: إن الآية على تقدير مضاف أي فما بكت عليهم سكان السماء وهم الملائكة وسكان الأرض وهم المؤمنون بل كانوا بهلاكهم مسرورين.
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Atâ'dan nakletmişlerdir: 'Göklerin ağlaması, ufuklarının kızarmasıdır.' İbn Ebî'd-Dünyâ da el-Hasan'dan benzerini rivayet etmiştir. Süfyân es-Sevrî'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Semada görülen bu kızıllığın, göğün mümine ağlaması olduğu söylenirdi.' Ömrüme yemin olsun ki buna gülmeyenin kendi aklına ağlaması gerekir; ben adı geçen büyük zatların buna inandıklarını da zannetmiyorum. Bir görüşe göre ayet bir muzâf takdiri üzeredir, yani 'Gök ehli olan melekler ve yer ehli olan müminler onlara ağlamadı, bilakis onların helakine sevindiler' [takdirindedir].
وروي هذا عن الحسن والأحسن ما تقدم وَما كانُوا لما جاء وقت هلاكهم مُنْظَرِينَ ممهلين إلى وقت آخر أو إلى يوم القيامة بل عجل لهم في الدنيا وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ بما فعلنا بفرعون وقومه ما فعلنا مِنَ
Bu görüş el-Hasan'dan rivayet edilmiştir; ancak en güzeli daha önce geçen açıklamadır. { وَما كانُوا } Helak vakitleri geldiğinde olmadılar; { مُنْظَرِينَ } “kendilerine mühlet de verilmedi” başka bir vakte veya kıyamet gününe kadar ertelenmediler, bilakis cezaları dünyada peşin verildi. { وَلَقَدْ نَجَّيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun biz İsrailoğullarını kurtardık” Firavun ve kavmine yaptıklarımız vesilesiyle;
الْعَذابِ الْمُهِينِ
{ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِينِ } “o alçaltıcı azaptan”.
من استعباد فرعون وقتله أبناءهم واستحيائه نساءهم على الخسف والضيم مِنْ فِرْعَوْنَ بدل من العذاب على حذف المضاف والتقدير من عذاب فرعون أو جعله عليه اللعنة عين العذاب مبالغة، وجوز أن يتعلق بمحذوف يقع حالا أي كائنا من جهة فرعون، وقيل: متعلق بمحذوف واقع صفة أي كائنا أو الكائن من فرعون ولا بأس بهذا إذا لم يعد ذلك من حذف الموصول مع بعض صلته.
Firavun'un onları köleleştirmesinden, oğullarını boğazlayıp kadınlarını hor ve hakir biçimde hayatta bırakmasından [kurtardık]. { مِنْ فِرْعَوْنَ } “Firavun'dan” ifadesi, muzâfın hazfiyle 'el-azâb' kelimesinden bedeldir ve takdiri 'Firavun'un azabından' şeklindedir; yahut mübalağa maksadıyla lanet olası Firavun azabın kendisi kılınmıştır. Hâl olarak vaki olan mahzûf bir kelimeye müteallik olması da caizdir, yani 'Firavun tarafından vaki olan' demektir. Sıfat olarak vaki olan mahzûf bir kelimeye müteallik olduğu da söylenmiştir; yani 'Firavun'dan sâdır olan [azap]' demektir. Şayet bu durum mevsûlün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfi sayılmazsa bunda bir beis yoktur.
وقرأ عبد الله «من عذاب المهين» على إضافة الموصوف إلى صفته كبقلة الحمقاء. وقرأ ابن عباس من «فرعون» على الاستفهام لتهويل العذاب أي هل تعرفون من فرعون في عتوه وشيطنته فما ظنكم بعذابه، وقيل: لتحقير فرعون بجعله غير معلوم يستفهم عنه كالنكرة لما فيه في القبائح التي لم يعهد مثلها وما بعد يناسب ما قبل كما لا يخفى.
Abdullah [b. Mes'ûd], «bakletü'l-hamkā'» (semizotu) tamlamasında olduğu gibi mevsûfun sıfatına izâfesiyle «min azâbi'l-mühîn» şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise azabı dehşetli göstermek için istifham yoluyla «men Fir'avn» şeklinde okumuştur; yani 'Firavun'un azgınlık ve şeytanlıkta kim olduğunu bilir misiniz, onun azabını siz ne sanırsınız?' demektir. Bir görüşe göre de benzeri görülmemiş kötülükleri sebebiyle nekire gibi kılınıp kendisinden istifham edilen bilinmez biri sayılarak Firavun'u tahkir etmek içindir. Gizli kalmayacağı üzere sonrası öncesine uygundur.
وأيا ما كان فالظاهر أن الجملة استئناف، وقيل: إنها مقول قول مقدر هو صفة للعذاب، وقدر المقول عنده إن كان تعريف العذاب للعهد ومقول إن كان للجنس فلا تغفل إِنَّهُ كانَ عالِياً متكبرا مِنَ الْمُسْرِفِينَ في الشر والفساد، والجار والمجرور إما خبر ثاني لكان أي كان متكبرا مغرقا في الإسراف، وإما حال من الضمير المستتر في عاليا أي كان متكبرا في حال إغراقه في الإسراف وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ أي اصطفينا بني إسرائيل وشرفناهم عَلى عِلْمٍ أي عالمين باستحقاقهم ذلك أو مع علم منا بما يفرط منهم في بعض الأحوال، وقيل: عالمين بما يصدر منهم من العدل والإحسان والعلم والإيمان، ويرجع هذا إلى ما قيل أولا فإن العدل وما معه من أسباب الاستحقاق، وقيل: لأجل علم فيهم، وتعقب بأنه ركيك لأن تنكير العلم لا يصادق محزه.
Her ne şekilde olursa olsun zahir olan, cümlenin isti'nâf olduğudur. Cümlenin, azabın sıfatı olan mukadder bir kavlin makûlü olduğu da söylenmiştir; ona göre makûl, azabın marifeliği ahid içinse ayrı, cins içinse ayrı takdir edilir, gafil olma. { إِنَّهُ كانَ عالِياً } “Şüphesiz o bir zorba idi” kibirli biriydi; { مِنَ الْمُسْرِفِينَ } “haddi aşanlardandı” şer ve fesatta [aşırı gidenlerdendi]. Car-mecrur ya kâne'nin ikinci haberidir; yani 'o kibirli ve israfta aşırıya kaçan biriydi' demektir; yahut «âliyen» içindeki müstetir zamirden hâldir, yani 'israfta aşırıya kaçtığı halde kibirliydi' demektir. { وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ } “Andolsun biz onları seçtik” yani İsrailoğullarını seçip üstün kıldık; { عَلى عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanarak” yani buna layık olduklarını bilerek veya bazı hallerde kendilerinden sadır olacak aşırılıkları bildiğimiz halde [seçtik]. Bir görüşe göre de kendilerinden sadır olacak adalet, ihsan, ilim ve imanı bilerek [seçtik] denilmiştir; bu da birinci açıklamaya döner, zira adalet ve beraberindekiler liyakat sebeplerindendir. Bir görüşe göre ise 'kendilerindeki bir ilim sebebiyle' denilmiştir; ancak bu görüş zayıf görülmüştür, çünkü ilmin tenkiri hedeflenen manaya denk düşmez.
وأجيب بأنه للتعظيم ويحسن اعتباره علة للاختيار عَلَى الْعالَمِينَ أي عالمي زمانهم كما قال مجاهد وقتادة فالتعريف للعهد أو الاستغراق العرفي فلا يلزم تفضيلهم على أمة محمد ﷺ الذين هم خير أمة أخرجت للناس على الإطلاق، وجوز أن يكون للاستغراق الحقيقي والتفضيل باعتبار كثرة الأنبياء ﵈ فيهم لا من كل الوجوه حتى يلزم تفضيلهم على هذه الأمة المحمدية، وقيل: المراد اخترناهم للإيحاء على الوجه الذي وقع وخصصناهم به دون العالمين، وليس بشيء، ومما ذكرنا يعلم أنه ليس في الآية تعلق حرفي جر بمعنى بمتعلق واحد لأن الأول متعلق بمحذوف وقع حالا والثاني متعلق بالفعل كقوله:
Buna, tenkirin tazim için olduğu ve seçimin gerekçesi kılınmasının güzel düşeceği şeklinde cevap verilmiştir. { عَلَى الْعالَمِينَ } “alemlerin üzerine” Mücâhid ve Katâde'nin dediği gibi kendi dönemlerinin alemleri üzerine demektir; dolayısıyla marifelik ahid veya örfî istiğrak içindir ve buradan, mutlak anlamda insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine üstün kılınmaları gerekmez. Hakiki istiğrak olması ve üstünlüğün her yönden değil de sadece aralarındaki peygamberlerin aleyhimüsselâm çokluğu bakımından olması da caiz görülmüştür; öyle ki bu durum bu Muhammedî ümmete mutlak üstünlüklerini gerektirmez. Bir görüşe göre de mana: 'Vahyedilmek üzere vaki olan şekliyle onları seçtik ve alemler arasından sadece onlara tahsis ettik' şeklindedir, fakat bu bir şey ifade etmez. Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki ayette aynı manadaki iki car-mecrurun tek bir müteallaka bağlanması söz konusu değildir; zira birincisi hâl olarak vaki olan mahzûf bir kelimeye, ikincisi ise fiile mütealliktir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
ويوما على ظهر الكثيب تعذرت ... عليّ وآلت حلفة لم تحلل
«Bir gün kum tepesinin üzerinde bana zorluk çıkardı ... ve bozulmayacak bir yemin etti.»
وقيل: لأن كل حرف بمعنى وَآتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ كفلق البحر وتظليل الغمام وإنزال المن والسلوى وغيرها من عظائم الآيات التي لم يعهد مثلها في غيرهم، وبعضها وإن أوتيها موسى ﵇ يصدق عليهم أنهم أوتوه لأن ما للنبي لأمته ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ أي نعمة ظاهرة أو اختبار ظاهر لننظر كيف يعملون، وفي فِيهِ إشارة إلى أن هناك أمورا أخرى ككونه معجزة إِنَّ هؤُلاءِ كفار قريش لأن الكلام فيهم، وذكر قصة فرعون وقومه استطرادي للدلالة على أنهم مثلهم في الإصرار على الضلالة والإنذار عن مثل ما حل بهم، وفي اسم الإشارة تحقير لهم لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى أي ما العاقبة ونهاية الأمر إلا الموتة الأولى المزيلة للحياة الدنيوية وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ أي بمبعوثين بعدها، وتوصيفها بالأولى ليس لقصد مقابلة الثانية كما في قولك: حج زيد الحجة الأولى، ومات.
Her bir harf-i cerrin ayrı bir manada olduğu da söylenmiştir. { وَآتَيْناهُمْ مِنَ الْآياتِ } “Ve onlara ayetlerden [mucizelerden] verdik” denizin yarılması, bulutların gölgelik yapılması, menn ve selvânın indirilmesi ve başkalarında benzeri görülmemiş diğer büyük mucizeler gibi. Bunların bir kısmı her ne kadar Mûsâ aleyhisselâm'a verilmiş olsa da, onlara verilmiş olması da doğrudur; çünkü peygambere ait olan şey ümmetine de aittir. { ما فِيهِ بَلؤُا مُبِينٌ } “içinde açık bir imtihan bulunan” yani açık bir nimet veya nasıl amel edeceklerini görmemiz için açık bir sınav bulunan. { فِيهِ } ifadesinde, onun bir mucize olması gibi başka hususların da bulunduğuna işaret vardır. { إِنَّ هؤُلاءِ } “Şüphesiz bunlar” Kureyş kâfirleridir, çünkü söz onlar hakkındadır; Firavun ve kavminin kıssasının zikredilmesi ise onların da dalalette ısrar hususunda onlar gibi olduğunu göstermek ve başlarına gelenlerin benzeriyle uyarmak için istidrâdîdir. İşaret isminde onları tahkir manası vardır; { لَيَقُولُونَ } “mutlaka derler ki”; { إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى } “Bizim ilk ölümümüzden başka bir şey yoktur” yani akıbet ve işin sonu, dünya hayatını sona erdiren ilk ölümden ibarettir; { وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “ve biz yeniden diriltilecek de değiliz” ondan sonra diriltilecek değiliz. Ölümün 'ilk' olarak nitelenmesi, «Zeyd ilk haccını yaptı ve öldü» sözünde olduğu gibi ikincisinin mukabili olması kastıyla değildir.
قال الاسنوي في التمهيد: الأول في اللغة ابتداء الشيء ثم قد يكون له ثان وقد لا يكون، كما تقول: هذا أول ما اكتسبته فقد تكتسب بعده شيئا وقد لا تكتسب كذا ذكره جماعة منهم الواحدي في تفسيره والزجاج.
İsnevî et-Temhîd'de şöyle der: Lügatte 'el-evvel' bir şeyin başlangıcıdır; sonra onun bir ikincisi olabilir de olmayabilir de. Nitekim «Bu benim kazandığım ilk şeydir» dersin; oysa ondan sonra bir şey kazanabilirsin de kazanmayabilirsin de. Vâhidî tefsirinde ve Zeccâc da dahil bir cemaat böyle zikretmiştir.
