Binûn

Muhammed Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَفَمَنْ كانَ إلخ، والمعنى أمثل الجنة كمثل جزاء من هو خالد في النار فالمضافان محذوفان الجزاء بقرينة مقابلة الجنة ولفظ المثل بقرينة تقدمه ومثله كثير، وفائدة التعرية عن حرف الإنكار أن من اشتبه عليه الأول أعني حال المتمسك بالبينة وحال التابع لهواه فالثاني مثله عنده وإذ ذاك لا يستحق الخطاب، ونظير ذلك قول حضرمي بن عامر:

{ أَفَمَنْ كانَ } "... ilâ ahir" [kavline gelince], mânâ şöyledir: «Cennetin sıfatı, ateşte ebedî kalan kimsenin cezasının sıfatı gibi midir?» Dolayısıyla iki muzâf hazfedilmiştir: Cennetin mukabili olması karinesiyle «ceza» kelimesi, daha önce geçmiş olması karinesiyle de «mesel» lafzı [hazfedilmiştir]; bunun benzeri çoktur. İnkâr harfinden soyutlanmasının faydası şudur: İlki, yani açık delile sarılan kimse ile hevasına uyan kimsenin hâli kendisine şüpheli gelen kimsenin nezdinde ikincisi de onun gibidir; bu durumda böyle biri hitaba layık değildir. Hadremî b. Âmir'in şu sözü de bunun benzeridir:

أفرح أن أرزأ الكرام وأن ... أورث ذودا شصائصا نبلا

"Sevinir miyim hiç kerem sahiplerinin musibete uğramasına ve... / bana az sütlü, zayıf develerin miras kalmasına?"

فإنه كلام منكر للفرح برزية الكرام ووراثة الذود مع تعريه من حرف الإنكار لانطوائه تحت حكم من قال له:

Zira bu, kendisine şöyle diyen bir kimsenin hükmü altına girmesi sebebiyle inkâr harfinden soyutlanmış olmakla birlikte, kerem sahiplerinin felaketine ve develerin miras kalmasına sevinmeyi inkâr eden bir sözdür:

أتفرح بموت أخيك وبوراثة إبله وذلك من التسليم الذي يقل تحته كل إنكار، وجعل قوله تعالى: فِيها أَنْهارٌ كالتكرير للصلة أي صلة بعد صلة يتضمن تفصيلها لأنه كالتفصيل للموعود، ولهذا لم يتخلل العاطفة بينهما، وجوز أن يكون في موضع الحال على أن الظرف في موضع ذلك وأَنْهارٌ فاعله لا على أنه مبتدأ والظرف خبر مقدم والجملة الاسمية حال لعدم الواو فيها، وقد صرحوا بأن الاكتفاء فيها بالضمير غير فصيح، واعتبارها فعلية بتقدير متعلق الظرف استقر لا يخفى حاله، وقيل: في الحال ضعف من حيث المعنى لمجيئه مجيء الفضلات وهي أم الإنكار، وأيضا هو حال من الجنة لا من ضميرها في الصلة وفي العامل تكلف، ثم الحال غير مقيدة وجعلها مؤكدة وقد علم كونها كذلك من إخباره تعالى فيه أيضا تكلف، وأن يكون خبر مبتدأ محذوف والجملة استئناف بياني، قال في الكشف:

«Kardeşinin ölümüne ve develerinin sana miras kalmasına seviniyor musun?» Bu ise, altında her türlü inkârın az kaldığı bir kabullenmedir (teslimdir). Yüce Allah'ın: { فِيها أَنْهارٌ } kavli, sılanın bir nevi tekrarı kılınmıştır; yani sıladan sonra gelen ve onun tafsilatını içeren bir sıladır; çünkü o, vaat olunan şeyin bir nevi tafsilatıdır. Bu sebeple ikisi arasına atıf harfi girmemiştir. Zarfta hâl konumunda olup { أَنْهارٌ } kelimesinin onun fâili olması üzere hâl makamında bulunması da caiz görülmüştür; yoksa mübteda, zarfın ise mukaddem haber olup isim cümlesinin hâl olması üzere değil; zira cümlede vâv yoktur ve onlar isim cümlesi hâlinde sadece zamirle yetinmenin fasih olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Zarfın müteallakının «istekarra» (yerleşti/sabit oldu) takdiriyle fiil cümlesi sayılmasının hâli ise gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: Hâlin fazladan gelen ögeler (fadlât) kabilinden gelmesi sebebiyle mânâ bakımından hâl olmasında bir zayıflık vardır; zira asıl inkâr konusu odur. Ayrıca o, sıladaki zamirinden değil bizzat cennetten hâldir ve âmilde tekellüf vardır. Sonra hâl mukayyet değildir; Yüce Allah'ın haber vermesinden öyle olduğu bilindiği hâlde onu müekkede kılmakta da tekellüf vardır. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması ve cümlenin istînâf-ı beyânî olması da [caiz görülmüştür]. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) şöyle demiştir:

وهو الوجه، والتقدير هي فيها أنهار وكأنه قيل: أنى يكون صفة الجنة وهي كذا وكذا كصفة النار الاستئناف هاهنا بمنزلة قولك: وهي كذا وكذا اعتراضا لما في لفظ المثل من الأشعار بالوصف العجيب، وليس خبر الجملة السابقة وهو كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ مورد السؤال ليعترض بوقوع الاستئناف قبل مضيه. وأورد أنه لا حاجة إلى تقدير المبتدأ لأن فِيها أَنْهارٌ جملة برأسها، والجواب أن تقدير مثلها فيها أنهار فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه فصار مرفوعا ثم حذف ولهذا قال في السؤال: كأن قائلا قال: وما مثلها؟ ويجري ما قرر في قراءة الأمير كرم الله تعالى وجهه ومن معه أمثال بالجمع فيقال: التقدير أمثال الجنة كأمثال جزاء من هو خالد في النار، ويقدر المضاف الأول جمعا للمطابقة، ولعمري لقد أبعد جار الله المغزى، وقد استحسن ما ذكره كثير من المحققين قال صاحب الكشف بعد تقرير جعل كَمَنْ هُوَ خالِدٌ خبر لمثل الجنة: هذا هو الوجه اللائح المناسب المساق.

«Uygun olan vecih budur; takdiri: "O [cennet] içinde ırmaklar bulunandır" şeklindedir. Sanki şöyle denilmiştir: Şöyle ve şöyle olan cennetin sıfatı, cehennemin sıfatı gibi nasıl olabilir? Buradaki istînâf, "mesel" lafzında şaşırtıcı bir vasfın hissettirilmesi sebebiyle bir itiraz (ara söz) olarak senin "o şöyle ve şöyledir" demen mesabesindedir. Önceki cümlenin haberi olan { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } kavli, henüz tamamlanmadan önce istînâfın vaki oluşuna itiraz edilsin diye bir soru konusu değildir.» { فِيها أَنْهارٌ } müstakil bir cümle olduğu için mübtedanın takdir edilmesine gerek olmadığı itirazı getirilmiştir. Cevap ise şudur: Takdir «onun sıfatı [şudur ki], içinde ırmaklar vardır» şeklindedir; muzâf hazfedilmiş, muzâfun ileyh onun yerine geçirilerek merfû kılınmış, sonra da hazfedilmiştir. Bu sebeple soruda: «Sanki birisi: "Peki onun meseli/sıfatı nedir?" demiş gibidir» denilmiştir. Emir [Ali] kerremallâhu teâlâ vecheh ve beraberindekilerin cemi olarak «emsâl» (أمثال) kıraatinde de takrir edilen durum geçerlidir; dolayısıyla şöyle denilir: Takdir, «Cennetin sıfatları, ateşte ebedî kalan kimsenin cezasının sıfatları gibi midir?» şeklindedir ve mutabakat için birinci muzâf cemi olarak takdir edilir. Ömrüme yemin olsun ki Cârullah maksadı çok uzaklaştırmıştır; muhakkiklerin birçoğu onun zikrettiğini güzel bulmuştur. Keşf sahibi, { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ } kavlinin { مَثَلُ الْجَنَّةِ } lafzına haber kılınmasını takrir ettikten sonra şöyle demiştir: «Açık ve akışa uygun olan vecih budur.»

وقال ابن المنير: في الانتصاف بعد نقله كم ذكر الناس في تأويل هذه الآية فلم أر أطلى ولا أحلى من هذه النكت التي ذكرها لا يعوزها إلا التنبيه على أن في الكلام محذوفا ليتعادل. والتقدير مثل ساكن الجنة كمن هو خالد في النار، ومن هذا النمط قوله تعالى: أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ [التوبة: ١٩] إلخ، وما قدرناه لتحصيل التعادل أولى وإن كان فيه كثرة حذف فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك، والضمير المفرد.

İbnu'l-Müneyyir el-İntisâf'ta bunu naklettikten sonra şöyle demiştir: «İnsanlar bu ayetin tevilinde ne çok şey zikrettiler; fakat onun zikrettiği bu nükte kadar zarif ve tatlısını görmedim. Buna sadece, dengenin sağlanması için kelamda bir mahzuf bulunduğuna dikkat çekmek eksik kalmıştır. Takdir şöyledir: Cennet sakininin hâli/meseli, ateşte ebedî kalan kimse gibi midir?» Yüce Allah'ın: { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } [Tevbe: 19] ilâ ahir kavli de bu türdendir. Dengenin sağlanması için bizim takdir ettiğimiz şey, her ne kadar içinde çokça hazif bulunsa da daha evlâdır; bunu iyi düşün, hidayeti üstlenen Yüce Allah'tır. Müfred zamir...

أعني «هو» . راجع إلى «من» لفظها كما إن ضمير الجمع في قوله سبحانه: وَسُقُوا ماءً حَمِيماً راجع إليها باعتبار معناها، والمراد وسقوا ماء حارا مكان تلك الأشربة وفيه تهكم بهم فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ من فرط الحرارة.

Yani «hüve» (هو) zamiri, lafzı itibarıyla «men» (من) lafzına râcidir; nitekim Şânı Yüce olanın: { وَسُقُوا ماءً حَمِيماً } “Ve kendilerine kaynar bir su içirilen...” kavlindeki cemi zamiri de mânâsı itibarıyla ona râcidir. Murâd edilen şudur: O içeceklerin yerine kendilerine kaynar bir su içirilmiştir; bunda onlarla alay etme (tehekküm) vardır. { فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “Böylece bağırsaklarını parça parça etmiştir”, yani aşırı sıcaklıktan ötürü [parçalamıştır].

روي أنه إذا أدني منهم شوى وجوههم وامتازت فروة رؤوسهم فإذا شربوه قطع أمعاءهم، وهي جمع معى بالفتح والكسر ما ينتقل الطعام إليه بعد المعدة ويقال له عفاج وهو مذكر وقد يؤنث وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ هم المنافقون، وإفراد الضمير باعتبار اللفظ كما أن جمعه بعد باعتبار المعنى، قال ابن جريج: كانوا يحضرون مجلس رسول الله ﷺ فيسمعون كلامه ولا يعونه ولا يراعونه حق رعايته تهاونا منهم حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أي لأولي العلم من الصحابة رضي الله تعالى عنهم، وقيل: الواعون لكلامه ﵊ الراعون له حق رعايته من الصحابة رضي الله تعالى عنهم ماذا قالَ آنِفاً أي ما الذي قال قبيل هذا الوقت ومقصودهم من ذلك الاستهزاء وإن كان بصورة الاستعلام، وجوز أن يكون مرادهم حقيقة الاستعلام إذا لم يلقوا له آذانهم تهاونا به ولذلك ذموا والأول أولى، قيل: ذلك لابن مسعود، وعن ابن عباس أنا منهم وقد سميت فيمن سئل وأراد رضي الله تعالى عنه أنه من الذين أوتوا العلم بنص القرآن. وما أحسن ما عبر عن ذلك، وآنِفاً اسم فاعل على غير القياس أو بتجريد فعله من الزوائد لأنه لم يسمع له فعل ثلاثي بل استأنف وأتنف، وذكر الزجاج أنه من استأنفت الشيء إذا ابتدأته وكان أصل معنى هذا أخذت أنفه أي مبدأه، وأصل الأنف الجارحة المعروفة ثم يسمى به طرف

Rivayet edildiğine göre, o su kendilerine yaklaştırıldığında yüzlerini kavurur ve kafa derilerini sıyırır; onu içtiklerinde ise bağırsaklarını parça parça eder. «Em'â» (أمعاء), fetha ve kesre ile «ma'y» (معى) kelimesinin çoğuludur; yiyeceğin mideden sonra kendisine geçtiği organdır, ona «'ifâc» da denir; müzekkerdir, bazen müennes de kılınır. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler de vardır.” Bunlar münafıklardır; zamirin müfred getirilmesi lafız itibarıyladır, nitekim sonrasında cemi getirilmesi de mânâ itibarıyladır. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde bulunurlar, sözünü dinlerler fakat onu önemsemedikleri için ne kavrarlar ne de hakkıyla riayet ederlerdi. { حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Nihayet senin yanından çıktıkları zaman, kendilerine ilim verilmiş olanlara dediler ki:” yani ashabın radıyallâhu teâlâ anhüm ilim sahiplerine dediler. Şöyle de denilmiştir: Ashaptan radıyallâhu teâlâ anhüm onun aleyhisselâm sözünü kavrayan ve ona hakkıyla riayet edenlere [dediler]. { ماذا قالَ آنِفاً } “Az önce ne söyledi?” yani «bu vakitten az önce ne söyledi?» demektir; her ne kadar bilgi sorma şeklinde olsa da bundan maksatları alay etmektir. Onu hafife aldıkları için kulak vermediklerinden ötürü maksatlarının gerçekten bilgi sorma olması da caiz görülmüştür, bu sebeple yerilmişlerdir; fakat birinci görüş daha evlâdır. Bunun İbn Mes'ûd'a söylendiği rivayet edilmiştir. İbn Abbas'tan ise: «Ben de onlardanım; kendisine soru sorulanlar arasında ismim zikredilmiştir» dediği rivayet edilmiştir; o radıyallâhu teâlâ anh Kur'an'ın nassı ile kendilerine ilim verilenlerden olduğunu kastetmiştir. Bunu ne kadar da güzel ifade etmiştir! «Ânifen» (آنفاً), kıyasa aykırı bir ism-i fâildir veya fiilinin zâid harflerden soyutlanmasıyladır; çünkü onun sülâsî fiili işitilmemiştir, bilakis «iste'nefe» ve «e'tenefe» [olarak gelmiştir]. Zeccâc bunun, bir şeye başladığın zaman söylediğin «iste'neftü'ş-şey'e» (استأنفت الشيء) ifadesinden geldiğini ve bunun asıl mânâsının «onun burnunu yani başlangıcını aldım» olduğunu zikretmiştir. «Enf» (الأنف) kelimesinin aslı bilinen organdır (burundur), sonra...

الشيء ومقدمه وأشرفه، وذكر غير واحد أن آنفا من ذلك قالوا: إنه اسم للساعة التي قبل ساعتك التي أنت فيها من الأنف بمعنى المتقدم وقد استعير من الجارحة لتقدمها على الوقت الحاضر، وقيل: هو بمعنى زمان الحال، وهو على ما ذهب إليه الزمخشري نصب على الظرفية ولا ينافي كونه اسم فاعل كما في بادىء فإنه اسم فاعل غلب على معنى الظرفية في الاستعمال، وقال أبو حيان: الصحيح أنه ليس بظرف ولا نعلم أحدا من النحاة عده في الظروف وأوجب نصبه على الحال من فاعل قالَ أي ماذا قال مبتدئا أي ما القول الذي ائتنفه الآن قبل انفصالنا عنه، وإلى ذلك يشير كلام الراغب. وقرأ ابن كثير «أنفا» على وزن فعل أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فعدم توجههم نحو الخير وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ فتوجهوا نحو كل ما لا خير فيه فلذلك كان منهم ما كان.

bir şeyin ucu, önü ve en şerefli kısmı bu isimle anılmıştır. Birden fazla âlim «ânifen» kelimesinin bundan geldiğini zikretmiş ve şöyle demişlerdir: O, önde olan mânâsındaki «enf»ten gelerek içinde bulunduğun andan önceki vakit için bir isimdir; şimdiki zamandan önce gelmesi sebebiyle bu organdan ödünç alınmıştır (istiâre edilmiştir). Şimdiki zaman mânâsında olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî'nin benimsediği görüşe göre zarfiyyet üzere mansubdur; nitekim «bâdi'» (بادئ) kelimesinde olduğu gibi ism-i fâil olması buna mâni değildir; zira o da kullanımda zarfiyyet mânâsı galip gelmiş bir ism-i fâildir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «Doğrusu onun zarf olmadığıdır; nahivcilerden hiçbirinin onu zarflar arasında saydığını bilmiyoruz.» Ve { قالَ } fiilinin fâilinden hâl olarak mansub olmasını vâcip görmüştür; yani «başlayarak ne söyledi, yani biz ondan ayrılmadan önce az önce başladığı söz nedir?» demektir. Râgıb'ın sözü de buna işaret etmektedir. İbn Kesîr «fa'al» vezninde «enefen» (أنفاً) şeklinde okumuştur. { أُولئِكَ } “İşte onlar,” zikredilen niteliklerle vasıflananlar, { الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah'ın, kalplerini mühürlediği kimselerdir”; dolayısıyla hayra yönelmezler. { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “Ve hevalarına uymuşlardır”; böylece içinde hiçbir hayır olmayan her şeye yönelmişlerdir; işte bu yüzden onlardan sadır olanlar sadır olmuştur.

وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا إلى طريق الحق زادَهُمْ أي الله ﷿ هُدىً بالتوفيق والإلهام، والموصول يحتمل الرفع على الابتداء والنصب بفعل محذوف يفسره المذكور وهُدىً مفعول ثاني لأن زاد قد يتعدى لمفعولين، ويحتمل أن يكون تمييزا والأول هو الظاهر، وتنوينه للتعظيم أي هدى عظيما وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ أي أعطاهم تقواهم إياه جل شأنه بأن خلقها فيهم بناء على ما يقوله الأشاعرة في أفعال العباد أو بأن خلق فيهم قدرة عليها مؤثرة في فعلها بإذنه سبحانه على ما نسبه الكوراني إلى الأشعري وسائر المحققين في أفعال العباد من أنها بقدرة خلقها الله تعالى فيهم مؤثرة بإذنه تعالى، وقول بعضهم: بأن جعلهم جل شأنه متقين له سبحانه يمكن تطبيقه على كل من القولين، وقال البيضاوي: أي بين لهم ما يتقون أو أعانهم على تقواهم أو أعطاهم جزاءها فالإيتاء عنده مجاز عن البيان أو الإعانة أو هو على حقيقته والتقوى مجاز عن جزائها لأنها سببه أو فيه مضاف مقدر وليس في شيء من ذلك ما يأباه مذهب أهل الحق، وذكر الزمخشري الثاني والثالث من ذلك، واختار الطيبي الأول من هذين الاثنين وقال: هو أوفق لتأليف النظم الكريم لأن أغلب آيات هذه السورة الكريمة روعي فيها التقابل فقوبل أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ بقوله سبحانه: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً لأن الطبع يحصل من تزايد الرين وترادف ما يزيد في الكفر، وقوله تعالى وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ بقوله جل وعلا: وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ فيحمل على كمال التقوى وهو أن يتنزه العارف عما يشغل سره عن الحق ويتبتل إليه سبحانه بشر أشره وهو التقوى الحقيقية المعنية بقوله تعالى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آل عمران: ١٠٢] فإن المزيد على مزيد الهدى مزيد لا مزيد عليه، وفي الترفع عن متابعة الهوى النزوع إلى المولى والعزوب عن شهوات الحياة الدنيا، ثم في إسناد إيتاء التقوى إليه تعالى وإسناد متابعة الهوى إليهم إيماء إلى معنى قوله تعالى حكاية: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشعراء: ٨٠] وتلويح إلى أن متابعة الهوى مرض روحاني وملازمة التقوى دواء إلهي انتهى. وما ذكره من التقابل جار فيما ذكرناه أيضا، وكذا يجري التقابل على تفسير إيتاء التقوى ببيان ما يتقون لإشعار الكلام عليه بأن ما هم فيه ليس من ارتكاب الهوى والتشهي بل هو أمر حق مبني على أساس قوي، وتفسير ذلك بإعطاء جزاء التقوى مروي عن سعيد بن جبير وذهب إليه الجبائي، والكلام عليه أفيد وأبعد عن التأكيد من غير حاجة إلى حمل التقوى على أعلى مراتبها، وأمر التقابل هين فإنه قد يقال إن قوله تعالى: اهْتَدَوْا في مقابلة اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وقوله سبحانه: زادَهُمْ هُدىً في مقابلة طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فليتدبر، وقيل: فاعل زادَهُمْ ضمير قوله ﷺ المفهوم من قوله تعالى وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وقوله سبحانه: ماذا قالَ آنِفاً وكذا فاعل آتاهُمْ أي أعانهم أو بيّن لهم، والإسناد مجازي، ولا يخفى أنه خلاف الظاهر، وأيضا إذا كان قوله تعالى:

{ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا } “Doğru yolu bulanlara gelince;” hak yola [ulaşanlara gelince], { زادَهُمْ } “[Allah] onların artırmıştır”, yani Azîz ve Celîl olan Allah, tevfik ve ilham ile [onların], { هُدىً } “hidayetlerini...” İsm-i mevsûlün ibtida üzere merfû olması veya zikredilenin tefsir ettiği mahzuf bir fiille mansub olması muhtemeldir. { هُدىً } kelimesi ikinci mef'ûldür; zira «zâde» fiili bazen iki mef'ûle geçişli olur. Temyiz olması da muhtemeldir; fakat birinci vecih zâhirdir. Tenvini tazim içindir, yani «büyük bir hidayet» demektir. { وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } “Ve onlara takvalarını vermiştir.” Yani Şânı Yüce olan Kendisine karşı takvalarını, Eş'arîlerin kulların fiilleri hususunda söylediklerine binaen içlerinde takvayı yaratarak vermiştir; yahut Kûrânî'nin kulların fiilleri konusunda Eş'arî'ye ve diğer muhakkiklere nispet ettiği üzere -ki bu, Allah Teâlâ'nın kendilerinde yarattığı ve O'nun izniyle fiilde müessir olan bir kudret iledir- Şânı Yüce olanın izniyle fiilinde müessir olan bir kudreti içlerinde yaratması suretiyledir. Bazılarının «Şânı Yüce olanın onları Kendisine karşı takva sahibi kılması suretiyle» şeklindeki sözü bu iki görüşün her birine tatbik edilebilir. Beyzâvî şöyle demiştir: Yani sakınacakları şeyleri onlara açıklamış veya takvaları hususunda onlara yardım etmiş yahut onlara takvanın mükâfatını vermiştir. Dolayısıyla ona göre «itâ» (vermek); beyandan veya yardımdan mecazdır yahut hakiki mânâsındadır ve takva da sebebi olduğu için mükâfatından mecazdır yahut onda takdir edilmiş bir muzâf vardır; bunların hiçbirinde hak ehlinin mezhebinin reddedeceği bir şey yoktur. Zemahşerî bundan ikinci ve üçüncü vecihleri zikretmiş, Tîbî ise bu ikisinden birincisini tercih ederek şöyle demiştir: Bu, Kur'an'ın yüce nazmının tertibine daha uygundur; zira bu yüce surenin ayetlerinin çoğunda mukabele gözetilmiştir. Nitekim { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavli Şânı Yüce olanın: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } kavliyle karşılanmıştır; çünkü mühürleme, kalpteki pasın (reyn) artmasından ve küfrü artıran şeylerin peş peşe gelmesinden hasıl olur. Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } kavli ise Celîl ve A'lâ olanın: { وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } kavliyle karşılanmıştır; bu sebeple kemâl derecesindeki takvaya hamledilir; o da ârifin, bâtınını Hak'tan meşgul eden şeylerden arınması ve bütün varlığıyla O'na yönelmesidir ki Yüce Allah'ın: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } [Âl-i İmrân: 102] kavlinde kastedilen hakiki takva budur. Zira hidayetin artırılması üzerine olan fazlalık, üstünde başka fazlalık olmayan bir artımdır. Hevaya uymaktan yücelmekte Mevlâ'ya yöneliş ve dünya hayatının şehvetlerinden uzaklaşma vardır. Sonra takvayı vermenin O Yüce Zât'a, hevaya uymanın ise kendilerine isnad edilmesinde Yüce Allah'ın hikâye ettiği: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } [Şuarâ: 80] kavlinin mânâsına bir ima ve hevanın peşinden gitmenin ruhani bir hastalık, takvaya sarılmanın ise ilahî bir deva olduğuna bir telvih vardır [Tîbî'nin sözü bitti]. Onun zikrettiği bu mukabele bizim zikrettiğimiz şeyde de geçerlidir. Aynı şekilde takvanın verilmesini sakınılacak şeylerin beyanı olarak tefsir etmede de mukabele geçerlidir; çünkü kelam bu durumda onların içinde bulundukları durumun heva ve hevese uymaktan kaynaklanmadığına, bilakis sağlam bir temele dayalı hak bir emir olduğuna delalet eder. Bunun takvanın mükâfatının verilmesi şeklinde tefsiri Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiş olup Cübbâî de bu görüşe meyletmiştir; bu görüşe göre kelam takvayı en yüksek mertebelerine hamletmeye gerek kalmaksızın daha faydalı ve tekit olmaktan daha uzaktır. Mukabele meselesi kolaydır; zira Yüce Allah'ın: { اهْتَدَوْا } kavlinin { اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } kavlinin karşılığı, Şânı Yüce olanın: { زادَهُمْ هُدىً } kavlinin de { طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavlinin karşılığı olduğu söylenebilir; iyi düşünülsün! { زادَهُمْ } fiilinin fâilinin Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } kavlinden ve Şânı Yüce olanın: { ماذا قالَ آنِفاً } kavlinden anlaşılan onun sallallâhu aleyhi ve sellem sözünün zamiri olduğu da söylenmiştir; aynı şekilde { آتاهُمْ } fiilinin fâili de [öyledir], yani onlara yardım etti veya onlara açıkladı demektir ve isnad mecazidir; bunun zâhire aykırı olduğu gizli değildir. Ayrıca Yüce Allah'ın:

زادَهُمْ هُدىً في مقابلة قوله سبحانه: طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فالأولى أن يتحد فاعله مع فاعله ويجري نحو ذلك على ما قاله الطيبي لئلا يلزم التفكيك، وجوز أن يكون ضميرا عائدا على قول المنافقين فإن ذلك مما يعجب منه

{ زادَهُمْ هُدىً } kavli Şânı Yüce olanın: { طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavlinin karşılığında olduğunda, fâilinin onun fâiliyle bir olması daha evlâdır; Tîbî'nin söylediği üzere kopukluk (tefkîk) gerekmesin diye benzeri bir durum burada da cereyan eder. Bunun münafıkların sözüne râci bir zamir olması da caiz görülmüştür; zira bu,

المؤمن فيحمد الله تعالى على إيمانه ويزيد بصيرة في دينه، وهو بعيد جدا بل لا يكاد يلتفت إليه.

müminin hayret edeceği bir şeydir; böylece mümin imanından ötürü Allah Teâlâ'ya hamdeder ve dininde basireti artar; ancak bu çok uzaktır, bilakis neredeyse hiç iltifat edilmez.

فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أي القيامة، وقوله تعالى: أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً أي تباغتهم بغتة وهي المفاجأة بدل اشتمال من الساعة أي لا يتذكرون بأحوال الأمم الخالية ولا بالأخبار بإتيان الساعة وما فيها من عظائم الأحوال فما ينتظرون للتذكر إلا إتيان الساعة نفسها، وقوله تعالى: فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها أي علاماتها وأماراتها كما في قوله أبي الأسود الدؤلي:

{ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ } “Onlar kıyametten başkasını mı bekliyorlar?” yani kıyameti. Yüce Allah'ın: { أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “Onun kendilerine ansızın gelmesinden...” kavli, yani onları aniden basması, «es-Sâat» (الساعة) lafzından bedel-i iştimaldir; yani onlar geçmiş ümmetlerin hâllerinden de kıyametin geleceğine ve onun içindeki dehşetli hâllere dair haberlerden de ibret almazlar; dolayısıyla ibret almak için ancak kıyametin bizzat gelmesini beklerler. Yüce Allah'ın: { فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } “Oysa onun alametleri kesinlikle gelmiştir” kavli, yani Ebü'l-Esved ed-Düelî'nin şu sözünde olduğu gibi onun alametleri ve emareleridir:

فإن كنت قد أزمعت بالصرم بيننا ... فقد جعلت أشراط أوله تبدو

"Eğer aramızdaki bağı koparmaya kesin karar verdiysen... / muhakkak ki onun ilk alametleri belirmeye başlamıştır."

وهي جمع شرط بالتحريك تعليل لمفاجأتها على معنى أنه لم يبق من الأمور الموجبة للتذكر أمر مترقب ينتظرونه سوى إتيان نفس الساعة إذ قد جاء أشراطها فلم يرفعوا لها رأسا ولم يعدوها من مبادئ إتيانها فيكون إتيانها بطريق المفاجأة لا محالة كذا في إرشاد العقل السليم، وظاهر كلام الكشاف أنه تعليل للإتيان مطلقا أي ما ينتظرون إلا إتيان الساعة لأنه قد جاء أشراطها وبعد مجيئها لا بد من وقوع الساعة، وتعليل المقيد دون قيده لا يخلو عن بعد، قيل: ويقربه هنا أن انتظارهم ليس إلا لإتيان الساعة وتقييده ببغتة ليس إلا لبيان الواقع، وقال بعض المحققين: هو تعليل لانتظار الساعة لأن ظهور إمارات الشيء سبب لانتظاره، وفي جعله تعليلا للمفاجأة خفاء لأنها لا تناسب مجيء الأشراط إلا بتأويل، وأنت تعلم أن البدل هو المقصود فالانتظار لاتيان الساعة بغتة فالتعليل المذكور تعليل للمقيد دون قيده أيضا فكان ما في الإرشاد متعين وإن كان فيه نوع تأويل، وقوله تعالى: فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ على ما أفاده بعض الأجلة تعجيب من نفع الذكرى عند مجيء الساعة وإنكار لعدم تشمرهم لها ولانتظارهم إياها هزؤا وجحودا، وفي الإرشاد وقوله تعالى: فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ حكم بخطئهم وفساد رأيهم في تأخير التذكر إلى إتيانها ببيان استحالة نفع التذكر حينئذ كقوله سبحانه: يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى [الفجر: ٢٣] أي فكيف لهم ذكراهم على أن (أنى) خبر مقدم وذِكْراهُمْ مبتدأ وإِذا جاءَتْهُمْ اعتراض وسط بينهما رمزا إلى غاية سرعة مجيئها، وإطلاق المجيء عن قيد البغتة لما أن مدار استحالة نفع التذكر كونه عند مجيئها مطلقا لا مقيدا بقيد البغتة، وقيل: (أنى) خبر مقدم لمبتدأ محذوف أي فأنى لهم الخلاص إذا جاءتهم الذكرى بما يخبرون به فينكرونه منوطة بالعذاب ولا يخفى حاله، وقرأ أبو جعفر الرؤاسي عن أهل مكة «إن تأتهم» على أنه شرط مستأنف جزاؤه فَأَنَّى لَهُمْ إلخ أي إن تأتهم الساعة بغتة إذ قد جاء أشراطها فأنى تنفعهم الذكرى وقت مجيئها، و (إن) هنا بمعنى إذا لأن إتيان الساعة متيقن، ولعل الإتيان بها للتعريض بهم وأنهم في ريب منها أو لأنها لعدم تعيين زمانها أشبهت المشكوك فيه وإذا جاءتهم باعتبار الواقع فلا تعارض بينهما كما يتوهم في النظرة الحمقاء.

[Eşrât], harekeyle «şerat»ın çoğuludur; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere, ibret almayı gerektiren hususlardan bekleyip gözledikleri bizzat kıyametin gelmesinden başka bir şey kalmadığı mânâsında ansızın gelişinin gerekçesidir; zira alametleri gelmiştir de onlar buna başlarını kaldırıp bakmamış, onu kıyametin gelişinin başlangıçlarından saymamışlardır; dolayısıyla gelişi kaçınılmaz olarak ansızın olacaktır. Keşşâf'ın sözünün zâhiri ise mutlak olarak gelişin gerekçesi olmasıdır; yani kıyametin gelmesinden başkasını beklemezler, çünkü onun alametleri gelmiştir ve alametlerin gelişinden sonra kıyametin vuku bulması kaçınılmazdır. Mukayyedin kaydı olmaksızın gerekçelendirilmesi uzaklıktan hâli değildir. Şöyle de denilmiştir: Onların bekleyişinin yalnızca kıyametin gelişine mahsus olması ve onun ansızın kaydıyla kayıtlanmasının sırf vakıayı beyan sadedinde olması bunu burada yaklaştırmaktadır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Bu, kıyameti beklemenin gerekçesidir; çünkü bir şeyin emarelerinin ortaya çıkması onun beklenmesinin sebebidir. Bunu ansızın gelişin gerekçesi kılmakta ise bir kapalılık vardır; zira bir tevil olmaksızın alametlerin gelişiyle uyuşmaz. Sen bilirsin ki bedel asıl maksattır; dolayısıyla bekleyiş kıyametin ansızın gelişinedir; mezkûr gerekçelendirme ise kaydı olmaksızın mukayyedin gerekçelendirilmesidir; bu yüzden bir tür tevil içerse de İrşâd'daki görüş tayin olunmuştur. Yüce Allah'ın: { فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ } kavli, bazı büyük âlimlerin belirttiğine göre kıyamet geldiğinde ibret almanın fayda vermesine şaşma ve onların kıyamet için hazırlık yapmayıp alay ve inkârla onu beklemelerini kınamadır. İrşâd'da ise şöyle denmektedir: Yüce Allah'ın: { فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ } kavli, Şânı Yüce olanın: { يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى } [Fecr: 23] kavlinde olduğu gibi, o vakitte ibret almanın faydasının imkânsız olduğunu beyan ederek ibret almayı kıyametin gelişine erteleme hususundaki hatalarına ve görüşlerinin bozukluğuna bir hükümdür. Yani (أنى) mukaddem haber ve { ذِكْراهُمْ } mübteda, { إِذا جاءَتْهُمْ } ise gelişinin son derece hızlı olduğuna işaret sadedinde ikisi arasına girmiş bir itiraziye olmak üzere «onların ibret alması nereden mümkün olsun?» demektir. İbret almanın fayda vermesinin imkânsızlığı ansızın kaydıyla kayıtlı olmaksızın mutlak olarak gelişi anında bulunmasına dayandığı için geliş lafzı ansızın kaydından mutlak bırakılmıştır. «Ennâ» (أنى) lafzının mahzuf bir mübtedanın mukaddem haberi olduğu da söylenmiştir; yani azapla irtibatlı olarak haber verilip inkâr ettikleri şeylerle ibret/hatırlatma kendilerine geldiğinde kurtuluş onlar için nereden olsun demektir; bunun hâli gizli değildir. Ebû Ca'fer er-Ruâsî Mekke ehlinden «in te'tihim» (إن تأتهم) şeklinde okumuştur; bu, cezası { فَأَنَّى لَهُمْ } ilâ ahir olan müstakil bir şarttır; yani alametleri kesinlikle gelmişken şayet kıyamet onlara ansızın gelirse, geldiği vakit ibret almaları onlara nereden fayda verecektir demektir. Buradaki «in» (إن), «izâ» (إذا) mânâsındadır; çünkü kıyametin gelmesi kesindir. «İn» ile getirilmesi belki onları tariz içindir ve onların bundan şüphede olmalarındandır yahut zamanının belirlenmemesi sebebiyle şüpheli şeye benzediğindendir; { إِذا جاءَتْهُمْ } ise vakıa itibarıyladır, dolayısıyla ahmakça bir bakışta vehmedildiği gibi aralarında bir çelişki yoktur.

وفي الكشف «إذا» على هذه القراءة لمجرد الظرفية لئلا يلزم التمانع بين إِذا جاءَتْهُمْ و «إن تأتهم» وفي الإتيان بأن مع الجزم بالوقوع تقوية أمر التوبيخ والإنكار كما لا يخفى انتهى، وعلى ما ذكرنا لا يحتاج إلى جعل إذا لمجرد الظرفية.

el-Keşf'te şöyle denmektedir: «Bu kıraate göre { إِذا جاءَتْهُمْ } ile "in te'tihim" arasında tebâyün ve tenâkuz gerekmesin diye "izâ" sırf zarfiyyet içindir. Vukuunun kesinliğiyle birlikte "in" ile getirilmesinde ise azarlama ve inkâr hususunun pekiştirilmesi vardır, nitekim gizli değildir [Keşf'in sözü bitti].» Bizim zikrettiğimize göre ise «izâ»yı sırf zarfiyyet kılmaya ihtiyaç kalmaz.

وقرأ الجعفي. وهارون عن أبي عمرو «بغتّة» بفتح الغين وشد التاء، قال صاحب اللوامح: وهي صفة وانتصابها على الحال ولا نظير لها في المصادر ولا في الصفات بل في الأسماء نحو الجربة وهي القطيع من حمر الوحش، وقد يسمى الأقوياء من الناس إذا كانوا جماعة متساوين جربة، والشربة وهي اسم موضع وكذا قال أبو العباس بن الحاج من أصحاب أبي علي الشلوبين في كتابه المصادر، وقال الزمخشري: وما أخوفني أن تكون غلطة من الراوي عن أبي عمرو وان يكون الصواب بغتة بفتح الغين من غير تشديد كقراءة الحسن فيما تقدم.

Cu'fî ve Ebû Amr'dan Hârûn, gaynın fethası ve tânın şeddesiyle «bağtetten» (بغتّة) şeklinde okumuşlardır. el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: «Bu bir sıfattır ve mansub oluşu hâl üzeredir; masdarlarda ve sıfatlarda benzeri yoktur, ancak yaban eşeği sürüsü mânâsındaki "el-cerbetü" (الجربة) -ki eşit bir grup olduklarında insanlardan güçlü olanlara da bazen cerbe denir- ve bir yer ismi olan "eş-şerbetü" (الشربة) gibi isimlerde benzeri vardır.» Ebû Ali eş-Şelevbîn'in ashabından Ebü'l-Abbâs b. el-Hâcc da el-Masâdır adlı kitabında böyle demiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Ebû Amr'dan rivayet eden râvinin bir hatası olmasından ve doğrusunun daha önce geçen Hasen'in kıraatindeki gibi şeddesiz olarak gaynın fethasıyla "bağteten" olmasından ne kadar da çok korkarım!»

وتعقبه أبو حيان بأن هذا على عادته في تغليط الرواة، والظاهر أن المراد بأشراط الساعة هنا علاماتها التي كانت واقعة إذ ذاك وأخبروا أنها علامات لها كبعثة نبينا ﷺ،

Ebû Hayyân, bunun onun râvileri hataya nispet etme âdetinden kaynaklandığını söyleyerek onu tenkit etmiştir. Zâhir olan şudur ki, buradaki kıyamet alametlerinden murat, o vakitte vuku bulmuş olan ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bi'seti gibi kıyametin alametleri olduğu haber verilen işaretlerdir.

فقد أخرج أحمد والبخاري ومسلم والترمذي عن أنس قال:

Nitekim Ahmed, Buhârî, Müslim ve Tirmizî, Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir:

«قال رسول الله ﷺ بعثت أنا والساعة كهاتين وأشار بالسبابة والوسطى»

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik" buyurdu ve şehadet parmağı ile orta parmağına işaret etti.»

وأراد ﵊ مزيد القرب بين مبعثه والساعة فإن السبابة تقرب من الوسطى طولا فينا وهكذا فيه ﷺ. وزعم بعضهم أن أمر الطول والقصر في وسطاه وسبابته ﵊ على عكس ما فينا خطأ لا يلتفت إليه إلا أن يكون أراد ذلك في أصابع رجليه الشريفة ﷺ.

O aleyhisselâm peygamber olarak gönderilişi ile kıyamet arasındaki aşırı yakınlığı kastetmiştir; zira bizde şehadet parmağı uzunluk bakımından orta parmağa yakındır, o sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da böyledir. Bazılarının onun aleyhisselâm orta ve şehadet parmağındaki uzunluk ve kısalık durumunun bizdekinin aksine olduğunu iddia etmesi, o sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefli ayak parmaklarında bunu kastetmiş olması müstesna, iltifat edilmeyecek bir hatadır.

وأخرج أحمد عن بريدة رضي الله تعالى عنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول بعثت أنا والساعة جميعا وإن كادت لتسبقني»

Ahmed, Büreyde'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Ben ve kıyamet birlikte gönderildik; neredeyse o beni geçecekti" buyurduğunu işittim.»

وهذا أبلغ في إفادة القرب وعدوا منها انشقاق القمر الذي وقع له ﷺ والدخان الذي وقع لأهل مكة وأما أشراطها مطلقا فكثيرة الفت فيها كتب مختصرة ومطولة وهي تنقسم إلى مضيقة لا تبقى الدنيا بعد وقوعها إلا أيسر يسير كخروج المهدي رضي الله تعالى عنه على ما يقول أهل السنة دون ما يقوله الشيعة القائلون بالرجعة فإن الدنيا عندهم بعد ظهوره تبقى مدة معتدا بها وكنزول عيسى ﵇ وخروج الدجال وطلوع الشمس من مغربها وخروج الدابة وغير ذلك، وغير مضيقة وهي أكثر الأشراط ككون الحفاة الرعاة رؤوس الناس وتطاولهم في البنيان وفشو الغيبة وأكل الربا وشرب الخمر وتعظيم رب المال وقلة الكرام وكثرة اللئام وتباهي الناس في المساجد واتخاذها طرقا وسوء الجوار وقطيعة الأرحام وقلة العلم وأن يوسد الأمر إلى غير أهله وأن يكون أسعد الناس بالدنيا لكع بن لكع إلى ما يطول ذكره.

Bu, yakınlığı ifade etmede daha beliğdir. O sallallâhu aleyhi ve sellem için vuku bulan ayın yarılmasını ve Mekke ehlinin başına gelen dumanı da bunlardan saymışlardır. Mutlak olarak kıyamet alametlerine gelince, bunlar pek çoktur; bu hususta muhtasar ve mufassal kitaplar telif edilmiştir. Bunlar iki kısma ayrılır: Birincisi, vuku bulduktan sonra dünyanın ancak çok az bir müddet kaldığı dar (mudayyık) alametlerdir; Ehl-i Sünnet'in söylediğine göre -ric'at inancına sahip Şiîlerin söylediğinin aksine, zira onların nezdinde zuhurundan sonra dünya kayda değer bir süre kalır- Mehdî'nin radıyallâhu teâlâ anh çıkışı, Îsâ'nın aleyhisselâm inişi, Deccâl'in çıkışı, güneşin batıdan doğması, Dâbbe'nin çıkışı ve benzerleri gibi. İkincisi ise dar olmayan (gayrimudayyık) alametlerdir ki alametlerin çoğu bunlardır; yalınayak çobanların insanların başına geçmesi, binalarda birbiriyle yarışmaları, gıybetin yayılması, faiz yenmesi, içki içilmesi, mal sahibinin yüceltilmesi, kerem sahiplerinin azalıp alçakların çoğalması, insanların mescitlerle övünmesi ve oraları yol edinmesi, kötü komşuluk, akrabalık bağlarının koparılması, ilmin azalması, işin ehli olmayana verilmesi ve dünyada insanların en bahtiyar olanının alçak oğlu alçak olması gibi zikri uzayacak hususlardır.

ومن وقف على الكتب المؤلفة في هذا الشأن واطلع على أحوال الأزمان رأى أن أكثر هذه العلامات قد برزت للعيان وامتلأت منها البلدان، ومع هذا كله أمر الساعة مجهول ورداء الخفاء عليه مسدول. وقصارى ما ينبغي أن يقال:

Bu hususta telif edilen kitaplara vâkıf olan ve zamanların hâllerini inceleyen kimse, bu alametlerin çoğunun ayan beyan ortaya çıktığını ve beldelerin bunlarla dolduğunu görür. Bütün bunlarla birlikte kıyametin vakti meçhuldür ve üzerine kapalılık örtüsü çekilmiştir. Söylenmesi gerekenin nihayeti şudur:

إن ما بقي من عمر الدنيا أقل قليل بالنسبة إلى ما مضى، وفي بعض الآثار أنه ﵊ خطب أصحابه بعد العصر حين كادت الشمس تغرب ولم يبق منها إلا أسف. أي شيء.

