Binûn

Ahkâf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ الحسن والأعمش وعيسى بالياء فيهما مبنيين للفاعل وهو ضميره تعالى شأنه و «أحسن» بالنصب على المفعولية وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ عند دعوتهما إياه للإيمان أُفٍّ لَكُما صوت يصدر عن المرء عند تضجره وفيه قراءات ولغات نحو الأربعين، وقد نبهنا على ذلك في سورة الإسراء، واللام لبيان المؤفف له كما في هَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] والموصول مبتدأ خبره أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ والمراد به الجنس فهو في معنى الجمع، ولذا قيل: «أولئك» وإلى ذلك أشار الحسن بقول: هو الكافر العاق لوالديه المنكر للبعث، ونزول الآية في شخص لا ينافي العموم كما قرر غير مرة، وزعم مروان عليه ما يستحق أنها نزلت في عبد الرحمن بن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنهما وردت عليه عائشة رضي الله تعالى عنها. أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن عبد الله قال: إني لفي المسجد حين خطب مروان فقال: إن الله تعالى قد أرى لأمير المؤمنين- يعني معاوية- في يزيد رأيا حسنا أن يستخلفه فقد استخلف أبو بكر وعمر فقال عبد الرحمن بن أبي بكر: أهر قلية إن أبا بكر رضي الله تعالى عنه والله ما جعلها في أحد من ولده ولا أحد من أهل بيته ولا جعلها معاوية إلا رحمة وكرامة لولده، فقال مروان: ألست الذي قال لوالديه أف لكما فقال عبد الرحمن: ألست ابن اللعين الذي لعن رسول الله ﷺ أباك فسمعت عائشة فقالت: مروان أنت القائل لعبد الرحمن كذا وكذا كذبت والله ما فيه نزلت نزلت في فلان بن فلان.

Hasan[-ı Basrî], A'meş ve Îsâ ise her iki fiili de fâili mebni olarak 'yâ' ile -ki fâil şânı yüce Allah'ın zamiridir- ve { أَحْسَنَ } kelimesini de mef'ûliyet üzere mansub olarak okumuşlardır. { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ } “O kimse ki anne babasına dedi”, kendisini imana davet ettikleri sırada; { أُفٍّ لَكُما } “Öf size!”. [Bu kelime], insanın canı sıkıldığında çıkardığı bir sestir ve hakkında kırka yakın kıraat ve lehçe vardır; buna İsrâ sûresinde dikkat çekmiştik. Başındaki lâm harfi, { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] ayetinde olduğu gibi kendisine öf denilen kimseyi beyan içindir. İsm-i mevsûl mübtedadır; haberi ise { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “İşte onlar, haklarında sözün gerçekleştiği kimselerdir” kısmıdır. Buradaki mevsûlden kasıt cinstir, dolayısıyla mana bakımından çoğuldur; bu yüzden [haberinde] «ülâike» denilmiştir. Hasan[-ı Basrî] de: “O, anne babasına âsi olan ve yeniden dirilişi inkâr eden kâfirdir” sözüyle buna işaret etmiştir. Bir ayetin muayyen bir şahıs hakkında inmiş olması, defalarca ortaya konduğu üzere genel oluşuna engel teşkil etmez. Mervân -hakkettiği üzerine olsun- bu ayetin Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Sıddîk -radıyallâhu teâlâ anhümâ- hakkında indiğini iddia etmiş, Âişe -radıyallâhu teâlâ anhâ- da ona karşı çıkmıştır. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mervân hutbe verirken ben mescitteydim. Mervân dedi ki: “Allah Teâlâ Müminlerin Emîri'ne -Muâviye'yi kastediyor- Yezîd hakkında onu halife tayin etmesi yönünde güzel bir görüş nasip etti; nitekim Ebû Bekir ve Ömer de halife tayin etmişlerdi.” Bunun üzerine Abdurrahman b. Ebî Bekir dedi ki: “Bu bir Herakliyusluktur! Vallahi Ebû Bekir -radıyallâhu teâlâ anh- hilafeti ne çocuklarından birine ne de ehl-i beytinden birine bıraktı. Muâviye ise bunu sadece oğluna bir şefkat ve ikram olsun diye yaptı.” Mervân: “Sen anne babasına 'Öf size!' diyen kimse değil misin?” dedi. Abdurrahman da: “Sen de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in babasını lanetlediği o melunun oğlu değil misin?” dedi. Bunu işiten Âişe şöyle dedi: “Mervân! Abdurrahman'a şöyle şöyle diyen sen misin? Vallahi yalan söyledin! Bu ayet onun hakkında inmedi; falan oğlu falan hakkında indi.”

وفي رواية تقدمت رواها جماعة وصححها الحاكم عن محمد بن زياد أنها كذبته ثلاثا ثم قالت: والله ما هو به.

Daha önce geçen, bir topluluğun rivayet ettiği ve Hâkim'in Muhammed b. Ziyâd kanalıyla tashih ettiği bir rivayette ise Âişe'nin onu üç kez yalanladığı ve ardından: “Vallahi o, o kimse değildir” dediği aktarılmıştır.

تعني أخاها. ولو شئت أن أسمي الذي أنزلت فيه لسميته إلى آخر ما مر، وكان ذلك من فضض اللعنة إغاظة لعبد الرحمن وتنفيرا للناس عنه لئلا يلتفتوا إلى ما قاله وما قال إلا حقا فأين يزيد الذي تجل اللعنة عنه وأين الخلافة.

Kardeşini kastediyordu. [Devamında:] “Eğer hakkında inen kimsenin adını vermek isteseydim verirdim...” demiş ve daha önce geçen sözlerin sonuna kadar devam etmiştir. Bu sözler, Abdurrahman'ı öfkelendirmek ve insanların onun söylediklerine itibar etmemeleri için onu gözden düşürmek amacıyla lanetin izlerini ortaya dökmekten ibaretti; oysa o sadece hakkı söylemişti. Zira lanetin kendisinden üstün olduğu Yezîd nerede, hilafet nerede!

ووافق بعضهم كالسهيلي في الإعلام مروان في زعم نزولها في عبد الرحمن، وعلى تسليم ذلك لا معنى للتعيير

el-İ'lâm adlı eserinde Süheylî gibi bazı âlimler, ayetin Abdurrahman hakkında indiği iddiasında Mervân'a katılmışlardır. Bu kabul edilse bile, ayıplamanın hiçbir anlamı yoktur;

لا سيما من مروان فإن الرجل أسلم وكان من أفاضل الصحابة وأبطالهم وكان له في الإسلام غناء يوم اليمامة وغيره والإسلام يجب ما قبله فالكافر إذا أسلم لا ينبغي أن يعير بما كان يقول أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ أبعث من القبر بعد الموت وقرأ الحسن وعاصم وأبو عمرو في رواية وهشام «أتعداني» بإدغام نون الرفع في نون الوقاية، وقرأ نافع في رواية.

özellikle de Mervân tarafından [yapılmasının hiçbir manası yoktur]; zira o zat Müslüman olmuş, sahâbenin en faziletlilerinden ve kahramanlarından biri haline gelmiş, Yemâme gününde ve diğer savaşlarda İslâm'a büyük yararlılıklar göstermiştir; İslâm ise kendisinden öncekileri silip süpürür. Kâfir bir kimse Müslüman olduğunda, daha önce söyledikleri sebebiyle ayıplanması uygun düşmez. { أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ } “Beni [yeniden diriltilip kabirden] çıkarılmakla mı tehdit ediyorsunuz?” yani öldükten sonra kabirden diriltilmekle mi? Hasan, Âsım, bir rivayette Ebû Amr ve Hişâm, ref' nûnunu vikâye nûnuna idğam ederek «ete'idânnî» şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ise bir rivayette,

وجماعة بنون واحدة، وقرأ الحسن وشيبة وأبو جعفر بخلاف عنه، وعبد الوارث عن أبي عمرو وهارون بن موسى عن الجحدري، وبسام عن هشام «أتعدانني» بنونين من غير إدغام ومع فتح الأولى كأنهم فروا من اجتماع الكسرتين والياء ففتحوا للتخفيف، وقال أبو حاتم: فتح النون باطل غلط، وقال بعضهم: فتح نون التثنية لغة رديئة وهو الأمر هنا الاجتماع، وقرأ الحسن وابن يعمر والأعمش وابن مصرف والضحاك «أخرج» مبنيا للفاعل من الخروج وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي أي مضت ولم يخرج منها أحد ولا بعث فالمراد إنكار البعث كما قيل:

ve bir topluluk tek nûn ile okumuşlardır. Hasan, Şeybe, kendisinden gelen bir ihtilafla Ebû Ca'fer, Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris, Cahderî'den rivayetle Hârûn b. Mûsâ ve Hişâm'dan rivayetle Bessâm ise idğamsız olarak iki nûn ile ve birincisinin fethasıyla «ete'idâneninî» şeklinde okumuşlardır; sanki iki kesre ile yâ harfinin yan yana gelmesinden kaçınmışlar ve hafifletmek için fetha yapmışlardır. Ebû Hâtim: “Nûnun fethası bâtıldır, hatadır” demiştir. Bazıları ise: “Tesniye nûnunun fethası zayıf bir lehçedir; buradaki sebep ise illetlerin toplanmasıdır” demiştir. Hasan, İbn Ya'mer, el-A'meş, İbn Musarrif ve Dahhâk ise çıkmak manasından hareketle fâili mebni olarak «ahruce» şeklinde okumuşlardır. { وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } “Oysa benden önce nice nesiller gelip geçmiştir” yani geçmişlerdir de onlardan hiçbiri [kabirden] çıkmamış ve diriltilmemiştir. Buradaki maksat, şu beyitte dendiği gibi yeniden dirilişi inkâr etmektir: Bize geçmiş zamanlardan hiç kimse gelip haber vermedi... Cennette midir yoksa cehennemde mi?

ما جاءنا أحد يخبر أنه ... في جنة لما مضى أو نار

Bize geçmiş zamanlardan hiç kimse gelip haber vermedi... Cennette midir yoksa cehennemde mi?

وقال أبو سليمان الدمشقي: أراد: وقد خلت القرون من قبلي مكذبة بالبعث، فالكلام كالاستدلال على نفي البعث.

Ebû Süleyman ed-Dımaşkî şöyle demiştir: “Benden önce nice nesiller yeniden dirilişi yalanlayarak gelip geçmiştir” demek istemiştir; dolayısıyla bu söz, dirilişin yokluğuna delil getirmek gibidir.

وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ أي يقولان: الغياث بالله تعالى منك، والمراد إنكار قوله واستعظامه كأنهما لجآ إلى الله سبحانه في دفعه كما يقال: العياذ بالله تعالى من كذا أو يطلبان من الله ﷿ أن يغيثه بالتوفيق حتى يرجع عما هو عليه من إنكار البعث وَيْلَكَ آمِنْ أي قائلين أو يقولون له ذلك، وأصل «ويل» دعاء بالثبور يقام مقام الحث على الفعل أو تركه إشعارا بأن ما هو متركب له حقيق بأن يهلك مرتكبه وأن يطلب له الهلاك فإذا أسمع ذلك كان باعثا على ترك ما هو فيه والأخذ بما ينجيه، وقيل: إن ذلك لأن فيه إشعارا بأن الفعل الذي أمر به مما يحسد عليه فيدعى عليه بالثبور فإذا سمع ذلك رغب فيه، وأيا ما كان فالمراد هنا الحث والتحريض على الإيمان لا حقيقة الدعاء بالهلاك إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ أي البعث، وأضاف الوعد إليه تعالى تحقيقا للحق وتنبها على خطئه في إسناد الوعد إليهما. وقرأ الأعرج. وعمرو بن فائد «أن» بفتح الهمزة على تقدير لأن أو آمن بأن وعد الله حق، ورجح الأول بأن فيه توافق القراءتين فَيَقُولُ مكذبا لهما ما هذا الذي تسميانه وعد الله تعالى إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أباطيلهم التي سطروها في الكتب من غير أن يكون لها حقيقة أُولئِكَ القائلون ذلك، وقيل: أي صنف هذا المذكور بناء على زعم خصوص الَّذِي وليس بشيء.

{ وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ } “Onlar ise Allah'a yalvarıp yakararak...” yani: “Senden Allah Teâlâ'ya sığınır ve yardım dileriz!” derler. Maksat, onun sözünü reddetmek ve korkunçluğunu belirtmektir; sanki “Falandan Allah Teâlâ'ya sığınırız” denildiği gibi, onu defetmek için şânı yüce Allah'a iltica etmişlerdir; yahut dirilişi inkâr etmekten vazgeçsin diye Allah azze ve celle'den ona hidayet ve muvaffakiyet vermesini talep etmektedirler. { وَيْلَكَ آمِنْ } “‘Yazıklar olsun sana, iman et!’ [derler]” yani ona böyle diyerek veya derler. «Veyl» kelimesinin aslı helak duasıdır; bir fiili yapmaya veya terk etmeye teşvik makamında kullanılır. Bu da yaptığı fiilin, işleyeni helak etmeye ve onun için helak talebinde bulunulmaya layık olduğunu hissettirmek içindir; kişi bunu işittiğinde içinde bulunduğu durumu terk etmeye ve kendisini kurtaracak şeye sarılmaya sevk edilir. Bir görüşe göre bu, emredildiği amelin gıpta edilecek bir şey olduğunu ve bu yüzden aleyhine helak dilendiğini hissettirdiği içindir; bunu işitince ona rağbet eder. Hangisi olursa olsun, buradaki maksat helak duasının hakikati değil, imana teşvik ve gayrete getirmektir. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Muhakkak ki Allah'ın vaadi haktır” yani yeniden diriliş [haktır]. Hakkı pekiştirmek ve vaadi kendilerine isnat etmedeki hatasına dikkat çekmek için vaadi Allah Teâlâ'ya nispet etmişlerdir. el-A'rec ve Amr b. Fâid, 'çünkü' takdiriyle veya 'Allah'ın vaadinin hak olduğuna iman et' anlamında hemzenin fethasıyla «enne» şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraat, iki kıraatin birbiriyle uyumu sağlandığı için tercih edilmiştir. { فَيَقُولُ } “O ise der ki:” onları yalanlayarak; { ما هذا } “Bu sizin Allah Teâlâ'nın vaadi diye isimlendirdiğiniz şey,” { إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin masallarından başkası değildir”; yani hiçbir hakikati olmaksızın kitaplara yazdıkları bâtıl sözlerdir. { أُولئِكَ } “İşte onlar,” böyle diyen kimselerdir. { الَّذِي } kelimesinin hususiliği zannına binaen “bu zikredilenin sınıfı” anlamında olduğu da söylenmiştir, fakat bu bir şey ifade etmez.

الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ وهو قوله تعالى لإبليس: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص:

{ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “haklarında sözün gerçekleştiği kimselerdir”; o söz de Allah Teâlâ'nın İblis'e buyurduğu şu sözdür: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “Mutlaka cehennemi senden ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım” [Sâd:

٨٥] وقد مر تمام الكلام في ذلك. ورد بهذا على من زعم أن الآية في عبد الرحمن بن أبي بكر رضي الله تعالى عنه أسلم وجب عنه ما قبل وكان من أفاضل الصحابة، ومن حق عليه القول هو من علم الله تعالى أنه لا يسلم أبدا. وقيل:

85]. Bu konudaki sözün tamamı daha önce geçmişti. Bu ifadeyle, ayetin Abdurrahman b. Ebî Bekir -radıyallâhu teâlâ anh- hakkında indiğini iddia eden kimseye reddiye yapılmıştır; zira o Müslüman olmuş, önceki günahları silinmiş ve sahâbenin en faziletlilerinden olmuştur. Hakkında sözün hak olduğu kimse ise, Allah Teâlâ'nın asla iman etmeyeceğini bildiği kimsedir. Şöyle de denilmiştir:

الحكم هنا على الجنس فلا ينافي خروج البعض من أحكامه الأخروية، وقيل غير ذلك مما لا يلتفت إليه.

Buradaki hüküm cinse aittir, dolayısıyla bazılarının ahirete ait bu hükümlerden istisna edilmesi buna engel teşkil etmez. İltifat edilmeyecek başka şeyler de söylenmiştir.

فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ في مقابلة فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ فهو مثله إعرابا ومبالغة ومعنى، وقوله تعالى مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ بيان للأمم إِنَّهُمْ جميعا كانُوا خاسِرِينَ قد ضيعوا فطرتهم الأصلية الجارية مجرى رؤوس أموالهم باتباع الشيطان، والجملة تعليل للحكم بطريق الاستئناف. وقرأ العباس عن أبي عمرو «أنهم» بفتح الهمزة على تقدير لأنهم. واستدل بقوله ﷿: فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ إلخ على أن الجن يموتون قرنا بعد قرن كالأنس. وفي البحر قال الحسن في بعض مجالسه: الجن لا يموتون فاعترضه قتادة بهذه الآية فسكت وَلِكُلٍّ من

{ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetler içinde...”; bu ifade { فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ } ifadesinin karşılığıdır; irab, mübalağa ve mana bakımından onun gibidir. Yüce Allah'ın { مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “cinlerden ve insanlardan” buyruğu ümmetleri açıklamaktadır. { إِنَّهُمْ } “Şüphesiz onlar” hepsi, { كانُوا خاسِرِينَ } “hüsrana uğrayanlar olmuşlardır”; şeytana uyarak ana sermayeleri hükmündeki aslî fıtratlarını zayi etmişlerdir. Bu cümle, hükmün istînâf yoluyla gerekçelendirilmesidir. Abbâs, Ebû Amr'dan rivayetle 'çünkü onlar' takdiriyle hemzenin fethasıyla «ennehüm» okumuştur. Azze ve celle'nin { فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ } buyruğu, cinlerin de insanlar gibi nesil nesil öldüklerine delil getirilmiştir. el-Bahr'da şöyle denir: Hasan[-ı Basrî] meclislerinin birinde: “Cinler ölmezler” dedi; Katâde bu ayetle ona itiraz etti, bunun üzerine o da sustu. { وَلِكُلٍّ } “Her biri için”, yani

الفريقين المذكورين في قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ وفي قوله سبحانه: «أولئك الذين حق عليهم القول» وإن شئت فقل في الذين قالوا ربنا الله والذي قال لوالديه أف دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا أي من جزاء ما عملوا، فالكلام بتقدير مضاف، والجار والمجرور صفة دَرَجاتٌ و (من) بيانية أو ابتدائية و (ما) موصولة أي من الذي عملوه من الخير والشر أو مصدرية أي من عملهم الخير والشر، ويجوز أن تكون (من) تعليلية بدون تقدير مضاف والجار والمجرور كما تقدم. والدرجات جمع درجة وهي نحو المنزلة لكن يقال للمنزلة درجة إذا اعتبرت بالصعود ودركا إذا اعتبرت بالحدور، ولهذا قيل: درجات الجنة ودركات النار.

Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ } “İşte onlar, kendilerinden kabul edeceğimiz kimselerdir” buyruğu ile şânı yüce Allah'ın: “İşte onlar haklarında sözün gerçekleştiği kimselerdir” buyruğunda zikredilen iki gruptan her biri için... Dilersen 'Rabbimiz Allah'tır' diyenler ile anne babasına 'Öf' diyen kimse için [de]; { دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “yaptıklarına göre dereceler vardır” yani yaptıklarının karşılığından [dereceler vardır]. Söz, bir muzâf takdiri üzeredir. Câr ve mecrûr { دَرَجاتٌ } kelimesinin sıfatıdır; (min) edatı beyâniye veya ibtidâiyedir, (mâ) ise mevsûledir; yani hayır ve şerden yaptıkları şeylerden [dereceler vardır]. Yahut masdariyyedir; yani hayır ve şer işlemelerinden dolayıdır. Bir muzâf takdir edilmeksizin (min) edatının sebebiyye olması ve câr-mecrûrun daha önce geçtiği gibi olması da câizdir. Deracât (دَرَجات), derece kelimesinin çoğuludur; menzile gibidir, ancak yukarı çıkış dikkate alındığında menzileye 'derece', aşağı iniş dikkate alındığında ise 'derek' denir. Bu sebeple cennetin derecelerinden, cehennemin ise derekelerinden bahsedilmiştir.

والتعبير بالدرجات كما قال غير واحد على وجه التغليب لاشتمال (كل) على الفريقين أي لكل منازل ومراتب سواء كانت درجات أو دركات، وإنما غلب أصحاب الدرجات لأنهم الأحقاء به لا سيما، وقد ذكر جزاؤهم مرارا وجزاء المقابل مرة وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ أي جزاء أعمالهم والفاعل ضميره تعالى. وقرأ الأعمش والأعرج وشيبة وأبو جعفر والأخوان وابن ذكوان ونافع بخلاف عنه «لنوفيهم» بنون العظمة، وقرأ السلمي بتاء فوقية على الإسناد للدرجات مجازا وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ بنقص ثواب وزيادة عقاب، وقد مر الكلام في مثله غير مرة. والجملة حال مؤكدة للتوفية أو استئناف مقرر لها، واللام متعلقة بمحذوف مؤخر كأنه قيل: وليوفيهم أعمالهم ولا يظلمهم فعل ما فعل من تقدير الأجزية على مقادير أعمالهم فجعل الثواب درجات والعقاب دركات.