ومن فروع المسألة ما لو قال: إن كان أول ولد تلدينه ذكرا فأنت طالق تطلق إذا ولدته، وإن لم تلد غيره
Bu meselenin fıkhî füruundan biri de şudur: Bir kimse [hanımına], 'Doğuracağın ilk çocuk erkek olursa boşsun' dese, başka çocuk doğurmasa bile onu doğurduğunda
بالاتفاق، قال أبو علي: اتفقوا على أنه ليس من شرط كونه أولا أن يكون بعده آخر، وإنما الشرط أن لا يتقدم عليه غيره اهـ، ومنه يعلم ما في قول بعضهم: إن الأول يضايف الآخر والثاني ويقتضي وجوده بلا شبهة، والمثال إن صح فإنما هو فيمن نوى تعدد الحج فاخترمته المنية فلحجه ثان باعتبار العزم من قصور الاطلاع وأنه لا حاجة إلى أن يقال: إنها أولى بالنسبة إلى ما بعدها من حياة الآخرة بل هو في حد ذاته غير مقبول لما قال ابن المنير من أن الأولى إنما يقابلها أخرى تشاركها في أخص معانيها، فكما لا يصح أو لا يحسن أن يقول: جاءني رجل وامرأة أخرى لا يقال الموتة الأولى بالنسبة لحياة الآخرة، وقيل: إنه قيل لهم إنكم تموتون موتة تتعقبها حياة كما تقدمتكم موتة قد تعقبتها حياة، وذلك قوله ﷿ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ [البقرة: ٢٨] فقالوا إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى يريدون ما الموتة التي من شأنها أن تتعقبها حياة، إلا الموتة الأولى دون الثانية وما هذه الصفة التي تصفون بها الموتة من تعقب الحياة لها إلا للموتة الأولى خاصة، وهذا ما ارتضاه جار الله وأراد أن النفي والإثبات لما كان لرد المنكر المصر إلى الصواب كان منزلا على إنكارهم، لا سيما والتعريف في الأولى تعريف عهد، وقوله تعالى: الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدخان:
ittifakla boşanır. Ebû Ali şöyle demiştir: Bir şeyin ilk olması için ardından bir başkasının gelmesinin şart olmadığı, bilakis şartın kendisinden önce bir başkasının geçmemiş olması gerektiği hususunda ittifak etmişlerdir. Buradan bazılarının: 'Evvel kelimesi âhir ve sânî ile birbirini gerektirir ve şüphesiz onun varlığını iktiza eder' şeklindeki sözünün durumu anlaşılır. Verilen misal eğer doğru kabul edilecek olursa, bu ancak birden fazla hacca niyet edip de ecelin yakaladığı kimse hakkındadır ki niyet itibariyle haccının bir ikincisi vardır; bu da bilgi eksikliğinden kaynaklanır. Ayrıca ahiret hayatından sonraki duruma nispetle 'bu ilktir' denilmesine ihtiyaç yoktur; bilakis İbnü'l-Münîr'in dediği gerekçeyle bu kendi içinde de makbul değildir; zira 'ûlâ' (ilk) ancak en özel manalarında kendisine ortak olan bir 'uhrâ' (diğeri) ile mukabele edilir. Nitekim «Bana bir adam ve diğer bir kadın geldi» demek sahih veya güzel olmadığı gibi, ahiret hayatına nispetle de 'ilk ölüm' denilmez. Bir görüşe göre ise onlara: 'Nasıl ki daha önce hayatın ardından geldiği bir ölüm geçmişse, sizler de peşinden hayatın geleceği bir ölümle öleceksiniz' denilmiştir; bu da Allah Azze ve Celle'nin: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } [Bakara: 28] buyruğudur. Bunun üzerine onlar: { إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى } demişlerdir; bununla kastettikleri: 'Peşinden hayatın geleceği vasıfta olan ölüm, ikinci ölüm değil sadece birinci ölümdür; sizin ölüme atfettiğiniz hayatın onu takip etmesi vasfı yalnızca ilk ölüme mahsustur.' Cârullah'ın tercih ettiği görüş budur; o, nefy ve isbâtın inatçı inkârcıyı doğruya döndürmek için olduğundan onların inkârlarına göre indirgendiğini kastetmiştir. Bilhassa 'el-ûlâ' kelimesindeki elif-lâm ahid içindir. Allah Teâlâ'nın: { الْمَوْتَةَ الْأُولى } [Duhân:
٥٦] تفسير للمبهم وهي على نحو هي العرب تقول كذا فيتطابقان والمعهود الموتة التي تعقبتها الحياة الدنيوية، ولذلك استشهد بقوله تعالى: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً إلخ فليس اعتبار الوصف عدولا عن الظاهر من غير حاجة كما قال ابن المنير. وقوله في الاعتراض أيضا: إن الموت السابق على الحياة الدنيوية لا يعبر عنه بالموتة لأن فِيهَا لمكان بناء المرة إشعارا بالتجدد والموت السابق مستصحب لم تتقدمه حياة مدفوع كما قال صاحب الكشف، ثم إنه لا يلزم من تفسير الموتة الأولى بما بعد الحياة في قوله تعالى: لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى تفسيرها بذلك هنا لأن إيقاع الذوق عليها هناك قرينة أنها التي بعد الحياة الدنيا لأن ما قبل الحياة غير مذوق، ومع هذا كله الإنصاف أن حمل الموتة الأولى هنا أيضا على التي بعد الحياة الدنيا أظهر من حملها على ما قبل الحياة من العدم بل هي المتبادرة إلى الفهم عند الإطلاق المعروفة بينهم، وأمر الوصف بالأولى على ما سمعت أولا.
56] buyruğu mübhemin tefsiridir ve «Araplar şöyle der» kullanımına benzer, dolayısıyla birbiriyle örtüşürler. Bilinen ise peşinden dünya hayatının geldiği ölümdür; bu yüzden { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } ayetiyle istidlal edilmiştir. Dolayısıyla vasfın bu şekilde değerlendirilmesi, İbnü'l-Münîr'in dediği gibi sebepsiz yere zahirden sapmak değildir. Onun itirazındaki: 'Dünya hayatından önceki ölüme mevtete denmez, zira ism-i merre binası sebebiyle onda yenilenme manası vardır; önceki ölüm ise süreklidir, öncesinde bir hayat geçmemiştir' sözü de Keşşâf hâşiyesi sahibinin belirttiği gibi reddedilmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } buyruğundaki 'ilk ölüm'ün hayattan sonraki ölüm ile tefsir edilmesinden, burada da aynı şekilde tefsir edilmesi gerekmez; çünkü orada tatma fiilinin ona bağlanması, onun dünya hayatından sonraki ölüm olduğuna bir karinedir, zira hayattan önceki tatmaya konu olmaz. Bütün bunlarla birlikte insaflı olan yaklaşım şudur: Burada da ilk ölümün dünya hayatından sonrakine hamledilmesi, hayattan önceki yokluğa hamledilmesinden daha açıktır; bilakis mutlak kullanıldığında akla ilk gelen ve aralarında bilinen budur. 'İlk' olarak nitelenme meselesi ise başta işittiğin gibidir.
وقيل: إنهم وعدوا بعد هذه الموتة موتة القبر وحياة البعث فقوله تعالى عنهم إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى رد للموتة الثانية وفي قوله سبحانه وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ نفي لحياة القبر ضمنا إذ لو كانت بدون الموتة الثانية لثبت النشر ضرورة فَأْتُوا بِآبائِنا خطاب لمن وعدهم بالنشور من الرسول ﷺ والمؤمنين أي فأتوا لنا بمن مات من آبائنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في وعدكم ليدل ذلك على صدقكم ودلالة الإيقان إما لمجرد الإحياء بعد الموت وإما بأن يسألوا عنه، قيل: طلبوا من الرسول ﵊ أن يدعو الله تعالى فيحيي لهم قصي بن كلاب ليشاوروه في صحة النبوة والبعث إذ كان كبيرهم ومستشارهم في النوازل أَهُمْ خَيْرٌ في القوة والمنعة أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ هو تبع الأكبر الحميري واسمه أسعد بهمزة، وفي بعض الكتب سعد بدونها وكنيته أبو كرب وكان رجلا صالحا. أخرج الحاكم وصححه عن عائشة قالت: كان تبع رجلا صالحا ألا ترى أن الله تعالى ذم قومه ولم يذمه، وأخرج ابن عساكر عن ابن عباس لا يشتبهن عليكم أمر تبع فإنه كان مسلما،
Bir görüşe göre onlara bu ölümün ardından kabir ölümü ve diriliş hayatı vaad edilmişti; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولى } sözü ikinci ölümü bir reddir; { وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } buyruğu ise zımnen kabir hayatının nefyidir, zira ikinci ölüm olmaksızın bir hayat olsaydı dirilme zorunlu olarak sabit olurdu. { فَأْتُوا بِآبائِنا } “Eğer doğru söylüyorsanız babalarımızı getirin” kendilerine dirilmeyi vaad eden Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere bir hitaptır; yani 'Eğer vadinizde { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } doğru kimseler iseniz, doğruluğunuzu göstersin diye babalarımızdan ölenleri bize getirin' demektir. İkna edici delil ise ya sadece ölümden sonra dirilme ile yahut ona sorulması ile olur. Denildi ki: Peygamber aleyhisselâm'dan Allah Teâlâ'ya dua edip kendileri için Kusay b. Kilâb'ı diriltmesini istediler; ta ki peygamberliğin ve dirilişin sıhhatini ona danışsınlar, zira o büyükleri ve mühim meselelerde danışmanları idi. { أَهُمْ خَيْرٌ } “Onlar mı daha hayırlı” kuvvet ve kudret bakımından, { أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ } “yoksa Tübba' kavmi mi?” O, Tübba' el-Ekber el-Himyerî'dir; adı hemze ile Es'ad'dır, bazı kitaplarda hemzesiz Sa'd olarak geçer, künyesi Ebû Kerib'dir ve salih bir zat idi. Hâkim tashih ederek Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: «Tübba' salih bir adamdı; görmez misin ki Allah Teâlâ onun kavmini yermiş, fakat kendisini yermemiştir.» İbn Asâkir İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: «Tübba'ın durumu size şüpheli gelmesin, zira o müslümandı.»
وأخرج أحمد والطبراني وابن أبي حاتم وابن مردويه عن سهل بن سعد الساعدي قال: «قال رسول الله ﷺ لا تسبوا تبعا فإنه كان قد أسلم»
Ahmed, Taberânî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Tübba'a sövmeyiniz, zira o muhakkak müslüman olmuştu' buyurdu.»
وأخرج ابن عساكر وابن المنذر عن ابن عباس قال: سألت كعبا عن تبع فإني أسمع الله تعالى يذكر في القرآن قوم تبع ولا يذكر تبعا فقال: إن تبعا كان رجلا من أهل اليمن ملكا منصورا فسار بالجيوش حتى انتهى إلى سمرقند فرجع فأخذ طريق الشام فأسر بها أحبارا فانطلق بهم نحو اليمن حتى إذا دنا من ملكه طار في الناس أنه هادم الكعبة فقال له: الأحبار: ما هذا الذي تحدث به نفسك فإن هذا البيت لله تعالى وإنك لن تسلط عليه فقال: إن هذا لله تعالى وأنا أحق من حرمه فأسلم من مكانه وأحرم فدخلها محرما فقضى نسكه ثم انصرف نحو اليمن راجعا حتى قدم على قومه فدخل عليه أشرافهم فقالوا: يا تبع أنت
İbn Asâkir ve İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Kâ'b'a Tübba'ı sordum ve: 'Allah Teâlâ'nın Kur'an'da Tübba' kavmini zikrettiğini, fakat Tübba'ı [kötüleyerek] zikretmediğini duyuyorum' dedim. Dedi ki: 'Tübba' Yemen ehlinden muzaffer bir hükümdar idi. Ordularla yürüdü, ta Semerkand'a kadar vardı. Sonra dönüp Şam yolunu tuttu ve oradan bazı Yahudi âlimlerini esir aldı; onları yanına alıp Yemen'e doğru yöneldi. Hükümranlığına yaklaştığında insanlar arasında onun Kâbe'yi yıkacağı haberi yayıldı. Bunun üzerine Yahudi âlimleri ona: 'Kendi kendine tasarladığın bu şey nedir? Şüphesiz bu Beyt Allah Teâlâ'nındır ve sen ona asla musallat kılınmayacaksın' dediler. O da: 'Şüphesiz bu Allah Teâlâ'nındır ve onu hürmetle korumaya en layık olan benim' dedi. Bulunduğu yerde derhal müslüman oldu, ihrama girdi, oraya ihramlı olarak girdi, menasikini ifa etti; sonra Yemen'e dönmek üzere yola çıktı ve kavminin yanına vardı. Kavminin ileri gelenleri onun yanına girip: 'Ey Tübba'! Sen