Dünya ömründen geriye kalan, geçmiş olana nispetle pek azdır. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, o aleyhisselâm ikindiden sonra, güneş neredeyse batmak üzereyken ve ondan ancak çok az bir şey (esef) kalmışken ashabına hitap edip

فقال «والذي نفس محمد بيده ما مثل ما مضى من الدنيا فيما بقي منها إلا مثل ما مضى من يومكم هذا فيما بقي منه وما بقي منه إلا اليسير»

şöyle buyurmuştur: «Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, dünyadan geçmiş olanın geriye kalanına nispeti, ancak şu gününüzden geçmiş olanın ondan geriye kalanına nispeti gibidir; ondan ise ancak pek azı kalmıştır.»

ولا ينبغي أن يقال: إن الألف الثانية بعد الهجرة وهي الألف التي نحن فيها هي ألف مخضرمة أي نصفها من الدنيا ونصفها الآخر من الآخرة، وقال الجلال السيوطي في رسالة سماها الكشف عن مجاوزة هذه الأمة الألف: الذي دلت عليه الآثار أن مدة هذه الأمة تزيد على ألف سنة ولا تبلغ الزيادة عليها ألف سنة وبني الأمر على ما ورد من أن مدة الدنيا سبعة آلاف سنة وأن النبي ﷺ بعث في آخر الألف السادسة وأن الدجال يخرج على رأس مائة وينزل عيسى ﵇ فيقتله ثم يمكث في الأرض أربعين سنة وأن الناس يمكثون بعد طلوع الشمس من مغربها مائة وعشرين سنة وأن بين النفختين أربعين سنة، وذكر الأحاديث والأخبار في ذلك.

Hicretten sonraki ikinci bin yılın -ki içinde bulunduğumuz bin yıldır- muhadram bir bin yıl olduğu, yani yarısının dünyadan diğer yarısının ise ahiretten olduğu söylenmemelidir. Celâl es-Süyûtî, el-Keşf 'an Mücâvezeti Hâzihi'l-Ümmeti'l-Elf adlı risalesinde şöyle demiştir: «Rivayetlerin delalet ettiği husus şudur ki, bu ümmetin süresi bin seneyi aşar fakat bu fazlalık bin seneye ulaşmaz.» Meseleyi dünyanın süresinin yedi bin sene olduğuna, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in altıncı bin yılın sonunda gönderildiğine, Deccâl'in yüz yılın başında çıkacağına, Îsâ'nın aleyhisselâm inip onu öldüreceğine ve ardından yeryüzünde kırk yıl kalacağına, insanların güneşin batıdan doğmasından sonra yüz yirmi yıl kalacaklarına ve iki sûra üfleme arasında kırk yıl bulunacağına dair rivayet edilen hususlara bina etmiş, bu konudaki hadisleri ve haberleri zikretmiştir.

وفي بهجة الناظرين وآيات المستدلين قد احتج كثير من العلماء على تعيين قرب زمانها بأحاديث لا تخلو عن نظر فمنهم من قال: بقي منها كذا، ومنهم من قال: يخرج الدجال على رأس كذا وتطلع الشمس على رأس كذا، وأفرد الحافظ السيوطي رسالة لذلك كله وقال: تقوم الساعة في نحو الألف والخمسمائة، وكل ذلك مردود وليس للمتكلمين في ذلك إلا ظن وحسبان لا يقوم عليه من الوحي برهان انتهى، ونقله السفاريني في البحور الزاخرة في علوم الآخرة، وذكر السيوطي عدة أخبار في كون مدة الدنيا سبعة آلاف سنة، أولها ما

Behcetü'n-Nâzırîn ve Âyâtü'l-Müstedillîn adlı eserde şöyle denmektedir: «Pek çok âlim, zamanının yakınlığını tayin etme konusunda tenkide açık olan hadislerle delil getirmişlerdir; onlardan bazısı "ondan şu kadar kaldı", bazısı da "Deccal şu vaktin başında çıkar, güneş şu vaktin başında doğar" demiştir. Hâfız Süyûtî bütün bunlar için müstakil bir risale ayırmış ve "Kıyamet yaklaşık bin beş yüz yılında kopar" demiştir. Bütün bunlar merduttur; bu hususta konuşanların elinde vahiyden hiçbir delile dayanmayan zandan ve tahminden başka bir şey yoktur [alıntı bitti].» Bunu Seffârînî el-Buhûrü'z-Zâhire fî Ulûmi'l-Âhire adlı eserinde nakletmiştir. Süyûtî, dünya süresinin yedi bin yıl olduğuna dair birkaç rivayet zikretmiştir; bunların ilki,

أخرجه الحكيم الترمذي في نوادر الأصول بسنده عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ إنما الشفاعة يوم القيامة لمن عمل الكبائر من أمتي ثم ماتوا

Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de senediyle Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kıyamet gününde şefaat, ancak ümmetimden büyük günahları işleyip de sonra

عليها فهم في الباب الأول من جهنم»

onlar üzere ölenleredir; onlar cehennemin birinci kapısındadırlar" buyurdu.»

وساق بقية الحديث،

Hadisin devamını sevk etti;

وفيه «وأطولهم مكثا فيه من يمكث فيها مثل الدنيا منذ خلقت إلى يوم أفنيت وذلك سبعة آلاف سنة» الحديث

içinde şu ifade yer alır: «Orada en uzun kalanları, yaratıldığı günden yok edildiği güne kadar dünyanın [ömrü] kadar kalan kimsedir; bu da yedi bin yıldır...» ilâ âhiri'l-hadîs.

وتعقبه السفاريني بقوله: ذكر الحافظ ابن رجب في كتابه صفة النار أن هذا الحديث خرجه ابن أبي حاتم. وغيره، وخرجه الاسماعيلي مطولا، وقال الدارقطني في كتاب المختلف:

Seffârînî şu sözüyle onu tenkit etmiştir: «Hâfız İbn Receb, Sıfatü'n-Nâr adlı kitabında bu hadisi İbn Ebî Hâtim ve başkalarının tahric ettiğini, İsmâilî'nin de uzunca tahric ettiğini zikretmiş; Dârekutnî ise el-Muhtelif adlı kitabında şöyle demiştir:

هو حديث منكر وذكر علله، ومما ذكره السيوطي في ذلك ما نقل هو ضعف إسناد رفعه، وقد يرد عليه بأنه قد مضى من زمن البعثة إلى يومنا هذا ألف ومئتان وثماني وستون سنة وإذا ضم إليها ما ذكره من سني مكث عيسى ﵇ وبقاء الدنيا بعد طلوع الشمس من مغربها وما بين النفختين وهي مائتا سنة تصير ألفا وأربعمائة وثماني وسبعين فيبقى من المدة التي ذكرها اثنتان وعشرون سنة وإلى الآن لم تطلع الشمس من مغربها ولا خرج الدجال الذي خروجه قبل طلوعها من مغربها بعدة سنين ولا ظهر المهدي الذي ظهوره قبل الدجال بسبع سنين ولا وقعت الأشراط التي قبل ظهور المهدي، ولا يكاد يقال: إنه يظهر بعد خمس عشرة سنة ويظهر الدجال بعدها بسبع سنين على رأس المائة الثالثة من الألف الثانية لأن قبل ذلك مقدمات تكون في سنين كثيرة، فالحق أنه لا يعلم ما بقي من مدة الدنيا إلا الله ﷿ وأنه وإن طال أقصر قصير وما متاع الحياة الدنيا إلا قليل، وكذا فيما أرى مبدأ خلقها لا يعلمه إلا الله تعالى وما يذكرونه في المبدأ لو صح فإنما هو في مبدأ خلق الخليفة آدم ﵇ لا مبدأ خلق السماء والأرض والجبال ونحوها.

"Bu hadis münkerdir" demiş ve illetlerini zikretmiştir.» Süyûtî'nin bu hususta zikrettiklerinden biri de bizzat kendisinin merfû senedinin zayıflığını naklettiği rivayettir. Ona şöyle bir itiraz da yöneltilebilir: Bi'set zamanından günümüze kadar bin iki yüz altmış sekiz yıl geçmiştir; buna Îsâ'nın aleyhisselâm yeryüzünde kalacağı yılları, güneşin batıdan doğmasından sonra dünyanın kalışını ve iki sûra üfleme arasını -ki bunlar iki yüz yıldır- eklediğimizde bin dört yüz yetmiş sekiz yıl eder. Bu durumda zikrettiği süreden yirmi iki yıl kalır; oysa bugüne kadar ne güneş batıdan doğmuş ne güneşin batıdan doğuşundan birkaç yıl önce çıkacak olan Deccal çıkmış ne Deccal'den yedi yıl önce zuhur edecek olan Mehdî zuhur etmiş ne de Mehdî'nin zuhurundan önceki alametler vuku bulmuştur. İkinci bin yılın üçüncü yüz yılının başında on beş yıl sonra onun zuhur edeceği ve yedi yıl sonra da Deccal'in çıkacağı pek söylenemez; çünkü bundan önce nice yıllar sürecek mukaddimeler vardır. Dolayısıyla hakikat şudur ki, dünya süresinden geriye kalanı Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkası bilemez; o ne kadar uzasa da çok kısadır ve dünya hayatının geçimliği pek azdır. Aynı şekilde kanaatime göre yaratılışının başlangıcını da Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; başlangıç hakkında zikrettikleri şeyler sahih olsa bile bu, göklerin, yerin, dağların ve benzerlerinin yaratılışının başlangıcı değil, ancak halife Âdem'in aleyhisselâm yaratılışının başlangıcı hakkındadır.

وحكى الشيخ محيي الدين قدس سره عن إدريس ﵇ وقد اجتمع معه اجتماعا روحانيا وسأله عن العالم أنه قال: نحن معاشر الأنبياء نعلم أن العالم حادث ولا نعلم متى حدث. والفلاسفة على المشهور يزعمون أن من العالم ما هو قديم بالشخص وما هو قديم بالنوع مع قولهم بالحدوث الذاتي ولا يدثر عندهم. وذهب الملا صدر الشيرازي أنهم لا يقولون إلا بقدم العقول المجردة دون عالم الأجسام مطلقا بل هم قائلون بحدوثها ودثورها وأطال الكلام على ذلك في الأسفار وأتى بنصوص أجلتهم كأرسطو وغيره. وحكى البعض عنهم أنه خلق هذا العالم الذي نحن فيه وهو عالم الكون والفساد والطالع السنبلة ويدثر عند مضي ثمانية وسبعين ألف سنة وذلك عند مضي مدة سلطان كل من البروج الاثني عشر ووصول الأمر إلى برج الميزان وزعموا أن مدة سلطان الحمل اثنا عشر ألف سنة ومدة سلطان الثور أقل بألف وهكذا إلى الحوت.

Şeyh Muhyiddin kuddise sırruh, İdrîs aleyhisselâm ile ruhanî olarak bir araya geldiğini ve ona âlemi sorduğunda onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Biz peygamberler topluluğu, âlemin hâdis olduğunu biliriz fakat ne zaman ihdas edildiğini bilmeyiz.» Meşhur olana göre filozoflar, zâtî hudûsu kabul etmekle birlikte âlemden şahıs olarak kadîm olan ve nevî olarak kadîm olan bulunduğunu ve nezdlerinde yok olmayacağını (düsûr bulmayacağını) iddia ederler. Molla Sadrâ Şîrâzî ise onların cisimler âlemini mutlak olarak hariç tutarak sadece mücerred akılların kıdemini söylediklerini, bilakis cisimler âleminin hudûsunu ve yok oluşunu benimsediklerini savunmuş; el-Esfâr'da bu hususta sözü uzatmış ve Aristo ile diğer büyüklerinin metinlerini getirmiştir. Bazıları ise filozoflardan şöyle nakletmiştir: İçinde bulunduğumuz bu kevn ve fesad âlemi, Başak burcu yükseleninde yaratılmıştır ve yetmiş sekiz bin yıl geçtikten sonra yok olacaktır; bu da on iki burcun her birinin hükümranlık süresi sona erip iş Terazi burcuna ulaştığında gerçekleşir. Koç burcunun hükümranlık süresinin on iki bin yıl olduğunu, Boğa burcunun süresinin bin yıl daha az olduğunu ve Balık burcuna kadar bu şekilde devam ettiğini iddia etmişlerdir.

ونقل البكري عن هرمس أنه زعم أنه لم يكن في سلطان الحمل والثور والجوزاء على الأرض حيوان فلما كان سلطان الأسد تكونت دواب الماء وهوام الأرض فلما كان سلطان الأسد تكونت الدواب ذوات الأربع فلما كان سلطان السنبلة تولد الإنسانان الأولان ادمانوس وحوانوس، وزعم بعضهم أن مدة العالم مقدار قطع الكواكب الثابتة لدرج الفلك التي هي ثلاثمائة وستون درجة وقطعها لكل درجة على قول كثير منهم في مائة سنة فتكون مدته ستا وثلاثين ألف سنة وكل ذلك خبط لا دليل عليه. ومن أعجب ما رأيت ما زعمه بعض الإسلاميين من أن الساعة تقوم بعد ألف وأربعمائة وسبع سنين أخذا من قوله تعالى: فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وقوله سبحانه لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [الأعراف: ١٨٧] بناء على أن عدة حروف بَغْتَةً بالجمل الكبير ألف وأربعمائة وسبع ويوشك أن يقول قائل: هي ألف وثمانمائة واثنان وبحسب تاء التأنيث أربعمائة لا خمسة فإنه رأى بعض أهل الحساب كما في فتاوى خير الدين الرملي ويجيء آخر ويقول: هي أكثر من ذلك أيضا ويعتبر بسط الحروف على نحو ما قالوا في اسم محمد ﷺ إنه متضمن عدة المرسلين ﵇، وأنت تعلم أن مثل ذلك مما لا ينبغي لعاقل أن يعول عليه أو يلتفت إليه، والحزم الجزم بأنه لا يعلم ذلك إلا اللطيف الخبير فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ مسبب عن مجموع القصة

Bekrî, Hermes'in şöyle iddia ettiğini nakletmiştir: Koç, Boğa ve İkizler hükümranlığında yeryüzünde hiçbir canlı yoktu; Aslan hükümranlığı olunca su canlıları ve yer haşeratı meydana geldi; Aslan hükümranlığı olduğunda dört ayaklı canlılar meydana geldi; Başak hükümranlığı olduğunda ise ilk iki insan olan Edmânûs ve Havvânûs doğdu. Bazıları da âlemin süresinin, sâbit yıldızların feleğin üç yüz altmış derecesini katetme miktarı kadar olduğunu, çoğunun kavline göre her dereceyi yüz yılda katettiklerini, dolayısıyla süresinin otuz altı bin yıl olduğunu iddia etmişlerdir; bütün bunlar delilsiz birer hezeyandır (habbetır). Gördüğüm en şaşırtıcı şeylerden biri de, bazı Müslümanların Yüce Allah'ın: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } kavlinden ve Şânı Yüce olanın: { لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } [A'râf: 187] kavlinden hareketle, büyük ebced hesabıyla «bağteten» (بغتة) kelimesinin harf sayısının bin dört yüz yediye tekabül etmesine dayanarak kıyametin bin dört yüz yedi yıl sonra kopacağını iddia etmeleridir. Nitekim Hayreddin er-Remlî'nin fetvalarında geçtiği üzere bir hesap ehlinin görüşüne binaen birisinin: «O bin sekiz yüz ikidir ve müenneslik tâsı hesabıyla beş değil dört yüzdür» demesi yakındır; bir başkası gelip: «Ondan da fazladır» der ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ismi hakkında mürsel peygamberlerin aleyhimüsselâm sayısını içerdiğini söyledikleri gibi harflerin bastını (açılımını) dikkate alır. Sen bilirsin ki bunun gibi şeylere hiçbir akıl sahibinin bel bağlamaması ve iltifat etmemesi gerekir; ihtiyatlı olan tutum, bunu ancak Latîf ve Habîr olanın bildiğini kesin olarak kabul etmektir. { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur;” kavli, kıssanın tamamından müsebkeptir;

من مفتتح السورة لا عن قوله تعالى: هل يَنْظُرُونَ كأنه قيل: إذا علمت أن الأمر كما ذكر من سعادة هؤلاء وشقاوة هؤلاء فاثبت على ما أنت عليه من العلم بالوحدانية فهو من موجبات السعادة، وفسر الأمر بالعلم بالثبات عليه لأن علمه ﷺ بالتوحيد لا يجوز أن يترتب على ما ذكره سبحانه من الأحوال فإنه ﵊ موحد عن علم حال ما يوحى إليه ولأن المعنى فتمسك بما أنت فيه من موجبات السعادة لا بطلب السعادة، وقال بعض الأفاضل: إن الثبات أيضا حاصل له ﵊ فأمره بذلك ﷺ تذكير له بما أنعم الله تعالى عليه توطئة لما بعده، وتعقب بأن المراد بالثبات الاستمرار وهو بالنظر إلى الأزمنة الآتية وذلك وإن كان مما لا بد من حصوله له ﵊ لمكان العصمة لكن المعصوم يؤمر وينهى فيأتي بالمأمور ويترك المنهي ولا بد للعصمة والأمر في قوله تعالى:

surenin başından itibaren [gelen kısımdan kaynaklanır], Yüce Allah'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ } kavlinden değil. Sanki şöyle denilmiştir: Durumun bunların saadeti ve şunların şekaveti şeklinde zikredildiği gibi olduğunu bildiğinde, vahdaniyet ilmi üzere bulunduğun hâl üzere sebat et; zira bu saadeti gerektiren hususlardandır. İlim ile emredilmesi, onun üzere sebat etmekle tefsir edilmiştir; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevhidi bilmesinin Şânı Yüce olanın zikrettiği hâllere terettüp etmesi caiz değildir; zira o aleyhisselâm kendisine vahyolunduğu sırada ilim üzere bir muvahhiddir ve mânâ «saadeti aramakla değil, saadeti gerektiren şeyler hususunda içinde bulunduğun şeye sarıl» demektir. Bazı faziletli âlimler şöyle demiştir: Sebat da o aleyhisselâm için zaten hâsıldır; dolayısıyla o sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunun emredilmesi, sonrasına bir zemin hazırlamak (tavtîe) üzere Allah Teâlâ'nın kendisine olan nimetini ona hatırlatmaktır. Buna şöyle karşı çıkılmıştır: Sebat ile murat devamlılıktır, bu da gelecek zamanlar açısındandır; bu durum ismet sıfatı sebebiyle o aleyhisselâm için gerçekleşmesi kaçınılmaz bir şey olsa da, masum olan zât emredilir ve nehyedilir; böylece emredileni yerine getirir ve nehyedileni terk eder; ismet için bu kaçınılmazdır. Yüce Allah'ın:

وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ قيل على معنى الثبات أيضا، وجعل الاستغفار كناية عما يلزمه من التواضع وهضم النفس والاعتراف بالتقصير لأنه ﷺ معصوم أو مغفور لا مصرّ ذاهل عن الاستغفار، وقيل: التحقيق أنه توطئة لما بعده من الاستغفار للمؤمنين والمؤمنات ولعل الأولى إبقاؤه على الحقيقة من دون جعله توطئة، والنبي ﷺ كان يكثر الاستغفار،

{ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “kendi günahın için de mümin erkekler ve mümin kadınlar için de bağışlanma dile!” kavlindeki emir de denildiğine göre yine sebat mânâsınadır; istiğfar ise tevazu göstermekten, nefsi kırmaktan ve kusurunu itiraf etmekten ayrılmaması mânâsında kinaye kılınmıştır; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem masumdur yahut bağışlanmıştır, istiğfardan gâfil ve günahında ısrarcı değildir. Şöyle de denilmiştir: Tahkike göre bu, sonrasındaki mümin erkekler ve mümin kadınlar için istiğfar etmeye bir zemin hazırlamaktır (tavtîedir); ancak onu bir zemin kılmaksızın hakikati üzere bırakmak muhtemelen daha evlâdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çokça istiğfar ederdi;

أخرج أحمد ومسلم وأبو داود والنسائي وابن حبان عن الأغر المزني رضي الله تعالى عنه قال:

Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Hibbân, Ağarr el-Müzenî'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir:

«قال رسول الله ﷺ إنه ليغان على قلبي وإني لأستغفر الله كل يوم مائة مرة»

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz kalbime bir perde çekilir de ben her gün yüz kere Allah'a istiğfar ederim" buyurdu.»

وأخرج النسائي وابن ماجه وغيرهما عن أبي موسى قال: «قال رسول الله ﷺ ما أصبحت غداة قط إلا استغفرت الله فيها مائة مرة»

Nesâî, İbn Mâce ve başkaları Ebû Mûsâ'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hiçbir sabah yoktur ki onda Allah'a yüz kere istiğfar etmiş olmayayım" buyurdu.»

وأخرج أبو داود والترمذي وصححه والنسائي وابن ماجه وجماعة عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال: «إنا كنا لنعد لرسول الله ﷺ في المجلس يقول: رب اغفر لي وتب علي إنك أنت التواب الرحيم مائة مرة»

Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve bir cemaat İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Biz bir mecliste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Rabbim beni bağışla ve tevbemi kabul buyur, şüphesiz Sen tevbeleri çokça kabul eden ve merhameti bol olansın" sözünü yüz kere sayardık.»

وفي لفظ «التواب الغفور»

Bir lafızda ise: «Tevbeleri çokça kabul eden ve çok bağışlayansın (et-Tevvâbü'l-Gafûr)» şeklinde gelmiştir;

إلى غير ذلك من الأخبار الصحيحة.

diğer sahih haberler de bu kabildendir.

والذنب بالنسبة إليه ﵊ ترك ما هو الأولى بمنصبه الجليل ورب شيء حسنة من شخص سيئة من آخر كما قيل: حسنات الأبرار سيئات المقربين وقد ذكروا أن لنبينا ﷺ في كل لحظة عروجا إلى مقام أعلى مما كان فيه فيكون ما عرج منه في نظره الشريف ذنبا بالنسبة إلى ما عرج إليه فيستغفر منه، وحملوا على ذلك

O aleyhisselâm hakkında günah (zenb), onun yüce makamına göre evlâ olanı terk etmektir. Nitekim bir kimseden sadır olan hasene bir başkasından seyyie sayılabilir; şöyle denilmiştir: «İyilerin (ebrâr) haseneleri, mukarreblerin seyyieleridir.» Zikrettiklerine göre Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem için her lahzada içinde bulunduğu makamdan daha yüce bir makama bir urûc (yükseliş) vardır; dolayısıyla yükseldiği önceki makam, şerefli nazarında yükseldiği yeni makama nispetle bir günah gibi olur da bundan dolayı istiğfar eder.

