Binûn

Muhammed Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فقيل: يتعين أن يكون المراد به النظر في الأدلة العقلية فقط، ولا يجوز أن يكون النظر في الأدلة السمعية طريقها إليه لاستلزامه الدور. وفي الجواب العتيد الدور لازم لكن لا مطلقا بل بالنسبة إلى كل مطلوب يتوقف العلم بصدق الرسول ﷺ على العلم به، وذلك لأن النظر في الأدلة السمعية إنما يكون طريقا إلى المعرفة إذا كانت صادقة عند الناظر فيها وصدقها في علم الناظر موقوف على علمه بأن هذا الذي يدعي أنه رسول الله الذي جاء بها (١) صادقا في دعواه الرسالة. وعلمه بذلك موقوف على العلم بأن الله تعالى قد أظهر المعجزات على يده تصديقا له في دعواه وعلمه بذلك موقوف على العلم بأن ثمت إلها على صفة يمكن بها أن يبعث رسولا ككونه حيا عالما مريدا قادرا وهو من معرفة الإله سبحانه فلو استفدنا العلم بوجود الله تعالى وبتلك الصفات من الدلائل السمعية الموقوفة على صدق الرسول ﵊ لزم الدور كما ترى. نعم إذا قيل: إن المكلف بعد ما آمن بالرسول ﷺ واعتقد اعتقادا جازما بصدقه في جميع ما جاء به من عند الله تعالى بأي وجه كان ذلك الجزم بالضرورة أو بالنظر أو بالتقليد فله أن يأخذ عقيدته من القرآن من غير تأويل ولا ميل من غير أن ينظر في دليل عقلي كان ذلك كلاما صحيحا لا غبار عليه، ولا يلزم منه تحصيل للحاصل بالنسبة إلى ما حصله أولا من المسائل التي يتوقف عليها صدق الرسول ﵊ لأن التحصيل الثاني من حيث إن الجائي بدلائلها صادق فيها والتحصيل الأول كان بالنظر العقلي من غير اعتبار صدق الرسول ﵊ فاختلفت الحيثية فليفهم والله تعالى أعلم.

Bununla sadece aklî delillerdeki nazarın kastedilmesinin zorunlu olduğu, sem'î delillerdeki nazarın ise devir (kısır döngü) gerektireceğinden dolayı O'na ulaştıran bir yol olmasının caiz olmadığı söylenmiştir. El-Cevâbü'l-Atîd'de ise [şöyle denilmiştir]: Devir lazımdır, ancak mutlak olarak değil; aksine Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu bilmenin kendisine bağlı olduğu her matlup nispetindedir. Çünkü sem'î delillerdeki nazar, ancak bakan kimsenin nezdinde o deliller doğru olduğu takdirde marifete bir yol olur. O delillerin bakan kimsenin bilgisindeki doğruluğu ise, onları getiren ve Allah'ın elçisi olduğunu iddia eden bu zatın (١) risalet iddiasında doğru olduğunu bilmesine bağlıdır. Bunu bilmesi de Yüce Allah'ın, iddiasında onu doğrulamak üzere onun elinde mucizeler izhar ettiğini bilmesine bağlıdır. Bunu bilmesi ise orada diri, her şeyi bilen, dileyen ve kadir olmak gibi elçi göndermesi mümkün olan bir sıfatta bir İlah'ın bulunduğunu bilmesine bağlıdır ki bu da Yüce İlah'ın marifetindendir. Dolayısıyla eğer Allah Teâlâ'nın varlığına ve bu sıfatlarına dair bilgiyi, Resul aleyhisselâm'ın doğruluğuna bağlı olan sem'î delillerden elde etseydik, gördüğün üzere devir lazım gelirdi. Evet, şöyle denilirse: «Mükellef, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edip Allah Teâlâ katından getirdiği her şeyde onun doğru olduğuna -bu kesin inanç ister zaruretle, ister nazarla, ister taklitle olsun hangi yolla olursa olsun- kesin bir şekilde inandıktan sonra, aklî bir delile bakmaksızın, hiçbir tevil ve sapma olmaksızın inancını Kur'an'dan alabilir.» Bu takdirde bu, üzerinde hiçbir toz bulunmayan sahih bir söz olur. Resul aleyhisselâm'ın doğruluğunun kendisine bağlı olduğu ve ilk başta elde ettiği meseleler nispetinde bundan tahsîl-i hâsıl (zaten elde edilmiş olanı yeniden elde etme) da gerekmez. Zira ikinci elde ediş, delillerini getiren zatın onlarda doğru sözlü olması cihetiyledir; birinci elde ediş ise Resul aleyhisselâm'ın doğruluğu dikkate alınmaksızın aklî nazar ile idi. Dolayısıyla haysiyet (bakış açısı) farklılaşmıştır; iyi anlaşılsın, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ في الدنيا وَمَثْواكُمْ في الآخرة، وخص المتقلب بالدنيا والمثوى بالآخرة لأن كل أحد متحرك في الدنيا دائما نحو معاده غير قار وفي الآخرة مقيم لا حركة له نحو دار وراءها، والمراد من علمه تعالى بذلك تحذيرهم من جزائه وعقابه سبحانه أو الترغيب في امتثال ما يأمرهم جلّ شأنه به والترهيب عما ينهاهم ﷿ عنه على طريق الكناية. وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: متقلبكم تصرفكم في حياتكم الدنيا ومثواكم في قبوركم وآخرتكم، وقال عكرمة: متقلبكم في أصلاب الآباء إلى أرحام الأمهات ومثواكم إقامتكم في الأرض وقال الطبري: وغيره: متقلبكم تصرفكم في يقظتكم ومثواكم منامكم، وقيل: متقلبكم في معايشكم ومتاجركم ومثواكم حيث تستقرون من منازلكم، وقيل: متقلبكم في أعمالكم ومثواكم من الجنة والنار.

وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ dünyadaki ve وَمَثْواكُمْ ahiretteki; dönüp dolaşmayı dünyayla, kalınacak yeri de ahiretle tahsis etti; çünkü herkes dünyada daima dönüş yerine doğru hareket halindedir, durucu değildir; ahirette ise mukimdir, onun ötesindeki bir yurda doğru hiçbir hareketi yoktur. Allah Teâlâ'nın bunu bilmesinden maksat, kinaye yoluyla onları O'nun cezasından ve azabından sakındırmak yahut şanı yüce olanın kendilerine emrettiği şeyleri yerine getirmeye teşvik etmek ve sakındırdığı şeylerden onları korkutmaktır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mütakallebeküm (متقلبكم), dünya hayatınızdaki tasarruflarınızdır; mesvâküm (مثواكم) ise kabirleriniz ve ahiretinizdir. İkrime şöyle demiştir: Mütakallebeküm babaların sulblerinden annelerin rahimlerinedir; mesvâküm ise yeryüzündeki ikametinizdir. Taberî ve başkaları ise şöyle demiştir: Mütakallebeküm uyanıklığınızdaki tasarruflarınız, mesvâküm uykunuzdur. Bir görüşe göre: Mütakallebeküm geçimlerinizde ve ticaretlerinizdedir, mesvâküm ise evlerinizden karar kıldığınız yerlerdir. Yine bir görüşe göre: Mütakallebeküm amellerinizdedir, mesvâküm ise Cennet ve Cehennemdendir.

واختار أبو حيان عمومهما في كل متقلب وفي كل إقامة، ونحوه ما قيل: المراد يعلم جميع أحوالكم فلا يخفى عليه سبحانه شيء منها.

Ebû Hayyân her türlü dönüp dolaşmada ve her türlü ikamette ikisinin de umumiliğini (genelliğini) tercih etmiştir. Şöyle denilen görüş de buna yakındır: Maksat, bütün hallerinizi bilir; dolayısıyla O Yüce Zât'a bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz.

وقرأ ابن عباس «منقلبكم» بالنون.

İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ ise bu kelimeyi] nûn harfiyle «münkalabeküm» (منقلبكم) şeklinde okumuştur.

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا حرصا على الجهاد لما فيه من الثواب الجزيل فالمراد بهم المؤمنون الصادقون لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ أي هلا أنزلت سورة يؤمر فيها بالجهاد. فلولا: تحضيضية، وعن ابن مالك أن لا زائدة والتقدير لو أنزلت سورة وليس بشيء.

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا içindeki bol sevaptan ötürü cihada olan hırslarından dolayı [derler], dolayısıyla onlardan maksat sadık müminlerdir; لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ yani «İçinde cihadın emredildiği bir sure indirilseydi ya!» Buradaki Levlâ (لولا) tahdîd (teşvik) içindir. İbn Mâlik'ten lâ (لا) harfinin zâid olduğu ve takdirin «lev üzilet sûretün» (keşke bir sure indirilseydi) şeklinde olduğu nakledilmişse de bu bir şey değildir.

فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ أي بطريق الأمر به، والمراد. بمحكمة. مبينة لا تشابه ولا احتمال فيها لوجه آخر سوى وجوب القتال، وفسرها الزمخشري بغير منسوخة الأحكام. وعن قتادة كل سورة فيها القتال فهي محكمة وهو أشد القرآن على المنافقين وهذا أمر استقرأه قتادة من القرآن لا بخصوصية هذه الآية والمتحقق أن آيات القتال غير منسوخة وحكمها باق إلى يوم القيامة. وقيل: محكمة بالحلال والحرام.

فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ yani onu emretme yoluyla. Muhkeme ile kastedilen; açık-seçik olup savaşın vücûbundan başka bir veche ihtimali ve kapalılığı bulunmayandır. Zemahşerî bunu, hükümleri neshedilmemiş şeklinde tefsir etmiştir. Katâde'den [şöyle rivayet edilmiştir]: İçinde savaş geçen her sure muhkemdir ve Kur'an'ın münafıklara en ağır gelenidir. Bu, Katâde'nin Kur'an'dan istikrâ (tümevarım) yoluyla çıkardığı bir husustur, bu ayetin hususiyetinden değildir. Tahakkuk eden şudur ki savaş ayetleri mensuh değildir ve hükümleri kıyamet gününe kadar bakidir. Bir görüşe göre: Helal ve haramla muhkem kılınmıştır.

وقرىء «نزلت» سورة بالبناء للفاعل من نزل الثلاثي المجرد ورفع «سورة» على الفاعل.

Sülâsî mücerred olan «nezelet» (نزل) fiilinden malum (etken) sîga ile «nezelet sûretün» (نزلت سورة) şeklinde ve «sûretün» kelimesi fâil olarak merfû okunmuştur.

وقرأ زيد بن علي «نزلت» كذلك إلا أنه نصب «سورة محكمة» ، وخرج ذلك على كون الفاعل ضمير السورة، و «سورة محكمة» نصب على الحال. وقرأ هو وابن عمير «وذكر» مبنيّا للفاعل وهو ضمير تعالى «القتال» بالنصب على أنه مفعول به رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أي نفاق، وقيل: ضعف في الدين يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ أي نظر المحتضر الذي لا يطرف بصره، والمراد تشخص أبصارهم جبنا وهلعا، وقيل: يفعلون ذلك من شدة العداوة له ﵊، وقيل: من خشية الفضيحة فإنهم إن تخلفوا عن القتال افتضحوا وبان نفاقهم، وقال الزمخشري: كانوا يدعون الحرص على الجهاد ويتمنونه بألسنتهم ويقولون: لولا أنزلت سورة في معنى

Zeyd b. Ali de aynı şekilde «nezelet» (نزلت) okumuş, ancak «sûreten muhkemeten» (سورة محكمة) şeklinde mensup kılmıştır. Bu da fâilin sûre zamiri olması ve «sûreten muhkemeten» lafzının hal olarak nasbedilmesi şeklinde açıklanmıştır. O ve İbn Umeyr, fâili Allah Teâlâ'nın zamiri olmak üzere «ve zekera» (وذكر) şeklinde malum ve mef'ûlün bih olarak nasb ile «el-kıtâle» (القتال) okumuşlardır. رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ yani nifak; dinde zayıflık olduğu da söylenmiştir; يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ yani gözünü kırpmayan can çekişen kimsenin bakışı gibi bakarlar. Kastedilen, korkaklık ve dehşetten ötürü gözlerinin dikilip donakalmasıdır. Bir görüşe göre: Bunu o Peygamber aleyhisselâm'a olan şiddetli düşmanlıklarından dolayı yaparlar. Bir görüşe göre de: Rezil olma korkusundandır; zira savaştan geri kalırlarsa rezil olacaklar ve nifakları açığa çıkacaktır. Zemahşerî şöyle demiştir: Cihada düşkünlük taslıyor ve dilleriyle bunu temenni edip şöyle diyorlardı: «Anlamı hususunda bir sure indirilseydi ya!»

الجهاد فإذا أنزلت وأمروا فيها بما تمنوا وحرصوا عليه كاعوا وشق عليهم وسقط في أيديهم كقوله تعالى: فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ [النساء: ٧٧] والظاهر ما ذكرناه أولا من أن القائلين هم الذين أخلصوا في إيمانهم وإنما عرا المنافقين ما عرا عند نزول أمير المؤمنين بالجهاد لدخولهم فيهم بحسب ظاهر حالهم، وقد جوز هو أيضا إرادة الخلص من الذين آمنوا لكن كلامه ظاهر في ترجح ما ذكره أولا عنده والظاهر أن في الكلام عليه إقامة الظاهر مقام المضمر، وجوز أن يكون المطلوب في قوله تعالى: لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ إنزال سورة مطلقا حيث كانوا يستأنسون بالوحي ويستوحشون إذا أبطأ، وروي نحوه عن ابن جريج. أخرج ابن المنذر عنه أنه قال في الآية: كان المؤمنون يشتاقون إلى كتاب الله تعالى وإلى بيان ما ينزل عليهم فيه فإذا نزلت السورة يذكر فيها القتال رأيت يا محمد المنافقين ينظرون إليك إلخ.

Cihad hakkında bir sure indirilip de içinde temenni edip hırs gösterdikleri şey kendilerine emredilince, tıpkı Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ } [en-Nisâ: 77] “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup insanlardan korkuyor” kavlindeki gibi geri çekildiler, bu onlara ağır geldi ve elleri böğürlerinde kaldı. Zâhir olan ise ilk zikrettiğimiz görüştür; yani bunu söyleyenlerin imanlarında ihlaslı olan kimseler olduğudur. Müminlerin emrinin cihada dair [hükmü] indiğinde münafıkları saran hal ise ancak zahirdeki hallerine göre onların arasına dahil olmalarından dolayı onları sarmıştır. O (Zemahşerî), iman edenlerden ihlaslı olanların kastedilmesini de caiz görmüştür; ancak onun sözü ilk zikrettiğini tercih ettiğinde açıktır. Zâhir olan şudur ki, bu görüşe göre sözde zâhir ismin zamir makamına kaim kılınması vardır. Yüce Allah'ın: لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ kavlinde istenen şeyin, vahiy ile ünsiyet kurdukları ve geciktiğinde yalnızlık hissettikleri için mutlak olarak bir surenin indirilmesi olması da caiz görülmüştür. Bunun bir benzeri İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Müminler Allah Teâlâ'nın kitabına ve onda kendilerine indirilecek açıklamaya iştiyak duyuyorlardı; içinde savaştan bahsedilen sure inince, ey Muhammed, münafıkların sana baktıklarını gördün...

فَأَوْلى لَهُمْ تهديد ووعيد على ما روي عن غير واحد، وعن أبي علي أن (أولى) فيه علم لعين الويل مبني على زنة أفعل من لفظ الويل على القلب وأصله أويل وهو غير منصرف للعلمية والوزن. فالكلام مبتدأ وخبر.

فَأَوْلى لَهُمْ birden fazla kişiden rivayet edildiğine göre tehdit ve azap vaadidir. Ebû Ali'den ise buradaki (evlâ / أولى) lafzının 'veyl' (helak) kelimesinin bizzat kendisi için bir alem (özel isim) olduğu, 'veyl' lafzından kalb yoluyla 'ef'al' (أفعل) vezninde türetildiği, aslının 'eveyil' (أويل) olduğu ve alemiyet ile vezinden dolayı gayri munsarif olduğu rivayet edilmiştir. Bu durumda söz mübteda ve haberdir.

واعترض بأن الويل غير متصرف فيه، ومثل يوم أيوم مع أنه غير منقاس لا يفرد عن الموصوف البتة، وإن القلب خلاف الأصل لا يرتكب إلا بدليل، وإن علم الجنس شيء خارج عن القياس مشكل التعقل خاصة فيما نحن فيه، ثم قيل: إن الاشتقاق الواضح من الولي بمعنى القرب كما في قوله:

Buna karşı şu itirazlar yapılmıştır: 'Veyl' kelimesinde sarf (türetme) yapılmaz; 'yevmün eyyem' (يوم أيم) gibi örnekler ise kıyasa uygun olmamakla birlikte mevsûfundan asla ayrılmaz; kalb (harf değiştirme) asla aykırıdır, delilsiz başvurulmaz; cins ismi olan alemiyet ise kıyas dışı bir şeydir, özellikle konumuzda akla yatması zordur. Sonra şöyle denilmiştir: Açık olan iştikak, şu beyitteki gibi yakınlık anlamındaki 'el-vely' (الولي) kökündendir:

تكلفني ليلى وقد شط وليها ... وعادت عواد بيننا وخطوب

«Leyla beni zora koşuyor, oysa onun yakınlığı uzaklaştı ... Aramıza engeller ve musibetler girdi.»

يرشد إلى أنه للتفضيل في الأصل غلب في قرب الهلاك ودعاء السوء كأنه قيل: هلاكا أولى لهم بمعنى أهلكهم الله تعالى هلاكا أقرب لهم من كل شر وهلاك، وهذا كما غلب بعدا وسحقا في الهلاك، وهو على هذا منصوب على أنه صفة في الأصل لمصدر محذوف وقد أقيم مقامه والجار متعلق به. وفي الصحاح عن الأصمعي أولى له قاربه ما يهلكه أي نزل به وأنشد:

[Bu], onun aslen tafdîl için olduğuna işaret eder; helakin yaklaşmasında ve bedduada galip gelmiştir; sanki «onlara daha layık bir helak olsun», yani Allah Teâlâ onları her türlü kötülük ve helakten kendilerine daha yakın bir helak ile helak etsin denilmiştir. Bu, tıpkı helak hususunda «bu'den» (bunun) ve «suhkan» (ezilip yok olsun) ifadelerinin galip gelmesi gibidir. Buna göre bu lafız, aslen mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensuptur, [masdarın] makamına kaim kılınmıştır ve câr-mecrûr da ona müteallıktır. Sıhâh'ta Asmaî'den nakledildiğine göre: «Evlâ lehû», onu helak edecek şey ona yaklaştı, yani başına indi demektir ve şu beyti okumuştur:

فعادى بين هاديتين منها ... وأولى أن يزيد على الثلاث

«Onlardan öndeki ikisinin arasını kovaladı peş peşe ... Üçe çıkarmaya yaklaştı da.»

أي قارب أن يزيد، قال ثعلب: ولم يقل أحد في (أولى) أحسن مما قاله الأصمعي، وعلى هذا هو فعل مستتر فيه ضمير الهلاك بقرينة السياق، وقريب منه ما قيل: إنه فعل ماض وفاعله ضميره ﷿ واللام مزيدة أي أولاهم الله تعالى ما يكرهون أو غير مزيدة أي أدنى الله ﷿ الهلاك لهم، والظاهر زيادة اللام على ما سمعت عن الأصمعي، ومن فسره بقرب جوز الأمرين، وقيل: هو اسم فعل والمعنى وليهم شر بعد شر. وقيل: هو فعلى من آل بمعنى رجع لا أفعل من الولي فهو في الأصل دعاء عليهم بأن يرجع أمرهم إلى الهلاك، والمراد أهلكهم الله تعالى إلا أن التركيب مبتدأ وخبر، وقال الرضي: هو علم للوعيد من وليه الشر أي قربه، والتركيب مبتدأ وخبر أيضا. واستدل بما حكي أبو زيد من قولهم: أولاة بتاء التأنيث على أنه ليس بأفعل تفضيل ولا أفعل فعلى وإنه علم وليس بفعل ثم قال: بل هو مثل أرمل وأرملة إذا سمي بهما ولذا لم ينصرف، وليس اسم فعل أيضا بدليل أولاة في تأنيثه بالرفع يعني أنه معرب ولو كان اسم فعل كان مبنيا مثله. وتعقب بأنه لا مانع من كون أولاة لفظا آخر بمعناه يرد من ذلك على قائلي ما تقدم أصلا، وجاء أول أفعل تفضيل وظرفا كقبل وسمع فيه أولة كما نقله أبو حيان، وقيل: الأحسن كونه أفعل تفضيل بمعنى أحق وأحرى وهو خبر لمبتدأ محذوف يقدر في كل مقام بما يليق به والتقدير هاهنا العقاب أولى لهم، وروي ذلك عن قتادة ومال إلى هذا القول ابن عطية، وعلى جميع هذه الأقوال قوله تعالى: طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ كلام مستقل محذوف منه أحد

