وجاء في رواية ابن مردويه عن جابر الدين بدل الإيمان، وقيل: هم الأنصار، وقيل: أهل اليمن، وقيل: كندة.
İbn Merdûye'nin Câbir'den gelen rivayetinde "iman" yerine "din" lafzı geçmiştir. Denildi ki: Onlar Ensâr'dır. Denildi ki: Yemen ehlidir. Denildi ki: Kinde
والنخع، وقيل: العجم، وقيل: الروم، وقيل: الملائكة وحمل القوم عليهم بعيد في الاستعمال، وحيث صح الحديث فهو مذهبي.
ve Neha'dır. Denildi ki: Acemlerdir. Denildi ki: Rumlardır. Denildi ki: Meleklerdir; ancak "kavim" lafzının onlara hamledilmesi dil kullanımı açısından uzaktır. Hadis sahih olduğu sürece benim mezhebim/görüşüm odur.
والخطاب لقريش أو لأهل المدينة قولان والظاهر أنه للمخاطبين قبل والشرطية غير واقعة، فعن الكلبي شرط في الاستبدال توليهم لكنهم لم يتولوا فلم يستبدل سبحانه قوما غيرهم والله تعالى أعلم. ومما قاله بعض أرباب الإشارة في بعض الآيات: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ نصرة الله تعالى من العبد على وجهين صورة ومعنى، أما نصرته تعالى في الصورة فنصرة دينه جل شأنه بإيضاح الدليل وتبيينه وشرح فرائضه وسننه وإظهار معانيه وأسراره وحقائقه ثم بالجهاد عليه وإعلاء كلمته وقمع أعدائه وأما نصرته في المعنى فبافناء الناسوت في اللاهوت، ونصرة الله سبحانه للعبد على وجهين أيضا صورة ومعنى، أما نصرته تعالى للعبد في الصورة فبإرسال الرسل وإنزال الكتب وإظهار المعجزات والآيات وتبيين السبل إلى النعيم والجحيم، ثم بالأمر بالجهاد الأصغر والأكبر وتوفيق السعي فيهما طلبا لرضاه ﷿، وأما نصرته تعالى له في المعنى فبافناء وجوده في وجوده سبحانه بتجلي صفات جماله وجلاله مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ يشير إلى جنة قلوب أرباب الحقائق الذين اتقوا عما سواه جل وعلا فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ هو ماء الحياة الروحانية لم يتغير بطول المكث وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ وهو العلم الحقاني الذي هو غذاء الأرواح أو لبن الفطرة التي فطر الناس عليها لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ بحموضة الشكوك والأوهام أو الأهواء والبدع وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وهي خمر الشوق والمحبة:
Hitabın Kureyş'e mi yoksa Medine ehline mi olduğu hususunda iki görüş vardır. Zahir olan, daha önceki muhataplara yönelik olduğudur. Şart gerçekleşmemiştir; zira Kelbî'den rivayet edildiğine göre, [başka bir kavimle] değiştirilmelerine yüz çevirmeleri şart koşulmuştu, fakat onlar yüz çevirmediler; bu yüzden de Sübhânehu onların yerine başka bir kavim getirmedi. En doğrusunu Yüce Allah bilir. İşaret ehlinin bazı ayetler hakkında söylediklerinden biri de şudur: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ } “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder” Kulun Yüce Allah'a yardımı sûret ve mana olmak üzere iki türlüdür. O'na celle şânühû sûrette yardım etmeye gelince; delili açıklayıp beyan ederek, farzlarını ve sünnetlerini şerhederek, manalarını, sırlarını ve hakikatlerini ortaya koyarak, sonra da O'nun yolunda cihat edip kelimesini yücelterek ve düşmanlarını kahrederek dinine yardım etmektir. Manadaki yardımına gelince; nâsûtu (insanî tabiatı) lâhûtta (ilâhî boyutta) fânî kılmaktır. Sübhânehu Allah'ın kula yardımı da aynı şekilde sûret ve mana olarak iki türlüdür. Yüce Allah'ın kula sûretteki yardımına gelince; peygamberler göndererek, kitaplar indirerek, mucizeler ve ayetler ortaya koyarak, cennete ve cehenneme giden yolları beyan ederek, sonra da küçük ve büyük cihadı emredip O'nun azze ve celle rızasını arama yolunda bunlardaki gayrete muvaffak kılarak yardım etmesidir. Yüce Allah'ın ona manadaki yardımına gelince; celâl ve cemâl sıfatlarının tecellisiyle onun varlığını Sübhânehu'nun varlığında fânî kılmasıdır. { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaadolunan cennetin durumu şöyledir...” [Bu ifade], O'nun celle ve alâ dışındaki her şeyden sakınan hakikat ehlinin kalplerinin