قوله ﵊: «إنه ليغان على قلبي» الحديث

Onun aleyhisselâm: «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir...» hadisini de buna hamletmişlerdir;

وفيه أقوال أخر، وقوله تعالى: وَلِلْمُؤْمِنِينَ على حذف مضاف بقرينة ما قبل أي ولذنوب المؤمنين. وأعيد الجار لأن ذنوبهم جنس آخر غير ذنبه ﵊ فإنها معاص كبائر وصغائر وذنبه ﷺ ترك الأولى بالنسبة إلى منصبه الجليل، ولا يبعد أن يكون بالنسبة إليهم من أجل حسناتهم، قيل: وفي حذف المضاف وتعليق الاستغفار بذواتهم إشعار بفرط احتياجهم إليه فكأن ذواتهم عين الذنوب وكذا فيه إشعار بكثرتها، وجوز بعضهم كون الاستغفار للمؤمنين بمعنى طلب المغفرة لهم وطلب سببها كأمرهم بالتقوى، وفيه الجمع بين الحقيقة والمجاز مع أن في صحته كلاما، فالظاهر إبقاء اللفظ على حقيقته.

bu hususta başka görüşler de vardır. Yüce Allah'ın: { وَلِلْمُؤْمِنِينَ } kavli, önceki karineye binaen muzâfın hazfi üzeredir; yani «müminlerin günahları için» demektir. Câr harfi tekrarlanmıştır; çünkü onların günahları onun aleyhisselâm günahından başka bir cinstir; zira onlarınki büyük ve küçük günahlardan ibaret mâsiyetlerdir, onun sallallâhu aleyhi ve sellem günahı ise yüce makamına nispetle evlâ olanı terktir; hatta onlara nispetle onun en yüce hasenelerinden olması da uzak değildir. Şöyle denilmiştir: Muzâfın hazfedilmesinde ve istiğfarın bizzat onların şahıslarına bağlanmasında, onların buna olan aşırı ihtiyaçlarına bir hissettirme vardır; sanki onların zâtları günahların ta kendisidir; aynı şekilde bunda günahların çokluğuna da bir işaret vardır. Bazıları müminler için istiğfar etmenin, onlara mağfiret talep etmek ve onlara takvayı emretmek gibi bunun sebebini talep etmek mânâsında olmasını da caiz görmüşlerdir; ancak bunda hakikat ile mecazın cem edilmesi vardır ve bunun sıhhatinde ihtilaf bulunmaktadır; dolayısıyla zâhir olan lafzı hakikati üzere bırakmaktır.

وفي تقديم الأمر بالتوحيد إيذان بمزيد شرف التوحيد فإنه أساس الطاعات ونبراس العبادات، وفي الكلمة الطيبة أبحاث شريفة ولطائف منيفة لا بأس بذكر بعضها وإن تقدم شيء من ذلك فنقول: المشهور أن إلا للاستثناء والاسم الجليل بدل من محل اسم لا النافية للجنس وخبر لا محذوف، واستشكل الإبدال من جهتين أولاهما أنه بدل بعض وليس معه ضمير يعود على المبدل منه وهو شرط فيه وأجيب بمنع كونه شرطا مطلقا بل هو شرط حيث لا تفهم البعضية بقرينة وهاهنا قد فهمت بقرينة الاستثناء ثانيتهما أن بين المبدل منه والبدل مخالفة فإن الأول منفي والثاني موجب.

Tevhid emrinin öne alınmasında tevhidin şerefinin yüceliğine bir bildirim vardır; zira o taatlerin esası, ibadetlerin meşalesidir (nibrâsıdır). Kelime-i Tayyibe'de şerefli bahisler ve yüce incelikler vardır; daha önce bir kısmı geçmiş olsa da bazısını zikretmekte bir beis yoktur. Şöyle deriz: Meşhur olan, «illâ»nın (إلا) istisna için olduğu, Lafza-i Celâl'in cinsini nefyeden «lâ»nın isminin mahallinden bedel olduğu ve «lâ»nın haberinin mahzuf olduğudur. Bu bedel iki yönden müşkil görülmüştür: Birincisi, onun bedel-i ba'z olması ve mübdelün minhe râci bir zamirin bulunmamasıdır ki bu onun şartıdır; buna bunun mutlak olarak bir şart olmadığı, bilakis bir karineyle ba'ziyyet anlaşılmadığında şart olduğu, burada ise istisna karinesiyle anlaşıldığı söylenerek cevap verilmiştir. İkincisi, mübdelün minh ile bedel arasında bir zıtlık bulunmasıdır; zira birincisi menfî, ikincisi ise mûcebdir (müsbettir).

وأجاب السيرافي بأنه بدل عن الأول في عمل العامل والتخالف نفيا وإيجابا لا يمنع البدلية لأن مذهب البدل أن

Sîrâfî buna, âmilin amelinde birinciden bedel olduğu ve nefy ile ispat bakımından farklılığın bedel olmaya mâni teşkil etmeyeceği şeklinde cevap vermiştir; zira bedelin mezhebi,

يجعل الأول كأنه لم يذكر والثاني في موضعه وقد تتخالف الصفة والموصوف في ذلك نحو مررت برجل لا كريم ولا لبيب على أنه لو قيل: إن البدل في الاستثناء قسم على حياله مغاير لغيره من الإبدال لكان له وجه.

birincinin sanki hiç zikredilmemiş ve ikincinin onun yerine konulmuş kılınmasıdır. Nitekim: «Ne cömert ne de akıllı olan bir adama uğradım» (مررت برجل لا كريم ولا لبيب) terkibinde olduğu gibi sıfat ile mevsûf bu hususta bazen farklılık arz edebilir. Bununla birlikte istisnada bedelin diğer bedel türlerinden farklı, müstakil bir kısım olduğu söylenseydi bunun da bir vechi olurdu.

واستشكل أمر الخبر بأنه ان قدر ممكن يلزم عدم إثبات الوجود بالفعل للواحد الحقيقي تعالى شأنه أو موجود يلزم عدم تنزيهه تعالى عن إمكان الشركة وتقدير خاص مناسب لا قرينة عليه قيل: ولصعوبة هذا الاشكال ذهب صاحب الكشاف وأتباعه إلى أن الكلمة لا غير محتاجة إلى خبر وجعل إِلَّا اللَّهُ مبتدأ ولا إِلهَ خبره والأصل الله إله أي معبود بحق لكن لما أريد قصر الصفة على الموصوف قدم الخبر وقرن المبتدأ بإلا إذ المقصور عليه هو الذي يلي إلا والمقصود هو الواقع في سياق النفي والمبتدأ إذا اقترن بإلا وجب تقديم خبره. وتعقب بأنه مع ما فيه من التمحل يلزم منه بناء الخبر مع لا وهي لا يبني معها إلا المبتدأ، وأيضا لو كان الأمر كذلك لم يكن لنصب الاسم الواقع بعدها وجه وقد جوزه جماعة.

Haberin durumu ise şu şekilde müşkil görülmüştür: Eğer haber «mümkün» (olası) takdir edilirse, şânı yüce olan Hakiki Bir için fiilî varlığın ispat edilmemesi gerekir; şayet «mevcut» takdir edilirse, Yüce Allah'ın ortaklık imkânından tenzih edilmemesi gerekir. Münasip özel bir takdir yapılmasına ise [delalet eden] bir karine yoktur. Denildi ki: Bu işkâlin zorluğundan dolayı el-Keşşâf sahibi ve tâbileri, «lâ» (لا) kelimesinin bir habere muhtaç olmadığı görüşüne gitmişler; «illallâh» (إِلَّا اللَّهُ) lafzını mübteda, «lâ ilâhe» (لا إِلهَ) terkibini ise onun haberi kılmışlardır. Aslı ise «Allâhu ilâhun» (الله إله), yani «Allah hak mabuddur» şeklindedir. Fakat sıfatı mevsûfa hasretmek (kasretmek) istendiğinde haber öne geçirilmiş ve mübteda «illâ» ile bitiştirilmiştir; zira üzerine kasredilen, «illâ»dan sonra gelendir; kastedilen ise nefy bağlamında yer alandır. Mübteda «illâ» ile bitiştirildiğinde ise haberinin öne geçirilmesi vacip olur. Ancak bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Bu görüşteki zorlama bir yana, haberin «lâ» ile birlikte mebni olmasını gerektirir; halbuki «lâ» ile ancak mübteda mebni kılınır. Ayrıca durum böyle olsaydı, ondan sonra gelen ismin nasb edilmesinin hiçbir vechi olmazdı; halbuki bir cemaat bunu caiz görmüştür.

وقال بعض الأفاضل: إن لا إله إلا الله على هذا المذهب قضية معدولة الطرفين بمنزلة غير الحي لا عالم بمعنى الحي عالم ولا يدفع الاعتراض كما لا يخفى، وقال بعضهم: إن الخبر هو إِلَّا اللَّهُ أعني إلا مع الاسم الجليل وأورد عليه أن الجنس مغاير لكل من أفراده فكيف يصدق حينئذ سلب مغايرة فرد عنه اللهم إلا أن يقال: إن ذلك بناء على تضمين معنى من وإن المفهوم منه أنه انتفى من هذا الجنس غير هذا الفرد، والوجه كما قيل أن يقال: إن المغايرة المنفية هي المغايرة في الوجود لا المغايرة في المفهوم حتى لا يصدق، ولا شك أن المراد من الجنس المنفي بلا هذه هو المفهوم من غير اعتبار حصوله في الأفراد كلها أو بعضها فيكون محمولا لا بمعنى اعتبار عدم حصوله فيها أصلا حتى لا يصح حمله إذ لا يلزم من عدم اعتبار شيء اعتبار عدمه ومتى تحقق الحمل تحقق عدم المغايرة في الوجود فتدبره.

Fazilet sahibi bazı âlimler şöyle demiştir: Bu mezhebe göre «Lâ ilâhe illallâh», «Diri olan âlimdir» anlamındaki «Diri olmayan âlim değildir» sözü gibi iki tarafı da ma'dûle (olumsuzlanmış) bir önermedir. Gizli kalmayacağı üzere bu da itirazı defetmez. Bazıları ise şöyle demiştir: Haber, «illallâh»tır (إِلَّا اللَّهُ); yani Lafza-i Celâl ile birlikte olan «illâ»dır. Buna karşı da cinsin fertlerinin her birinden farklı olduğu, dolayısıyla bir ferdin kendisinden başkalığının nefyedilmesinin nasıl doğru olacağı itirazı getirilmiştir. Meğerki bunun «min» (من) manasının tazammun edilmesine dayandığı ve bundan anlaşılanın bu cinsten bu fert dışındakilerin nefyedildiği olduğu söylensin. Denildiği üzere uygun olan vecih şudur: Nefyedilen başkalık, [hükmün] doğru olmamasına yol açacak şekilde mefhumdaki başkalık değil, varlıktaki başkalıktır. Şüphe yok ki bu «lâ» ile nefyedilen cinsten maksat, fertlerin tamamında yahut bazısında gerçekleşmesi dikkate alınmaksızın [sadece] mefhumdur; dolayısıyla hamledilmesi caiz olmayacak şekilde fertlerde hiç gerçekleşmediği mülahaza edilmeksizin mahmûl (yüklem) olur. Zira bir şeyin dikkate alınmamasından onun yokluğunun dikkate alınması gerekmez. Haml (yükleme) gerçekleştiğinde ise varlıkta başkalığın olmaması gerçekleşmiş olur; bunu iyi düşün.

وقال بعضهم: لا خبر للا هذه أصلا على ما قاله بنو تميم فيها، وأورد عليه أنه يلزم حينئذ انتفاء الحكم والعقد وهو باطل قطعا ضرورة اقتضاء التوحيد ذلك ولا يبعد أن يقال: إن القول بعدم احتياج لا إلى الخبر لا يخرج المركب منها ومن اسمها عن العقد وذلك لأن معنى المركب نحو لا رجل على هذا التقدير انتفى هذا الجنس فإذا قلنا: لا رجل إلا حاتم كان معناه انتفى هذا الجنس في غير هذا الفرد ويخدشه ان تركب الكلام من الحرف والاسم مما ليس إليه سبيل، وربما يدفع بما قيل في النداء مثل يا زيد من أنه قائم مقام ادعوه، والشريف العلامة قدس سره صرح في بيان ما نقل عن بني تميم من عدم إثبات خبر لا هذه بأنه يحتمل أن يكون بناء على أن المفهوم من التركيب كما ذكر آنفا انتفاء هذا الجنس ثم إن كلمة الا على هذا التقدير بمعنى غير ولا مجال لكونها للاستثناء لا لما يتوهم من التناقض بناء على أن سلب الجنس عن كل فرد فرد ينافي إثباته لواحد من أفراده فإنه مدفوع بنحو ما اختاره نجم الأئمة في دفع التناقض المتوهم في مثل ما قام القوم إلا زيدا لوجوب شمول القوم المنفي عنهم الفعل لزيد المثبت هو له فيما يتبادر بأن يقال:

Bazıları da Benû Temîm'in bu husustaki görüşüne dayanarak, bu «lâ»nın hiçbir haberi olmadığını söylemişlerdir. Buna karşı, bu durumda hükmün ve akdin (önermenin) ortadan kalkacağı ve tevhidin zorunlu olarak bunu gerektirmesi sebebiyle bunun kesinlikle bâtıl olduğu itirazı getirilmiştir. Şöyle denilmesi de uzak değildir: «Lâ»nın habere muhtaç olmadığını söylemek, onunla isminden oluşan mürekkebi (terkibi) akid (önerme) olmaktan çıkarmaz. Çünkü bu takdire göre «lâ racule» (لا رجل) gibi bir terkibin manası «bu cins nefyolmuştur» demektir. «Lâ racule illâ Hâtimun» (لا رجل إلا حاتم) dediğimizde ise bunun manası «bu cins bu fert dışında nefyolmuştur» demek olur. Ancak kelâmın sadece harf ve isimden meydana gelmesine bir yol bulunmaması bu izahı zedelemektedir. Bu da nidadaki «Yâ Zeyd» (يا زيد) terkibinin «Onu çağırıyorum» (ادعوه) makamına kâim olduğu söylenerek defedilebilir. Şerîf Allâme —kuddise sirruh— Benû Temîm'den nakledilen bu «lâ»nın haberinin ispat edilmemesi hususunun beyanında açıkça belirtmiştir ki: Bunun, az önce zikredildiği üzere terkipten anlaşılanın bu cinsin nefyedilmesi olduğu esasına dayanması muhtemeldir. Bu takdirde «illâ» (الا) kelimesi «gayr» (غير) manasındadır ve onun istisna için olmasına imkân yoktur. Bu, her bir fertten cinsin nefyedilmesinin onun fertlerinden biri için ispat edilmesine aykırı olduğu varsayımına dayanan vehmedilmiş bir çelişkiden dolayı değildir; zira bu, ilk akla gelene göre hakkında fiilin nefyedildiği kavim lafzının, fiil kendisi için ispat edilen Zeyd'i zorunlu olarak kapsamasından dolayı «Zeyd dışında kavim ayağa kalkmadı» terkibinde vehmedilen çelişkiyi defetmede Eimme-i Nüzzâm'ın tercih ettiği şu izah ile defedilir:

إن الجنس الخارج عنه هذا الفرد منتف في ضمن كل ما عداه ولا لما قد يتوهم من عدم تناول الجنس المنفي لما هو بعد إلا وهو شرط الاستثناء لما عرفت من الفرق بين الجنس بدون اعتبار حصوله في الأفراد وبينه مع اعتبار عدم حصوله فيها بل لأنها لو كانت للاستثناء لما أفاد الكلام التوحيد لأنه يكون حاصله حينئذ أن هذا الجنس على تقدير عدم دخول هذا الفرد فيه منتف فيفهم منه عدم انتفائه في افراد غير خارج عنها ذلك الفرد فأين التوحيد، فالواجب حملها على معنى غير وجعلها تابعة لمحل اسم لا بدلا عنه أو صفة كما في قوله:

Bu ferdin dışında kaldığı cins, onun dışındaki her şeyin zımnında nefyolmuştur. Bu durum, nefyedilen cinsin fertlerde gerçekleşmesi dikkate alınmaksızın olan durumu ile fertlerde gerçekleşmediği dikkate alınarak olan durumu arasındaki farkı öğrenmiş olduğun için istisnanın şartı olan «illâ»dan sonrasını nefyedilen cinsin kapsamamış olabileceğinin vehmedilmesinden dolayı da değildir. Bilakis şayet istisna için olsaydı kelâm tevhidi ifade etmezdi; çünkü o takdirde kelâmın neticesi, bu cinsin mezkûr ferdin içine girmemesi takdirinde nefyolduğu şeklinde olur ve bundan, o ferdin dışarıda kalmadığı fertlerde nefyolmadığı anlaşılırdı; o halde tevhid nerede kalırdı? Dolayısıyla onun «gayr» manasına hamledilmesi ve şu beyitte olduğu gibi «lâ»nın isminin mahalline bedel veya sıfat olarak tâbi kılınması vaciptir:

وكل أخ مفارقه أخوه ... لعمر أبيك إلا الفرقدان

«Ve her kardeşten kardeşi ayrılır ... Babanın ömrüne andolsun ki iki kutup yıldızı (Ferkadân) müstesna.»

كذا رأيته في بعض نسخ قديمة وذكره بعض شيوخ مشايخنا العلامة الطبقجلي في رسالته شرح الكلمة الطيبة ولم يتعقبه بشيء، وعندي أن ما ذكر في نفي الكون إلا للاستثناء على ذلك التقدير لا يخلو عن نظر. ثم إنه قيل: إذا كان مضمون المركب على ذلك التقدير إن هذا الجنس منتف فيما عدا هذا الفرد كانت القضية شخصية ولها لازم هو قضية كلية. أعني قولنا كل ما يعتبر فردا له سوى هذا الفرد فهو منتف. ولا استبعاد في شيء من ذلك.

Bunu bazı eski nüshalarda böyle gördüm; hocalarımızın hocalarından Allâme et-Tabakcelî de «Kelime-i Tayyibe Şerhi» adlı risalesinde bunu zikretmiş ve buna hiçbir itirazda bulunmamıştır. Bana göre ise bu takdirde «illâ»nın istisna için olmasının nefyedilmesi hakkında zikredilen husus itirazdan hâli değildir. Sonra denildi ki: Terkibin muhtevası bu takdire göre «Bu cins bu fert dışındakilerde nefyolmuştur» şeklinde olursa, önerme şahsî (tekil) olur ve onun küllî (tümel) bir önerme olan bir lâzımı bulunur. Yani «Bu fert dışındaki her fert kabul edilen şey nefyolmuştur» sözümüz [onun lâzımıdır]. Bunların hiçbirinde de uzak görülecek bir taraf yoktur.

وذهب الكثير إلى تقدير الخبر موجود وأجاب عن الإشكال بأنه يلزم نفي الإمكان العام من جانب الوجود عن الآلهة غير الله تعالى وذلك مبني على مقدمة قطعية معلومة للعقلاء هي أن المعبود بالحق لا يكون إلا واجب الوجود فيصير المعنى لا معبود بحق موجود إلا الله وإذا ليس موجودا ليس ممكنا لأنه لو كان ممكنا لكان واجبا بناء على المقدمة القطعية فيكون موجودا، وقد أفادت الكلمة الطيبة أنه ليس بموجود فليس بممكن لأن نفي اللازم يدل على نفي الملزوم. واعترض بأن المقدمة القطعية وإن كانت صحيحة في نفس الأمر لكنها غير مسلمة عند المشركين لأنهم يعبدون الأصنام ويعتقدونها آلهة مع اعترافهم بأنها ممكنة محتاجة إلى الصانع وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] فيمكن أن يعترف المكلف بالكلمة الطيبة ويعتقد أن نفي الوجود لا يستلزم نفي الإمكان فيمكن عنده وجود آلهة غير الله تعالى فلا يكون التلفظ بالكلمة نصا على إيمانه ولو كانت المقدمة المذكورة مسلمة عند الكل لأمكن أن يقدر الخبر من أول الأمر موجود بالذات أي لا إله موجود بالذات إلا الله وإذا لم يكن غيره تعالى موجودا بالذات لم يكن مستحقا للعبادة لأن المستحق لها لا يكون إلا واجبا لذاته.

Âlimlerin pek çoğu ise haberin «mevcuttur» şeklinde takdir edileceği görüşüne gitmiş ve bu işkâle şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ dışındaki ilahlardan varlık cihetiyle genel imkânın nefyedilmesi gerekir; bu da akıl sahiplerince bilinen kesin bir mukaddimeye dayanır ki o da hak mabudun ancak vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olabileceğidir. Böylece mana: «Allah'tan başka hiçbir hak mabut mevcut değildir» şeklinde olur. Mevcut olmayınca mümkün de olmaz; zira şayet mümkün olsaydı kesin mukaddime gereğince vacip olur ve binaenaleyh mevcut olurdu. Kelime-i Tayyibe ise onun mevcut olmadığını bildirmiştir; dolayısıyla mümkün de değildir; çünkü lâzımın nefyi melzûmun nefyine delalet eder. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kesin mukaddime vakıada doğru olsa bile müşrikler nezdinde kabul görmüş (müsellem) değildir; zira onlar putların mümkün ve bir Yaratıcı'ya muhtaç olduğunu itiraf etmekle birlikte onlara tapmakta ve onları ilah kabul etmektedirler: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokman: 25, Zümer: 38] “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler.” Dolayısıyla mükellef bir kimse Kelime-i Tayyibe'yi itiraf edip varlığın nefsinin imkânın nefyini gerektirmediğine inanabilir ve onun nezdinde Allah Teâlâ'dan başka ilahların varlığı mümkün olabilir; böylece bu kelimeyi telaffuz etmesi onun imanına kesin bir nass teşkil etmez. Eğer mezkûr mukaddime herkesçe müsellem olsaydı, haberin en baştan «bizzat mevcuttur» şeklinde takdir edilmesi mümkün olurdu; yani «Allah'tan başka bizzat mevcut hiçbir ilah yoktur» denirdi. O'ndan başkası bizzat mevcut olmayınca da ibadete müstahak olmazdı; zira ibadete müstahak olan ancak zâtı gereği vacip olandır.