Pek çok âlimin belirttiği gibi 'dereceler' ifadesi tağlîb yoluyladır; zira (küll) lafzı her iki grubu da kapsamaktadır; yani ister dereceler ister derekeler olsun her biri için makamlar ve mertebeler vardır. Derece sahiplerinin tağlîb edilmesi, onların buna daha layık olmalarındandır; özellikle de onların mükâfatı defalarca, karşı tarafın cezası ise bir kez zikredilmiştir. { وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ } “ve onlara amellerinin karşılığını tam olarak ödemesi için”; yani amellerinin karşılığını [ödemesi için]. Fâil, Allah Teâlâ'nın zamiridir. el-A'meş, el-A'rec, Şeybe, Ebû Ca'fer, iki kardeş (Hamza ve Kisâî), İbn Zekvân ve kendisinden gelen bir ihtilafla Nâfi' azamet nûnu ile «linüveffiyehüm» şeklinde okumuşlardır. es-Sülemî ise mecâzî olarak derecelere isnat ile üstten 'tâ' ile «litüveffiyehüm» şeklinde okumuştur. { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “onlara asla haksızlık edilmez”, sevapları eksiltilerek veya cezaları artırılarak [haksızlık yapılmaz]. Benzer ifadelerin açıklaması defalarca geçmişti. Cümle, tam ödemeyi pekiştiren bir haldir veya onu perçinleyen bir istînâftır. Başındaki lâm ise sonraya bırakılmış mahzuf bir fiile taalluk etmektedir; sanki şöyle denilmiştir: Amellerinin karşılığını tam ödemesi ve onlara haksızlık etmemesi için, cezaları amellerinin miktarlarına göre takdir ederek yaptığı şeyi yaptı; böylece sevabı dereceler, cezayı da derekeler kıldı.

وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أي يعذبون بها من قولهم: عرض بنو فلان على السيف إذا قتلوا به وهو مجاز شائع، وذهب غير واحد إلى أنه من باب القلب المعنوي والمعنى يوم تعرض النار على الذين كفروا نحو عرض الناقة على الحوض فإن معناه أيضا كما قالوا: عرض الحوض على الناقة لأن المعروض عليه يجب أن يكون له إدراك ليميل به إلى المعروض أو يرغب عنه لكن لما كان المناسب هو أن يؤتى بالمعروض عند المعروض عليه ويحرك نحوه وهاهنا الأمر بالعكس لأن الحوض لم يؤت به وكذا النار قلب الكلام رعاية لهذا الاعتبار، وفي الانتصاف إن كان قولهم: عرضت الناقة على الحوض مقلوبا فليس قوله تعالى: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ كذلك لأن الملجئ ثم إلى اعتقاد القلب أن الحوض جماد لا إدراك له والناقة هي المدركة فهي التي يعرض عليها الخوض حقيقة، وأما النار فقد وردت النصوص بأنها حينئذ مدركة إدراك الحيوانات بل إدراك أولي العلم فالأمر في الآية على ظاهره كقولك عرضت الأسرى على الأمير، وربما يقال: لا مانع من تنزيلها منزلة المدركة إن لم تكن حينئذ مدركة وكذا تنزيل الحوض منزلته حتى كأنه يستعرض الناقة كما قال أبو العلاء المعري:

{ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün...” yani onunla azap edilecekleri gün. Bu, Arapların kılıçla öldürüldüklerinde kullandıkları 'Falandüşmanlar kılıca sunuldu' sözünden alınmadır ve yaygın bir mecazdır. Birden çok âlime göre bu ifade manevî kalp (yer değiştirme) kabilindendir; manası 'Ateşin inkâr edenlere sunulduğu gün' demektir; tıpkı devenin havuzun önüne getirilmesi için 'Havuz deveye sunuldu' demeleri gibi. Zira kendisinden bir şeye yönelmesi veya ondan yüz çevirmesi için kendisine sunulan varlığın idrak sahibi olması gerekir. Fakat uygun olan, sunulan şeyin kendisine sunulanın yanına getirilmesi ve ona doğru hareket ettirilmesi olduğundan; burada ise durum tam tersine olup havuz getirilmediği ve ateş de getirilmediği için bu itibar gözetilerek söz tersine çevrilmiştir. el-İntisâf adlı eserde şöyle denmektedir: Şayet 'Havuzu deveye sundum' sözü maklûb (ters çevrilmiş) ise, Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } buyruğu öyle değildir; çünkü orada kalbi benimsemeye sevk eden şey havuzun idraksiz bir cemâdat oluşu ve devenin idrak sahibi olmasıdır, dolayısıyla havuzun kendisine gerçekten arz edildiği varlık devedir. Ateşe gelince, nasslar onun o gün hayvanlar gibi hatta akıl sahipleri gibi bir idrake sahip olduğunu bildirmiştir; bu yüzden ayetteki durum 'Esirleri emîre sundum' sözün gibi zahirî anlamı üzeredir. Belki de şöyle denebilir: Ateş o sırada idrak sahibi olmasa bile idrak sahibi konumuna konulmasına ve aynı şekilde havuzun da deveye bakıp süzüyormuş gibi kendi konumuna konulmasına bir engel yoktur; nitekim Ebü'l-Alâ el-Maarrî şöyle demiştir:

إذا اشتاقت الخيل المناهل أعرضت ... عن الماء فاشتاقت إليها المناهل

Atlar su başlarını özlediğinde sudan yüz çevirdiler de... Su başları onlara hasret kaldı.

وبعد ذلك قد لا يحتاج إلى اعتبار القلب، وقال أبو حيان: لا ينبغي حمل القرآن على القلب إن الصحيح فيه أنه مما يضطر إليه في الشعر، وإذا كان المعنى صحيحا واضحا بدونه فأي ضرورة تدعو إليه؟ والمثال المذكور لا قلب فيه أيضا، فإن عرض الناقة على الحوض وعرض الحوض على الناقة كل منهما صحيح إذ العرض أمر نسبي يصح إسناده لكل واحد من الناقة والحوض. وابن السكيت في كتاب التوسعة ذهب إلى أن عرضت الحوض على الناقة مقلوب والأصل إنما هو عرض الناقة على الحوض وهو مخالف للمشهور. وأنت تعلم مما ذكرنا أولا أن سبب اعتبارهم القلب في المثال كون المناسب في العرض أن يؤتى بالمعروض عند المعروض عليه وإن الأمر في عرضت الحوض على الناقة بالعكس، وتفصيل الكلام في ذلك على وجه يعرف منه منشأ الخلاف إن العرض مطلقا لا يقتضي ذلك وإنما

Bundan sonra kalp (yer değiştirme) kabul etmeye ihtiyaç kalmayabilir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: “Kur'an'ı kalp sanatına hamletmek doğru değildir; zira bu sanat şiirde zaruret halinde başvurulan bir şeydir. Anlam bu olmadan da doğru ve açıkken buna sevk eden hangi zaruret olabilir ki? Zikredilen örnekte de bir kalp yoktur; zira devenin havuza sunulması da havuzun deveye sunulması da her ikisi de doğrudur, çünkü sunma (arz) göreceli bir durumdur ve hem deveye hem de havuza isnat edilmesi sahihtir.” İbnü's-Sikkît, et-Tevsia adlı kitabında 'Havuzu deveye sundum' sözünün maklûb olduğu ve aslının ancak 'Deveyi havuza sundum' şeklinde olduğu görüşüne meyletmiştir ki bu da meşhur görüşe aykırıdır. İlk başta zikrettiğimiz şeylerden bilmektesin ki, bu örnekte kalp kabul etmelerinin sebebi, sunmada uygun olanın sunulan şeyin kendisine sunulanın yanına getirilmesi gerekliliği ve 'Havuzu deveye sundum' ifadesinde durumun tersine olmasıdır. İhtilafın kaynağının anlaşılmasını sağlayacak şekilde bu konudaki sözün tafsilatı şudur: Sunma (arz) fiili mutlak olarak bunu gerektirmez; ancak

المقتضي له المعنى المقصود من العرض في المثال وهو الميل إلى المعروض، ومن لم ينظر إلى هذا المعنى ونظر إلى أن المعرض يتحرك إلى المعروض عليه قال إنه الأصل، ومن لم ينظر إلى الاعتبارين وقال العرض إظهار شيء لشيء قال إن كلّا من القولين على الأصل، وهو كما قال العلامة السالكوتي الحق لأن كلا الاعتبارين خارج عن مفهوم العرض فاحفظه فإنه نفيس.

bunu gerektiren şey, örnekteki arzdan kastedilen manadır ki o da sunulan şeye yönelmektir. Bu manaya bakmayıp, sunulanın kendisine sunulana doğru hareket ettiğine bakan kimse bunun asıl olduğunu söylemiştir. Her iki itibara da bakmayıp 'Arz, bir şeyi diğer bir şeye göstermektir' diyen kimse ise her iki sözün de asıl üzere olduğunu söylemiştir. Allâme es-Siyâlkûtî'nin dediği gibi hak olan da budur; çünkü her iki itibar da arz mefhumunun dışındadır; bunu aklında tut, zira çok kıymetlidir.

والظرف منصوب بقول محذوف مقوله قوله تعالى: أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ إلى آخره أي فيقال لهم يوم يعرضون أذهبتم لذاتكم فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا باستيفائها وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها فلم يبق لكم بعد شيء منها، وهو عطف تفسير لأذهبتم، وقرأ قتادة ومجاهد وابن وثاب وأبو جعفر والحسن والأعرج وابن كثير «آذهبتم» بهمزة بعدها مدة مطولة، وابن عامر بهمزتين حققهما ابن ذكوان ولين الثانية ابن هشام. وابن كثير في رواية، وعن هشام الفصل بين المحققة والملينة بألف، والاستفهام على معنى التوبيخ فهو خبر في المعنى ولو كان استفهاما محضا لم تدخل الفاء في قوله سبحانه:

Zaman zarfı [olan yevme], mahzuf bir sözle mensuptur; onun makûlü (söylenen sözü) ise Allah Teâlâ'nın: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ } ayetidir ve sonuna kadar devam eder; yani ateşe sunuldukları gün onlara şöyle denir: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ } “Lezzetlerinizi giderdiniz”, { فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا } “dünya hayatınızda” onları tüketerek, { وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها } “ve onlardan bolca yararlandınız”; artık onlardan size hiçbir şey kalmadı. Bu [ikinci fiil], 'giderdiniz' fiilinin tefsirî atfıdır. Katâde, Mücâhid, İbn Vessâb, Ebû Ca'fer, Hasan, el-A'rec ve İbn Kesîr, bir hemze ve ardından uzatılan bir med ile «âzhebtüm» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir iki hemze ile okumuş, İbn Zekvân her ikisini tahkik etmiş, Hişâm ise ikincisini teshil etmiştir. İbn Kesîr'den gelen bir rivayette ve Hişâm'dan gelen rivayette tahkik edilen ile teshil edilen arasına bir elif fasılası konmuştur. İstifham azarlama manasındadır, dolayısıyla mana bakımından haberdir; şayet sırf bir istifham olsaydı, şânı yüce Allah'ın şu buyruğunda 'fâ' harfi dahil olmazdı:

فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ أي الهوان وكذلك قرىء بِما كُنْتُمْ في الدنيا تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ بغير استحقاق لذلك، وقد مر بيان سر فِي الْأَرْضِ وَبِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ أي تخرجون من طاعة الله ﷿ أي بسبب استكباركم وفسقكم المستمرين، وفي البحر أريد بالاستكبار الترفع عن الإيمان وبالفسق معاصي الجوارح وقدم ذنب القلب على ذنب الجوارح إذ أعمال الجوارح ناشئة عن مراد القلب، وقرىء «تفسقون» بكسر السين وهذه الآية محرضة على التقلل من الدنيا وترك التنعم فيها والأخذ بالتقشف، أخرج سعيد بن منصور وعبد بن حميد وابن المنذر والحاكم والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن عمر أن عمر رضي الله تعالى عنه رأى في يد جابر بن عبد الله رضي الله تعالى عنه درهما فقال ما هذا الدرهم؟ قال: أريد أن أشتري به لأهلي لحما قرموا إليه فقال أكلما اشتهيتم شيئا اشتريتموه أين تذهب عنكم هذه الآية أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها.

{ فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Artık bugün alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız” yani zillet azabıyla; nitekim böyle de okunmuştur. { بِما كُنْتُمْ } “dolayı” dünyada, { تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanızdan...” buna hiçbir hakkınız olmadığı halde; { فِي الْأَرْضِ } ifadesinin hikmeti daha önce geçmişti. { وَبِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ } “ve yoldan çıkmanızdan ötürü” yani Allah azze ve celle'nin itaatinden çıkmanızdan ötürü; yani sürekli büyüklük taslamanız ve fıskınız sebebiyle. el-Bahr'da: 'Büyüklük taslamaktan maksat imandan yüz çevirmek, fısk ile maksat ise organların işlediği günahlardır; kalbin günahı organların günahından öne alınmıştır, zira organların amelleri kalbin muradından neşet eder' denilmiştir. Sîn harfinin kesresiyle «tefsikûn» şeklinde de okunmuştur. Bu ayet dünyayı azaltmaya, onda refah içinde yaşamayı terk etmeye ve sade yaşamı benimsemeye teşvik etmektedir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Ömer -radıyallâhu teâlâ anh-, Câbir b. Abdillâh -radıyallâhu teâlâ anh-'ın elinde bir dirhem gördü ve: “Bu dirhem nedir?” dedi. Câbir: “Bununla aileme canlarının çektiği bir et satın almak istiyorum” dedi. Bunun üzerine Ömer: “Her canınızın çektiği şeyi satın mı alacaksınız? Şu: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها } “Dünya hayatınızda bütün güzelliklerinizi tüketip bitirdiniz ve onlardan bolca yararlandınız” ayeti nerenize gidiyor (nasıl unutuyorsunuz)?” dedi.

وأخرج ابن المبارك وابن سعد وأحمد في الزهد وعبد بن حميد وأبو نعيم في الحلية عن الحسن قال قدم وفد أهل البصرة على عمر رضي الله تعالى عنه مع أبي موسى الأشعري فكان له في كل يوم خبز يلت فربما وافقناه مأدوما بزيت وربما وافقناه مأدوما بسمن وربما وافقناه مأدوما بلبن وربما وافقنا القدائد اليابسة قد دقت ثم أغلي عليها وربما وافقنا اللحم الغريض- أي الطري- وهو قليل قال وقال لنا عمر رضي الله تعالى عنه: إني والله ما أجهل عن كراكر والأسنمة وعن صلاء وصناب وسلائق ولكن وجدت الله تعالى عير قوما بأمر فعلوه فقال ﷿: أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها، والكراكر جمع كركرة بالكسرة زور البعير الذي إذا برك أصاب الأرض وهو من أطيب ما يؤكل منه والأسنمة جمع سنام معروف. والصلاء بالكسر والمد الشواء، والصناب ككتاب صباغ يتخذ من الخردل والزبيب، والسلائق جمع سليقة كسفينة ما سلق من البقول وغيرها ويروى بالصاد الخبز الرقاق واحدتها صليقة كسفينة أيضا، وقيل: هي الحملان المشوية، وقيل: اللحم المشوي المنضج وأنشدوا لجرير:

İbnü'l-Mübârek, İbn Sa'd, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Basra halkının heyeti Ebû Mûsâ el-Eş'arî ile birlikte Ömer -radıyallâhu teâlâ anh-'ın yanına geldi. Onun her gün yoğrulan bir ekmeği vardı; bazen zeytinyağı ile katık edilmiş bulurduk, bazen sadeyağ ile katık edilmiş bulurduk, bazen süt ile katık edilmiş bulurduk; bazen de dövülüp üzerine sıcak su dökülmüş kuru et parçalarına denk gelirdik; bazen de -pek az olmak üzere- taze ete denk gelirdik. Dedi ki: Ömer -radıyallâhu teâlâ anh- bize şöyle dedi: “Vallahi ben deve göğüslerini, hörgüçlerini, kebapları, hardallı sirkeli sosları ve haşlamaları bilmez değilim; fakat Allah Teâlâ'nın bir topluluğu yaptıkları bir işten ötürü ayıpladığını gördüm; nitekim azze ve celle şöyle buyurmuştur: { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها } “Dünya hayatınızda bütün güzelliklerinizi tüketip bitirdiniz ve onlardan bolca yararlandınız”.” «el-Kerâkir», kesre ile 'kerkere'nin çoğuludur; devenin çöktüğünde yere değen göğüs kısmıdır ve etinin en lezzetlilerindendir. «el-Esnime» ise bilinen hörgüç (senâm) kelimesinin çoğuludur. «es-Sılâ'» kesre ve med ile kebaptır. «es-Sınâb» 'kitâb' vezninde hardal ve kuru üzümden yapılan bir sostur. «es-Selâik» ise 'sefîne' veznindeki 'selîka'nın çoğulu olup haşlanmış sebze ve benzeri şeylerdir; sâd harfi ile 'salîka' şeklinde ince yufka ekmeği olarak da rivayet edilmiştir. Kebap edilmiş kuzu olduğu da söylenmiştir; iyice pişirilmiş kebap et olduğu da söylenmiştir. Cerîr'in şu beytini inşad etmişlerdir: Beni Zeyd ailesinin yaşantısına zorluyor beni... Nerede bende o kebaplar ve hardallı soslar!

يكلفني معيشة آل زيد ... ومن لي بالصلائق والصناب

Beni Zeyd ailesinin yaşantısına zorluyor beni... Nerede bende o kebaplar ve hardallı soslar!

وأخرج أحمد، والبيهقي في شعب الإيمان عن ثوبان رضي الله تعالى عنه قال «كان رسول الله ﷺ إذا سافر آخر عهده من أهله بفاطمة وأول من يدخل عليه منهم فاطمة رضي الله تعالى عنها فقدم من غزاة له فأتاها فإذا بمسح على بابها ورأى على الحسن والحسين قلبين من فضة فرجع ولم يدخل عليها فلما رأت ذلك ظنت أنه لم يدخل من أجل ما رأى فهتكت الستر ونزعت القلبين من الصبيين فقطعتهما فبكيا فقسمت ذلك بينهما فانطلقا إلى رسول الله ﷺ وهما يبكيان فأخذه رسول الله ﷺ منهما فقال يا ثوبان اذهب بهذا إلى بني فلان أهل بيت بالمدينة واشتر لفاطمة

Ahmed ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Sevbân -radıyallâhu teâlâ anh-'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıkacağı zaman ailesinden en son Fâtıma ile vedalaşır, seferden döndüğünde ise ailesinden ilk olarak Fâtıma -radıyallâhu teâlâ anhâ-'nın yanına girerdi. Bir gazvesinden dönüp onun yanına geldiğinde, kapısında kıldan bir örtü ve Hasan ile Hüseyin'in üzerinde gümüşten iki bilezik gördü. Bunun üzerine geri döndü ve yanına girmedi. Fâtıma bunu görünce, gördüğü şeyden dolayı girmediğini anladı; hemen örtüyü yırttı, iki çocuktan bilezikleri çıkarıp kopardı, onlar da ağladılar. Fâtıma o parçaları aralarında paylaştırdı; ikisi de ağlayarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o parçaları onlardan aldı ve şöyle buyurdu: ‘Ey Sevbân! Bunu Medine'deki falan oğullarının ev halkına götür ve Fâtıma için

قلادة من عصب وسوارين من عاج فإن هؤلاء أهل بيتي ولا أحب أن يأكلوا طيباتهم في حياتهم الدنيا»

sinirden/ağaç kabuğundan bir gerdanlık ile fildişinden iki bilezik satın al; zira bunlar benim ehl-i beytimdir ve onların dünya hayatında güzelliklerini yiyip bitirmelerini istemem.’»

والمسح بكسر فسكون ثوب من شعر غليظ، والقلبين تثنية قلب بضم فسكون السوار، والعصب بفتح فسكون قال الخطابي إن لم يكن الثياب اليمانية فما أدري ما هو وما أدري أن القلائد تكون منها، ويحتمل أن الرواية بفتح الصاد وهو اطناب مفاصل الحيوان فلعلهم كانوا يتخذون من طاهره مثل الخرز.

«el-Mısh» kesre ve sükûn ile kaba kıldan yapılmış elbisedir. «el-Kalbeyn» damme ve sükûn ile bilezik manasındaki 'kalb' kelimesinin tesniyesidir. «el-Asab» ise fetha ve sükûn iledir. Hattâbî şöyle demiştir: “Eğer Yemen kumaşı değilse ne olduğunu bilmiyorum; gerdanlıkların ondan yapılacağını da bilmiyorum. Rivayetin sâd harfinin fethasıyla ('asab') hayvan mafsallarının sinirleri olması da muhtemeldir; belki de onun temiz kısmından boncuk gibi bir şey yapıyorlardı.”

