والعين جمع عيناء وهي عظيمة العينين وأكثر الأخبار تدل على أنهن لسن نساء الدنيا،
el-Îyn ise aynâ kelimesinin çoğuludur; o da iri gözlü kadın demektir. Rivayetlerin çoğu onların dünya kadınları olmadığına delalet eder.
أخرج ابن أبي حاتم والطبراني عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله ﷺ خلق الحور العين من زعفران» وأخرج ابن مردويه والخطيب عن أنس بن مالك
İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hûr-i îyn safrandan yaratılmıştır" buyurdu.» İbn Merdûye ve Hatîb, Enes b. Mâlik'ten
مرفوعا نحوه
merfû olarak benzerini rivayet etmiştir
،
.
وأخرج ابن المبارك عن زيد بن أسلم قال: إن الله تعالى لم يخلق الحور العين من تراب إنما خلقهن من مسك وكافور وزعفران.
İbnü'l-Mübârek, Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ hûr-i îyni topraktan yaratmamış, onları ancak misk, kâfûr ve safrandan yaratmıştır.
وأخرج ابن مردويه والديلمي عن عائشة قالت: «قال رسول الله ﷺ حور العين خلقهن من تسبيح الملائكة ﵈»
İbn Merdûye ve Deylemî, Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hûr-i îyn, meleklerin aleyhimüsselâm tesbihinden yaratılmıştır" buyurdu.»
وهذا إن صح لا يعارض ما قبله إذ لا بد عليه من أن يقال بتجسد المعاني فيجوز تجسد التسبيح وجعله جزءا مما خلقن منه، وقيل: المراد بهن هنا نساء الدنيا وهن في الجنة حور عين بالمعنى الذي سمعت بل هن أجمل من الحور العين أعني النساء المخلوقات في الجنة من زعفران أو غيره ويعطى الرجل هناك ما كان له في الدنيا من الزوجات، وقد يضم إلى ذلك ما شاء الله تعالى من نساء متن ولم يتزوجن، ومن تزوجت بأكثر من واحد فهي لآخر أزواجها أو لأولهم إن لم يكن طلقها في الدنيا أو تخير فتختار من كان أحسنهم خلقا معها أقوال صحح جمع منها الأول، وتعطى زوجة كافر دخلت الجنة لمن شاء الله تعالى. وقد ورد أن آسية امرأة فرعون تكون زوجة نبينا ﷺ.
Bu rivayet eğer sahihse öncekine aykırı değildir; zira buna göre manaların tecessüm ettiğini söylemek gerekir, bu durumda tesbihin tecessüm edip yaratıldıkları maddenin bir parçası kılınması caizdir. Bir görüşe göre: Burada onlardan kastedilen dünya kadınlarıdır; onlar cennette duyduğun manada hûr-i îyndirler; hatta hûr-i îynden yani cennette safrandan veya başka bir şeyden yaratılan kadınlardan daha güzeldirler. Kişiye orada dünyadaki eşleri verilir; buna Allah Teâlâ'nın dilediği, evlenmeden vefat etmiş kadınlar da eklenebilir. Birden fazla kişiyle evlenmiş olan kadın ise son eşine aittir ya da dünyada onu boşamamışsa ilk eşine aittir veya muhayyer bırakılır da ahlakı kendisiyle en güzel olanı seçer; bunlar bir topluluğun ilkini sahih kabul ettiği görüşlerdir. Cennete giren kâfir birinin hanımı ise Allah Teâlâ'nın dilediği kimseye verilir. Firavun'un hanımı Âsiye'nin Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımı olacağı rivayet edilmiştir.