وقد قرر الجواب بوجهين آخرين: الأول أن لا إله موجود قضية سالبة حملية لا بد لها من جهة وهي الإمكان العام فيكون المعنى أن الجانب المخالف للسلب وهو إثبات الوجود ليس ضروريا للآلهة إلا الله تعالى فإنه موجود بالإمكان العام أي جانب السلب ليس ضروريا له تعالى فيكون الوجود ضروريا له سبحانه تحقيقا للتناقض بين المستثنى والمستثنى منه. الثاني أن لا إله موجود بالإمكان العام سالبة كلية ممكنة عامة فيكون المتحصل بالاستثناء الذي هو نقيض موجبة جزئية ضرورية أي الله موجود بالضرورة. وأورد على التقريرين أنهما إنما يتمان إذا كان كل من طرفي المستثنى والمستثنى منه قضية مستقلة وهو ممنوع، والصحيح عند أهل العربية أنهما كلام واحد مقيد بالاستثناء فلا يجري فيهما أحكام الناقض إلا أن يؤول بالمعنى اللغوي، وأيضا جعل الله موجود بالضرورة قضية جزئية فيه تساهل، وقيل: يمكن أن يقال الخبر المقدر هو الموجود مطلقا سواء كان بالفعل أو بالإمكان على استعمال المشترك في كلا معنييه أو على تأويله بما يطلق عليه اسم الموجود وهو كما ترى، وقيل: يجوز تقديره ممكن ونفي الإمكان يستلزم نفي الوجود لأن الإله واجب الوجود وإمكان اتصاف شيء بوجوب الوجود يستلزم اتصافه بالفعل بالضرورة فإذا استفيد من الكلمة الطيبة إمكانه يستفاد منه وجوده أيضا إذ كل ما لم يوجد يستحيل أن يكون واجب الوجود، ويعلم ما فيه مما مر فلا تغفل، وقال بعضهم: الخبر المقدر مستحق للعبادة، فالمعنى لا إله مستحق للعبادة إلا الله، ولا محذور فيه.

Bu cevap iki vecihle daha takrir edilmiştir: Birincisi: «Hiçbir ilah mevcut değildir» önermesi, ciheti genel imkân olan olumsuz bir حملî (yüklemli) önermedir. Buna göre mana: Selbin muhalif ciheti olan varlığın ispatı Allah Teâlâ dışındaki ilahlar için zorunlu değildir; Allah Teâlâ ise genel imkân ile mevcuttur, yani selb ciheti O Yüce Zât için zorunlu değildir; böylece müstesna ile müstesnâ minh arasındaki çelişkiyi gerçekleştirmek üzere varlık O'nun için zorunlu olur. İkincisi: «Hiçbir ilah genel imkân ile mevcut değildir» önermesi olumsuz küllî ve genel mümkün bir önermedir; dolayısıyla [onun] çelişiği olan istisna ile elde edilen netice, olumlu cüz'î ve zaruri bir önermedir, yani «Allah zorunlu olarak mevcuttur» demek olur. Bu iki takrire karşı şu itiraz yöneltilmiştir: Bu iki izah ancak müstesna ve müstesnâ minhin her iki tarafı da müstakil birer önerme olduğu takdirde tamam olur, bu ise kabul edilemez. Dilcilere göre sahih olan, ikisinin istisna ile kayıtlanmış tek bir kelâm olduğudur; dolayısıyla lügat manasıyla tevil edilmedikçe bunlarda çelişki hükümleri cereyan etmez. Ayrıca «Allah zorunlu olarak mevcuttur» önermesini cüz'î bir önerme kılmakta bir müsamaha (gevşeklik) vardır. Şöyle de denilmiştir: Müşterek lafzın her iki manasında kullanılmasına yahut kendisine mevcut ismi verilen şeye tevil edilmesine binaen, takdir edilen haberin gerek fiilen gerek imkânen mutlak manada «mevcut» olduğu söylenebilir ki bu görüşün durumu ortadadır. Bir görüşe göre de haberin «mümkün» olarak takdir edilmesi caizdir; zira imkânın nefyi varlığın nefyini gerektirir; çünkü ilah vacibü'l-vücûddur ve bir şeyin vacibü'l-vücûd ile nitelenmesinin imkânı onun zorunlu olarak fiilen de bu şekilde nitelenmesini gerektirir. Kelime-i Tayyibe'den onun imkânı anlaşıldığında, varlığı da anlaşılmış olur; zira var olmayan her şeyin vacibü'l-vücûd olması imkânsızdır. Bundaki tutarsızlık geçen açıklamalardan anlaşılır, gafil olma. Bazıları da şöyle demiştir: Takdir edilen haber «ibadete müstahak olan»dır; buna göre mana «Allah'tan başka ibadete müstahak hiçbir ilah yoktur» şeklindedir ve bunda hiçbir mahzur yoktur.

واعترض بأن هذا كون خاص ولا بد في حذفه من قرينة ولا قرينة فلا يصح الحذف. وأجيب بأنها كنار على علم لأن الإله بمعنى المعبود فدل على العبادة واستحقاقها، يؤيده ملاحظة المقام واعتبار حال المخاطبين لأن هذه الكلمة الطيبة واردة لرد اعتقاد المشركين الزاعمين أن الأصنام تستحق العبادة.

Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Bu özel bir varoluştur (kevn-i hastır) ve onun hazfedilmesinde mutlaka bir karine lazımdır; karine olmayınca da hazif sahih olmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Karine apaçıktır (dağ başındaki ateş gibidir); zira ilah, mabut demektir; dolayısıyla ibadete ve ona müstahak olmaya delalet etmiştir. Makamın gözetilmesi ve muhatapların durumunun dikkate alınması da bunu destekler; çünkü bu Kelime-i Tayyibe, putların ibadete müstahak olduğunu iddia eden müşriklerin inancını reddetmek üzere vârit olmuştur.

واعترض أيضا بأنه لا يدل على نفي التعدد مطلقا أي لا بالإمكان ولا بالفعل لجواز وجود إله غيره سبحانه لا يستحق العبادة، وأيضا يمكن أن يقال: المراد إما نفي إله مستحق للعبادة غيره تعالى بالفعل أو بالإمكان فعلى الأول لا ينفي إمكان إله مستحق للعبادة أيضا غيره ﷿ وعلى الثاني لا يدل على استحقاقه قال للعبادة بالفعل. ورد بأن

Ayrıca şöyle itiraz edilmiştir: Bu izah çokluğun mutlak olarak, yani ne imkânen ne de fiilen nefyedildiğine delalet etmez; zira Yüce Allah'tan başka ibadete müstahak olmayan bir ilahın varlığı caizdir. Ayrıca şöyle de denilebilir: Kastedilen, ya O Yüce Zât'tan başka ibadete müstahak bir ilahın fiilen nefyedilmesidir ya da imkânen nefyedilmesidir. Birincisine göre aziz ve celil olan Allah'tan başka ibadete müstahak bir ilahın imkânı nefyedilmiş olmaz; ikincisine göre ise O'nun fiilen ibadete müstahak olduğuna delalet etmez. Buna şöyle cevap verilmiştir:

وجوب الوجود مبدأ جميع الكمالات ولذا فرعوا عليه كثيرا منها فلا ريب أنه يوجب استحقاق التعظيم التبجيل، ولا معنى لاستحقاق العبادة إلا ذلك فإذا لم يستحق غيره تعالى العبادة لم يوجد واجب وجود غيره سبحانه وإلا لاستحق العبادة قطعا، وإذا لم يوجد لم يكن ممكنا أيضا فثبت أن نفي استحقاق العبادة يستلزم نفي التعدد جزما.

Vacibü'l-vücûd olmak bütün kemalatın menbaıdır; bundan dolayı birçok kemali ona dayandırmışlardır. Dolayısıyla bunun tazim ve tebcile müstahak olmayı gerektirdiğinde şüphe yoktur; ibadete müstahak olmanın da bundan başka bir manası yoktur. O halde O Yüce Zât'tan başkası ibadete müstahak olmayınca, O'ndan başka hiçbir vacibü'l-vücûd mevcut değildir; aksi takdirde kesinlikle ibadete müstahak olurdu. Mevcut olmayınca mümkün de olmaz; böylece ibadete müstahak olmanın nefyedilmesinin kesin olarak çokluğun nefyini gerektirdiği sabit olmuştur.

وتعقب بأن فيه البناء على أن الإله لا يكون إلا واجب الوجود، وقد سمعت أنها وإن كانت قطعية الصدق في نفس الأمر إلا أنها غير مسلمة عند المشركين. ومن المحققين من قال: إنه لا يلتفت إلى عدم تسليمهم لمكابرتهم ما عسى أن يكون بديهيا. نعم ربما يقال: إن الكلمة الطيبة على ذلك التقدير إنما تدل على نفي المعبود بالفعل بناء على ما قرر في المنطق أن ذات الموضوع يجب اتصافه بالعنوان بالفعل، ويجاب بمنع وجوب ذلك بل يكفي الاتصاف بالإمكان كما صرح به الفارابي، وأما ما نقل عن الشيخ فمعناه كونه بالفعل بحسب الفرض العقلي لا بحسب نفس الأمر كما تدل عليه عبارته في الشفاء والإشارات فيرجع إلى معنى الإمكان.

Bu izaha, ilahın ancak vacibü'l-vücûd olabileceği esasına dayandığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim bunun vakıada kesin doğru olsa bile müşrikler nezdinde müsellem olmadığını işitmiştin. Muhakkiklerden bazıları ise bedihî olması muhtemel bir hususta inat etmelerine itibar edilmeyeceğini söylemiştir. Evet, mantıkta yerleşen «Mevzûnun (öznenin) zâtı, fiilen unvan ile nitelenmelidir» kuralına dayanılarak, Kelime-i Tayyibe'nin mezkûr takdirde ancak fiilen mabut olanın nefyine delalet ettiği söylenebilir. Buna ise bunun vacip olmadığı, Fârâbî'nin açıkça belirttiği gibi imkânen nitelenmenin yeterli olduğu söylenerek cevap verilir. Şeyh'ten (İbn Sînâ) nakledilene gelince; onun eş-Şifâ ve el-İşârât'taki ifadelerinin delalet ettiği üzere bunun manası vakıa itibarıyla değil aklî varsayım itibarıyla fiilî olmasıdır ki bu da imkân manasına döner.

والفرق بين المذهبين أن في مذهب الشيخ زيادة اعتبار ليست في مذهب الفارابي وهي أن الشيخ اعتبر مع الإمكان بحسب نفس الأمر فرض الاتصاف بالفعل ولم يعتبره الفارابي، وبالجملة إن الاتصاف بالفعل غير لازم فكل ما يمكن اتصافه بالمعبودية داخل في الحكم بأنه لا يستحق العبادة، ولما كانت القضية سالبة صدقت وإن لم يوجد الموضوع، ولعل التحقيق في هذا المقام أن الكلمة الطيبة جارية بين الناس على متفاهم اللغة والعرف لا على الاصطلاحات المنطقية والتدقيقات الفلسفية، وهي كلام ورد في رد اعتقاد المشرك الذي اعتقد أن آلهة غير الله سبحانه تستحق العبادة فإذا اعترف المشرك بمضمونه من أنه لا معبود مستحق للعبادة إلا الله تعالى علم من ظاهر حاله الإيمان، ولهذا اكتفى به الشارع ﵊، وأما الكافر الذي يعتقد إمكان وجود ذات تستحق العبادة بعد فلا تكفي هذه الكلمة الطيبة في إيمانه كما لا تكفي في إيمان من أنكر النبوة أو المعاد أو نحو ذلك مما يجب الإيمان به بل لا بد من الاعتراف بالحكم الذي أنكره ولا محذور في ذلك، ولما كان الكفرة الذين يعتقدون أن آلهة غير الله تعالى تستحق العبادة هم المشهورون دون من يعتقد إمكان وجودها بعد اعتبرت الكلمة علما للتوحيد بالنسبة إليهم.

İki mezhep arasındaki fark şudur: Şeyh'in mezhebinde Fârâbî'nin mezhebinde olmayan fazladan bir itibar vardır ki o da Şeyh'in vakıa itibarıyla imkân ile birlikte fiilen nitelenme varsayımını da dikkate alması, Fârâbî'nin ise bunu dikkate almamasıdır. Velhasıl fiilen nitelenme zorunlu değildir; mabutlukla nitelenmesi mümkün olan her şey ibadete müstahak olmadığı hükmüne dâhildir. Önerme olumsuz olduğunda ise mevzu bulunmasa dahi doğru olur. Bu makamdaki tahkik şudur ki: Kelime-i Tayyibe insanlar arasında mantıkî ıstılahlara ve felsefî inceliklere göre değil, dilin ve örfün anlaşılırlığına göre caridir. Bu söz, Allah Teâlâ'dan başka ilahların ibadete müstahak olduğuna inanan müşrikin inancını reddetmek üzere vârit olmuştur. Dolayısıyla müşrik onun muhtevasını, yani «Allah Teâlâ'dan başka ibadete müstahak hiçbir mabut yoktur» manasını itiraf ettiğinde zahirî halinden imanı anlaşılır; bundan dolayı Şâri aleyhisselâm bununla yetinmiştir. İleride ibadete müstahak bir zâtın var olmasının mümkün olduğuna inanan kâfire gelince; bu Kelime-i Tayyibe, peygamberliği veya ahireti yahut inanılması gereken benzeri esasları inkâr eden kimsede yetmediği gibi onun imanında da yetmez; bilakis inkâr ettiği hükmü itiraf etmesi gerekir ve bunda bir mahzur yoktur. Allah Teâlâ'dan başka ilahların ibadete müstahak olduğuna inanan kâfirler, ileride var olmasının mümkün olduğuna inananlara nispetle meşhur kimseler olduğu için bu kelime onlara nispetle tevhidin sembolü (alâmeti) sayılmıştır.

ويعلم من هذا أنه لو قدر الخبر المحذوف من أول الأمر موجود أمكن دفع الإشكال بهذا الطريق أعني متفاهم اللغة وعرف الناس من الأوساط، وأما أن نفي الوجود لا يستلزم نفي الإمكان فلا يلزم من الكلمة الطيبة حينئذ نفى إمكان آلهة غير الله تعالى فمما لا يسبق إلى الأفهام ولا يكاد يوجد كافر يعتقد نفي وجود إله غيره تعالى مع اعتقاده إمكان وجود إله غيره سبحانه بعد ذلك، ومن الناس من أيد تقدير الخبر كذلك بأن الظاهر أن لا نافية للجنس ونفي الماهية نفسها بدون اعتبار الوجود واتصافها به كنفي السواد نفسه لا نفي وجوده عنه بعيد، فكما أن جعل الشيء باعتبار الوجود إذ لا معنى لجعل الشيء وتصييره نفسه فكذلك نفيه ورفعه أيضا باعتبار رفع الوجود عنه. وتعقب بأن هذا هو الذي يقتضيه النظر الجليل، وأما النظر الدقيق فقد يحكم بخلافه لأن نفي الماهية باعتبار الوجود ينتهي بالآخرة إلى نفي ماهية ما باعتبار نفسها، وذلك لأن نفي اتصافها بالوجود لا يكون باعتبار اتصاف ذلك الاتصاف به إلى ما لا يتناهى، فلا بد من الانتهاء إلى اتصاف منتف بنفسه لا باعتبار اتصافه بالوجود دفعا للتسلسل، وقيل: الظاهر أن نفي الأعيان كما في الكلمة الطيبة إنما هو باعتبار ذلك، وأما غيرها فتارة وتارة فتدبر، وإِلَّا على التقدير المذكور للاستثناء ورفع الاسم الجليل على ما سمعت من المشهور، وقيل: هي فيه بمعنى غير صفة الاسم لا باعتبار المحل أي لا إله غير الله تعالى موجود.

Buradan anlaşılmaktadır ki, hazfedilen haber en baştan «mevcuttur» takdir edilseydi bu yolla, yani halk tabakasının dil ve örf anlayışıyla işkâli defetmek mümkün olurdu. Varlığın nefyinin imkânın nefyini gerektirmediği, dolayısıyla o vakit Kelime-i Tayyibe'den Allah Teâlâ'dan başka ilahların imkânının nefyedilmesinin gerekmediği hususuna gelince; bu, zihinlere ilk anda gelen bir şey değildir ve Allah Teâlâ'dan başka bir ilahın varlığını nefyetmekle birlikte bundan sonra O'ndan başka bir ilahın varlığının mümkün olduğuna inanan bir kâfir neredeyse bulunmaz. İnsanlardan bazıları haberin bu şekilde takdir edilmesini şu gerekçeyle desteklemiştir: Zâhir olan, «lâ»nın cinsini nefyetmesidir; mahiyetin kendisinin varlık ve onunla nitelenme dikkate alınmaksızın nefyedilmesi —siyahlığın varlığının nefyedilmesi yerine siyahlığın kendisinin nefyedilmesi gibi— uzaktır. Zira bir şeyi kılmak (ihdas etmek) varlık itibarıyladır; çünkü bir şeyi kendisi kılmanın bir manası yoktur; aynı şekilde onu nefyetmek ve kaldırmak da üzerinden varlığın kaldırılması itibarıyladır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Celî (yüzeysel) nazarın gerektirdiği budur; dakîk (derin) nazar ise bunun aksine hükmedebilir; çünkü mahiyetin varlık itibarıyla nefyedilmesi nihayetinde bir mahiyetin bizzat kendisi itibarıyla nefyedilmesine varır. Zira onun varlıkla nitelenmesinin nefyi, bu nitelenmenin onunla nitelenmesi itibarıyla sonsuza dek sürüp gidemez; تسلسلü (kısır döngüyü) defetmek için varlıkla nitelenmesi itibarıyla değil bizzat kendisi nefyolmuş bir nitelenmeye dayanmak zorunludur. Denildi ki: Zâhir olan, Kelime-i Tayyibe'de olduğu gibi ayanların (zâtların) nefyinin ancak bu itibar ile olduğudur; diğerlerinde ise bazen öyle bazen böyledir; bunu iyi düşün. Mezkûr takdire göre «illâ» (إِلَّا) istisna içindir ve Lafza-i Celâl meşhur olduğu üzere ref edilmiştir. Bir görüşe göre de buradaki «illâ», «gayr» manasında olup mahalline göre «lâ»nın isminin sıfatıdır; yani «Allah Teâlâ'dan başka hiçbir ilah mevcut değildir» demektir.

واعترض بأن المقصود من الكلام أمران: نفي الألوهية عن غيره تعالى وإثباتها له سبحانه، وهو إنما يتم إذا كانت لا فيه للاستثناء إذ يستفاد النفي والإثبات حينئذ بالمنطوق أما إن كانت بمعنى غير فلا يفيد بمنطوقه إلا نفي الألوهية عن غيره تعالى سبحانه وفي كون إثباتها له تعالى بالمفهوم ويكتفي به بحث لأن ذلك إن كان مفهوم لقب فلا عبرة عند القائلين بالمفهوم على الصحيح خلافا للدقاق. والصيرفي من الشافعية، وابن خويز منداد من المالكية، ومنصور بن أحمد من الحنابلة، وإن كان مفهوم صفة فمن البين أنه غير مجمع عليه بل أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه لم يقل بشيء من مفاهيم المخالفة أصلا، وأنت تعلم أن ما ذكره من إفادة الكلمة الطيبة إثبات الإلهية لله تعالى ونفيها عما سواه ﷿ على تقدير كون إلا للاستثناء غير مجمع عليه أيضا فإن الاستثناء من النفي ليس بإثبات عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وجعل الإثبات في كلمة التوحيد بعرف الشرع، وفي المفرغ نحو ما قام إلا زيد بالعرف العام، وما له وما عليه في كتب الأصول فلا تغفل، وتمام الكلام فيما يتعلق بإعراب هذه الكلمة الطيبة في كتب العربية، وقد ذكرنا ذلك في تعليقاتنا على شرح السيوطي للألفية، وهي عند السادة الصوفية قدست أسرارهم جامعة لجميع مراتب التوحيد ودالة عليها إما منطوقا أو بالاستلزام، ومراتبه أربع: الأولى توحيد الألوهية. الثانية توحيد الأفعال. الثالثة توحيد الصفات، وإن شئت قلت: توحيد الوجوب الذاتي فإنه يستلزم سائر الصفات الكمالية كما فرعها عليه بعض المحققين. الرابعة توحيد الذات وإن شئت قلت: توحيد الوجود الحقيقي فإن المآل واحد عندهم، وبيان ذلك أن لا إله إلا الله منطوقه. على ما يتبادر إلى الأذهان وذهب إليه المعظم. قصر الألوهية على الله تعالى قصرا حقيقيا أي إثباتها له تعالى بالضرورة ونفيها عن كل ما سواه سبحانه كذلك وهو يستلزم توحيد الأفعال. وتوحيد الصفات. وتوحيد الذات. أما الأول الذي هو قصر الخالقية فيه تعالى فلأن مقتضى قصر الألوهية عليه تعالى قصرا حقيقيا هو أن الله ﷿ هو الذي يستحق أن يعبده كل مخلوق فهو النافع الضار على الإطلاق فهو ﷾ الخالق لكل شيء فإن كل من لا يكون خالقا لكل شيء لا يكون نافعا ضارا على الإطلاق وكل من لا يكون كذلك لا يستحق أن يعبده كل مخلوق لأن العبادة هي الطاعة والانقياد والخضوع ومن لا يملك نفعا ولا ضرا بالنسبة إلى بعض المخلوقين لا يستحق أن يعبده ذلك البعض ويطيعه وينقاد له، فإن من لا يقدر على إيصال نفع إلى شخص أو دفع ضر عنه لا يرجوه، ومن لا يقدر على إيصال ضر إليه لا يخافه، وكل من لا يخاف ولا يرجى أصلا لا يستحق أن يعبد وهو ظاهر لكن الذي

Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: Sözden maksat iki şeydir: İlâhlığın Yüce Allah'tan başkasından nefyedilmesi ve O'na ispat edilmesidir. Bu ise ancak buradaki «lâ» istisna için olduğunda tamam olur; zira nefy ve ispat o vakit mantûk (sözün açık ifadesi) ile anlaşılır. Şayet «gayr» manasında olursa mantûkuyla ancak ilâhlığın Yüce Allah'tan başkasından nefyini ifade eder. O'na ispat edilmesinin mefhum ile olması ve bununla yetinilmesi hususunda ise tartışma vardır; çünkü bu şayet mefhûm-i lakap ise, Şâfiîlerden ed-Dakkâk ve es-Sayrafî, Mâlikîlerden İbn Huveyzmindâd ve Hanbelîlerden Mansûr b. Ahmed'in hilafına, sahih olan görüşe göre mefhumu kabul edenler nezdinde dahi buna itibar edilmez. Şayet mefhûm-i sıfat ise, bunun üzerinde icma edilmediği açıktır; hatta Ebû Hanîfe radıyallâhu anh mefhûm-i muhâlefet türlerinin hiçbirini kesinlikle kabul etmemiştir. Bilirsin ki, «illâ»nın istisna için olması takdirinde Kelime-i Tayyibe'nin ilâhlığı Allah Teâlâ'ya ispat edip O'nun dışındakilerden nefyettiğini zikretmesi de üzerinde icma edilmiş bir husus değildir; nitekim Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre nefiyden istisna ispat demek değildir. Tevhid kelimesindeki ispatı şer'î örf ile, «Zeyd'den başkası ayağa kalkmadı» gibi müferrağ istisnada ise genel örf ile kılmıştır. Bu konudaki lehte ve aleyhte deliller usûl kitaplarındadır, gafil olma. Bu Kelime-i Tayyibe'nin irabına dair sözün tamamı Arap dili kitaplarındadır; biz bunu es-Süyûtî'nin el-Elfiyye Şerhi üzerine yazdığımız talikatımızda zikrettik. Bu kelime, sırları mukaddes kılınası mutasavvıflara göre tevhidin bütün mertebelerini toplayıcıdır ve ya mantûk olarak ya da istilzam yoluyla bunlara delalet eder. Mertebeleri dörttür: Birincisi ulûhiyet tevhidi; ikincisi ef'âl (fiiller) tevhidi; üçüncüsü sıfât tevhidi —dilersen zâtî vücûb tevhidi de diyebilirsin; zira bazı muhakkiklerin ona dayandırdığı gibi diğer bütün kemal sıfatlarını gerektirir—; dördüncüsü ise zât tevhidi —dilersen hakiki varlık tevhidi de diyebilirsin; zira onlara göre netice birdir—. Bunun beyanı şudur: «Lâ ilâhe illallâh» kelâmının mantûku, zihinlere ilk gelen ve çoğunluğun benimsediği üzere, ilâhlığın hakiki bir hasr ile Allah Teâlâ'ya hasredilmesidir; yani onun zorunlu olarak Allah Teâlâ'ya ispatı ve aynı şekilde O'nun dışındaki her şeyden nefyedilmesidir. Bu da ef'âl tevhidini, sıfât tevhidini ve zât tevhidini gerektirir. Yaratıcılığın O Yüce Zât'a hasredilmesi demek olan birinciye gelince; çünkü ilâhlığın hakiki bir hasr ile O'na hasredilmesinin gereği, aziz ve celil olan Allah'ın her yaratılmışın kendisine ibadet etmesine müstahak olan yegâne Zât olmasıdır; dolayısıyla O, mutlak olarak fayda ve zarar verendir. O halde O, her şeyin yaratıcısıdır; zira her şeyin yaratıcısı olmayan kimse mutlak olarak fayda ve zarar verici olamaz; böyle olmayan kimse de her yaratılmışın kendisine ibadet etmesine layık olamaz. Çünkü ibadet; itaat, boyun eğme ve tezellüldür. Yaratılmışların bazısına nispetle fayda ve zarara malik olmayan bir kimse, o bazısının kendisine ibadet etmesine, itaat edip boyun eğmesine layık değildir. Zira bir şahsa bir fayda ulaştırmaya veya ondan bir zararı savmaya gücü yetmeyen kimseye ümit bağlanmaz; ona bir zarar ulaştırmaya gücü yetmeyen kimseden de korkulmaz. Kendisinden kesinlikle korkulmayan ve kendisine ümit bağlanmayan hiç kimse ise ibadete layık olmaz; bu açıktır. Fakat

يقتضيه قصر الألوهية عليه تعالى قصرا حقيقيا هو أن الله تعالى هو الذي يستحق أن يعبده كل مخلوق فهو النافع الضار على الإطلاق فهو الخالق لكل شيء وهو المطلوب، وأما الثاني فلأن الكلمة الطيبة تدل على أن الألوهية ثابتة له تعالى ثبوتا مستمرا ممتنع الانفكاك ومنتفية عن غيره انتفاء كذلك، وكل ما كان كذلك فهي دالة على أنه ﷿ واجب الوجود، وأن كل موجود سواه تعالى ممكن الوجود وكل ما كان كذلك كان وجوب الوجود مقصورا عليه تعالى وهو مستلزم لسائر صفات الكمال وهو المطلوب، أما دلالتها على أنه ﷿ واجب الوجود فلأن الألوهية لا تكون إلا لموجود حقيقة اتفاقا، وكل ما لا يكون صفة إلا لموجود إذا دل كلام على أنه ثابت لشيء ثبوتا ممتنع الانفكاك سرمدا فقد دل على أن الوجود ثابت لذلك الشيء ثبوتا ممتنع الانفكاك سرمدا، ولا يكون كذلك إلا إذا كان موجودا لذاته وهو المعني بواجب الوجود لذاته، وحيث دلت على ثبوت الألوهية ثبوتا مستمرا ممتنع الانفكاك فقد دلت على وجوب وجوده تعالى وهو مستلزم لسائر صفات الكمال وهو المطلوب.

ilâhlığın hakiki bir hasr ile O'na hasredilmesinin gerektirdiği husus, Allah Teâlâ'nın her yaratılmışın kendisine ibadet etmesine layık olan yegâne Zât olmasıdır; dolayısıyla O, mutlak olarak fayda ve zarar verendir ve her şeyin yaratıcısıdır; matlup olan da budur. İkincisine gelince; çünkü Kelime-i Tayyibe, ilâhlığın O Yüce Zât için sürekli ve ayrılması imkânsız bir sübût ile sabit olduğuna ve O'nun dışındakilerden de aynı şekilde nefyedildiğine delalet eder. Bu şekilde olan her şey, O'nun vacibü'l-vücûd olduğuna ve O'ndan başka her varlığın mümkinü'l-vücûd (varlığı olası) olduğuna delalet eder. Bu şekilde olan her şeyde ise vacibü'l-vücûd olmak sadece O Yüce Zât'a hasredilmiş olur; bu da diğer kemal sıfatlarını gerektirir; matlup olan da budur. O'nun vacibü'l-vücûd olduğuna delaletine gelince; çünkü ilâhlık, ittifakla ancak hakikaten mevcut olan bir varlık için söz konusudur. Sadece mevcut bir varlığın sıfatı olabilen her şey, şayet bir kelâm onun bir şey için ebediyen ayrılması imkânsız bir sübût ile sabit olduğuna delalet ederse, varlığın da o şey için ebediyen ayrılması imkânsız bir sübût ile sabit olduğuna delalet etmiş olur. Bu da ancak zâtı gereği mevcut olduğu takdirde olur ki bizzat vacibü'l-vücûddan kastedilen de budur. İlâhlığın sürekli ve ayrılması imkânsız bir sübût ile sabit olduğuna delalet ettiğine göre, O Yüce Zât'ın varlığının zorunluluğuna da delalet etmiştir; bu da diğer kemal sıfatlarını gerektirir; matlup olan da budur.

وأما دلالتها على أن كل موجود سواه فهو ممكن الوجود فلأن موجودا ما سواه لو كان واجب الوجود لذاته لكان مستحقا أن يعبد لكنها قد دلت على أنه لا يستحق أن يعبد إلا الله فقد دلت على أنه لا واجبا وجوده

O'ndan başka her varlığın mümkinü'l-vücûd olduğuna delaletine gelince; çünkü O'ndan başka herhangi bir varlık şayet bizzat vacibü'l-vücûd olsaydı ibadet edilmeye müstahak olurdu; halbuki bu kelime Allah'tan başka hiç kimsenin ibadete layık olmadığına delalet etmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'dan başka bizzat varlığı vacip hiçbir varlığın bulunmadığına delalet etmiştir;

لذاته إلا الله تعالى فكل ما سواه فهو ممكن وهو المطلوب، أو يقال: إنها قد دلت على أنه تعالى هو النافع الضار على الإطلاق فهو الجامع لصفات الجلال والإكرام فهو سبحانه المتصف بصفات الكمال كلها وهو المطلوب.

böylece O'nun dışındaki her şey mümkündür; matlup olan da budur. Yahut şöyle denilir: O kelime, Yüce Allah'ın mutlak olarak fayda ve zarar veren olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla O, celal ve ikram sıfatlarını kendinde toplayandır; binaenaleyh kemal sıfatlarının tamamıyla muttasıf olan bizzat O'dur; matlup olan da budur.

وأما الثالث فقد قال حجة الإسلام الغزالي في باب الصدق من الاحياء: كل ما تقيد العبد به فهو عبد له كما

Üçüncüsüne gelince; Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî, İhyâ'nın «Sıdk» bahsinde şöyle demiştir: Kulun bağlandığı her şey onun mabududur; nitekim

قال عيسى ﵇: يا عبيد الدنيا

Îsâ aleyhisselâm: «Ey dünyanın kulları!» demiştir

،

.

وقال نبينا ﷺ: «تعس عبد الدينار تعس عبد الدرهم وعبد الحلة وعبد الخميصة»

Peygamberimiz ﷺ de şöyle buyurmuştur: «Dinarın kulu, dirhemin kulu, hırkanın kulu ve elbisenin kulu kahrolsun!»

سمي كل من تقيد قلبه بشيء عبدا له، وقال في باب الزهد منه: من طلب غير الله تعالى فقد عبده وكل مطلوب معبود، وكل طالب عبد بالإضافة إلى مطلبه، وقال في الباب الثالث من كتاب العلم منه. كل متبع هواه فقد اتخذ هواه معبودا قال تعالى: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الجاثية: ٢٣]

Kalbi bir şeye bağlanan herkes onun kulu (abdi) olarak isimlendirilmiştir. [el-Gazâlî] İhyâ'nın «Zühd» bahsinde de şöyle demiştir: Allah Teâlâ'dan başkasını talep eden kimse ona ibadet etmiştir; her talep edilen mabuttur ve her talip de talep ettiğine nispetle kuldur. İhyâ'nın İlim Kitabı'nın üçüncü bâbında da şöyle demiştir: Hevasına uyan herkes hevasını mabut edinmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } [el-Câsiye: 23] “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?”

وقال ﷺ: «أبغض إله عبد في الأرض عند الله تعالى هو الهوى»

Peygamber ﷺ de şöyle buyurmuştur: «Yeryüzünde tapılan ilahlar içinde Allah Teâlâ katında en sevimsiz olanı hevadır.»

انتهى.

[İhyâ'dan yapılan nakil] sona erdi.

ومن المعلوم أنه ما في الوجود شيء إلا وهو مطلوب لطالب ما وقد صح بما مر إطلاق الإله عليه ولا إله إلا الله فما في الوجود حقيقة إلا الله ومنهم من قرر دلالة الكلمة الطيبة على توحيد الذات ونفي وجود أحد سواه ﷿ بوجه آخر، وهو أن إِلَّا بمعنى غير بدل من الإله المنفي فيكون النفي في الحقيقة متوجها إلى الغير ونفي الغير توحيد حقيقي عندهم. وإذا تبين لك دلالتها على جميع مراتل التوحيد لاح لك أن الشارع لأمر ما جعلها مفتاح الإسلام وأساس الدين ومهداة الأنام:

Malumdur ki varlıkta herhangi bir talip için talep edilen olmayan hiçbir şey yoktur; geçen açıklamalardan ötürü ona ilah denilmesi de sahih olmuştur. «Lâ ilâhe illallâh» olduğuna göre, hakikatte varlıkta ancak Allah vardır. Onlardan bazıları Kelime-i Tayyibe'nin zât tevhidini ve O'ndan başka hiç kimsenin varlığının bulunmadığını ifade etmesini başka bir vecihle şöyle takrir etmişlerdir: «İllâ» (إِلَّا), «gayr» manasında olup nefyedilen ilahtan bedeldir; dolayısıyla nefy hakikatte «gayr»a yöneliktir; «gayr»ın nefyi ise onlara göre hakiki tevhiddir. Bu kelimenin tevhidin bütün mertebelerine delalet ettiği sana açıklığa kavuştuğunda, Şâriin hikmete binaen onu İslâm'ın anahtarı, dinin temeli ve yaratılmışların hidâyet rehberi kıldığı senin için aşikâr olur:

وفي حديث أخرجه أبو نعيم عن عياض الأشعري أنه ﷺ قال: «لا إله إلا الله كلمة كريمة ولها عند الله مكان جمعت وسولت (١) من قالها صادقا من قلبه دخل الجنة»

Ebû Nuaym'ın İyâz el-Eş'arî'den rivayet ettiği bir hadiste Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Lâ ilâhe illallâh şerefli bir kelimedir ve Allah katında onun yüce bir yeri vardır; [hayırları] toplamış ve kolaylaştırmıştır (١). Kim onu kalbinden tasdik ederek söylerse cennete girer.»

وفي حديث أخرجه ابن النجار عن دينار عن أنس أنه ﵊ قال: «لا إله إلا الله كلمة عظيمة كريمة على الله تعالى من قالها مخلصا استوجب الجنة»

İbnü'n-Neccâr'ın Dînâr tarikiyle Enes'ten rivayet ettiği hadiste o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Lâ ilâhe illallâh, Allah Teâlâ katında pek büyük ve şerefli bir kelimedir; kim onu ihlasla söylerse cenneti hak eder.»

وأخرج مسلم عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ اذهب بنعليّ هاتين فمن لقيت من وراء هذا الحائط يشهد أن لا إله إلا الله مستقينا بها قلبه فبشره بالجنة»

Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ: Şu iki pabucumu alıp git; bu duvarın arkasında kalbiyle kesin olarak inanarak Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına şehadet eden kime rastlarsan onu cennetle müjdele, buyurdu.»

وحديث البطاقة أشهر من أن يذكر، وكذا الحديث القدسي المروي عن علي الرضا عن آبائه ﵈،

Bitâka (amel kartı) hadisi zikredilmeyecek kadar meşhurdur; aynı şekilde Ali er-Rızâ'nın ecdadından —aleyhimüsselâm— rivayet ettiği kudsî hadis de öyledir.

وجاء «من كان آخر كلامه من الدنيا لا إله إلا الله دخل الجنة»

«Dünyadan son sözü 'Lâ ilâhe illallâh' olan kimse cennete girer» [hadisi] gelmiştir.

أي بلا حساب وإلا فما الفرق بين ذلك ومن قالها ولم تكن آخر كلامه من الدنيا، وبالجملة إن فضلها لا يحصى وإنها لتوصل قائلها إلى المقام الأقصى، وقد ألفت كتب في فضلها وكيفية النطق بها وآداب استعمالها فلا نطيل الكلام في ذلك.

Yani hesapsız olarak girer; aksi takdirde bununla onu söyleyip de dünyadan son sözü bu olmayan kimse arasındaki fark ne olurdu? Velhasıl onun fazileti sayılamaz ve o, söyleyenini en yüce makama ulaştırır. Onun fazileti, telaffuz ediliş keyfiyeti ve kullanılma âdâbı hakkında kitaplar telif edilmiştir; bundan dolayı bu hususta sözü uzatmayalım.

بقي هاهنا بحث وهو أن المسلمين أجمعوا على وجوب معرفة الله تعالى وإن اختلفوا في كونه شرعيا أو عقليا، وأما النظر في معرفته تعالى لأجل حصولها بقدر الطاقة البشرية فقد قال العلامة التفتازاني في شرح المقاصد: لا خلاف بين أهل الإسلام في وجوبه لأنه أمر مقدور يتوقف عليه الواجب المطلق الذي هو المعرفة، وكل مقدور يتوقف عليه الواجب المطلق فهو واجب شرعا أن كان وجوب الواجب المطلق شرعيا كما هو رأي الأصحاب وعقلا إن كان عقليا كما هو رأي المعتزلة لئلا يلزم تكليف المحال، أما كون النظر مقدورا فظاهر، وأما توقف المعرفة عليه فلأنها ليست بضرورية بل نظرية، ولا معنى للنظري إلا ما يتوقف على النظر ويتحصل به، وظاهر كلام السند في شرح المواقف إجماع المسلمين كافة على ذلك أيضا. والحق وقوع الخلاف في وجوب النظر كما يدل عليه كلام ابن الحاجب في مختصره، والعضد في شرحه، وكلام التاج السبكي في جمع الجوامع، والجلال المحلي في شرحه، وقول شيخ الإسلام في حاشيته عليه: محل الخلاف في وجوب النظر في أصول الدين وعدم وجوبه في غير معرفة الله تعالى منها أما النظر فيها فواجب إجماعا كما ذكره السعد التفتازاني كغيره اعترضه المحقق ابن قاسم العبادي في حاشيته الآيات

Burada bir inceleme [konusu] kalmıştır: Müslümanlar, bunun şer'î veya aklî oluşunda ihtilaf etmiş olsalar da Allah Teâlâ'yı bilmenin (marifetullah) vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Allah Teâlâ'yı bilmenin beşerî takat nispetinde hâsıl olması için O'nun marifetine nazar etmeye (fikrî istidlalde bulunmaya) gelince; Allâme et-Teftâzânî, Şerhu'l-Makāsıd'da şöyle demiştir: "Bunun vacip olduğu hususunda İslâm ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü o, mutlak vacip olan marifetin kendisine bağlı bulunduğu [ve insanın] gücü dahilinde olan bir emirdir. Mutlak vacibin kendisine bağlı olduğu güç yetirilebilir her şey de; -muhalin teklif edilmesi lazım gelmesin diye- şayet mutlak vacibin vacip oluşu Ashâb'ın (Ehl-i Sünnet'in) görüşü olduğu üzere şer'î ise şer'an, Mu'tezile'nin görüşü olduğu üzere aklî ise aklen vaciptir. Nazarın güç yetirilebilir bir fiil olması zâhirdir; marifetin ona bağlı olmasına gelince, zira marifet zarûrî değil, nazarîdir (akıl yürütmeye dayalıdır). Nazarînin anlamı ise ancak nazara bağlı olan ve onunla elde edilen şeyden ibarettir." es-Sened'in (Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin) Şerhu'l-Mevâkıf'taki sözünün zâhiri de bütün Müslümanların bu hususta icmâ ettiğidir. Hak olan ise; İbnü'l-Hâcib'in el-Muhtasar'ındaki, el-Adud'un onun şerhindeki, Tâcüddîn es-Sübkî'nin Cem'u'l-Cevâmi'deki ve Celâleddîn el-Mahallî'nin onun şerhindeki sözlerinin ve Şeyhülislâm'ın onun üzerine yazdığı hâşiyesindeki: "Din usûlünde nazarın vacip olup olmadığına dair ihtilaf mahalli, din usûlü meseleleri içinde Allah Teâlâ'nın marifeti dışındakiler hakkındadır; O'nun marifetine nazar etmeye gelince bu, Sa'd et-Teftâzânî ve başkalarının belirttiği gibi icmâen vaciptir" şeklindeki ifadesinin delalet ettiği üzere, nazarın vücûbiyeti hakkında ihtilafın vuku bulmuş olmasıdır. Muhakkik İbn Kāsım el-Abbâdî, el-Âyât[ü'l-Beyyinât] hâşiyesinde buna itiraz etmiştir

البينات بقوله: إن الظاهر أن ما نقله السعد من الإجماع على وجوب النظر في معرفة الله تعالى غير مسلم عند الشارح وغيره، ألا ترى إلى تمثيل الشارح لمحل الخلاف بقول: كحدوث العالم ووجود الباري تعالى وما يجب له جل شأنه وما يمتنع عليه سبحانه من الصفات فإن قوله: ووجود الباري تعالى إلخ يتعلق بمعرفته ﷿ إلى آخر ما قال. نعم قال كثير ورجحه الإمام الرازي. والآمدي: إنه يجب النظر في مسائل الاعتقاد ومعرفة الله تعالى أسها فيجب فيها بالأولى، وقالوا في ذلك. لأن المطلوب اليقين لقوله تعالى لنبيه ﷺ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وقد علم ذلك، وقال تعالى للناس: وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [الأعراف: ١٥٨] ويقاس غير الوحدانية عليها، ولا يتم الاستدلال إلا بضم توقف حصول اليقين على النظر. وهؤلاء لم يجوزوا التقليد في الأصول وهو أحد أقوال في المسألة. ثانيها قول العنبري. إنه يجوز التقليد فيها بالعقد الجازم ولا يجب النظر لها لأنه ﵊ كان يكتفي في الإيمان بالعقد الجازم ويقاس غير الإيمان عليه.

Zâhir olan, Sa'd'ın Allah Teâlâ'nın marifetinde nazarın vacip olduğuna dair naklettiği icmanın Şârih ve başkaları nezdinde müsellem olmadığıdır. Görmez misin ki Şârih ihtilaf mahallini: «Âlemin hudûsu, Bârî Teâlâ'nın varlığı, şânı yüce olan Zâtı için vacip olan ve O'na nispeti imkânsız olan sıfatlar gibi» sözüyle örneklendirmiştir. Zira onun «Bârî Teâlâ'nın varlığı ilh.» sözü O'nun marifetiyle ilgilidir... [İbn Kāsım sözünü] sonuna kadar sürdürmüştür. Evet, pek çok âlim itikadî meselelerde nazarın vacip olduğunu söylemiş, İmam er-Râzî ve el-Âmidî de bunu tercih etmiştir; marifetullah da bunların esası olduğuna göre onda evleviyetle vaciptir. Bu hususta şöyle demişlerdir: Çünkü talep edilen yakîndir; zira Allah Teâlâ Peygamberi ﷺ'e: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur; oysa o bunu zaten bilmekteydi. İnsanlara da şöyle buyurmuştur: { وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } [el-A'râf: 158] “ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız”. Vahdaniyet dışındaki hususlar da buna kıyas edilir; istidlal ise ancak yakînin elde edilmesinin nazara bağlı olduğu öncülünün eklenmesiyle tamam olur. Bunlar usûlde taklidi caiz görmemişlerdir ki bu, meseledeki görüşlerden biridir. İkincisi el-Anberî'nin görüşüdür: O, kesin bir inançla (akd-i câzim) usûlde taklidin caiz olduğunu ve bunun için nazarın vacip olmadığını söylemiştir; çünkü o aleyhisselâm imanda kesin inançla yetinmekteydi; imanın dışındaki hususlar da ona kıyas edilir.