قال ثم ذكر بعض أهل اليمن أن العصب سن دابة بحرية تسمى فرس فرعون يتخذ منها الخرز البيض وغيرها، وأحاديث الزهد في طيبات الحياة الدنيا كثيرة وحال رسول الله ﷺ في ذلك معروفة بين الأمة. وفي البحر بعد حكاية حال عمر رضي الله تعالى عنه على نحو مما ذكرنا، قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: وهذا من باب الزهد وإلا فالآية نزلت في كفار قريش، والمعنى أنه كانت لكم طيبات الآخرة لو آمنتم لكنكم لم تؤمنوا فاستعجلتم طيباتكم في الحياة الدنيا. فهذه كناية عن عدم الإيمان ولذلك ترتب عليه فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ ولو أريد الظاهر ولم يكن كناية عما ذكرنا لم يترتب عليه الجزاء بالعذاب، هذا ولما كان أهل مكة مستغرقين في لذات الدنيا معرضين عن الإيمان وما جاء به الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلّم ناسب تذكيرهم بما جرى للعرب الأولى ممن كانوا أكثر أموالا وأشد قوة وأعظم جاها منهم فسلط عليهم العذاب بسبب كفرهم وبضرب الأمثال وقصص من تقدم يعرف قبح الشيء وحسنه فقال سبحانه لرسوله ﷺ: وَاذْكُرْ لكفار مكة أَخا عادٍ هودا ﵇ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بدل اشتمال منه أي وقت إنذاره إياهم بِالْأَحْقافِ جمع حقف رمل مستطيل فيه اعوجاج وانحناء ويقال احقوقف الشيء اعوج وكانوا بدويين أصحاب خباء وعمد يسكنون بين رمال مشرفين على البحر بأرض يقال لها الشجر من بلاد اليمن قاله ابن زيد، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بين عمان ومهرة، وفي رواية أخرى عنه الأحقاف جبل بالشام، وقال ابن إسحق: مساكنهم من عمان إلى حضرموت وقال ابن عطية الصحيح أن بلاد عاد كانت باليمن ولهم كانت إرم ذات العماد وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في ارم وبيان الحق فيها.

Dedi ki: “Sonra Yemen ehlinden bazıları, 'asab'ın Firavun atı denilen bir deniz hayvanının dişi olduğunu ve ondan beyaz boncuklar vb. yapıldığını zikrettiler.” Dünya hayatının güzelliklerine karşı zühd hakkındaki hadisler çoktur ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu konudaki hali ümmet arasında bilinmektedir. el-Bahr'da Ömer -radıyallâhu teâlâ anh-'ın durumunu zikrettiğimiz şekilde naklettikten sonra şöyle denir: İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- demiştir ki: “Bu zühd babındandır; yoksa ayet Kureyş kâfirleri hakkında inmiştir. Manası şudur: İman etseydiniz ahiret nimetleri sizin olacaktı; fakat siz iman etmediniz de dünya hayatındaki nimetlerinizi aceleyle tüketiverdiniz.” Dolayısıyla bu imansızlıktan kinayedir; bu sebepledir ki ardından: { فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Artık bugün alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız” buyruğu gelmiştir. Şayet zahirî anlamı kastedilip zikrettiğimiz şeyden kinaye olmasaydı, ardından azap ile cezalandırma gelmezdi. Mekke ehli dünya lezzetlerine dalıp imandan ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiklerinden yüz çevirince, kendilerinden daha çok mala, daha çetin bir güce ve daha büyük bir itibara sahip olan önceki Arapların başına gelenlerin onlara hatırlatılması uygun düşmüştür; nitekim kâfirlikleri sebebiyle üzerlerine azap musallat edilmişti. Zira misaller getirmek ve geçmiştekilerin kıssalarını anlatmakla bir şeyin çirkinliği ve güzelliği anlaşılır. Bu sebeple şânı yüce Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: { وَاذْكُرْ } “Hatırla” Mekke kâfirlerine, { أَخا عادٍ } “Âd'ın kardeşini” yani Hûd'u -aleyhisselâm-; { إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ } “hani o kavmini uyarmıştı”; bu ifade ondan bedel-i iştimaldir, yani onları uyardığı vakti [hatırla]; { بِالْأَحْقافِ } “Ahkâf'ta”; ahkâf, eğri ve bükümlü uzun kum tepeleri manasındaki 'hıkf'ın çoğuludur; bir şey eğrildiğinde 'ihkavkefe'ş-şey'' denir. Onlar Yemen topraklarında eş-Şecer denilen bir yerde, denize nazır kumlar arasında yaşayan, çadır ve direk sahibi bedevilerdi; bunu İbn Zeyd söylemiştir. İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- ise: “Ummân ile Mehra arasındadır” demiştir. Ondan gelen diğer bir rivayette: “Ahkâf, Şam'da bir dağdır” denilmiştir. İbn İshâk: “Onların yurtları Ummân'dan Hadramut'a kadardı” demiştir. İbn Atıyye ise: “Doğru olan, Âd kavminin yurdunun Yemen'de olduğudur ve 'İrem zâti'l-ımâd' da onlara aitti” demiştir; İrem hakkındaki açıklama ve bu konudaki hakikatin beyanı inşâallahu teâlâ gelecektir.

وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ أي الرسل كما هو المشهور، وقيل من يعمهم والنواب عنهم جمع نذير بمعنى منذر. وجوز كون النُّذُرُ جمع نذير بمعنى الأنذار فيكون مصدرا وجمع لأنه يختلف باختلاف المنذر به. وتعقب بأن جمعه على خلاف القياس ولا حاجة تدعو إليه مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ أي من قبله ﵇ وَمِنْ خَلْفِهِ أي من بعده وقرىء به ولولا ذلك لجاز العكس، والظاهر أن المراد النذر المتقدمون عليه والمتأخرون عنه. وعن ابن عباس يعني الرسل الذين بعثوا قبله والذين بعثوا في زمانه، فمعنى مِنْ خَلْفِهِ من بعد إنذاره، وعطف مِنْ خَلْفِهِ أي من بعده على ما قبله إما من باب علفتها تبنا وماء باردا وفيه أقوال فقيل عامل الثاني مقدر أي وسقيتها ماء ويقال في الآية أي خلت النذر من بين يديه وتأتي من خلفه وقيل إنه مشاكلة، وقيل: إنه من قبيل الاستعارة بالكناية، وإما لادخال الآتي في سلك الماضي قطعا بالوقوع وفيه شائبة الجمع بين الحقيقة والمجاز، وجوز أن يقال: المضي باعتبار الثبوت في علم الله تعالى أي وقد خلت النذر في علم الله تعالى يعني ثبت في علمه سبحانه خلو الماضين منهم والآتين، والجملة إما حال من فاعل أَنْذَرَ أي إذ أنذر معلما إياهم بخلو النذر أو مفعوله أي وهم عالمون بإعلامه إياهم، وهو قريب من أسلوب قوله تعالى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً [البقرة: ٢٨] الآية، ويجوز أن يكون المعنى أنذرهم على فترة من الرسل، وهي حال أيضا على تفسير ابن عباس، وعلم القوم يجوز أن يكون من إعلامه ومن مشاهدتهم أحوال من كانوا في زمانه وسماعهم أحوال من قبله، وإما اعتراض بين المفسر أعني أَنْذَرَ قَوْمَهُ وبين المفسر أعني قوله تعالى:

{ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ } “Oysa uyarıcılar gelip geçmişti” yani meşhur olduğu üzere peygamberler [gelip geçmişti]; hem onları hem de onların vekillerini kapsayan kimseler olduğu da söylenmiştir; 'nezîr' kelimesinin çoğuludur ve münzir (uyarıcı) manasındadır. «en-Nüzür» lafzının 'inzâr' (uyarma) manasında nezîr kelimesinin çoğulu olması da câiz görülmüştür, bu durumda mastar olur ve kendisiyle uyarılan şeylerin farklılığı sebebiyle çoğul yapılmıştır. Ancak bunun kıyasa aykırı bir çoğul olduğu ve buna çağıran bir ihtiyaç bulunmadığı söylenerek tenkit edilmiştir. { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ } “onun önünden” yani [Hûd] aleyhisselâm'dan önce, { وَمِنْ خَلْفِهِ } “ve ardından” yani ondan sonra; nitekim böyle de okunmuştur, aksi takdirde tersi de câiz olurdu. Zahir olan, maksadın ondan önceki ve sonraki uyarıcılar olduğudur. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: “Ondan önce gönderilen ve onun zamanında gönderilen peygamberler kastedilmiştir”; bu takdirde { مِنْ خَلْفِهِ } ifadesinin manası 'uyarısının ardından' demektir. { مِنْ خَلْفِهِ } yani ondan sonrakilerin kendisinden öncekilere atfedilmesi ya 'Ona saman ve soğuk su yedirdim' (yani ve su içirdim) sözü kabilindendir; bunda farklı görüşler olup ikincisinin âmilinin mukadder olduğu söylenmiştir, yani 've su içirdim' demektir; ayette de 'Uyarıcılar onun önünden geçmiş ve ardından gelecektir' takdirindedir. Müşâkele olduğu da söylenmiştir; istiare-i bi'l-kinâye kabilinden olduğu da söylenmiştir. Yahut vukuunun kesinliği sebebiyle geleceğin geçmişin dizisine sokulması içindir ki bunda hakikat ile mecazın cem edilmesi şâibesi vardır. Geçmiş zamanın, Allah Teâlâ'nın ilmindeki sübût itibariyle olduğu da söylenebilir; yani 'Uyarıcılar Allah Teâlâ'nın ilminde geçmiştir', yani geçmiş olanların ve gelecek olanların gelip geçmesi O'nun sübhânehu ilminde sâbit olmuştur demektir. Cümle ya { أَنْذَرَ } fiilinin fâilinden haldir; yani uyarıcıların gelip geçtiğini onlara bildirerek uyardığı zaman [demektir]; ya da mef'ûlüdür; yani o kendilerine bildirdiği için onlar bunu bilmekte iken [uyardı demektir] ki bu da Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “Siz ölü iken nasıl Allah'ı inkâr edersiniz?” [el-Bakara: 28] ayetinin üslubuna yakındır. Mananın 'Onları peygamberlerin kesintiye uğradığı bir fetret döneminde uyardı' şeklinde olması da câizdir; bu da İbn Abbâs'ın tefsirine göre yine bir haldir. Kavmin bilgisi ise hem onun bildirmesinden hem de kendi zamanlarındakilerin hallerini görmelerinden ve öncekilerin hallerini işitmelerinden kaynaklanmış olabilir. Yahut müfesser (açıklanan) yani { أَنْذَرَ قَوْمَهُ } ile müfessir (açıklayan) yani Yüce Allah'ın şu buyruğu arasında bir itiraziyye (ara) cümlesidir:

أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ فإن النهي عن الشيء إنذار عن مضرته كأنه قيل: واذكر زمان إنذار هود قومه بما أنذر به الرسل قبله

{ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin [diye]”; zira bir şeyden nehyetmek, onun zararına karşı uyarmaktır. Sanki şöyle denilmiştir: Hûd'un kavmini kendisinden önceki peygamberlerin uyardığı şeyle uyardığı zamanı hatırla;

وبعده وهو أن لا تعبدوا إلا الله تنبيها على أنه إنذار ثابت قديما وحديثا اتفقت عليه الرسل ﵈ عن آخرهم فهو يؤكد قوله تعالى: وَاذْكُرْ ويؤكد قوله سبحانه: أَنْذَرَ قَوْمَهُ ولذلك توسط، وهو أيضا مقصود بالذكر بخلاف ما إذا جعل حالا فإنه حينئذ قيد تابع، وهذا الوجه أولى مما قبله على ما قرره في الكشف، وجوز بعضهم العطف على أَنْذَرَ أي وأعلمهم بذلك وهو كما ترى، وجعلت (أن) مفسرة لتقدم معنى القول دون حروفه وهو الإنذار والمفسر معموله المقدر، وجوز كونها مصدرية وكونها مخففة من الثقيلة فقبلها حرف جر مقدر متعلق بأنذر أي أنذرهم بأن لا تعبدوا إلا الله.

o da kendisinden sonrakilerin uyardığı gibi yalnızca Allah'a kulluk etmeleridir; bu da bunun eskiden ve yeniden sâbit, istisnasız bütün peygamberlerin -aleyhimüsselâm- üzerinde ittifak ettiği bir uyarı olduğuna dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla bu [ara cümle], Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ } “Hatırla” buyruğunu ve şânı yüce Allah'ın: { أَنْذَرَ قَوْمَهُ } “Kavmini uyardı” buyruğunu teyit etmektedir, bu sebeple araya girmiştir. Ayrıca bu husus, hal kılınması durumunun aksine bizzat zikredilmesi kastedilen bir şeydir; zira hal kılındığında tâbi bir kayıt olur. Keşşâf'taki tespite göre bu vecih öncekinden daha evladır. Bazıları { أَنْذَرَ } fiiline atfedilmesini câiz görmüşlerdir; yani 've onlara bunu bildirdi' demektir, fakat bu gördüğün gibidir. Harfleri olmaksızın sadece söz manası -ki o da uyarmaktır- önceden geçtiği için (en) harfi müfessire kılınmıştır; müfesser ise onun mukadder olan mamûlüdür. Masdariyye olması ve muhaffefe olması da câizdir; bu durumda kendisinden önce { أَنْذَرَ } fiiline taalluk eden mukadder bir cer harfi bulunur; yani 'onları Allah'tan başkasına kulluk etmemeleri konusunda uyardı' demektir.

إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ صفة يَوْمٍ وعظمه مجاز عن كونه مهولا لأنه لازم له، وكون اليوم مهولا باعتبار هول ما فيه من العذاب فالإسناد فيه مجازي، ولا حاجة إلى جعله صفة للعذاب والجر للجوار والجملة استئناف تعليل للنهي، ويفهم إني أخاف عليكم ذلك بسبب شرككم قالُوا أَجِئْتَنا استفهام توبيخي لِتَأْفِكَنا أي لتصرفنا- كما قال الضحاك- من الإفك بمعنى الصرف، وقيل: أي لتنزيلنا بالإفك وهو الكذب عَنْ آلِهَتِنا أي عن عبادتها فَأْتِنا بِما تَعِدُنا من معاجلة العذاب على الشرك في الدنيا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ في وعدك بنزوله بنا قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ أي بوقت نزوله أو العلم بجميع الأشياء التي من جملتها ذلك عِنْدَ اللَّهِ وحده لا علم لي بوقت نزوله، والكلام كناية عن أنه لا يقدر عليه ولا على تعجيله لأنه لو قدر عليه وأراده كان له علم به في الجملة فنفي علمه به المدلول عليه بالحصر نفي لمدخليته فيه حتى يطلب تعجيله من الله ﷿ ويدعو به.

{ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “‘Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum’ [dedi]”. { يَوْمٍ } kelimesinin sıfatıdır; günün büyüklüğü ise korkunçluğundan kinayedir, çünkü bu onun ayrılmaz bir vasfıdır. Günün korkunçluğu ise içindeki azabın dehşeti itibariyledir, dolayısıyla buradaki isnat mecâzîdir; onu azabın sıfatı kılıp mecrurluğu civar (komşuluk) sebebiyledir demeye gerek yoktur. Cümle, nehyin gerekçesini bildiren bir istînâftır; 'şirkiniz sebebiyle sizin adınıza bundan korkuyorum' manası anlaşılır. { قالُوا أَجِئْتَنا } “Dediler ki: ‘Sen bize geldin mi...’”; azarlayıcı bir istifhamdır; { لِتَأْفِكَنا } “bizi çevirmek için mi?” -Dahhâk'ın dediği gibi- çevirmek manasındaki ifk kelimesindendir; bir görüşe göre 'bizi ifk yani yalan ile indirmek/vazgeçirmek için mi' demektir; { عَنْ آلِهَتِنا } “ilahlarımızdan [onlara kulluktan]”. { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Haydi bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!”, dünyada şirk üzere acele gelecek azaptan [tehdit ettiğin şeyi]; { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerden isen”, başımıza ineceğine dair vaadinde. { قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ } “Dedi ki: ‘O bilgi ancak...’”, yani azabın iniş vaktine dair bilgi yahut bu da dahil olmak üzere her şeye dair bilgi; { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katındadır” yalnızca O'nun katındadır; onun ne zaman ineceğine dair bende bir bilgi yoktur. Bu söz, onun buna güç yetiremeyeceğinden ve onu acele getiremeyeceğinden kinayedir; zira buna gücü yetseydi ve bunu isteseydi genel olarak buna dair bir bilgisi olurdu. Dolayısıyla hasr yoluyla delalet edilen bilgisizliğin nefyi, bunda hiçbir dahlinin bulunmadığının nefyidir; öyle ki onu Allah azze ve celle'den acelece isteyemez ve onunla dua edemez.

وبهذا التقرير علم مطابقة جوابه ﵇ لقولهم: (ائتنا) فيأتيكم به في وقته المقدر له وَأُبَلِّغُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ من مواجب الرسالة التي من جملتها بيان نزول العذاب إذ لم تنتهوا عن الشرك، وقرأ أبو عمرو «أبلغكم» من الإبلاغ.

Bu takrir ile, [Hûd] aleyhisselâm'ın cevabının onların: “(Bize getir)” sözüne tam mutabık olduğu anlaşılmış olur; yani O, bunu sizin için takdir edilen vaktinde getirecektir. { وَأُبَلِّغُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ } “Ve ben kendisiyle gönderildiğim şeyi size tebliğ ediyorum”, şirkten vazgeçmediğiniz takdirde azabın ineceğinin beyanı da dahil olmak üzere risaletin gereklerinden [olan şeyleri tebliğ ediyorum]. Ebû Amr, iblâğ (tebliğ etme) kökünden «übliğuküm» şeklinde okumuştur.

وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ شأنكم الجهل ومن آثار ذلك أنكم تقترحون على ما ليس من وظائف الرسل من الإتيان بالعذاب، والفاء في قوله تعالى: فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً فصيحة أي فأتاهم فلما رأوه، وضمير النصب قيل راجع إلى (ما) في بِما تَعِدُنا وكون المرئي هو الموعود باعتبار المآل والسببية له وإلا فليس هو المرئي حقيقة، وجوز الزمخشري أن يكون مبهما يفسره عارِضاً وهو إما تمييز وإما حال، ثم قال: وهذا الوجه أعرب أي أبين واظهر لما أشرنا إليه في الوجه الأول من الخفاء وأفصح لما فيه من البيان بعد الإبهام والإيضاح غب التعمية.

{ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum”; sizin vasfınız cahilliktir ve bunun bir eseri de peygamberlerin vazifelerinden olmayan bir şeyi, yani azabı getirmeyi benden talep etmenizdir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً } buyruğundaki 'fâ' fashadır; yani 'azap onlara geldi, onu gördükleri vakit...' demektir. Mansub olan zamirin { بِما تَعِدُنا } ifadesindeki (mâ)'ya raci olduğu söylenmiştir; görülen şeyin vaadolunan şey olması akıbet ve ona sebep oluşu itibariyledir, aksi takdirde hakikatte görülen o değildir. Zemahşerî ise bu zamirin mübhem olup { عارِضاً } kelimesinin onu açıkladığını câiz görmüştür; bu kelime ya temyizdir ya da haldir. Ardından şöyle demiştir: “Bu vecih daha fasih/daha açıktır; zira ilk vecihte işaret ettiğimiz kapalılıktan daha açık ve daha belirgindir; ibhamdan sonra beyan ve kapalılıktan sonra açıklama içerdiği için daha fasihtir.”

وتعقبه أبو حيان بأن المبهم الذي يفسره ويوضحه التمييز لا يكون إلا في باب رب نحو ربه رجلا لقيته وفي باب نعم وبئس على مذهب البصريين نحو نعم رجلا زيد وبئس غلاما عمرو، وأما أن الحال توضح المبهم وتفسره فلا نعلم أحدا ذهب إليه، وقد حصر النحاة المضمر الذي يفسره ما بعده فلم يذكروا فيه مفعول رأى إذا كان ضميرا ولا إن الحال يفسر الضمير ويوضحه، وأنت تعلم جلالة جار الله وإمامته في العربية، والعارض السحاب الذي يعرض في أفق السماء، ومنه قول الشاعر:

Ebû Hayyân ona itiraz ederek şöyle demiştir: Temyizin açıklayıp netleştirdiği mübhem zamir, ancak 'rubbe' babında (mesela: 'rubbehu racülen lekîtuhu') ve Basralıların mezhebine göre 'ni'me' ve 'bi'se' babında (mesela: 'ni'me racülen Zeydün' ve 'bi'se gulâmen Amr') olur. Halin mübhem olanı açıklayıp tefsir etmesine gelince, bunu savunan hiçbir kimse bilmiyoruz. Nahivciler sonrasındaki kelimenin açıkladığı zamirleri sınırlandırmışlar, fakat 'reâ' fiilinin mef'ûlü zamir olduğunda bunu saymadıkları gibi halin zamiri tefsir edip açıkladığını da zikretmemişlerdir. Cârullah'ın yüceliğini ve Arap dilindeki imamlığını sen zaten bilmektesin. Ârız (عارض), gökyüzünün ufkunda beliren buluttur; şairin şu sözünde geçtiği gibi: Ey geceleri uykumu kaçıran o bulutu gören kimse... Arslanın iki kolu ve alnı arasında beliren!