Yani artırmaya yaklaştı. Sa'leb şöyle demiştir: «Evlâ» (أولى) hakkında hiç kimse Asmaî'nin söylediğinden daha güzelini söylememiştir. Buna göre o, bağlamın karinesiyle içinde helak zamiri gizlenmiş bir fiildir. Şöyle denilen görüş de buna yakındır: O mazi bir fiildir, fâili O Yüce Zât'ın zamiridir ve lâm zâiddir; yani «Allah Teâlâ onlara hoşlanmadıkları şeyi musallat etti» demektir; yahut lâm zâid değildir; yani «Allah azze ve celle helaki onlara yaklaştırdı» demektir. Asmaî'den işittiğine göre zâhir olan lâm'ın zâid olmasıdır. Onu 'yaklaştı' diye tefsir eden kimse her iki ihtimali de caiz görmüştür. Bir görüşe göre: O bir isim-fiildir ve anlamı «onlara kötülük üstüne kötülük yaklaştı» demektir. Bir görüşe göre: 'Geri döndü' anlamındaki 'âle' (آل) fiilinden 'fa'lâ' (فعلى) veznindedir, 'el-vely'den 'ef'al' değildir; dolayısıyla aslen işlerinin helake dönmesine yönelik aleyhlerine bir bedduadır ve kastedilen «Allah onları helak etsin» demektir; ancak terkip mübteda ve haberdir. Razî şöyle demiştir: 'Kötülük ona ulaştı/yaklaştı' kökünden tehdit için bir alemdir; terkip yine mübteda ve haberdir. Ebû Zeyd'in naklettiği müenneslik tâ'sı ile «evlâte» (أولاة) sözlerini delil getirerek onun ne tafdîl olan ef'al ne de ef'alün-fu'lâsı olduğunu, bir alem olup fiil olmadığını söylemiş, sonra da şöyle demiştir: «Aksine o, özel isim yapıldıklarında 'ermel' ve 'ermele' gibidir ve bu yüzden gayri munsarif olmuştur; ayrıca ref ile müennes yapılmasındaki 'evlâte' deliliyle isim-fiil de değildir, yani murebtir; şayet isim-fiil olsaydı onun gibi mebni olurdu.» Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: 'Evlâte' lafzının onun anlamında başka bir lafız olmasına hiçbir engel yoktur; dolayısıyla bundan daha önce geçenleri söyleyenlere hiçbir reddiye çıkmaz. 'Evvel' (أول) kelimesi 'kable' (قبل) gibi hem tafdîl olan ef'al hem de zarf olarak gelmiş ve Ebû Hayyân'ın naklettiği üzere onda 'evveleten' (أولة) kullanımı da işitilmiştir. Bir görüşe göre: En güzeli, 'daha hak ve daha layık' anlamında tafdîl olan ef'al olmasıdır; her makamda kendisine layık olan şekilde takdir edilecek mahzuf bir mübtedanın haberidir; buradaki takdir ise «el-ıkâbu evlâ lehüm» (azap onlara daha layıktır) şeklindedir. Bu Katâde'den rivayet edilmiş olup İbn Atiyye de bu görüşe meyletmiştir. Bütün bu görüşlere göre Yüce Allah'ın: طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ kavli, iki cüzünden biri mahzuf olan müstakil bir kelamdır;

الجزأين أما الخبر وتقديره خير لهم أو أمثل، وهو قول مجاهد ومذهب سيبويه والخليل. وأما المبتدأ وتقديره الأمر أو أمرنا طاعة أي الأمر المرضي لله تعالى طاعة، وقيل: أي أمرهم طاعة معروفة وقول معروف أي معلوم حاله أنه خديعة، وقيل: هو حكاية قولهم قبل الأمر بالجهاد أي قالوا أمرنا طاعة ويشهد له قراءة أبي «يقولون طاعة وقول معروف» وذهب بعض إلى أن (أولى) أفعل تفضيل مبتدأ ولَهُمْ صلته واللام بمعنى الباء وطاعَةٌ خبر كأنه قيل فأولى بهم من النظر إليك نظر المغشيّ عليه من الموت طاعة وقول معروف، وعليه لا يكون كلاما مستقلا ولا يوقف على لَهُمْ ومما لا ينبغي أن يلتفت إليه ما قيل: إن طاعَةٌ صفة لسورة في قوله تعالى فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ والمراد ذات طاعة أو مطاعة. وتعقبه أبو حيان بأنه ليس بشيء لحيلولة الفصل الكثير بين الصفة والموصوف فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ أي جد والجد أي الاجتهاد لأصحاب الأمر إلا أنه أسند إليه مجازا كما في قوله تعالى: إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [لقمان:

Ya haberdir ki takdiri «hayrun lehüm» (onlar için daha hayırlıdır) veya «emselü» (daha uygundur) şeklindedir; bu Mücâhid'in sözü, Sîbeveyhi ve Halîl'in mezhebidir. Ya da mübtedadır ki takdiri «el-emru» (iş) veya «emrunâ tâatün» (bizim işimiz itaattir), yani Allah Teâlâ'nın razı olduğu iş itaattir demektir. Bir görüşe göre: Yani onların işi bilinen bir itaat ve bilinen bir sözdür; yani durumu hile olduğu bilinen bir şeydir. Bir görüşe göre: Cihad emredilmeden önceki sözlerinin naklidir; yani «bizim işimiz itaat» demişlerdir. Übeyy'in «yekûlûne tâatün ve kavlün ma'rûfün» (يقولون طاعة وقول معروف) kıraati de buna şahitlik eder. Bazıları da (evlâ / أولى) lafzının mübteda olan tafdîl ef'ali, لَهُمْ ifadesinin onun sılası ve lâm'ın bâ (ب) anlamında, طاعَةٌ lafzının da haber olduğu görüşüne gitmiştir; sanki şöyle denilmiştir: «Sana ölüm baygınlığı geçiren kimsenin bakışı gibi bakmaktansa onlara yaraşan, itaat ve güzel bir sözdür.» Buna göre müstakil bir kelam olmaz ve لَهُمْ üzerinde vakıf yapılmaz. İltifat edilmemesi gereken görüşlerden biri de طاعَةٌ kelimesinin Yüce Allah'ın: فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ kavlindeki sûre kelimesinin sıfatı olduğu ve kastedilenin 'itaat sahibi' veya 'kendisine itaat edilen' olduğu yönündeki sözdür. Ebû Hayyân, sıfat ile mevsuf arasına çok fazla fasılanın girmesinden ötürü bunun bir şey olmadığını belirterek itiraz etmiştir. فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ yani ciddileştiğinde; ciddiyet ve gayret iş sahiplerine aittir, ancak Yüce Allah'ın: { إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } [Lokmân: 17]

١٧] ومنه قول الشاعر:

kavlinde olduğu gibi mecazen işe isnat edilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

قد جدت الحرب بكم فجدوا والظاهر أن جواب «إذا» قوله تعالى: فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ وهو العامل فيها ولا يضر اقترانه بالفاء ولا تمنع من عمل ما بعدها فيما قبلها في مثله كما صرحوا به، وهذا نحو إذا جاء الشتاء فلو جئتني لكسوتك، وقيل: الجواب محذوف تقديره فإذا عزم الأمر كرهوا أو نحو ذلك قاله قتادة. وفي البحر من حمل طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ على أنهم يقولون ذلك خديعة قدر فإذا عزم الأمر ناقضوا وتعاصوا، ولعل من يجعل القول السابق للمؤمنين في ظاهر الحال وهم المنافقون جوز هذا التقدير أيضا، وقدر بعضهم الجواب فاصدق وهو كما ترى، وأيا ما كان فالمراد فلو صدقوا الله فيما زعموا من الحرص على الجهاد ولعلهم أظهروا الحرص عليه كالمؤمنين الصادقين، وقيل: في قوله: طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ، وقيل: في إيمانهم لَكانَ أي الصدق خَيْراً لَهُمْ مما ارتكبوه وهذا مبني على ما في زعمهم من أن فيه خيرا وإلا فهو في نفس الأمر لا خير فيه.

«Savaş sizinle ciddileşti, siz de ciddileşin.» Zâhir olan, «izâ» (إذا) edatının cevabının Yüce Allah'ın: فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ kavli olduğudur ve onda amel eden âmil de odur; fâ (ف) ile bitişik olması zarar vermez ve açıkça belirttikleri üzere böylesi bir durumda kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinde amel etmesine engel olmaz; bu tıpkı «kış geldiğinde, keşke bana gelseydin sana giydirirdim» sözü gibidir. Bir görüşe göre: Cevap mahzuftur, takdiri «iş ciddileşince hoşlanmadılar» yahut benzeri bir şeydir; bunu Katâde söylemiştir. El-Bahr'da [şöyle denilmiştir]: طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ ifadesini, bunu hile olarak söylediklerine hamleden kimse, «iş ciddileşince bozup karşı geldiler» şeklinde takdir etmiştir. Önceki sözü zahirdeki hallerine göre müminlere, yani münafıklara ait kılan kimse de muhtemelen bu takdiri caiz görmüştür. Bazıları da cevabı «o halde doğru söylesinler» şeklinde takdir etmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Her halükarda kastedilen: «Cihada olan düşkünlüklerine dair iddialarında Allah'a karşı doğru söyleselerdi -ki muhtemelen sadık müminler gibi ona hırs göstermişlerdi-, bir görüşe göre: طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ sözlerinde, bir görüşe göre de: İmanlarında doğru söyleselerdi, لَكانَ yani doğruluk خَيْراً لَهُمْ işledikleri şeyden kendileri için daha hayırlı olurdu.» Bu, onların zannındaki «onda bir hayır vardır» anlayışına dayanmaktadır; aksi takdirde işin aslında onda hiçbir hayır yoktur.

فَهَلْ عَسَيْتُمْ خطاب لأولئك الذين في قلوبهم مرض بطريق الالتفات لتأكيد التوبيخ وتشديد التقريع، وهل للاستفهام والأصل فيه أن يدخل الخبر للسؤال عن مضمونه والإنشاء الموضوع له عسى ما دل عليه بالخبر أي فهل يتوقع منكم وينتظر إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أمور الناس وتأمرتم عليهم فهو من الولاية والمفعول به محذوف وروي ذلك عن محمد بن كعب وأبي العالية والكلبي أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ تناحرا على الولاية وتكالبا على جيفة الدنيا والمتوقع كل من يقف على حالهم إلا الله ﷿ إذ لا يصح منه سبحانه ذلك والاستفهام أيضا بالنسبة إلى غيره جلّ وعلا فالمعنى إنكم لما عهد منكم من الأحوال الدالة على الحرص على الدنيا حيث أمرتم بالجهاد الذي هو وسيلة إلى ثواب الله تعالى العظيم فكرهتموه وظهر عليكم ما ظهر أحقاء بأن يقول لكم كل من ذاقكم وعرف حالكم يا هؤلاء ما ترون هل يتوقع منكم إن توليتم أن تفسدوا في الأرض إلخ.

فَهَلْ عَسَيْتُمْ azarlamayı pekiştirmek ve kınamayı şiddetlendirmek için iltifat yoluyla kalplerinde hastalık bulunan o kimselere bir hitaptır. Hel (هل) istifham içindir; asıl olan, içeriğini sormak için haberin başına girmesidir; 'asâ'nın (عسى) kendisi için vazedildiği inşâ ise haber ile delalet edilen şeydir; yani sizden beklenir ve umulur mu ki إِنْ تَوَلَّيْتُمْ insanların işlerini üstlenir ve onların başına âmir olursanız -bu velayet kökündendir ve mef'ûlün bih mahzuftur; bu Muhammed b. Kâ'b, Ebu'l-Âliye ve Kelbî'den rivayet edilmiştir- أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ velayet uğruna çekişerek ve dünyanın leşi üzerine birbirinize düşerek [fesat çıkarasınız ve akrabalık bağlarınızı koparasınız]? Bekleyen kimse, Allah azze ve celle hariç onların halini bilen herkestir; zira O Yüce Zât'tan böyle bir şey sahih olmaz. İstifham da şanı yüce olanın dışındakilere göredir; mana şudur: Allah Teâlâ'nın büyük sevabına bir vesile olan cihad ile emrolunduğunuzda ondan hoşlanmayıp üzerinizde beliren haller belirdiğinde, dünyaya olan düşkünlüğe delalet eden bilinen halleriniz sebebiyle, sizi tecrübe edip halinizi bilen herkesin size şöyle demesine layıksınız: «Ey ahali! Ne dersiniz, iş başına geçerseniz yeryüzünde bozgunculuk çıkarmanız beklenir mi?..»

وفسر بعضهم التولي بالإعراض عن الإسلام فالفعل لازم أي فهل عسيتم إن ارضتم عن الإسلام أن ترجعوا إلى ما كنتم عليه في الجاهلية من الإفساد في الأرض بالتغاور والتناهب وقطع الأرحام بمقاتلة بعض الأقارب بعضا ووأد البنات، وتعقب بأن الواقع في حيز الشرط في مثل هذا المقام لا بد أن تكون محذوريته باعتبار ما يتبعه من المفاسد لا باعتبار ذاته ولا ريب في أن الأعراض عن الإسلام رأس كل شر وفساد فحقه أن يجعل عمدة في التوبيخ لا وسيلة للتوبيخ بما دونه من المفاسد، ويؤيد الأول قراءة بعض «ولّيتم» مبنيا المفعول وكذا قراءته ﵊ على ما ذكر في الحبر

Bazıları tevellîyi (التولي) İslam'dan yüz çevirmekle tefsir etmişlerdir; dolayısıyla fiil lâzımdır; yani «Eğer İslam'dan yüz çevirirseniz, cahiliye devrinde üzerinde bulunduğunuz baskınlar ve yağmalarla yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya ve akrabaların birbirleriyle savaşması ve kız çocuklarını diri diri gömmek suretiyle akrabalık bağlarını koparmaya geri dönmeniz beklenir mi?» [şeklindedir]. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Böyle bir makamda şart cümlesinde yer alan şeyin mahzurlu oluşu, bizzat kendisi itibarıyla değil, ardından gelen mefsedetler itibarıyla olmalıdır. Kuşkusuz İslam'dan yüz çevirmek her türlü kötülüğün ve fesadın başıdır; dolayısıyla onun hakkı, kendisinden daha aşağıdaki mefsedetlerle azarlamaya bir vesile kılınmak değil, azarlamanın esası yapılmaktır. Bir kısmının meçhul sîga ile «vüllîtüm» (وُلِّيتُمْ) şeklindeki kıraati ve el-Hibr'de zikredildiğine göre o aleyhisselâm'ın kıraati de birinci görüşü teyit eder.

ورويت عن علي كرم الله تعالى وجهه. ورويس. ويعقوب «تولّيتم» بالبناء للمفعول

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Ruveys ve Ya'kûb'dan da meçhul sîga ile «tüvellîtüm» (تُوُلِّيتُمْ) rivayet edilmiştir.

أيضا بناء على أن

Bu da yine şu esasa dayanır:

المعنى تولاكم الناس واجتمعوا على موالاتكم، والمراد كنتم فيهم حكاما، وقيل: المعنى تولاكم ولاة غشمة خرجتم معهم ومشيتم تحت لوائهم وأفسدتم بإفسادهم واستظهر أبو حيان تفسيره بالإعراض إلا أنه قال: المعنى إن أعرضتم عن امتثال أمر الله تعالى في القتال أن تفسدوا في الأرض بعدم معونة أهل الإسلام على أعدائهم وتقطعوا أرحامكم لأن من أرحامكم كثيرا من المسلمين فإذا لم تعينوهم قطعتم ما يبينكم وبينهم من الرحم.

Mana; insanlar sizi iş başına getirir ve size uymak üzere toplanırlar, kastedilen de onların içinde yönetici olmanızdır. Bir görüşe göre: Mana; başınıza zorba yöneticiler geçer de siz onlarla birlikte çıkar, onların sancağı altında yürür ve onların ifsâdıyla ifsatta bulunursunuz demektir. Ebû Hayyân ise yüz çevirmekle tefsir edilmesini zâhir görmüş, ancak şöyle demiştir: Mana; eğer savaşa dair Allah Teâlâ'nın emrini yerine getirmekten yüz çevirirseniz, İslam ehline düşmanlarına karşı yardım etmeyerek yeryüzünde bozgunculuk çıkarırsınız ve akrabalık bağlarınızı koparırsınız; çünkü akrabalarınızın birçoğu Müslümandır, onlara yardım etmediğinizde aranızdaki akrabalık bağını koparmış olursunuz.

وتعقب بأن حمل الإفساد على الإفساد بعدم المعونة فيه خفاء، وكذا الإتيان بأن عليه دون إذا من حيث إن الإعراض عن امتثال أمر الله تعالى في القتال كالمحقق من أولئك المنافقين فتأمل، وأَنْ تُفْسِدُوا خبر عسى. وإِنْ تَوَلَّيْتُمْ اعتراض، وجواب أن محذوف يدل عليه ما قبله، وزعم بعضهم أن الأظهر جعل إِنْ تَوَلَّيْتُمْ حالا مقدرة، وفيه أن الشرط بدون الجواب لم يعهد وقوعه حالا في غير أن الوصلية وهي لا تفارق الواو، والحاق الضمائر بعسى كما في سائر الأفعال المتصرفة لغة أهل الحجاز، وبنو تميم لا يلحقونها به ويلتزمون دخوله على أن والفعل فيقولون الزيدان عسى أن يقوما والزيدون عسى أن يقوموا، وذكر الإمام هاتين اللغتين ثم قال: وأما قول من قال: عسى أنت تقوم وعسى أنا أقوم فدون ما ذكرنا للتطويل الذي فيه فإن كان مقصوده حكاية لغة ثالثة هي انفصال الضمير فنحن لا نعلم أحدا من نقلة اللسان العربي ذكرها وإن كان غير ذلك فليس فيه كثير جدوى.

Buna; bozgunculuğun yardımı terk etmeyle gerçekleşen bozgunculuğa hamledilmesinde kapalılık bulunduğu ve aynı şekilde o münafıklardan savaşa dair Allah Teâlâ'nın emrini yerine getirmekten yüz çevirmek kesinleşmiş gibi olduğu halde «izâ» (إذا) yerine «in» (إن) ile gelinmesi cihetiyle itiraz edilmiştir, iyi düşün. أَنْ تُفْسِدُوا lafzı 'asâ'nın haberidir. إِنْ تَوَلَّيْتُمْ ise itiraziyedir (ara cümledir) ve 'in'in cevabı mahzuf olup öncesi ona delalet eder. Bazıları en zâhir olanın إِنْ تَوَلَّيْتُمْ ifadesini mukadder bir hal kılmak olduğunu iddia etmişlerdir. Ancak cevapsız şartın, vâv harfinden ayrılmayan vasliyye 'in'i dışındakilerde hal olarak vuku bulduğu bilinmemektedir. Diğer mutasarrıf fiillerde olduğu gibi zamirlerin 'asâ'ya bitişmesi Hicaz ehlinin lügatidir; Temîm oğulları ise zamirleri ona bitiştirmezler ve onun 'en' ile fiilin başına girmesini zorunlu görürler; dolayısıyla «ez-zeydâni 'asâ en yekûmâ» ve «ez-zeydûne 'asâ en yekûmû» derler. İmam bu iki lügati zikrettikten sonra şöyle demiştir: «'Asâ ente tekûmu' ve ''asâ ene ekûmu' diyenin sözüne gelince; bu, içindeki uzatmadan dolayı zikrettiğimizin altındadır. Eğer onun maksadı zamirin munfasıl olması şeklindeki üçüncü bir lügati nakletmek ise, Arap dilini nakledenlerden hiç kimsenin bunu zikrettiğini bilmiyoruz; eğer başka bir şey ise bunda pek bir fayda yoktur.»

وقرأ نافع «عسيتم» بكسر السين المهملة، وهو غريب. وقرأ عمرو في رواية. وسلام ويعقوب وأبان وعصمة «تقطعوا» بالتخفيف مضارع قطع، والحسن «تقطّعوا» بفتح التاء والقاف وشد الطاء وأصله تتقطعوا بتاءين حذفت أحدهما ونصبوا «أرحامكم» على إسقاط الحرف أي في أرحامكم لأن تقطع لازم أُولئِكَ إشارة إلى المخاطبين بطريق الالتفات إيذان بأن ذكر هناتهم أوجب إسقاطهم عن درجة الخطاب ولو على جهة التوبيخ وحكاية أقوالهم الفظيعة لغيرهم، وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أي أبعدهم من رحمته ﷿ فَأَصَمَّهُمْ عن استماع الحق لتصامهم عنه لسوء اختيارهم وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ لتعاميهم عما يشاهدونه من الآيات المنصوبة في الأنفس والآفاق وجاء التركيب فَأَصَمَّهُمْ ولم يأت فأصم آذانهم كما جاء وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ أو وأعماهم كما جاء فأصمهم، قيل: لأن الأذن لو أصيبت بقطع أو قلع لسمع الكلام فلم يحتج إلى ذكر الأذن والبصر وهو العين لو أصيب لامتنع الإبصار فالعين لها مدخل في الرؤية والأذن لا مدخل لها في السمع انتهى وهو كما ترى.

Nâfi', noktasız sîn harfinin kesresiyle garip bir şekilde «asîtüm» (عَسِيتُمْ) okumuştur. Amr bir rivayette, Sellâm, Ya'kûb, Ebân ve Isme «tekta'û» (تَقْطَعُوا) şeklinde tâ'nın ve kāf'ın fethi, tâ'nın şeddesiyle 'kata'a' fiilinin muzarisi olarak şeddesiz okumuşlardır. Hasan ise «tekatta'û» (تَقَطَّعُوا) şeklinde okumuştur; aslı iki tâ ile «tetekatta'û» (تتقطعوا) olup biri hazfedilmiştir ve «erhâmeküm» kelimesini harf-i cerin düşürülmesiyle yani «fî erhâmiküm» anlamında nasbetmişlerdir; çünkü 'tekattaa' lâzım bir fiildir. أُولئِكَ kusurlarını anmanın, kınama cihetiyle de olsa onları hitap derecesinden düşürmeyi ve onların çirkin sözlerini başkalarına nakletmeyi gerektirdiğini bildirmek üzere iltifat yoluyla muhataplara bir işarettir. Bu mübtedadır; haberi ise Yüce Allah'ın: الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ kavlidir; yani Allah azze ve celle'nin rahmetinden uzaklaştırdığı kimselerdir. فَأَصَمَّهُمْ kötü tercihleri sebebiyle haktan sağırmış gibi davrandıkları için hakkı işitmekten onları sağır kıldı; وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ nefislerde ve ufuklarda dikilmiş olan müşahede ettikleri delilleri görmezden geldikleri için gözlerini kör etti. Terkip, وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ şeklinde geldiği gibi «fe-asamme âzânehüm» şeklinde yahut فَأَصَمَّهُمْ şeklinde geldiği gibi «ve a'mâhüm» şeklinde değil de فَأَصَمَّهُمْ şeklinde gelmiştir. Şöyle denilmiştir: Çünkü kulak kesilse veya koparılsa bile söz işitilir, bu yüzden kulağın zikredilmesine ihtiyaç duyulmamıştır; basar yani göz ise bir zarara uğrarsa görme engellenir; dolayısıyla gözün görmede bir dahli vardır, kulağın ise işitmede dahli yoktur; nakil bitti, bu da gördüğün gibidir.

وقال الخفاجي: لأنه إذا ذكر الصمم لم يبق حاجة إلى ذكر الآذان، وأما العمى فلشيوعه في البصر والبصيرة حتى قيل: إنه حقيقة فيهما وهو ظاهر ما في القاموس فإذا كان المراد أحدهما حسن تقييده.

