Binûn

Fetih Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال الكرماني: إنما أعطاهم ﷺ برضا أصحاب الوقعة أو أعطاهم من الخمس الذي هو حقه ﵊، وميل البخاري إلى الثاني وحمل كلام الله تعالى على وعده بتلك الغنائم لهم خاصة هو الذي عليه مجاهد وقتادة وعامة المفسرين، وقال ابن زيد: كلام الله قوله ﷾: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً [التوبة: ٨٣]

el-Kirmânî şöyle demiştir: O sallallâhu aleyhi ve sellem onlara ancak savaş ehlinin rızasıyla vermiş yahut kendi hakkı olan humustan vermiştir. Buhârî'nin meyli ikinci görüşedir. Allah Teâlâ'nın kelamını, bu ganimetlerin sadece onlara verileceğine dair vaadine hamletmek Mücâhid, Katâde ve genel müfessirlerin benimsediği görüştür. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Allah'ın kelamı, O Azze ve Celle'nin şu buyruğudur: { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “De ki: Benimle asla çıkmayacaksınız” [Tevbe: 83].

ووافقه الجبائي على ذلك وشنع عليهما غير واحد بأن ذلك نازل في المخلفين في غزوة تبوك من المنافقين وكانت تلك الغزوة يوم الخميس في رجب سنة تسع بلا خلاف كما قال القسطلاني والحديبية في سنة ست كما قاله ابن الجوزي. وغيره وهذه إنما نزلت بعيد الانصراف من الحديبية كما علمت وأيضا قال في البحر: قد غزت مزينة وجهينة من هؤلاء المخلفين بعد هذه المدة معه ﵊ وفضلهم ﷺ بعد ذلك على تميم وغطفان وغيرهم من العرب، وفي الكشف لعل القائل بذلك أراد أن هؤلاء المحلفين لما كانوا منافقين مثل المخلفين عن تبوك كان حكم الله تعالى فيهم واحدا، ألا ترى أن المعنى الموجب مشترك وهو رضاهم بالقعود أول مرة، فكلام الله تعالى أريد به حكمه السابق وهو أن المنافق لا يستصحب في الغزو، ولم يرد أن هذا الحكم منقاس على ذلك الأصل أو الآية نازلة فيهم أيضا فهذا ما يمكن في تصحيحه انتهى، ويقال عما في البحر: إن الذين غزوا بعد لم يغزوا حتى أخلصوا ولم يبقوا منافقين والله تعالى أعلم. وقرأ حمزة. والكسائي «كلم الله» وهو اسم جنس جمعي واحده كلمة قُلْ إقناطا لهم لَنْ تَتَّبِعُونا أي لا تتبعونا فإنه نفي في معنى النهي للمبالغة، والمراد نهيهم عن الاتباع فيما أرادوا الاتباع فيه في قولهم: ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ وهو الانطلاق إلى خيبر كما نقل عن محيي السنة عليه الرحمة، وقيل: المراد ولا تتبعونا ما دمتم مرضى القلوب، وعن مجاهد كان الموعد أي الموعد الذي تغييره تبديل كلام الله تعالى وهو موعده سبحانه لأهل الحديبية أنهم لا يتبعون رسول الله ﷺ إلا متطوعين لا نصيب لهم في المغنم فكأنه قيل: لن تتبعونا إلا متطوعين، وقيل: المراد التأبيد، وظاهر السياق الأول كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ أي من قبل أن تهيأتم للخروج معنا وذلك عند الانصراف من الحديبية فَسَيَقُولُونَ للمؤمنين عند سماع هذا النهي بَلْ تَحْسُدُونَنا أن نشارككم في الغنائم، وهو إضراب عن كونه بحكم الله تعالى أي بل إنما ذلك من عند أنفسكم حسدا. وقرأ أبو حيوة «تحسدوننا» بكسر السين بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ لا يفهمون إِلَّا قَلِيلًا أي إلا فهما قليلا وهو فهمهم لأمور الدنيا، وهو رد لقولهم الباطل في المؤمنين ووصف لهم بما هو أعظم من الحسد وأطم وهو الجهل المفرط وسوء الفهم في أمور الدين، وفيه إشارة إلى ردهم حكم الله تعالى وإثباتهم الحسد لأولئك السادة من الجهل وقلة التفكر قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ كرر ذكرهم بهذا العنوان مبالغة في الذم وإشعارا بشناعة التخلف سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ذوي نجدة وشدة قوية في الحرب، وهم على ما أخرج ابن المنذر والطبراني عن الزهري بنو حنيفة مسيلمة وقومه أهل اليمامة، وعليه جماعة، وفي رواية عنه زيادة أهل الردة وروي ذلك عن الكلبي، وعن رافع بن خديج إنا كنا نقرأ هذه الآية فيما مضى ولا نعلم من هم حتى دعا أبو بكر رضي الله تعالى عنه إلى قتال بني حنيفة فعلمنا أنهم أريدوا بها، وعن عطاء بن أبي رباح. ومجاهد في رواية. وعطاء الخراساني. وابن أبي ليلى هم الفرس، وأخرجه ابن جرير والبيهقي في الدلائل. وغيرهما عن ابن عباس، وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال في الآية: دعا عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه لقتال فارس أعراب المدينة جهينة ومزينة الذين كان النبي ﷺ دعاهم للخروج إلى مكة، وقال عكرمة وابن جبير وقتادة: هم هوازن ومن حارب الرسول ﷺ في حنين، وفي رواية ابن جرير وعبد بن حميد عن قتادة التصريح بثقيف مع هوازن، وفي رواية الفريابي. وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: هم هوازن وبنو حنيفة، وقال كعب: هم