يا من رأى عارضا أرقت له ... بين ذراعي وجبهة الأسد

Ey geceleri uykumu kaçıran o bulutu gören kimse... Arslanın iki kolu ve alnı arasında beliren!

وقول الأعشى:

Ve el-A'şâ'nın şu sözü gibi:

يا من رأى عارضا قد بت أرمقه ... كأنما البرق في حافاته الشعل

Ey gece boyunca süzüp durduğum o bulutu gören kimse... Sanki etrafındaki şimşekler birer meşale!

مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ أي متوجه أوديتهم وفي مقابلتها وهي جمع واحد وأفعلة في جمع فاعل الاسم شاذ نحو ناد

{ مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ } “vadilerine doğru yönelmiş olarak” yani vadilerine yönelmiş ve onların karşısında durmuş olarak. Bu kelime 'vâdî'nin çoğuludur; 'fâil' veznindeki ismin çoğulunun 'ef'ile' gelmesi nâdirdir; tıpkı 'nâdî' kelimesinin çoğulunun 'endiye' gelmesi gibi,

وأندية وجائز للخشبة الممتدة في أعلى السقف وأجوزة والإضافة لفظية كما في قوله تعالى: قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا ولذلك وقعا صفتين للنكرة وأطلق عليها الزمخشري مجازية ووجه التجوز أن هذه الإضافة للتوسع والتخفيف حيث لم تفد فائدة زائدة على ما كان قبل فكما أن إجراء الظرف مجرى المفعول به مجاز كذلك إجراء المفعول أو الفاعل مجرى المضاف إليه في الاختصاص ولم يرد أنها من باب الإضافة لأدنى ملابسة.

ve tavanın üstünde uzanan ağaç manasındaki 'câiz' kelimesinin çoğulunun 'ecvize' gelmesi gibi. Allah Teâlâ'nın: { قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “‘Bu, bize yağmur getirecek bir buluttur’ dediler” buyruğunda olduğu gibi buradaki izâfet lâfziyyedir; bu sebeple nekirenin sıfatı olmuşlardır. Zemahşerî buna mecâzî izâfet adını vermiştir; mecaz oluşunun yönü ise bu izâfetin genişletme ve hafifletme için olmasıdır, zira daha önce mevcut olandan fazla bir fayda sağlamamıştır. Nasıl ki zarfın mef'ûlün bih yerine konulması bir mecaz ise, mef'ûlün veya fâilin ihtisas bakımından muzâfun ileyh yerine konulması da öyledir; yoksa en küçük bir irtibattan dolayı yapılan izâfet kabilinden olduğunu kastetmemiştir.

بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ أي من العذاب والكلام على إضمار القول قبله أي قال هود بل هو إلخ لأن الخطاب بينه وبينهم فيما سبق ويؤيده أنه قرىء كذلك وقدره بعضهم قل بل هو إلخ للقراءة به أيضا والاحتياج إلى ذلك لأنه إضراب ولا يصلح أن يكون من مقول من قال هذا عارض ممطرنا وقدر البغوي قال الله بل هو إلخ وينفك النظم الجليل عليه كما لا يخفى. وقرىء «بل ما استعجلتم» أي بل هو، وقرأ قوم «ما استعجلتم» بضم التاء وكسر الجيم رِيحٌ بدل من مَا أو من هُوَ أو خبر لمبتدأ محذوف أي هي أو هو ريح فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ صفة رِيحٌ لكونه جملة بعد نكرة وكذا قوله تعالى تُدَمِّرُ أي تهلك كُلَّ شَيْءٍ من نفوسهم وأموالهم أو مما أمرت بتدميره بِأَمْرِ رَبِّها ويجوز أن يكون مستأنفا، وقرأ زيد بن علي «تدمر» بفتح التاء وسكون الدال وضم الميم، وقرىء كذلك أيضا إلا أنه بالياء ورفع كلّ على أنه فاعل «يدمر» وهو من دمر دمارا أي هلك، والجملة صفة أيضا والعائد محذوف أي بها أو الضمير من رَبِّها ويجوز أن يكون استئنافا كما في قراءة الجمهور وأراد البيان أن لكل ممكن وقتا مقيضا منوطا بأمر بارئه لا يتقدم ولا يتأخر ويكون الضمير من رَبِّها لكل شيء فإنه بمعنى الأشياء وفي ذكر الأمر والرب والإضافة إلى الريح من الدلالة على عظمة شأنه ﷿ ما لا يخفى والفاء في قوله تعالى: فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ فصيحة أي فجأتهم الريح فدمرتهم فأصبحوا لا يرى إلا مساكنهم وجعلها بعضهم فاء التعقيب على القول بإضمار القول مسندا إليه تعالى وادعى أنه ليس هناك قول حقيقة بل هو عبارة عن سرعة استئصالهم وحصول دمارهم من غير ريث وهو كما ترى، وقرأ الجمهور «لا ترى» بتاء الخطاب «إلّا مساكنهم» بالنصب، والخطاب لكل أحد تتأتى منه الرؤية تنبيها على أن حالهم بحيث لو حضر كل أحد بلادهم لا يرى إلا مساكنهم أو لسيد المخاطبين ﷺ، وقرأ أبو رجاء ومالك بن دينار بخلاف عنهما والجحدري والأعمش وابن أبي إسحق والسلمي «لا ترى» بالتاء من فوق مضمومة إِلَّا مَساكِنُهُمْ بالرفع وجمهور النحاة على أنه لا يجوز التأنيث مع الفصل بإلا إلا في الشعر كقول ذي الرمة:

{ بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ } “Hayır, o acele gelmesini istediğiniz şeydir!”; yani azaptandır. Söz, öncesinde mukadder bir söz takdiri üzeredir; yani 'Hûd dedi ki: Hayır, o vs.' demektir; zira önceki konuşma onunla onlar arasındaydı; nitekim böyle de okunmuş olması bunu desteklemektedir. Bazıları bu kıraate binaen 'De ki: Hayır, o vs.' şeklinde takdir etmişlerdir; buna duyulan ihtiyaç ise ifadenin bir ırâb (vazgeçme/düzeltme) edatı olmasından ve 'Bu bize yağmur getirecek bir buluttur' diyen kimselerin sözünden olmaya elverişli bulunmamasındandır. Begavî ise 'Allah buyurdu ki: Hayır, o vs.' şeklinde takdir etmiştir, ancak bu takdirde yüce nazmın insicamının bozulacağı gizli değildir. «Bel meste'celtüm» yani 'bilakis o' takdiriyle de okunmuştur. Bir topluluk ise 'tâ' harfinin dammesi ve 'cîm' harfinin kesresiyle «müstü'ciltüm» şeklinde okumuştur. { رِيحٌ } “Bir rüzgârdır”; { مَا } kelimesinden veya { هُوَ } zamirinden bedeldir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o bir rüzgârdır' demektir. { فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “İçinde elem verici bir azap bulunan...”; nekireden sonra gelen bir cümle olması hasebiyle { رِيحٌ } kelimesinin sıfatıdır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { تُدَمِّرُ } “Yok eden” yani helak eden; { كُلَّ شَيْءٍ } “her şeyi”, onların canlarından ve mallarından olan yahut yok etmesi emredilen her şeyi; { بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle” buyruğu da böyledir; müste'nefe olması da câizdir. Zeyd b. Ali 'tâ' harfinin fethası, dâl harfinin sükûnu ve mîm harfinin dammesiyle «tedmuru» şeklinde okumuştur. Aynı şekilde ancak 'yâ' ile ve { كُلَّ } kelimesinin «yedmuru» fiilinin fâili olarak merfû kılınmasıyla da okunmuştur ki bu helak oldu manasındaki 'demera demâran' kökündendir. Bu cümle de sıfattır ve âid zamiri mahzuftur; yani 'onun sebebiyle' demektir yahut zamir { رَبِّها } kelimesindeki zamirdir; cumhurun kıraatinde olduğu gibi müste'nefe olması da câizdir. Her mümkünün Yaratıcısının emrine bağlı, ne öne geçen ne de geri kalan belirlenmiş bir vakti olduğunu beyan etmek istemiştir; bu takdirde { رَبِّها } kelimesindeki zamir { كُلَّ شَيْءٍ } ifadesine ait olur, zira o 'eşyâ' (şeyler) manasındadır. Emir ve Rab lafızlarının zikredilmesinde ve rüzgâra izâfetinde, O'nun azze ve celle şânının yüceliğine dair delalet gayet açıktır. Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ } buyruğundaki 'fâ' fashadır; yani 'rüzgâr onlara geldi ve onları helak etti, böylece evlerinden başka bir şey görünmez oldu' demektir. Bazıları, sözün Allah Teâlâ'ya isnat edilen mukadder bir söz olduğu görüşüne binaen bunu ta'kîbiyye fâ'sı kılmış ve orada hakiki bir sözün bulunmadığını, bilakis bunun onların süratle köklerinin kazınmasından ve hiç gecikmeksizin helaklerinin gerçekleşmesinden ibaret olduğunu iddia etmişlerdir; bu da gördüğün gibidir. Cumhur, muhatap 'tâ'sı ile «lâ terâ» ve mensub olarak «illâ mesâkinehüm» şeklinde okumuştur; buradaki hitap, durumlarının vahametine dikkat çekmek üzere görmesi mümkün olan herkese yöneliktir; öyle ki onların diyarına kim varsa sadece meskenlerini görürdü; yahut muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir. Ebû Recâ ve kendilerinden gelen bir ihtilafla Mâlik b. Dînâr, el-Cahderî, el-A'meş, İbn Ebî İshâk ve es-Sülemî ise üstten zammeli 'tâ' ile «lâ türâ» ve merfû olarak { إِلَّا مَساكِنُهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Nahivcilerin cumhuruna göre 'illâ' ile araya fasıla girdiğinde müennes kılmak ancak şiirde câiz olur; Zü'r-Rimme'nin şu sözü gibi: Sanki o yaşlı ve zayıf bir devedir; geriye kalmamıştır... Sadece göğüs kemiği, kaburgalar ve sinirler.

كأنه جمل هم وما بقيت ... إلا النحيزة والألواح والعصب

Sanki o yaşlı ve zayıf bir devedir; geriye kalmamıştır... Sadece göğüs kemiği, kaburgalar ve sinirler.

وقول الآخر وعزاه ابن جني لذي الرمة أيضا:

Ve İbn Cinnî'nin yine Zü'r-Rimme'ye nispet ettiği diğer bir şairin şu sözü gibi:

برى النحز والاجرال ما في غروضها ... وما بقيت إلا الضلوع الجراشع

Öksürük ve çakıl taşları semer bağlarındaki eti eritti... Ve geriye sadece iri göğüs kemikleri kaldı.

وبعضهم يجيزه مطلقا وتمام الكلام فيه في محله، وقرأ عيسى الهمداني «لا يرى» بضم التحتية «إلّا مسكنهم» بالتوحيد والرفع وروي هذا عن الأعمش. ونصر بن عاصم، وقرىء «لا ترى» بتاء فوقية مفتوحة «إلّا مسكنهم» مفردا منصوبا وهو الواحد الذي أريد به الجمع أو مصدر حذف مضافه أي آثار سكونهم كَذلِكَ أي مثل ذلك الجزاء الفظيع نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ أخرج ابن أبي الدنيا في كتاب السحاب. وأبو الشيخ في العظمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في قوله تعالى فَلَمَّا رَأَوْهُ الآية أول ما عرفوا أنه عذاب ما رأوا ما كان خراجا من رحالهم ومواشيهم يطير بين السماء والأرض مثل الريش فدخلوا بيوتهم وأغلقوا أبوابهم فجاءت الريح ففتحت أبوابهم ومالت عليهم بالرمل فكانوا تحت الرمل سبع ليال وثمانية أيام حسوما لهم أنين فأمر الله تعالى الريح فكشفت عنهم

Bazıları ise bunu mutlak olarak câiz görür; bu konudaki sözün tamamı kendi yerindedir. Îsâ el-Hemedânî 'yâ' harfinin dammesiyle «lâ yürâ» ve müfred merfû olarak «illâ meskenühüm» şeklinde okumuştur; bu kıraat el-A'meş ve Nasr b. Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Üstten fethalı 'tâ' ile «lâ terâ» ve müfred mensub olarak «illâ meskenehüm» şeklinde de okunmuştur ki bu çoğul kastedilen tekildir yahut muzâfı hazfedilmiş bir mastardır; yani 'onların yurtlarının kalıntıları' demektir. { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani bu korkunç ceza gibi; { نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “günahkâr toplumu cezalandırırız”. İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü's-Sehâb'da ve Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ-'dan rivayet ettiklerine göre o, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأَوْهُ } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onun bir azap olduğunu ilk anladıkları an, çadırlarından ve hayvanlarından dışarıda ne varsa yerle gök arasında tüy gibi uçtuğunu gördükleri andı. Hemen evlerine girip kapılarını kapattılar; rüzgâr gelip kapılarını açtı ve üzerlerine kum yığdı; yedi gece sekiz gün boyunca iniltileri olduğu halde o kumun altında kaldılar. Sonra Allah Teâlâ rüzgâra emretti, rüzgâr onların üzerindeki

الرمل وطرحتهم في البحر فهو قوله تعالى: فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ.

kumu açtı ve onları denize fırlattı; işte Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ } “Böylece evlerinden başka bir şey görünmez oldu” buyruğu budur.”

وروي أن أول من أبصر العذاب امرأة منهم رأت ريحا فيها كشهب النار،

Azabı ilk gören kimsenin, içinden ateş kıvılcımları gibi korlar saçılan bir rüzgâr gören kadınları olduğu rivayet edilmiştir.

وروي أن هودا ﵇ لما أحس بالريح خط على نفسه وعلى المؤمنين خطا إلى جنب عين تنبع

Hûd aleyhisselâm'ın rüzgârı hissettiğinde, kaynayan bir su pınarının yanına kendisi ve müminler için bir çizgi çizdiği rivayet edilmiştir.

، وعن ابن عباس أنه ﵇ اعتزل ومن معه في حظيرة ما يصيبهم من الريح إلا ما يلين به الجلود وتلذه الأنفس، وأنها لتمر من عاد بالظعن بين السماء والأرض وتدمغهم بالحجارة، وكانت كما أخرج ابن أبي شيبة. وابن جرير عن عمرو بن ميمون تجيء بالرجل الغائب، ومر في سورة الأعراف مما يتعلق بهم ما مر فارجع إليهم إن أردته، ولما أصابهم من الريح ما أصابهم كان ﷺ يدعو إذا عصفت الريح.

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o aleyhisselâm ve beraberindekiler bir ağıla çekilmişlerdi; rüzgârdan onlara sadece derileri yumuşatan ve nefislerin lezzet aldığı kadarı isabet ediyordu; oysa o rüzgâr Âd kavminden olanları binekleri üzerindeyken yerle gök arasında uçuruyor ve başlarını taşlarla eziyordu. İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Amr b. Meymûn'dan rivayet ettiğine göre rüzgâr uzaktaki adamı bile alıp getiriyordu. Onlarla ilgili hususlardan A'râf sûresinde geçenler geçmişti; dilersen oraya müracaat edebilirsin. Rüzgârdan onların başına gelenler gelince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de rüzgâr şiddetle estiğinde dua ederdi.

أخرج مسلم والترمذي والنسائي وابن ماجه وعبد بن حميد عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «كان رسول الله ﷺ إذا عصفت الريح قال: اللهم إني أسألك خيرها وخير ما فيها وخير ما أرسلت به وأعوذ من شرها وشر ما فيها وشر ما أرسلت به فإذا أخيلت السماء تغير لونه ﷺ وخرج ودخل وأقبل وأدبر فإذا مطرت سري عنه فسألته فقال ﵊: لا أدري لعله كما قال قوم عاد هذا عارض ممطرنا»

Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve Abd b. Humeyd'in Âişe -radıyallâhu teâlâ anhâ-'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr şiddetle estiğinde şöyle derdi: ‘Allah'ım! Senden onun hayrını, içindekinin hayrını ve kendisiyle gönderilen şeyin hayrını dilerim; onun şerrinden, içindekinin şerrinden ve kendisiyle gönderilen şeyin şerrinden de sana sığınırım.’ Gökyüzü bulutlandığında ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rengi değişir, dışarı çıkar, içeri girer, ileri geri yürürdü; yağmur yağdığında ise üzerinden bu hal kalkardı. Ona bunun sebebini sorduğumda aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurdu: ‘Bilemiyorum, belki de Âd kavminin dediği gibi 'Bu bize yağmur getirecek bir buluttur' [şeklinde bir azaptır].’»

وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ أي قررنا عادا وأقدرناهم، و (ما) في قوله تعالى: فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ موصولة أو موصولة وإِنْ نافية أي في الذي أو في شيء ما مكناكم فيه من السعة والبسطة وطول الأعمار وسائر مبادي التصرفات كما في قوله تعالى: كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ [الأنعام: ٦] ولم يكن النفي بلفظ «ما» كراهة لتكرير اللفظ وإن اختلف المعنى، ولذا قال من ذهب إلى أن أصل مهما ما ما على أن ما الشرطية مكررة للتأكيد قلبت الألف الأولى هاء فرارا من كراهة التكرار، وعابوا على المتنبي قوله:

{ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ } “Andolsun ki biz onlara imkân vermiştik” yani Âd kavmini yerleştirmiş ve onlara güç vermiştik. Allah Teâlâ'nın: { فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ } buyruğundaki (mâ) mevsûledir yahut mevsûledir ve { إِنْ } nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); yani genişlik, kudret, uzun ömürler ve diğer tasarruf imkânları bakımından size vermediğimiz şeylerde [onlara imkân vermiştik]; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Onlardan önce, yeryüzünde size vermediğimiz imkânları kendilerine verdiğimiz nice nesilleri helak ettik” [el-En'âm: 6]. Anlam farklı olsa bile lâfız tekrarının kerih görülmesinden ötürü nefy 'mâ' lâfzıyla yapılmamıştır. Bu sebeple 'mehmâ' kelimesinin aslının tekid için tekrarlanan şart edatı 'mâ mâ' olduğunu savunanlar, tekrarın kerih görülmesinden kaçınmak için birinci elifin 'hâ'ya dönüştürüldüğünü söylemişler ve Mütenebbî'nin şu sözünü ayıplamışlardır:

لعمرك ما ما بأن منك لضارب ... بأقتل مما بان منك لعائب

Ömrüne yemin olsun ki senden kılıç vurana zahir olan şey, senden ayıplayana zahir olandan daha öldürücü değildir.

أي ما الذي بأن إلخ، يريد لسانه لا يتقاعد عن سنانه هذا للعائب وذلك للضارب، وكان يسعه أن يقول: إن ما بان، وإدخال الباء للنفي لا للعمل على أن إعمال إن قد جاء عن المبرد، وقيل: إِنْ شرطية محذوفة الجواب والتقدير إن مكناكم فيه طغيتم، وقيل: إنها صلة بعد ما الموصولة تشبيها بما النافية وما التوقيتية، فهي في الآية مثلها في قوله:

Yani 'zahir olan şey...' ilh. Şair, onun dilinin mızrağından geri kalmadığını; bunun ayıplayana, ötekinin ise kılıç vurana yönelik olduğunu kastetmektedir. Oysa şairin 'in mâ bâne' demesi de mümkündü. [Şiirde 'lâ-dâribin'deki] bâ harf-i cerinin dahil oluşu ise amel etmesi için değil nefy içindir; zira 'in' edatının amel ettirilmesi Müberred'den de nakledilmiştir. Bir görüşe göre 'in' şart edatıdır, cevabı hazfedilmiştir ve takdiri 'şayet size imkân verseydik azardınız' şeklindedir. Bir diğer görüşe göre de nefy bildiren 'mâ'ya ve vakit bildiren 'mâ'ya benzetilerek mevsûl olan 'mâ'dan sonra gelen bir sıladır (zâittir). Dolayısıyla ayetteki kullanımı, şu beyitteki kullanım gibidir:

يرجّي المرء ما أن لا يراه ... وتعرض دون أدناه الخطوب

Kişi göremeyeceği şeyi umar da, daha yakınının önünde musibetler beliriverir.

أي مكناهم في مثل الذي مكناكم فيه، وكونها نافية هو الوجه لأن القرآن العظيم يدل عليه في ما وضع وهو أبلغ في التوبيخ وأدخل في الحث على الاعتبار وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً ليستعملوها فيما خلقت له ويعرفوا بكل منها ما نيطت به معرفته من فنون النعم ويستدلوا بها على شؤون منعمها ﷿ ويداوموا على شكره جلّ شأنه فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ حيث لم يستعملوه في استماع الوحي ومواعظ الرسل وَلا أَبْصارُهُمْ حيث لم يجتلوا بها الآيات التكوينية المرسومة في صحائف العالم وَلا أَفْئِدَتُهُمْ حيث لم يستعملوها في معرفة الله تعالى مِنْ شَيْءٍ أي شيئا من الإغناء، ومِنْ مزيدة للتوكيد والتنوين للتقليل.