cennetine işaret eder: { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “Orada bozulmayan duru sudan ırmaklar vardır” o, uzun süre durmakla bozulmayan ruhani hayat suyudur. { وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ } “sütten ırmaklar vardır” o, ruhların gıdası olan hakiki ilimdir yahut insanların üzerine yaratıldığı fıtrat sütüdür. { لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ } “tadı değişmemiş” şüphelerin ve vehimlerin ekşimesiyle yahut heva ve bidatlerle değişmemiş [sütten ırmaklar]. { وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } “ve içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar” o da şevk ve muhabbet şarabıdır:
يقولون لي صفها فأنت بوصفها ... خبير أجل عندي بأوصافها علم
Bana derler ki: 'Onu vasfet, zira sen onu vasfetmede ... mahirsin.' Evet, benim onun vasıflarına dair bilgim vardır:
صفاء ولا ماء ولطف ولا هوى ... ونور ولا نار وروح ولا جسم
Bir duruluk ki su değildir, bir letafet ki hava değildir ... bir nur ki ateş değildir ve bir ruhtur ki cisim değildir.
وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ وهو عسل الوصال مُصَفًّى عن كدر الملال وخوف الزوال وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ اللذائذ الروحانية وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ ستر لذنب وجودهم كما قيل:
{ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ } “ve [ırmaklar] süzme baldan” o da vuslat balıdır, { مُصَفًّى } “süzülmüş” usanç bulanıklığından ve zeval korkusundan arındırılmış [baldan ırmaklar]. { وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Onlar için orada her türlü meyveden vardır” yani ruhani lezzetler vardır. { وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “ve Rablerinden bir bağışlanma vardır.” Nitekim şöyle denildiği gibi varlıklarının günahını örtmektir:
وجودك ذنب لا يقاس به ذنب كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ نار الجفاء وَسُقُوا ماءً حَمِيماً وهو ماء الخذلان فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ من الحرمان وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وهي ظلمة في وجوههم تدرك بالنظر الإلهي قيل: المؤمن ينظر بنور الفراسة والعارف بنور التحقيق والنبي ﵊ ينظر بالله ﷿، وقيل: كل من رزق قرب النوافل ينظر به تعالى
'Senin varlığın öyle bir günahtır ki onunla hiçbir günah kıyaslanamaz.' { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } “[Bunlar] ateşte ebedî kalan kimse gibi midir?” yani cefa ateşinde. { وَسُقُوا ماءً حَمِيماً } “ve onlara kaynar su içirilir” o da yardımsız bırakılma (hizlân) suyudur. { فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “böylece bağırsaklarını parça parça eder” mahrumiyetten dolayı. { وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ } “Eğer dileseydik, onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın.” Bu, ilâhî nazarla idrak edilen yüzlerindeki bir karanlıktır. Denildi ki: Mümin feraset nuruyla, arif tahkik nuruyla, Peygamber aleyhisselâm ise Allah azze ve celle ile bakar. Denildi ki: Nafile ibadetlerle yakınlık (kurbet) rızkı verilen herkes Yüce Allah ile bakar;
لحديث «لا يزال عبدي يتقرب إليّ بالنوافل حتى أحبه فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به وبصره الذي يبصر به» الحديث
nitekim şu hadis gereğince: «Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim; onu sevdiğimde de onun işiten kulağı ve gören gözü olurum...» hadisi.
وحينئذ يبصر كل شيء، ومن هنا كان بعض الأولياء الكاملين يرى على ما حكي عنه أعمال العباد حين يعرج بها وسبحان السميع البصير اللطيف الخبير.
İşte o vakit her şeyi görür. Bundan dolayıdır ki kâmil velilerden bazısı -kendisinden nakledildiğine göre- kulların amelleri [göğe] yükseltildiği vakit onları görürdü. İşiten, gören, Latîf ve Habîr olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.