سيدنا وابن سيدنا خرجت من عندنا على دين وجئت على غيره فاختر منا أحد أمرين إما أن تخلينا وملكنا وتعبد ما شئت وإما أن تذر دينك الذي أحدثت وبينهم يومئذ نار تنزل من السماء فقال الأحبار عند ذلك: اجعل بينك وبينهم النار فتواعد القوم جميعا على أن يجعلوها بينهم فجيء بالأحبار وكتبهم وجيء بالأصنام وعمارها وقدموا جميعا إلى النار وقامت الرجال خلفهم بالسيوف فهدرت النار هدير الرعد ورمت شعاعا لها فنكص أصحاب الأصنام وأقبلت النار وأحرقت الأصنام وعمارها وسلّم الآخرون فأسلم قوم واستسلم قوم فلبثوا بعد ذلك عمر تبع حتى إذا نزل بتبع الموت استخلف أخاه وهلك فقتلوا أخاه وكفروا صفقة واحدة، وفي رواية عن ابن عباس أن تبعا لما أقبل من الشرق بعد أن حبر الحيرة أي بناها ونظم أمرها. وهي بكسر الحاء المهملة وياء ساكنة مدينة بقرب الكوفة. وبنى سمرقند وهي مدينة بالعجم معروفة، وقيل: إنه هدمها وقصد المدينة وكان قد خلف بها حين سافر ابنا له فقتل غيلة فأجمع على خرابها واستئصال أهلها فجمع له الأنصار وخرجوا لقتاله وكانوا يقاتلوه بالنهار ويقرونه بالليل فأعجبه ذلك وقال: إن هؤلاء لكرام فبينما هو على ذلك إذ جاءه كعب، وأسد ابنا عم من قريظة حبران وأخبراه أنه يحال بينك وبين ما تريد فإنها مهاجر نبي من قريش اسمه محمد ﷺ ومولده بمكة فثناه قولهما عما يريد ثم دعواه إلى دينهما فاتبعهما وأكرمهما فانصرفوا عن المدينة ومعهم نفر من اليهود فقال له في الطريق نفر من هذيل: ندلك على بيت فيه كنز من لؤلؤ وزبرجد وذهب وفضة بمكة وأرادت هذيل هلاكه لأنهم عرفوا أنه ما أراده أحد بسوء إلا هلك فذكر ذلك للحبرين فقالا: ما نعلم لله ﷿ بيتا في الأرض اتخذه لنفسه غير هذا فاتخذه مسجدا وانسك عنده واحلق رأسك وما أراد القوم إلا هلاكك فأكرمه وكساه وهو أول من كسى البيت وقطع أيدي أولئك النفر من هذيل وأرجلهم وسمل أعينهم وصلبهم. وفي رواية أنه قال للحبرين حين قالا له ما قالا:
bizim efendimiz ve efendimizin oğlusun. Bizden bir din üzere çıktın ve başka bir din ile döndün. Bizden iki şeyden birini seç: Ya bizi ve mülkümüzü rahat bırakıp dilediğine taparsın, ya da ortaya çıkardığın bu yeni dinini terk edersin' dediler. O günlerde aralarında gökten inen bir ateş bulunurdu. Yahudi âlimleri o sırada: 'Onlarla arana o ateşi koy' dediler. Kavim hep birlikte ateşi aralarında hakem kılmak üzere sözleşti. Âlimler ve kitapları getirildi; putlar ve putların hizmetkârları getirildi ve hepsi ateşe yaklaştırıldı; arkalarında da kılıçlı adamlar durdu. Ateş gök gürültüsü gibi kükredi ve kıvılcımlar saçtı; bunun üzerine putperestler geri çekildi, ateş ilerleyip putları ve hizmetkârlarını yaktı, diğerleri ise kurtuldu. Böylece bir kavim iman etti, bir kavim de teslim oldu. Tübba'ın ömrü boyunca bu hal üzere kaldılar. Tübba'a ölüm gelip çattığında kardeşini yerine halife bıraktı ve vefat etti; kavmi ise kardeşini öldürüp hep birden küfre saptılar. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise; Tübba' Hîre'yi inşa edip düzenledikten sonra doğudan yöneldiğinde -Hîre, noktasız hâ'nın kesresi ve sâkin yâ iledir, Kûfe yakınlarında bir şehirdir; ayrıca acem diyarında bilinen bir şehir olan Semerkand'ı inşa etti, bir rivayette ise yıktı- Medine'ye yöneldi. Seyahate çıktığında oraya bir oğlunu bırakmıştı ve oğlu suikastla öldürülmüştü. Bu sebeple şehri harabeye çevirmeye ve halkını kökten yok etmeye karar verdi. Ensâr onun için toplandı ve onunla savaşmak üzere çıktı; gündüzleri onunla savaşıyor, geceleri ise onu ağırlıyorlardı. Bu durum onun hoşuna gitti ve: 'Bunlar cidden kerim insanlarmış' dedi. O bu durumdayken, Kureyzaoğullarından amca çocukları olan iki Yahudi âlimi Kâ'b ve Esed onun yanına geldiler ve: 'Senin yapmak istediğin şey ile senin arana engel konulacaktır; zira burası Kureyş'ten, ismi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olan ve Mekke'de doğacak bir peygamberin hicret yurdudur' diye haber verdiler. Onların bu sözü onu niyetinden vazgeçirdi. Sonra onu dinlerine davet ettiler; o da onlara uydu ve kendilerine ikramda bulundu. Yanlarında bir grup Yahudi olduğu halde Medine'den ayrıldılar. Yolda Hüzeyl kabilesinden bir grup ona: 'Sana Mekke'de içinde inci, zebercet, altın ve gümüşten bir hazine bulunan bir evi gösterelim' dediler. Hüzeyl onun helakini istemişti; zira biliyorlardı ki kim oraya kötülük kastederse mutlaka helak olurdu. Tübba' bu durumu iki Yahudi âlimine anlattı; onlar: 'Yeryüzünde Allah Azze ve Celle'nin kendisi için edindiği bundan başka bir ev bilmiyoruz; orayı bir mescid edin, yanında ibadet et ve başını tıraş et; o kavim ise sadece senin helakini istemiştir' dediler. Bunun üzerine Tübba' o Beyt'e ikramda bulundu ve onu giydirdi; o, Beyt'e örtü giydiren ilk kimsedir. Hüzeyl'den olan o grubun ise ellerini ve ayaklarını kesti, gözlerini oydu ve onları astı. Bir rivayette o iki Yahudi âlimi kendisine bu sözleri söylediğinde onlara şöyle demiştir:
وأنتما ما يمنعكما من ذلك؟ فقالا: أما والله إنه لبيت أبينا إبراهيم ﵇ وإنه لكما أخبرناك ولكن أهله حالوا بيننا وبينه بالأوثان التي نصبوها حوله وبالدماء التي يريقونها عنده وهم نجس أهل شرك فعرف صدقهما ونصحهما فطاف بالبيت ونحر وحلق رأسه وأقام بمكة ستة أيام فيما يذكرون ينحر للناس ويطعم أهلها ويسقيهم العسل، وقيل: إنه أراد تخريب البيت فرمي بداء عظيم فكف عنه وكساه.
«Peki, size bunu yapmaktan alıkoyan nedir?» Onlar: 'Vallahi o muhakkak babamız İbrâhîm aleyhisselâm'ın evidir ve sana haber verdiğimiz gibidir; ancak oranın halkı, etrafına diktikleri putlar ve yanında akıttıkları kanlar ile bizimle onun arasına girdiler; onlar pislik ve şirk ehlidir' dediler. Tübba' onların doğruluğunu ve samimiyetini anladı; böylece Beyt'i tavaf etti, kurban kesti, başını tıraş etti ve anlatıldığına göre Mekke'de altı gün kalarak insanlar için kurbanlar kesti, halkını doyurdu ve onlara bal şerbeti içirdi. Bir görüşe göre ise o, Beyt'i yıkmak istemişti de kendisine büyük bir hastalık isabet etti, bunun üzerine vazgeçti ve ona örtü giydirdi.
وأخرج ابن عساكر عن ابن إسحاق أن تبعا أري في منامه أن يكسو البيت فكساه الخصف ثم أري أن يكسوه أحسن من ذلك فكساه المعافر ثم أري أن يكسوه أحسن من ذلك فكساه الوصائل وصائل اليمن فكان فيما ذكر لي أول من كساه وأوصى بها ولاته من جرهم وأمر بتطهيره وجعل له بابا ومفتاحا. وفي رواية أنه قال أيضا: ولا تقربوه دما ولا ميتا ولا تقربه حائض، وفي نهاية ابن الأثير في الحديث أن تبعا كسى البيت المسوح فانتفض البيت منه ومزقه عن نفسه ثم كساه الخصف فلم يقبله ثم كساه الانطاع، وفي موضع آخر منها أن أول من كسى الكعبة كسوة كاملة تبع كساها الانطاع ثم كساها الوصائل والخصف فعل بمعنى مفعول من الخصف وهو ضم الشيء إلى الشيء والمراد شيء منسوج من الخوص على ما هو الظاهر، وقيل: أريد به هاهنا الثياب الغلاظ جدا تشبيها بالخصف المذكور، والمعافر برود من اليمن منسوبة إلى معافر قبيلة بها، والميم زائدة، والوصائل ثياب حمر مخططة يمانية، والمسوح جمع مسح بكسر الميم وسكون المهملة أثواب من شعر غليظة، والانطاع جمع نطع بالكسر وبالفتح وبالتحريك بسط من أديم. وأخرج ابن سعد وابن عساكر عن أبي بن كعب قال: لما قدم تبع المدينة ونزل بفنائها بعث إلى أحبار يهود فقال: إني مخرب هذا البلد حتى لا تقوم به يهودية ويرجع الأمر إلى دين العرب فقال له:
İbn Asâkir'in İbn İshâk'tan rivayet ettiğine göre Tübba' rüyasında Beyt'e örtü giydirmesi gösterildi; o da ona hasır/hurma yaprağı örtüsü giydirdi. Sonra rüyasında bundan daha güzelini giydirmesi gösterildi, Meâfir kumaşları giydirdi. Sonra bundan daha güzelini giydirmesi gösterildi, Yemen'in vesâil adı verilen çizgili kumaşlarını giydirdi. Bana anlatıldığına göre ona ilk örtü giydiren oydu; Cürhüm'den olan valilerine onu tavsiye etti, temizlenmesini emretti, ona bir kapı ve kilit yaptırdı. Bir rivayette ayrıca şöyle demiştir: «Ona kan ve leş yaklaştırmayın, ona hayızlı kadın da yaklaşmasın.» İbnü'l-Esîr'in en-Nihâye'sindeki bir hadiste: 'Tübba' Beyt'e kaba yün çul giydirdi; Beyt bundan silkinip onu üzerinden parçalayıp attı. Sonra hasır giydirdi, onu da kabul etmedi; sonra deri örtüler giydirdi' şeklinde geçer. Kitabın başka bir yerinde ise: 'Kâbe'ye tam bir örtüyü ilk giydiren Tübba' idi; önce deri yaygılar giydirdi, sonra çizgili Yemen kumaşları giydirdi' denilmiştir. 'el-Hasaf' hasf kökünden mef'ûl manasında fial veznindedir ki bir şeyi bir şeye eklemek demektir; zahir olana göre kastedilen hurma yaprağından örülmüş şeydir. Bir görüşe göre burada anılan hasafa benzetilerek çok kalın kumaşlar kastedilmiştir. 'el-Meâfir' Yemen'de Meâfir kabilesine nispet edilen Yemen hırkalarıdır; mîm zâiddir. 'el-Vesâil' ise kırmızı çizgili Yemen kumaşlarıdır. 'el-Müsûh' mîm'in kesresi ve noktasız sîn'in sükûnu ile misk'in çoğuludur; kalın kıldan elbiselerdir. 'el-Entâ' esre, fetha ve hareke ile nıt'ın çoğuludur; işlenmiş deriden yaygılardır. İbn Sa'd ve İbn Asâkir'in Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre: Tübba' Medine'ye gelip avlusuna indiğinde Yahudi âlimlerine haber gönderip: 'Ben bu şehri yıkacağım; öyle ki içinde hiçbir Yahudilik kalmasın ve iş Arapların dinine dönsün' dedi. Bunun üzerine ona:
شامول اليهودي وهو يومئذ أعلمهم: أيها الملك إن هذا بلد يكون إليه مهاجر نبي من بني إسماعيل مولده بمكة اسمه أحمد وهذه دار هجرته إلى أن قال: قال وما صفته؟ قال: رجل ليس بالقصير ولا بالطويل في عينيه حمرة يركب البعير ويلبس الشملة سيفه على عاتقه لا يبالي من لاقى حتى يظهر أمره فقال تبع: ما إلى هذا البلد من سبيل وما كان ليكون
o gün onların en bilgilisi olan Yahudi Şâmûl şöyle dedi: 'Ey Hükümdar! Muhakkak burası İsmâil oğullarından, Mekke doğumlu, adı Ahmed olan bir peygamberin kendisine hicret edeceği bir şehirdir ve burası onun hicret yurdudur...' Sonunda Tübba': 'Onun vasfı nedir?' dedi. O da: 'Ne kısa ne de uzun bir adamdır; gözlerinde kırmızılık vardır, deveye biner, şemle giyer, kılıcı omzundadır; davası üstün gelinceye kadar kime rastlarsa aldırmaz' dedi. Bunun üzerine Tübba': 'Bu şehre dokunmaya bir yol yoktur ve
خرابها على يدي. وذكر أبو حاتم الرياشي أنه آمن بالنبي ﷺ قبل أن يبعث بسبعمائة سنة، وقيل: بينه وبين مولده ﵊ ألف سنة، والقولان يدلان على أنه قبل مبعث عيسى ﵇. وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس قال:
onun yıkılması benim elimle olacak değildir' dedi. Ebû Hâtim er-Riyâşî, onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e peygamber olarak gönderilmesinden yedi yüz sene önce iman ettiğini zikretmiştir. Bir görüşe göre onunla Peygamber aleyhisselâm'ın doğumu arasında bin sene vardı; bu iki görüş de onun Îsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğinden önce olduğuna delalet eder. İbn Merdûye İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir:
لا تقولوا في تبع إلا خيرا فإنه قد حج البيت وآمن بما جاء به عيسى ابن مريم، وهو يدل على أنه بعد مبعث عيسى ﵇، والأول أشهر.
«Tübba' hakkında hayırdan başka bir şey söylemeyiniz; zira o Beyt'i hac etmiş ve Meryem oğlu Îsâ'nın getirdiği dine iman etmiştir.» Bu rivayet onun Îsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğinden sonra olduğuna delalet eder; ancak birinci görüş daha meşhurdur.
ومن حديث عباد بن زياد المري أنه لما أخبره اليهود أنه سيخرج نبي بمكة يكون قراره بهذا البلد. يعني المدينة اسمه أحمد وأخبروه أنه لا يدركه قال للأوس والخزرج:
Abbâd b. Ziyâd el-Mürrî'nin hadisinden nakledildiğine göre, Yahudiler kendisine Mekke'de bir peygamberin çıkacağını, durağının bu şehir -yani Medine- olacağını ve adının Ahmed olduğunu haber verip onun zamanına yetişemeyeceğini bildirdiklerinde Evs ve Hazrec'e şöyle demiştir:
حدثت أن رسول الملي ... ك يخرج حقا بأرض الحرم
«Bana bildirildi ki Mülkün Sahibi'nin elçisi ... Harem topraklarında hak olarak çıkacaktır.»
ولو مد دهري إلى دهره ... لكنت وزيرا له وابن عم
«Şayet benim ömrüm onun devrine yetişseydi ... Mutlaka ona bir vezir ve amcaoğlu gibi olurdum.»
وفي البحر بدل البيت الأول:
el-Bahr'da birinci beytin yerine şu beyit yer alır:
شهدت على أحمد أنه ... رسول من الله باري النسم
«Şahitlik ederim ki Ahmed ... Canları yaratan Allah'tan gelen bir elçidir.»