Hafâcî şöyle demiştir: Çünkü sağırlık zikredildiğinde kulakları zikretmeye ihtiyaç kalmaz; körlüğe gelince, hem gözde hem de basirette yaygın olarak kullanıldığı için -hatta her ikisinde de hakikat olduğu söylenmiştir ki Kâmûs'taki ifadenin zahiri de budur- ikisinden biri kastedildiğinde onu kayıtlamak güzel düşmüştür.

وقيل في وجه ذلك بناء على كون العمى حقيقة فيما كان في البصر إن نحو أعمى الله أبصارهم بحسب الظاهر من باب أبصرته بعيني وهو يقال في مقام يحتاج إلى التأكيد، ولما كان أولئك الذين حكى حالهم في أمر الجهاد غير ظاهر إعماؤهم ظهور إصمامهم كيف وفي الآيات السابقة ما يؤذن بعدم انتفاعهم بالمسموع من القرآن وهو من آثار إصمامهم وليس فيها ما يؤذن بعدم انتفاعهم بالآيات المرئية المنصوبة في الأنفس والآفاق الذي هو من آثار إعمائهم ناسب أن يسلك في كل من الجملتين ما سلك مع ما في سلوكه في الأخير من رعاية الفواصل وهو أدق مما قبل، هذا والأرحام جمع رحم بفتح الراء وكسر الحاء وهي على ما في القاموس القرابة أو أصلها وأسبابها، وقال الراغب: الرحم رحم المرأة أي بيت منبت ولدها ووعاؤه ومنه استعير الرحم للقرابة لكونهم خارجين من رحم واحدة، ويقال للأقارب ذوو رحم كما يقال لهم أرحام، وقد صرح ابن الأثير بأن ذا الرحم يقع على كل من يجمع بينك وبينه نسب ويطلق في الفرائض على الأقارب من جهة النساء والمذكور في كتبها تفسيره بكل قريب ليس بذي سهم ولا عصبة وعدوا من

Körlüğün gözdeki körlükte hakikat olması esasına dayanılarak bunun gerekçesi hakkında şöyle denilmiştir: «A'mallâhu ebsârahüm» (Allah gözlerini kör etti) ifadesi zahir itibarıyla «onu gözümle gördüm» kabilindendir ve tekit gerektiren bir makamda söylenir. Cihad konusundaki halleri nakledilen o kimselerin kör kılınmaları, sağır kılınmaları kadar açık olmadığından -nasıl açık olsun ki, önceki ayetlerde onların Kur'an'dan işitilenden faydalanmadıklarını bildiren ifadeler vardır ki bu da sağır kılınmalarının eserlerindendir; oysa nefislerde ve ufuklarda dikilmiş görülen ayetlerden faydalanmadıklarını bildiren ifadeler yoktur ki bu da kör kılınmalarının eserlerindendir- iki cümlenin her birinde tutulan yolun tutulması uygun düşmüştür; üstelik sonrakinde bu yolun tutulmasında fâsıla (ayet sonu uyumu) riayeti de vardır ki bu da öncekinden daha dakiktir. 'El-Erhâm' (الأرحام) kelimesi, râ'nın fethi ve hâ'nın kesresiyle 'rahim' (رَحِم) kelimesinin çoğuludur; Kâmûs'taki bilgiye göre o, akrabalık yahut onun aslı ve sebepleridir. Râgıb şöyle demiştir: Rahim, kadının rahmidir, yani çocuğunun yetiştiği yer ve kabıdır; buradan hareketle tek bir rahimden çıktıkları için akrabalık için istiare yoluyla kullanılmıştır. Akrabalara 'erhâm' dendiği gibi 'zevû rahim' de denir. İbnü'l-Esîr, 'zû rahim' ifadesinin seninle arasında nesep bağı bulunan herkes için geçerli olduğunu, ferâiz (miras) ilminde ise kadınlar cihetinden olan akrabalara ıtlak edildiğini açıkça belirtmiştir; feraiz kitaplarında zikredilen tefsiri ise ne belirli pay sahibi (ashâb-ı ferâiz) ne de asabe olmayan her akrabadır; ve bunlardan saymışlardır ki:

ذلك أولاد الأخوات لأبوين أو لأب وعمات الآباء وظاهر كلام الأئمة في قوله ﵊ من ملك ذا رحم محرم فهو حر دخول الأبوين والولد في ذي الرحم لغة حيث أجمعوا على أنهم يعتقون على من ملكهم لهذا الخبر وإن اختلفوا في عتق غيرهم، وصرح ابن حجر الهيثمي في الزواجر بأن الأولاد من الأرحام وظاهر عطف الأقربين على الوالدين في الآية يقتضي عدم دخولهما في الأقارب فلا يدخلون في الأرحام لأنهم كما قالوا الأقارب، وكلام فقهائنا نص في عدم دخول الوالدين والولد في ذلك حيث قالوا: إذا أوصى لأقاربه أو لذوي قرابته أو لأرحامه فهي للأقرب فالأقرب من كل ذي رحم محرم ولا يدخل الوالدان والولد، وأما الجد وولد الولد فنقل أبو السعود عن العلامة قاسم عن البدائع أن الصحيح عدم دخولهما، واختاره في الاختيار وعلله بأن القريب من يتقرب إلى غيره بواسطة غيره وتكون الجزئية بينهما منعدمة، وفي شرح الحموي أن دخولهما هو الأصح. وفي متن المواهب وأدخل أي محمد الجد والحفدة وهو الظاهر عنهما، وذكر أن مثل الجد والجدة وقد يقال: إن عدم دخول الوالدين والولد في ذلك وكذا الجد والحفدة عند من يقول بعدم دخولهم ليس لأن اللفظ لا يصدق عليهم لغة بل لأنه لا يصدق عليهم عرفا وهم اعتبروا العرف كما قال الطحطاوي في أكثر مسائل الوصية. وفي جامع الفصولين أن مطلق الكلام فيما بين الناس ينصرف إلى المتعارف، وما ذكره في المعراج من خبر من سمى والده قريبا عقه لا يدل على أنه ليس قريبا لغة بل هو بيان حكم شرعي مبناه أن في ذلك إيذاء للوالد وحطا من قدره عرفا، وهذا كما لو ناداه باسمه وكان يكره ذلك، وأمر العطف في الآية الكريمة سهل لجواز عطف العام على الخاص كعطف الخاص على العام، فالذي يترجح عندي أن الأرحام كما صرحوا به الأقارب بالقرابة الغير السببية والمراد ما يقابل الأجانب ويدخل فيهم الأصول والفروع والحواشي من قبل الأب أو من قبل الأم وحرمة قطع كل لا شك فيها لأنه على ما قلنا رحم، والآية ظاهرة في حرمة قطع الرحم. وحكى القرطبي في تفسيره اتفاق الأمة على حرمة قطعها ووجوب صلتها، ولا ينبغي التوقف في كون القطع كبيرة، والعجب من الرافعي عليه الرحمة كيف توقف في قول صاحب الشامل: إنه من الكبائر، وكذا تقرير النووي قدس سره له على توقفه، واختلف في المراد بالقطيعة فقال أبو زرعة: ينبغي أن تختص بالإساءة، وقال غيره: هي ترك الإحسان ولو بدون إساءة لأن الأحاديث آمرة بالصلة ناهية عن القطيعة ولا واسطة بينهما، والصلة إيصال نوع من أنواع الإحسان كما فسرها بذلك غير واحد فالقطيعة ضدها فهي ترك الإحسان. ونظر فيه الهيثمي بناء على تفسير العقوق بأن يفعل مع أحد أبويه ما لو فعله مع أجنبي كان محرما صغيرة فينتقل بالنسبة إلى أحدهما كبيرة وان الأبوين أعظم من بقية الأقارب ثم قال: فالذي يتجه ليوافق كلامهم وفرقهم بين العقوق وقطع الرحم أن المراد بالأول

Ana-baba bir veya baba bir kız kardeşlerin çocukları ile babaların halalarıdır. İmamların, Peygamber aleyhisselâm'ın «Kim mahrem olan bir hısımına sahip olursa o hürdür» hadisi hakkındaki sözlerinin zahiri, lügat bakımından anne-baba ve çocuğun 'zû rahim'e dahil olduğunu gösterir; zira başkalarının azadı hakkında ihtilaf etseler de bu hadisten ötürü onların, mülk edinen kimsenin üzerinde hür olacaklarına icma etmişlerdir. İbn Hacer el-Heytemî ez-Zevâcir'de çocukların rahimden olduğunu açıkça belirtmiştir. Ayette akrabaların anne-babaya atfedilmesinin zahiri ise onların akrabalara dahil olmamasını gerektirir; bu durumda dedikleri gibi rahim akraba olduğuna göre onlar rahimlere de dahil olmazlar. Fakihlerimizin sözü ise anne-baba ve çocuğun buna dahil olmadığı hususunda nass niteliğindedir; zira şöyle demişlerdir: «Bir kimse akrabalarına, hısımlarına yahut rahimlerine vasiyette bulunursa, bu mahrem olan her rahim sahibinden en yakına ve sonraki en yakına aittir; anne-baba ve çocuk dahil olmaz.» Dedeye ve çocuğun çocuğuna gelince; Ebüssuûd, Allâme Kāsım'dan Bedâi'den naklen sahih olanın onların dahil olmaması olduğunu aktarmış ve el-İhtiyâr'da bunu tercih ederek şöyle gerekçelendirmiştir: Çünkü akraba, başkasına bir başkası vasıtasıyla yaklaşandır ve aralarındaki cüz'iyyet (parça-bütün ilişkisi) yok hükmündedir. Şerhu'l-Hamevî'de ise dahil olmalarının daha sahih olduğu belirtilmiştir. Metnü'l-Mevâhib'de de [şöyle denilmiştir]: «O -yani Muhammed- dedeyi ve torunları dahil etmiştir ki İmam Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'tan zâhir olan da budur.» Dede ve ninenin durumunun aynı olduğu zikredilmiştir. Şöyle de denilebilir: Anne-baba ve çocuğun, keza dahil olmadıklarını söyleyenlere göre dede ve torunların buna dahil olmaması, lafzın lügaten onlara uymamasından değil, örfen onlara uymamasındandır; nitekim Tahtâvî'nin vasiyet meselelerinin çoğunda söylediği gibi onlar örfü dikkate almışlardır. Câmiu'l-Fusûleyn'de ise insanlar arasındaki mutlak sözün örfe hamledileceği belirtilmiştir. El-Mi'râc'da zikredilen «Babasına 'yakınım' diye isimlendiren kimse ona itaatsizlik etmiştir» şeklindeki haber ise onun lügaten yakın olmadığına delalet etmez; aksine örfen bunda babaya bir eziyet ve onun kadrini düşürme bulunduğu esasına dayanan şer'î bir hükmün beyanıdır. Bu tıpkı bundan hoşlanmadığı halde ona ismiyle hitap etmesi gibidir. Yüce ayetteki atıf meselesi ise kolaydır; zira has olanın âm olana atfedilmesi gibi âm olanın has olana atfedilmesi de caizdir. Benim katımda tercih edilen şudur: Açıkça belirttikleri üzere erhâm (rahimler), sebep bağına dayanmayan akrabalıkla bağlı olan akrabalardır; kastedilen yabancıların karşılığıdır ve baba cihetinden veya anne cihetinden olan usul, füru ve havâşî (yan kollar) buna dahildir. Her birinin [bağını] koparmanın haram oluşunda şüphe yoktur; çünkü dediğimiz üzere hepsi rahimdir ve ayet sıla-i rahmi koparmanın haramlığı hususunda açıktır. Kurtubî tefsirinde onun bağını koparmanın haramlığı ve sılasının (bağlantısının) vacipliği üzerinde ümmetin ittifakını nakletmiştir. Bağın koparılmasının büyük günah olduğu hususunda duraksamamak gerekir. Râfiî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- eş-Şâmil sahibinin «O büyük günahlardandır» sözünde nasıl duraksadığına ve aynı şekilde Nevevî'nin -kuddise sirruh- onun duraksamasını nasıl onayladığına şaşılır. Sılayı koparmaktan ne kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir; Ebû Zür'a şöyle demiştir: Kötülük yapmaya has kılınmalıdır. Başkası ise şöyle demiştir: Kötülük olmasa bile iyiliği terk etmektir; çünkü hadisler sılaya emretmekte ve koparmaktan nehyetmektedir, ikisi arasında bir vasıta yoktur; sıla ise birden fazla kişinin tefsir ettiği gibi bir tür ihsanı ulaştırmaktır, o halde sılayı koparmak onun zıddıdır ve ihsanı terk etmektir. Heytemî, anne-babaya itaatsizliğin (ukūk), anne-babadan birine yabancı birine yapıldığında küçük günah olan bir şeyi yapmak ve bunun onlardan birine nispetle büyük günaha dönüşmesi ve anne-babanın diğer akrabalardan daha büyük olduğu tefsirine dayanarak buna itiraz etmiş, sonra da şöyle demiştir: «Onların sözlerine ve ukūk ile sıla-i rahmi koparmak arasındaki ayrımlarına uygun düşecek şekilde yönelen şudur ki, birinciden maksat:»

أن يفعل مع أحد الأبوين ما يتأذى به فإن كان التأذي ليس بالهين عرفا كان كبيرة وإن لم يكن محرما لو فعله مع الغير وبالثاني قطع ما ألف القريب منه من سابق الوصلة والإحسان بغير عذر شرعي لأن قطع ذلك يؤدي إلى إيحاش القلوب وتأذيها، فلو فرض أن قريبه لم يصل إليه إحسان ولا إساءة قط لم يفسق بذلك لأن الأبوين إذا فرض ذلك في حقهما من غير أن يفعل معهما ما يقتضي التأذي العظيم لغناهما مثلا لم يكن كبيرة فأولى بقية الأقارب ولو فرض أن الإنسان لم يقطع عن قريبه ما ألفه منه من الإحسان لكنه فعل معه محرما صغيرة أو قطب في وجهه أو لم يقم له في ملأ ولا عبأ به لم يكن ذلك فسقا بخلافه مع أحد الأبوين لأن تأكد حقهما اقتضى أن يتميزا على بقية الأقارب بما لا يوجد نظيره فيهم وعلى ضبط الثاني بما ذكرته فلا فرق بين أن يكون الإحسان الذي ألفه منه قريبه مالا أو مكاتبة أو مراسلة أو زيارة أو غير ذلك فقطع ذلك كله بعد فعله لغير عذر كبيرة، وينبغي أن يراد بالعذر في المال فقد ما كان يصله به أو تجدد احتياجه إليه أو أن يندبه الشارع إلى تقديم غير القريب عليه لكونه أحوج أو أصلح، فعدم الإحسان إلى القريب أو تقديم الأجنبي عليه لهذا العذر يرفع عنه وإن انقطع بسبب ذلك ما ألفه منه القريب لأنه إنما راعى أمر الشارع بتقديم الأجنبي عليه، وواضح أن القريب لو ألف

Anne-babadan birine eziyet duyacağı bir şeyi yapmaktır; eğer eziyet örfen önemsiz değilse, başkasına yapıldığında haram olmasa bile büyük günah olur. İkinciden maksat ise, akrabanın kendisinden görmeye alıştığı önceki bağı ve iyiliği şer'î bir mazeret olmaksızın kesmektir; çünkü bunu kesmek kalplerin soğumasına ve incinmesine yol açar. Eğer akrabasına hiçbir zaman ne bir iyilik ne de bir kötülük ulaşmadığı farz edilirse, bundan dolayı fâsık olmaz; çünkü anne-baba hakkında -mesela zenginlikleri sebebiyle- büyük bir incinmeyi gerektirecek bir şey yapmaksızın bu durum farz edildiğinde büyük günah olmadığına göre, diğer akrabalar hakkında öncelikle büyük günah olmaz. Şayet bir kimsenin, akrabasından alışageldiği iyiliği kesmediği, fakat ona karşı küçük bir haram işlediği yahut yüzünü ekşittiği yahut bir toplulukta onun için ayağa kalkmadığı veya ona aldırmadığı farz edilirse bu fısk olmaz; anne-babadan birine karşı ise durum farklıdır, zira onların hakkının kuvvetli olması, diğer akrabalarda benzeri bulunmayan bir özellikle diğerlerinden ayrılmalarını gerektirmiştir. İkincisinin zikrettiğim şekilde tespitine göre; akrabanın kendisinden alıştığı iyiliğin mal, mektuplaşma, haberleşme, ziyaret veya başka bir şey olması arasında hiçbir fark yoktur; dolayısıyla bütün bunları yaptıktan sonra mazeretsiz olarak kesmek büyük günahtır. Maldaki mazeretle kastedilmesi gereken; onunla sıla yaptığı şeyi kaybetmesi veya ona olan ihtiyacının yeniden doğması yahut Şâri'in daha muhtaç veya daha salih olduğu için akraba olmayanı onun önüne geçirmeye teşvik etmesidir. Dolayısıyla bu mazeretten dolayı akrabaya iyilik yapmamak veya yabancıyı onun önüne geçirmek [sorumluluğu] ondan kaldırır; bundan dolayı akrabanın kendisinden alıştığı şey kesilmiş olsa bile; çünkü o ancak yabancıyı onun önüne geçirme hususunda Şâri'in emrini gözetmiştir. Açıktır ki akraba kendisinden:

منه قدرا معينا من المال يعطيه إياه كل سنة مثلا فنقصه لا يفسق بذلك بخلاف ما لو قطعه من أصله لغير عذر، وأما عذر الزيارة فينبغي ضبطه بعذر الجمعة لجامع أن كلّا فرض عين وتركه كبيرة وأما عذر ترك المكاتبة والمراسلة فهو أن لا يجد من يثق به في أداء ما يرسله معه، والظاهر أنه إذا ترك الزيارة التي ألفت منه في وقت مخصوص لعذر لا يلزمه قضاؤها في غير ذلك الوقت، والأولاد والأعمام من الأرحام وكذا الخالة فيأتي فيهم وفيها ما تقرر من الفرق بين قطعهم وعقوق الوالدين، وأما قول الزركشي: صح في الحديث أن الخالة بمنزلة الأم وأن عم الرجل صنو أبيه وقضيتهما أنهما مثل الأب والأم حتى في العقوق فبعيد جدا ويكفي مشابهتهما في أمر ما كالحضانة تثبت للخالة كما تثبت للأم وكذا المحرمية وكالإكرام في العم والمحرمية وغيرهما مما ذكر انتهى المراد منه، ولو قيل: إن الصغيرة تعد كبيرة لو فعلت مع القريب لكنها دون ما لو فعلت مع أحد الأبوين لم يبعد عندي لتفاوت قبح السيئات بحسب الإضافات بل لا يبعد على هذا أن يكون قبح قطع الرحم متفاوتا باعتبار الشخص القاطع وباعتبار الشخص المقطوع ومتى سلم التفاوت فليقل به في العقوق ويكون عقوق الأم أقبح من عقوق الأب وكذا عقوق الولد الذي يعبأ به أقبح من عقوق الولد الذي لا يعبأ به ويتفرع من ذلك ما يتفرع مما لا يخفى على فقيه. واستدل بالآية عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه على منع بيع أم الولد. روى الحاكم في المستدرك وصححه. وابن المنذر عن بريدة قال: كنت جالسا عند عمر إذ سمع صائحا فسأل فقيل: جارية من قريش تباع أمها فأرسل يدعو المهاجرين والأنصار فلم تمض ساعة حتى امتلأت الدار والحجرة فحمد الله تعالى وأثنى عليه ثم قال: أما بعد فهل تعلمونه كان مما جاء به محمد ﷺ القطيعة قالوا: لا قال:

Mesela her yıl kendisine verdiği belirli miktarda bir mala alışmış olsa da onu eksiltirse bundan dolayı fâsık olmaz; mazeretsiz olarak onu tamamen kesmesi ise böyle değildir. Ziyaret mazeretine gelince; her ikisinin de farz-ı ayn olması ve terk edilmesinin büyük günah olması ortak noktasından hareketle cuma mazeretiyle sınırlandırılmalıdır. Mektuplaşma ve haberleşmeyi terk etme mazereti ise, gönderdiği şeyi ulaştıracak güvenilir birini bulamamasıdır. Zâhir olan şudur ki, belirli bir vakitte kendisinden alışılan ziyareti bir mazeretten dolayı terk ederse, onu başka bir vakitte kaza etmesi gerekmez. Çocuklar ve amcalar da rahimdendir; aynı şekilde teyze de böyledir; dolayısıyla onlar hakkında da onların [bağını] koparmak ile anne-babaya itaatsizlik arasında belirlenen fark geçerlidir. Zerkeşî'nin: «Hadiste teyzenin anne konumunda olduğu, kişinin amcasının da babasının öz kardeşi gibi olduğu sahih olarak sabittir; bunların gereği itaatsizlikte dahi anne ve baba gibi olmalarıdır» şeklindeki sözü ise son derece uzaktır. Annelik hakkı gibi teyze için de sübut bulan hıdâne (çocuğun bakım ve gözetimi), amcadaki ikram ve her ikisinde zikredilen mahremiyet gibi herhangi bir husustaki benzerlikleri kâfidir; maksat burada sona erdi. Eğer küçük günah akrabaya karşı işlendiğinde büyük günah sayılır, ancak anne-babadan birine karşı işlendiğinden daha aşağıda olur denilirse, kötülüklerin çirkinliğinin nispetlere göre farklılık göstermesi sebebiyle bu benim katımda uzak bir ihtimal değildir; hatta buna göre sıla-i rahmi koparmanın çirkinliğinin koparan şahsa ve bağı koparılan şahsa göre farklılık göstermesi de uzak değildir. Farklılık kabul edildiğinde ukūkte de bu söylenmelidir; nitekim anneye itaatsizlik babaya itaatsizlikten daha çirkindir, aynı şekilde önemsenen çocuğa itaatsizlik önemsenmeyen çocuğa itaatsizlikten daha çirkindir ve bundan bir fakihe gizli kalmayacak hükümler türetilir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh bu ayet ile ümmüveledin (çocuk doğuran cariyenin) satışının menedilmesine istidlal etmiştir. Hâkim el-Müstedrek'te rivayet edip sahihlemiş, İbnü'l-Münzir de Büreyde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ömer'in yanında oturuyordum, bir feryat işitti ve sordu; «Kureyş'ten bir cariyenin annesi satılıyor» denildi. Bunun üzerine Muhacirleri ve Ensar'ı çağırmak üzere haber gönderdi; bir saat geçmeden ev ve oda doldu. Allah Teâlâ'ya hamdü sena etti, sonra şöyle dedi: «Emmâ ba'd; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdikleri arasında akrabalık bağını koparmanın olduğunu biliyor musunuz?» «Hayır» dediler. Şöyle dedi:

فإنها قد أصبحت فيكم فاشية ثم قرأ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ثم قال:

«Oysa o aranızda yaygınlaşmıştır.» Sonra: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } “Demek iş başına geçecek olursanız yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi?” ayetini okudu; sonra şöyle dedi:

وأي قطيعة أقطع من أن تباع أم امرئ فيكم قالوا فاصنع ما بدا لك فكتب في الآفاق أن لا تباع أم حر فإنها قطيعة رحم وأنه لا يحل واستدل بها أيضا على جواز لعن يزيد عليه من الله تعالى ما يستحق نقل البرزنجي في الإشاعة والهيثمي في الصواعق أن الإمام أحمد لما سأله ولده عبد الله عن لعن يزيد قال كيف لا يلعن من لعنه الله تعالى في كتابه فقال عبد الله قد قرأت كتاب الله ﷿ فلم أجد فيه لعن يزيد فقال الإمام إن الله تعالى يقول: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ الآية وأي فساد وقطيعة أشد مما فعله يزيد انتهى.