وقرأ عكرمة «بحور عين» بالإضافة وهي على معنى من أي بالحور من العين، وفي قراءة عبد الله «بعيس عين» والعيساء البيضاء تعلوها حمرة يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ يطلبون ويأمرون بإحضار ما يشتهون من الفواكه ولا يتخصص شيء منها بمكان ولا زمان آمِنِينَ من الضرر أي ضرر كان، وهو حال من ضمير يَدْعُونَ وكونه حالا من الضمير في قوله سبحانه: ي جَنَّاتٍ
İkrime izâfetle «bihûri 'înin» şeklinde okumuştur; bu "min" manasındadır, yani iri gözlü hurilerle demektir. Abdullah'ın kıraatinde ise «bi'îsin 'înin» şeklindedir; 'aysâ', kırmızılık çalan beyazdır. { يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ } “Orada her türlü meyveyi isterler” canlarının çektiği meyvelerin getirilmesini talep eder ve emrederler; bunlardan hiçbiri bir mekân veya zamanla sınırlı değildir. { آمِنِينَ } “güven içinde olarak” her türlü zarardan emindirler; bu kelime { يَدْعُونَ } fiilindeki zamirden hâldir. Sübhânehu'nun { فِي جَنَّاتٍ } kavlindeki zamirden hâl olması ise
بعيد، وأبعد منه جعل يَدْعُونَ حينئذ صفة الحور والنون فيه ضمير النسوة وزنه يفعلن لما فيه من ارتكاب خلاف الظاهر مع عدم المناسبة للسياق.
uzaktır. Bundan daha uzak olanı ise bu durumda { يَدْعُونَ } fiilini hurilerin sıfatı yapmak ve oradaki nûn'u kadınlar zamiri (nûn-i nisve) ve veznini de "yef'ilne" saymaktır; zira bunda zâhire aykırı hareket etmekle birlikte siyakla uyumsuzluk vardır.
وقوله تعالى: لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى جملة مستأنفة أو حالية وكأنه أريد أن يقال: لا يذوقون فيها الموت البتة فوضع الموتة الأولى موضع ذلك لأن الموتة الماضية محال ذوقها في المستقبل فهو من باب التعليق بالمحال كأنه قيل: إن كانت الموتة الأولى يستقيم ذوقها في المستقبل فإنهم يذوقونها، ونظيره قول القائل لمن يستسقيه: لا أسقيك إلا الجمر وقد علم أن الجمر لا يسقى، ومثله قوله ﷿: وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ [النساء: ٢٢] فالاستثناء متصل والدخول فرضي للمبالغة، وضمير فِيهَا للجنات، وقيل: هو متصل والمؤمن عند موته لمعاينة ما يعطاه في الجنة كأنه فيها فكأنه ذاق الموتة الأولى في الجنة، وقيل متصل وضمير «فيها» للآخرة والموت أول أحوالها، ولا يخفى ما فيه من التفكيك مع ارتكاب التجوز، وقيل: الاستثناء منقطع والضمير للجنات أي لكن الموتة الأولى قد ذاقوها في الدنيا، والأصل اتصال الاستثناء، وقال الطبراني: إلا بمعنى بعد، والجمهور لم يثبتوا هذا المعنى لها، وقال ابن عطية: ذهب قوم إلى أن إلا بمعنى سوى وضعفه الطبري.
Allah Teâlâ'nın { لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى } “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” kavli müste'nefe veya hâliyye cümlesidir. Sanki orada ölümü asla tatmazlar denilmek istenmiş de geçmiş ölümün gelecekte tadılması muhal olduğu için "ilk ölüm" bunun yerine konulmuştur; dolayısıyla bu, muhale bağlama kabilindendir. Sanki şöyle denilmiştir: İlk ölümün gelecekte tadılması mümkün olsaydı onu tadarlardı. Bunun benzeri, kendisinden su isteyene "Sana ancak kor ateşi içiririm" diyen kimsenin sözüdür; oysa kor ateşinin içilmeyeceği bilinmektedir. Bunun bir misli de Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” kavlidir. Buradaki istisna muttasıldır ve [istisnaya] dâhil oluş mübalağa için farazîdir; { فِيهَا } zamiri ise cennetlere aittir. Bir görüşe göre istisna muttasıldır ve mümin ölüm anında cennette kendisine verilecek şeyleri müşahede ettiği için sanki oradaymış gibidir; dolayısıyla sanki ilk ölümü cennette tatmış gibi olur. Bir görüşe göre muttasıldır ve «fîhâ» zamiri ahirete aittir, ölüm de ahiretin ilk hâllerindendir; bunda mecaza sapmakla birlikte tefrik (anlam kopukluğu) bulunduğu gizli değildir. Bir görüşe göre istisna munkatıdır ve zamir cennetlere aittir; yani fakat ilk ölümü dünyada tatmışlardır. Asıl olan ise istisnanın muttasıl olmasıdır. Taberânî: "İllâ, 'ba'de' (sonra) manasındadır" demiştir; cumhur ise bu manayı onun için sabit görmemiştir. İbn Atıyye: "Bir topluluk 'illâ'nın 'sivâ' (başka/gayrı) manasında olduğu görüşüne gitmiştir" demiştir; Taberî ise bunu zayıf bulmuştur.