وفيه أيضا رواية عن ابن إسحاق وغيره أنه كتب أيضا كتابا وكان فيه: أما بعد فإني آمنت بك وبكتابك الذي أنزل عليك وأنا على دينك وسنتك وآمنت بربك ورب كل شيء وآمنت بكل ما جاء من ربك من شرائع الإسلام فإن أدركتك فبها ونعمت وإن لم أدركك فاشفع لي ولا تنسني يوم القيامة فإني من أمتك الأولين وتابعيك قبل مجيئك وأنا على ملتك وملة أبيك إبراهيم ﵇، ثم ختم الكتاب ونقش عليه لله الأمر من قبل ومن بعد، وكتب عنوانه إلى محمد بن عبد الله نبي الله ورسوله خاتم النبيين ورسول رب العالمين ﷺ من تبع الأول ودفعه إلى عظيم من الأوس والخزرج وأمره أن يدفعه للنبي ﵊ أن أدركه.
Yine onda (eserde), İbn İshâk ve başkalarından gelen bir rivayette onun ayrıca bir mektup yazdığı ve bu mektupta şunların yer aldığı zikredilir: «Emmâ ba'd (bundan sonra); ben sana ve sana indirilen Kitabına iman ettim. Ben senin dinin ve sünnetin üzereyim. Senin Rabbine ve her şeyin Rabbine iman ettim; Rabbinden gelen bütün İslâm şeriatlerine inandım. Eğer senin zamanına yetişirsem ne âlâ, ne güzel! Şayet sana yetişemezsem bana şefaat et ve kıyamet günü beni unutma. Çünkü ben senin önceki ümmetindenim ve sen gelmeden önceki tâbilerindenim. Ben senin milletin (dinin) ve atan İbrâhim aleyhisselâm'ın milleti üzereyim.» Sonra mektubu mühürledi ve üzerine «Lillâhi'l-emru min kablü ve min ba'd» (Öncesinde de sonrasında da emir Allah'ındır) ibaresini nakşetti. Başlığına ise şöyle yazdı: «Evvelki Tübba'dan, Allah'ın Peygamberi ve Resûlü, peygamberlerin sonuncusu ve âlemlerin Rabbinin elçisi Muhammed b. Abdillâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e.» [Mektubu] Evs ve Hazrec'in ileri gelenlerinden birine teslim etti ve ona, eğer yetişirse bunu Peygamber aleyhisselâm'a vermesini emretti.
ويقال: إنه بنى له دارا في المدينة يسكنها إذا أدركه ﷺ وقدم إليها وأن تلك الدار دار أبي أيوب خالد بن زيد وأن الشعر والكتاب وصلا إليه وأنه من ولد ذلك الرجل الذي دفعا إليه أولا، ولما ظهر النبي ﵊ دفعوا الكتاب إليه فلما قرىء عليه قال: مرحبا بتبع الأخ الصالح ثلاث مرات.
Denilir ki: O, Medine'ye geldiğinde ve [hayatta olup] ona yetişirse oturması için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Medine'de bir ev yaptırdı. Bu ev Ebû Eyyûb Hâlid b. Zeyd'in eviydi; şiir ve mektup da ona ulaştı ve o da mektubun ilk teslim edildiği o zatın soyundandı. Peygamber aleyhisselâm ortaya çıkınca mektubu ona verdiler. Mektup kendisine okununca üç defa: «Salih kardeş Tübba'a merhaba!» buyurdu.
وجاء أنه ﷺ صلّى عليه صلاة الجنازة وكذا على البراء بن معرور بعد وفاته بشهر يوم قدومه ﵊ المدينة كما قال النجم الغيطي وكانت صلاة الجنازة قد فرضت تلك السنة، وكون هذا هو تبع الأول ويقال له الأكبر هو المذكور في غير ما كتاب، وذكر عبد الملك بن عبد الله بن بدرون في شرحه لقصيدة ابن عبدون أن أسعد هذا هو تبع الأوسط وذكر أيضا أن ملكه ثلاثمائة وعشرين سنة وملك بعده عمرو أربعا وستين سنة، وقال ابن قتيبة حسان وهو الذي قتل زرقاء اليمامة وأباد جديسا وكان ملكه خمسا وعشرين سنة والتواريخ ناطقة بتقدم تبابعة عليه فإن تبعا يقال لمن ملك اليمن مطلقا كما يقال لملك الترك خاقان، والروم قيصر، والفرس كسرى أو لا يسمى به إلا إذا كانت له حمير وحضرموت كما في القاموس أو إلا إذا كانت له حمير وسبأ وحضرموت كما ذكره الطيبي، والمتصف بذلك غير واحد كما لا يخفى على من أحاط خبرا بالتواريخ. وما تقدم من حكاية أنه هدم سمرقند ذكر عبد الملك خلافه ونسب هدمها إلى شمر بن افريقيس بن أبرهة أحد التبابعة أيضا كان قبل تبع المذكور بكثير قال: إن شمر خرج نحو العراق ثم توجه يريد الصين ودخل مدينة الصغد فهدمها وسميت شمر كند أي شمر خربها وعربت بعد فقيل سمرقند اهـ.
Necmüddin el-Gaytî'nin belirttiği üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye geldiği gün onun üzerine ve vefatından bir ay sonra Berâ b. Ma'rûr üzerine gıyabi cenaze namazı kıldığı rivayet edilmiştir. Cenaze namazı o yıl farz kılınmıştı. Bu zatın Evvelki Tübba' (Tübba'-i Evvel) olduğu ve kendisine Tübba'-i Ekber de dendiği birden çok kitapta zikredilmiştir. Abdülmelik b. Abdillâh b. Bedrûn, İbn Abdûn'un kasidesine yazdığı şerhte, bu Es'ad'ın Tübba'-i Evsat olduğunu, krallığının üç yüz yirmi yıl sürdüğünü ve ondan sonra Amr'ın altmış dört yıl hüküm sürdüğünü belirtmiştir. İbn Kuteybe ise Hassân olduğunu, Zerkâü'l-Yemâme'yi öldürenin ve Cedîs kabilesini yok edenin o olduğunu, krallığının yirmi beş yıl sürdüğünü söylemiştir. Tarihler, kendisinden önce de pek çok Tübba'ın geçtiğini açıkça ifade etmektedir. Zira Türklerin hükümdarına 'Hakan', Rumlarınkine 'Kayser', Farslarınkine 'Kisra' dendiği gibi, Yemen hükümdarına da mutlak olarak 'Tübba'' denir. Yahut Kāmus'ta geçtiği üzere sadece Himyer ve Hadramut'a sahip olduğunda veya Tîbî'nin zikrettiği üzere Himyer, Sebe ve Hadramut'a sahip olduğunda bu isim verilir. Tarihlere vâkıf olan kimselere gizli kalmayacağı üzere, bu vasfa sahip hükümdar birden fazladır. Semerkant'ı onun yıktığına dair daha önce geçen anlatıya gelince; Abdülmelik bunun aksini zikretmiş ve Semerkant'ın yıkılışını, zikredilen Tübba'dan çok önce yaşamış ve yine Tübba'lardan biri olan Şemir b. İfrîkıs b. Ebrehe'ye nispet etmiştir. O şöyle demiştir: Şemir, Irak tarafına çıktı, ardından Çin'i hedefleyerek yöneldi ve Soğd şehrine girip orayı yıktı. Bundan dolayı 'Şemir-kend' yani 'Şemir orayı harap etti' diye adlandırıldı, sonradan Araplaştırılarak Semerkant denildi.
وحكاية البناء يمكن نسبتها إلى شمر هذا فإن كند في لغة أهل أذر بيجان ونواحيها على ما قيل بمعنى القرية فسمرقند بمعنى قرية شمر وهو أوفق بالبناء، وذكر علامة عصره الملا أمين أفندي العمري الموصلي تغمده الله تعالى برحمته في كتابه شرح ذات الشفاء أن تبعا الذي ذكر سابقا هو ابن حسان وأنه ملك الدنيا كلها وأنه يقال له الرائش لأنه راش الناس بالعطاء، ولعل ما قاله قول لبعضهم وإلا فقد قال ابن قتيبة: إنه ابن كليكرب.
[Şehri] inşa etme rivayetini bu Şemir'e nispet etmek de mümkündür. Zira söylendiğine göre Azerbaycan ve civarı halkının dilinde 'kend' köy (şehir/yerleşim) manasındadır; dolayısıyla Semerkant 'Şemir'in köyü' anlamına gelir ki bu da inşa etmeye daha uygundur. Asrının allâmesi Molla Emîn Efendi el-Ömerî el-Mavsılî —Allah Teâlâ onu rahmetiyle kuşatsın— Şerhu Zâti'ş-Şifâ adlı kitabında, daha önce zikredilen Tübba'ın Hassân'ın oğlu olduğunu, bütün dünyaya hükmettiğini ve insanlara bolca ihsanda bulunduğu (raşe'n-nâs) için kendisine er-Râiş dendiğini zikretmiştir. Belki de onun söylediği bazı âlimlerin görüşüdür; nitekim İbn Kuteybe onun Küleykrib'in oğlu olduğunu söylemiştir.
وفي شرح قصيدة ابن عبدون أن الرائش لقب الحارث بن بدر أحد التبابعة، وهو قبل أسعد المتقدم ذكره بزمان طويل جدا، وهو أيضا ممن ذكر نبينا ﷺ في شعره فقال:
İbn Abdûn kasidesinin şerhinde er-Râiş'in, Tübba'lardan biri olan Hâris b. Bedr'in lakabı olduğu ve onun zikri geçen Es'ad'dan çok uzun zaman önce yaşadığı belirtilmiştir. O da şiirinde Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i zikredenlerdendir; nitekim şöyle demiştir:
ويملك بعدهم رجل عظيم ... نبي لا يرخص في الحرام
«Onlardan sonra yüce bir adam hükümran olacaktır ... Haramlara asla ruhsat vermeyen bir peygamberdir o.»
يسمى أحمدا يا ليت أني ... أعمر بعد مخرجه بعام
«Ahmed diye isimlendirilir; ah keşke ... Onun zuhurundan sonra bir yıl daha yaşayabilseydim!»
ثم إن ملكه الدنيا كلها غير مسلم، وبالجملة الأخبار مضطربة في أمر التبابعة وأحوالهم وترتيب ملوكهم بل قال صاحب تواريخ الأمم: ليس في التواريخ أسقم من تاريخ ملوك حمير لما يذكر من كثرة عدد سنينهم مع قلة عدد ملوكهم فإن ملوكهم ستة وعشرون ومدتهم ألفان وعشرون سنة.
Kaldı ki onun bütün dünyaya hükmettiği kabul edilmiş bir husus değildir. Hülasa, Tübba'lar, onların durumları ve krallarının sıralaması hakkındaki rivayetler çelişkilidir. Hatta Tevârîhu'l-Ümem müellifi şöyle demiştir: 'Tarihlerde Himyer krallarının tarihinden daha çürük bir tarih yoktur; çünkü hükümdarlarının sayısının azlığına rağmen hükümdarlık yıllarının çokluğu zikredilir. Zira kralları yirmi altı kişi olup süreleri iki bin yirmi yıldır.'
وقال بعض: إن مدتهم ثلاثة آلاف واثنان وثمانون سنة ثم ملك من بعدهم اليمن الحبشة والله تعالى أعلم بحقيقة الحال، والقدر المعول عليه هاهنا أن تبعا المذكور هو أسعد أبو كرب وأنه كان مؤمنا بنبينا ﷺ وكان على دين إبراهيم ﵇ ولم يكن نبيا، وحكاية نبوته عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لا تصح، وأخباره بمبعثه ﷺ لا يقتضيها لأنه علم ذلك من أحبار اليهود وهم عرفوه من الكتب السماوية.
Bazıları da şöyle demiştir: 'Onların hükümdarlık süresi üç bin seksen iki yıldır; sonra onlardan sonra Yemen'e Habeşliler hâkim olmuştur.' İşin hakikatini Allah Teâlâ en iyi bilendir. Burada itimat edilecek miktar şudur: Bahsi geçen Tübba', Es'ad Ebû Kerib'dir; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmiştir, İbrâhim aleyhisselâm'ın dini üzereydi ve peygamber değildi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilen onun peygamber olduğuna dair rivayet ise sahih değildir. Onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderileceğini haber vermesi de peygamberliğini gerektirmez; çünkü o bunu Yahudi âlimlerinden öğrenmişti, onlar da bunu semavî kitaplardan biliyorlardı.
وما روي من أنه ﵊ قال: ما أدري أكان تبع نبيا أو غير نبي لم يثبت، نعم
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Tübba' peygamber miydi yoksa peygamber değil miydi bilmiyorum» dediğine dair rivayet ise sabit olmamıştır. Evet,
روى أبو داود والحاكم أنه ﵊ قال: «ما أدري أذو القرنين هو أم لا»
Ebû Dâvûd ve el-Hâkim, Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Zülkarneyn [peygamber] midir değil midir bilmiyorum.»
وليس فيه ما يدل على التردد في نبوته وعدمها فإن ذا القرنين ليس بنبي على الصحيح، ثم إن الظاهر أنه ﵊ درى بعد أنه ليس ذا القرنين.
Bunda onun peygamber olup olmamasında tereddüt bulunduğuna delalet eden bir husus yoktur; zira Zülkarneyn sahih olan görüşe göre peygamber değildir. Ayrıca zâhir olan şudur ki Peygamber aleyhisselâm daha sonra onun Zülkarneyn olmadığını bilmiştir.