el-Cübbâî de bu hususta ona katılmıştır. Pek çok âlim, bu ayetin Tebük Gazvesi'nde geri kalan münafıklar hakkında indiğini belirterek her ikisini de şiddetle eleştirmiştir. Zira Kastallânî'nin de belirttiği gibi bu gazve ihtilafsız olarak hicri dokuzuncu yılın Receb ayında bir perşembe günü gerçekleşmiştir; İbnü'l-Cevzî ve başkalarının dediği gibi Hudeybiye ise altıncı yıldadır. Bu ayet ise bildiğin üzere Hudeybiye'den hemen dönüşte inmiştir. Ayrıca el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Bu geri kalanlardan Müzeyne ve Cüheyne kabileleri bu süreden sonra onunla aleyhisselâm birlikte gazaya katılmış ve o sallallâhu aleyhi ve sellem daha sonra onları Temîm, Gatafân ve diğer Arap kabilelerine üstün tutmuştur. el-Keşşâf'ta ise şöyle denilmiştir: Muhtemelen bunu söyleyen zat, geri kalan bu kimselerin tıpkı Tebük'ten geri kalanlar gibi münafık olmaları sebebiyle Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki hükmünün bir olduğunu kastetmiştir; görmez misin ki gerektirici mana ortaktır, o da ilk defasında oturup kalmaya razı olmalarıdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kelamıyla kastedilen, O'nun münafığın gazaya götürülmeyeceğine dair önceki hükmüdür; bu hükmün o asla kıyas edildiğini yahut ayetin onlar hakkında da indiğini kastetmemiştir; bu görüşün tashihinde söylenebilecek olan budur, [sözü] bitti. el-Bahr'daki ifadeye karşılık olarak şöyle denilebilir: Sonradan gazaya katılanlar, ihlas sahibi olmadan ve artık münafık kalmaktan çıkmadıkça gazaya katılmamışlardır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Hamza ve Kisâî, müfredi kelime (كَلِمَة) olan cins ismi şeklinde «كَلِمَ اللَّهِ» okumuşlardır. Onları ümitsizliğe düşürmek için { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا } “De ki: Bize asla uymayacaksınız” yani bize uymayın; zira bu, mübalağa ifade eden nehiy anlamında bir nefydir. Kastedilen, Muhyissünne'den [Allah'ın] rahmeti üzerine olsun nakledildiğine göre { ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ } “Bizi bırakın sizinle gelelim” sözleriyle peşine düşmek istedikleri şeyden, yani Hayber'e çıkmaktan nehyedilmeleridir. Denildi ki: Kastedilen, kalpleriniz hastalıklı olduğu müddetçe bize uymayın demektir. Mücâhid'den nakledildiğine göre vaad, yani değiştirilmesi Allah Teâlâ'nın kelamını değiştirmek olan vaad, O Sübhânehu'nun Hudeybiye ehline yaptığı şu vaaddir: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peşine ancak ganimette hiçbir nasipleri olmaksızın gönüllü olarak düşebilirler; sanki “Bize ancak gönüllü olarak uyabilirsiniz” denilmiştir. Denildi ki: Kastedilen ebediliktir; ancak ilk bağlamın zahiri olan budur: { كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ } “Allah daha önce böyle buyurmuştu” yani bizimle çıkmaya hazırlanmanızdan önce, o da Hudeybiye'den dönüş vaktidir. { فَسَيَقُولُونَ } “Bunun üzerine diyecekler ki” müminlere bu nehyi duydukları zaman: { بَلْ تَحْسُدُونَنا } “Hayır, siz bizi kıskanıyorsunuz” ganimetlere ortak olmamızı [kıskanıyorsunuz]. Bu, durumun Allah Teâlâ'nın hükmü oluşunu reddetmektir (idrab); yani bilakis bu sadece haset sebebiyle kendi tarafınızdandır. Ebû Hayve, sin harfinin kesresiyle «تَحْسِدُونَنَا» okumuştur. { بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Hayır, pek azı müstesna anlamazlar” yani ancak az bir anlayışla anlarlar ki o da dünya işlerine dair anlayışlarıdır. Bu, müminler hakkındaki batıl sözlerine bir reddiye ve onları hasetten daha büyük ve daha vahim olan bir özellikle, yani aşırı cehalet ve din işlerindeki anlayışsızlıkla nitelemektir. Bunda, onların Allah Teâlâ'nın hükmünü reddetmelerinin ve o efendilere haset nispet etmelerinin cehaletten ve tefekkür azlığından kaynaklandığına bir işaret vardır. { قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ } “Bedevilerden geri bırakılanlara de ki” zemmi mübalağalandırmak ve geri kalmanın çirkinliğini bildirmek için bu unvanla anılmaları tekrar edilmiştir: { سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Siz çok zorlu bir topluluğa karşı çağrılacaksınız” savaşta yiğitlik ve şiddetli güç sahibi kimselere. Bunlar, İbnü'l-Münzir ve Taberânî'nin Zührî'den rivayet ettiğine göre Benî Hanîfe'dir; Müseylime ve kavmi olan Yemâme ehlidir; bir cemaat bu görüştedir. Ondan gelen bir rivayette riddet ehli ziyadesi vardır; bu Kelbî'den de rivayet edilmiştir. Râfi' b. Hadîc'den şöyle rivayet edilmiştir: “Biz geçmişte bu ayeti okurduk da bunların kim olduğunu bilmezdik; ta ki Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh Benî Hanîfe ile savaşa çağırıncaya kadar, o zaman anladık ki kastedilen onlarmış.” Atâ b. Ebî Rebâh'tan, bir rivayette Mücâhid'den, Atâ el-Horasânî'den ve İbn Ebî Leylâ'dan [gelen rivayete göre] onlar Farslardır. Bunu İbn Cerîr, Delâil'de Beyhakî ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh, Farslarla savaşmak için Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'ye çıkmaya çağırdığı Medine bedevilerinden olan Cüheyne ve Müzeyne kabilelerini çağırdı.” İkrime, İbn Cübeyr ve Katâde şöyle demiştir: Onlar Hevâzin ve Huneyn'de Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan kimselerdir. İbn Cerîr ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayetinde Hevâzin ile birlikte Sakîf açıkça belirtilmiştir. Feryâbî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde o şöyle demiştir: “Onlar Hevâzin ve Benî Hanîfe'dir.” Ka'b ise şöyle demiştir: Onlar,