وقال أبو حيان: ليس تضعيفه بصحيح بل يصح المعنى بسوى ويتسق. وفائدة الوصف تذكير حال الدنيا.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Onun bunu zayıf bulması doğru değildir; bilakis mana "sivâ" ile sahih olur ve intizam kazanır. Vasfın faydası ise dünya hâlini hatırlatmaktır.
والداعي لما سمعت من الأوجه دفع سؤال يورد هاهنا من أن الموتة الأولى مما مضى لهم في الدنيا وما هو كذلك لا يمكن أن يذوقوه في الجنة فكيف استثنيت؟ وقيل: إن السؤال مبني على أن الاستثناء من النفي إثبات فيثبت للمستثنى الحكم المنفي عن المستثنى منه ومحال أن يثبت للموتة الأولى الماضية الذوق في الجنة، وأما على قول من جعله تكلما بالباقي بعد الثنيا، والمعنى لا يذوقون سوى الموتة الأول من الموت فلا إشكال فتأمل. وقرأ عبيد بن عمير «لا يذاقون» مبنيا للمفعول، وقرأ عبد الله «لا يذوقون فيها طعم الموت»
İşittiğin bu vecihleri gerektiren sebep, burada yöneltilen: 'İlk ölüm onların dünyada geçirdikleri şeylerdendir; böyle olan bir şeyi ise cennette tatmaları mümkün değildir, öyleyse nasıl istisna edilmiştir?' şeklindeki soruyu savmaktır. Bir görüşe göre bu soru, nefiyden yapılan istisnanın ispat olduğu, dolayısıyla müstesnâ minhden nefyedilen hükmün müstesnâ için sabit olacağı ve geçmiş ilk ölümün cennette tadılmasının sabit olmasının muhal olduğu esasına dayanır. İstisnayı, istisnadan sonra geriye kalanla konuşmak olarak kabul eden ve manayı: 'Ölümden sadece ilk ölüm dışında bir şey tatmazlar' şeklinde takdir eden kimsenin kavline göre ise bir müşkil yoktur; iyi düşün! Ubeyd b. Umeyr meçhul sîga ile «lâ yüzâkûne» şeklinde okumuştur. Abdullah ise «lâ yezûkûne fîhâ ta'me'l-mevt» şeklinde okumuştur.
وجاء في الحديث النوم لأنه أخو الموت
Hadiste ölümün kardeşi olduğu için uyku da gelmiştir
، أخرج البزار والطبراني في الأوسط وابن مردويه والبيهقي في البعث بسند صحيح عن جابر بن عبد الله قال: «قيل يا رسول الله أينام أهل الجنة؟ قال: لا النوم أخو الموت وأهل الجنة لا يموتون ولا ينامون» .
. Bezzâr, Taberânî el-Evsat'ta, İbn Merdûye ve Beyhakî el-Ba's'ta Câbir b. Abdillâh'tan sahih bir senetle rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «"Ey Allah'ın Resûlü, cennet ehli uyur mu?" denildi. O da: "Hayır, uyku ölümün kardeşidir; cennet ehli ölmezler ve uyumazlar" buyurdu.»
وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ وقرأ أبو حيوة «ووقّاهم» مشدد القاف على المبالغة في التكثير في الوقاية لأن
{ وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ } “Ve onları cehennem azabından korumuştur.” Ebû Hayve, korumada çokluğu mübalağa etmek üzere kāf harfini şeddeli olarak «vevekkāhum» şeklinde okumuştur; çünkü
التفعيل لزيادة المعنى لا للتعدية لأن الفعل متعد قبله فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ أي أعطوا كل ذلك عطاء وتفضلا منه تعالى فهو نصب على المصدرية، وجوز فيه أن يكون حالا ومفعولا له، وأيا ما كان ففيه إشارة إلى نفي إيجاب أعمالهم الإثابة عليه ﷾. وقرىء «فصل» بالرفع أي ذلك فضل ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لأنه فوز بالمطالب وخلاص من المكاره فَإِنَّما يَسَّرْناهُ أي فإنما سهلنا القرآن بِلِسانِكَ أي بلغتك، وقيل: المعنى أنزلناه على لسانك بلا كتابة لكونه أميا، وهذا فذلكة وإجمال لما في السورة بعد تفصيل تذكيرا لما سلف مشروحا فيها، فالمعنى ذكرهم بالكتاب المبين فإنما يسرناه بلسانك لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أي كي يفهموه ويتذكروا به ويعملوا بموجبه فَارْتَقِبْ أي وإن لم يتذكروا فانتظر ما يحل بهم وهو تعميم بعد تخصيص بقوله تعالى: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ [الدخان: ١٠] إلخ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ منتظرون ما يحل بك كما قالوا: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطور: ٣٠] وقيل: معناه مرتقبون ما يحل بهم تهكما، وقيل: هو مشاكلة، والمعنى أنهم صائرون للعذاب، وفي الآية من الوعد له ﷺ ما لا يخفى، وقيل: فيها الأمر بالمتاركة وهو منسوخ بآية السيف فلا تغفل.
tef'îl babı anlamın ziyadeliği içindir, teaddi (geçişlilik) için değildir; zira fiil bundan önce de müteaddidir. { فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden bir lütuf olarak” yani bütün bunlar onlara O Teâlâ'dan bir ihsan ve lütuf olarak verilmiştir; bu kelime mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak nasb mahalindedir. Hâl ve mef'ûlün leh olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun, bunda amellerinin O'nun celle ve alâ üzerine mükâfat vermeyi vacip kılmadığına işaret vardır. «Fadlün» şeklinde ref ile de okunmuştur; yani bu bir lütuftur. { ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “İşte büyük kurtuluş budur.” Çünkü bu, taleplere kavuşmak ve hoşlanılmayan şeylerden kurtulmaktır. { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ } “Biz onu kolaylaştırdık” yani Kur'an'ı kolaylaştırdık { بِلِسانِكَ } “senin dilinle” yani senin lisanınla. Bir görüşe göre mana: Ümmî olman sebebiyle onu senin diline yazısız olarak indirdik, demektir. Bu, sûrede daha önce tafsilatıyla geçenleri hatırlatmak üzere bir fezleke ve icmâldir. Mana şöyledir: Onlara apaçık Kitap ile öğüt ver; zira biz onu senin dilinle kolaylaştırdık, { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “belki öğüt alıp düşünürler diye” yani onu anlasınlar, onunla öğüt alsınlar ve gereğince amel etsinler diye. { فَارْتَقِبْ } “Artık gözetle” yani öğüt almazlarsa başlarına gelecekleri bekle; bu, Allah Teâlâ'nın: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ } “O hâlde göğün geleceği günü gözetle” kavlindeki tahsisten sonra yapılan bir ta'mimdir (genellemedir). { إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ } “Şüphesiz onlar da gözetlemektedirler.” Onlar da: { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “Onun başına zamanın felaketlerinin gelmesini bekliyoruz” dedikleri gibi senin başına gelecekleri beklemektedirler. Bir görüşe göre bunun manası, istihza yollu olarak: 'Başlarına gelecekleri gözetlemektedirler' demektir. Bir görüşe göre bu bir müşâkeledir; mana ise onların azaba sürüklenecekleri şeklindedir. Ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için gizli olmayan bir vaad vardır. Bir görüşe göre ayette terk etme (mütâreke) emri vardır ve bu kılıç ayetiyle neshedilmiştir; gafil olma!