«Aranızda bir kimsenin annesinin satılmasından daha keskin hangi koparma olabilir?» «Dilediğini yap» dediler; bunun üzerine bütün şehirlere hür bir kimsenin annesinin satılmaması, zira bunun akrabalık bağını koparmak olduğu ve helal olmadığı yönünde ferman yazdı. Bu ayet ile Yezîd'e -Allah Teâlâ'dan hak ettiğini bulsun- lanet etmenin caiz olduğuna da istidlal edilmiştir; Berzencî el-İşâa'da ve Heytemî es-Savâık'ta nakletmişlerdir ki: İmam Ahmed'e oğlu Abdullah, Yezîd'e lanet etmeyi sorduğunda şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda lanet ettiği kimseye nasıl lanet edilmez?» Abdullah: «Allah azze ve celle'nin Kitabı'nı okudum ama onda Yezîd'e laneti bulamadım» deyince İmam şöyle demiştir: «Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ * أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Demek iş başına geçecek olursanız yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi? İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir” ayeti... Yezîd'in yaptığından daha şiddetli hangi fesat ve bağ koparma olabilir?» Sözün sonu.

وهو مبني على جواز لعن العاصي المعين من جماعة لعنوا بالوصف، وفي ذلك خلاف فالجمهور، على أنه لا يجوز لعن المعين فاسقا كان أو ذميا حيا كان أو ميتا ولم يعلم موته على الكفر لاحتمال أن يختم له أو ختم له بالإسلام بخلاف من علم موته على الكفر كأبي جهل.

Bu, vasıf ile lanetlenmiş bir topluluktan muayyen bir âsiye lanet etmenin caiz oluşu esasına dayanır. Bu hususta ihtilaf vardır; cumhur, ister fâsık ister zimmî olsun, ister diri ister ölü olsun ve küfür üzere öldüğü bilinmemiş bulunsun, muayyen bir kimseye lanet etmenin caiz olmadığı görüşündedir; zira hayatının İslam ile son bulması veya son bulmuş olması muhtemeldir; Ebû Cehil gibi küfür üzere öldüğü bilinen kimse ise bundan müstesnadır.

وذهب شيخ الإسلام السراج البلقيني إلى جواز لعن العاصي المعين لحديث الصحيحين «إذا دعا الرجل امرأته إلى فراشه فأبت أن تجيء فبات غضبان لعنتها الملائكة حتى تصبح» وفي رواية «إذا باتت المرأة مهاجرة فراش زوجها لعنتها الملائكة حتى تصبح» واحتمال أن يكون لعن الملائكة ﵈ إياها ليس بالخصوص بل بالعموم بأن يقولوا: لعن الله من باتت مهاجرة فراش زوجها بعيد وإن بحث به معه ولده الجلال البلقيني.

Şeyhülislam Sirâcüddin el-Bulkīnî, Sahîhayn'daki «Kişi karısını yatağına çağırdığında kadın gelmekten kaçınır da kocası ona öfkeli olarak gecelerse, sabaha kadar melekler ona lanet eder» hadisinden ve bir rivayetteki «Kadın kocasının yatağını terk ederek gecelerse, sabaha kadar melekler ona lanet eder» hadisinden dolayı muayyen âsiye lanet etmenin caiz olduğu görüşüne gitmiştir. Meleklerin aleyhimüsselâm ona lanet etmesinin özel olarak değil de «Kocasının yatağını terk ederek geceleyen kimseye Allah lanet etsin» demeleri suretiyle genel olması ihtimali uzaktır; gerçi oğlu Celâlüddin el-Bulkīnî bu hususu onunla müzakere etmiş olsa da.

وفي الزواجر لو استدل لذلك

Ez-Zevâcir'de [şöyle denilmiştir]: Şayet bunun için:

بخبر مسلم «أنه ﷺ مر بحمار وسم في وجهه فقال: لعن الله من فعل هذا»

Müslim'in «O Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü dağlanmış bir eşeğin yanından geçti de: 'Bunu yapana Allah lanet etsin' buyurdu» haberini delil getirseydi,

لكان أظهر إذ الإشارة بهذا صريحة في لعن معين إلا أن يؤول بأن المراد الجنس وفيه ما فيه انتهى.

daha açık olurdu; çünkü 'bunu' (هذا) ile işaret edilmesi muayyen birine lanet hususunda sarîhtir; meğerki cinsin kastedildiği şeklinde tevil edilsin ki onda da eleştirilecek yönler vardır; söz burada bitti.

وعلى هذا القول لا توقف في لعن يزيد لكثرة أوصافه الخبيثة وارتكابه الكبائر في جميع أيام تكليفه ويكفي ما فعله أيام استيلائه بأهل المدينة ومكة

Bu görüşe göre; habis vasıflarının çokluğu ve mükellefiyetinin bütün günlerinde büyük günahları işlemesi sebebiyle Yezîd'e lanet etme hususunda duraksama olmaz; hakimiyeti günlerinde Medine ve Mekke ehline yaptıkları yeter de artar bile;

فقد روى الطبراني بسند حسن «اللهم من ظلم أهل المدينة وأخافهم فأخفه وعليه لعنة الله والملائكة والناس أجمعين لا يقبل منه صرف ولا عدل»

Nitekim Taberânî hasen bir senetle [şu hadisi] rivayet etmiştir: «Allahım! Kim Medine ehline zulmeder ve onları korkutursa sen de onu korkut; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun; ondan ne farz ne nâfile hiçbir tevbe ve fidye kabul edilmez.»

والطامة الكبرى ما فعله بأهل البيت ورضاه بقتل

En büyük felaket ise Ehl-i Beyt'e yaptıkları ve

الحسين على جده وعليه الصلاة والسلام واستبشاره بذلك وإهانته لأهل بيته مما تواتر معناه وإن كانت تفاصيله آحادا،

Hüseyin'in -dedesine ve ona salât ve selam olsun- öldürülmesine rıza göstermesi, bununla sevinmesi ve onun hane halkını aşağılamasıdır ki detayları âhâd olsa bile bunun anlamı mütevatirdir.

وفي الحديث «ستة لعنتهم (١) وفي رواية: لعنهم الله وكل نبي مجاب الدعوة المحرف لكتاب الله- وفي رواية-: الزائد في كتاب الله والمكذب بقدر الله والمتسلط بالجبروت ليعز من أذل الله ويذل من أعز الله والمستحل من عترتي والتارك لسنتي»

Hadiste [şöyle buyrulmuştur]: «Altı kişi vardır ki ben onlara lanet ettim (١) -bir rivayette: Allah ve duası kabul olunan her peygamber onlara lanet etmiştir-: Allah'ın Kitabı'nı tahrif eden -bir rivayette: Allah'ın Kitabı'na fazlalık yapan-, Allah'ın kaderini yalanlayan, Allah'ın zelil kıldığını aziz ve aziz kıldığını zelil kılmak için zorbalıkla tahakküm kuran, ıtretimden (Ehl-i Beyt'imden) helal olmayanı helal sayan ve sünnetimi terk eden.»

وقد جزم بكفره وصرح بلعنه جماعة من العلماء منهم الحافظ ناصر السنة ابن الجوزي وسبقه القاضي أبو يعلى، وقال العلامة التفتازاني: لا نتوقف في شأنه بل في إيمانه لعنة الله تعالى عليه وعلى أنصاره وأعوانه، وممن صرح بلعنه الجلال السيوطي عليه الرحمة وفي تاريخ ابن الوردي. وكتاب الوافي بالوفيات أن السبي لما ورد من العراق على يزيد خرج فلقي الأطفال والنساء من ذرية علي. والحسين رضي الله تعالى عنهما والرؤوس على أطراف الرماح وقد أشرفوا على ثنية جيرون فلما رآهم نعب غراب فأنشأ يقول:

Bir grup âlim onun küfrünü kesin olarak belirtmiş ve ona lanet etmeyi açıkça ifade etmiştir; sünnetin koruyucusu Hâfız İbnü'l-Cevzî bunlardandır ve Kādî Ebû Ya'lâ da bu hususta ondan önce davranmıştır. Allâme Teftâzânî şöyle demiştir: «Biz onun durumu hakkında değil, iman edip etmediği hakkında duraksarız; Allah Teâlâ'nın laneti onun, yardımcılarının ve destekçilerinin üzerine olsun.» Ona açıkça lanet edenlerden biri de Celâlüddin es-Süyûtî'dir -Allah'ın rahmeti üzerine olsun-. İbnü'l-Verdî'nin Tarih'inde ve el-Vâfî bi'l-Vefeyât kitabında [nakledildiğine göre]; esirler Irak'tan Yezîd'e getirildiğinde dışarı çıkıp Ali ve Hüseyin'in radıyallâhu teâlâ anhümâ zürriyetinden çocukları ve kadınları, mızrakların uçlarındaki başları Ceyrûn tepesinde belirdikleri sırada karşıladı; onları görünce bir karga gakladı, bunun üzerine şu beyitleri söyledi:

لما بدت تلك الحمول وأشرفت ... تلك الرؤوس على شفا جيرون

«O develerin yükleri görünüp de belirdiğinde ... O başlar Ceyrûn'un kenarında,»

نعب الغراب فقلت قل أو لا تقل ... فقد اقتضيت من الرسول ديوني

«Karga gakladı, dedim ki: İster öt ister ötme ... Ben Resul'den alacaklarımı tahsil ettim.»

يعني أنه قتل بمن قتله رسول الله ﷺ يوم بدر كجده عتبة وخاله ولد عتبة وغيرهما وهذا كفر صريح فإذا صح عنه فقد كفر به ومثله تمثله بقول عبد الله بن الزبعري قبل إسلامه:

Yani Bedir günü Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürdüğü dedesi Utbe, dayısı Utbe'nin oğlu ve başkalarının intikamını aldığını kastetmektedir ki bu apaçık bir küfürdür; dolayısıyla bu söz ondan sahih olarak sabit olmuşsa bununla kâfir olmuştur. Abdullah b. ez-Ziba'râ'nın İslam'a girmeden önceki şu sözünü temessül etmesi de (şiir olarak dile getirmesi de) bunun gibidir:

ليت أشياخي الأبيات، وأفتى الغزالي عفا الله عنه بحرمة لعنه وتعقب السفاريني من الحنابلة نقل البرزنجي والهيثمي السابق عن أحمد رحمه الله تعالى فقال: المحفوظ عن الإمام أحمد خلاف ما نقلا، ففي الفروع ما نصه ومن أصحابنا من أخرج الحجاج عن الإسلام فيتوجه عليه يزيد ونحوه ونص أحمد خلاف ذلك وعليه الأصحاب، ولا يجوز التخصيص باللعنة خلافا لأبي الحسين وابن الجوزي وغيرهما، وقال شيخ الإسلام: يعني والله تعالى أعلم ابن تيمية ظاهر كلام أحمد الكراهة، قلت: والمختار ما ذهب إليه ابن الجوزي. وأبو حسين القاضي. ومن وافقهما انتهى كلام السفاريني.

«Keşke büyüklerim görseydi...» beyitleri. Gazzâlî -Allah onu affetsin- ona lanet etmenin haram olduğuna fetva vermiştir. Hanbelîlerden Seffârînî ise Berzencî ve Heytemî'nin İmam Ahmed'den -rahmetullâhi teâlâ aleyh- önceki nakline itiraz ederek şöyle demiştir: «İmam Ahmed'den nakledilen, onların aktardığının aksinedir; nitekim el-Furû'da şu ibare yer almaktadır: 'Ashabımızdan Haccâc'ı İslam'dan çıkaran kimseler vardır; dolayısıyla Yezîd ve benzerleri de buna yönelir; Ahmed'in nassı ise bunun aksinedir ve ashab da bunun üzerindedir; Ebü'l-Hüseyin, İbnü'l-Cevzî ve diğerlerinin aksine lanet ile tahsis yapmak caiz değildir.' Şeyhülislam -yani Allah Teâlâ en iyisini bilir İbn Teymiyye- şöyle demiştir: Ahmed'in kelamının zahiri kerahettir. Ben derim ki: Muhtar olan, İbnü'l-Cevzî, Kādî Ebü'l-Hüseyin ve onlara muvafakat edenlerin gittiği görüştür.» Seffârînî'nin sözü burada bitti.

وأبو بكر بن العربي المالكي عليه من الله تعالى ما يستحق أعظم الفرية فزعم أن الحسين قتل بسيف جده ﷺ وله من الجهلة موافقون على ذلك كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً [الكهف: ٥] .

Mâlikî olan Ebû Bekr İbnü'l-Arabî ise -Allah Teâlâ'dan hak ettiğini bulsun- iftirayı çok büyüterek Hüseyin'in dedesi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kılıcıyla öldürüldüğünü iddia etmiştir ve cahillerden bu hususta ona uyanlar vardır. { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِباً } [el-Kehf: 5] “Ağızlarından çıkan söz ne büyük oldu! Onlar yalandan başka bir şey söylemiyorlar.”

قال ابن الجوزي عليه الرحمة في كتابه السر المصون: من الاعتقادات العامة التي غلبت على جماعة منتسبين إلى السنة أن يقولوا: إن يزيد كان على الصواب وإن الحسين رضي الله تعالى عنه أخطأ في الخروج عليه ولو نظروا في السير لعلموا كيف عقدت له البيعة وألزم الناس بها ولقد فعل في ذلك كل قبيح ثم لو قدرنا صحة عقد البيعة فقد بدت منه بواد كلها توجب فسخ العقد ولا يميل إلى ذلك إلا كل جاهل عامي المذهب يظن أنه يغيظ بذلك الرافضة. هذا ويعلم من جميع ما ذكره اختلاف الناس في أمره فمنهم من يقول: هو مسلم عاص بما صدر منه مع العترة الطاهرة لكن لا يجوز لعنه، ومنهم من يقول: هو كذلك ويجوز لعنه مع الكراهة أو بدونها ومنهم من يقول: هو كافر ملعون، ومنهم من يقول: إنه لم يعص بذلك ولا يجوز لعنه وقائل هذا ينبغي أن ينظم في سلسلة أنصار يزيد وأنا أقول: الذي يغلب على ظني أن الخبيث لم يكن مصدقا برسالة النبي ﷺ وأن مجموع ما فعل مع أهل حرم الله تعالى وأهل حرم نبيه ﵊ وعترته الطيبين الطاهرين في الحياة وبعد الممات وما صدر منه من المخازي ليس بأضعف دلالة على

İbnü'l-Cevzî -aleyhirrahme- es-Sirru'l-Masûn adlı kitabında şöyle demiştir: "Sünnete intisap eden bir zümreye galebe çalan genel kabullerden biri; Yezîd'in haklı olduğunu, Hüseyin'in -radıyallâhu teâlâ anh- ise ona karşı çıkmakla hata ettiğini söylemeleridir. Şayet siyer kitaplarına baksalardı, ona biatin nasıl akdedildiğini ve insanların buna nasıl mecbur bırakıldığını bilirlerdi; nitekim o bu uğurda her türlü çirkinliği işlemiştir. Sonra, biat akdinin sıhhatini farz etsek bile, ondan akdin feshini gerektiren apaçık kötülükler zuhur etmiştir. Buna [Yezîd'in haklılığına] ancak, bu suretle Râfızîleri öfkelendirdiğini zanneden her bir cahil ve avam meşrepli kimse meyleder." İşte bundan ve zikredilenlerin tamamından insanların onun hakkındaki ihtilafı anlaşılmaktadır: Onlardan kimi, "O, Tâhir Ehl-i Beyt'e karşı yaptıklarından ötürü günahkâr bir Müslümandır; lâkin ona lanet etmek caiz değildir" der. Kimi, "O böyledir [günahkâr bir Müslümandır] ve kerahetle yahut kerahet olmaksızın ona lanet etmek caizdir" der. Kimi, "O melun bir kâfirdir" der. Kimi de "O bununla günahkâr olmamıştır ve ona lanet etmek caiz değildir" der; bunu söyleyen kimsenin ise Yezîd'in yandaşları safına dâhil edilmesi gerekir. Ben ise şöyle diyorum: Zann-ı galibime göre bu habis kimse Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini tasdik etmiyordu. Onun, Allah Teâlâ'nın Harem ehline ve Nebîsi aleyhisselâm'ın Harem ehline ve hayattayken de vefatlarından sonra da onun pak ve tertemiz Ehl-i Beyt'ine yaptıkları ile ondan sâdır olan rezilliklerin bütünü...

عدم تصديقه من إلقاء ورقة من المصحف الشريف في قذر، ولا أظن أن أمره كان خافيا على أجلة المسلمين إذا ذاك ولكن كانوا مغلوبين مقهورين لم يسعهم إلا الصبر ليقضي الله أمرا كان مفعولا، ولو سلّم أن الخبيث كان مسلما فهو مسلم جمع من الكبائر ما لا يحيط به نطاق البيان، وأنا أذهب إلى جواز لعن مثله على التعيين ولو لم يتصور أن يكون له مثل من الفاسقين، والظاهر أنه لم يتب، واحتمال توبته أضعف من إيمانه، ويلحق به ابن زياد وابن سعد وجماعة فلعنة الله ﷿ عليهم أجمعين، وعلى أنصارهم وأعوانهم وشيعتهم ومن مال إليهم إلى يوم الدين ما دمعت عين على أبي عبد الله الحسين، ويعجبني قول شاعر العصر ذو الفضل الجلي عبد الباقي أفندي العمري الموصل وقد سئل عن لعن يزيد اللعين:

onun tasdik etmeyişine delalet bakımından, Mushaf-ı Şerif'ten bir yaprağın pisliğe atılmasından daha zayıf bir delalet değildir. O vakit onun durumunun ileri gelen Müslümanlara gizli kaldığını da sanmıyorum; fakat onlar mağlup ve çaresiz idiler, Allah'ın gerçekleşmesi mukadder olan bir emri yerine getirmesi için sabretmekten başka ellerinden bir şey gelmiyordu. O habisin Müslüman olduğu kabul edilse bile, o beyan dairesinin kuşatamayacağı kadar büyük günahları kendisinde toplamış bir Müslümandır. Ben, fâsıklar arasında bir benzerinin bulunması tasavvur edilmese bile, onun gibisine muayyen olarak lanet etmenin caiz olduğu görüşündeyim. Zâhir olan, onun tövbe etmediğidir; tövbe etme ihtimali ise imanından daha zayıftır. İbn Ziyâd, İbn Sa'd ve bir grup da ona katılır; Allah azze ve celle'nin laneti onların hepsinin, yardımcılarının, destekçilerinin, yandaşlarının ve Ebû Abdillâh el-Hüseyin'e bir göz yaş döktüğü sürece kıyamet gününe kadar onlara meyledenlerin üzerine olsun. Çağın şairi, açık fazilet sahibi Musullu Abdülbâkî Efendi el-Ömerî'nin -kendisine lanetli Yezîd'e lanet etmek sorulduğunda- şu sözü çok hoşuma gitmektedir:

يزيد على لعني عريض جنابه ... فأغدو به طول المدى ألعن اللعنا

«Yezîd benim lanetime fazlasıyla müstahaktır... Bu yüzden ben zaman boyunca lanetlilerin en lanetlisine lanet edip dururum.»

ومن كان يخشى القال والقيل من التصريح بلعن ذلك الضليل فليقل: لعن الله ﷿ من رضي بقتل الحسين ومن آذى عترة النبي ﷺ بغير حق ومن غصبهم حقهم فإنه يكون لاعنا له لدخوله تحت العموم دخولا أوليا في نفس الأمر، ولا يخالف أحد في جواز اللعن بهذه الألفاظ ونحوها سوى ابن العربي المار ذكره وموافقيه فإنهم على ظاهر ما نقل عنهم لا يجوزون لعن من رضي بقتل الحسين رضي الله تعالى عنه، وذلك لعمري هو الضلال البعيد الذي يكاد يزيد على ضلال يزيد أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أي لا يلاحظونه ولا يتصفحونه وما فيه من المواعظ والزواجر حتى لا يقعوا فيما وقعوا فيه من الموبقات أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها تمثيل لعدم وصول الذكر إليها وانكشاف الأمر لها فكأنه قيل: أفلا يتدبرون القرآن إذ وصل إلى قلوبهم أم لم يصل إليها فتكون أم متصلة على مذهب سيبويه، وظاهر كلام بعض اختياره.

O sapkına açıkça lanet etmekten ötürü dedikodulardan çekinen kimse ise şöyle desin: «Allah azze ve celle Hüseyin'in öldürülmesine razı olana, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'ine haksız yere eziyet edene ve onların hakkını gasbedene lanet etsin.» Zira o, işin aslında bu genel ifadenin kapsamına öncelikli olarak dahil olması sebebiyle ona lanet etmiş olur. Daha önce zikri geçen İbnü'l-Arabî ve ona muvafakat edenler dışında hiç kimse bu ve benzeri lafızlarla lanet etmenin caiz oluşunda ihtilaf etmemiştir; zira onlardan nakledilenin zâhirine göre onlar, Hüseyin radıyallâhu teâlâ anh'ın öldürülmesine razı olan kimseye lanet etmeyi caiz görmezler. Ömrüme yemin olsun ki bu, neredeyse Yezîd'in sapıklığını bile aşacak derecede uzak bir sapıklıktır. { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” Yani içine düştükleri helak edici günahlara düşmemeleri için Kur'an'ı, onda bulunan öğütleri ve sakındırmaları tetkik edip incelemiyorlar mı? { أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Bu ifade], zikrin kalplere ulaşmayışının ve hakikatin onlar için açığa çıkmayışının bir temsilidir. Sanki şöyle denilmiştir: «Kur'an kalplerine ulaştığı halde onu düşünmüyorlar mı, yoksa [o zikir] kalplerine hiç ulaşmadı mı?» Bu takdirde Sîbeveyh'in mezhebine göre “em” (أَمْ) muttasıl (bağlantılı) olur; bazı kimselerin sözünün zâhiri de bunu tercih etmektedir.