الروم الذي خرج إليهم ﷺ عام تبوك والذين بعث إليهم في غزوة مؤتة، وأخرج سعيد بن منصور. وابن جرير. وابن المنذر عن الحسن قال: هم فارس والروم، وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي هريرة قال: البارز يعني الأكراد كما في الدر المنثور، وأخرج ابن المنذر والطبراني في الكبير عن مجاهد قال: اعراب فارس وأكراد العجم، وظاهر العطف أن أكراد العجم ليسوا من اعراب فارس، وظاهر إضافة أكراد إلى العجم يشعر بأن من الأكراد ما يقال لهم أكراد العرب، ولا نعرف هذا التقسيم وإنما نعرف جيلا من الناس يقال لهم أكراد من غير إضافة إلى عرب أو عجم، وللعلماء اختلاف

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük senesinde kendilerine çıktığı ve Mûte Gazvesi'nde kendilerine ordu gönderdiği Rûmlardır. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Onlar Farslar ve Rûmlardır. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: el-Bâriz, yani ed-Dürrü'l-Mensûr'da olduğu gibi Kürtlerdir. İbnü'l-Münzir ve Taberânî el-Kebîr'de Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Fars bedevileri ve Acem Kürtleridir. Atfın zahiri, Acem Kürtlerinin Fars bedevilerinden olmadığını gösterir. Kürtlerin Acem'e izafe edilmesinin zahiri ise, Kürtlerden bazısına Arap Kürtleri denildiğini hissettirir; biz ise böyle bir taksim bilmiyoruz, ancak Araplara veya Acemlere izafe edilmeksizin kendilerine Kürt denilen bir insan topluluğu biliyoruz. Âlimlerin,

في كونهم في الأصل عربا أو غيرهم فقيل: ليسوا من العرب، وقيل منهم، قال القاضي شمس الدين أحمد بن محمد ابن خلكان في ترجمة المهلب بن أبي صفرة ما نصه: حكى أبو عمر بن عبد البر صاحب كتاب الاستيعاب في كتابه القصد والأمم في انساب العرب والعجم أن الأكراد من نسل عمرو مزيقيا بن عامر بن ماء السماء وأنهم وقعوا إلى أرض العجم فتناسلوا بها وكثر ولدهم فسموا الأكراد، وقال بعض الشعراء في ذلك وهو يعضد ما قاله ابن عبد البر:

onların aslen Arap mı yoksa başkaları mı olduğu hususunda ihtilafı vardır; Araplardan olmadıkları söylendiği gibi onlardan oldukları da söylenmiştir. Kâdî Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed İbn Hallikân, el-Mühelleb b. Ebî Sufre'nin biyografisinde aynen şöyle demiştir: “el-İstî'âb kitabının müellifi Ebû Ömer İbn Abdilberr, el-Kasd ve'l-Ümem fî Ensâbi'l-Arab ve'l-Acem adlı kitabında Kürtlerin Amr Müzeykıyâ b. Âmir b. Mâisssemâ'nın soyundan olduğunu, Acem topraklarına düşüp orada çoğaldıklarını ve evlatlarının çoğalıp Kürtler olarak adlandırıldıklarını nakletmiştir.” Şairlerden biri de bu hususta İbn Abdilberr'in dediğini teyit ederek şöyle demiştir:

لعمرك ما الأكراد أبناء فارس ... ولكنه كرد بن عمرو بن عامر

Ömrüne yemin olsun ki Kürtler Fars oğulları değildir ... Lakin onlar Âmir oğlu Amr oğlu Kürd'dür.

انتهى، وفي القاموس الكرد بالضم جيل من الناس معروف والجمع أكراد وجدهم كرد بن عمرو مزيقيا بن عامر ماء السماء انتهى، وعامر هذا من العرب بلا شبهة فإنه ابن حارثة الغطريف بن امرئ القيس البطريق بن ثعلبة بن مازن بن الأزد ويقال له الأسد بن الغوث بن نبت بن مالك بن زيد بن كهلان بن سبا بن يشجب بن يعرب بن قحطان ويسمى عامرا وهو عند الأكثر ابن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح، وقيل: من ولد هود، وقيل: هو هود نفسه، وقيل:

[Sözü] bitti. Kâmûs'ta şöyle denmektedir: Damme ile Kürd (الْكُرْدُ), bilinen bir insan topluluğudur, çoğulu Ekrâd'dır ve dedeleri Kürd b. Amr Müzeykıyâ b. Âmir Mâisssemâ'dır; bitti. Bu Âmir şüphesiz Araplardandır; zira o, Hârise el-Gıtrîf b. İmriülkays el-Batrîk b. Sa'lebe b. Mâzin b. el-Ezd —ona el-Esed de denir— b. el-Gavs b. Nebt b. Mâlik b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe' b. Yeşcüb b. Ya'rub b. Kahtân'ın oğludur ve Âmir olarak adlandırılır. O çoğunluğa göre Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'un oğludur. Hûd'un evladından olduğu da söylenmiştir; bizzat Hûd olduğu da söylenmiştir;

ابن أخيه، وذهب الزبير بن بكار إلى أن قحطان من ذرية إسماعيل ﵇ وأنه قحطان بن الهميسع بن تيم بن نبت بن إسماعيل، والذي رجحه ابن حجر أن قبائل اليمن كلها ومنها قبيلة عمرو مزيقيا من ولد إسماعيل ﵇، ويدل له تبويب البخاري باب نسبة اليمن إلى إسماعيل ﵇ ذكر ذلك السيد نور الدين على السمهودي في تاريخ المدينة، وفيه أن الأنصار الأوس. والخزرج من أولاد ثعلبة العنقاء بن عمرو مزيقيا المذكور وكان له ثلاثة عشر ولدا ذكورا منهم ثعلبة المذكور. وحارثة والد خزاعة. وجفنة والد غسان. ووداعة وأبو حارثة وعوف وكعب ومالك وعمران وكرد كما في القاموس انتهى.