Yani: 'Onlara, size verdiğimiz imkânların benzerini vermiştik.' 'İn' edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması ise en kuvvetli vecihtir; çünkü Yüce Kur'ân konulduğu yerde buna delalet etmektedir, ayrıca kınama bakımından daha beliğ ve ibret almaya teşvik etmede daha etkilidir. { وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً } “Onlara kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik” ki bunları yaratılış gayelerine uygun olarak kullansınlar, her biriyle nimete dair bilinmesi gereken türlü nimetleri tanısınlar, bunlar vasıtasıyla nimet vericinin -azze ve celle- şanına delil bulsunlar ve şânı yüce olan Allah'a şükre devam etsinler. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ } “Fakat ne kulakları onlara bir fayda sağladı” çünkü onu vahyi ve elçilerin öğütlerini işitmede kullanmadılar, { وَلا أَبْصارُهُمْ } “ne de gözleri” çünkü onlarla âlemin sayfalarına nakşedilmiş tekvînî ayetleri görmediler, { وَلا أَفْئِدَتُهُمْ } “ne de kalpleri” çünkü onları Allah Teâlâ'yı tanımada kullanmadılar. { مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şey [fayda vermedi]” yani hiçbir şekilde fayda sağlamadı; buradaki 'min' tekit için zâiddir, tenvin ise azlık (taklîl) bildirmektedir.

وجوز أن تكون تبعيضية أي ما أغنى بعض الإغناء وهو القليل، و (ما) في فَما أَغْنى نافية وجوز كونها استفهامية. وتعقبه أبو حيان بأنه يلزم عليه زيادة مِنْ في الواجب وهو لا يجوز على الصحيح. ورد بأنهم قالوا: تزاد في غير الموجب وفسروه بالنفي والنهي والاستفهام، وإفراد السمع في النظم الجليل وجمع غيره لاتحاد المدرك به وهو الأصوات وتعدد مدركات غيره أو لأنه في الأصل مصدر، وأيضا مسموعهم من الرسل متحد.

'Min' edatının teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olması da caiz görülmüştür; yani faydanın bir kısmını, yani az bir faydayı bile sağlamadı. { فَما أَغْنى } ifadesindeki 'mâ' nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); istifhâm (soru) edatı olması da caiz görülmüştür. Ancak Ebû Hayyân buna, müspet cümlede 'min' edatının zâit olmasını gerektireceği ve bunun da sahih görüşe göre caiz olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna ise nahivcilerin 'min, müspet olmayan yerlerde zâit olur' dedikleri ve bunu da nefy, nehiy ve istifham olarak açıkladıkları söylenerek cevap verilmiştir. Bu yüce nazımda 'sem'' (işitme) kelimesinin tekil, diğerlerinin çoğul getirilmesi ise onunla idrak edilen şeyin -ki o da seslerdir- tek bir tür olması ve diğerlerinin idrak ettiklerinin çokluğu sebebiyledir; yahut sem' kelimesinin aslen masdar olmasından ötürüdür. Ayrıca peygamberlerden işittikleri şeyler de tek bir hakikattir.

إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ ظرف متعلق بالنفي الصريح أو الضمني في قوله تعالى: فَما أَغْنى وهو ظرف أريد به التعليل كناية أو مجازا لاستواء مؤدى الظرف والتعليل في قولك: ضربته لإساءته وضربته إذ أساء لأنك إنما ضربته في ذلك الوقت لوجود الإساءة فيه، وهذا مما غلب في إذ وحيث من بين سائر الظروف حتى كاد يلحق بمعانيهما الوضعية وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ من العذاب الذي كانوا يستعجلونه بطريق الاستهزاء ويقولون:

{ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Çünkü onlar Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlardı” ifadesi, Allah Teâlâ'nın { فَما أَغْنى } buyruğundaki açık veya zımnî nefy ile irtibatlı bir zarftır. Bu, kinaye veya mecaz yoluyla illet bildirmesi kastedilen bir zarftır; zira senin 'kötülük yaptığı için onu dövdüm' ve 'kötülük yaptığı vakit onu dövdüm' sözlerindeki zarf ile ta'lîlin (gerekçenin) anlamı birdir. Çünkü sen onu sırf o vakitte kötülük bulunduğu için dövmüşsündür. Bu durum, diğer zarflar arasından özellikle 'iz' (إِذْ) ve 'haysü' (حَيْثُ) lafızlarında o kadar baskındır ki neredeyse onların vaz'î (asli) anlamlarına dahil olacak hale gelmiştir. { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Ve alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi”; alay yoluyla acele gelmesini istedikleri ve şöyle dedikleri azaptan:

فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [الأعراف: ٧٠، هود: ٣٢] .

{ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” [el-A'râf: 70, Hûd: 32].

وَلَقَدْ أَهْلَكْنا ما حَوْلَكُمْ يا أهل مكة مِنَ الْقُرى كحجر ثمود وقرى قوم صالح، والكلام بتقدير مضاف أو تجوز بالقرى عن أهلها بقوله تعالى: وَصَرَّفْنَا الْآياتِ أي كررناها لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وأمر ما سهل، والترجي مصروف لغيره تعالى أو (لعل) للتعليل أي لكي يرجعوا عما هم فيه من الكفر والمعاصي إلى الإيمان والطاعة فَلَوْلا نَصَرَهُمُ فهلا منعهم من الهلاك الذي وقعوا فيه الَّذِينَ اتَّخَذُوا أي آلهتهم الذين اتخذوهم.

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا ما حَوْلَكُمْ } “Andolsun biz, çevrenizdeki” ey Mekke halkı! { مِنَ الْقُرى } “nice memleketleri” Semûd kavminin Hicr bölgesi ve Sâlih kavminin beldeleri gibi yerleri [helak ettik]. Buradaki ifade takdiri bir muzâf iledir yahut Allah Teâlâ'nın { وَصَرَّفْنَا الْآياتِ } “ve ayetleri türlü türlü açıkladık” yani tekrarladık buyruğunda olduğu gibi karyeler (beldeler) zikredilip halkı kastedilerek mecaz yapılmıştır. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler diye”; mesele kolaydır, zira recâ (umut) Allah Teâlâ'dan başkasına aittir yahut 'lealle' ta'lîl (gerekçe) içindir; yani içinde bulundukları küfür ve isyandan iman ve itaate dönsünler diye. { فَلَوْلا نَصَرَهُمُ } “Onlara yardım etselerdi ya” yani içine düştükleri helaktan onları engelleselerdi ya, { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } “edindikleri kimseler” yani edindikleri ilahları;

مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً والضمير الذي قدرناه عائدا هو المفعول الأول لاتخذوا. وآلِهَةً هو المفعول الثاني وقُرْباناً بمعنى متقربا بها حال أي اتخذوهم آلهة من دون الله حال كونها متقربا بها إلى الله ﷿ حيث كانوا يقولون: ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] وهؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يونس: ١٨] وفي الكلام تهكم بهم.

{ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً } “Allah'ı bırakıp da [kendilerine] yakınlık sağlamak için ilah [edindikleri]”. Takdir ettiğimiz aid zamiri 'ittehazû' fiilinin birinci mef'ûlüdür; { آلِهَةً } ikinci mef'ûlüdür; { قُرْباناً } ise 'kendisiyle yakınlık aranan' anlamında haldir. Yani: 'Kendileriyle Allah'a -azze ve celle- yakınlık sağlanacağı zannıyla onları Allah'tan başka ilahlar edindiler.' Nitekim onlar şöyle diyorlardı: { ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer: 3] ve { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus: 18]. Bu ifadede onlarla bir alay (tehekküm) vardır.

وأجار الحوفي كون قُرْباناً مفعولا من أجله، وأجاز هو أيضا وابن عطية ومكي وأبو البقاء كونه المفعول الثاني لا تخذوا. وجعل آلِهَةً بدلا منه، وقال في الكشاف: لا يصح ذلك لفساد المعنى، ونقل عنه في بيانه أنه لا يصح أن يقال: تقربوا بها من دون الله لأن الله تعالى لا يتقرب به، وأراد كما في الكشف أنه إذا جعل مفعولا ثانيا يكون المعنى فلولا نصرهم الذين اتخذوهم قربانا بدل الله تعالى أو متجاوزين عن أخذه تعالى قربانا إليهم وهو معنى فاسد.

el-Hûfî, { قُرْباناً } kelimesinin mef'ûlün lieclih olmasını caiz görmüştür. Yine o, İbn Atıyye, Mekkî ve Ebü'l-Bekâ da bu kelimenin 'ittehazû' fiilinin ikinci mef'ûlü olmasını caiz görüp { آلِهَةً } kelimesini ondan bedel yapmışlardır. Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: 'Anlamın bozulması sebebiyle bu caiz değildir.' Ondan nakledilen açıklamaya göre: 'Allah'tan gayrısı vesilesiyle O'na yakınlaşıldı' denmesi sahih olmaz; zira Allah Teâlâ kendisiyle yakınlaşılan değil, [kendisine yakınlaşılandır]. el-Keşf'te belirtildiği üzere [Zemahşerî'nin] kastı şudur: Eğer ikinci mef'ûl yapılırsa anlam; 'Allah Teâlâ'nın yerine yahut O Teâlâ'yı kendilerine yakınlaştırıcı kılmayı aşarak kurban/yakınlık edindikleri kimseler onlara yardım etselerdi ya' şeklinde olur ki bu da bozuk bir anlamdır.

واعترض عليه بجعل دُونِ بمعنى قدام كما قيل به في قوله تعالى: وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ [البقرة: ٢٣١]

Buna, Allah Teâlâ'nın: { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın” [el-Bakara: 23] buyruğunda denildiği gibi 'dûn' kelimesinin 'huzurunda / önünde' anlamına hamledilmesiyle itiraz edilmiştir.

وبأنه قد قيل: إن قربانا مفعول له فهو غير مختص بالمتقرب به، وجاز أن يطلق على المتقرب إليه وحينئذ يلتئم الكلام.

Ayrıca 'kurbân' kelimesinin mef'ûlün leh olduğu, dolayısıyla yalnızca 'kendisiyle yakınlaşılan' şeye mahsus olmayıp 'kendisine yakınlaşılan' varlığa da ıtlak edilmesinin caiz olduğu ve bu takdirde kelamın düzgün bir anlama kavuşacağı söylenerek de itiraz edilmiştir.

وأجيب عن الأول بأنه غير قادح لأنه مع نزارة استعمال دون بمعنى قدام لا يصلح ظرف الاتخاذ لأنه ليس بين يدي الله تعالى وإنما التقرب بين يديه تعالى ولأجله سبحانه، واتخاذهم قربانا ليس التقرب به لأن معناه تعظيمهم بالعبادة ليشفعوا بين يدي الله ﷿ ويقربوهم إليه سبحانه، فزمان الاتخاذ ليس زمان التقرب البتة، وحينئذ ان كان مستقرا حالا لزم ما لزم في الأول.

Birinci itiraza şöyle cevap verilmiştir: Bu itiraz geçerli değildir; zira 'dûn' kelimesinin 'önünde' anlamında kullanımı pek nâdir olmakla birlikte, edinme fiilinin zarfı olmaya elverişli değildir. Çünkü edinme Allah Teâlâ'nın huzurunda gerçekleşmemiştir; bilakis yakınlaşma O Teâlâ'nın huzurunda ve O'nun rızası içindir. Onları kurban (yakınlık vesilesi) edinmek ise doğrudan yakınlaşmanın kendisi değildir; zira bunun anlamı, Allah'ın -azze ve celle- huzurunda şefaat etsinler ve kendilerini O Sübhânehu'ya yaklaştırsınlar diye onlara ibadet ederek tazimde bulunmaktır. Dolayısıyla edinme zamanı kesinlikle yakınlaşma zamanı değildir. Bu durumda şayet hâl olarak müstakar kılınırsa, birinci ihtimaldeki sakınca aynen doğar.

ولا يجوز أن يكون معمول قُرْباناً لأنه اسم جامد بمعنى ما يتقرب به فلا يصلح عاملا كالقارورة وإن كان فيها معنى القرار، وفيه نظر. وأجيب عن الثاني بأن الزمخشري بعد أن فسر القربان بما يتقرب به ذكر هذا الامتناع على أن قوله تعالى بعد. بَلْ ضَلُّوا إلخ ينادي على فساد ذلك أرفع النداء، وقال بعضهم في امتناع كون قُرْباناً مفعولا ثانيا وآلِهَةً بدلا منه: إن البدل وإن كان هو المقصود لكن لا بد في غير بدل الغلط من صحة المعنى بدونه ولا صحة لقولهم: اتخذوهم من دون الله قربانا أي ما يتقرب به لأن الله تعالى لا يتقرب به بل يتقرب إليه فلا يصح أنهم اتخذوهم قربانا متجاوزين الله تعالى في ذلك، وجنح بعضهم إلى أنه يصح أن يقال: الله تعالى يتقرب به أي برضاه تعالى والتوسل به جل وعلا. وقال الطيبي: إن الزمخشري لم يرد بفساد المعنى إلا خلاف المعنى المقصود إذ لم يكن قصدهم في اتخاذهم الأصنام آلهة على زعمهم إلا أن يتقربوا بها إلى الله تعالى كما نطقت به الآيات فتأمل.

{ قُرْباناً } kelimesinin mamûlü olması da caiz değildir; çünkü o, 'kendisiyle yakınlık aranan şey' anlamında câmid bir isimdir; dolayısıyla içinde yerleşme anlamı bulunsa bile 'kârûre' (şişe) kelimesi gibi âmil olmaya elverişli değildir. Ancak bu izahta tutarsızlık vardır. İkinci itiraza ise şöyle cevap verilmiştir: Zemahşerî, kurban kelimesini 'kendisiyle yakınlaşılan şey' diye tefsir ettikten sonra bu imkânsızlığı zikretmiştir; kaldı ki Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen: { بَلْ ضَلُّوا } “Aksine, kaybolup gittiler” ilh. buyruğu da bu görüşün bozukluğunu en yüksek perdeden ilan etmektedir. Bazıları { قُرْباناً } kelimesinin ikinci mef'ûl, { آلِهَةً } kelimesinin de ondan bedel olmasının imkânsızlığı hakkında şöyle demiştir: 'Bedel her ne kadar asıl kastedilen olsa da, galat bedeli dışındaki bedellerde bedel olmaksızın da cümlenin anlamının sahih olması şarttır. Müşriklerin 'Allah'ı bırakıp onları قربان yani kendisiyle yakınlaşılan şeyler edindiler' sözü ise sahih değildir; çünkü Allah Teâlâ kendisiyle yakınlaşılan değil, bilakis kendisine yakınlaşılandır. Dolayısıyla bu konuda Allah Teâlâ'yı aşarak onları قربان edindikleri sözü doğru olmaz.' Bazıları ise 'Allah Teâlâ vesilesiyle yakınlaşılır' yani O Teâlâ'nın rızası ve O'na tevessül edilerek yakınlaşılır denmesinin sahih olacağı görüşüne meyletmiştir. et-Tîbî ise şöyle demiştir: 'Zemahşerî anlamın bozukluğu ile sadece kastedilen anlamın dışına çıkılmasını murat etmiştir; zira ayetlerin de açıkça bildirdiği üzere putları ilah edinmelerindeki gayeleri, onların kendi zanlarınca Allah Teâlâ'ya yakınlık sağlamasından başka bir şey değildi.' Düşün!

وقرىء «قربانا» بضم الراء بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ أي غابوا عنهم، وفيه تهكم بهم أيضا كأن عدم نصرهم لغيبتهم أو ضاعوا عنهم أي ظهر ضياعهم عنهم بالكلية وقد امتنع نصرهم الذي كانوا يؤملونه امتناع نصر الغائب عن المنصور وَذلِكَ أي ضلال آلهتهم عنهم إِفْكُهُمْ أي أثر إفكهم أي صرفهم عن الحق واتخاذهم إياها آلهة ونتيجة شركهم وَما كانُوا يَفْتَرُونَ أي وأثر افترائهم وكذبهم على الله تعالى أو أثر ما كانوا يفترونه على الله ﷿، وقيل: ذلك إشارة إلى اتخاذ الأصنام آلهة أي ذلك الاتخاذ الذي أثره ضلال آلهتهم عنهم كذبهم وافتراؤهم أو والذي كانوا يفترونه وليس بذاك وإن لم يحوج إلى تقدير مضاف. وقرأ ابن عباس في رواية «أفكهم» بفتح الهمزة والافك والأفك مصدران كالحذر والحذر وقرأ ابن الزبير. والصباح بن العلاء الأنصاري وأبو عياض وعكرمة وحنطلة بن النعمان بن مرة ومجاهد وهي رواية عن ابن عباس أيضا «أفكهم» بثلاث فتحات على أن افك فعل ماض وحينئذ الإشارة إلى الاتخاذ أي ذلك الاتخاذ صرفهم عن الحق، وَما كانُوا قيل عطف على ذلك أو على الضمير المستتر وحسن للفصل أو هو مبتدأ والخبر محذوف أي كذلك، والجملة حينئذ معطوفة على الجملة قبلها.

Râ harfinin zammesiyle 'kurbunân' şeklinde de okunmuştur. { بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ } “Bilakis, onlardan kaybolup gittiler” yani onlardan uzaklaştılar. Bunda da onlarla bir alay vardır; sanki kendilerine yardım edemeyişleri ortada bulunmayışlarındandır; yahut onlardan zayi olup gittiler, yani bütünüyle yok oldukları ortaya çıktı ve ümit ettikleri yardım, gâip olanın yardım edilen kişiye yardım etmesinin imkânsızlığı gibi imkânsızlaştı. { وَذلِكَ } “Ve işte bu” yani ilahlarının kendilerinden kaybolup gitmesi, { إِفْكُهُمْ } “onların yalanıdır” yani haktan çevrilmelerinin ve o putları ilah edinmelerinin eseri, şirklerinin neticesidir; { وَما كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurup durdukları şeylerin [sonucudur]” yani Allah Teâlâ'ya karşı iftiralarının ve yalanlarının eseri yahut Allah'a -azze ve celle- iftira edegeldikleri şeylerin neticesidir. Bir görüşe göre: { ذلك }, putları ilah edinmeye işarettir; yani eseri ilahlarının kaybolup gitmesi olan bu edinme, onların yalanı ve iftirasıdır yahut uydurageldikleri şeydir. Bir muzâf takdirini gerektirmese de bu görüş pek isabetli değildir. İbn Abbâs bir rivayette hemzenin fethasıyla 'efekehüm' şeklinde okumuştur; 'el-ifk' ve 'el-efek' kelimeleri 'el-hazr' ve 'el-hazer' gibi iki masdardır. İbnü'z-Zübeyr, es-Sabbâh b. el-Alâ el-Ensârî, Ebû İyâd, İkrime, Hanzale b. en-Nu'mân b. Mürre ve Mücâhid -ki bu İbn Abbâs'tan da bir rivayettir- 'efekehüm' şeklinde üç fetha ile mâzi fiil olarak okumuşlardır. Bu takdirde işaret edinme fiiline aittir; yani 'o edinme onları haktan çevirdi' demek olur. { وَما كانُوا } ifadesinin { ذلك } lafzına yahut müstetir zamire atfedildiği söylenmiştir ve fasıla sebebiyle bu güzel olmuştur; yahut mübtedadır ve haberi mahzuftur, yani 'o da böyledir' demektir ve cümle bu durumda kendisinden önceki cümleye mâtuftur.

وأبو عياض وعكرمة أيضا كذلك إلا أنهما شددا الفاء للتكثير، وابن الزبير أيضا. وابن عباس فيما ذكر ابن خالويه «آفكهم» بالمد فاحتمل أن يكون فاعل فالهمزة أصلية وأن يكون أفعل والهمزة للتعدية أي جعلهم يأفكون، وجوز أن تكون للوجدان كأحمدته وأن يكون أفعل بمعنى فعل، وحكى في البحر أنه قرىء «أفكهم» بفتح الهمزة والفاء وضم الكاف وهي لغة في الإفك. وقرأ ابن عباس فيما روى قطرب. وأبو الفضل الرازي «آفكهم» اسم فاعل من إفك أي وذلك الاتخاذ صارفهم عن الحق. وقرىء «وذلك إفك مما كانوا يفترون» والمعنى ذلك بعض ما يفترون من الإفك أي بعض أكاذيبهم المفتريات فالافك بمعنى الاختلاف فلا تغفل.

Ebû İyâd ve İkrime de böyledir, ancak onlar çokluk bildirmesi için fâ harfini şeddeli okumuşlardır. İbnü'z-Zübeyr ve İbn Hâleveyh'in naklettiğine göre İbn Abbâs da med ile 'âfekehüm' şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatte fiilin fâil [bâbından] olması ve hemzenin asıl olması da, ef'ale [bâbından] olup hemzenin ta'diye (geçişlilik) için olması, yani 'onları yalana ve sapkınlığa sürükledi' anlamına gelmesi de muhtemeldir. Tıpkı 'ahmedtühû' (onu övülmeye değer buldum) ifadesinde olduğu gibi vicdân (bulma) anlamında olması yahut ef'ale kalıbının fe'ale anlamında olması da caiz görülmüştür. el-Bahr'da hemze ve fâ'nın fethası, kâf'ın zammesiyle 'efekühüm' şeklinde okunduğu nakledilmiştir ki bu da 'el-ifk' kelimesinde bir lügattir. Kutrub ve Ebü'l-Fazl er-Râzî'nin rivayetine göre İbn Abbâs, ifk kökünden ism-i fâil olarak 'âfikuhum' şeklinde okumuştur; yani 'bu edinme onları haktan çevirendir.' Ayrıca 've zâlike ifkün mimmâ kânû yefterûn' şeklinde de okunmuştur; anlamı: 'Bu, iftira ettikleri yalandan bir kısımdır, yani uydurdukları yalanların bir parçasıdır.' Burada ifk, ihtilâf (uydurma) anlamındadır; gafil olma!

وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ أي أملناهم إليك ووجهناهم لك، والنفر على المشهور ما بين الثلاثة والعشرة من الرجال لأنه من النفير والرجال هم الذين إذا حزبهم أمر نفروا لكفايته، والحق أن هذا باعتبار الأغلب فإنه يطلق على ما فوق العشرة في الفصيح، وقد ذكر ذلك جمع من أهل اللغة، وفي المجمل الرهط والنفر يستعمل إلى

{ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” yani onları sana meylettirip yönlendirmiştik. 'Nefer' kelimesi meşhur görüşe göre erkeklerden üç ile on kişi arasındaki topluluktur; zira nefîr kökündendir ve erkekler, başlarına mühim bir iş geldiğinde onun üstesinden gelmek için toplanıp harekete geçen (nefer eden) kimselerdir. Doğrusu bu çoğunluğa göredir; zira fasih dilde ondan fazlası için de kullanılır. Dil ehlinden bir cemaat bunu zikretmiştir. el-Mücmel'de 'raht' ve 'nefer' kelimelerinin kırka kadar

الأربعين، وفي كلام الشعبي حدثني بضعة عشر نفرا، وسيأتي إن شاء الله تعالى تفسيره هنا بما زاد على العشرة ولا يختص بالرجال، والأخذ من النفير لا يدل على الاختصاص بهم بل ولا بالناس لإطلاقه على الجن هنا.

kullanıldığı belirtilmiştir. Şa'bî'nin kelamında da: 'Bana on küsur nefer rivayet etti' ifadesi yer almaktadır. İnşâallahu Teâlâ burada da ondan fazla olduğu şeklinde tefsiri gelecektir ve sadece erkeklere mahsus değildir. Nefîr kökünden türetilmiş olması ne erkeklere ne de insanlara mahsus olduğunu gösterir; zira burada cinler için kullanılmıştır.

والجار والمجرور صفة نَفَراً وقوله تعالى: يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ حال مقدرة منه لتخصصه بالصفة أو صفة له أخرى وضمير الجمع لأنه اسم جمع فهو في المعنى جمع، ولذا قرىء «صرّفنا» بالتشديد للتكثير، وإِذْ معمولة لمقدر لا عطف على أَخا عادٍ أي واذكر لقومك وقت صرفنا إليك نفرا من الجن مقدرا استماعهم القرآن لعلهم يتنبهون لجهلهم وغلطهم وقبح ما هم عليه من الكفر بالقرآن والإعراض عنه حيث إنهم كفروا به وجهلوا أنه من عند الله تعالى وهم أهل اللسان الذي نزل به ومن جنس الرسول الذي جاء به وأولئك استمعوه وعلموا أنه من عنده تعالى وأمنوا به وليسوا من أهل لسانه ولا من جنس رسوله ففي ذكر هذه القصة توبيخ لكفار قريش والعرب، ووقوعها أثر قصة هود وقومه وإهلاك من أهلك من أهل القرى لأن أولئك كانوا ذوي شدة وقوة كما حكي عنهم في غير آية والجن توصف بذلك أيضا كما قال تعالى: قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ [النمل:

Câr ve mecrûr { نَفَراً } kelimesinin sıfatıdır. Allah Teâlâ'nın: { يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } “Kur'ân'ı dinliyorlardı” buyruğu ise, sıfatla tahsis edildiği için ondan mukadder bir haldir yahut onun diğer bir sıfatıdır. Çoğul zamiri ise ism-i cem olduğu için manası itibarıyla çoğul olmasındandır; bu sebeple çokluk bildirmesi için şedde ile 'sarrafnâ' şeklinde de okunmuştur. { إِذْ } kelimesi mahzuf bir âmilin mamûlüdür, { أَخا عادٍ } lafzına matuf değildir; yani: 'Kavmine, Kur'ân'ı dinlemelerini takdir ederek cinlerden bir topluluğu sana yönelttiğimiz vakti hatırlat; ta ki cehaletlerinin, yanılgılarının ve Kur'ân'ı inkâr edip ondan yüz çevirmekle içinde bulundukları durumun çirkinliğinin farkına varsınlar. Zira onlar, Kur'ân'ın kendi dilleriyle inmiş olmasına ve onu getiren Peygamber'in kendi cinslerinden olmasına rağmen onu inkâr etmiş ve Allah katından olduğunu anlayamamışlardır; o cinler ise onun kendi dillerinden olmamasına ve peygamberin kendi cinslerinden olmamasına rağmen onu dinlemiş, Allah Teâlâ'nın katından olduğunu bilip ona iman etmişlerdir.' Dolayısıyla bu kıssanın zikredilmesinde Kureyş ve Arap kâfirlerine bir kınama vardır. Bu kıssanın Hûd ve kavminin kıssasının ve helak edilen belde halklarının helak edilişinin hemen akabinde yer alması ise, onların ayetlerde zikredildiği üzere şiddet ve kuvvet sahibi kimseler olmasından ve cinlerin de Allah Teâlâ'nın: { قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ } “Cinlerden bir ifrit: 'Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; doğrusu ben buna karşı gerçekten güçlü ve güvenilir biriyim' dedi” [en-Neml: 39]

٣٩] ووصفهم بذلك معروف بين العرب فناسبت ما قبلها لذلك مع ما قيل أن قصة عاد متضمنة ذكر الريح وهذه متضمنة ذكر الجن وكلاهما من العالم الذي لا يشاهد، وسيأتي الكلام في حقيقتهم.

buyruğunda olduğu gibi aynı şekilde nitelenmesindendir. Onların böyle nitelendirilmesi Araplar arasında meşhurdur; dolayısıyla bu kıssa öncekiyle tam bir uyum sağlamıştır. Bununla birlikte Âd kavmi kıssasının rüzgârı, bu kıssanın ise cinleri içermesi ve her ikisinin de gözle görülmeyen âlemden olması münasebeti de zikredilmiştir. Cinlerin hakikatine dair açıklama ileride gelecektir.

فَلَمَّا حَضَرُوهُ أي القرآن عند تلاوته، وهو الظاهر وإن كان فيه تجوز، وقيل: الرسول الله عند تلاوته له ففيه التفات قالُوا أي قال بعضهم لبعض أَنْصِتُوا اسكتوا لنسمعه، وفيه تأدب مع العلم وكيف يتعلم فَلَمَّا قُضِيَ أتم وفرغ عن تلاوته. وقرأ أبو مجلز وحبيب بن عبد الله «قضى» بالبناء للفاعل وهو ضمير الرسول الله، وأيد بذلك عود ضمير حَضَرُوهُ إليه ﵊.

{ فَلَمَّا حَضَرُوهُ } “Onun yanına geldiklerinde” yani tilavet edildiği esnada Kur'ân'ın yanına geldiklerinde; mecaz içerse de zâhir olan budur. Bir görüşe göre, onu tilavet ettiği esnada Resûlullah'ın yanına geldiklerinde demektir ve bunda iltifat vardır. { قالُوا } “dediler” yani birbirlerine dediler ki: { أَنْصِتُوا } “Susun [dinleyin]!” yani onu işitmek için sessiz olun. Bunda ilme karşı takınılması gereken edep ve ilmin nasıl öğrenileceği gösterilmektedir. { فَلَمَّا قُضِيَ } “[Okuma] bitirilince” yani tamamlanıp tilaveti sona erince. Ebû Miclez ve Habîb b. Ebî Sâbit mâlûm sîgasıyla 'kadâ' şeklinde okumuşlardır ve faili Resûlullah'a ait zamirdir; bununla { حَضَرُوهُ } fiilindeki zamirin ona aleyhisselâm döndüğü teyit edilmiştir.

وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ مقدرين إنذارهم عند وصولهم إليهم، قيل: إنهم تفرقوا في البلاد فأنذروا من رأوه من الجن، وكان هؤلاء كما جاء في عدة روايات من جن نصيبين وهي من ديار بكر قريبة من الشام، وقيل: من نينوى وهي أيضا من ديار بكر لكنها قريبة من الموصل، وذكر أنهم كانوا من الشيصبان وهم أكثر الجن عددا وعامة جنود إبليس منهم، وكان الحضور بوادي نخلة على نحو ليلة من مكة المكرمة. فقد أخرج أحمد وعبد بن حميد والشيخان والترمذي والنسائي وجماعة عن ابن عباس قال: انطلق النبي ﷺ في طائفة من أصحابه إلى سوق عكاظ وقد حيل بين الشياطين وبين خبر السماء وأرسلت عليهم الشهب فرجعت الشياطين إلى قومهم فقالوا ما لكم؟ فقالوا: حيل بيننا وبين خبر السماء وأرسلت علينا الشهب قالوا ما حال بينكم وبين خبر السماء إلا شيء حدث فاضربوا مشارق الأرض ومغاربها فانظروا ما هذا الذي حال بينكم وبين خبر السماء فانصرف أولئك الذين توجهوا نحو تهامة إلى النبي ﷺ وهو وأصحابه بنخلة عامدين إلى سوق عكاظ وهو ﵊ يصلي بأصحابه صلاة الفجر فلما سمعوا القرآن استمعوا له فقالوا: هذا والله الذي حال بينكم وبين خبر السماء فهناك حين رجعوا إلى قومهم.

{ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” yani onlara vardıklarında uyaracakları takdir edilerek döndüler. Denildi ki: Beldelere dağılıp gördükleri cinleri uyardılar. Birçok rivayette geldiği üzere bunlar Nusaybin cinlerindendi; Nusaybin ise Diyârbekir bölgesinde Şam'a yakın bir yerdir. Bir görüşe göre Ninova'dandırlar; orası da Diyârbekir'dendir fakat Musul'a yakındır. Bunların Şeyseban'dan oldukları zikredilmiştir ki onlar sayıca cinlerin en çoğudur ve İblis'in ordularının ekseriyeti onlardandır. Bu huzur (dinleme) hâdisesi ise Mekke-i Mükerreme'ye yaklaşık bir gecelik mesafedeki Batn-ı Nahle vadisinde gerçekleşmiştir. Nitekim Ahmed, Abd b. Humeyd, Şeyhayn (Buhârî ve Müslim), Tirmizî, Nesâî ve bir cemaat İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir toplulukla Ukâz panayırına doğru yola çıkmıştı; o esnada şeytanlar ile göğün haberi arasına engel konulmuş ve üzerlerine alevler (şihablar) fırlatılmıştı. Şeytanlar kavimlerine döndüklerinde onlar: 'Size ne oldu?' dediler. Şeytanlar: 'Bizimle semânın haberi arasına engel konuldu ve üzerimize şihablar fırlatıldı' dediler. Onlar da: 'Sizinle semânın haberi arasına engel olan şey, mutlaka yeni meydana gelen bir hadisedir; yeryüzünün doğularını ve batılarını dolaşın da sizinle semânın haberi arasına engel olan bu şeyin ne olduğuna bakın' dediler. Tihâme tarafına yönelenler, ashabıyla birlikte Nahle'de bulunup Ukâz panayırına yönelmiş olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardılar. O aleyhisselâm ashabına sabah namazını kıldırıyordu. Kur'ân'ı işittiklerinde onu can kulağıyla dinlediler ve: 'Vallahi sizinle göğün haberi arasına giren şey işte budur!' dediler. İşte o vakit kavimlerine döndüler.

وفي رواية ابن المنذر عن عبد الملك أنهم لما حضروه قالوا: أنصتوا فلما قضى وفرغ ﷺ من صلاة الصبح ولوا إلى قومهم منذرين مؤمنين لم يشعر بهم حتى نزل قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ [الجن: ١] .

İbnü'l-Münzir'in Abdülmelik'ten yaptığı rivayette ise: Kur'ân'ın yanına geldiklerinde 'Susun [dinleyin]!' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını bitirip tamamlayınca iman etmiş uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler. { قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ } “De ki: Bana vahyolundu ki, cinlerden bir topluluk [Kur'ân'ı] dinlemiş” [el-Cin: 1] ayeti inene kadar Peygamber onların farkına varmamıştı.

وفي الصحيحين عن مسروق عن ابن مسعود أنه آذنته ﷺ بهم شجرة وكانوا على ما روي عن ابن عباس سبعة وكذا قال زر وذكر منهم زوبعة، وأخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد أنهم كانوا سبعة. ثلاثة من أهل حران، وأربعة من نصيبين وكانت أسماؤهم حسى. ومسى. وشاصر. وماصر. والاردوانيان. وسرق. والأحقم. بميم آخره، وفي رواية عن كعب الأحقب بالباء، وذكر صاحب الروض بدل حسى. ومسى. منشىء. وناشىء.

Sahîhayn'da Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onları bir ağaç haber vermiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre yedi kişiydiler; Zirr de böyle demiş ve aralarından Zevba'a'yı zikretmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre onlar yedi kişiydi: Üçü Harran ehlinden, dördü Nusaybin ehlindendi. İsimleri ise Hasâ, Mesâ, Şâsır, Mâsır, iki Erdevanî, Serak ve sonu mîm ile el-Ahkam idi. Kâ'b'dan gelen bir rivayette ise bâ ile el-Ahkab olarak geçer. er-Ravz sahibi Hasâ ve Mesâ yerine Müşî' ve Nâşî' isimlerini zikretmiştir.

وأخرج ابن جرير والطبراني. وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال في هؤلاء النفر: كانوا تسعة عشر من أهل نصيبين فجعلهم رسول الله ﷺ رسلا إلى قومهم، والخبر السابق يدل على أنه ﷺ كان حين حضر الجن مع طائفة من أصحابه، وأخرج عبد بن حميد وأحمد ومسلم والترمذي وأبو داود عن علقمة قال قلت لابن مسعود: هل صحب النبي ﷺ ليلة الجن منكم أحد؟ قال: ما صحبه منا أحد ولكنا كنا مع رسول الله ﷺ ذات ليلة ففقدناه فالتمسناه في الأودية والشعاب فقلنا: استطير أو اغتيل فبتنا بشرّ ليلة بات بها قوم فلما أصبحنا إذا هو جاء من قبل حراء فأخبرناه فقال أتاني داعي الجن فأتيتهم فقرأت عليهم القرآن فانطلق بنا فأرانا آثارهم وآثار نيرانهم فهذا يدل على أنه ﵊ لم يكن معه أحد من أصحابه ولم يشعر به أحد منهم.

İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu topluluk hakkında şöyle demiştir: 'Onlar Nusaybin ehlinden on dokuz kişiydiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kavimlerine elçi kıldı.' Önceki haber, cinler geldiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grupla beraber olduğuna delalet etmektedir. Abd b. Humeyd, Ahmed, Müslim, Tirmizî ve Ebû Dâvûd'un Alkame'den rivayet ettiklerine göre Alkame şöyle demiştir: 'İbn Mes'ûd'a: 'Cin gecesinde sizden biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eşlik etti mi?' diye sordum. O şöyle dedi: 'Bizden kimse ona eşlik etmedi. Fakat bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, derken onu kaybettik. Onu vadilerde ve dağ yollarında aradık ve: 'Uçuruldu mu yoksa suikaste mi uğradı?' dedik. Bir kavmin geçirebileceği en kötü geceyi geçirdik. Sabah olunca bir de baktık ki Hira tarafından geliyor. Durumu ona anlattık; şöyle buyurdu: 'Bana cinlerin davetçisi geldi, ben de onlara gidip Kur'ân okudum.' Sonra bizi götürüp onların izlerini ve ateşlerinin izlerini bize gösterdi.' Bu rivayet, o aleyhisselâm'ın yanında ashabından hiç kimsenin bulunmadığına ve onlardan hiçbirinin durumun farkında olmadığına delalet etmektedir.

وأخرج أحمد عن ابن مسعود أنه قال: قمت مع رسول الله ﷺ ليلة الجن وأخذت إداوة ولا أحسبها إلا ماء حتى إذا كنا بأعلى مكة رأيت أسودة مجتمعة قال: فخط لي رسول الله ﷺ ثم قال: قم هاهنا حتى آتيك ومضى رسول الله ﷺ إليهم فرأيتهم يتثورون إليه فسمر معهم ليلا طويلا حتى جاءني مع الفجر فقال لي: هل معك من وضوء قلت:

Ahmed'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Cin gecesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kalktım ve içinde sadece su olduğunu sandığım bir ibrik aldım. Mekke'nin yukarı kısmına vardığımızda toplanmış karaltılar gördüm. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim için bir çizgi çizdi, sonra: 'Ben sana gelene kadar burada dur' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına gitti. Onların birbiri ardınca onun üzerine üşüştüklerini gördüm; fecir vaktine kadar onlarla uzun bir gece sohbet etti. Fecirle birlikte yanıma gelip: 'Yanında abdest suyu var mı?' dedi. Ben de:

نعم ففتحت الإداوة فإذا هو نبيذ فقلت: ما كنت أحسبها إلا ماء فإذا هو نبيذ فقال رسول الله ﷺ: ثمرة طيبة وماء طهور فتوضأ منها ثم قام يصلي فأدركه شخصان منهم فصفهما خلفه ثم صلى بنا فقلت: من هؤلاء يا رسول الله؟ قال:

'Evet' dedim. İbriği açtım, bir de baktım ki nebiz (şıra). 'Ben onu sadece su sanıyordum, meğer nebizmiş' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Temiz bir meyve ve temizleyici bir su' buyurdu. Ondan abdest aldı, sonra namaza durdu. Onlardan iki kişi ona yetişti ve onları arkasında saf yaptı, sonra bize namaz kıldırdı. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar kimdir?' dedim. Şöyle buyurdu:

جن نصيبين

'Nusaybin cinleridir.'

فهذا يدل على خلاف ما تقدم والجمع بتعدد واقعة الجن، وقد أخرج الطبراني في الأوسط. وابن مردويه عن الحبر أنه قال: صرفت الجن إلى رسول الله ﷺ مرتين، وذكر الخفاجي أنه قد دلت الأحاديث على أن وفادة الجن كانت ست مرات ويجمع بذلك اختلاف الروايات في عددهم وفي غير ذلك،

Bu rivayet öncekine aykırı görünmektedir; araları cin hadisesinin birden fazla vuku bulduğu şeklinde cem edilir. Nitekim Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye el-Habr'dan (İbn Abbâs'tan) onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Cinler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki defa yönlendirildi.' Hafâcî de hadislerin cin heyetlerinin altı defa geldiğine delalet ettiğini, sayıları ve diğer hususlardaki rivayet farklılıklarının bu şekilde uzlaştırıldığını belirtmiştir.

فقد أخرج أبو نعيم. والواقدي عن كعب الأحبار قال: انصرف النفر التسعة من أهل نصيبين من بطن نخلة وهم فلان وفلان وفلان والاردوانيان. والأحقب جاؤوا قومهم منذرين فخرجوا بعد وافدين إلى رسول الله ﷺ وهم ثلاثمائة فانتهوا إلى الحجون فجاء الأحقب فسلم على رسول الله ﷺ فقال: إن قومنا قد حضروا الحجون يلقونك فواعده رسول الله ﷺ لساعة من الليل بالحجون.

Nitekim Ebû Nuaym ve Vâkıdî'nin Kâ'b el-Ahbâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Nusaybin ehlinden olan dokuz kişilik topluluk Batn-ı Nahle'den ayrıldı. Onlar falan, falan, falan, iki Erdevanî ve el-Ahkab idi. Kavimlerine uyarıcı olarak geldiler. Daha sonra üç yüz kişi olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e elçi olarak çıktılar ve Hacûn'a ulaştılar. el-Ahkab gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdi ve: 'Kavmimiz seninle buluşmak üzere Hacûn'a geldiler' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onunla gece Hacûn'da buluşmak üzere belirli bir vakit kararlaştırdı.'

وأخرج ابن أبي حاتم عن عكرمة أنه قال في الآية: هم اثنا عشر ألفا من جزيرة الموصل، وفي الكشاف حكاية هذا العدد أيضا وأن السورة التي قرأها ﷺ عليهم اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] ، ونقل في البحر عن ابن عمر. وجابر ابن عبد الله رضي الله تعالى عنهم أنه ﵊ قرأ عليهم سورة الرحمن فكان إذا قال: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرحمن] قالوا: لا بشيء من آيات ربنا نكذب ربنا لك الحمد، وأخرج أبو نعيم في الدلائل. والواقدي عن أبي جعفر قال: قدم على رسول الله ﷺ الجن في ربيع الأول سنة إحدى عشر من النبوة وفي معناه ما قيل: كانت القصة قبل الهجرة بثلاث سنين بناء على ما صح عن ابن عباس أنه ﷺ مكث بمكة يوحى إليه ثلاث عشرة سنة وفي المسألة خلاف والمشهور ما ذكر.