والمراد أنه ﵊ كان يكتفي بذلك نظرا إلى ظاهر الحال فإن الخبر كما صرح به المحقق عيسى الصفوي في شرحه للفوائد الغياثية على ما نقله عنه تلميذه ابن قاسم العبادي في الآيات البينات دال وضعا على صورة ذهنية على وجه الإذعان تحكي الحال الواقعية، ولا شك أن لا إلا الله محمد رسول الله من قسم الخبر فهما دالان وضعا على أن قائلهما ولو تحت ظلال السيف معتقد لمضمونهما على وجه الإذعان، وعدم كونه معتقدا في نفس الأمر احتمال عقلي، والمطلع على ما في القلوب علام الغيوب. وثالث الأقوال إنه يجب التقليد بالعقد الجازم ويحرك النظر لأنه مظنة الوقوع في الشبه والضلال لاختلاف الأذهان بخلاف التقليد وهذا ليس بشيء أصلا. والذي أوجب النظر من المحققين لم يرد به النظر على طريق المتكلمين بل صرح كما في الجواب العتيد للكوراني بأن المعتبر هو النظر على طريق العامة، والظاهر أنه ليس مظنة الوقوع فيما ذكر، وهل القائل بوجوبه من أولئك جاعل له شرطا لصحة الإيمان أم لا ففيه خلاف. فيفهم من بعض عبارات شرح الأربعين لابن حجر أنه جاعل له كذلك فلا يصح إيمان المقلد عنده، بل يفهم منها أن النظر المعتبر عند ذلك هو النظر على طريق المتكلمين، وكلام الجلال المحلي في شرح جمع الجوامع صريح في أن القائلين بوجوب النظر غير أبي هاشم ليسوا جاعلين النظر شرطا لصحة الإيمان ولا زاعمين بطلان إيمان المقلد بل هو صحيح عندهم مع الإثم بترك النظر الواجب. نعم سيأتي إن شاء الله تعالى نقل الإمام حجة الإسلام في كتابه فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة نقل الاشتراط عن طائفة من المتكلمين من رده.

Kastedilen, zâhir-i hale bakarak o aleyhisselâm'ın bununla yetindiğidir. Nitekim talebesi İbn Kāsım el-Abbâdî'nin el-Âyâtü'l-Beyyinât'ta kendisinden naklettiğine göre Muhakkik Îsâ es-Safevî'nin el-Fevâidü'l-Gıyâsiyye Şerhi'nde açıkça belirttiği üzere, haber vakıadaki durumu hikâye eden iz'an tarzında zihnî bir sûrete vaz'an delalet eder. Şüphe yok ki «Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh» haber kısmındandır; dolayısıyla kılıç gölgesi altında dahi olsa bunları söyleyen kimsenin bunların muhtevasına iz'an yoluyla inandığına vaz'an delalet ederler. Vakıada inanmıyor olması ise aklî bir ihtimaldir; kalplerde olanı bilen ise gaybları hakkıyla bilendir (Allâmü'l-Guyûb'dur). Üçüncü görüş ise: Kesin inançla taklit vaciptir; nazardan ise kaçınmak gerekir; çünkü zihinlerin farklılığından ötürü şüphe ve dalâlete düşme ihtimali vardır, taklit ise böyle değildir. Bu [üçüncü görüş] ise hiçbir kıymeti olmayan bir şeydir. Muhakkiklerden nazarı vacip kılanlar, bununla kelâmcıların yöntemi üzere nazarı kastetmemişlerdir; bilakis el-Kûrânî'nin el-Cevâbü'l-Atîd'inde belirtildiği üzere muteber olanın avamın yöntemi üzere nazar olduğunu açıkça beyan etmişlerdir. Zâhir olan da bunun zikredilen duruma düşme ihtimali taşımadığıdır. Onlardan bunun vücûbunu savunanların, nazarı imanın sıhhati için bir şart kılıp kılmadıkları hususunda ihtilaf vardır. İbn Hacer'in Şerhu'l-Erbaîn'indeki bazı ifadelerden onun bunu böyle şart kıldığı anlaşılmaktadır; dolayısıyla mukallidin imanı onun katında sahih değildir; hatta bundan, onun nezdinde muteber olan nazarın kelâmcıların yöntemi üzere olan nazar olduğu anlaşılmaktadır. Celâleddîn el-Mahallî'nin Şerhu Cem'i'l-Cevâmi'deki sözü ise Ebû Hâşim dışındaki nazarın vücûbunu savunanların nazarı imanın sıhhati için bir şart kılmadıkları ve mukallidin imanının bâtıl olduğunu iddia etmedikleri, bilakis vacip olan nazarı terk etmekle günahkâr olmakla birlikte imanın onların nezdinde sahih olduğu hususunda açıktır. Evet, Hüccetü'l-İslâm İmam [el-Gazâlî]'nin Faysalü't-Tefrika beyne'l-İslâm ve'z-Zendeka adlı kitabında kelâmcılardan bir taifenin bu şart koşma görüşünü nakledip onu reddettiği inşâallâhu teâlâ gelecektir.

وأما ما نقل عن الشيخ الأشعري من الاشتراط وأنه لا يصح إيمان المقلد فكذب عليه كما قاله الأستاذ أبو القاسم القشيري، وقال التاج السبكي: التحقيق أنه إن كان التقليد أخذا بقول الغير بغير حجة مع احتمال شك أو وهم فلا يكفي، وإن كان جزما فيكفي خلافا لأبي هاشم. والظاهر أن القائل بكفاية التقليد مع الجزم يمنع القول بأن المعرفة لا تحصل إلا بالنظر ويقول: إنها قد تحصل بالإلهام أو التعليم أو التصفية فمن حصل له العقد الجازم بما يجب عليه اعتقاده فقد صح إيمانه من غير إثم لحصول المقصود، ومن لم يحصل له ذلك ابتداء أو تقليدا أو ضرورة فالنظر عليه متعين وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها [الكهف ٥٧] .

Şeyh el-Eş'arî'den nakledilen şart koşma ve mukallidin imanının sahih olmadığı iddiasına gelince; Üstat Ebü'l-Kāsım el-Kuşeyrî'nin belirttiği üzere bu ona atılmış bir iftiradır. Tâcüddîn es-Sübkî şöyle demiştir: Tahkik şudur ki taklit, şüphe yahut vehim ihtimaliyle birlikte delilsiz olarak başkasının sözünü almak şeklinde ise yeterli değildir; şayet kesin bir inanç (cezm) ise Ebû Hâşim'in hilafına yeterlidir. Zâhir olan şudur ki, cezm ile birlikte taklidin yeterli olduğunu savunan kimse, marifetin ancak nazar ile hâsıl olacağı sözünü kabul etmez ve şöyle der: Marifet ilhamla, talimle yahut tasfiye (kalp arılığı) ile de hâsıl olabilir. Dolayısıyla inanması vacip olan hususlarda kesin inanç elde eden kimsenin imanı, maksat hâsıl olduğundan günahsız olarak sahih olur. Bunu başlangıçta, taklitle veya zaruretle elde edemeyen kimseye ise nazar vacip olur: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها } [el-Kehf: 57] “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatılıp da sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim vardır?”

ويكفي دليلا للصحة اكتفاء النبي ﷺ وأصحابه رضي الله تعالى عنهم من عوام العجم كأجلاف العرب وإن أسلم أحدهم تحت ظل السيف بمجرد الإقرار بلا إله إلا الله محمد رسول الله الدال بحسب ظاهر حالهم على أنهم يعتقدون مضمون ذلك ويذعنون له، ولو كان الاستدلال فرضا لأمروا به بعد النطق بالكلمتين أو علموا الدليل ولقنوه كما لقنوهما وكما علموا سائر الواجبات، ولو وقع ذلك لنقل إلينا فإنه من أهم مهمات الدين، ولم ينقل أنهم أمروا أحدا

Sıhhatin delili olarak; Peygamber ﷺ ve ashabının —radıyallâhu teâlâ anhüm— kaba saba bedeviler gibi Acemlerin avamından biri kılıç gölgesi altında Müslüman olsa dahi, zahirî halleri itibarıyla o ikisinin muhtevasına inandıklarına ve boyun eğdiklerine delalet eden «Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh»ı sırf ikrar etmeleriyle yetinmiş olmaları kâfidir. Şayet istidlal farz olsaydı, iki kelimeyi telaffuz ettikten sonra bunu emrederlerdi yahut o iki kelimeyi bellettikleri ve diğer vacipleri öğrettikleri gibi delili de öğretir ve telkin ederlerdi. Böyle bir şey vuku bulsaydı dinin en mühim meselelerinden olduğu için bize mutlaka nakledilirdi. Onlardan

منهم أسلم بترديد نظر ولا سألوه عن دليل تصديقه ولا أرجؤوا أمره حتى ينظر فلو كان النظر واجبا على الأعيان ولو إجماليا على طريق العامة لما اكتفى النبي ﷺ من أولئك العوام والأجلاف بمجرد الإقرار لأن النبي ﵊ وأصحابه لا يقرون أحدا على ترك فرض العين من غير عذر، فلا يكون تاركه آثما فضلا عن أن يكون بتركه غير صحيح الإيمان، ويشهد لذلك ما قاله ﷺ لأسامة بن زيد عند اعتذاره عن قتل مرداس بن نهيك من أهل فدك وغيره من الأخبار الكثيرة. وما في المواقف والمقاصد وشرح المختصر العضدي وغيرها من كتب الكلام والأصول من أن النبي ﷺ وأصحابه كانوا يعلمون أنهم- أي العوام- واجلاف العرب يعلمون الأدلة إجمالا كما قال الأعرابي: البعرة تدل على البعير وأثر الأقدام على المسير أفسماء ذات أبراج وأرض ذات فجاج لا تدل على اللطيف الخبير أي فلذلك لم يلزموهم النظر ولا سألوهم عنه ولا أرجؤوا أمرهم وكل ما كان كذلك لم يكن اكتفاؤهم بمجرد الإقرار دليلا على أن النظر ليس واجبا على الأعيان ولا على أن تاركه غير آثم دعوى لا دليل عليها، وحكاية الأعرابي إن كانت مسوقة للاستدلال لا تدل غاية ما في الباب أن ذلك الأعرابي كان عالما بدليل إجمالي، ولا يلزم منه أن جميع الأجلاف والعوام كانوا عالمين بالأدلة الإجمالية في عهد النبوة وغيره وإلا لكانت حجة على أنه لا مقلد في الوجود، على أن بعضهم أسند ذلك القول إلى قس بن ساعدة وكان في الفترة. والجلال المحلي ذكره لأعرابي قاله في جواب الأصمعي وكان في زمن الرشيد بل قد يقال: إن ظاهر كثير من الآيات والأخبار يدل على أن كثيرا من المشركين في عهده ﵊ لم يكونوا عالمين بأدلة التوحيد مطلقا، وذلك كقوله تعالى حكاية عنهم: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ [ص: ٥] . إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ [الصافات: ٣٦] وقول بعضهم في بعض الحروب: أعل هبل أعل هبل وما ذكره المحقق العضد في شرح المختصر من الدليل على عدم جواز التقليد حيث قال: إن الأمة أجمعوا على وجوب معرفة الله تعالى وأنها لا تحصل بالتقليد لثلاثة أوجه: أحدها أنه يجوز الكذب على المخبر فلا يحصل بقوله العلم ثانيها أنه لو أفاد العلم لأفاده بنحو حدوث العالم من المسائل المختلف فيها فإذا قلد واحد في الحدوث والآخر في القدم كانا عالمين بهما فيلزم حقيقتهما وأنه محال. ثالثها أن التقليد لو حصل العلم فالعلم بأنه صدق فيما أخبر به إما أن يكون ضروريا أو نظريا لا سبيل إلا الأول بالضرورة فلا بد له من دليل والمفروض إنه لا دليل إذ لو علم صدقه بدليله لم يبق تقليدا تعقبه العلامة الكوراني فقال: فيه بحث، أما في الوجه الأول فلأن من جوز التقليد مثل المقلد بمن نشأ على شاهق جبل ولم ينظر في ملكوت السموات والأرض وأخبره غيره بما يلزمه اعتقاده وصدقه بمجرد إخباره من غير تفكر وتدبر وهو صريح في أن الكلام في مقلد أخبره غيره بما يلزمه اعتقاده وما يلزمه اعتقاده لا يكون إلا صدقا فإن الكذب لا يلزم أحدا اعتقاده، وأما من أخبر بالأكاذيب فاعتقدها فهو لم يعتقد إلا أكاذيب والأكاذيب ليس من معرفة الله تعالى في شيء فكيف يحكم عليه أحد من العقلاء بأنه مؤمن بالله تعالى عارف به مع أنه لم يعتقد إلا الأكاذيب وهو ظاهر، وأما في الوجه الثاني فلمثل ما مر لأنا لا نقول: إن كل تقليد مفيد للعلم ولا أن كل مقلد عالم كيف وليس كل نظر مفيدا للعلم ولا كل

Müslüman olan birine nazar yürütmeyi emrettikleri, tasdikinin delilini sordukları veya nazar etsin diye onun durumunu erteledikleri nakledilmemiştir. Şayet nazar avamın yöntemi üzere icmalî dahi olsa fertlerin bizzat üzerine vacip (farz-ı ayn) olsaydı, Peygamber ﷺ bu avam ve bedevilerden sadece ikrar ile yetinmezdi; zira Peygamber aleyhisselâm ve ashabı bir kimseyi mazeretsiz olarak farz-ı aynın terki üzere bırakmazlar. Dolayısıyla onu terk eden kimse günahkâr olmaz; nerede kaldı ki onu terk etmekle imanı sahih olmasın! Fedek ehlinden Mirdâs b. Nüheyk'i öldürmesi üzerine mazeret beyan ettiğinde ﷺ'in Üsâme b. Zeyd'e söyledikleri ve bundan başka pek çok haber buna şahittir. el-Mevâkıf, el-Makâsıd, Şerhu'l-Muhtasari'l-Adudî ve kelâm ile usûl kitaplarından diğerlerinde geçen; Peygamber ﷺ ve ashabının, bedevinin «Deve tezeği deveye, ayak izi yürümeye delalet eder; burçlara sahip bir gök ve vadilere sahip bir yer Latîf ve Habîr olan [Allah'a] delalet etmez mi?» dediği gibi onların —yani avamın— ve kaba bedevilerin delilleri icmâlen bildiklerini bildikleri, yani bundan dolayı onları nazara mecbur tutmadıkları, bunu onlara sormadıkları ve durumlarını ertelemedikleri; bu şekilde olan her şeyde ise sırf ikrarla yetinmelerinin nazarın fertler üzerine vacip olmadığına ve onu terk edenin günahkâr sayılmayacağına delil teşkil etmeyeceği iddiası, delilsiz bir iddiadır. Bedevinin kıssası şayet istidlal için getirilmişse delalet etmez; bu husustaki nihai nokta, o bedevinin icmâlî bir delili bildiğidir. Bundan asr-ı saadette ve diğer dönemlerde bütün bedevilerin ve avamın icmâlî delilleri bildiği sonucu çıkmaz; aksi takdirde bu, dünyada hiçbir mukallidin bulunmadığına bir hüccet olurdu. Kaldı ki bazıları bu sözü fetret döneminde yaşayan Kus b. Sâide'ye isnat etmiştir. Celâleddîn el-Mahallî ise bunu Reşîd zamanında yaşayan el-Asmaî'ye cevap veren bir bedeviye ait olarak zikretmiştir. Hatta pek çok ayet ve haberin zahirinin, o aleyhisselâm'ın devrindeki pek çok müşrikin tevhid delillerini hiçbir şekilde bilmediğine delalet ettiği söylenebilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu sözler böyledir: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ } [Sâd: 5] “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!”, { إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ } [es-Sâffât: 35-36] “Çünkü onlara: ‘Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur’ denildiği zaman kibirlenirlerdi ve: ‘Deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?’ derlerdi.” ve bazılarının kimi savaşlarda: «Hübel yüce olsun, Hübel yüce olsun!» demesi gibi. Muhakkik el-Adud'un Şerhu'l-Muhtasar'da taklidin caiz olmadığına dair zikrettiği şu delile gelince: «Ümmet marifetullahın vacip olduğu ve bunun taklitle hâsıl olmayacağı hususunda şu üç vecihten dolayı icma etmiştir: Birincisi, haber verenin yalan söylemesi caizdir, dolayısıyla onun sözüyle ilim hâsıl olmaz. İkincisi, şayet ilim ifade etseydi âlemin hudûsu gibi ihtilaflı meselelerde de ilim ifade ederdi; böylece biri hudûs, diğeri kıdem hususunda taklit ettiğinde ikisi de bunları bilmiş olurdu ki bu da her ikisinin hakikatinin bir arada bulunmasını gerektirir ve bu imkânsızdır. Üçüncüsü, taklit şayet ilim hâsıl etseydi, haber verdiği hususta doğru söylediğinin bilinmesi ya zaruri ya da nazarî olurdu; birincisine zaruret gereği bir yol yoktur; o halde mutlaka bir delil lazımdır; halbuki delilin olmadığı varsayılmıştır, zira doğruluğu deliliyle bilinirse artık taklit kalmaz.» Allâme el-Kûrânî buna itiraz edip şöyle demiştir: Bunda eleştirilecek cihetler vardır. Birinci veche gelince; çünkü taklidi caiz gören kimse, mukallidi yüksek bir dağın tepesinde büyüyüp göklerin ve yerin hükümranlığına bakmayan, bir başkası kendisine inanması gereken şeyleri haber verdiğinde hiçbir tefekkür ve tedebbür olmaksızın sırf onun haber vermesiyle onu tasdik eden kimse ile örneklendirmiştir. Bu da açıkça göstermektedir ki söz, bir başkasının kendisine inanması gerekeni haber verdiği mukallit hakkındadır; inanması gereken şey ise ancak doğru olandır; zira hiç kimseye yalanlara inanması gerekmez. Yalanlar haber verilip bunlara inanan kimseye gelince; o ancak yalanlara inanmıştır ve yalanların marifetullah ile hiçbir ilgisi yoktur. O halde akıl sahiplerinden biri, sadece yalanlara inandığı halde onun Allah Teâlâ'ya iman ettiğine ve O'nu bildiğine nasıl hükmedebilir? Bu açıktır. İkinci veche gelince; geçen açıklamanın benzerinden dolayıdır; çünkü biz her taklidin ilim ifade ettiğini ve her mukallidin âlim olduğunu söylemiyoruz. Nasıl söyleyelim ki her nazar ilim ifade etmediği gibi her

ناظر مصيبا، فإذا لم يكن النظر موجبا للعلم مطلقا وإنما الموجب النظر الصحيح فكذلك نقول: ليس كل تقليد مفيدا للعلم وإنما المفيد التقليد الصحيح، وهو أن يقلد عالما بمسائل معرفة الله تعالى صادقا فيما يخبره به فإن الكلام إنما هو في صحة إيمان مثل هذا المقلد لا مطلقا، وأما في الثالث فلأنا نختار أن علمه بأنه صدق فيما أخبر به ضروري قولكم لا سبيل إليه بالضرورة قلنا: ممنوع لقوله تعالى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الأنعام: ١٢٥]

nazar eden de isabet etmiş değildir. Nazar mutlak olarak ilmi gerektirmediğinde ve ilmi gerektiren ancak sahih nazar olduğunda, aynı şekilde şöyle deriz: Her taklit ilim ifade etmez, ancak sahih taklit bunu ifade eder. Bu da marifetullah meselelerini bilen ve kendisine haber verdiği şeyde doğru söyleyen birini taklit etmesidir; zira söz ancak mutlak olarak değil, böyle bir mukallidin imanının sıhhati hakkındadır. Üçüncüye gelince; çünkü biz onun haber verdiği şeyde doğru söylediğini bilmesinin zaruri olduğunu tercih ederiz. Sizin «Buna zaruret gereği yol yoktur» sözünüze gelince; biz Allah Teâlâ'nın şu kavlinden dolayı bunu kabul etmiyoruz: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } [el-En'âm: 125] “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar.”

وقد روي مرفوعا أنه ﷺ سئل عن شرح الصدر فقال ﵊: «نور يقذفه الله في قلب المؤمن فينفسح»

Merfû olarak rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ'e göğsün açılmasından (şerh-i sadr) sorulmuş, o aleyhisselâm da: «Allah'ın müminin kalbine attığı bir nurdur ki onunla [göğsü] genişler» buyurmuştur.

فصرح ﷺ بأنه نور لا يحصل من دليل وإنما يقذفه الله تعالى في قلبه فلا يقدر على دفعه من غير فكر ولا روية ولا نظر ولا

Böylece ﷺ, bunun bir delilden hâsıl olmayan, bilakis Allah Teâlâ'nın kulun kalbine attığı ve kulun hiçbir fikir, düşünce, nazar ve

استدلال، وقد صرح بعض أكابر المحققين بأن توحيد الأنبياء عليهم الصلاة والسلام عن علم ضروري وجدوه في نفوسهم لم يقدروا على دفعه وبأن من أهل الفترة من وجد كذلك بل قد صرح بأن الإيمان علم ضروري يجده المؤمن في قلبه لا يقدر على دفعه فكم من آمن بلا دليل ومن لم يؤمن مع الدليل، وقلما يوثق بإيمان من آمن عن دليل فإنه معرض للشبه القادحة فيه.

istidlal olmaksızın üzerinden savmaya güç yetiremediği bir nur olduğunu açıkça belirtmiştir. Muhakkiklerin büyüklerinden bazıları peygamberlerin —aleyhimüssalâtü vesselâm— tevhidinin, nefislerinde buldukları ve üzerlerinden savmaya güç yetiremedikleri zaruri bir ilimden kaynaklandığını, fetret ehlinden de bunu bu şekilde bulanların bulunduğunu açıkça belirtmiştir; hatta imanın, müminin kalbinde bulduğu ve üzerinden savmaya güç yetiremediği zaruri bir ilim olduğunu beyan etmiştir. Nitekim delilsiz iman eden nice kimseler ve delille birlikte iman etmeyen nice kimseler vardır! Delilden dolayı iman eden kimsenin imanına ise pek az güvenilir; zira o, kendisini zedeleyecek şüphelere maruzdur.