وقال قوم: ليس المراد بتبع هاهنا رجلا واحدا إنما المراد ملوك اليمن، وهو خلاف الظاهر والأخبار تكذبه، ومعنى تبع متبوع فهو فعل بمعنى مفعول وقد يجيء هذا اللفظ بمعنى فاعل كما قيل للظل تبع لأنه يتبع الشمس، ويقال لملوك اليمن إقيال من يقيل فلان أباه إذا اقتدى به لأنهم يقتدى بهم، وقيل: سمي ملكهم قيلا لنفوذ أقواله وهو مخفف قيل كميت.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Burada Tübba' ile kastedilen tek bir kişi değil, bilakis Yemen krallarıdır. Bu ise zâhire aykırıdır ve rivayetler bunu yalanlamaktadır. Tübba' kelimesinin anlamı 'kendisine tâbi olunan' (metbû') demektir; yani mef'ûl anlamında bir fa'al veznidir. Bu lafız bazen fâil anlamında da gelir; nitekim gölge güneşi takip ettiği için ona tübba' denilmiştir. Yemen krallarına 'ekyâl' de denir; bu, bir kimse babasına uyduğunda kullanılan 'yekīlü fulânün ebâhu' ifadesinden gelir; zira onlara uyulur. Bir görüşe göre de sözlerinin geçerliliği sebebiyle krallarına 'kayl' denilmiştir; bu da 'meyyit' kelimesinin 'meyt' olması gibi 'kāil' kelimesinin hafifletilmiş halidir.
وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أي قبل قوم تبع كعاد وثمود أو قبل قريش فهو تعميم بعد تخصيص أَهْلَكْناهُمْ استئناف لبيان عاقبة أمرهم هدد به كفار قريش أو حال بإضمار قد أو بدونه من الضمير المستتر في الصلة أو خبر عن الموصول إن جعل مبتدأ ولم يعطف على ما قبله إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ تعليل لإهلاكهم أي أهلكناهم بسبب كونهم مجرمين فليحذر كفار قريش الإهلاك لإجرامهم.
{ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekileri de” yani Âd ve Semûd gibi Tübba' kavminden öncekileri yahut Kureyş'ten öncekileri; bu durumda husustan sonra umumi bir ifadedir. { أَهْلَكْناهُمْ } “Onları helak ettik” [cümlesi], durumlarının akıbetini beyan etmek üzere yeni bir cümledir (isti'nâf) ve bununla Kureyş kâfirleri tehdit edilmiştir. Yahut 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak sıladaki müstetir zamirden hâldir; ya da mâkabline atfedilmeyip mübtedâ kılınırsa mevsûlün haberidir. { إِنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ } “Çünkü onlar suçlu/günahkâr kimselerdi” ifadesi onların helak edilmelerinin gerekçesidir (ta'lîl); yani günahkâr kimseler olmaları sebebiyle onları helak ettik. O halde Kureyş kâfirleri de günahları yüzünden helak edilmekten sakınsınlar!
وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما أي ما بين الجنسين وهو شامل لما بين الطبقات.
{ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri yaratmadık” yani bu iki cins arasındakileri ki tabakalar arasındakileri de kapsar.
وقرأ عبيد بن عمير «وما بينهن» فالضمير لمجموع السموات والأرض لاعِبِينَ أي عابثين وهو دليل على وقوع الحشر كما مر في الأنبياء وغيرها ما خَلَقْناهُما أي وما بينهما إِلَّا بِالْحَقِّ استثناء مفرغ من أعم الأحوال أي ما خلقناهما ملتبسين بشيء من الأشياء إلا ملتبسين بالحق فالجار والمجرور في موضع الحال من الفاعل، وجوز أن يكون في موضع الحال من المفعول، والباء للملابسة فيهما، وجوز أن تكون للسببية، والاستثناء مفرغ من أعم الأسباب أي ما خلقناهما بسبب من الأسباب إلا بسبب الحق الذي هو الإيمان والطاعة والبعث والجزاء والملابسة أظهر وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ تذييل وتجهيل فخيم لمنكري الحشر وتوكيد لأن إنكارهم يؤدي إلى إبطال الكائنات بأسرها وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ [النور: ١٥] ولهذا قال المؤمنون: رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ [آل عمران: ١٩١] إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ أي فصل الحق عن الباطل والمحق عن المبطل بالجزاء أو فصل الشخص عن أحبابه وذوي قرابته مِيقاتُهُمْ وقت وعدهم أَجْمَعِينَ وقرىء «ميقاتهم» بالنصب على أنه اسم إن والخبر يَوْمَ الْفَصْلِ أي إن ميعاد حسابهم وجزائهم في يوم الفصل وليس مثل إن حراسنا أسدا يَوْمَ لا يُغْنِي بدل من يَوْمَ الْفَصْلِ أو عطف بيان عند من لا يشترط المطابقة تعريفا وتنكيرا، وجوز نصبه أعني مقدرا وأن يكون ظرفا لما دل عليه الفصل لا له للفصل بينه وبينه بأجنبي، وهو مصدر لا يعمل إذا فصل لضعفه أو له على قول من اغتفر الفصل إذا كان المعمول ظرفا كابن الحاجب، والرضي، وجوز أبو البقاء كونه صفة لميقاتهم. وتعقب بأنه جامد نكرة لاضافته للجملة فكيف يكون صفة للمعرفة مع أنه لا يصح بناؤه عند البصريين إذا أضيف إلى جملة صدرها معرب وهو المضارع أي يوم لا يجزي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً من الأغنياء أي الإجزاء، فشيئا منصوب على المصدرية يجوز كونه مفعولا به، ويغني بمعنى يدفع وينفع. وتنكير شَيْئاً للتقليل، والمولى الصاحب الذي من شأنه أن يتولى معونة صاحبه على أموره فيدخل في ذلك ابن العم والحلف والعتيق والمعتق وغيره، وذكر الخفاجي أنه من الولاية وهي التصرف فيشمل كل من يتصرف في آخر لأمر ما كقرابة وصداقة وهو قريب مما ذكرنا. وأيّا ما كان فليس ذلك من استعمال المشترك في أكثر من معنى واحد، ولو سلم أن هناك مشتركا استعمل في أكثر من معنى كانت الآية دليلا لابن الهمام عليه الرحمة في جواز ذلك في النفي فيقال عنده: ما رأيت عينا ويراد العين الباصرة وعين الذهب وغيرها ويعلم من نفي إغناء المولى نفي إغناء غيره من باب أولى.
Ubeyd b. Umeyr «ve mâ beynehünne» şeklinde okumuştur; bu durumda zamir gökler ve yerin toplamına racidir. { لاعِبِينَ } “oyun/eğlence olsun diye [yaratmadık]” yani boş yere [yaratmadık]. Bu, Enbiyâ ve diğer surelerde geçtiği üzere haşrin gerçekleşeceğine bir delildir. { ما خَلَقْناهُما } “Biz ikisini yaratmadık” yani ikisini ve aralarındakileri, { إِلَّا بِالْحَقِّ } “ancak hak ile yarattık”. Bu, en genel durumlardan yapılmış bir müferrağ istisnadır; yani biz o ikisini hiçbir duruma bağlı olmaksızın, sadece hakka bağlı/hak üzere yarattık. Dolayısıyla car-mecrur fâilden hâl konumundadır. Mef'ûlden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür; 'bâ' harfi her iki durumda da mülâbese (birliktelik) içindir. Sebep bildirme için olması da caizdir; bu takdirde istisna en genel sebeplerden müferrağ olur; yani biz o ikisini hiçbir sebeple değil, ancak iman, itaat, ba's ve ceza olan hak sebebiyle yarattık. Mülâbese olması ise daha açıktır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” ifadesi, haşri inkâr edenleri şiddetle cehaletle niteleyen ve inkârlarının tüm kâinatı anlamsız kılmaya yol açtığını teyit eden bir fezlekedir (tezyîl). { وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ } “Siz onu önemsiz bir şey sanıyorsunuz; oysa o, Allah katında büyüktür” [en-Nûr: 15]. Nitekim müminler şöyle demişlerdir: { رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi ateşin azabından koru!” [Âl-i İmrân: 191]. { إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ } “Şüphesiz hüküm günü” yani hakkın bâtıldan, haklının haksızdan ceza ile ayrılacağı gün yahut kişinin sevdiklerinden ve akrabalarından ayrılacağı gün, { مِيقاتُهُمْ } “onların belirlenmiş vaktidir” yani vaad edildikleri vakittir, { أَجْمَعِينَ } “hepsinin.” «Mîkātühüm» kelimesi inne'nin ismi, { يَوْمَ الْفَصْلِ } ise haberi olmak üzere nasb ile de okunmuştur; yani onların hesap ve ceza vakti fasl günündedir; bu durum 'inne hurrâsenâ eseden' cümlesi gibi değildir. { يَوْمَ لا يُغْنِي } “o gün hiçbir fayda sağlamaz” ifadesi, { يَوْمَ الْفَصْلِ } ifadesinden bedeldir veya marifelik-nekrelik uyumunu şart koşmayanlara göre atf-ı beyandır. Takdiri bir fiil olan 'a'nî' (yani şunu kastediyorum) ile mensub olması ya da 'el-Fasl' kelimesinin delalet ettiği fiile zarf olması da caiz görülmüştür; 'el-Fasl' kelimesinin bizzat kendisine zarf olamaz, çünkü araya yabancı bir öge girmiştir; oysa masdar zayıf olduğu için araya fasıla girdiğinde amel edemez. Yahut İbnü'l-Hâcib ve er-Radî gibi, ma'mûl zarf olduğunda araya fasıla girmesini caiz görenlerin kavline göre bizzat ona zarf olur. Ebü'l-Bekā ise bunun «mîkātühüm» kelimesine sıfat olmasını caiz görmüştür. Fakat buna; cümlenin câmid ve nekre olup cümleye izafe edildiği, dolayısıyla marifeye nasıl sıfat olabileceği ve ayrıca Basralılara göre başı muzari gibi mu'rab olan bir cümleye izafe edildiğinde mebni kılınmasının caiz olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Yani hiçbir dostun fayda vermeyeceği gündür: { مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً } “bir dostun bir dosta hiçbir faydası [olmaz]” hiçbir fayda sağlayamaz (yüczî). Şey'en kelimesi masdar olmak üzere mensubdur, mef'ûlün bih olması da caizdir. 'Yuğnî', defeder ve fayda verir manasındadır. 'Şey'en' kelimesinin nekre getirilmesi azlık bildirmek içindir. Mevlâ; dostunun işlerinde ona yardım etmeyi üstlenen kimsedir; dolayısıyla amcaoğlu, müttefik, âzat edilen köle, âzat eden efendi ve başkaları buna dâhildir. Hafâcî bunun tasarruf anlamına gelen 'velâyet'ten geldiğini, dolayısıyla akrabalık ve dostluk gibi herhangi bir sebeple bir başkası üzerinde tasarrufta bulunan herkesi kapsadığını belirtmiştir ki bu da zikrettiğimize yakındır. Her halükarda bu, müşterek lafzın birden fazla manada kullanılması kabilinden değildir. Orada birden fazla manada kullanılan müşterek bir lafız bulunduğu kabul edilse bile bu ayet, İbnü'l-Hümâm —ona rahmet olsun— için bunun nefy siyakında caiz olduğuna dair bir delil teşkil ederdi; nitekim ona göre: «Mâ raeytü aynen» denilir ve bununla hem gören göz, hem altın madeni hem de diğerleri kastedilebilir. Dostun bir fayda sağlayamayacağının nefyedilmesinden, başkasının fayda sağlayamayacağı evleviyetle anlaşılır.
وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ الضمير عند جمع المولى الأول والجمع باعتبار المعنى لأنه نكرة في سياق النفي وهي تعم دون الثاني لأنه أفيد وأبلغ لأن حال المولى الثاني نصرته معلوم من نفي الإغناء السابق، ولأنه إذا لم ينصر من
{ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Onlara yardım da edilmez”. Çoğul zamiri, birinci mevlâya aittir; çoğul getirilmesi mana itibarıyladır, çünkü nefy siyakında nekredir ve umum ifade eder. İkinci mevlâya ait değildir; zira böylesi daha faydalı ve daha beliğdir; çünkü ikinci mevlânın yardım edemeyeceği hali, önceki fayda verememe nefyinden zaten bilinmektedir. Ayrıca kendisine
استند إليه فكيف هو، وأيضا وجه جمع الضمير فيه أظهر، وجوز عوده على الثاني للدلالة على أنه لا ينصره غير مولاه وهو في سياق النفي أيضا وإن لم يكن في ذلك بمرتبة الأول. نعم قيل في وجه الجمع عليهما: إن النكرة في سياق النفي تدل على كل فرد فرد فلا يرجع الضمير لها جمعا.
dayanılan kimseye bile yardım edilmezse kendisi nasıl yardım görsün! Ayrıca zamirin çoğul kılınma yönü onda daha açıktır. Zamirin ikinciye dönmesi de caiz görülmüştür; bu da ona dostundan başkasının yardım edemeyeceğine delalet eder; o da nefy siyakındadır, her ne kadar bu hususta birincinin mertebesinde olmasa da. Evet, her ikisine de çoğul zamirinin dönmesi hakkında şöyle denilmiştir: Nefy siyakındaki nekre her bir ferde tek tek delalet eder, dolayısıyla ona çoğul zamiri dönmez.
وأجيب بأنه لا يطرد لأنها قد تحمل على المجموع بقرينة عود ضمير الجمع عليها، ولعل الأولى عود الضمير على المولى المفهوم من النكرة المنفية، وقال بعض: لو جعل الضمير للكفار كضمير مِيقاتُهُمْ كثرت الفائدة وقلت المئونة فتأمل إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ في محل رفع على أنه بدل من ضمير يُنْصَرُونَ أو في محل نصب على الاستثناء منه أي لا يمنع من العذاب إلا من رحمة الله تعالى وذلك بالعفو عنه وقبول الشفاعة فيه.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu kural her zaman geçerli değildir; zira çoğul zamirinin ona dönmesi karinesiyle topluluğa da hamletmek mümkündür. Belki de en evlası, zamirin menfi nekreden anlaşılan mevlâya dönmesidir. Bazıları da şöyle demiştir: Eğer zamir, { مِيقاتُهُمْ } zamirinde olduğu gibi kâfirlere ait kılınırsa fayda çoğalır ve külfet azalır; iyi düşün! { إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ } “Allah'ın merhamet ettiği kimseler müstesna” ifadesi, { يُنْصَرُونَ } fiilindeki zamirden bedel olarak ref mahalindedir veya ondan istisna olarak nasb mahalindedir; yani Allah Teâlâ'nın kendisini affetmek ve hakkındaki şefaati kabul etmek suretiyle merhamet ettiği kimse müstesna, azaptan menedilemez.