وذهب أبو حيان وجماعة إلى أنها منقطعة وما فيها من معنى بل للانتقال من التوبيخ بترك التدبر إلى التوبيخ بكون قلوبهم مقفلة لا تقبل التدبر والتفكر، والهمزة للتقرير، وتنكير القلوب لتهويل حالها وتفظيع شأنها وأمرها في القساوة والجهالة كأنه قيل: على قلوب منكرة لا يعرف حالها ولا يقادر قدرها في القساوة وقيل: لأن المراد قلوب بعض منهم وهم المنافقون فتنكيرها للتبعيض أو للتنويع كما قيل، وإضافة الأقفال إليها للدلالة على أنها أقفال مخصوصة بها مناسبة لها غير مجانسة لسائر الأقفال المعهودة، وقرى «إقفالها» بكسر الهمزة، وهو مصدر من الأفعال و «أقفلها» بالجمع على أفعل.

Ebû Hayyân ve bir grup âlim ise onun munkatı‘ olduğu görüşüne varmıştır. Ondaki “bel” (aksine) anlamı, tedebbürü (düşünmeyi) terk etmekten ötürü azarlamaktan, kalplerinin kilitli olup tedebbür ve tefekkürü kabul etmeyişinden ötürü azarlamaya geçiş içindir. Hemze ise takrir (muhatabı ikrar ettirme) içindir. Kalplerin belgisiz (nekra) getirilmesi; katılık ve cehalet bakımından durumlarının korkunçluğunu ve işlerinin vahametini belirtmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Katılık hususunda durumu bilinmeyen ve derecesi takdir edilemeyen birtakım meçhul kalpler üzerinde...» Şöyle de denilmiştir: Çünkü kastedilen, onların bir kısmının, yani münafıkların kalpleridir; dolayısıyla kalplerin belgisiz getirilmesi bazılık bildirmek veya denildiği gibi nevilere ayırmak içindir. Kilitlerin kalplere izafe edilmesi, onların o kalplere has, onlara uygun ve bilinen diğer kilit türlerine benzemeyen kilitler olduğuna delalet etmek içindir. [Hemzenin kesresiyle] «إقفالها» (ikfâlühâ) şeklinde de okunmuştur ki bu, if'âl babından mastardır; bir de [ef'ul vezninde] çoğul olarak «أقفلها» (akfulühâ) şeklinde okunmuştur.

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ أي رجعوا إلى ما كانوا عليه من الكفر، قال ابن عباس، وغيره: نزلت في منافقين كانوا أسلموا ثم نافقت قلوبهم، وفي إرشاد العقل السليم هم المنافقون الذين وصفوا فيما سلف بمرض القلوب وغيره من قبائح الأحوال فإنهم قد كفروا به ﵊ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى بالدلائل الظاهرة والمعجزات الباهرة القاهرة.

{ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ } “Şüphesiz arkalarına dönenler...” Yani daha önce üzerinde bulundukları küfre geri dönenler... İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: «Müslüman olup da ardından kalpleri nifaka sapan münafıklar hakkında inmiştir.» İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: «Onlar, daha önce kalplerinde hastalık bulunmasıyla ve diğer çirkin hallerle nitelenen münafıklardır; zira onlar, { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى } “kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra...” açık deliller ve apaçık, ezici mucizelerle [hidayet ortaya çıktıktan sonra] ona [Peygamber'e] aleyhisselâm nankörlük edip kâfir olmuşlardır.»

وأخرج عبد الرزاق، وجماعة عن قتادة أنه قال: هم أعداء الله تعالى أهل الكتاب يعرفون بعث النبي ﷺ ويجدونه مكتوبا في التوراة والإنجيل ثم يكفرون به ﵊. وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال:

Abdürrezzâk ve bir grup âlim, Katâde'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar Allah Teâlâ'nın düşmanları olan Ehl-i Kitap'tır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişini bilirler ve onu Tevrat ile İncil'de yazılı bulurlar, sonra da onu aleyhisselâm inkâr edip kâfir olurlar.» İbnü'l-Münzir de İbn Cüreyc'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir:

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا إلخ اليهود ارتدوا عن الهدى بعد أن عرفوا أن محمدا ﷺ نبي، والمختار ما تقدم، وأيّا ما كان فالموصول اسم ان وجملة قوله تعالى: الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ خبرها كقولك: إن زيدا عمرو مر به أي سهل لهم ركوب العظائم من السول بفتحتين وهو الاسترخاء استعير للتسهيل أي لعده سهلا هينا حتى لا يبالى به كأنه شبه بإرخاء ما كان مشدودا، وقيل: أي حملهم على الشهوات من السول وهو التمني، وأصله حملهم على سؤلهم أي ما يشتهونه

{ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا } “Şüphesiz arkalarına dönenler...” ayetindeki kimseler Yahudilerdir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olduğunu anladıktan sonra hidayetten geri dönmüşlerdir. Tercih edilen görüş ise daha önce geçendir. Hangisi olursa olsun, ism-i mevsul “inne”nin (إِنَّ) ismidir. Allah Teâlâ'nın, { الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ } “Şeytan onlara [kötülükleri] süslemiş...” cümlesi ise onun haberidir; tıpkı senin «İnne Zeyden Amrûn merra bihî» (Şüphesiz Zeyd'e Amr uğradı) demen gibidir. Yani [şeytan] onlara büyük günahları işlemeyi kolaylaştırmıştır. Bu kelime, gevşeklik anlamına gelen iki fetha ile “es-sevel” (السَّوَل) kökünden gelir; işi kolay ve önemsiz sayarak aldırış etmemeleri için kolaylaştırma anlamında istiare edilmiştir; sanki sıkıca bağlı olan bir şeyi gevşetmeye benzetilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani temenni anlamındaki “es-sûl” (السُّول) kökünden gelerek onları arzulara sevk etmiştir; aslı, onları kendi “su'l”lerine, yani arzuladıkları

ويتمنونه فالتفعيل للحمل على المصدر كغربه إذا حمله على الغربة إلا أنهم جعلوا المصدر بمعنى اسم المفعول، ونقل ذلك عن ابن السكيت.

ve temenni ettikleri şeylere sevk etmesidir. Tevil [tef'îl babı], birini gurbete sevk ettiğinde «garrebehû» denmesi gibi mastara yöneltmek içindir; ancak onlar mastarı ism-i mef'ûl anlamında kullanmışlardır. Bu, İbnü's-Sikkît'ten nakledilmiştir.

واعترض بأن السول بمعنى التمني من السؤال فهو مهموز والتسويل واوي ومعناه التزيين فلا مناسبة لا لفظا ولا معنى فالقول باشتقاق سول منه خطأ، ورد بأن السول من السؤال وله استعمالان فيكون مهموزا وهو المعروف ومعتلا يقال سأل يسأل كخاف يخاف وقالوا منه: يتساولان بالواو فيجوز كون التسويل من السول على هذه اللغة أو هو على المشهورة خفف بقلب الهمزة ثم التزم، ونظيره تدير من الدار لاستمرار هذا الذي أظهره سبحانه لتفضيحهم، وقال الإمام: الأظهر أن يقال المراد يعلم سبحانه ما في قلوبهم من العلم بصدق رسوله ﷺ، وفيه ما لا يخفى، والجملة اعتراض مقرر لما قبله متضمن للوعيد، والفاء في قوله سبحانه: فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها، «وكيف» منصوب بفعل محذوف هو العامل في الظرف كأنه قيل: يفعلون في حياتهم ما يفعلون من الحيل فكيف يفعلون إذا توفتهم الملائكة، وقيل: مرفوع على أنه خبر لمبتدأ محذوف أي فكيف حالهم أو حيلتهم إذا توفتهم إلخ، وزعم الطبري أن التقدير فكيف علمه تعالى بأسرارهم إذا توفتهم إلخ، وليس بشيء، ووقت التوفي هو وقت الموت، والملائكة ﵈ ملك الموت وأعوانه. وقرأ الأعمش «توفاهم» بالألف بدل التاء فاحتمل أن يكون ماضيا وأن يكون مضارعا حذف منه أحد تاءيه والأصل تتوفاهم يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ حال من الملائكة، وجوز كونه حالا من ضمير تَوَفَّتْهُمُ وضعفه أبو حيان، وهو على ما قيل تصوير لتوفيهم على أهول الوجوه وأفظعها وإبراز لما يخافون منه ويجبنون عن القتال لأجله فإن ضرب الوجوه والأدبار في القتال والجهاد مما يتقى، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه لا يتوفى أحد على معصية إلا تضرب الملائكة في وجهه وفي دبره، والكلام على الحقيقة عنده ولا مانع من ذلك وإن لم يحس بالضرب من حضر وما ذلك إلا كسؤال الملكين وسائر أحوال البرزخ.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Temenni anlamındaki “es-sûl”, “es-suâl”den gelir, dolayısıyla hemzelidir; “et-tesvîl” ise vâvîdir ve anlamı süslemektir. Dolayısıyla ne lafız ne de mana bakımından bir münasebet yoktur; bu sebeple “sevvele”nin ondan türediğini söylemek yanlıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: “es-Sûl”, “es-suâl”den gelir ve iki türlü kullanımı vardır: Biri hemzeli olandır ki meşhur olanıdır; diğeri ise illetli olandır, tıpkı «hâfe-yehâfu» gibi «sâle-yesâlu» denir. Nitekim ondan türeterek vâv ile «yetesâvelâni» demişlerdir. Dolayısıyla tesvîlin bu lehçeye göre sûlden gelmiş olması caizdir veya meşhur lehçeye göre olup hemzenin [vâva] çevrilmesiyle hafifletilmiş, sonra da öylece kalıplaşmıştır. Bunun benzeri, dârdan (ev) türetilen “tedeyyere” kelimesidir; bu da Yüce Allah'ın onları rezil etmek için açığa çıkardığı şeyin devamlılığı içindir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: «En zâhir olanı, muradın Yüce Allah'ın onların kalplerinde bulunan Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna dair bilgiyi bilmesi olduğunu söylemektir.» Bunda ise gizli olmayan bir kapalılık vardır. Bu cümle, önceki kısmı pekiştiren ve tehdit içeren bir ara cümledir (itiraziyye). Yüce Allah'ın, { فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Ya melekler canlarını alırken [halleri] nice olur?” ayetindeki “fâ” (فَ), kendisinden sonrasını öncesine bağlamak (tertip) içindir. “Keyfe” (كَيْفَ), zarfta amel eden hazfedilmiş bir fiille mensuptur; sanki şöyle denilmiştir: «Hayatlarında hile namına yapacaklarını yapıyorlar, peki melekler canlarını aldığında nasıl yapacaklar?» Şöyle de denilmiştir: Hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfûdur, yani «Melekler onların canını aldığında halleri veya hileleri nice olur?» Taberî ise takdirin «Melekler onların canını aldığında Yüce Allah'ın onların sırlarını bilmesi nasıl olur?» şeklinde olduğunu ileri sürmüştür ki bu bir şey değildir. Vefat vakti, ölüm vaktidir. Melekler aleyhimüsselâm ise ölüm meleği ve onun yardımcılarıdır. A'meş, [tef'il yerine] “tâ” yerine elif ile «توفاهم» (teveffâhüm) şeklinde okumuştur; bunun mazi olması da, aslı “teteveffâhüm” (تتوفاهم) olup iki “tâ”sından biri hazfedilmiş muzari olması da muhtemeldir. { يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } “...yüzlerine ve arkalarına vurarak” ifadesi, meleklerin halidir. { تَوَفَّتْهُمُ } fiilindeki zamirin hali olması da caiz görülmüş, fakat Ebû Hayyân bunu zayıf bulmuştur. Bu, denildiğine göre onların vefat ettirilişini en korkunç ve en feci surette canlandırmak ve korkup da savaştan kaçtıkları şeyi gözler önüne sermektir; zira savaş ve cihatta yüzlere ve arkalara vurulması sakınılan bir şeydir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Hiç kimse bir günah üzere vefat etmez ki melekler onun yüzüne ve arkasına vurmasın.» Ona göre bu söz hakiki anlamı üzeredir; hazır bulunanlar bu vuruşu hissetmeseler bile buna hiçbir engel yoktur; bu durum ancak iki meleğin kabirdeki suali ve berzahın diğer halleri gibidir.

والمراد بالوجه والدبر قيل العضوان المعروفان. أخرج ابن المنذر عن مجاهد أنه قال: يضربون وجوههم وأستاههم ولكن الله سبحانه كريم يكني، وقال الراغب وغيره: المراد القدام والخلف، وقيل: وقت التوفي وقت سوقهم في القيامة إلى النار والملائكة ملائكة العذاب يومئذ، وقيل: هو وقت القتال والملائكة ملائكة النصر تضرب وجوههم إن ثبتوا وأدبارهم إن هربوا نصرة لرسول الله ﷺ، وكلا القولين كما ترى ذلِكَ التوفي الهائل بِأَنَّهُمُ أي بسبب أنهم اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ من الكفر والمعاصي وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ ما يرضاه ﷿ من الإيمان والطاعات حيث كفروا بعد الإيمان وخرجوا عن الطاعة بما صنعوا من المعاملة مع إخوانهم اليهود، وقيل: ما أسخط الله كتمان نعت الرسول ﷺ ورضوانه ما يرضيه سبحانه من إظهار ذلك، وهو مبني على أن ما تقدم إخبار عن اليهود وقد سمعت ما فيه، ولما كان اتباع ما أسخط الله تعالى مقتضيا للتوجه ناسب ضرب الوجه وكراهة رضوانه سبحانه مقتضيا للاعراض ناسب ضرب الدبر ففي الكلام مقابلة بما يشبه اللف والنشر فَأَحْبَطَ لذلك أَعْمالَهُمْ التي عملوها حال إيمانهم من الطاعات، وجوز أن يراد ما كان بعد من أعمال البر التي لو عملوها حال الإيمان لانتفعوا بها.

Yüz ve arka ile kastedilenin bilinen iki organ olduğu söylenmiştir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onların yüzlerine ve kıçlarına vururlar, fakat Allah Sübhânehu kerîmdir, kinaye yoluyla ifade eder.» Râgıb ve başkaları ise, kastedilenin ön ve arka taraf olduğunu söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Vefat vakti, kıyamette onların cehenneme sevk edilme vaktidir ve melekler de o günkü azap melekleridir. Bir diğer görüşe göre ise bu, savaş vaktidir ve melekler de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmek üzere, [münafıklar] sebat ederlerse yüzlerine, kaçarlarsa arkalarına vuran nusret melekleridir. Her iki görüş de gördüğün gibidir. { ذلِكَ } “İşte bu...” korkunç vefat ettiriliş, { بِأَنَّهُمُ } “...şüphesiz onların şu sebeplerdendir:” { اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ } “Allah'ı gazaplandıran şeylerin ardına düştüler...” yani küfür ve günahların ardına düştüler, { وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ } “ve O'nun rızasını çirkin gördüler.” Yani imandan sonra kâfir olup kardeşleri Yahudilerle kurdukları muamele sebebiyle itaatten çıktıklarında, Allah azze ve celle'nin razı olduğu iman ve taatleri kerih gördüler. Şöyle de denilmiştir: Allah'ı gazaplandıran şey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlemektir; O'nun rızası ise Sübhânehu'nun bunu açığa çıkarmaktan hoşnut olmasıdır. Bu görüş, önceki kısımların Yahudilerden haber verdiği esasına dayanır ki onun ne durumda olduğunu işitmiştin. Allah Teâlâ'yı gazaplandıran şeye uymak yönelmeyi (iltifatı) gerektirdiği için yüze vurulması uygun düşmüş; O'nun rızasını kerih görmek ise yüz çevirmeyi gerektirdiği için arkaya vurulması uygun düşmüştür. Dolayısıyla bu sözde leff ü neşre benzeyen bir mukabele vardır. { فَأَحْبَطَ } “Bunun üzerine [Allah] boşa çıkardı...” { أَعْمالَهُمْ } “onların amellerini...” yani iman hallerinde işledikleri taat türünden amellerini boşa çıkardı. İman halinde işlemiş olsalardı kendilerine fayda verecek olan, sonradan işledikleri iyilik amellerinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür.

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هم المنافقون الذين فصلت أحوالهم الشنيعة وصفوا بوصفهم السابق لكونه مدارا لما نعى عليهم بقوله تعالى: أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ فأم منقطعة وأن مخففة من أن واسمها ضمير الشأن والجملة بعدها خبرها، والأضغان جمع ضغن وهو الحقد وقيده الراغب بالشديد وقد ضغن بالكسر وتضاغن القوم واضطغنوا أبطنوا الأحقاد، ويقال: اضطغنت الصبي إذا أخذته تحت حضنك وأنشد الأحمر:

{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Yoksa kalplerinde hastalık olanlar sandılar mı...” Bunlar, çirkin halleri ayrıntılarıyla anlatılan münafıklardır; Yüce Allah'ın, { أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ } “...Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını?” buyruğuyla kendilerini kınamasına dayanak teşkil ettiği için önceki sıfatlarıyla nitelenmişlerdir. Buradaki “em” (أَمْ) munkatıdır. “En” (أَنْ) ise “enne”den (أَنَّ) hafifletilmiştir ve ismi şan zamiridir; sonrasındaki cümle ise onun haberidir. “Edgân” (أَضْغان), “dıgn” (ضغن) kelimesinin çoğuludur ve kin demektir; Râgıb bunu şiddetli kin ile kayıtlamıştır. “Dagine” (ضَغِنَ) kesre ile kullanılır; “tedâgane'l-kavm” ve “ıdtaganû” ise kinleri gizlediler demektir. Çocuğu kucağına aldığında «ıdtagantü's-sabiyye» denir. Ahmer şu şiiri okumuştur:

كأنه مضطغن صبيا

«Sanki o, kucağına bir çocuk almış gibidir.»

وفرس ضاغن لا يعطي ما عنده من الجري إلا الضرب، وأصل الكلمة من الضغن وهو الالتواء والاعوجاج في قوائم الدابة والقناة وكل شيء، قال بشر: كذات الضغن تمشي في الرقاق. وأنشد الليث: القلب في ديار وكذلك تحيز لاستمرار القلب في حيز ويكون مآل المعنى على هذا حملهم على الشهوات.

«Feresün dâgınun» (hırçın at), koşusunu ancak dayakla veren attır. Kelimenin aslı “ed-dıgn”dan gelir ki bu da binek hayvanının bacaklarında, mızrakta ve her şeyde bulunan eğrilik ve büküklüktür. Bişr şöyle demiştir: «Tıpkı düzlükte yürüyen eğri bacaklı deve gibi.» Leys de şu şiiri okumuştur: «Kalp bir diyardadır...» Aynı şekilde kalbin bir mekânda devamlı kalması sebebiyle «tehayyeze» denir; bu durumda mananın neticesi, onları arzulara sevk etmek olur.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «سوّل لهم» مبنيا للمفعول وخرج ذلك على تقدير مضاف أي كيد الشيطان سول لهم، وجوز تقديره سول كيده لهم فحذف وقام الضمير المجرور مقامه فارتفع واستتر، قيل: وهو أولى لأنه تقدير في وقت الحاجة ولا يخفى أن الأول أقل تكلفا.

Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ, meçhul bina ile «سُوِّلَ لهم» (süvvile lehüm) şeklinde okumuştur. Bu, takdir edilen bir muzaf ile açıklanmıştır; yani şeytanın tuzağı onlara süslü gösterildi demektir. «Sevvele keydehû lehüm» (onlara tuzağını süsledi) takdiri de caiz görülmüştür; böylece [mef'ûl] hazfedilmiş, mecrur zamir onun yerine geçerek merfû ve müstetir olmuştur. Şöyle denilmiştir: Bu daha uygundur, çünkü ihtiyaç anında yapılan bir takdirdir; ancak birincisinin daha az külfetli olduğu gizli değildir.

وَأَمْلى لَهُمْ أي ومد لهم الشيطان في الأماني والآمال، ومعنى المد فيها توسيعها وجعلها ممدودة بنفسها أو بزمانها بأن يوسوس لهم بأنكم تنالون في الدنيا كذا وكذا مما لا أصل له حتى يعوقهم عن العمل، وأصل الإملاء الإبقاء ملاوة من الدهر أي برهة، ومنه قيل: المعنى وعدهم بالبقاء الطويل، وجعل بعضهم فاعل «أملى» ضميره تعالى، والمعنى أمهلهم ولم يعاجلهم بالعقوبة وفيه تفكيك لكن أيد بقراءة مجاهد وابن هرمز والأعمش وسلام ويعقوب «وأملي» بهمزة المتكلم مضارع أملى فإن الفاعل حينئذ ضميره تعالى على الظاهر والأصل توافق القراءتين، وجوز أن يكون ماضيا مجهولا من المزيد سكن آخره للتخفيف كما قالوا في بقي بقي بسكون الياء.

{ وَأَمْلى لَهُمْ } “ve onlara mühlet verdi / ümit verdi.” Yani şeytan onların kuruntularını ve emellerini uzattı. Emelleri uzatmanın manası; amelden alıkoymak için onlara «Dünyada aslı astarı olmayan şöyle şöyle şeylere nail olacaksınız» diye vesvese vererek emelleri bizzat kendileri veya süreleri bakımından genişletip yaymaktır. “el-İmlâ”nın aslı, zamandan bir süre yani bir müddet yaşatmaktır; bundan dolayı mananın «onlara uzun bir ömür vaat etti» şeklinde olduğu söylenmiştir. Bazıları ise «emlâ» fiilinin failini Yüce Allah'ın zamiri yapmışlardır; bu durumda mana, «Allah onlara mühlet verdi, cezalandırmada acele etmedi» şeklinde olur. Bunda [zamirlerin mercilerinde] bir ayrışma (tefkîk) vardır; ancak bu görüş Mücâhid, İbn Hürmüz, el-A'meş, Sellâm ve Ya'kūb'un mütekellim hemzesiyle «ve-ümlî» (وَأُمْلِي) şeklindeki muzari kıraatiyle desteklenmiştir. Zira fail bu takdirde zâhire göre Yüce Allah'ın zamiri olur; asıl olan ise iki kıraatin birbiriyle uyumlu olmasıdır. Bunun, sonu tahfif için sakin kılınmış mezîd fiilin meçhul mazisi olması da caiz görülmüştür; nitekim «bekıye» (بَقِيَ) yerine yâ'nın sükûnuyla «bekye» (بَقْي) demişlerdir.