وفي الباب المائة والاثنين والسبعين والمائة والسابع والسبعين والمائتين والسابع والسبعين من الفتوحات المكية ما يؤيد ذلك، وقال الإمام حجة الإسلام في فيصل التفرقة: من أشد الناس غلوا وانحرافا طائفة من المتكلمين كفروا عوام المسلمين وزعموا أن من لا يعرف الكلام معرفتنا ولم يعرف الأدلة الشرعية بأدلتنا التي حررناها فهو كافر فهؤلاء ضيقوا رحمة الله تعالى الواسعة على عباده أولا، وجعلوا الجنة وقفا على شرذمة يسيرة من المتكلمين، ثم جهلوا ما تواترت به السنة ثانيا إذ ظهر من عصر رسول الله ﷺ وعصر الصحابة رضوان الله تعالى عليهم أجمعين حكمهم بإسلام طوائف من أجلاف العرب كانوا مشغولين بعبادة الوثن ولم يشتغلوا بتعليم الدلائل ولو اشتغلوا بها لم يفهموها، ومن ظن أن مدرك الإيمان الكلام والأدلة المحررة والتقسيمات المرتبة فقد أبعد، لا بل الإيمان نور يقذفه الله تعالى في قلب عبده عطية وهداية من عنده، تارة بتنبه في الباطل لا يمكن التعبير عنه، وتارة بسبب رؤيا في المنام، وتارة بمشاهدة حال رجل متدين وسراية نوره إليه عند صحبته ومجالسته، وتارة بقرينة حال،

el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'nin 172, 177 ve 277. bâblarında bunu destekleyen hususlar vardır. Hüccetü'l-İslâm İmam [el-Gazâlî] Faysalü't-Tefrika'da şöyle demiştir: İnsanların aşırılık ve sapma bakımından en şiddetlisi, Müslümanların avamını tekfir eden ve «Kelâm ilmini bizim bildiğimiz gibi bilmeyen ve şer'î delilleri bizim ortaya koyduğumuz delillerimizle tanımayan kimse kâfirdir» diye iddia eden kelâmcılardan bir taifedir. Bunlar evvela Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki geniş rahmetini daraltmışlar ve cenneti kelâmcılardan az bir zümreye tahsis etmişlerdir; saniyen sünnetin mütevatir olarak getirdiği hususlarda cahil kalmışlardır. Zira Resûlullah ﷺ devrinden ve ashabın —rıdvânullâhi teâlâ aleyhim ecmaîn— devrinden putlara tapmakla meşgul olan ve delilleri öğrenmekle meşgul olmayan, şayet meşgul olsalardı onları anlayamayacak olan kaba bedevilerden oluşan toplulukların İslâm'ına hükmettikleri açıkça görülmüştür. İmanın kaynağının kelâm, tertip edilmiş deliller ve düzenlenmiş taksimler olduğunu sanan kimse gerçekten çok uzaklaşmıştır. Bilakis iman, Allah Teâlâ'nın kulunun kalbine kendi katından bir bağış ve hidayet olarak attığı bir nurdur; bazen bâtında tabir edilmesi imkânsız bir uyanışla, bazen uykuda bir rüya sebebiyle, bazen dindar bir adamın halini müşahede edip onunla sohbet ve meclisinde bulunma anında nurunun kendisine sirayet etmesiyle ve bazen de hâlin karinesiyle [hâsıl olur].

فقد جاء أعرابي إلى رسول الله ﷺ جاحدا له منكرا فلما وقع بصره على طلعته البهية وغرته الغريرة السنية فرآها يتلألأ منها نور النبوة قال: والله ما هذا وجه كذاب، وسأله أن يعرض عليه الإسلام فأسلم، وجاء آخر فقال: أنشدك الله بعثك الله نبيا؟ فقال ﷺ: بلى إني والله الله بعثني نبيا فصدقه بيمينه وأسلم

Nitekim bir bedevi Resûlullah ﷺ'e onu inkâr ve reddederek gelmişti; gözü onun o latif cemaline ve nurlu yüce çehresine ilişip de ondan peygamberlik nurunun parıldadığını görünce: «Vallahi bu, yalancı yüzü değildir!» demiş ve İslâm'ı kendisine arz etmesini isteyerek Müslüman olmuştur. Bir başkası gelip: «Allah aşkına söyle, seni Allah mı peygamber olarak gönderdi?» demiş; Peygamber ﷺ: «Evet, vallahi beni Allah peygamber olarak gönderdi» buyurunca onun yeminini tasdik edip Müslüman olmuştur.

، فهذا وأمثاله من أن يحصى ولم يشتغل واحد منهم قط بالكلام وتعلم الأدلة بل كان تبدو أنوار الإيمان أولا بمثل هذه القرائن في قلوبهم لمعة بيضاء ثم لا تزال تزداد وضوحا وإشراقا بمشاهدة تلك الأحوال العظيمة وبتلاوة القرآن وتصفية القلوب، وليت شعري من نقل عن رسول الله ﷺ وعن الصحابة إحضاره أعرابيا أسلم وقوّله الدليل على أن العالم حادث لأنه لا يخلو عن الأعراض وما لا يخلو عن الحوادث فهو حادث، وإن الله تعالى عالم بعلم وقادر بقدرة كلاهما زائد على الذات لا هو ولا غيره إلى غير ذلك من رسوم المتكلمين، ولست أقول: لم تجر هذه الألفاظ بل لم يجر أيضا ما معناه معنى هذه الألفاظ بل كان لا تنكشف ملحمة إلا عن جماعة من الأجلاف يسلمون تحت ظلال السيوف وجماعة من الأسارى يسلمون واحدا واحدا بعد طول الزمان أو على القرب وكانوا إذا نطقوا بكلمة الشهادة علموا الصلاة والزكاة وردوا إلى صناعتهم من رعاية الغنم أو غيرها. نعم لست أنكر أنه يجوز أن يكون ذكر أدلة المتكلمين أحد أسباب الإيمان في حق بعض الناس ولكن ذلك ليس بمقصور عليه وهو نادر أيضا وساق الكلام إلى أن قال: والحق الصريح أن كل من اعتقد أن ما جاء به الرسول ﷺ واشتمل عليه القرآن حق اعتقادا جزما فهو مؤمن وإن لم يعرف أدلته، فالإيمان المستعار من الدلائل الكلامية ضعيف جدا مشرف على التزلزل بكل شبهة بل الإيمان الراسخ إيمان العوام الحاصل في قلوبهم في الصبا بتواتر السماع والحاصل بعد البلوغ بقرائن لا يمكن العبارة عنها اهـ.

Bu ve benzerleri sayılamayacak kadar çoktur. Onlardan hiçbiri asla kelâm ile ve delilleri öğrenmekle meşgul olmamıştır; bilakis imanın nurları başlangıçta bu gibi karinelerle kalplerinde beyaz bir parıltı halinde belirir, sonra o muazzam hallerin müşahedesiyle, Kur'an tilavetiyle ve kalplerin tasfiyesiyle açıklık ve aydınlığı durmaksızın artardı. Ah bilseydim, Resûlullah ﷺ'den ve ashabından Müslüman olan bir bedeviyi huzura getirtip ona «Âlem hâdistir; çünkü arazlardan hâli değildir, hâdislerden hâli olmayan ise hâdistir. Allah Teâlâ bir ilimle âlimdir, bir kudretle kādirdir; her ikisi de zâta zâittir, ne O'dur ne de O'ndan başkasıdır» şeklindeki delili ve kelâmcıların diğer usullerini söylettirdiğini kim nakletmiştir? Ben 'bu lafızlar cereyan etmemiştir' demiyorum; bilakis manası bu lafızların manası olan şeyler dahi cereyan etmemiştir. Ancak kılıçların gölgesi altında Müslüman olan bir grup kaba bedevi yahut uzun veya kısa bir zaman sonra birer birer Müslüman olan bir grup esir olmadan hiçbir savaş son bulmazdı; kelime-i şehadeti söylediklerinde ise onlara namaz ve zekât öğretilir, koyun gütmek veya benzeri işlerine geri gönderilirlerdi. Evet, bazı insanlar hakkında kelâmcıların delillerini zikretmenin imanın sebeplerinden biri olabileceğini inkâr etmiyorum; fakat bu onunla sınırlı değildir ve bu aynı zamanda nadirdir. [el-Gazâlî] sözü sürdürerek şöyle demiştir: Apaçık hakikat şudur ki; Resûl ﷺ'in getirdiği ve Kur'an'ın ihtiva ettiği şeylerin hak olduğuna kesin bir inançla inanan herkes, delillerini bilmese dahi mümindir. Kelâmî delillerden ödünç alınan iman pek zayıftır, her şüpheyle sarsılmaya yüz tutmuştur; bilakis köklü iman, çocuklukta işitilenlerin tevatürüyle, büluğdan sonra ise tabir edilmesi imkânsız karinelerle avamın kalplerinde hâsıl olan imandır. (el-Gazâlî'nin sözü burada bitti).

وفيه فوائد شتى ولذا نقلناه بطوله، ومتى جاز أن يقذف الله تعالى في قلوب العبد نور الإيمان فيؤمن بلا نظر واستدلال جاز أن يقذف سبحانه في قلبه صدق المخبر بحيث لا يقدر على دفعه ولا يدري أنه من أين جاء لا سيما إذا كان المخبر هو النبي ﷺ، فإن من لازم قذف نور الإيمان في قلب المؤمن به ﵊ أن يقذف في قلبه صدقه ﷺ لأن الإيمان لا يتم إلا بذلك، فقد ظهر أن دعوى الضرورة في أنه لا سبيل إلى العلم بصدق المخبر فيما

Bu nakilde pek çok faydalar vardır, bu yüzden onu uzunca aktardık. Allah Teâlâ'nın kulun kalbine iman nurunu atması ve böylece kulun nazar ve istidlal olmaksızın iman etmesi caiz olduğuna göre, Yüce Zât'ın onun kalbine haber verenin doğruluğunu üzerinden savamayacağı ve nereden geldiğini bilemeyeceği bir şekilde atması da —bilhassa haber veren Peygamber ﷺ olduğunda— caizdir. Zira ona aleyhisselâm iman eden kimsenin kalbine iman nurunun atılmasının gereği, Peygamber ﷺ'in doğruluğunun da onun kalbine atılmasıdır; çünkü iman ancak bununla tamam olur. Böylece haber verenin haber verdiği husustaki

أخبر به علما ضروريا إن لم تكن مكابرة فمنعها ليس مكابرة أيضا، فإن الدليل قد قام على جواز حصول العلم الضروري بصدقه بل على وقوعه فليست تلك الدعوى من المقدمات الضرورية التي يكون منعها مكابرة غير مسموعة، وقد اتضح من جميع ما ذكر أن ما قاله السعد في شرح المقاصد من أن الحق أن المعرفة بدليل إجمالي يرفع الناظر من حضيض التقليد فرض عين لا مخرج عنه لأحد من المكلفين وبدليل تفصيلي يتمكن معه من إزاحة الشبه وإلزام المنكرين وإرشاد المسترشدين فرض كفاية لا بد من أن يقوم به البعض لا يخلو عن نظر على ما قيل، لكن الظاهر عندي أن الحق مع السعد من جهة أن الإيمان بمعنى التصديق مكلف به وشرط المكلف به كونه اختياريا، وقد صرحوا أن التكليف بما ليس باختياري تكليف في الحقيقة بما يتوقف عليه من الأمور الاختيارية وإن التصديق نفسه لكونه غير اختياري كان التكليف به في الحقيقة تكليفا بما يتوقف هو عليه من النظر الاختياري، فالإيمان الذي يحصل بقذفه تعالى النور في القلب من غير فكر ولا روية ولا نظر ولا استدلال ليس اختياريا بنفسه ولا باعتبار ما يحصل هو منه فكيف يكون مكلفا به، وما مراد السعد ومن وافقه بالمعرفة إلا المعرفة من حيث إنها مكلف بها كما يشير إليه قوله: لا مخرج عنه لأحد من المكلفين، وكون ذلك مكلفا به باعتبار أمر اختياري غير النظر كتحصيل الاستعداد لإفاضة النور وخلق العلم الضروري في قلب العبد غير ظاهر. نعم لست أنكر أن من المعرفة ما لا يتوقف على نظر في دليل إجمالي أو غيره كمعرفة الأنبياء ﵈ على ما سمعت عن بعضهم، وكمعرفة من شاء الله تعالى من عباده سبحانه غيرهم ولا أسمى نحو هذه المعرفة تقليدية، وكذا لا أنكر أن المعرفة الحاصلة من قذف النور فوق المعرفة الحاصلة من النظر في الدليل فإنها يخشى عليها من عواصف الشبه، وأذهب إلى النظر في الدليل مطلقا واجب على من لم يحصل له العقد الجازم إلا به، وأما من حصل له ذلك بأي طريق كان دونه فلا يجب عليه وكذا لا يأثم بتركه، وحكاية الإجماع على إثمه به لا يخفى ما فيها، وتوجيه ذلك بأن جزم المؤمن حينئذ لا ثقة به إذ لو عرضت له شبهة فات وبقي مترددا بخلاف الجزم الناشئ عن الاستدلال فإنه لا يفوت بذلك غير ظاهر لأنه إذا سلّم أن من تم جزمه من غير نظر فقد أتى بواجب الإيمان فلا وجه لتأثيمه بترك النظر بناء على مجرد احتمال عروض شبهة مشوشة لجزمه لأنه إذا سلّم أن الواجب عليه ليس إلا أن يجزم وقد جزم فقد أدى واجب الوقت وما ترك منه شيئا، وكل من لم يترك واجبا معينا في وقت معين لا معنى لتأثيمه في ذلك الوقت من جهة ذلك الواجب، وكما يحتمل عقلا إن تعرض له شبهة تشوش عليه الجزم لعدم الدليل كذلك يحتمل عقلا أن يحصل له الدليل على ما جزم قبل عروض شبهة ولعل هذا الاحتمال أقوى وأقرب إلى الوقوع.

doğruluğunun zaruri bir ilimle bilinmesine hiçbir yol olmadığına dair zaruret iddiası şayet bir inatlaşma değilse, bunu menetmenin de bir inatlaşma olmadığı açığa çıkmıştır. Zira onun doğruluğunun zaruri bir ilimle hâsıl olmasının caiz olduğuna, hatta vuku bulduğuna dair delil ikame edilmiştir; dolayısıyla bu iddia, reddedilmesi dinlenmeyecek bir inatlaşma sayılan zaruri mukaddimelerden değildir. Zikredilenlerin tamamından vuzuha kavuşmuştur ki; Sa'd'ın Şerhu'l-Makâsıd'da belirttiği «Hak olan şudur ki: Nazarı taklit çukurundan kurtaran icmâlî bir delille marifet, mükelleflerden hiçbiri için kaçış yolu olmayan bir farz-ı ayndır; kendisiyle şüphelerin giderildiği, inkârcıların ilzam edildiği ve hidayet arayanların irşat edildiği tafsilî bir delille marifet ise bazılarının mutlaka yerine getirmesi gereken bir farz-ı kifâyedir» sözü denildiği üzere itirazdan hâli değildir. Ancak bana göre zâhir olan, Sa'd'ın şu cihetten haklı olduğudur: Tasdik manasındaki iman mükellefün bih'tir (emredilen şeydir) ve mükellefün bih'in şartı ise ihtiyarî (kulun iradesine bağlı) olmasıdır. Âlimler açıkça belirtmişlerdir ki, ihtiyarî olmayan bir şeyle mükellef tutmak hakikatte onun kendisine bağlı olduğu ihtiyarî hususlarla mükellef tutmaktır; tasdikin bizzat kendisi ihtiyarî olmadığından onunla mükellef tutulmak hakikatte kendisine bağlı olduğu ihtiyarî nazar ile mükellef tutulmaktır. Dolayısıyla hiçbir fikir, düşünce, nazar ve istidlal olmaksızın Allah Teâlâ'nın kalbe nur atmasıyla hâsıl olan iman, ne bizzat kendisi ne de kendisinden hâsıl olduğu şey itibarıyla ihtiyarî değildir; o halde nasıl mükellefün bih olabilir? Sa'd ve ona muvafakat edenlerin marifetten muradı, «mükelleflerden hiçbiri için kaçış yolu yoktur» sözünün de işaret ettiği üzere ancak mükellefün bih olması haysiyetiyle marifettir. Bunun nazar dışındaki ihtiyarî bir emir itibarıyla mükellefün bih olması —kulun kalbinde nurun feyzedilmesi ve zaruri ilmin yaratılması için istidat kazanmak gibi— ise zâhir değildir. Evet, bazılarından işittiğin üzere peygamberlerin —aleyhimüsselâm— marifeti gibi ve onlar dışındaki Allah Teâlâ'nın dilediği kullarının marifeti gibi icmâlî veya başka bir delilde nazara dayanmayan marifetlerin bulunduğunu inkâr etmiyorum ve bu tür bir marifeti taklidî olarak da isimlendirmiyorum. Aynı şekilde nurun atılmasıyla hâsıl olan marifetin, şüphe fırtınalarına maruz kalmasından korkulan delildeki nazardan hâsıl olan marifetten üstün olduğunu da inkâr etmiyorum. Benim benimsediğim görüş şudur: Delildeki nazar, kesin inancı ancak onunla elde eden kimseye mutlak olarak vaciptir. Buna onun dışında hangi yolla olursa olsun ulaşan kimseye ise vacip değildir ve aynı şekilde onu terk etmekle günahkâr olmaz. Onu terk etmekle günahkâr olacağı konusundaki icma naklinin durumu ise ortadadır. Bunun; o vakit müminin kesin inancına güvenilemeyeceği, zira kendisine bir şüphe arız olduğunda inancının yok olup tereddütte kalacağı, istidlalden doğan kesin inancın ise böyle olmayacağı şeklinde gerekçelendirilmesi zâhir değildir. Çünkü nazarsız olarak kesin inancı tamam olan kimsenin imanın vacibini yerine getirdiği kabul edildiğinde, sırf inancını bulandıracak bir şüphenin arız olması ihtimaline dayanılarak nazarı terk etmesinden ötürü onu günahkâr saymanın hiçbir vechi yoktur. Zira üzerine vacip olanın ancak kesin inanmak olduğu ve onun da kesin inandığı kabul edilirse, o vaktin vacibini eda etmiş ve ondan hiçbir şeyi terk etmemiş demektir. Belirli bir vakitte belirli bir vacibi terk etmeyen hiç kimsenin o vakitte o vacip cihetinden günahkâr kılınmasının bir anlamı yoktur. Delil olmamasından dolayı kesin inancını bulandıracak bir şüphenin arız olması aklen nasıl muhtemelse, bir şüphe arız olmadan önce kesin inandığı hususta delilin hâsıl olması da aklen öylece muhtemeldir; hatta bu ihtimal daha kuvvetli ve vuku bulmaya daha yakındır.

وإذا أحطت خبرا بجميع ما ذكرنا علمت أن الاستدلال بقوله تعالى: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ على وجوب النظر فيه نظر لتوقفه على صحة قولهم: إن العلم لا يحصل إلا بالنظر وقد سمعت ما فيه. ويقوي ذلك إذا قلنا: إن علمه ﷺ بالوحدانية ضروري إذ يكون المراد الأمر بالثبات والاستمرار على ما هو ﷺ فيه من اجتناب ما يخل بالعلم، وقد يقال: يجوز أن يكون الاستدلال نظرا إلى ظاهر اللفظ من حيث إنه أمر بالعلم بالوحدانية فلا بد أن يكون مقدورا بنفسه أو باعتبار ما يحصل هو منه، وحيث انتفى كونه مقدورا بنفسه تعين كونه مقدورا باعتبار ما يحصل هو منه، والظاهر أنه النظر.

Zikrettiğimiz hususların tamamını etraflıca öğrendiğinde, { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavl-i şerifi ile nazarın vücûbuna istidlal edilmesinde nazar (eleştiri) olduğunu anlarsın; zira bu, «İlim ancak nazarla hâsıl olur» sözlerinin sıhhatine bağlıdır ve bundaki durumu işitmiştin. Peygamber ﷺ'in vahdaniyeti bilmesinin zaruri olduğunu söylediğimizde bu [eleştiri] daha da güçlenir; zira bu takdirde kastedilen, ilmi zedeleyecek şeylerden kaçınma hususunda o ﷺ'in bulunduğu hal üzere sebat ve devam etmesi emridir. Şöyle de denilebilir: İstidlalin, vahdaniyetin bilinmesi emredildiği cihetiyle lafzın zahirine nazar edilerek yapılmış olması caizdir; o halde bu ya bizzat kendisi itibarıyla yahut kendisinden hâsıl olduğu şey itibarıyla makdûr (güç yetirilir) olmalıdır. Bizzat kendisi itibarıyla makdûr olması nefyedildiğinde, kendisinden hâsıl olduğu şey itibarıyla makdûr olması tayin eder; zâhir olan da bunun nazar olduğudur.

وأنت تعلم أنه إن كان التقليد سببا من أسباب العلم أيضا لم يتم هذا وإن لم يكن سببا تم فتأمل، ثم اعلم أن النظر الذي قالوا به في الأصول الاعتقادية أعم من النظر في الأدلة العقلية والنظر في الأدلة السمعية، فإن منها ما ثبت بالسمع كالأمور الأخروية ومدخل العقل فيها ليس إلا بأنها أمور ممكنة أخبر الصادق بوقوعها وكل ممكن أخبر

Bilirsin ki şayet taklit de ilim sebeplerinden bir sebep ise bu istidlal tamam olmaz; şayet bir sebep değilse tamam olur, iyi düşün. Sonra bil ki itikadî usûlde söyledikleri nazar, aklî delillerdeki nazardan ve sem'î delillerdeki nazardan daha geneldir. Zira onlardan bir kısmı ahiret halleri gibi sem' (nakil) ile sabittir ve bunda aklın dahli ancak bunların doğru söyleyenin (Peygamber'in) vuku bulacağını haber verdiği mümkün işler olması ve doğru söyleyenin

الصادق بوقوعه واقع فتلك الأمور واقعة، وأما النظر في معرفة الله تعالى. أعني التصديق بوجوده تعالى وصفاته العلا.

vuku bulacağını haber verdiği her mümkün şeyin vuku bulacağı, dolayısıyla o işlerin de vuku bulacağı şeklindedir. Marifetullahtaki nazara gelince; yani O Yüce Zât'ın varlığını ve yüce sıfatlarını tasdik etmeye gelince;