وجوز كونه بدلا أو استثناء من مَوْلًى وفيه كما في الأول دليل على ثبوت الشفاعة لكن الرجحان للأول لفظا ومعنى والاستثناء من أي كان متصل، وقال الكسائي: إنه منقطع أي لكن من رحمه الله تعالى فإنه لا يحتاج إلى قريب ينفعه ولا إلى ناصر ينصره، ولا وجه له مع ظهور الاتصال، نعم إنه لا يتأتى على كون الاستثناء من الضمير وكونه راجعا للكفار فلا تغفل.
{ مَوْلًى } kelimesinden bedel veya istisna olması da caiz görülmüştür; bunda, birincisinde olduğu gibi şefaatin sabit olduğuna delil vardır. Ancak lafız ve mana bakımından üstünlük birinciye aittir; istisna hangisinden olursa olsun muttasıldır. Kisâî ise bunun munkatı olduğunu söylemiştir; yani: «Lakin Allah Teâlâ'nın merhamet ettiği kimseye gelince, o ne kendisine fayda verecek bir akrabaya ne de yardım edecek bir yardımcıya muhtaç olur.» Muttasıl oluşu açıkken buna gerek yoktur. Evet, istisnanın zamirden yapılması ve zamirin de kâfirlere dönmesi halinde bu durum geçerli olmaz; gafil olma!
إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الغالب الذي لا ينصر من أراد سبحانه تعذيبه الرَّحِيمُ لمن أراد أن يرحمه ﷿.
{ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir” Sübhânehu ve Teâlâ azap etmek istediği kimseye asla yardım olunmayan galiptir; { الرَّحِيمُ } “çok merhametlidir” merhamet etmek istediği kimseye karşı [çok merhametlidir] azze ve celle.
إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ مر معنى الزقوم في الصافات وقرىء «شجرة» بكسر الشين طَعامُ الْأَثِيمِ أي الكثير الآثام والمراد به الكافر لدلالة ما قبله وما بعده عليه دون ما يعمه والعاصي المكثر من المعاصي ثم إن المراد به جنس الكافر لا واحد بعينه، وقال ابن زيد وسعيد بن جبير: إنه هنا أبو جهل، وليس بشيء ولا دليل على ذلك بما أخرجه سعيد ابن منصور عن أبي مالك من أن أبا جهل كان يأتي بالتمر والزبد فيقول: تزقموا فهذا الزقوم الذي يعدكم به محمد ﷺ فنزلت إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ لما لا يخفى، ومثله ما قيل: إنه الوليد وأخرج أبو عبيد في فضائله وابن الأنباري وابن المنذر عن عوف بن عبد الله أن ابن مسعود أقرأ رجلا إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ فقال الرجل طعام اليثيم (١) فرددها عليه فلم يستقم بها لسانه فقال أتستطيع أن تقول طعام الفاجر؟ قال: نعم قال: فافعل، وأخرج الحاكم وصححه وجماعة عن أبي الدرداء أنه وقع له مثل ذلك فلما رأى الرجل أنه لا يفهم قال: إن شجرة الزقوم طعام الفاجر.
{ إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ } “Şüphesiz zakkum ağacı” —zakkumun anlamı Sâffât suresinde geçmişti; «şecerete» kelimesi şîn'in kesresiyle de okunmuştur— { طَعامُ الْأَثِيمِ } “günahkârın yemeğidir” yani çok günah işleyenin [yemeğidir]. Öncesinin ve sonrasının ona delaleti sebebiyle bununla kastedilen kâfirdir; hem kâfiri hem de çok günah işleyen asiyi kapsayan kimse değildir. Ayrıca bununla kastedilen muayyen bir şahıs değil, kâfir cinsidir. İbn Zeyd ve Saîd b. Cübeyr, buradaki şahsın Ebû Cehil olduğunu söylemişlerdir; fakat bu bir değer taşımaz. Saîd b. Mansûr'un Ebû Mâlik'ten rivayet ettiği; Ebû Cehil'in hurma ve tereyağı getirip: 'Zakkumlanın! İşte Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizi kendisiyle tehdit ettiği zakkum budur' demesi üzerine { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } ayetinin inmiş olması da buna delil teşkil etmez; bu durum gizli değildir. Onun Velîd olduğu yönündeki söz de böyledir. Ebû Ubeyd Fedâil'inde, İbnü'l-Enbârî ve İbnü'l-Münzir Avf b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir ki İbn Mes'ûd bir adama { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } ayetini okuttu. Adam 'taâmu'l-yesîm' (١) dedi. İbn Mes'ûd ona tekrar ettirdi fakat dili buna dönmedi. Bunun üzerine: «'Taâmu'l-fâcir' (günahkârın yemeği) diyebilir misin?» dedi. Adam: 'Evet' deyince, «Öyle oku» dedi. Hâkim'in rivayet edip sahihlediği ve bir cemaatin naklettiğine göre Ebû'd-Derdâ'nın başına da benzer bir durum geldi; adamın anlamadığını görünce: «İnne şecerete'z-zakkūmi taâmu'l-fâcir» dedi.
واستدل بذلك على أن إبدال كلمة مكان كلمة جائز إذا كانت مؤدية معناها. وتعقبه القاضي أبو بكر في الانتصار بأنه أراد أن ينبهه على أنه لا يريد اليتيم (٢) بل الفاجر فينبغي أن يقرأ الْأَثِيمِ وأنت تعلم أن هذا التأويل لا يكاد يتأتى فيما روي عن ابن مسعود فإنه كالنص تجويز الإبدال لذلك الرجل وأبعد منه عن التأويل ما
Bununla, manayı karşıladığı takdirde bir kelimenin yerine başka bir kelimenin ikame edilmesinin caiz olduğuna delil getirilmiştir. Kādî Ebû Bekir el-İntisâr'da buna itiraz ederek, onun adama 'yetîm'i (٢) değil 'el-fâcir'i kastettiğini fark ettirmek istediğini, dolayısıyla { الْأَثِيمِ } şeklinde okuması gerektiğini tenbih etmeyi amaçladığını belirtmiştir. Bilirsin ki bu tevil, İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen hususta pek mümkün görünmemektedir; zira o rivayet, o adama kelimeyi değiştirmeyi tecviz ettiğine dair adeta açık bir nasstır. Tevilden bundan daha uzak olanı ise
أخرج ابن مردويه عن أبي أنه كان يقرىء رجلا فارسيا فكان إذا قرأ عليه إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ قال: طعام اليتيم فمر به النبي ﷺ فقال: «قل طعام الظلام» فقالها ففصح بها لسانه
İbn Merdûye'nin Übey'den rivayet ettiğidir: O, Farslı bir adama Kur'an okutuyordu. Ne zaman ona { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } ayetini okutsa adam 'taâmu'l-yetîm' diyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına uğradı ve: «'Taâmu'z-zalâm' de» buyurdu. Adam öyle söyleyince dili düzeldi
، وفي الباب أخبار كثيرة جياد الأسانيد
; bu babda isnadları ceyyid pek çok rivayet vardır.
كخبر أحمد من حديث أبي هريرة «أنزل القرآن على سبعة أحرف عليما حكيما غفورا رحيما» .
Ahmed'in Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiği: «Kur'an yedi harf üzere; 'alîmen hakîmen', 'gafûran rahîmen' olarak indirilmiştir» rivayeti gibi.
وكخبره من حديث أبي بكرة كله أي القرآن شاف كاف ما لم تختم آية عذاب برحمة أو رحمة بعذاب نحو
Ve yine onun [İmam Ahmed'in] Ebû Bekre hadisinden [rivayet ettiği]: «Bir azap ayeti rahmetle yahut bir rahmet [ayeti] azapla sonlandırılmadıkça onun -yani Kur'an'ın- hepsi şifa vericidir, kâfidir» rivayeti gibi; örneğin
قولك تعالى وأقبل وأسرع وعجل إلى غير ذلك، لكن قال الطحاوي: إنما كان ذلك رخصة لما كان يتعسر على كثير منهم التلاوة بلفظ واحد لعدم علمهم بالكتابة والضبط وإتقان الحفاظ ثم نسخ بزوال العذر وتيسر الكتابة والحفظ، وكذا قال ابن عبد البر والباقلاني وآخرون، ولعله أن تحقق إبدال من أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم بعده ﵊ يقال: إنه كان منه قبل الاطلاع على النسخ ومتى لم يجز إبدال كلمة مكان كلمة مؤدية معناها مع الاتحاد عربية فعدم جواز ذلك مع الاختلاف عربية وفارسية مثلا أظهر، وما روي عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه من أنه يرى جواز قراءة القرآن بالفارسية بشرط أداء المعاني على كمالها فقد صح عنه خلافه، وقد حقق الشرنبلالي عليه الرحمة هذه المسألة في رسالة مفردة بما لا مزيد عليه، وقد تقدم في هذا الكتاب شيء من ذلك فتذكر، والطعام ما يتناول منه من الغذاء وأصله مصدر فلذا وقع خبرا عن المؤنث ولم يطابق، وجوز أن يكون ذلك من باب قوله:
senin «teâle» (gel), «akbil» (beri gel), «esri'» (çabuk ol), «accil» (acele et) ve benzeri ifadeleri kullanman gibi. Lakin Tahâvî şöyle demiştir: Bu durum, yazı ve zaptı bilmemeleri ve hafızların sağlamlığı bulunmadığı için tek bir lafızla tilavet etmenin pek çoğuna zor geldiği dönemde bir ruhsattı; daha sonra mazeretin ortadan kalkması, yazmanın ve ezberlemenin kolaylaşmasıyla neshedildi. İbn Abdilberr, el-Bâkıllânî ve başkaları da böyle demiştir. Sahâbe-i kirâmdan radıyallâhu anhüm birinden Peygamber aleyhisselâm'dan sonra bir kelime ikamesi vaki olmuşsa, bunun neshden haberdar olunmadan önce meydana geldiği söylenir. Aynı dil olan Arapçada anlamı karşılayan bir kelimenin yerine başka bir kelimenin konulması caiz olmayınca, bunun Arapça ve Farsça gibi dillerin farklı olması halinde caiz olmaması daha da açıktır. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'tan rivayet edilen, manaları eksiksiz eda etmek şartıyla Kur'an'ın Farsça okunmasını caiz gördüğü görüşünün aksine hüküm verdiği kendisinden sahih olarak nakledilmiştir. Şürünbülâlî —ona rahmet olsun— müstakil bir risalede bu meseleyi ziyadesiyle tahkik etmiştir. Bu eserde daha önce de buna dair bir şeyler geçmişti, hatırla! Taâm; kendisinden gıda olarak tüketilen şeydir, aslı ise masdardır; bu yüzden müennesin haberi olarak gelmiş ve ona uydurulmamıştır. Bunun şu beyitteki gibi olması da caiz görülmüştür:
إنارة العقل مكسوف بطوع هوى ... وعقل عاصي الهوى يزداد تنويرا
«Aklın aydınlanması hevasına uymakla tutulur/söner ... Hevasına karşı gelenin aklı ise daha da nurlanır.»
فكأنه قيل: إن الزقوم طعام الأثيم كَالْمُهْلِ عكر الزيت كما
Sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz zakkum günahkârın yemeğidir. { كَالْمُهْلِ } “erimiş maden gibidir” [mühl]; İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiği gibi zeytinyağının tortusudur. Nitekim
روي عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما وجاء في حديث رواه الحاكم وغيره عن أبي سعيد مرفوعا وفيه «فإذا قرب إلى وجهه- يعني الجهنمي- سقطت فروة وجهه»
Hâkim ve başkalarının Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet ettiği hadiste şöyle gelmiştir: «Cehennemliğin yüzüne yaklaştırıldığında yüzünün derisi düşer.»
وربما يؤيد بقوله تعالى: يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ [المعارج: ٨] مع قوله سبحانه: فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ [الرحمن: ٣٧] وقال بعض: عكر القطران، وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الصدد، ومنه ما في حديث أبي بكر رضي الله تعالى عنه ادفنوني في ثوبي هذين فإنما هما للمهل والتراب. وفي رواية أخرى عنه رضي الله تعالى عنه أنه ما أذيب من ذهب أو فضة أو حديد أو رصاص، وروي ذلك عن ابن مسعود، قيل: وسمي ذلك مهلا لأنه في النار حتى يذوب فهو من المهل بمعنى السكون، وادعى بعضهم الاشتراك وقد جاء استعماله في كل ما سمعت، وقرأ الحسن «كالمهل» بفتح الميم وهو لغة فيه، والجار والمجرور أو الكاف في محل رفع خبر مبتدأ محذوف والجملة استئناف لبيان حال الطعام أي هو كالمهل أو مثل المهل، وقوله ﷿ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ خبر ثان لذلك المبتدأ، وقيل: حال من الضمير المستتر في الجار والمجرور فيكون وصفا للطعام أيضا وقال أبو عبيد: هو حال من المهل، وقيل: صفة له لأن أل فيه للجنس نحو: أمرّ على اللئيم يسبني ويعتبر داخلا في التشبيه وأنت تعلم أن غليان الطعام في البطن فيه مبالغة أما التشبيه بمهل يغلي في البطن فلا، وقيل كالمهل أو الكاف خبر ثان لإن وجملة «يغلي في البطون» حال من الزقوم أو الطعام. وتعقب بأنه منع مجيء الحال من المضاف إليه في غير صور مخصوصة ليس هذا منها ومنع مجيئه من الخبر ومن المبتدأ. وأجيب بأن هذا بناء على جواز مجيء الحال من الخبر ومن المبتدأ والمضاف إليه المبتدأ في حكمه وأن ما ذكر من الصور التي يجيء الحال فيها من المضاف إليه لأن المضاف كالجزء في جوز إسقاطه، ولا يخفى أنه بناء على ضعيف، وقيل: كالمهل خبر ثان والجملة حال من ضمير الشجرة المستتر فيه، والتذكير باعتبار كونها طعام الأثيم أو لاكتسابها إياه مما أضيفت إليه نظير ما سمعت في البيت آنفا وهو تكلف مستغنى عنه، وقيل: الجملة على ذلك خبر مبتدأ محذوف هو ضمير الطعام أو الزقوم فإن كانت الجملة حينئذ مستأنفة فالبحث هين وإن كانت حالية عاد ما مر آنفا ولا أراك تظنه هينا، وقيل: كالمهل حال من طعام وحاله معلوم، وبالجملة الوجوه في إعراب الآية كثيرة وأنا أختار منها ما ذكرته أولا.