kardeşinin oğlu olduğu da söylenmiştir. Zübeyr b. Bekkâr, Kahtân'ın İsmâil aleyhisselâm'ın zürriyetinden olduğu ve Kahtân b. el-Hemeyse' b. Teym b. Nebt b. İsmâil olduğu görüşüne varmıştır. İbn Hacer'in tercih ettiği görüşe göre, içlerinde Amr Müzeykıyâ kabilesinin de bulunduğu bütün Yemen kabileleri İsmâil aleyhisselâm'ın evladındandır. Buhârî'nin “Yemen'in İsmâil aleyhisselâm'a Nispet Edilmesi Bâbı” şeklindeki bab başlığı da buna delalet eder. Bunu Seyyid Nûrüddîn Ali es-Semhûdî Târîhu'l-Medîne'de zikretmiştir; orada Ensâr'ın yani Evs ve Hazrec'in adı geçen Amr Müzeykıyâ'nın oğlu Sa'lebe el-Ankâ'nın evladından olduğu yer alır. Onun on üç erkek evladı vardı; bunlardan biri zikredilen Sa'lebe, Huzâa'nın babası Hârise, Gassân'ın babası Cefne, Vedâa, Ebû Hârise, Avf, Ka'b, Mâlik, İmrân ve Kâmûs'ta geçtiği üzere Kürd'dür; bitti.

وفائدة الخلاف تظهر في أمور منها الكفاءة في النكاح والعامة لا يعدونهم من العرب فلا تغفل، والذي يغلب على ظني أن هؤلاء الجيل الذين يقال لهم اليوم أكراد لا يبعد أن يكون فيهم من هو من أولاد عمرو مزيقيا وكذا لا يبعد أن يكون فيهم من هو من العرب وليس من أولاد عمرو المذكور إلا أن الكثير منهم ليسوا من العرب أصلا، وقد انتظم في سلك هذا الجيل أناس يقال: إنهم من ذرية خالد بن الوليد، وآخرون يقال: إنهم من ذرية معاذ بن جبل وآخرون يقال: إنهم من ذرية العباس بن عبد المطلب، وآخرون يقال: إنهم من بني أمية ولا يصح عندي من ذلك شيء بيد أنه سكن مع الأكراد طائفة من السادة أبناء الحسين رضي الله تعالى عنهم يقال لهم البرزنجية لا شك في صحة نسبهم وكذا في جلالة حسبهم، وبالجملة الأكراد مشهورون باليأس وقد كان منهم كثير من أهل الفضل بل ثبت لبعضهم الصحبة، قال الحافظ ابن حجر في الإصابة في تمييز الصحابة في حرف الجيم: جابان والد ميمون روى ابن منده من طريق أبي سعيد مولى بني هاشم عن أبي خلدة سمعت ميمون بن جابان الكردي عن أبيه أنه سمع النبي ﷺ غير مرة حتى بلغ عشرا وذكر الحديث،

Bu ihtilafın faydası nikâhta küfüv (denklik) gibi hususlarda ortaya çıkar; avam ise onları Araplardan saymaz, gafil olma. Benim zannıma galip gelen şudur: Bugün kendilerine Kürt denilen bu topluluğun içinde Amr Müzeykıyâ'nın evladından olan kimselerin bulunması uzak bir ihtimal olmadığı gibi, aralarında Arap olup da adı geçen Amr'ın evladından olmayan kimselerin bulunması da uzak değildir; ancak onların pek çoğu aslen Arap değildir. Bu topluluğun silsilesine Hâlid b. el-Velîd'in zürriyetinden olduğu söylenen insanlar, Muâz b. Cebel'in zürriyetinden olduğu söylenen başkaları, Abbâs b. Abdilmuttalib'in zürriyetinden olduğu söylenen başkaları ve Emevîlerden olduğu söylenen başkaları dahil olmuştur; bence bunlardan hiçbir şey sahih değildir. Şu kadar var ki Kürtlerle birlikte Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhüm'ün soyundan gelen ve kendilerine Berzencîler denilen bir grup seyyid yaşamıştır; neseblerinin sahihliğinde ve haseblerinin yüceliğinde şüphe yoktur. Hâsılı Kürtler cesaret ve güçleriyle meşhurdur; içlerinden pek çok fazilet ehli çıkmıştır, hatta bazılarının sahâbî olduğu sabit olmuştur. Hâfız İbn Hacer el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe'de cim (ج) harfinde şöyle demiştir: Meymûn'un babası Câbân; İbn Mende, Benî Hâşim'in mevlası Ebû Saîd tarikiyle Ebû Halde'den şöyle rivayet etmiştir: Meymûn b. Câbân el-Kürdî'den işittim, o babasından [nakletti ki] o Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den ona varıncaya kadar defalarca işitmiş ve hadisi zikretmiştir.

وقد أخرج نحوه الطبراني في المعجم الصغير عن ميمون الكردي عن أبيه أيضا وهو أتم منه ولفظه «سمعت رسول الله ﷺ يقول: أيما رجل تزوج امرأة على ما قل من المهر أو كثر ليس في نفسه أن يؤدي إليها حقها خدعها فمات ولم يؤد إليها حقها لقي الله يوم القيامة وهوز ان وأيما رجل استدان دينا لا يريد أن يؤدي إلى صاحبه حقه خدعه حتى أخذ ماله فمات ولم يؤد إليه دينه لقي الله وهو سارق»

Bunun benzerini Taberânî el-Mu'cemü's-Sagîr'de yine Meymûn el-Kürdî'den, o da babasından olmak üzere rivayet etmiştir ki bu daha tamdır ve lafzı şöyledir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: Hangi adam az veya çok bir mehir karşılığında bir kadınla evlenir de içinden onun hakkını ödemeyi geçirmez ve onu aldatır, sonra da hakkını ödemeden ölürse, kıyamet gününde Allah'ın huzuruna bir zânî olarak çıkar. Hangi adam da sahibine hakkını ödemek istemeyerek bir borç alır, malını alıncaya kadar onu aldatır, sonra da borcunu ödemeden ölürse, Allah'ın huzuruna bir hırsız olarak çıkar.»