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o ayet hakkında şöyle demiştir: 'Onlar Cezîretü'l-Mavsıl'dan (Musul adasından) on iki bin kişiydi.' Keşşâf'ta da bu sayı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara okuduğu sûrenin { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } [el-Alak: 1] sûresi olduğu nakledilmiştir. el-Bahr'da İbn Ömer ve Câbir b. Abdillâh -radıyallâhu teâlâ anhüm-'den nakledildiğine göre o aleyhisselâm onlara Rahmân sûresini okumuş; ne zaman { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } [er-Rahmân] buyursa onlar: 'Rabbimizin nimetlerinden hiçbir şeyi yalanlamayız, Rabbimiz hamd sanadır' demişlerdir. Ebû Nuaym Delâil'de ve Vâkıdî Ebû Ca'fer'den şöyle rivayet etmişlerdir: 'Cinler, peygamberliğin on birinci senesi Rebiülevvel ayında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiler.' Bu manada kıssanın hicretten üç yıl önce olduğu da söylenmiştir; zira İbn Abbâs'tan sahih olarak gelen rivayete göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de kendisine vahiy gelerek on üç yıl kalmıştır. Bu meselede ihtilaf bulunmakla birlikte meşhur olan zikredilendir.

وقيل: كان استماع الجن في ابتداء الإيحاء قالُوا أي عند رجوعهم إلى قومهم يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً جليل الشأن أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى ذكروه دون عيسى ﵉ لأنه متفق عليه عند أهل الكتابين ولأن الكتاب المنزل عليه أجل الكتب قبل القرآن وكان عيسى ﵇ مأمورا بالعمل بمعظم ما فيه أو بكله، وقال عطاء: لأنهم كانوا على اليهودية ويحتاج إلى نقل صحيح، وعن ابن عباس أن الجن لم تكن سمعت بأمر عيسى ﵇ فلذا قالوا ذلك، وفيه بعد فإن اشتهار أمر عيسى ﵇ وانتشار أمر دينه أظهر من أن يخفى لا سيما على الجن، ومن هنا قال أبو حيان: إن هذا لا يصح عن ابن عباس مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ من التوراة أو جميع الكتب الإلهية السابقة يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ من العقائد الصحيحة وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ من الأحكام الفرعية أو ما يعمها وغيرها من العقائد على أنه من ذكر العام بعد الخاص.

Cinlerin dinlemesinin vahyin başlangıcında olduğu da söylenmiştir. { قالُوا } “Dediler ki” yani kavimlerine döndüklerinde: { يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً } “Ey kavmimiz! Şüphesiz biz şânı yüce bir kitap dinledik”, { أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Mûsâ'dan sonra indirilmiş”. Îsâ'yı anmayıp Mûsâ'yı -aleyhimesselâm- zikrettiler; çünkü Mûsâ her iki kitap ehli katında da müttefekun aleyhtir (üzerinde icma edilmiştir) ve ona indirilen kitap Kur'ân'dan önceki en yüce kitaptır; Îsâ aleyhisselâm da onun çoğuna yahut tamamına göre amel etmekle emrolunmuştu. Atâ: 'Çünkü onlar Yahudi idiler' demiştir; ancak bu sahih bir nakle muhtaçtır. İbn Abbâs'tan cinlerin Îsâ aleyhisselâm'ın davasını işitmedikleri, bu yüzden böyle söyledikleri rivayet edilmiştir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; zira Îsâ aleyhisselâm'ın davasının şöhreti ve dininin yaygınlığı, özellikle cinlere gizli kalamayacak kadar açıktır. Nitekim Ebû Hayyân: 'Bu, İbn Abbâs'tan sahih değildir' demiştir. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekileri doğrulayan” yani Tevrat'ı yahut önceki bütün ilahî kitapları, { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “hakka ileten” yani sahih inançlara ileten, { وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dosdoğru bir yola” yani fer'î hükümlere yahut bunları ve diğer inançları kapsayan yola [ileten bir kitap dinledik]; bu da has olandan sonra âm olanın zikredilmesi kabilindendir.

يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ أرادوا به ما سمعوه من الكتاب ووصفوه بالدعوة إلى الله تعالى بعد ما وصفوه بالهداية إلى الحق والطريق المستقيم لتلازمهما، وفي الجمع بينهما ترغيب لهم في الإجابة أي ترغيب، وجوز أن يكون أرادوا به الرسول ﷺ وَآمِنُوا بِهِ أي بداعي الله تعالى أو بالله ﷿ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ أي بعض ذنوبكم قيل: وهو ما كان خالص حقه ﷿ فإن حقوق العباد لا تغفر بالإيمان. وتعقبه ابن المنير بأن الحربي إذا نهب الأموال وسفك الدماء ثم حسن إسلامه جب إسلامه إثم ما تقدم بلا إشكال ثم قال ويقال: إنه لم يرد وعد المغفرة للكافرين على تقدير الإيمان في كتاب الله تعالى إلا مبعضة وهذا منه فإن لم يكن لاطراده كذلك سر فما هو إلا أن مقام الكافرين قبض لا بسط فلذلك لم يبسط رجاؤه في مغفرة جملة الذنوب، وقد ورد في حق المؤمنين كثيرا، ورده صاحب الإنصاف بأن مقام ترغيب الكافر في الإسلام بسط لا قبض وقد أمر الله تعالى أن يقول لفرعون: قَوْلًا لَيِّناً [طه: ٤٤] وقد قال تعالى: إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ [الأنفال: ٣٨] وهي غير مبعضة و «ما» للعموم لا سيما وقد وقعت في الشرط.

{ يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun”. Bununla işittikleri Kitab'ı kastetmişlerdir; onu hakka ve dosdoğru yola iletmekle niteledikten sonra, birbirini gerektirmesi sebebiyle Allah'a davet etmekle de nitelemişlerdir. Bu iki vasfın bir arada zikredilmesinde onları icabete ne büyük bir teşvik vardır! Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmiş olmaları da caiz görülmüştür. { وَآمِنُوا بِهِ } “ve ona iman edin” yani Allah'ın davetçisine yahut Allah'a -azze ve celle- iman edin ki, { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “günahlarınızın bir kısmını bağışlasın” yani bazı günahlarınızı bağışlasın. Denildi ki: Bu kısım, Allah'ın -azze ve celle- halis hakkı olan günahlardır; zira kul hakları iman etmekle bağışlanmaz. İbnü'l-Münîr buna şöyle itiraz etmiştir: Harp hâlindeki kâfir (harbî), malları yağmalayıp kanlar dökse, sonra da Müslümanlığı güzelleşse, şüphesiz İslamiyeti önceki günahlarını siler süpürür. Sonra şöyle demiştir: 'Denilir ki Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda iman etmeleri şartına bağlı olarak kâfirlere mağfiret vaadi ancak teb'îz (kısmîlik) bildirilerek gelmiştir ve bu da onlardandır. Bunun böyle düzenli gelmesinin bir sırrı varsa, o da kâfirlerin makamının bast (genişlik) değil kabz (darlık) makamı olmasıdır; bu sebeple günahlarının tamamının bağışlanacağı ümidi geniş tutulmamıştır; oysa müminler hakkında bu çokça vârid olmuştur.' el-İnsâf sahibi ise buna şöyle reddiye vermiştir: Kâfiri İslam'a teşvik makamı kabz değil bast makamıdır; nitekim Allah Teâlâ Firavun'a: { قَوْلًا لَيِّناً } “yumuşak söz” [Tâhâ: 44] söylemeyi emretmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ: { إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “Eğer vazgeçerlerse, geçmiş günahları bağışlanır” [el-Enfâl: 38] buyurmuştur ve bu kısmi değildir; buradaki 'mâ' lafzı özellikle şart cümlesinde yer aldığı için umum (kapsamlılık) bildirir.

وقال بعض أجلة المحققين: إن الحربي وإن كان إذا أسلم لا تبقى عليه تبعة أصلا لكن الذمي إذا أسلم تبقى عليه حقوق الآدميين، والقوم- كما نقل عن عطاء- كانوا يهودا فتبقى عليهم تبعاتهم فيما بينهم إذا أسلموا جميعا من غير حرب فلما كان الخطاب معهم جيء بما يدل على التبعيض، وقيل: جيء به لعدم علم الجن بعد بأن الإسلام يجب إثم ما قبله مطلقا وفيه توقف، وقد يقال: أرادوا بالبعض الذنوب السالفة ولو لم يقولوا ذلك لتوهم المخاطبون أنهم إن أجابوا داعي الله تعالى وآمنوا به يغفر لهم ما تقدم من ذنوبهم وما تأخر، وقيل: من زائدة أي يغفر لكم ذنوبكم وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ معد للكفرة، وهذا ونحوه يدل على أن الجن مكلفون، ولم ينص هاهنا على ثوابهم إذا أطاعوا وعمومات الآيات تدل على الثواب، وعن ابن عباس لهم ثواب وعليهم عقاب يلتقون في الجنة ويزدحمون على أبوابها، ولعل الاقتصار هنا على ما ذكر لما فيه من التذكير بالذنوب والمقام مقام الإنذار فلذا لم يذكر فيه شيء من الثواب، وقيل: لا ثواب لمطيعيهم إلا النجاة من النار فيقال لهم: كونوا ترابا فيكونون ترابا، وهذا مذهب ليث بن أبي سليم. وجماعة ونسب إلى الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وقال النسفي في التيسير: توقف أبو حنيفة في ثواب الجن في الجنة ونعيمهم لأنه لا استحقاق للعبد على الله تعالى ولم يقل بطريق الوعد في حقهم إلا المغفرة والإجارة من العذاب، وأما نعيم الجنة فموقوف على الدليل.

Bazı seçkin muhakkikler şöyle demiştir: Harbî Müslüman olduğunda üzerinde kesinlikle hiçbir vebal kalmasa da, zimmî Müslüman olduğunda üzerindeki kul hakları baki kalır. O cinler de -Atâ'dan nakledildiği üzere- Yahudi idiler; dolayısıyla savaş olmaksızın hepsi birden Müslüman olduklarında aralarındaki kul hakları üzerlerinde kalacaktır. Hitap onlara yönelik olduğunda teb'îz (kısmîlik) bildiren ifade getirilmiştir. Bir görüşe göre, cinlerin İslam'ın kendisinden önceki günahları mutlak olarak sildiğini o sırada henüz bilmemelerinden ötürü böyle getirilmiştir; ancak bu görüş tartışmalıdır. Şöyle de denilebilir: Bir kısımdan kasıtları geçmiş günahlardır; şayet böyle söylemeselerdi muhataplar Allah'ın davetçisine icabet edip ona iman ettiklerinde hem geçmiş hem de gelecek günahlarının bağışlanacağını vehmedebilirlerdi. Bir görüşe göre 'min' zâiddir, yani 'günahlarınızı bağışlasın' demektir. { وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “ve sizi elem dolu bir azaptan korusun” ki kâfirler için hazırlanmıştır. Bu ve benzeri ifadeler cinlerin de mükellef olduğuna delalet eder. Burada itaat ettikleri takdirde alacakları sevap açıkça belirtilmemiştir; fakat ayetlerin umumi hükümleri sevaba delalet etmektedir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onların da sevabı ve cezası vardır; cennette buluşurlar ve kapılarında izdiham ederler. Burada bu kadarıyla yetinilmesi, belki de günahları hatırlatma ve makamın inzar (uyarı) makamı olmasından ötürüdür; bu sebeple sevaptan hiç bahsedilmemiştir. Bir görüşe göre: İtaatkâr cinler için ateşten kurtulmaktan başka sevap yoktur; onlara 'Toprak olun' denir, onlar da toprak olurlar. Bu, Leys b. Ebî Süleym ve bir cemaatin mezhebidir; İmam Ebû Hanîfe'ye -radıyallâhu teâlâ anh- de nisbet edilmiştir. Nesefî et-Teysîr'de şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe, cinlerin cennetteki sevapları ve nimetleri konusunda tevakkuf etmiştir; zira kulun Allah Teâlâ üzerinde hiçbir hakkı yoktur. Onlar hakkında vaat yoluyla sadece bağışlanma ve azaptan kurtulma belirtilmiştir; cennet nimetleri ise delile bağlıdır.'

وقال عمر بن عبد العزيز إن مؤمني الجن حول الجنة في ربض وليسوا فيها، وقيل: يدخلون الجنة ويلهمون التسبيح والذكر فيصيبون من لذة ذلك ما يصيبه بنو آدم من لذائذهم، قال النووي في شرح صحيح مسلم: والصحيح أنهم يدخلونها ويتنعمون فيها بالأكل والشرب وغيرهما، وهذا مذهب الحسن البصري. ومالك بن أنس والضحاك وابن أبي ليلى وغيرهم وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ إيجاب للإجابة بطريق الترهيب إثر إيجابها بطريق الترغيب وتحقيق لكونهم منذرين وإظهار داعي الله من غير اكتفاء بأحد الضميرين بأن يقال: يجبه أو يجب داعيه للمبالغة في الإيجاب بزيادة التقرير وتربية المهابة وإدخال الروعة.

Ömer b. Abdilazîz şöyle demiştir: 'Mümin cinler cennetin etrafında, kenar mahallelerindedir; bizzat içinde değillerdir.' Bir görüşe göre: Cennete girerler, kendilerine tesbih ve zikir ilham olunur; Âdemoğlunun kendi lezzetlerinden aldığı zevk gibi onlar da bundan lezzet alırlar. Nevevî Şerhu Sahîhi Müslim'de şöyle demiştir: 'Sahih olan, onların cennete girecekleri ve orada yeme, içme ve diğer şeylerle nimetlenecekleridir.' Bu, Hasan-ı Basrî, Mâlik b. Enes, Dahhâk, İbn Ebî Leylâ ve başkalarının mezhebidir. { وَمَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ } “Kim Allah'ın davetçisine uymazsa, artık o yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir”. Bu, rağbet ettirme yoluyla icabeti vacip kıldıktan hemen sonra, korkutma yoluyla da icabeti vacip kılmaktır ve onların uyarıcı olduklarını pekiştirmektedir. 'Ona uysun' veya 'davetçisine uysun' denilerek zamirlerden biriyle yetinilmeyip açıkça 'Allah'ın davetçisi' denilmesi, hükmü daha kuvvetli teyit etmek, heybeti artırmak ve kalbe haşyet yerleştirmek suretiyle vücûbiyette mübalağa içindir.

وتقييد الإعجاز بكونه في الأرض لتوسيع الدائرة أي فليس بمعجز له تعالى بالهرب وإن هرب كل مهرب من أقطارها أو دخل في أعماقها، وقوله تعالى: وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ بيان لاستحالة نجاته بواسطة الغير إثر بيان استحالة نجاته بنفسه وجمع الأولياء باعتبار معنى مَنْ فيكون من باب مقابلة الجمع بالجمع لانقسام الآحاد على الآحاد، ويؤيد ذلك ما روي عن ابن عامر أنه قرأ وليس لهم بضمير الجمع فإنه لمن باعتبار معناها، وكذا الجمع

Aciz bırakmanın yeryüzünde olmakla sınırlandırılması daireyi genişletmek içindir; yani yeryüzünün her bucağına kaçsa yahut derinliklerine girse bile kaçmak suretiyle O Teâlâ'yı aciz bırakacak değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ } “Ve onun için O'ndan başka dostlar da yoktur” buyruğu, kişinin kendi nefsiyle kurtulmasının imkânsızlığı beyan edildikten sonra, başkası vasıtasıyla kurtulmasının da imkânsız olduğunu beyan etmektedir. Dostların çoğul (evliyâ) getirilmesi { مَنْ } lafzının manası itibarıyladır; dolayısıyla fertlerin fertlere taksimi sebebiyle çoğulun çoğulla karşılanması kabilindendir. İbn Âmir'den çoğul zamiriyle 've leyse lehüm' şeklinde okuduğunun rivayet edilmesi de bunu desteklemektedir; zira bu zamir manası itibarıyla 'men'e râcidir. Aynı şekilde çoğul kullanımı

في قوله سبحانه: أُولئِكَ بذلك الاعتبار أي أولئك الموصوفون بعدم إجابة داعي الله فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أي ظاهر كونه ضلالا بحيث لا يخفى على أحد حيث أعرضوا عن إجابة من هذا شأنه أَوَلَمْ يَرَوْا الهمزة للإنكار والواو على أحد القولين عطف على مقدر دخله الاستفهام يستدعيه المقام، والرؤية قلبية أي ألم يتفكروا ولم يعلموا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ أي لم يتعب بذلك أصلا من عيي كفعل بكسر العين، ويجوز فيه الإدغام بمعنى تعب كأعيا، وقال الكسائي: أعييت من التعب وعييت من انقطاع الحيلة والعجز والتحير في الأمر وأنشدوا:

O Sübhânehu'nun şu buyruğunda da böyledir: { أُولئِكَ } “İşte onlar” bu itibar ile; yani Allah'ın davetçisine uymamakla nitelenen o kimseler, { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içindedirler”; yani şânı bu derece yüce olan bir davetçiye icabet etmekten yüz çevirdikleri için sapıklık olduğu hiç kimseye gizli kalmayacak derecede açıktır. { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” Buradaki hemze inkâr içindir; vâv ise iki görüşten birine göre makamın gerektirdiği, istifhamın dahil olduğu mukadder bir cümleye matuftur. Görme kalbîdir (akletmektir); yani düşünmediler ve bilmediler mi ki: { أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ } “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah”; yani 'ayıye' (ayn harfinin kesresiyle fa'ile kalıbında) fiilinden gelerek bundan ötürü asla yorulmamıştır. 'E'yâ' (yoruldu) gibi yoruldu manasında idğam yapılması da caizdir. Kisâî şöyle demiştir: 'A'yeytü yorgunluktan dolayı, ayîtü ise çaresizlikten, acizlikten ve işte şaşkınlığa düşmekten dolayı denir.' Şu beyti inşad etmişlerdir:

عيوا بأمرهم كما ... عيت ببيضتها الحمامة

Güvercin yumurtası konusunda şaşırıp kaldığı gibi, onlar da işlerinde şaşırıp aciz kaldılar.

أي لم يعجز عن خلقهن ولم يتحير فيه، واختار بعضهم عدم الفرق، وقرأ الحسن «ولم يعي» بكسر العين وسكون الياء، ووجهه أنه في الماضي فتح عين الكلمة كما قالوا في بقي بقي بفتح القاف وألف بعدها وهي لغة طيء، ولما بني الماضي على فعل مفتوح العين بني مضارعه على يفعل مسكورها فجاء يعي فلما دخل الجازم حذف الياء فبقي يعي بنقل حركة الياء إلى العين فسكنت الياء، وقوله تعالى: بِقادِرٍ في حيز الرفع لأنه خبر أن والباء زائدة فيه، وحسن زيادتها كون ما قبلها في حيز النفي، وقد أجاز الزجاج ما ظننت أن أحدا بقائم قياسا على هذا، قال أبو حيان: والصحيح قصر ذلك على السماع فكأنه قيل هنا: أو ليس الله بقادر عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى ولذلك أجيب عنه بقوله تعالى: بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تقريرا للقدرة على وجه عام يكون كالبرهان على المقصود، ولذا قيل: إن هذا مشير إلى كبرى لصغرى سهلة الحصول فكأنه قيل: إحياء الموتى شيء وكل شيء مقدور له فينتج أن إحياء الموتى مقدور له، ويلزمه أنه تعالى «قادر على أن يحيي الموتى» .

Yani onları yaratmaktan aciz kalmamış ve bu konuda şaşkınlığa düşmemiştir. Bazıları aralarında fark olmadığını tercih etmiştir. Hasan, ayn'ın kesresi ve yâ'nın sükûnu ile 've lem ya'y' şeklinde okumuştur. Bunun izahı şudur: Tıpkı Tay kabilesinin 'bekıye' fiilini kaf'ın fethası ve sonrasında elif ile 'bekâ' dedikleri gibi, mâzi fiilde ayn harfi fethalanmıştır. Mâzi fiil ayn harfi fethalı olan 'fe'ale' vezninde kurulunca, muzârisi de ayn harfi kesreli olan 'yef'ilü' vezninde yapılarak 'ya'yî' şeklinde gelmiştir. Başına cezm edatı girince yâ harfi hazfedilmiş, yâ'nın harekesi ayn'a nakledilerek 'ya'y' kalmış ve böylece yâ sakin kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın: { بِقادِرٍ } “[gücü yeten]” buyruğu ref mahallindedir; zira 'enne'nin haberidir ve başındaki bâ zâiddir. Öncesinin nefy sahasında bulunması bâ'nın zâit kılınmasını güzelleştirmiştir. Zeccâc buna kıyasla 'mâ zanentü enne ehaden bi-kâimin' cümlesini caiz görmüştür. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Doğru olan bunu semâa (nakle) has kılmaktır.' Sanki burada: 'Allah ölüleri diriltmeye kâdir değil midir?' denilmiştir. Bu sebeple O Teâlâ'nın: { بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Evet! Şüphesiz O, her şeye hakkıyla gücü yetendir” buyruğuyla cevap verilmiştir; bu da kudretin, kastedilen maksada delil olacak şekilde genel bir surette perçinlenmesidir. Bu yüzden denilmiştir ki: Bu ifade, kolayca elde edilen bir küçük önermenin (suğrâ) büyük önermesine (kübrâ) işaret etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ölüleri diriltmek bir şeydir; her şey ise O'nun kudreti dahilindedir. Buradan da ölüleri diriltmenin O'nun kudreti dahilinde olduğu sonucu çıkar ve O Teâlâ'nın { عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “ölüleri diriltmeye hakkıyla kâdir olduğu” neticesi doğar.'