Bu husus belki de Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ } “O gün gökyüzü erimiş maden gibi olur” [el-Meâric: 8] ayeti ile Sübhânehu'nun: { فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ } “Gül gibi kızarır, yağ gibi erir” [er-Rahmân: 37] kavliyle teyit edilir. Bazıları: 'Katranın tortusudur' demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen bir rivayette ise 'irin' (saded) manasındadır. Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın: «Beni şu iki elbisemle defnediniz; zira onlar mühl (irin/çürüme sıvısı) ve toprak içindir» hadisindeki kullanım da bu kabildendir. Ondan gelen bir başka rivayette ise; altın, gümüş, demir veya kurşundan eritilen şeydir; bu mana İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Denildi ki: Buna mühl denmesi, eriyinceye kadar ateşte kalmasındandır; bu durumda sükûnet manasındaki 'mehl' kökündendir. Bazıları ise müşterek lafız olduğunu iddia etmiştir; nitekim işittiğin bütün bu manalarda kullanımı vaki olmuştur. Hasan «kel-mehl» şeklinde mîm'in fethasıyla okumuştur ki bu da onda bir lehçedir. Car-mecrur veya kâf harfi, mahzuf mübtedânın haberi olarak ref mahalindedir; cümle ise yemeğin halini beyan eden müste'nefe bir cümledir; yani 'o, erimiş maden gibidir' (hüve kel-mühl) veya 'erimiş maden misalidir' takdirindedir. Cenâb-ı Hakk'ın { يَغْلِي فِي الْبُطُونِ } “karınlarda kaynar” kavli ise bu mübtedânın ikinci haberidir. Car-mecrurdaki müstetir zamirden hâl olduğu da söylenmiştir; bu durumda yine taâmın vasfı olur. Ebû Ubeyd: «el-Mühl kelimesinden hâldir» demiştir. Ondan sıfat olduğu da söylenmiştir; zira oradaki elif-lâm, 'Emerru ale'l-leîmi yesübbünî' (Bana söven o alçağa uğrarım) cümlesinde olduğu gibi cins içindir ve teşbihe dâhil sayılır. Bilirsin ki yemeğin karında kaynamasında bir mübalağa vardır; fakat karında kaynayan bir mühl'e benzetilmesinde bu mübalağa yoktur. «Kel-mühl» veya kâf harfinin inne'nin ikinci haberi, «yeğlî fi'l-butûn» cümlesinin ise ez-zakkūm veya et-taâm kelimesinden hâl olduğu da söylenmiştir. Buna; mefhumun dışındaki belirli özel sureler hariç muzafun ileyhten hâl gelmesinin menedildiği, bunun ise o surelerden olmadığı; ayrıca haberden ve mübtedâdan da hâl gelmesinin menedildiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Bu, haberden ve mübtedâdan hâl gelmesinin caiz oluşuna dayanır; mübtedânın muzafun ileyhi de onun hükmündedir ve muzafun ileyhten hâl gelen zikredilmiş sureler, muzafın düşürülmesinin caiz olması sebebiyle cüz gibi sayılmasından ötürüdür. Gizli değildir ki bu, zayıf bir görüşe dayanmaktadır. Bir görüşe göre «kel-mühl» ikinci haberdir; cümle ise onda müstetir olan eş-şecere zamirinden hâldir; müzekker kılınması ise onun günahkârın yemeği olması itibarıyla yahut az önce beyitte işittiğinin benzeri olarak muzafun ileyhten müzekkerlik kazanmasındandır ki bu, ihtiyaç duyulmayan bir tekellüftür (zorlamadır). Bir görüşe göre cümle bu durumda taâm veya zakkum zamiri olan mahzuf bir mübtedânın haberidir; şayet cümle o vakit müste'nefe ise bahis kolaydır, yok eğer hâliye ise az önce geçen durum geri döner ve bunu kolay sanacağını zannetmem. Bir görüşe göre «kel-mühl», taâm kelimesinden hâldir; onun durumu ise malumdur. Hülasa, ayetin irabındaki vecihler çoktur ve ben bunlardan ilk zikrettiğimi tercih ediyorum.
وقرأ عمرو بن ميمون وأبو رزين والأعرج وأبو جعفر وشيبة وابن محيصن وطلحة والحسن في رواية وأكثر السبعة «تغلي» بالتاء الفوقية فكالمهل خبر ثان لأن وجملة «تغلي» خبر ثالث واتحاد المبتدأ والخبر متكفل باتحاد القراءتين معنى فافهم ولا تغفل.
Amr b. Meymûn, Ebû Rezîn, el-A'rec, Ebû Ca'fer, Şeybe, İbn Muhaysın, Talha, bir rivayette Hasan ve yedi kıraat imamının çoğu üstten iki noktalı tâ ile «tağlî» şeklinde okumuşlardır. Bu durumda «kel-mühl» inne'nin ikinci haberi, «tağlî» cümlesi ise üçüncü haberi olur. Mübtedâ ve haberin birliği, mana bakımından iki kıraatin birliğini temin etmektedir; anla ve gafil olma!
كَغَلْيِ الْحَمِيمِ صفة مصدر محذوف أي غليا كغلي الحميم، وجوز أن يكون حالا، والحميم ما هو في غاية الحرارة خُذُوهُ على إرادة القول والمقول له الزبانية أي ويقال لهم خذوه فَاعْتِلُوهُ فجروه بقهر.
{ كَغَلْيِ الْحَمِيمِ } “kaynar suyun kaynaması gibi.” Mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'kaynar suyun kaynaması gibi bir kaynayışla' demektir. Hâl olması da caiz görülmüştür. Hamîm ise son derece sıcak olandır. { خُذُوهُ } “Tutun onu!” söz takdiri üzeredir; kendisine söz söylenenler ise zebanilerdir; yani onlara: 'Onu yakalayın' denilir. { فَاعْتِلُوهُ } “yaka paça sürükleyin” yani onu zorla çekip sürükleyin.
قال الراغب: العتل الأخذ بجامع الشيء وجره بقهر، وبعضهم يعبر بالثوب بدل الشيء وليس ذاك بلازم والمدار على الجر مع الإمساك بعنف.
Râgıb şöyle demiştir: 'Atele', bir şeyi topluca tutup zorla ve kahırla çekmektir. Bazıları 'şey' yerine 'elbise' tabirini kullanır; ancak bu zorunlu değildir, esas olan sertçe tutarak çekmektir.
وقال الأعمش ومجاهد: معنى (اعتلوه) اقصفوه كما يقصف الحطب، والظاهر عليه التضمين أو تعلق الجار بخذوه، والمعنى الأول هو المشهور. وقرأ زيد بن علي والحجازيان وابن عامر ويعقوب «فاعتلوه» بضم التاء وروي ذلك عن الحسن وقتادة والأعرج على أنه من باب قعد، وعلى قراءة الجمهور من باب نصر وهما لغتان إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ أي وسطه، وسمي سواء لاستواء بعد جميع أطرافه بالنسبة إليه.
A'meş ve Mücâhid: «'I'tilûhu' ifadesinin anlamı, odunun kırıldığı gibi onu kırıp parçalayın demektir» demişlerdir. Buna göre zâhir olan, tazmin yapılması veya car-mecrurun 'huzûhü' fiiline taalluk etmesidir. Birinci mana ise meşhur olandır. Zeyd b. Ali, iki Hicaz imamı (Nâfi' ve İbn Kesîr), İbn Âmir ve Ya'kūb tâ'nın zammesiyle «fa'tulûhu» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Hasan, Katâde ve el-A'rec'den de rivayet edilmiştir ve 'kaade' babındandır. Cumhurun kıraatine göre ise 'nasara' babındandır; ikisi de birer lehçedir. { إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ } “cehennemin ortasına!” Sevâ', bütün tarafların kendisine olan mesafesinin eşitliğinden dolayı böyle isimlendirilmiştir.
ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ كأن أصله صبوا فوق رأسه الحميم، ثم قيل: صبوا فوق رأسه الحميم، ثم قيل: صبوا فوق رأسه عذابا هو الحميم للمبالغة بجعل العذاب عين الحميم، وهو مترتب عليه ولجعله مصبوبا كالمحسوس ثم أضيف العذاب إلى الحميم للتخفيف، وزيد مِنْ للدلالة على أن المصبوب بعض هذا النوع فهناك إما تمثيل أو استعارة تصريحية أو مكنية أو تخييلية ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ أي ويقال: أو قولوا له ذلك استهزاء وتقريعا على ما كان يزعمه.
{ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ } “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!” Aslı sanki 'onun başının üstüne hamîmi dökün' şeklindeydi; sonra 'onun başının üstüne hamîm olan bir azap dökün' denildi; bu da azabı bizzat hamîmin kendisi kılarak mübalağa yapmak ve ona terettüp ettiği için sanki hissedilir bir şeymiş gibi dökülen kılmak içindir; ardından azap lafzı tahfif için hamîme izafe edildi. Dökülenin bu türün bir kısmı olduğuna delalet etmek için de «min» ziyade edildi. Dolayısıyla burada ya bir temsilî istiare, ya tasrîhiyye, ya mekniyye ya da tahyîliyye vardır. { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Çünkü sen güya çok güçlü ve pek şerefliydin!” Yani iddia ettiği şeye karşılık alay ve azarlama kabilinden: 'Ona böyle denilir' veya 'ona böyle söyleyin' takdirindedir.
أخرج عبد الرزاق وغيره عن قتادة قال: لما نزلت خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ قال أبو جهل: ما بين جبليها رجل أعز ولا أكرم مني، فقال الله تعالى: ذُقْ إلخ.
Abdürrezzâk ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ } ayeti indiğinde Ebû Cehil: 'Şu iki dağ arasında benden daha güçlü ve daha şerefli bir adam yoktur' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { ذُقْ } “Tat bakalım!” ... buyurdu.
وأخرج الأموي في مغازيه عن عكرمة أن أبا جهل قال للنبي ﷺ: ما تستطيع لي أنت ولا صاحبك من شيء لقد علمت أنني أمنع أهل بطحاء وأنا العزيز الكريم فقتله الله تعالى يوم بدر وأذله وعيره بكلمته ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ وروي أن اللعين قال يوما: يا معشر قريش أخبروني ما اسمي فذكرت له ثلاث أسماء عمر والجلاس وأبو الحكم فقال: ما أصبتم اسمي ألا أخبركم به؟ قالوا: بلى قال: اسمي العزيز الكريم فنزلت إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ الآيات، وهذا ونحوه لا يدل أيضا على تخصيص حكم الآية به فكل أثيم يدعي دعواه كذلك يوم القيامة، وقيل: المعنى ذق إنك أنت العزيز في قومك الكريم عليهم فما أغنى ذلك عنك ولم يفدك شيئا، والذوق مستعار للإدراك.
el-Emevî Meğâzî'sinde İkrime'den rivayet etmiştir ki Ebû Cehil Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: 'Ne sen ne de arkadaşın bana hiçbir şey yapamazsınız! Andolsun bildin ki ben Mekke vadisi halkının en korunanıyım ve ben güçlü ve şerefli olanım (el-azîzü'l-kerîm).' Allah Teâlâ Bedir günü onu öldürdü, zelil kıldı ve kendi sözüyle onu kınayarak { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Çünkü sen güya çok güçlü ve pek şerefliydin!” buyurdu. Rivayet olunduğuna göre o melun bir gün: 'Ey Kureyş topluluğu! Benim adımın ne olduğunu bana haber verin' dedi. Ona Ömer, el-Cülâs ve Ebü'l-Hakem şeklinde üç isim söylediler. O: 'Adımı bilemediniz, size onu haber vereyim mi?' dedi. Onlar: 'Evet' deyince, 'Benim adım el-Azîzü'l-Kerîm'dir' dedi. Bunun üzerine { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ } ayetleri indi. Bu ve benzeri rivayetler de ayetin hükmünün ona tahsis edildiğine delalet etmez; zira onun davasını güden her günahkâr kıyamet günü aynı şekilde muamele görür. Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Tat bakalım; şüphesiz sen kavmin içinde güçlüydün, onlara göre şerefliydin; fakat bu senden hiçbir şeyi savamadı ve sana hiçbir fayda vermedi.' Tatmak (zevk) ise idrak manasında müstear kılınmıştır.
وقرأ الحسن بن علي بن أبي طالب رضي الله تعالى عنهما على المنبر والكسائي «أنك» بفتح الهمزة على معنى لأنك.
Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhümâ minber üzerinde ve Kisâî «enneke» şeklinde hemzenin fethasıyla 'çünkü sen' (li-enneke) manasında okumuşlardır.
إِنَّ هذا أي العذاب أو الأمر الذي أنتم فيه ما كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ تشكون وتمارون فيه، وهذا ابتداء كلام منه ﷿ أو من مقول القول والجمع باعتبار المعنى لما سمعت أن المراد جنس الأثيم.
{ إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu” yani azap veya içinde bulunduğunuz durum, { ما كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ } “hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir.” Şüphe edip çekiştiğiniz şeydir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın yeni bir kelâmıdır veya söylenecek sözün bir parçasıdır. Çoğul getirilmesi mana itibarıyladır; çünkü işittiğin üzere murat günahkâr cinsidir.
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ في موضع قيام، والمراد بالقيام الثبات والملازمة كما في قوله تعالى: ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً [آل عمران: ٧٥] ويكنى به عن الإقامة لأن المقيم ملازم لمكانه، وهو مراد من قال: في مقام أي موضع إقامة.