وعلى الظاهر جوز أن تكون الواو للاستئناف وأن تكون للحال ويقدر مبتدأ بعدها أي وأنا أملي لئلا يكون شاذا كقمت وأصك وجهه، وجوزت الحالية في قراءة الجمهور أيضا على جعل الفاعل ضميره تعالى فحينئذ تقدر قد على المشهور. وقرأ ابن سيرين والجحدري وشيبة وأبو عمرو وعيسى «وأملي» بالبناء للمفعول. فلهم: نائب الفاعل أي أمهلوا ومد في أعمارهم، وجوز أن يكون ضمير الشيطان والمعنى أمهل الشيطان لهم أي جعل من المنظرين إلى يوم القيامة لأجلهم ففيه بيان لاستمرار ضلالهم وتقبيح حالهم ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من ارتدادهم لا إلى الإملاء كما نقل عن الواحدي ولا إلى التسويل كما قيل لأن شيئا منهما ليس مسببا من القول الآتي، وهو مبتدأ خبره قوله تعالى:

Zâhire göre vâvın (و) istînâfiyye olması da, haliyye olup «kūmtü ve-asükkü vechehû» (Yüzüne vurur vaziyette kalktım) gibi şâz olmaması için sonrasında bir mübteda takdir edilmesi, yani «ve ene ümlî» (ve Ben mühlet veriyorum) şeklinde olması da caiz görülmüştür. Cumhurun kıraatinde de, fail Yüce Allah'ın zamiri kılındığında haliyye olması caiz görülmüştür; bu durumda meşhur kurala göre [fiilden önce] “kad” (قَدْ) takdir edilir. İbn Sîrîn, el-Cahderî, Şeybe, Ebû Amr ve Îsâ meçhul bina ile «ve-ümliye» (وَأُمْلِيَ) şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde «lehüm» (لَهُمْ) nâib-i faildir; yani «onlara mühlet verildi ve ömürleri uzatıldı» demektir. Zamirin şeytana ait olması da caiz görülmüştür; mana «şeytana onlar uğruna mühlet verildi, yani onlar sebebiyle kıyamet gününe kadar mühlet verilenlerden kılındı» şeklinde olur ki bunda onların sapıklığının devamlılığının beyanı ve hallerinin çirkinleştirilmesi vardır. { ذلِكَ } “İşte bu...” Vâhidî'den nakledildiği gibi mühlet vermeye ya da denildiği gibi şeytanın süslemesine değil, zikredilen irtidatlarına işarettir; zira bu ikisinden hiçbiri gelecek sözün neticesi değildir. Bu bir mübtedadır; haberi ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

بِأَنَّهُمْ أي بسبب أنهم قالُوا يعني المنافقين لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ هم بنو قريظة. والنضير من اليهود الكارهين لنزول القرآن على النبي ﵊ مع علمهم بأنه من عند الله تعالى حسدا وطمعا في نزوله على أحد منهم سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ أي في بعض أموركم وأحوالكم وهو ما حكي عنهم في قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ [الحشر: ١١] وقيل: في بعض ما تأمرون به كالتناصر على رسول الله ﷺ، وقيل: القائلون اليهود الكافرون به ﷺ بعد ما وجدوا نعته الشريف في كتابهم والمقول لهم المنافقون كان اليهود يعدونهم النصرة إذا أعلنوا بعداوة رسول الله ﵊، وقيل: القائلون أولئك اليهود والمقول لهم المشركون كانوا يعدونهم النصرة أيضا إذا حاربوا. وتعقب كلا القولين بأن كفر اليهود به ﵊ ليس بسبب هذا القول ولو فرض صدوره عنهم على رأي القائل بل من حيث إنكارهم بعثه ﵊ وقد عرفوه كما عرفوا أبناءهم وآباءهم، ومنه يعلم ما في قول بعضهم: إن القائلين هم المنافقون واليهود والمقول لهم المشركون، وما فسرنا به الآية الكريمة مروي عن الحبر رضي الله تعالى عنه وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ أي إخفاءهم ما يقولونه لليهود أو كل قبيح ويدخل ذلك دخولا أوليا. وقرأ الجمهور «أسرارهم» بفتح الهمزة أي يعلم الأشياء التي يسرونها ومنها قولهم:

{ بِأَنَّهُمْ } “...şüphesiz onların şu sebeplerdendir:” { قالُوا } “dediler...” yani münafıklar dediler, { لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğini kerih gören kimselere...” ki onlar, Kur'an'ın Allah katından olduğunu bildikleri halde hasetlerinden ve kendilerinden birine inmesini arzuladıklarından ötürü Peygamber aleyhisselâm'a inmesini kerih gören Yahudilerden Benî Kurayza ve Benî Nadîr'dir. [Onlara şöyle dediler:] { سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } “Bazı işlerde size itaat edeceğiz.” Yani bazı işlerinizde ve durumlarınızda; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğunda onlardan nakledilen şeydir: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ } [Haşr: 11]. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı yardımlaşmak gibi emrettiğiniz bazı şeylerde... Şöyle de denilmiştir: Söyleyenler, kitaplarında şerefli vasfını bulduktan sonra onu sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr eden Yahudilerdir; kendilerine söylenenler ise münafıklardır; Yahudiler, Resûlullah aleyhisselâm'a düşmanlıklarını ilan ettiklerinde onlara yardım vaat ediyorlardı. Şöyle de denilmiştir: Söyleyenler o Yahudilerdir, kendilerine söylenenler ise müşriklerdir; savaştıklarında onlara da yardım vaat ediyorlardı. Bu iki görüş de şöyle tenkit edilmiştir: Yahudilerin onu aleyhisselâm inkâr etmeleri, bu görüşü savunan kimsenin re'yine göre bu söz onlardan sâdır olmuş farz edilse bile bu söz sebebiyle değildir; bilakis oğullarını ve babalarını bildikleri gibi tanıdıkları halde onun aleyhisselâm peygamberliğini inkâr etmeleri sebebiyledir. Buradan, bazılarının «Söyleyenler münafıklar ve Yahudilerdir; kendilerine söylenenler ise müşriklerdir» sözünün durumu da anlaşılır. Ayet-i kerimeyi tefsir ettiğimiz mana ise İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } “Halbuki Allah onların gizlediklerini bilir.” Yani Yahudilere söyledikleri şeyleri veya her çirkinliği gizlemelerini bilir; bu da o kapsama öncelikle girer. Cumhur, hemzenin fethasıyla «أسرارهم» (esrârahüm) şeklinde okumuştur; yani gizledikleri şeyleri bilir ki onların şu sözleri de bunlardandır:

إن قناتي من صليبات القنا ... ما زادها التثقيف إلا ضغنا

«Mızrağım sert mızraklardandır... Düzeltilip yontulması ona ancak eğrilik katmıştır.»

والحقد في القلب يشبه به: وقال الليث، وقطرب: الضغن العداوة قال الشاعر:

Kalpteki kin de buna benzetilir. Leys ve Kutrub şöyle demiştir: Dıgn, düşmanlık demektir. Şair şöyle demiştir:

قل لابن هند ما أردت بمنطق ... ساء الصديق وشيد الأضغانا

«İbn Hind'e de ki: Dostu üzen ve kinleri pekiştiren bu sözle neyi murad ettin?»

وهذا لا ينافي الأول لأن الحقد العداوة لأمر يخفيه المرء في قلبه، والإخراج مختص بالأجسام، والمراد به هنا الإبراز أي بل أحسب الذين في قلوبهم حقد وعداوة للمؤمنين انه لن يبرز الله تعالى أحقادهم ويظهرها للرسول ﷺ والمؤمنين فتبقى مستورة، والمعنى أن ذلك مما لا يكاد يدخل تحت الاحتمال. وَلَوْ نَشاءُ إراءتك إياهم لَأَرَيْناكَهُمْ أي لعرفناكهم على أن الرؤية علمية فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ تفريع لمعرفته ﷺ على تعريف الله ﷿، ويجوز أن تكون الرؤية بصرية على أن المعنى أنه ﷺ يعرفهم معرفة متفرعة على إراءته إياهم، والالتفات إلى نون العظمة للإيماء إلى العناية بالإراءة، والسيما العلامة، والمعنى هنا على الجمع لعمومها بالإضافة لكنها أفردت للإشارة إلى أن علاماتهم متحدة الجنس فكأنها شيء واحد أي فلعرفتهم بعلامات نسمهم بها ولام فَلَعَرَفْتَهُمْ كلام لأريناكهم الواقعة في جواب لو لأن المعطوف على الجواب جواب، وكررت في المعطوف للتأكيد، وأما التي في قوله، تعالى:

Bu durum birinci anlamla çelişmez; çünkü kin, kişinin kalbinde gizlediği bir meseleden ötürü beslenen düşmanlıktır. İhraç (ortaya çıkarma) ise cisimlere mahsustur; buradaki anlamı ise açığa çıkarmaktır. Yani: Aksine, kalplerinde müminlere karşı kin ve düşmanlık bulunanlar, Allah Teâlâ'nın onların kinlerini açığa çıkarmayacağını, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere göstermeyeceğini ve böylece gizli kalacağını mı sandılar? Mana şudur: Bu durum, ihtimal dairesine neredeyse hiç girmeyecek bir şeydir. { وَلَوْ نَشاءُ } “Eğer dileseydik” onları sana göstermeyi, { لَأَرَيْناكَهُمْ } “onları sana elbette gösterirdik.” Yani rü'yetin ilmî (bilgiye dayalı) olması durumunda «onları sana elbette bildirirdik» demektir. { فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ } “Böylece sen onları alametlerinden tanırdın” ifadesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tanımasının, Allah azze ve celle'nin bildirmesine dayandırılmasıdır (tefrî'). Rü'yetin basarî (gözle görme) olması da caizdir; bu durumda mana, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları tanımasının, Allah'ın onları kendisine göstermesine dayandırılması şeklinde olur. İntizamın azamet nûnuna çevrilmesi (iltifat), gösterme işine verilen öneme işaret etmek içindir. «Sîmâ», alamet demektir. Buradaki mana, izafet sebebiyle umum ifade ettiğinden çoğuldur; fakat alametlerinin tek bir cinsten olduğuna, sanki tek bir şeymiş gibi bulunduğuna işaret etmek üzere tekil getirilmiştir; yani «onları kendilerine koyacağımız alametlerle tanırdın» demektir. { فَلَعَرَفْتَهُمْ } fiilindeki lâm, { لَأَرَيْناكَهُمْ } ifadesindeki lâm gibi “lev”in (لَوْ) cevabında gelmiştir; zira cevaba atfedilen şey de cevaptır ve pekiştirme için matufta tekrar edilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki lâma gelince:

وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ فواقعة في جواب قسم محذوف والجملة معطوفة على الجملة الشرطية ولَحْنِ الْقَوْلِ أسلوب من أساليبه مطلقا، أو المائلة عن الطريق المعروفة كان يعدل عن ظاهره من التصريح إلى التعريض والإبهام، ولذا سمي خطأ الإعراب به لعدوله عن الصواب، وقال الراغب: اللحن صرف الكلام عن سننه الجاري عليه إما بإزالة الإعراب أو التصحيف وهو المذموم وذلك أكثر استعمالا، وإما بإزالته عن التصريح وصرفه بمعناه إلى تعريض وفحوى وهو محمود من حيث البلاغة، وإليه أشار بقوله الشاعر عند أكثر الأدباء:

{ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın.” Bu lâm, mahzuf bir yeminin cevabında yer almıştır ve cümle, şart cümlesine matuftur. “Lahnü'l-kavl” (konuşma tarzı); mutlak manada konuşma üsluplarından bir üslup yahut bilinen yoldan sapan, açıkça söylemekten üstü kapalı ve kinayeli söylemeye meyleden üsluptur. Bu sebeple irap hatasına da doğru yoldan saptığı için “lahn” adı verilmiştir. Râgıb şöyle demiştir: «Lahn; sözü ya irabı bozarak yahut tahrif ederek alışılagelmiş kurallarından saptırmaktır ki bu yerilenidir ve daha çok bu manada kullanılır; ya da sözü açıkça söylemekten çıkarıp manasını tariz ve imaya yöneltmektir ki bu da belağat açısından övülenidir.» Edebiyatçıların çoğuna göre şair şu sözüyle buna işaret etmiştir:

منطق صائب وتلحن أحيا ... نا وخير الحديث ما كان لحنا

«İsabetli bir konuşmadır ve bazen ima ile konuşur; sözün en hayırlısı ise ima ile olanıdır.»

وإياه قصد بقوله تعالى: وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وفي البحر يقال: لحنت له بفتح الحاء ألحن لحنا قلت له قولا يفهمه عنك ويخفى على غيره، ولحنه هو بالكسر فهمه والحنته أنا إياه ولاحنت الناس فاطنتهم، وقيل: لحن القول الذهاب عن الصواب، وعن ابن عباس لَحْنِ الْقَوْلِ هنا قولهم ما لنا إن أطعنا من الثواب ولا يقولون ما علينا إن عصينا من العقاب وكان هذا الذي ينبغي منهم، وقال بعض من فسره بالأسلوب المائل عن الطريق المعروفة: إنهم كانوا يصطلحون فيما بينهم على ألفاظ يخاطبون بها الرسول ﷺ مما ظاهره حسن ويعنون به القبيح وكانوا أيضا يتكلمون بما يشعر بالاتباع وهم بخلاف ذلك كقولهم إذا دعاهم المؤمنون إلى نصرهم: انا معكم، وبالجملة أنهم كانوا يتكلمون بكلام ذي دسائس وكان ﷺ يعرفهم بذلك، وعن أنس رضي الله تعالى عنه ما خفي بعد هذه الآية على رسول الله ﷺ شيء من المنافقين كان ﵊ يعرفهم بسيماهم ولقد كنا في بعض الغزوات وفيها تسعة من المنافقين يشكوهم الناس فناموا ذات ليلة وأصبحوا وعلى جبهة كل واحد منهم مكتوب هذا منافق. وفي دعواه أنه ﷺ كان يعرفهم بسيماهم أشكال فإن لَوْ ظاهرها عدم الوقوع بل المناسب معرفتهم من لحن القول، وكأنه حمله على أنه وعد بالوقوع دال على الامتناع فيما سلف، ولقد صدق وعده واستشهد عليه بما اتفق في بعض الغزوات، ولا تنحصر السيما بالكتابة بل تكون بغيرها أيضا مما يعرفهم به النبي ﷺ كما يعرف القائف حال الشخص بعلامات تدل عليه، وكثيرا ما يعرف الإنسان محبه ومبغضه من النظر ويكاد النظر ينطق بما في القلب، وقد شاهدنا غير واحد يعرف السني والشيعي بسمات في الوجه، وإن صح أن بعض الأولياء قدست أسرارهم كان يعرف البر والفاجر والمؤمن والكافر ويقول أشم من فلان رائحة الطاعة ومن فلان رائحة المعصية ومن فلان رائحة الإيمان ومن فلان رائحة الكفر ويظهر الأمر حسبما أشار فرسول الله ﷺ بتلك المعرفة أولى وأولى ولعلها بعلامات وراء طور عقولنا، والنور المذكور

Yüce Allah da, { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın” buyruğuyla bunu kastetmiştir. El-Bahr'da şöyle denilmektedir: Hâ harfinin fethasıyla «lahantü lehû elhanü lahnen» denir ki «ona, kendisinin senden anlayacağı fakat başkasına gizli kalacak bir söz söyledim» demektir. Kesre ile «lahinehû» ise onu anladı demektir. «Elhantühû iyyâhu» onu ona anlattım, «lâhantü'n-nâse» ise insanlarla ince anlayışla konuştum anlamına gelir. Şöyle de denilmiştir: Lahnü'l-kavl, doğru yoldan sapmaktır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre buradaki “lahnü'l-kavl”, onların «İtaat edersek bize ne sevap var?» demeleridir; «İsyan edersek bize ne ceza var?» demezler; halbuki onlardan beklenen bu idi. Bunu «bilinen yoldan sapan üslup» şeklinde tefsir eden bazı kimseler şöyle demiştir: Onlar kendi aralarında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederken zâhiri güzel fakat içi çirkin manalar içeren lafızlar üzerinde anlaşırlardı. Ayrıca müminler onları yardıma çağırdıklarında «Biz sizinle beraberiz» demeleri gibi, gerçekte öyle olmadıkları halde tâbi olmuş izlenimi veren sözler söylerlerdi. Kısacası onlar hileli ve tuzaklı sözler söylerlerdi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onları bundan tanırdı. Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Bu ayetten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e münafıklardan hiçbir şey gizli kalmadı; o aleyhisselâm onları alametlerinden tanırdı. Nitekim biz bir gazvede idik; orada insanların kendilerinden şikayetçi olduğu dokuz münafık vardı. Bir gece uyudular ve sabahladıklarında her birinin alnında ‘Bu bir münafıktır’ diye yazılmıştı.» Onun sallallâhu aleyhi ve sellem onları alametlerinden tanıdığı iddiasında bir müşkül vardır; zira “lev” (لَوْ) edatının zâhiri vuku bulmamayı gerektirir; bilakis uygun olan, onları konuşma tarzından tanımasıdır. Sanki Enes bunu, geçmişte meydana gelmediğine delalet eden, gelecekte ise vuku bulacağına dair bir vaat olarak anlamıştır. Gerçekten de Allah vaadini doğrulamış ve Enes buna bazı gazvelerde meydana gelen olayı delil getirmiştir. Alamet sadece yazıya münhasır değildir; iz sürücünün bir kimsenin durumunu ona delalet eden alametlerden tanıması gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onları kendisiyle tanıdığı başka şeylerle de olur. İnsan çoğu kez kendisini seveni ve kendisine buğzedeni bakışından tanır; nitekim bakış neredeyse kalptakini haykırır. Bizler de Sünnî ile Şiî'yi yüzlerindeki çizgilerden tanıyan birden fazla kimseyi bizzat müşahede etmişizdir. Eğer bazı velilerin -sırları mukaddes kılınsın- iyi ile kötüyü, mümin ile kâfiri tanıdığı; «Falancadan taat kokusu, falancadan günah kokusu, falancadan iman kokusu, falancadan da küfür kokusu alıyorum» dediği ve işin tam da işaret ettiği gibi ortaya çıktığı doğru ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu tür bir marifete katbekat daha layıktır; bu da belki akıllarımızın idrak alanının ötesindeki alametlerle gerçekleşmektedir. Zikredilen nur,

في خبر «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله تعالى»

«Müminin ferasetinden sakının, çünkü o Allah Teâlâ'nın nuruyla bakar» hadisinde yer almaktadır;

متفاوت الظهور بحسب القابليات وللنبي ﷺ أتمه، وذكروا من علامات النفاق بغض علي كرم الله تعالى وجهه.

kabiliyetlere göre tecellisi farklılık gösterir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bunun en mükemmeli söz konusudur. Âlimler, Ali kerremallâhu teâlâ vechehû'ya buğzetmeyi de nifak alametlerinden saymışlardır.

فقد أخرج ابن مردويه عن ابن مسعود قال: ما كنا نعرف المنافقين على عهد رسول الله ﷺ إلا ببغضهم علي ابن أبي طالب. وأخرج هو وابن عساكر عن أبي سعيد الخدري ما يؤيده، وعندي أن بغضه رضي الله تعالى عنه من أقوى علامات النفاق فإن آمنت بذلك فيا ليت شعري ماذا تقول في يزيد الطريد أكان يحب عليا كرم الله تعالى وجهه أم كان يبغضه، ولا أظنك في مرية من أنه عليه اللعنة كان يبغضه رضي الله تعالى عنه أشد البغض وكذا يبغض ولديه الحسن والحسين على جدهما وأبويهما وعليهما الصلاة والسلام كما تدل على ذلك الآثار المتواترة معنى، وحينئذ لا مجال لك من القول بأن اللعين كان منافقا، وقد جاء في الأحاديث الصحيحة علامات النفاق غير ما ذكر

Nitekim İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında münafıkları ancak Ali b. Ebî Tâlib'e olan buğzlarıyla tanırdık.» O ve İbn Asâkir, Ebû Saîd el-Hudrî'den bunu destekleyen bir rivayet nakletmişlerdir. Bana göre de ona radıyallâhu teâlâ anh buğzetmek nifakın en güçlü alametlerindendir. Eğer buna iman ediyorsan, ah bir bilseydim, kovulmuş Yezîd hakkında ne dersin? O, Ali kerremallâhu teâlâ vechehû'yu seviyor muydu, yoksa ona buğuz mu besliyordu? Senin, o lanetlinin ona radıyallâhu teâlâ anh son derece şiddetli buğzettiğinde, aynı şekilde -manevi mütevatir rivayetlerin delalet ettiği üzere- dedeleri, anne-babaları ve kendileri üzerine salât ve selâm olsun iki oğlu Hasan ve Hüseyin'e de buğzettiğinde hiçbir şüphen olduğunu sanmıyorum. Bu durumda o lanetlinin münafık olduğunu söylemekten başka bir çaren kalmaz. Sahih hadislerde nifak alametleri olarak zikredilenlerin dışında da alametler gelmiştir;

كقوله ﵊: «علامات المنافق ثلاث» الحديث

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Münafığın alameti üçtür...» hadisi gibi.

لكن قال العلماء هي علامات للنفاق العملي لا الإيماني، وقيل:

Fakat âlimler bunların imana dair değil, amele dair nifakın alametleri olduğunu söylemişlerdir. Şöyle de denilmiştir:

الحديث خارج مخرج التنفير عن اتصاف المؤمن المخلص بشيء منها لما أنها كانت إذ ذاك من علامات المنافقين.