ويكنى ميمون هذا بأبي بصير بفتح الموحدة، وقيل: بالنون، وهو كما في التقريب مقبول، هذا وأشهر الأقوال في تعيين هؤلاء القوم أنهم بنو حنيفة.

Bu Meymûn, tek noktalı [harfin] fethasıyla Ebû Basîr olarak künyelenir; nûn ile [Ebû Nasîr] olduğu da söylenmiştir. Kendisi et-Takrîb'de [belirtildiği] üzere makbul bir kimsedir. Bu [böyle olmakla beraber], söz konusu kavmin kimler olduğunu tayin etme hususundaki görüşlerin en meşhuru, onların Benî Hanîfe olduğudur.

وقال أبو حيان: الذي أقوله إن هذه الأقوال تمثيلات من قائلها لا تعيين القوم، وهذا وإن حصل به الجمع بين تلك الأقوال خلاف الظاهر، وقوله تعالى: تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ على معنى يكون أحد الأمرين إما المقاتلة أو الإسلام لا ثالث لهما، فأو للتنويع والحصر لا للشك وهو كثير، ويدل لذلك قراءة أبي وزيد بن علي «أو يسلموا» بحذف النون لأن ذلك للناصب وهو يقتضي أن أو بمعنى إلا أي إلا أن يسلموا فيفيد الحصر أو بمعنى إلى أي إلى أن يسلموا، والغاية تقتضي أنه لا ينقطع القتال بغير الإسلام فيفيده أيضا كما قيل: والجملة مستأنفة للتعليل كما في قولك: سيدعوك الأمير يكرمك أو يكبت عدوك، قال في الكشف: ولا يجوز أن تكون صفة لقوم لأنهم دعوا إلى قتال القوم لا أنهم دعوا إلى قوم موصوف بالمقاتلة أو الإسلام.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Benim dediğim şudur: Bu görüşler söyleyenlerinin yaptığı misallendirmelerdir, kavmin bizzat tayini değildir. Bununla görüşler arası uzlaşma sağlansa da bu zahire aykırıdır. Allah Teâlâ'nın { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “Onlarla savaşırsınız yahut onlar Müslüman olurlar” buyruğu, iki durumdan birinin gerçekleşeceği manasındadır: Ya savaş yahut İslam, üçüncüsü yoktur. Dolayısıyla 'ev' (أَوْ) şüphe için değil, çeşitlendirme ve hasr içindir; bu da yaygındır. Übey ve Zeyd b. Ali'nin nûn'un hazfiyle «أَوْ يُسْلِمُوا» kıraati de buna delalet eder; zira bu nasb edatından ötürüdür ve 'ev' edatının 'illâ' (إِلَّا) manasında olduğunu, yani Müslüman olmaları müstesna anlamına gelip hasr bildirdiğini veya 'ilâ' (إِلَى) manasında olduğunu, yani Müslüman oluncaya kadar anlamına geldiğini gerektirir; gaye ise savaşın İslam'dan başka bir şeyle sona ermeyeceğini gerektirir, böylece yine hasr bildirir. Cümle, “Emir seni ya ikram etmek yahut düşmanını kahretmek için çağıracaktır” sözünde olduğu gibi ta'lil için müstakildir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bu cümlenin kavmin sıfatı olması caiz değildir; zira onlar toplulukla savaşa çağrılmışlardır, yoksa savaşmakla veya İslam'la nitelenen bir kavme çağrılmış değillerdir.

وجوز بعضهم كونها حالية وحاله كحال الوصفية، وأصل الكلام ستدعون إلى قوم أولي بأس لتقاتلوهم أو يسلموا فعدل إلى الاستئناف لأنه أعظم الوصلين، ثم فيه أنهم فعلوا ذلك وحصلوا الغرض فهو يخبر عنه واقعا.

Bazıları onun hal olmasını caiz görmüştür; bunun durumu da vasıf gibidir. Kelamın aslı “Savaşasınız yahut teslim olsunlar diye zorlu bir kavme çağrılacaksınız” şeklindedir; fakat en büyük iki bağlama türünden biri olduğu için müstakil cümleye (isti'nâfa) geçilmiştir; ayrıca bunda onların bunu yaptıkları ve maksadı hasıl ettikleri anlamı vardır, dolayısıyla vaki olanı haber vermektedir.

والاعتراض بأنه يلزم أن لا ينفك الوجود عن أحدهما لصدق إخباره تعالى ونحن نرى الانفكاك بأن يتركوا سدى أو بالهدنة فينبغي أن يؤول بأنه في معنى الأمر على ما في أمالي ابن الحاجب غير سديد لأن القوم مخصوصون لا عموم فيهم، وكان الواقع أنهم قوتلوا إلى أن أسلموا سواء فسر القوم ببني حنيفة أو بثقيف وهوازن أو فارس والروم على أن الإسلام الانقياد فما انفك الوجود عن أحدهما وقعا، وأما امتناع الانفكاك فليس من مقتضى الوضع ولا الاستعمال بل ذلك في الكلام الاستدلالي قد يتفق.

Allah Teâlâ'nın haberinin doğruluğu sebebiyle varlığın bu ikisinden birinden ayrı kalmaması gerektiği, hâlbuki bizim kendi haline bırakılmakla veya mütareke ile ayrılmanın vuku bulduğunu gördüğümüz, bu sebeple İbnü'l-Hâcib'in el-Emâlî'sinde olduğu gibi emir manasında tevil edilmesi gerektiği şeklindeki itiraz isabetli değildir; çünkü kavim umum ifade etmeyip özel bir gruptur. Vâkıa ise, kavim ister Benî Hanîfe, ister Sakîf ve Hevâzin, isterse İslam'ın boyun eğmek olduğu kabulüyle Fars ve Rûm olarak tefsir edilsin, Müslüman oluncaya kadar kendileriyle savaşıldığıdır; dolayısıyla varlık fiilen ikisinden birinden ayrılmamıştır. Ayrılmanın imkânsızlığı ise ne vaz'ın ne de kullanımın gereğidir; bilakis bu durum istidlâlî kelamda bazen denk gelebilir.