وقرأ الجحدري وزيد بن علي وعمرو بن عبيد وعيسى والأعرج بخلاف عنه ويعقوب «يقدر» بدل بِقادِرٍ بصيغة المضارع الدال على الاستمرار وهذه القراءة على ما قيل موافقة أيضا للرسم العثماني.

Cahderî, Zeyd b. Ali, Amr b. Ubeyd, Îsâ, kendisinden gelen bir rivayetle el-A'rec ve Ya'kûb { بِقادِرٍ } yerine süreklilik bildiren muzâri sîgasıyla 'yakdiru' şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat, belirtildiğine göre Osmanî mushaf hattına da uygundur.

وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ظرف عامله قول مضمر مقوله تعالى: أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ أي ويقال: يَوْمَ يُعْرَضُ إلخ، والظاهر أن الجملة معترضة، وقيل: هي حال، والتقدير وقد قيل، وفيه نظر، وقد مر آنفا الكلام في العرض بطوله، والإشارة إلى ما يشاهدونه حين العرض من حيث هو من غير أن يخطر بالبال لفظ يدل عليه فضلا عن تذكيره وتأنيثه إذ هو اللائق بتهويله وتفخيمه، وقيل: هي إلى العذاب بقرينة التصريح به بعد، وفيه تهكم بهم وتوبيخ لهم على استهزائهم بوعد الله تعالى ووعيده، وقولهم: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [الشعراء: ١٣٨، سبأ: ٣٥، الصافات: ٥٩] .

{ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün” ifadesi, âmili muzmer bir 'kavl' olan bir zarftır ve o kavlin mef'ûlü (makûlü) Allah Teâlâ'nın: { أَلَيْسَ هذا بِالْحَقِّ } “Bu hak değil miymiş?” buyruğudur. Yani 'onlar ateşe sunuldukları gün denilir ki...' ilh. Zâhir olan cümlenin itirâziyye (ara cümle) olmasıdır. Bir görüşe göre haldir ve takdiri 'denilmiş olduğu halde' şeklindedir; ancak bunda tutarsızlık vardır. Az önce arza dair uzun açıklama geçmişti. İşaret, lafzının müzekkerliğine veya müennesliğine bakılmaksızın arz esnasında bizzat müşahade ettikleri şeyedir; zira ona dehşet ve büyüklük kazandırmaya layık olan da budur. Bir görüşe göre, sonrasında açıkça zikredilmesinin karinesiyle işâret azabadır. Bunda, Allah Teâlâ'nın vaat ve vaîdiyle alay etmelerine ve: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz azaba uğratılacak da değiliz” [eş-Şuarâ: 138, Sebe': 35, es-Sâffât: 59] demelerine karşı onlarla bir alay ve kınama vardır.

قالُوا بَلى وَرَبِّنا تصديق بحقيته وأكدوا بالقسم كأنهم يطمعون في الخلاص بالاعتراف بحقية ذلك كما في الدنيا وأنى لهم. وعن الحسن أنهم ليعذبون في النار وهم راضون بذلك لأنفسهم يعترفون أنه العدل.

{ قالُوا بَلى وَرَبِّنا } “Onlar: 'Evet, Rabbimize andolsun ki [öyledir]' derler”. Hak olduğunu tasdik ederler ve sanki dünyada olduğu gibi hakkı itiraf ederek kurtulmayı umarcasına yeminle tekit ederler; fakat nerede onlara o kurtuluş! Hasan'dan nakledildiğine göre onlar ateşte azap görürlerken bile bunun adalet olduğunu itiraf ederek nefisleri adına buna razı olurlar.

قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ بسبب استمراركم على الكفر في الدنيا، ومعنى الأمر الإهانة بهم فهو تهكم وتوبيخ وإلا لكان تحصيلا للحاصل، وقيل: هو أمر تكويني والمراد إيجاب عذاب غير ما هم فيه وليس بذاك، والفاء في قوله تعالى: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ واقعة في جواب شرط مقدر أي إذا كان عاقبة أمر الكفرة ما ذكر فاصبر على ما يصيبك من جهتهم أو إذا كان الأمر على ما تحققته من قدرته تعالى الباهرة فَاصْبِرْ وجوز غير واحد كونها عاطفة لهذه الجملة على ما تقدم، والسببية فيها ظاهرة واقتصر في البحر على كونها لعطف

{ قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “[Allah] buyurur: 'O halde inkâr edegeldiğinizden ötürü tadın azabı!'” yani dünyada küfür üzere devam etmeniz sebebiyle. Buradaki emrin anlamı onları tahkirdir; dolayısıyla bir alay ve kınamadır, aksi takdirde zaten gerçekleşmiş olanı talep etmek (tahsîl-i hâsıl) olurdu. Bir görüşe göre bu tekvînî bir emirdir ve kastedilen içinde bulunduklarından başka bir azabın vacip kılınmasıdır; ancak bu görüş isabetli değildir. Allah Teâlâ'nın: { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sabret” buyruğundaki fâ harfi, mukadder bir şartın cevabında yer almıştır; yani: 'Kâfirlerin işinin sonu zikredilen şekilde olacağına göre, onların tarafından sana isabet eden şeylere sabret' yahut 'İş Allah Teâlâ'nın bizzat müşahede ettiğin o ezici kudreti üzere olduğuna göre sabret.' Pek çok âlim fâ harfinin bu cümleyi önceki beyana atfettiğini caiz görmüştür ve buradaki sebebiyet açıktır. el-Bahr'da ise bu fâ'nın yalnızca

هذه الجملة على إخبار الكفار في الآخرة وقال: المعنى بينهما مرتبط كأنه قيل: هذه حالهم فلا تستعجل أنت واصبر ولا تخف إلا الله ﷿، والعزم يطلق على الجد والاجتهاد في الشيء وعلى الصبر عليه، ومِنَ بيانية كما في فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الحج: ٣٠] والجار والمجرور في موضع الحال من الرُّسُلِ فيكون أولو العزم صفة جميعهم، وإليه ذهب ابن زيد والجبائي وجماعة أي فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ الرسل المجدون المجتهدون في تبليغ الوحي الذين لا يصرفهم عنه صارف ولا يعطفهم عنه عاطف والصابرون على أمر الله تعالى فيما عهده سبحانه إليهم أو قضاه وقدره ﷿ عليهم بواسطة أو بدونها. وعن عطاء الخراساني والحسن بن الفضل والكلبي ومقاتل وقتادة وأبي العالية وابن جريج، وإليه ذهب أكثر المفسرين أن مِنَ للتبعيض فأولو العزم بعض الرسل ﵈، واختلف في عدتهم وتعيينهم على أقوال، فقال الحسن بن الفضل: ثمانية عشر وهم المذكورون في سورة الأنعام لأنه سبحانه قال بعد ذكرهم: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] وقيل: تسعة نوح ﵇ صبر على أذى قومه طويلا. وإبراهيم ﵇ صبر على الإلقاء في النار. والذبيح ﵇ صبر على ما أريد به من الذبح. ويعقوب ﵇ صبر على فقد ولده. ويوسف ﵇ صبر على البئر والسجن وأيوب ﵇ صبر على البلاء. وموسى ﵇ قال له قومه: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ [الشعراء: ٦١] فقال إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشعراء: ٦٢] وداود ﵇ بكى على خطيئته أربعين سنة وعيسى ﵇ لم يضع لبنة على لبنة وقال: إنها يعني الدنيا معبرة فاعبروها ولا تعمروها، وقيل:

bu cümleyi kâfirlerin ahiretteki durumunun haber verilmesine atfetmek için olduğu belirtilmiş ve şöyle denilmiştir: 'İkisi arasındaki mana irtibatlıdır; sanki şöyle denilmiştir: Onların hâli budur, o halde sen acele etme, sabret ve Allah'tan -azze ve celle- başkasından korkma.' Azim kelimesi bir şeyde ciddiyet ve gayret göstermeye de, ona sabretmeye de ıtlak olunur. { مِنَ } ise, { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık putlardan ibaret o pislikten kaçının” [el-Hac: 30] ayetinde olduğu gibi beyâniyedir. Câr ve mecrûr { الرُّسُلِ } kelimesinden hal makamındadır; dolayısıyla 'ülü'l-azm' bütün peygamberlerin sıfatı olur. İbn Zeyd, Cübbâî ve bir cemaat bu görüşe meyletmiştir; yani: 'Vahyi tebliğde ciddi ve gayretli olan, hiçbir engelleyicinin kendilerini bundan vazgeçiremediği, hiçbir saptırıcının saptıramadığı ve Allah Teâlâ'nın kendilerine emrettiği yahut vasıtalı veya vasıtasız olarak haklarında takdir ve kaza ettiği şeylerde Allah'ın emrine sabreden peygamberler gibi sabret.' Atâ el-Horasânî, Hasan b. el-Fadl, Kelbî, Mukâtil, Katâde, Ebü'l-Âliye ve İbn Cüreyc'den nakledildiğine ve müfessirlerin çoğunun benimsediğine göre { مِنَ } teb'îz (kısmîlik) içindir; dolayısıyla ülü'l-azm peygamberlerin -aleyhimesselâm- bir kısmıdır. Bunların sayısı ve tayini hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Hasan b. el-Fadl onların En'âm sûresinde zikredilen on sekiz kişi olduğunu söylemiştir; zira Allah Teâlâ onları zikrettikten sonra: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy” [el-En'âm: 90] buyurmuştur. Bir görüşe göre dokuz kişidir: Nûh aleyhisselâm kavminin eziyetine uzun süre sabretmiştir. İbrâhîm aleyhisselâm ateşe atılmaya sabretmiştir. Zebîh (kurbanlık) aleyhisselâm kendisi hakkında murat edilen boğazlanmaya sabretmiştir. Ya'kûb aleyhisselâm evladını kaybetmeye sabretmiştir. Yûsuf aleyhisselâm kuyuya ve zindana sabretmiştir. Eyyûb aleyhisselâm belaya sabretmiştir. Mûsâ aleyhisselâm kavmi kendisine: { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } “Gerçekten yakalandık!” [eş-Şuarâ: 61] dediğinde: { إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Hayır! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” [eş-Şuarâ: 62] demiştir. Dâvûd aleyhisselâm hatasına kırk yıl ağlamıştır. Îsâ aleyhisselâm ise taş üstüne taş koymamış ve: 'O -yani dünya- bir köprüdür, üzerinden geçin onu imar etmeyin' demiştir. Bir görüşe göre:

سبعة آدم ونوح وإبراهيم وموسى وداود وسليمان وعيسى ﵈، وقيل: ستة وهم الذين أمروا بالقتال وهم نوح وهود وصالح وموسى وداود وسليمان، وأخرجه ابن مردويه عن ابن عباس، وعن مقاتل أنهم ستة ولم يذكر حديث الأمر بالقتال وقال: هم نوح وإبراهيم وإسحق ويعقوب ويوسف وأيوب وأخرج ابن عساكر عن قتادة أنهم نوح وهود وإبراهيم وشعيب وموسى ﵈ وظاهره القول بأنهم خمسة وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن المنذر عنه أنهم نوح وإبراهيم وموسى وعيسى وظاهره القول بأنهم أربعة وهذا أصح الأقوال. وقول الجلال السيوطي: إن أصحها القول بأنهم خمسة هؤلاء الأربعة ونبينا ﷺ وعليهم أجمعين وأخرج ذلك ابن أبي حاتم. وابن مردويه عن ابن عباس وهو المروي عن أبي جعفر، وأبي عبد الله من أئمة أهل البيت رضي الله تعالى عنهم ونظمهم بعض الأجلة فقال:

yedi kişidirler: Âdem, Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Dâvûd, Süleymân ve Îsâ aleyhimüsselâm. Bir görüşe göre altı kişidirler ve bunlar savaşla emrolunanlardır: Nûh, Hûd, Sâlih, Mûsâ, Dâvûd ve Süleymân; bunu İbn Merdûye İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Mukâtil'den altı kişi oldukları, savaşla emrolunma rivayetini zikretmeksizin rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: 'Onlar Nûh, İbrâhîm, İshâk, Ya'kûb, Yûsuf ve Eyyûb'dur.' İbn Asâkir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre onlar Nûh, Hûd, İbrâhîm, Şuayb ve Mûsâ'dır -aleyhimüsselâm-; bu rivayetin zâhiri beş kişi oldukları görüşüdür. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan naklettiklerine göre onlar Nûh, İbrâhîm, Mûsâ ve Îsâ'dır; bunun zâhiri de dört kişi oldukları görüşüdür ve en sahih görüş budur. Celâl es-Süyûtî'nin: 'En sahih olanı, onların bu dört peygamber ile Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olmak üzere beş kişi oldukları görüşüdür' sözünü İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; Ehl-i Beyt imamlarından Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh'tan -radıyallâhu teâlâ anhüm- rivayet edilen de budur. Bazı seçkin zatlar onları şu beyitle nazmetmişlerdir:

أولو العزم نوح والخليل الممجد ... وموسى وعيسى والحبيب محمد

Ülü'l-azm Nûh'tur, şânı yüce Halîl'dir (İbrâhîm), Mûsâ'dır, Îsâ'dır ve Habîb Muhammed'dir.

مبني على أنهم كذلك بعد نزول الآية وتأسي نبينا ﵊ بمن أمر بالتأسي به ولم يرد أن أصح الأقوال أن المراد بهم في الآية أولئك الخمسة ﷺ إذ يلزم عليه أمره ﵊ أن يصبر كصبره نفسه ولا يكاد يصح ذلك، وعلى هذا قول أبي العالية فيما أخرجه عبد بن حميد وأبو الشيخ، والبيهقي في شعب الإيمان وابن عساكر عنه أنهم ثلاثة نوح وإبراهيم وهود ورسول الله ﷺ رابع لهم، ولعل الأولى في الآية القول الأول وإن صار أولو العزم بعد مختصا بأولئك الخمسة عليهم الصلاة والسلام عند الإطلاق لاشتهارهم بذلك كما في الأعلام الغالبة فكأنه قيل: فاصبر على الدعوة إلى الحق ومكابدة الشدائد مطلقا كما صبر إخوانك الرسل قبلك وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ أي لكفار مكة بالعذاب أي لا تدع بتعجيله فإنه على شرف النزول بهم كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ من العذاب لَمْ يَلْبَثُوا في الدنيا إِلَّا ساعَةً يسيرة مِنْ نَهارٍ لما يشاهدون من شدة العذاب وطول مدته. وقرأ أبي «من النهار» وقوله تعالى: بَلاغٌ خبر مبتدأ محذوف أي هذا الذي وعظتم به كفاية في الموعظة أو تبليغ من الرسول، وجعل بعضهم الإشارة إلى القرآن أو ما ذكر من السورة. وأيد تفسير بَلاغٌ بتبليغ بقراءة أبي مجلز. وأبي سراج الهذلي «بلغ» بصيغة الأمر له ﷺ، وبقراءة أبي مجلز أيضا في رواية «بلغ» بصيغة الماضي من التفعيل، واستظهر أبو حيان كون

Bu [beş kişi olma görüşü], ayetin inmesinden ve Peygamberimiz aleyhisselâm'ın kendisine örnek alması emredilen kimselere uymasından sonra onların bu hale gelmiş olmasına mebnîdir. Yoksa ayette onlarla kastedilenlerin bizzat o beş zat sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu ve bunun en sahih görüş olduğunu kastetmemiştir; zira bu takdirde o aleyhisselâm'a kendi sabrı gibi sabretmesinin emredilmesi gerekir ki bu pek sahih olmaz. Abd b. Humeyd, Ebü'ş-Şeyh, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve İbn Asâkir'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettikleri görüş de buna dayanmaktadır: Onlar Nûh, İbrâhîm ve Hûd olmak üzere üç kişidir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise dördüncüleridir. Ayette belki de en evlâ olanı birinci görüştür; gerçi galebe çalan özel isimlerde olduğu gibi bu vasıfla meşhur olmalarından ötürü sonradan 'ülü'l-azm' mutlak olarak zikredildiğinde o beş zata -aleyhimüssalâtü vesselâm- tahsis olunmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: 'Senden önceki peygamber kardeşlerinin sabrettiği gibi, sen de hakka davet etmeye ve zorluklara göğüs germeye mutlak olarak sabret!' { وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } “Onlar için acele etme” yani Mekke kâfirleri için azap istemede aceleci olma, azabın çarçabuk gelmesi için dua etme; zira o azap başlarına inmek üzeredir. { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ } “Tehdit edildikleri şeyi gördükleri gün sanki” o azabı gördüklerinde dünyada { لَمْ يَلْبَثُوا } “kalmamış gibi olurlar”, { إِلَّا ساعَةً } “ancak kısa bir an”, { مِنْ نَهارٍ } “gündüzden [bir saat kadar]”; çünkü azabın şiddetini ve süresinin uzunluğunu müşahede edeceklerdir. Übeyy 'mine'n-nehâr' şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { بَلاغٌ } “Bu bir tebliğdir / duyurudur” buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Kendisiyle öğütlendiğiniz bu şey vaaz hususunda bir kifayettir' yahut 'Resûl'den bir tebliğdir.' Bazıları işareti Kur'ân'a yahut sûrede zikredilenlere hamletmiştir. { بَلاغٌ } kelimesinin 'teblîğ' manasında oluşu, Ebû Miclez ve Ebû Sirâc el-Hüzelî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben emir sîgasıyla 'bellig' (tebliğ et) şeklindeki kıraatiyle ve yine Ebû Miclez'in bir rivayette tef'îl bâbından mâzi sîgasıyla 'bellega' (tebliğ etti) şeklindeki kıraatiyle teyit edilmiştir. Ebû Hayyân ise işaretin,

الإشارة إلى ما ذكر من المدة التي لبثوا فيها كأنه قيل: تلك الساعة بلاغهم كما قال تعالى: مَتاعٌ قَلِيلٌ [آل عمران:

dünyada kaldıkları zikredilen süreye ait olmasını kuvvetli görmüştür. Sanki Allah Teâlâ'nın: { مَتاعٌ قَلِيلٌ } “Az bir geçimlik” [Âl-i İmrân: 197,

١٩٧، النحل: ١١٧] وقال أبو مجلز: بَلاغٌ مبتدأ خبره قوله تعالى: لَهُمْ السابق فيوقف على وَلا تَسْتَعْجِلْ ويبتدأ بقوله تعالى: لَهُمْ وتكون الجملة التشبيهية معترضة بين المبتدأ والخبر والمعنى لهم انتهاء وبلوغ إلى وقت فينزل بهم العذاب وهو ضعيف جدا لما فيه من الفصل ومخالفة الظاهر إذ الظاهر تعلق لَهُمْ بتستعجل. وقرأ الحسن وزيد بن علي وعيسى «بلاغا» بالنصب بتقدير بلغ بلاغا أو بلغنا بلاغا أو نحو ذلك. وقرأ الحسن أيضا «بلاغ» بالجر على أنه نعت لنهار.

en-Nahl: 117] buyruğunda olduğu gibi: 'O bir saatlik süre onların yetinecekleri / ulaşacakları miktardır' denilmiştir. Ebû Miclez şöyle demiştir: { بَلاغٌ } mübtedadır, haberi ise önceki { لَهُمْ } ifadesidir; dolayısıyla { وَلا تَسْتَعْجِلْ } üzerinde durulur ve { لَهُمْ } buyruğu ile başlanır; teşbih cümlesi ise mübteda ile haber arasında itirâziyye (ara cümle) olur. Anlamı da: 'Onların belirli bir vakte kadar süreleri ve ulaşacakları son vardır, sonra azap başlarına iner' şeklinde olur. Ancak arada fasıla bulunması ve zâhire muhalif olması sebebiyle bu görüş oldukça zayıftır; zira zâhir olan { لَهُمْ } ifadesinin 'lâ testa'cil' fiiline müteallık olmasıdır. Hasan, Zeyd b. Ali ve Îsâ 'belaga belâğan' yahut 'belleğnâ belâğan' vb. bir takdirle nasb üzere 'belâğan' şeklinde okumuşlardır. Hasan ayrıca 'nehâr' kelimesinin sıfatı olarak cer ile 'belâğın' şeklinde de okumuştur.

فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ الخارجون عن الاتعاظ أو عن الطاعة، وفي الآية من الوعيد والإنذار ما فيها.

{ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ } “Fâsıklar topluluğundan başkası helak edilir mi hiç?” Yani öğüt almaktan yahut itaatten çıkanlardan başkası helak edilmez. Ayette büyük bir tehdit ve inzar (korkutma) mevcuttur.