Hadis, o dönemde münafıkların alametlerinden olduğu için ihlaslı müminin bunlardan herhangi biriyle nitelenmesinden sakındırmak (tenfir) amacıyla vârid olmuştur.

واستدل بقوله تعالى: وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ من جعل التعريض بالقذف موجبا الحد، ولا يخفى حاله وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ فيجازيكم عليها بحسب قصدكم وهذا على ما قيل وعد للمؤمنين وإيذان بأن حالهم بخلاف حال المنافقين وقيل: وعيد للمنافقين وإيذان لهم بأن المجزى عليه ما يقصدونه لا ما يعرضون أو يورون به، واستظهر أنه خطاب عام فهو وعد ووعيد، وحمل على العموم قوله تعالى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بالأمر بالجهاد ونحوه من التكاليف الشاقة حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ على مشاق التكاليف علما فعليا يتعلق به الجزاء، وفي معناه ما قيل:

Kazf (zina iftirası) imasını had cezasını gerektirici kılan kimse, Yüce Allah'ın { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } buyruğunu delil getirmiştir; bunun durumu ise gizli değildir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } “Allah amellerinizi bilir.” Yani niyetinize göre size karşılığını verir. Bu, denildiğine göre müminlere bir vaat ve onların halinin münafıkların halinden farklı olduğuna dair bir bildiridir. Şöyle de denilmiştir: Münafıklara bir tehdit ve cezanın üstü kapalı söylediklerine veya kinaye yaptıklarına değil, kastettikleri şeye göre verileceğinin onlara bildirilmesidir. Bunun genel bir hitap olduğu ve dolayısıyla hem bir vaat hem de bir tehdit olduğu görüşü tercih edilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da umuma hamledilmiştir: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun sizi imtihan edeceğiz...” cihat emriyle ve benzeri meşakkatli mükellefiyetlerle... { حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } “...tâ ki içinizden cihat edenleri ve sabredenleri bilelim” meşakkatli mükellefiyetlere sabredenleri, cezayı gerektiren fiilî bir bilişle bilelim. Bu anlamda şöyle de denilmiştir:

أي حتى يظهر علمنا، وقال ابن الحاجب في ذلك: العلم يطلق باعتبار الرؤية والشيء لا يرى حتى يقع يعني على المشهور وهو هنا بمعنى ذلك أو بمعنى المجازاة، والمعنى حتى نجازي المجاهدين منكم والصابرين وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ فيظهر حسنها وقبيحها، والكلام كناية عن بلاء أعمالهم فإن الخبر حسنه وقبيحه على حسب المخبر عنه فإذا تميز الحسن عن الخبر القبيح فقد تميز المخبر عنه وهو العمل كذلك، وهذا أبلغ من نبلو أعمالكم، والظاهر عموم الأخبار، وجوز كون المراد بها اخبارهم عن إيمانهم وموالاتهم للمؤمنين على أن إضافتها للعهد أي ونبلو أخبار إيمانكم وموالاتكم فيظهر صدقها وكذبها. وقرأ أبو بكر الأفعال الثلاثة المسندة إلى ضمير العظمة بالياء، وقرأ رويس «ونبلو» بالنون وسكون الواو، والأعمش بسكونها وبالياء فالفعل مرفوع بضمة مقدرة بتقدير ونحن نبلو والجملة حالية، وجوز أن يكون منصوبا كما في قراءة الجمهور سكن للتخفيف كما في قوله:

Yani ilmimiz açığa çıksın diye... İbnü'l-Hâcib bu hususta şöyle demiştir: İlim, rü'yet (görme) itibariyle de kullanılır ve meşhur olduğu üzere bir şey vuku bulmadıkça görülmez; buradaki anlamı da budur veya cezalandırma manasındadır. Mana şöyledir: İçinizden cihat edenleri ve sabredenleri mükâfatlandıralım, { وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } “ve haberlerinizi sınayalım” böylece onların iyisi ve kötüsü açığa çıksın. Bu söz, onların amellerinin sınanmasından kinayedir; zira haberin iyiliği ve kötülüğü kendisinden haber verilen şeye göredir; dolayısıyla iyi haber kötü haberden ayırt edildiğinde, kendisinden haber verilen amel de aynı şekilde ayırt edilmiş olur. Bu ifade, «amellerinizi sınayalım» demekten daha beliğdir. Zâhir olan, haberlerin genel oluşudur. İzafetin ahid için olması sebebiyle bununla onların imanlarına ve müminlere dostluklarına dair haberlerinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani «imanınıza ve dostluğunuza dair haberlerinizi sınayalım ki doğruluğu ve yalancılığı açığa çıksın» demektir. Ebû Bekr, azamet zamirine isnad edilen üç fiili de “yâ” ile okumuştur. Ruveys «ve-neblüv» (وَنَبْلُو) kelimesini nûn ile ve vâvın sükûnuyla; el-A'meş ise vâvın sükûnu ve yâ ile okumuştur. Bu takdirde fiil, «ve nahnü neblû» takdiriyle takdîrî bir damme ile merfûdur ve cümle haliyyedir. Cumhurun kıraatinde olduğu gibi mensup olup şu beyitte olduğu gibi tahfif için sakin kılınmış olması da caiz görülmüştür:

أبى الله أن أسمو بأم ولا أب إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا الناس عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ صاروا في شق غير شقه، والمراد عادوه مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لما شاهدوا من نعته ﵊ في التوراة أو بما ظهر على يديه ﷺ من المعجزات ونزل عليه ﵊ من الآيات وهم بنو قريظة والنضير أو المطعمون يوم بدر وقد تقدم ذكرهم، وقيل: أناس نافقوا بعد أن آمنوا لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ بكفرهم وصدهم شَيْئاً من الأشياء أو شيئا من الضرر أو لن يضروا رسول الله ﷺ بمشاقته شيئا وقد حذف المضاف لتعظيمه ﵊ بجعل مضرته وما يلحقه كالمنسوب إلى الله تعالى وفيه تفظيع مشاقته ﷺ.

«Allah bir anne veya baba ile övünmemi yasakladı.» { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz inkâr edenler, insanları Allah'ın yolundan alıkoyanlar” { وَشَاقُّوا الرَّسُولَ } “ve Peygamber'e karşı gelenler...” onun bulunduğu saftan başka bir safa geçmişlerdir; murad ise ona düşmanlık etmeleridir; { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى } “kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra...” Tevrat'ta onun aleyhisselâm vasfını bizzat gördükleri yahut onun sallallâhu aleyhi ve sellem elinde zuhur eden mucizeler ve ona aleyhisselâm inen ayetler sebebiyle hidayet belli olduktan sonra... Bunlar Benî Kurayza ve Benî Nadîr'dir yahut Bedir günü [müşrik ordusuna] yemek yedirenlerdir ki daha önce zikirleri geçmişti. İman ettikten sonra nifaka sapan birtakım kimseler olduğu da söylenmiştir. { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ } “Allah'a asla zarar veremezler” küfürleri ve insanları alıkoymalarıyla, { شَيْئاً } “hiçbir şeyle...” yani hiçbir şey bakımından yahut hiçbir zarar veremezler; ya da Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ona karşı gelmekle hiçbir zarar veremezler. Ona aleyhisselâm verilecek zarar ve ulaşacak şey Allah Teâlâ'ya nispet edilmiş gibi sayılarak Peygamber'i aleyhisselâm tazim etmek maksadıyla muzaf hazfedilmiştir; bunda ona sallallâhu aleyhi ve sellem karşı gelmenin vahameti vurgulanmaktadır.

وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ في مكايدهم التي نصبوها في إبطال دينه تعالى ومشاقة رسوله ﵊ فلا يصلون بها إلى ما كانوا يبغون من الغوائل ولا تثمر لهم إلا القتل والجلاء عن أوطانهم ونحو ذلك، وجوز أن يراد أعمالهم التي عملوها في دينهم يرجون بها الثواب.

{ وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } “ve [Allah] onların amellerini boşa çıkaracaktır.” Yani O'nun dinini iptal etmek ve Resûlü'ne aleyhisselâm karşı gelmek için kurdukları tuzaklardaki amellerini boşa çıkaracaktır; böylece amaçladıkları felaketlere ulaşamayacaklar ve bu durum kendilerine öldürülme, yurtlarından sürülme ve benzeri şeylerden başka bir netice vermeyecektir. Dinlerinde sevap umarak işledikleri amellerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ قيل: إن بني أسد أسلموا وقالوا لرسول الله ﷺ: قد آثرناك وجئناك بنفوسنا وأهلنا كأنهم منوا بذلك فنزلت فيهم هذه وقوله تعالى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın.” Denildiğine göre Benî Esed kabilesi Müslüman olmuş ve sanki bunu başa kakarcasına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Seni [başkalarına] tercih ettik; sana canlarımızla ve ailelerimizle geldik» demişlerdi. Bunun üzerine onlar hakkında bu ayet ile Yüce Allah'ın şu buyruğu indi: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا }

[الحجرات: ١٧] ومن هنا قيل المعنى لا تبطلوا أعمالكم بالمن بالإسلام، وعن ابن عباس بالرياء والسمعة وعنه أيضا بالشك والنفاق، وقيل: بالعجب فإنه يأكل الحسنات كما تأكل النار الحطب، وقيل: المراد بالأعمال الصدقات أي تبطلوها بالمن والأذى، وقيل: لا تبطلوا طاعاتكم بمعاصيكم، أخرج عبد بن حميد وابن جرير. عن قتادة أنه قال في الآية: من استطاع منكم أن لا يبطل عملا صالحا بعمل سوء فليفعل ولا قوة إلا بالله تعالى، وأخرج عبد بن حميد ومحمد بن نصر المروزي في كتاب الصلاة. وابن أبي حاتم عن أبي العالية قال: كان أصحاب رسول الله ﷺ يرون أنه لا يضر مع لا إله إلا الله ذنب كما لا ينفع مع الشرك عمل حتى نزلت أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ فخافوا أن يبطل الذنب العمل، ولفظ عبد بن حميد فخافوا الكبائر أن تحبط أعمالهم، وأخرج ابن نصر وابن جرير وابن مردويه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال كنا معاشر أصحاب محمد ﷺ نرى أنه ليس شيء من الحسنات إلا مقبولا حتى نزلت أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ فلما نزلت هذه الآية قلنا: ما هذا الذي يبطل أعمالنا؟ فقلنا: الكبائر الموجبات والفواحش فكنا إذا رأينا من أصاب شيئا منها قلنا: قد هلك حتى نزلت هذه الآية إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨] فلما نزلت كففنا عن القول في ذلك وكنا إذا رأينا أحدا أصاب منها شيئا خفنا عليه وإن لم يصب منها شيئا رجونا له، واستدل المعتزلة بالآية على أن الكبائر تحبط الطاعات بل الكبيرة الواحدة تبطل مع الإصرار الأعمال ولو كانت بعدد نجوم السماء، وذكروا في ذلك من الأخبار ما ذكروا. وفي الكشف لا بد في هذا المقام من تحرير البحث بأن يقال: إن أراد المعتزلة أن نحو الزنا إذا عقب الصلاة يبطل ثوابها مثلا فهذا لا دليل عليه نقلا وعقلا بل هما متعادلان على ما دل عليه صحاح الأحاديث، وكفى بقوله تعالى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزلزلة: ٧- ٨] حجة بالغة، وإن أرادوا أن عقابه قد يكبر حتى لا يعادله صغار الحسنات فهذا صحيح والكلام حينئذ في تسميته إحباطا، ولا بأس به لكن عندنا أن هذا الإحباط غير لازم وعندهم لازم، وهو مبني على جواز العفو وهي مسألة أخرى، وأما الكبيرة التي تختص بذلك العمل كالعجب ونحو المن والأذى بعد التصدق فهي محبطة لا محالة اتفاقا، وعليه يحمل ما نقل من الآثار، ومن لا يسميه إحباطا لأنه يجعله شرطا للقبول والإحباط أن يصير الثواب زائلا وهذا لا يتأتى إذا لم يثبت له ثواب فله ذلك، وهو أمر يرجع إلى الاصطلاح انتهى وهو من الحسن بمكان وإعادة الفعل في «وأطيعوا الرسول» للاهتمام بشأن إطاعته ﵊ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ امتنعوا عن الدخول في الإسلام وسلوك طريقه أوصدوا الناس عنه ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ نزلت في أهل القليب كما قيل، وحكمها عام كما قال غير واحد في كل من مات على كفره، وهو ظاهر على التفسير الأول لصدوا عن سبيل الله، وأما على التفسير الثاني له فقيل عليه: إن العموم مع تخصيص الكفر بصد الناس عن الإسلام محل نظر ويفهم من كلام بعض الأجلة أن العموم لأن مدار عدم المغفرة هو الاستمرار على الكفر حسبما يشعر اعتباره قيدا في الكلام فتدبر. واستدل بمفهوم الآية بعض القائلين بالمفهوم على أنه تعالى قد يغفر لمن لم يمت على كفره سائر ذنوبه فَلا تَهِنُوا أي إذا علمتم أن الله تعالى مبطل أعمالهم ومعاقبهم فهو خاذلهم في الدنيا والآخرة فلا تبالوا بهم ولا تظهروا ضعفا، فالهاء فصيحة في جواب شرط مفهوم مما قبله، وقيل: هي لترتيب النهي على ما سبق من الأمر بالطاعة وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ عطف على تَهِنُوا داخل في حيز

[Hucurât: 17]. Bundan dolayı mananın «İslam'ı başa kakmak suretiyle amellerinizi boşa çıkarmayın» şeklinde olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs'tan «riya ve gösterişle», yine ondan «şüphe ve nifakla» boşa çıkarmayın dediği rivayet edilmiştir. «Ucb (kendini beğenme) ile boşa çıkarmayın; zira ucb, ateşin odunu yediği gibi iyilikleri yer» denilmiştir. Amellerle kastedilenin sadakalar olduğu, yani «başa kakmak ve eziyet etmekle onları boşa çıkarmayın» demek olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Günahlarınızla taatlerinizi boşa çıkarmayın. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'nin bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Sizden kim salih bir ameli kötü bir amelle boşa çıkarmamaya güç yetirirse bunu yapsın; güç ve kuvvet ancak Allah Teâlâ iledir.» Abd b. Humeyd, Muhammed b. Nasr el-Mervezî Kitâbü's-Salât'ta ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den şöyle rivayet etmişlerdir: «{ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } ayeti inene kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, şirkle birlikte hiçbir amelin fayda vermediği gibi ‘Lâ ilâhe illallâh’ ile birlikte hiçbir günahın zarar vermeyeceğini düşünürlerdi; bu ayet inince günahın ameli boşa çıkarmasından korktular.» Abd b. Humeyd'in lafzı ise şöyledir: «Büyük günahların amellerini boşa çıkarmasından korktular.» İbn Nasr, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı topluluğu, { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } ayeti inene kadar bütün iyiliklerin mutlaka kabul edileceğini düşünürdük. Bu ayet inince dedik ki: ‘Amellerimizi boşa çıkaran bu şey nedir?’ Sonra dedik ki: ‘[Azabı] gerektiren büyük günahlar ve fahşadır.’ Bu sebeple bunlardan birini işleyen bir kimse gördüğümüzde ‘Helak oldu’ derdik. Nihayet şu ayet indi: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48]. Bu ayet inince bu hususta söz söylemekten el çektik; artık bunlardan birini işleyen birini gördüğümüzde onun adına korkar, hiçbirini işlememiş birini gördüğümüzde ise onun adına umut besler olduk.» Mutezile, büyük günahların taatleri boşa çıkardığına, hatta tek bir büyük günahın üzerinde ısrar edildiğinde gökteki yıldızlar sayısınca olsa bile amelleri iptal ettiğine bu ayetle delil getirmiş ve bu hususta zikrettikleri rivayetleri aktarmışlardır. El-Keşşâf'ta [veya el-Keşf'te] şöyle denilmektedir: Bu makamda araştırmayı şu şekilde netleştirmek gerekir: Eğer Mutezile, namazın ardından gelen zinanın -mesela- namazın sevabını tamamen yok edeceğini kastediyorsa, sahih hadislerin delalet ettiğine göre buna naklî ve aklî hiçbir delil yoktur; bilakis ikisi dengelenir. Yüce Allah'ın şu buyruğu kesin bir delil olarak yeterlidir: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } [Zilzâl: 7-8]. Yok eğer onun cezasının, küçük iyiliklerin ona denk gelemeyeceği kadar büyük olabileceğini kastediyorlarsa bu doğrudur; bu durumda tartışma bunu “ihbât” (ameli boşa çıkarma) olarak adlandırmaktadır. Bunda bir beis yoktur; fakat bize göre bu ihbât zorunlu (lâzım) değildir, onlara göre ise zorunludur. Bu da affın caiz olup olmaması esasına dayanır ki o başka bir meseledir. Ucb ve sadaka verdikten sonra başa kakıp eziyet etmek gibi bizzat o amele mahsus olan büyük günaha gelince, ittifakla o ameli kesinlikle boşa çıkarır; nakledilen rivayetler de buna hamledilir. Bunu ihbât olarak adlandırmayan kimse ise, o ameli kabulün şartı kıldığı ve ihbâtın da sevabın yok olması anlamına geldiği -ki bir sevap sabit olmadığında bu gerçekleşmez- gerekçesiyle böyle yapar; bu da onun tercihidir ve ıstılaha dayalı bir meseledir. (Alıntı bitti). Bu açıklama son derece güzeldir. «Peygamber'e itaat edin» ifadesinde fiilin tekrarlanması, ona aleyhisselâm itaatin şanına verilen önem içindir. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz inkâr edip Allah yolundan alıkoyanlar...” İslam'a girmekten ve onun yolunu tutmaktan kaçındılar veya insanları ondan alıkoydular; { ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “...sonra da kâfir olarak ölenleri Allah asla bağışlamayacaktır.” Denildiğine göre bu ayet [Bedir'deki] Kalîb ehli hakkında inmiştir; hükmü ise birden fazla âlimin belirttiği üzere küfür üzere ölen herkes hakkında geneldir. Bu durum, «Allah yolundan alıkoydular» ifadesinin birinci tefsirine göre açıktır. İkinci tefsire göre ise şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Küfrü insanları İslam'dan alıkoymakla tahsis etmekle birlikte hükmün genel olması üzerinde düşünülmesi gereken bir husustur. Bazı yetkin âlimlerin sözünden anlaşıldığına göre, ifadenin genel oluşu, bağışlanmamanın dayanağının -sözde bir kayıt olarak kabul edilmesinin hissettirdiği üzere- küfürde devam etmek olmasındandır; iyice düşün! Mefhumu delil kabul edenlerden bazıları, küfür üzere ölmeyen kimsenin diğer günahlarını Yüce Allah'ın bağışlayabileceğine bu ayetin mefhumuyla istidlal etmişlerdir. { فَلا تَهِنُوا } “O halde gevşeklik göstermeyin...” Yani Allah Teâlâ'nın onların amellerini boşa çıkaracağını ve onları cezalandıracağını, dünyada ve ahirette onları yardımsız bırakacağını bildiğinize göre onlara aldırış etmeyin ve bir zafiyet göstermeyin. Buradaki fâ, öncesinden anlaşılan bir şartın cevabında gelen fashiyye fâsıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu fâ, yasağın daha önce geçen itaat emrine bağlanması içindir. { وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } “ve barışa çağırmayın...” ifadesi { تَهِنُوا } fiiline matuftur ve

النهي أي ولا تدعوا الكفار إلى الصلح خورا وإظهارا للعجز فإن ذلك إعطاء الدنية، وجوز أن يكون منصوبا بإضمار أن فيعطف المصدر المسبوك على مصدر متصيد مما قبله كقوله: لا تنه عن خلق وتأتي مثله. واستدل الكيا بهذا النهي على منع مهادنة الكفار إلا عند الضرورة. وعلى تحريم ترك الجهاد إلا عند العجز، وقرأ السلمي «وتدّعوا» بتشديد الدال من ادعى بمعنى دعا، وفي الكشاف ذكر لا في هذه القراءة، ولعلي ذلك رواية أخرى، وقرأ

yasaklama kapsamına dahildir; yani gevşeklik göstererek ve acziyet sergileyerek kâfirleri barışa çağırmayın; zira bu, alçaklığı kabul etmektir. Gizli bir “en” ile mensup olması da caiz görülmüştür; bu durumda müevvel mastar, «Lâ tenhe an hulukın ve te'tiye mislehû» (Bir ahlaktan nehyedip de onun benzerini kendin yapma) beytinde olduğu gibi öncesinden çıkarılan bir mastara matuf olur. Kiyâ [el-Herrâsî], bu yasakla zaruret hali dışında kâfirlerle antlaşma yapmanın caiz olmadığına ve acziyet hali dışında cihatı terk etmenin haram olduğuna delil getirmiştir. Sülemî, “deâ” anlamındaki “iddeâ”dan türeyen dâlın şeddesiyle «ve tedde'û» (وَتَدَّعُوا) şeklinde okumuştur. Keşşâf'ta bu kıraatte “lâ” (لا) zikredilmiştir; belki de bu başka bir rivayettir. Okumuştur:

الحسن وأبو رجاء والأعمش: وعيسى وطلحة وحمزة وأبو بكر «السلم» بكسر السين وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ أي الأغلبون، والعلو بمعنى الغلبة مجاز مشهور، والجملة حالية مقررة لمعنى النهي مؤكدة لوجوب الانتهاء وكذا قوله تعالى: وَاللَّهُ مَعَكُمْ أي ناصركم فإن كونهم الأغلبين وكونه ﷿ ناصرهم من أقوى موجبات الاجتناب عما يوهم الذل والضراعة.

Hasan, Ebû Recâ, el-A'meş, Îsâ, Talha, Hamza ve Ebû Bekr sîn harfinin kesresiyle «es-silm» (السِّلْمِ) şeklinde okumuşlardır. { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “üstün olan sizler iken.” Yani galip olan sizler iken... Ulüvvün galebe manasında kullanılması meşhur bir mecazdır. Cümle, nehyin anlamını pekiştiren ve [barışa çağırmaktan] vazgeçmenin gerekliliğini teyit eden bir hal cümlesidir. Yüce Allah'ın, { وَاللَّهُ مَعَكُمْ } “Allah sizinle beraberdir” yani yardımcınızdır buyruğu da böyledir; zira onların üstün olmaları ve Allah azze ve celle'nin de onların yardımcısı olması, zillet ve acziyet vehmi veren şeylerden sakınmanın en güçlü sebeplerindendir.