وأطال الطيبي الكلام في هذا المقام ثم قال: الذي يقتضيه المقام ما ذهب إليه صاحب التحبير من أن يُسْلِمُونَ عطف على تُقاتِلُونَهُمْ إما على الظاهر أو بتقديرهم يسلمون ليكون من عطف الاسمية على الفعلية وحينئذ تكون المناسبة أكثر إذ تخرج الجملة إلى باب الكناية، والمعنى تقاتلونهم أو لا تقاتلونهم لأنهم يسلمون، وقد وضع فيه أَوْ يُسْلِمُونَ

Tîbî bu makamda sözü uzatmış, sonra şöyle demiştir: Makamın gerektirdiği şey, et-Tahbîr sahibinin benimsediği görüştür; yani { يُسْلِمُونَ } ifadesi zahire göre yahut isim cümlesinin fiil cümlesine atfı kabilinden olması için takdiri “onlar teslim olurlar” (hum yüslimûn) şeklinde yapılarak { تُقاتِلُونَهُمْ } üzerine matuftur. Bu durumda münasebet daha fazla olur; zira cümle kinaye babına çıkar. Mana: “Onlarla savaşırsınız yahut Müslüman oldukları için onlarla savaşmazsınız” demektir. Burada { أَوْ يُسْلِمُونَ } ifadesi,

موضع أولا تقاتلونهم لأنهم إذا أسلموا سقط عنهم قتالهم ضرورة، والاستدعاء عليه ليس إلا للاختبار، وأَوْ للترديد على سبيل الاستعارة وفيه ما فيه، وشاع الاستدلال بالآية على صحة إمامة أبي بكر رضي الله تعالى عنه، ووجه ذلك الإمام فقال: الداعي في قوله تعالى: سَتُدْعَوْنَ لا يخلو من أن يكون رسول الله ﷺ أو الأئمة الأربعة أو من بعدهم لا يجوز الأول لقوله سبحانه قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا إلخ ولا أن يكون عليا رضي الله تعالى عنه وكرم وجهه لأنه إنما قاتل البغاة والخوارج وتلك المقاتلة للإسلام لقوله ﷿: «أو يسلمون» ولا من ملك بعدهم لأنهم عندنا على الخطأ وعند الشيعة على الكفر ولما بطلت الأقسام تعين أن يكون المراد بالداعي أبا بكر وعمر وعثمان رضي الله تعالى عنهم، ثم إنه تعالى أوجب طاعته وأوعد على مخالفته وذلك يقتضي إمامته وأي الثلاثة كان ثبت المطلوب، أما إذا كان أبا بكر فظاهر، وأما إذا كان عمر أو عثمان فلأن إمامته فرع إمامته رضي الله تعالى عنه. وتعقب بأن الداعي كان رسول الله ﷺ ويشعر بذلك السين قوله: لا يجوز لقوله سبحانه: لن تَتَّبِعُونا إلخ فيه أن لَنْ لا تفيد التأبيد على الصحيح وظاهر السياق يدل على أن المراد به لن تتبعونا في الانطلاق إلى خيبر كما سمعت عن محيي السنة أو هو مقيد بما روي عن مجاهد أو بما حكي عن بعض، وقال أبو حيان: القول بأنهم لم يدعوا إلى حرب في أيام الرسول ﷺ ليس بصحيح فقد حضر كثير منهم مع جعفر في مؤتة وحضروا حرب هوازن معه ﵊ وحضروا معه ﷺ أيضا في سفرة تبوك انتهى، ولا يخفى أن هذا إذا صح ينفي حمل النفي على التأييد.

“yahut onlarla savaşmazsınız” makamına konulmuştur; zira Müslüman olduklarında zorunlu olarak onlarla savaş düşer ve buna çağrı ancak imtihan içindir; 'ev' (أَوْ) edatı ise istiare yoluyla terdit içindir; bunda ise eleştirilecek yönler vardır. Ayetle Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'ın imametinin sıhhatine istidlal yaygınlaşmıştır. İmam bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Allah Teâlâ'nın { سَتُدْعَوْنَ } buyruğundaki çağırıcı, ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ya dört imam yahut onlardan sonrakilerdir. Birincisi caiz değildir; çünkü O Sübhânehu { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا } buyurmuştur. Ali radıyallâhu teâlâ anh ve kerremallâhu vecheh olması da caiz değildir; zira o ancak bâgîler ve Hâricîlerle savaşmıştır, halbuki bu savaş O Azze ve Celle'nin «أو يسلمون» buyruğu gereği İslam için olan savaştır. Onlardan sonra gelen melikler de olamaz; zira onlar bize göre hatalı, Şiaya göre ise kâfirdir. Kısımlar batıl olunca, çağırıcının Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu teâlâ anhüm olması kesinleşir. Sonra Allah Teâlâ ona itaati farz kılmış ve ona muhalefete ceza vadetmiştir; bu da onun imametini gerektirir. Bu üçünden hangisi olursa olsun matlup sabit olur. Ebû Bekir olursa açıktır; Ömer veya Osman olursa, çünkü onların imameti onun radıyallâhu teâlâ anh imametinin fer'idir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Çağırıcı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem idi; sin harfi de bunu hissettirir. “O Sübhânehu'nun { لن تَتَّبِعُونا } buyruğundan ötürü caiz değildir” sözüne gelince; sahih olan görüşe göre 'len' (لَنْ) edatı ebedilik bildirmez ve bağlamın zahiri Muhyissünne'den işittiğin üzere bununla Hayber'e çıkışta bize uymayacaksınız manasının kastedildiğini gösterir yahut Mücâhid'den rivayet edilenle veya bazılarından nakledilenle mukayyettir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: “Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında savaşa çağrılmadıkları sözü sahih değildir; nitekim onlardan birçoğu Mûte'de Ca'fer ile bulunmuş, onunla aleyhisselâm Hevâzin harbine katılmış ve yine onunla sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük seferinde hazır bulunmuşlardır” [sözü] bitti. Aşikârdır ki bu sabit olduğu takdirde nefyi ebediliğe hamletmeyi geçersiz kılar.