{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ } “Şüphesiz takva sahipleri bir makamdadırlar” durulacak bir yerdedirler. Kıyamdan murat, Allah Teâlâ'nın: { ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “başında dikilip durdukça” [Âl-i İmrân: 75] kavlinde olduğu gibi sebat ve devamlılıktır; bununla ikamet kastedilir, çünkü ikamet eden kişi yerinden ayrılmaz. 'Makamda yani ikamet yerindedirler' diyen kimsenin kastı da budur.
وقرأ عبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما وزيد بن علي وأبو جعفر وشيبة والأعرج والحسن وقتادة ونافع وابن عامر «مقام» بضم الميم ومعناه موضع إقامة، وعلى ما قررنا ترجع القراءتان إلى معنى واحد.
Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ, Zeyd b. Ali, Ebû Ca'fer, Şeybe, el-A'rec, Hasan, Katâde, Nâfi' ve İbn Âmir mîm'in zammesiyle «mukām» şeklinde okumuşlardır; bunun manası ikamet yeridir. Ortaya koyduğumuz açıklamaya göre her iki kıraat de aynı manaya racidir.
أَمِينٍ يأمن صاحبه مما يكره فهو صفة من الأمن وهو عدم الخوف عما هو من شأنه، ووصف المقام به باعتبار أمن من آمن به فهو إسناد مجازي كما في نهر جار، وظاهر كلام الزمخشري أن ذلك استعارة من الأمانة كأن المكان مؤتمن وضع عنده ما يحفظه من المكاره ففيه استعارة مكنية وتخييلية، وقال ابن عطية: فعيل بمعنى مفعول أي
{ أَمِينٍ } “güvenli bir [makamda]” Sahibi, hoşlanmadığı şeylerden emin olur; bu, kendi tabiatında korku gerektiren şeylerden korkmamak anlamına gelen 'emân' kökünden bir sıfattır. Makamın bununla vasıflanması, oraya girenin güvende olması itibarıyladır; dolayısıyla 'nehrun cârin' (akan ırmak) ifadesinde olduğu gibi mecâz-ı aklîdir. Zemahşerî'nin kelâmının zâhiri ise bunun emânetten istiare olduğu yönündedir; sanki o mekân güvenilir bir emanetçidir ve hoşa gitmeyen şeylerden koruyacağı şey yanına konulmuştur; dolayısıyla burada mekniyye ve tahyîliyye istiaresi vardır. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: 'Faîl' mef'ûl manasındadır, yani
مأمون فيه وليس بذاك، وجوز أن يكون للنسبة أي ذي أمن ي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ
içinde emniyette olunan yerdir; fakat bu görüş pek isabetli değildir. Nisbet için olması da caiz görülmüştür; yani emniyet sahibi demektir. { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Bahçelerde ve pınarlardadırlar.”
بدل من «مقام» بإعادة الجار أو الجار والمجرور بدل من الجار والمجرور، وظرفية العيون للمجاورة، والظاهر أنه بدل اشتمال لا كل وبعض، وفي ذلك دلالة على نزاهة مكانهم واشتماله على ما يستلذ من المآكل والمشارب.
Car harfinin tekrarıyla «makām» kelimesinden bedeldir veya car-mecrur, car-mecrurdan bedeldir. Pınarların zarf olması civarında bulunmaktan ötürüdür. Zâhir olan, bunun kül-cüz bedeli değil, bedel-i iştimal olmasıdır. Bunda onların mekânlarının nezihliğine, lezzetli yiyecek ve içecekleri ihtiva ettiğine delalet vardır.
يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ خبر ثان أو حال من الضمير في الجار والمجرور أو استئناف، والسندس قال ثعلب: الرقيق من الديباج والواحدة سندسة، والإستبرق غليظه، وقال الليث: هو ضرب من البزيون يتخذ من المرعز، ولم يختلف أهل اللغة في أنهما معربان كذا ذكره بعضهم.
{ يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ } “İnce ipekten ve parlak atlastan giyerler” ikinci haberdir veya car-mecrurdaki zamirden hâldir yahut müste'nefe bir cümledir. Sündüs hakkında Sa'leb şöyle demiştir: İpeğin ince olanıdır, tekiline 'sündüse' denir. İstebrak ise onun kalın olanıdır. Leys şöyle demiştir: Mer'az denilen ince tiftikten yapılan bir tür kumaştır. Dil âlimleri bu iki kelimenin muarreb (Arapçalaşmış) olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir; bazıları böyle zikretmiştir.
وفي الكشاف الإستبرق ما غلظ من الديباج وهو تعريب استبر، قال الخفاجي: ومعنى استبر في لغة الفرس الغليظ مطلقا ثم خص بغليظ الديباج وعرب، وقيل: إنه عربي من البراقة، وأيد بقراءته بوصل الهمزة وهو كما ترى.
el-Keşşâf'ta: İstebrak; ipeğin kalın olanıdır ve Farsça 'istibr' kelimesinin Araplaştırılmış halidir. Hafâcî şöyle demiştir: Fars dilinde 'istibr' mutlak olarak kalın manasındadır; sonradan kalın ipeğe tahsis edilmiş ve Araplaştırılmıştır. Bir görüşe göre o, parıldamak manasındaki 'berâka' kökünden Arapça bir kelimedir; hemzenin vasl edilmesi kıraatiyle de bu görüş desteklenmiştir; lakin bu görüş gördüğün üzere zayıftır.
وذكر بعضهم أن السندس أصله سندي ومعناه منسوب إلى السند المكان المعروف لأن السندس كان يجلب منه فأبدلت ياء النسبة سينا، وقد مر الكلام في ذلك فتذكر، ثم إن وقوع المعرب في القرآن العظيم لا ينافي كونه عربيا مبينا. ونقل صاحب الكشف عن جار الله أنه قال: الكلام المنظوم مركب من الحروف المبسوطة في أي لسان كان تركي أو فارسي أو عربي ثم لا يدل على أن العربي أعجمي فكذا هاهنا، ثم قال صاحب الكشف: يريد أن كون استبر أعجميا لا يلزمه أن يكون إستبرق كذلك. وقرأ ابن محيصن «وإستبرق» فعلا ماضيا كما في البحر، والجملة حينئذ قيل معترضة، وقيل: حال من سُندُسٍ والمعنى يلبسون من سندس وقد برق لصقالته ومزيد حسنه مُتَقابِلِينَ في مجالسهم ليستأنس بعضهم ببعض كَذلِكَ أي الأمر كذلك فالكاف في محل رفع على الخبرية لمبتدأ محذوف، والمراد تقرير ما مر وتحقيقه. ونقل عن جار الله أنه قال: والمعنى فيه أنه لم يستوف الوصف وأنه بمثابة ما لا يحيط به الوصف فكأنه قيل: الأمر نحو ذلك وما أشبهه.
Bazıları sündüsün aslının 'Sindî' olduğunu ve manasının bilinen Sind bölgesine mensup anlamına geldiğini, çünkü sündüsün oradan getirildiğini, nisbet yâ'sının sîn harfine dönüştürüldüğünü zikretmişlerdir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti, hatırla! Kaldı ki Kur'ân-ı Azîm'de muarreb lafızların bulunması, onun apaçık Arapça oluşuna mâni değildir. el-Keşf müellifi Cârullah'tan şöyle nakletmiştir: 'Manzum kelâm, Türkçe, Farsça veya Arapça hangi dilde olursa olsun basit harflerden mürekkeptir; sonra bu durum Arapçanın yabancı bir dil olduğuna delalet etmez, burada da böyledir.' Ardından el-Keşf sahibi demiştir ki: 'O, istibr'in yabancı bir kelime olmasının, istebrak'ın da öyle olmasını gerektirmeyeceğini kastetmektedir.' İbn Muhaysın el-Bahr'da geçtiği üzere mazi fiil olarak «vestebraka» şeklinde okumuştur. Bu takdirde cümle kimine göre mu'tarıza (ara cümle), kimine göre ise { سُندُسٍ } kelimesinden hâldir; mana: 'Parlaklığı ve üstün güzelliği sebebiyle ışıldayan sündüsten giyerler' şeklinde olur. { مُتَقابِلِينَ } “karşı karşıya otururlar” meclislerinde birbirleriyle ünsiyet kurup sohbet etmek için [karşı karşıyadırlar]. { كَذلِكَ } “İşte böyle” yani durum böyledir; buradaki kâf, mahzuf bir mübtedânın haberi olarak ref mahalindedir. Kastedilen ise geçen hususları pekiştirmek ve tahkik etmektir. Cârullah'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bundaki mana, vasfın henüz tamamlanmadığı ve buradaki durumun vasıfların kuşatamayacağı derecede olduğu yönündedir; sanki durum işte bunun gibi ve buna benzer şeylerdir denilmiştir.'
وأراد على ما قال المدقق أن الكاف مقحم للمبالغة وذلك مطرد في عرفي العرب والعجم، وجوز أن يكون في محل نصب على معنى أثبناهم مثل ذلك، وقوله تعالى: وَزَوَّجْناهُمْ على هذا عطف على الفعل المقدر وعلى ما قبل على يَلْبَسُونَ والمراد على ما قال غير واحد وقرناهم بِحُورٍ عِينٍ وفسر بذلك قيل لأن الجنة ليس فيها تكليف فلا عقد ولا تزويج بالمعنى المشهور، وقيل: لمكان الباء، وزوجه المرأة بمعنى أنكحه إياها متعد بنفسه، وفيه بحث فإن الأخفش جوز الباء فيه فيقال: زوجته بامرأة فتزوج بها، وأزد شنوءة يعدونه بالباء أيضا، وفي القاموس زوجته امرأة وتزوجت امرأة وبها أو هي قليلة، ويعلم مما ذكر أن قول بعض الفقهاء زوجته بها خطأ لا وجه له، ويجوز أن يقال: إن ذلك التفسير لأن الحور العين في الجنة ملك يمين كالسراري في الدنيا فلا يحتاج الأمر إلى العقد عليهن، على أنه يمكن أن يكون في الجنة عقد وإن لم يكن فيها تكليف.
Muhakkik âlimin belirttiğine göre o, kâf harfinin mübalağa için zâit kılındığını kastetmiştir ki bu hem Arap hem de Acem örfünde yaygındır. 'Onlara bunun benzerini mükâfat olarak verdik' manasında nasb mahalinde olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın { وَزَوَّجْناهُمْ } “Ve onları eşleştirdik” kavli buna göre mukadder fiile matuftur; bir önceki görüşe göre ise { يَلْبَسُونَ } fiiline matuftur. Birden fazla âlimin belirttiğine göre bundan murat: 'Onları eşleştirdik' demektir; { بِحُورٍ عِينٍ } “iri gözlü hurilerle.” Bunun bu şekilde tefsir edilmesi; bir görüşe göre cennette mükellefiyet bulunmadığından bilinen manada nikâh akdi ve evlilik olmamasındandır. Bir görüşe göre ise 'bâ' harfi sebebiyledir; zira 'zevvcehü'l-mer'ete' (kadını onunla evlendirdi) ifadesi 'ona nikâhladı' manasında bizzat müteaddidir. Bunda ise tartışma vardır; zira Ahfeş bunda 'bâ' harfini caiz görmüş ve 'Zevvectühü bi'mraetin fe tezevvece bihâ' denir demiştir. Ezd-i Şenûe kabilesi de bunu 'bâ' ile müteaddi kılar. Kāmus'ta: 'Kadınla evlendirdi (zevvacehü'mraeten), kadınla evlendi (tezevvece'mraeten ve bihâ)' denilmiş veya 'bihâ' kullanımının az olduğu belirtilmiştir. Zikredilenlerden anlaşılır ki bazı fıkıhçıların 'zevvactühü bihâ' şeklindeki sözünün bir temeli bulunmayan bir hata olduğu iddiası yersizdir. Şöyle denilmesi de caizdir: Bu tefsir, cennetteki hûr-i 'înin dünyadaki cariyeler gibi mülk-i yemîn mesabesinde olmasından ötürüdür; dolayısıyla onlarla nikâh akdi yapılmasına ihtiyaç yoktur. Bununla birlikte, cennette mükellefiyet olmasa bile bir akdin bulunması da pekâlâ mümkündür.
وقد أخرج ابن جرير وغيره عن مجاهد أنه قال: زوجناهم أنكحناهم. ومن الناس من قال بالتكليف فيها بمعنى الأمر والنهي لكن لا يجدون في الفعل والترك كلفة، نعم المشهور أن لا تكليف فيها، وبعض ما حرم في الدنيا كنكاح امرأة الغير ونكاح المحارم لا يفعلونه لعدم خطوره لهم ببال أصلا، والحور جمع حوراء وهي البيضاء كما روي عن ابن عباس والضحاك وغيرهما، وقيل: الشديدة سواد العين وبياضها، وقيل: الحوراء ذات الحور وهو سواد المقلة كلها كما في الظباء فلا يكون في الإنسان إلا مجازا. وأخرج ابن المنذر. وغيره عن مجاهد أن الحوراء التي يحار فيها الطرف.
İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onları eşleştirdik, [yani] onları nikâhladık [demektir]." İnsanlardan bazıları orada emir ve nehiy anlamında mükellefiyet olduğunu söylemiş, ancak fiil ve terkte bir külfet bulmadıklarını ifade etmişlerdir. Evet, meşhur olan orada mükellefiyetin olmadığıdır. Başkasının kadınıyla evlenmek ve mahremlerle evlenmek gibi dünyada haram kılınan bazı şeyleri ise akıllarına hiç gelmediği için yapmazlar. el-Hûr, havra kelimesinin çoğuludur; o da İbn Abbâs, Dahhâk ve diğerlerinden rivayet edildiği üzere beyaz tenli kadın demektir. Bir görüşe göre gözünün siyahı ve beyazı şiddetli [ve net] olandır. Bir diğer görüşe göre havra, ceylanlarda olduğu gibi gözbebeğinin tamamının siyah olması demek olan haver sahibi olandır; bu ise insanda ancak mecazen bulunur. İbnü'l-Münzir ve başkaları Mücâhid'den havranın, [güzelliğinden ötürü] gözün içinde hayranlıkla kamaşıp kaldığı kadın olduğunu rivayet etmiştir.