ومن باب الإشارة في الآيات: ما ذكروه في قوله تعالى: وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ إلى آخر القصة من تطبيق ذلك على ما في الأنفس، وهو مما يعلم مما ذكرناه في باب الإشارة من هذا الكتاب غير مرة فلا نطيل به، وقالوا في قوله تعالى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ إنه إشارة إلى الوحدة كقوله ﷿: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ [فصلت: ٥٣] وأفصح بعضهم فقال: الحق هو ﷿ والباء للسببية أي ما خلقناهما إلا بسبب أن تكون مرايا لظهور الحق جلّ وعلا، ومن جعل منهم الباء للملابسة أنشد:
Ayetlerdeki işarî mana kabilinden olmak üzere: Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ } “Andolsun, onlardan önce Firavun kavmini de imtihan etmiştik” kavminden kıssanın sonuna kadar geçenleri nefislerdeki durumlara tatbik ederek zikrettikleridir. Bu, bu kitabın işarî tefsir babında defalarca zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır; bu yüzden sözü uzatmayalım. Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” { ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz onları ancak hak ile yarattık” kavli hakkında şöyle demişlerdir: Cenâb-ı Hakk'ın: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun hak olduğu kendilerine açıkça belli oluncaya kadar onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” kavlinde olduğu gibi bu, vahdete (birliğe) işarettir. Bazıları daha açık konuşarak şöyle demiştir: el-Hak, O celle ve alâ'dır; 'bâ' harfi ise sebebiyye içindir, yani onları ancak Hakk'ın celle ve alâ zuhuruna aynalar olsunlar sebebiyle yarattık demektir. Onlardan 'bâ' harfini mülâbese için kılan kimse ise şu şiiri inşad etmiştir:
رق الزجاج وراقت الخمر ... فتشاكلا وتشابه الأمر
Cam inceldi ve şarap berraklaştı... Birbirine benzedi ve durum karıştı
فكأنما خمر ولا قدح ... وكأنما قدح ولا خمر
Sanki şarap var da kadeh yok... Ve sanki kadeh var da şarap yok
والعبارة ضيقة والأمر طور ما وراء العقل والسكوت أسلم، وقالوا في شجرة الزقوم: هي شجرة الحرص وحب الدنيا تظهر يوم القيامة على أسوأ حال وأخبث طعم، وقالوا الْمَوْتَةَ الْأُولى ما كان في الدنيا بقتل النفس بسيف الصدق في الجهاد الأكبر وهو المشار إليه بموتوا قبل أن تموتوا فمن مات ذلك الموت حيي أبدا الحياة الطيبة التي لا يمازجها شيء من ماء الألم الجسماني والروحاني وذلك هو الفوز العظيم، والله تعالى يقول الحق وهو سبحانه يهدي السبيل.
İfade dardır ve bu mesele aklın ötesindeki bir mertebedir; sükût etmek ise en selametli yoldur. Zakkum ağacı hakkında şöyle demişlerdir: O, hırs ve dünya sevgisi ağacıdır; kıyamet günü en kötü hâlde ve en çirkin tatta tezahür eder. { الْمَوْتَةَ الْأُولى } “ilk ölüm” ifadesi hakkında da şöyle demişlerdir: Bu, en büyük cihatta sıdk kılıcıyla nefsi öldürmek suretiyle dünyada olan ölümdür; 'Ölmeden önce ölünüz' sözüyle işaret edilen de budur. Kim bu ölümle ölürse, kendisine cismanî ve ruhanî acı suyundan hiçbir şey karışmayan o tertemiz hayatla ebediyen dirilir; işte büyük kurtuluş da budur. Allah Teâlâ hakkı söyler ve O Sübhânehu doğru yolu gösterir.