وقال أبو حيان: يجوز أن يكونا جملتين مستأنفتين أخبروا أولا أنهم الأعلون وهو إخبار بمغيب أبرزه الوجود ثم ارتقى إلى رتبة أعلى من التي قبلها وهي كون الله تعالى معهم وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ قال: ولن يظلمكم، وقيل: ولن ينقصكم، وقيل: ولن يضيعها، وهو كما قال أبو عبيد. والمبرد من وترت الرجل إذا قتلت له قتيلا من ولد أو أخ أو حميم أو سلبته ماله وذهبت به، قال الزمخشري: وحقيقته أفردته من قريبه أو ماله من الوتر وهو الفرد، فشبه إضاعة عمل العامل وتعطيل ثوابه بوتر الواتر وهو من فصيح الكلام، وفيه هنا من الدلالة على مزيد لطف الله تعالى ما فيه، ومنه

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu iki cümlenin müstakil (istînâf) cümleleri olması caizdir; önce onların üstün oldukları haber verilmiştir ki bu, varlığın somutlaştırdığı gaybî bir haberdir; sonra bundan daha üstün bir mertebeye yükseltilmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın onlarla beraber oluşudur. { وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Size haksızlık etmeyecektir.» «Sizi eksiltmeyecektir» ve «Onları [amellerinizi] zayi etmeyecektir» de denilmiştir. Bu, Ebû Ubeyd ve Müberred'in dediği gibi bir adamın çocuğunu, kardeşini veya yakınını öldürdüğünde yahut malını gasbedip alıp götürdüğünde söylenen «veterte'r-racüle» ifadesinden gelir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun hakiki anlamı, tek/yalnız anlamına gelen ‘el-vitr’ (الْوِتْر) kökünden hareketle onu yakınından veya malından tek başına/yoksun bırakmandır.» Dolayısıyla amel edenin amelini zayi etmeyi ve sevabını boşa çıkarmayı, can yakan/yakınını öldüren birinin verdiği zarara benzetmiştir ki bu son derece beliğ bir sözdür. Burada Allah Teâlâ'nın fevkalade lütfuna dair nice delaletler vardır. Nitekim bundan dolayıdır ki,

قوله ﷺ: «من فاتته صلاة العصر فكأنما وتر أهله وماله»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İkindi namazını kaçıran kimse, sanki ailesi ve malı elinden alınmış [yoksun bırakılmış] gibidir» buyurmuştur.

والظاهر على ما ذكره أنه لا بد من تضمين وترته معنى السلب ونحوه ليتعدى إلى المفعول الثاني بنفسه، وفي الصحاح أنه من الترة وحمله على نزع الخافض أي جعلته موتورا لم يدرك ثاره في ذلك كأنه نقصه فيه وجعله نظير دخلت البيت أي فيه وهو سديد أيضا.

Onun zikrettiğine göre zâhir olan şudur: «Vetertühû» fiilinin bizzat ikinci mef'ûlüne geçebilmesi için gasbetme ve benzeri bir anlamı içermesi (tazmin) gerekir. Sıhah'ta bunun «et-tire» (intikam/haksızlık) kökünden geldiği ve harf-i cerrin hazfedilmesine (nez'u'l-hâfız) hamledildiği belirtilmiştir; yani «onu, bu hususta intikamını alamamış mağdur durumuna getirdim», sanki onu onda eksiltmiş gibi... Bunu da «Dehaltü'l-beyte» (yani fîhi / eve girdim) ifadesine benzetmiştir ki bu da isabetli bir izahtır.

وجوز بعضهم (يتر) هاهنا متعديا لواحد وأَعْمالَكُمْ بدل من ضمير الخطاب أي لن يتر أعمالكم من ثوابها والجملة قيل معطوفة على قوله تعالى: مَعَكُمْ وهي وإن لم تقع حالا استقلالا لتصديرها بحرف الاستقبال المنافي للحال على ما صرح به العلامة التفتازاني وغيره لكنه يغتفر في التابع ما لا يغتفر في غيره، وقيل: المانع من وقوع المصدرة بحرف الاستقبال حالا مخالفته للسماع وإلا فلا مانع من كونها حالا مقدرة مع أنه يجوز أن تكون لَنْ لمجرد تأكيد النفي، والظاهر أن المانعين بنوا المنع على المنافاة وإنها إذا زالت باعتبار أحد الأمرين فلا منع لكن قيل:

Bazıları buradaki (yetira) fiilinin tek mef'ûle geçtiğini ve { أَعْمالَكُمْ } kelimesinin hitap zamirinden bedel olduğunu kabul etmişlerdir; yani «amellerinizin sevabını eksiltmeyecektir». Bu cümlenin, Yüce Allah'ın { مَعَكُمْ } buyruğuna matuf olduğu söylenmiştir; her ne kadar Allâme Teftâzânî ve başkalarının açıkça belirttiği üzere hal ile çelişen istikbal harfiyle başladığı için müstakil olarak hal olamasa da, tâbi olan şeyde başkasında hoş görülmeyen durumlar hoş görülür. Şöyle de denilmiştir: İstikbal harfiyle başlayan cümlenin hal olmasına engel olan şey işitmeye (semâa) muhalif olmasıdır; aksi takdirde takdîrî bir hal olmasına bir engel yoktur; bununla birlikte “len” (لَنْ) edatının sırf nefyin teyidi için olması da caizdir. Zâhir olan şudur ki menedenler bu yasağı zıtlığa bina etmişlerdir; bu zıtlık iki durumdan birinin dikkate alınmasıyla ortadan kalktığında hiçbir engel kalmaz. Ancak şöyle denilmiştir:

إن الحال المقصود منها بيان الهيئة غير الحال الذي هو أحد الأزمنة والمنافاة إنما هي بين هذا الحال والاستقبال. وهذا نظير ما قال مجوزو مجيء الجملة الماضية حالا بدون قد، وما لذلك وما عليه في كتب النحو، وإذا جعلت الجملة قبل مستأنفة لم يكن إشكال في العطف أصلا.

Kendisinden maksat durumun beyanı olan “hâl”, zamanlardan biri olan “hâl”den farklıdır; zıtlık ise ancak bu şimdiki zaman ile gelecek zaman (istikbal) arasındadır. Bu durum, mazi cümlesinin “kad” (قَدْ) olmaksızın hal olarak gelmesini caiz görenlerin söylediğine benzer; bunun lehindeki ve aleyhindeki hususlar nahiv kitaplarındadır. Önceki cümle istînâfiyye kılındığında ise atıf hususunda hiçbir müşkül kalmaz.

إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ لا ثبات لها ولا اعتداد بها وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ أي ثواب إيمانكم وتقواكم من الباقيات الصالحات التي يتنافس فيها المتنافسون وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ عطف على الجزاء والإضافة للاستغراق، والمعنى إن تؤمنوا لا يسألكم جميع أموالكم كما يأخذ من الكافر جميع ماله، وفيه مقابلة حسنة لقوله تعالى: يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ كأنه قيل: يعطكم كل الأجور ويسألكم بعض المال وهو ما شرعه سبحانه من الزكاة، وقول سفيان بن عيينة أي لا يسألكم كثيرا من أموالكم إنما يسألكم ربع العشر فطيبوا أنفسكم بيان لحاصل المعنى، وقيل: أي لا يسألكم ما هو ما لكم حقيقة وإنما يسألكم ماله ﷿ وهو المالك لها حقيقة وهو جل شأنه المنعم عليكم بالانتفاع بها، وقيل: أي لا يسألكم أموالكم لحاجته سبحانه إليها بل ليرجع إنفاقكم إليكم، وقيل: أي لا يسألكم الرسول الله ﷺ شيئا من أموالكم أجرا على تبليغ الرسالة كما قال تعالى: قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ [ص: ٨٦] ووجه التعليق عليها غير ظاهر وفي بعضها أيضا ما لا يخفى إِنْ يَسْئَلْكُمُوها أي أموالكم فَيُحْفِكُمْ فيجهدكم بطلب الكل فإن الإحفاء والإلحاف المبالغة وبلوغ الغاية في كل شيء يقال: أحفاه في المسألة إذا لم يترك شيئا من الإلحاح وأحفى شاربه استأصله وأخذه أخذا متناهيا، وأصل ذلك على ما قال الراغب من أحفيت الدابة جعلته حافيا أي منسحج الحافر والبعير جعلته منسحج الفرسن من المشي حتى يرق تَبْخَلُوا جواب

{ إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir.” Onun ne bir sebatı ne de bir kıymeti vardır. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir” yani yarışanların uğrunda yarıştığı kalıcı salih amellerden olan iman ve takvanızın karşılığını verir. { وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } “ve sizden mallarınızı istemez.” Cezaya matuftur ve izafet istiğrak (bütünlük) içindir. Mana şudur: «Eğer iman ederseniz, kâfirden bütün malının alındığı gibi sizden mallarınızın tamamını istemez.» Bunda, Yüce Allah'ın { يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ } buyruğuna güzel bir mukabele vardır; sanki şöyle denilmiştir: «O size mükâfatların tamamını verir, sizden ise malın sadece bir kısmını -yani farz kıldığı zekâtı- ister.» Süfyân b. Uyeyne'nin «Yani sizden mallarınızın çoğunu istemez; ancak kırkta birini ister, öyleyse gönlünüzü ferah tutun» sözü mananın neticesinin beyanıdır. Şöyle de denilmiştir: Yani gerçekte size ait olan bir şeyi istemez; O azze ve celle sadece gerçekte Mâliki olduğu ve ondan faydalanmayı size lütfettiği kendi malını ister. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah mallarınızı Kendisinin ona muhtaç olmasından ötürü değil, bilakis infakınızın sevabı size dönsün diye ister. Şöyle de denilmiştir: Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem risaleti tebliğ etmeye karşılık bir ücret olarak sizden mallarınızdan hiçbir şey istemez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } [Sâd: 86]. Şarta bağlanış yönü pek açık değildir ve bazılarında da gizli olmayan bir kapalılık vardır. { إِنْ يَسْئَلْكُمُوها } “Eğer sizden onları [mallarınızı] ister” { فَيُحْفِكُمْ } “de sizi zorlarsa...” yani tamamını isteyerek sizi sıkıntıya sokarsa... Çünkü ihfâ ve ilhâf, her şeyde mübalağa etmek ve son noktaya varmaktır; ısrarı hiç bırakmadığında «ahfâhü fi'l-mes'eleti» (istekte ısrar edip bunalttı), bıyığı kökünden kesip son derece kısalttığında «ahfâ şâribehu» denir. Râgıb'ın belirttiğine göre bunun aslı; binek hayvanının tırnağını aşındırdığında «ahfeytü'd-dâbbete», yürümekten devenin ayağını aşındırıp incelttiğinde «ahfeytü'l-ba‘îra» denilmesinden gelir. { تَبْخَلُوا } “cimrilik edersiniz...” şartın cevabıdır;

الشرط، والمراد بالبخل هنا ترك الإعطاء إذ هو على المعنى المشهور أمر طبيعي لا يترتب على السؤال وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ أي أحقادكم لمزيد حبكم للمال وضمير يُخْرِجْ لله تعالى ويعضده قراءة يعقوب. ورويت أيضا عن ابن عباس «ونخرج» بالنون مضمومة، وجوز أن يكون للسؤال أو للبخل فإنه سبب إخراج الأضغان والإسناد على ذلك مجازي. وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو «ويخرج» بالرفع على الاستئناف، وجوز جعل الجملة حالا بتقدير وهو يخرج وحكاها أبو حاتم عن عيسى، وفي اللوامح عن عبد الوارث عن أبي عمرو وَيُخْرِجْ بالياء التحتية وفتحها وضم الراء والجيم «أضغانكم» بالرفع على الفاعلية.

buradaki cimrilikten kasıt vermeyi terk etmektir; zira meşhur anlamıyla cimrilik fıtrî bir durum olup istemeye terettüp etmez. { وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ } “ve [bu durum] sizin kinlerinizi ortaya çıkarır.” Yani mala olan aşırı sevginizden ötürü kinlerinizi ortaya çıkarır. { يُخْرِجْ } fiilinin zamiri Allah Teâlâ'ya aittir; Ya'kūb'un kıraati de bunu destekler. Bu kıraat İbn Abbâs'tan da nûn harfinin dammesiyle «ve-nuhric» (وَنُخْرِجْ) şeklinde rivayet edilmiştir. Zamirin istemeye (suâl) veya cimriliğe ait olması da caiz görülmüştür; zira kinlerin çıkış sebebi bunlardır ve bu takdirde isnad mecazîdir. Abdülvâris, Ebû Amr'dan istînâf üzere ref ile «ve-yahrucu» (وَيَخْرُجُ) şeklinde okunduğunu rivayet etmiştir. «Ve hüve yuhricü» takdiriyle cümlenin hal kılınması da caiz görülmüştür ve bunu Ebû Hâtim, Îsâ'dan nakletmiştir. El-Levâmih'te Abdülvâris'ten, o da Ebû Amr'dan nakille; { وَيُخْرِجْ } fiilinin fethalı yâ, dammeli râ ve cîm ile, «edgâneküm» (أضغانكم) kelimesinin de fâillik üzere ref ile okunduğu zikredilmiştir.

وقرأ ابن عباس ومجاهد وابن سيرين وابن محيصن وأيوب بن المتوكل واليماني «وتخرج» بتاء التأنيث ورفع «أضغانكم» ، وقرىء «ويخرج» بضم الياء التحتية وفتح الراء «أضغانكم» رفعا على النيابة عن الفاعل وهي كروية عن عيسى إلا أنه فتح الجيم بإضمار أن فالواو عاطفة على مصدر متصيد أي يكن بخلكم وإخراج أضغانكم.

İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Sîrîn, İbn Muhaysın, Eyyûb b. el-Mütevekkil ve el-Yemânî; müennes te'si ve «edgânüküm» kelimesinin ref'i ile «ve-tahrucu edgânüküm» (وَتَخْرُجُ أَضْغانُكُمْ) şeklinde okumuşlardır. Yâ harfinin dammesi ve râ harfinin fethasıyla «ve-yuhrece» ve nâib-i fail olarak ref ile «edgânüküm» (وَيُخْرَجَ أَضْغانُكُمْ) şeklinde de okunmuştur; bu Îsâ'dan nakledilen gibidir, ancak o gizli bir “en” ile cîm harfini fethalamıştır; bu durumda vâv harfi öncesinden çıkarılan bir mastara matuftur, yani «cimriliğiniz ve kinlerinizin ortaya çıkması vuku bulur» demektir.

ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ أي أنتم أيها المخاطبون هؤلاء الموصوفون بما تضمنه قوله تعالى: إِنْ يَسْئَلْكُمُوها إلخ، والجملة مبتدأ وخبر وكررت ها التنبيهية للتأكيد، وقوله سبحانه: تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إلخ استئناف مقرر ومؤكد لذلك لاتحاد محصل معناهما فإن دعوتهم للإنفاق هو سؤل الأموال منهم وبخل ناس منهم هو معنى عدم الإعطاء المذكور مجملا أولا أو صلة لهؤلاء على أنه بمعنى الذين فإن اسم الإشارة يكون موصولا مطلقا عند الكوفيين وأما البصريون فلم يثبتوا اسم الإشارة موصولا إلا إذا تقدمه ما الاستفهامية باتفاق أو من الاستفهامية باختلاف، والإنفاق في سبيل الله تعالى هو الإنفاق المرضي له تعالى شأنه مطلقا فيشمل النفقة للعيال والأقارب والغزو وإطعام الضيوف والزكاة وغير ذلك وليس مخصوصا بالإنفاق للغزو أو بالزكاة كما قيل.

{ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte sizler böylesiniz...” Yani ey muhataplar, sizler Yüce Allah'ın, { إِنْ يَسْئَلْكُمُوها } ayetinin içerdiği vasıflarla nitelenen kimselersiniz. Cümle mübteda ve haberdir; tenbih bildiren “hâ” (ها) edatı pekiştirme için tekrar edilmiştir. Yüce Allah'ın, { تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda infak etmeye çağrılıyorsunuz...” buyruğu, manalarının ortak neticesi sebebiyle bunu pekiştiren ve teyit eden bir istînâftır; zira onların infaka çağrılması kendilerinden malların istenmesidir ve bazılarının cimrilik etmesi de başta mücmel olarak zikredilen vermeyişin anlamıdır. Yahut Kûfelilere göre ism-i işaretin mutlak olarak sıla cümlesi alabilmesi sebebiyle «ellezîne» (الَّذِينَ) anlamında “hâülâi”nin sılasıdır. Basralılara göre ise ism-i işaret ancak ittifakla istifham “mâ”sı veya ihtilafla istifham “men”i öncesinde geçtiğinde sıla cümlesi alabilir. Allah Teâlâ'nın yolunda infak etmek; şanı yüce olan Allah'ın mutlak olarak razı olduğu infaktır; dolayısıyla aileye, akrabaya, savaşa, misafirleri doyurmaya yapılan harcamayı, zekâtı ve diğerlerini kapsar; denildiği gibi sadece savaşa yapılan infaka veya zekâta mahsus değildir.

فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ أي ناس يبخلون وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ فلا يتعدى ضرر بخله إلى غيرها يقال: بخلت عليه وبخلت عنه لأن البخل فيه معنى المنع ومعنى التضييق على من منع عنه المعروف والأضرار فناسب أن يعدى بعن للأول وبعلى للثاني، وظاهر أن من منع المعروف عن نفسه فأضراره عليها فلا فرق بين اللفظين في الحاصل، وقال الطيبي: يمكن أن يقال يبخل عن نفسه على معنى يصدر البخل عن نفسه لأنها مكان البخل ومنبعه كقوله تعالى: وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ [الحشر: ٩، التغابن: ١٦] وهو كما ترى وَاللَّهُ الْغَنِيُّ لا غيره ﷿ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ الكاملون في الفقر فما يأمركم به سبحانه فهو لاحتياجكم إلى ما فيه من المنافع التي لا تقتضي الحكمة إيصالها بدون ذلك فإن امتثلتم فلكم وإن توليتم فعليكم، وقوله تعالى وَإِنْ تَتَوَلَّوْا عطف على قوله سبحانه:

{ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ } “Fakat içinizden cimrilik edenler vardır.” Yani cimrilik eden insanlar vardır. { وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ } “Kim cimrilik ederse, ancak kendi aleyhine / kendisinden cimrilik etmiş olur.” Dolayısıyla cimriliğinin zararı başkasına geçmez. «Bahiltü aleyhi» (ona cimrilik ettim) ve «bahiltü anhü» (ondan esirgedim) denir; çünkü cimrilikte hem engelleme anlamı hem de iyilikten mahrum bırakılan kimseye darlık verme ve zarar verme anlamı vardır. Dolayısıyla birincisi için “an” (عَنْ), ikincisi için ise “alâ” (عَلَى) ile geçişli kılınması uygun düşmüştür. Açıktır ki iyiliği kendisinden esirgeyen kimsenin zararı kendi aleyhinedir; bu bakımdan neticede iki lafız arasında bir fark yoktur. Tîbî şöyle demiştir: Cimriliğin kaynağı ve menbaı nefis olduğu için, Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ } [Haşr: 9, Tegâbün: 16] buyruğunda olduğu gibi «cimrilik bizzat kendi nefsinden sâdır olur» anlamında «yebhalu an nefsihî» denildiği söylenebilir ki bu da gördüğün gibidir. { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ } “Zengin olan Allah'tır” O'ndan azze ve celle başkası değildir, { وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } “fakir olanlar ise sizlersiniz.” Yani fakirlikte tam olanlarsınız. Dolayısıyla Sübhânehu'nun size emrettiği şeyler, ancak hikmetin bunlar olmaksızın ulaştırmayı gerektirmediği birtakım menfaatlere olan ihtiyacınız içindir; eğer emre uyarsanız kendi lehinizedir, yüz çevirirseniz kendi aleyhinizedir. Yüce Allah'ın, { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz...” buyruğu, O'nun şu buyruğuna matuftur:

إِنْ تُؤْمِنُوا أي وإن تعرضوا عن الإيمان والتقوى يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ يخلق مكانكم قوما آخرين وهو كقوله تعالى: يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ [إبراهيم: ١٩] ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ في التولي عن الإيمان والتقوى بل يكونون راغبين فيهما.

{ إِنْ تُؤْمِنُوا } “Eğer iman ederseniz...” Yani eğer imandan ve takvadan yüz çevirirseniz, { يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “[Allah] yerinize başka bir kavim getirir” sizin yerinize başka bir topluluk yaratır; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } [İbrâhîm: 19]. { ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “sonra onlar sizin gibi olmazlar.” Yani imandan ve takvadan yüz çevirme hususunda sizin gibi olmazlar; bilakis her ikisine de son derece rağbet gösterirler.

وثم للتراخي حقيقة أو لبعد المرتبة عما قبل، والمراد بهؤلاء القوم أهل فارس،

“Sümme” (ثُمَّ) edatı hakiki anlamda zaman aralığı (terâhî) içindir yahut mertebenin öncekinden uzaklığını bildirmek içindir. Bu kavim ile kastedilenler Fars ehlidir;

فقد أخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير وابن أبي حاتم والطبراني في الأوسط. والبيهقي في الدلائل والترمذي وهو حديث صحيح على شرط مسلم عن أبي هريرة قال: «تلا رسول الله ﷺ هذه الآية وَإِنْ تَتَوَلَّوْا إلخ فقالوا: يا رسول الله من هؤلاء الذين إن تولينا استبدلوا بنا ثم لا يكونون أمثالنا؟ فضرب رسول الله ﷺ على منكب سلمان ثم قال: هذا وقومه والذي نفسي بيده لو كان الإيمان منوطا بالثريا لتناوله رجال من فارس» .

Nitekim Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî, ed-Delâil'de Beyhakî ve Tirmizî -ki Müslim'in şartına göre sahih bir hadistir- Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا } ayetini sonuna kadar okudu. Dediler ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Eğer yüz çevirirsek yerimize getirilecek ve sonra bizim gibi olmayacak olan bu kimseler kimlerdir?’ Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini Selmân'ın omzuna vurdu ve şöyle buyurdu: ‘Bu ve onun kavmidir. Nefsim kudret elinde olan Allah'a yemin ederim ki, şayet iman Süreyyâ yıldızına asılı olsaydı, Fars'tan birtakım adamlar mutlaka ona ulaşıp onu alırlardı.’»