ومن الشيعة من اقتصر في رد الاستدلال على الدعوة في تبوك. وتعقب بأنه لم يقع فيها ما أخبر الله تعالى به في قوله سبحانه: تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ومنهم من زعم أن الداعي علي كرم الله تعالى وجهه وزعم كفر البغاة

Şia'dan bazıları istidlali reddetmede Tebük'e yapılan çağrı ile yetinmişlerdir. Buna ise, orada Allah Teâlâ'nın O Sübhânehu'nun { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } buyruğunda haber verdiği şeyin vuku bulmadığı söylenerek itiraz edilmiştir. Onlardan bazıları da çağıranın Ali kerremallâhu teâlâ vecheh olduğunu ileri sürmüş, bâgîlerin,

والخوارج عليه رضي الله تعالى عنه وأنه لو سلّم إسلامهم يراد بالإسلام في الآية الانقياد إلى الطاعة وموالاة الأمير، وفيه ما لا يخفى، والإنصاف أن الآية لا تكاد تصح دليلا على إمامة الصديق رضي الله تعالى عنه إلا إن صح غير مرفوع في كون المراد بالقوم بني حنيفة ونحوهم ودون ذلك خرط القتاد، ونفى بعضهم صحة كون المراد بالقوم فارسا والروم لأن المراد في قوله تعالى: تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ على ما سمعت وفارس مجوس والروم نصارى فلا يتعين فيهم أحد الأمرين من المقاتلة والإسلام إذ يقبل منهم الجزية، وكذا اليوم ومشركو العجم والصابئة عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه وقال: يتعين كونهم مرتدين أو مشركي العرب لأنهم الذين لا يقبل منهم إلا الإسلام أو السيف، ومثل مشركي العرب مشركو العجم عند الشافعي رضي الله تعالى عنه فعنده لا تقبل إلا من أهل الكتاب والمجوس، وأنت تعلم ان من فسر القوم بذلك يفسر الإسلام بالانقياد وهو يكون بقبول الجزية فلا يتم له أمر النفي فلا تغفل فَإِنْ تُطِيعُوا الداعي فيما دعاكم إليه يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً هو على ما قيل الغنيمة في الدنيا والجنة في الأخرى وَإِنْ تَتَوَلَّوْا عن الدعوة كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ في الحديبية يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً لتضاعف جرمكم، وهذا التعذيب قال في البحر: يحتمل أن يكون في الدنيا وأن يكون في الآخرة، ويحتمل عندي وهو الأوفق بما قبله على ما قيل كونه فيهما ولا بأس بكون كل من الإيتاء والتعذيب في الآخرة بل لعله المتبادر لكثرة استعمالهما في ذلك، ولا يحسن كون الأمرين في الدنيا ولا كون الأول في الآخرة أو فيها وفي الدنيا والثاني في الدنيا فقط لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ أي إثم وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ أي في التخلف عن الغزو لما بهم من العذر والعاهة، وفي نفي الحرج عن كل من الطوائف المعدودة مزيد اعتناء بأمرهم وتوسيع لدائرة الرخصة، وليس في نفي ذلك عنهم نهي لهم عن الغزو بل قالوا: إن أجرهم مضاعف في الغزو، وقد غزا ابن أم مكتوم وكان أعمى رضي الله تعالى عنه وحضر في بعض حروب القادسية وكان يمسك الراية. وفي البحر لو حصر المسلمون فالفرض متوجه بحسب الوسع في الجهاد وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فيما ذكر من الأوامر والنواهي.

ve ona radıyallâhu teâlâ anh karşı çıkan Hâricîlerin küfrünü iddia etmiş; onların Müslüman oldukları kabul edilse bile ayetteki İslam ile itaate boyun eğmenin ve emire dostluğun kastedildiğini öne sürmüştür ki bunda gizli kalmayacak sakıncalar vardır. İnsafla bakılırsa bu ayet, kastedilen kavmin Benî Hanîfe ve benzerleri olduğu merfû olmayan bir rivayetle sabit olmadıkça Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'ın imametine neredeyse delil olamaz; bunu elde etmek ise sarp bir yokuştur. Bazıları ise kavimden kastın Fars ve Rûm olmasının sıhhatini nefyetmiştir; zira işittiğin üzere Allah Teâlâ'nın { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } buyruğundaki murat budur, Farslar Mecûsî, Rûmlar ise Hristiyandır; dolayısıyla onlardan cizye kabul edildiği için savaş ve İslam'dan oluşan iki durumdan biri onlar hakkında kesinleşmez. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'a göre bugün de Acem müşrikleri ve Sâbiîler böyledir; o şöyle demiştir: Onların mürtedler veya Arap müşrikleri olması gerekir; zira kendilerinden İslam veya kılıçtan başkası kabul edilmeyenler onlardır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'a göre Acem müşrikleri de Arap müşrikleri gibidir; zira ona göre cizye ancak Ehl-i Kitap'tan ve Mecûsîlerden kabul edilir. Bilirsin ki kavmi böyle tefsir eden kimse İslam'ı boyun eğmekle tefsir eder, bu da cizyenin kabulüyle olur; dolayısıyla nefiy iddiası tamamlanmaz, gafil olma. { فَإِنْ تُطِيعُوا } “Eğer itaat ederseniz” çağrıcının sizi çağırdığı hususta [itaat ederseniz], { يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً } “Allah size güzel bir mükâfat verir”; denildiğine göre bu dünyada ganimet, ahirette ise cennettir. { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz” davetten [yüz çevirirseniz], { كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “daha önce yüz çevirdiğiniz gibi” Hudeybiye'de [yüz çevirdiğiniz gibi], { يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır” cürmünüzün katlanması sebebiyle. Bu azap hakkında el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Dünyada olması da ahirette olması da muhtemeldir. Bana göre ise —ki denildiğine göre öncesine en uygun olan budur— her ikisinde olması muhtemeldir; verme ve azap etmenin her birinin ahirette olmasında bir beis yoktur, hatta bu husustaki kullanımlarının çokluğu sebebiyle ilk akla gelen belki de budur. İki durumun da dünyada olması yahut birincisinin ahirette veya hem ahiret hem dünyada, ikincisinin ise sadece dünyada olması güzel değildir. { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir vebal yoktur” yani günah yoktur, { وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ } “topala bir vebal yoktur”, { وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “hastaya da bir vebal yoktur”; yani mazeretleri ve engelleri sebebiyle savaştan geri kalmalarında [vebal yoktur]. Sayılan zümrelerin her birinden sorumluluğun nefyedilmesinde onların durumuna yönelik ziyade bir ihtimam ve ruhsat dairesini genişletme vardır. Onlardan bunun nefyedilmesinde gazaya katılmalarına yönelik bir nehiy yoktur; bilakis gazada ecirlerinin katlanacağını söylemişlerdir. Nitekim İbn Ümmi Mektûm radıyallâhu teâlâ anh âmâ olduğu halde gazaya katılmış, Kādisiye savaşlarının bazısında hazır bulunmuş ve sancağı tutmuştur. el-Bahr'da [şöyle denilmiştir]: Eğer Müslümanlar kuşatılırsa, cihatta güç nispetinde farz yönelir. { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse” zikredilen emir ve yasaklarda,

يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ عن الطاعة يُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلِيماً لا يقادر قدره والمعنى بالوعد والوعيد هنا أعم من المعنى بهما فيما سبق كما ينبىء عن ذلك التعبير بمن هنا وبضمير الخطاب هناك، وقيل في الوعيد يُعَذِّبْهُ إلخ دون يدخله نارا ونحوه مما هو أظهر في المقابلة لقوله تعالى: يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ إلخ اعتناء بأمره من حيث إن التعذيب يوم القيامة عذابا أليما يستلزم إدخال النار وإدخالها لا يستلزم ذلك، واعتنى به لأن المقام يقتضيه ولذا جيء به كالمكرر مع الوعيد السابق، ويكفي في الإشارة إلى سبق الرحمة إخراج الوعد هاهنا كالتفصيل لما تقدم والتعبير هناك بإيتاء الأجر الحسن الظاهر في الاستحقاق مع إسناد الإيتاء إلى الاسم الجليل نفسه فتأمل فلمسلك الذهن اتساع. وقرأ الحسن وقتادة وأبو جعفر والأعرج وشيبة وابن عامر ونافع «ندخله» و «نعذبه» بالنون فيهما، ولما ذكر سبحانه حال من تخلف عن السفر مع رسول الله ﷺ ذكر ﷿ حال المؤمنين الخلص الذين سافروا معه ﵊ بقوله تعالى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ وهم أهل الحديبية إلا جد بن قيس فإنه كان منافقا ولم يبايع.

{ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar.” { وَمَنْ يَتَوَلَّ } “Kim de yüz çevirirse” itaatten [yüz çevirirse], { يُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلِيماً } “ona can yakıcı bir azapla azap eder” takdir edilemeyecek derecede. Buradaki vaad ve vaid ile kastedilen anlam, buradaki 'men' (مَنْ) ile ve oradaki hitap zamiriyle yapılan ifadenin hissettirdiği gibi, daha önce geçenlerden daha geneldir. Vaidde Allah Teâlâ'nın { يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ } “cennetlere koyar” buyruğunun mukabili olarak daha açık olan “onu ateşe koyar” ve benzeri ifadeler yerine { يُعَذِّبْهُ } “ona azap eder” denilmesi, kıyamet gününde elem verici bir azapla azap etmenin cehenneme sokulmayı gerektirmesi, cehenneme sokulmanın ise bunu [bizzat aynı lafızla] gerektirmemesi cihetinden durumuna verilen önemden dolayıdır; makam bunu iktiza ettiği için buna özen gösterilmiş, bu yüzden önceki vaid ile tekrarlanır gibi getirilmiştir. Rahmetin öne geçişine işaret olarak vaadin burada önceki vaadin tafsilatı gibi getirilmesi ve orada hak edişte zahir olan güzel ecir verme ile ifade edilip verme fiilinin bizzat yüce isme isnat edilmesi kâfidir; iyi düşün, zira zihnin gideceği yol geniştir. Hasan, Katâde, Ebû Ca'fer, A'rec, Şeybe, İbn Âmir ve Nâfi', her ikisinde de nûn ile «نُدْخِلْهُ» ve «نُعَذِّبْهُ» okumuşlardır. O Sübhânehu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile yolculuktan geri kalanların durumunu zikredince, O Azze ve Celle onunla aleyhisselâm birlikte yolculuk eden ihlaslı müminlerin durumunu şu buyruğuyla zikretmiştir: { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur.” Onlar, Cedd b. Kays müstesna Hudeybiye ehlidir; zira o münafıktı ve biat etmemişti.

وأصل هذه البيعة وتسمى بيعة الرضوان لقول الله تعالى فيها: لَقَدْ رَضِيَ إلخ أن النبي ﷺ لما نزل الحديبية بعث خراشا بكسر الخاء المعجمة وفتح الراء المهملة وألف بعدها شين معجمة ابن أمية الخزاعي رسولا إلى أهل مكة وحمله على جمل له يقال له: الثعلب يعلمهم أنه جاء معتمرا لا يريد قتالا فلما أتاهم وكلمهم عقروا جمله وأرادوا قتله فمنعه الأحابيش فخلوا سبيله حتى أتى الرسول ﷺ فدعا عمر رضي الله تعالى عنه ليبعثه فقال: يا رسول الله إن القوم

Allah Teâlâ'nın hakkında { لَقَدْ رَضِيَ } “Andolsun ki razı olmuştur” buyurmasından ötürü Rıdvân Biatı olarak adlandırılan bu biatın aslı şudur: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'ye indiğinde noktalı hı'nın kesresi, noktasız râ'nın fethi, ardından gelen elif ve noktalı şîn ile Hırâş b. Ümeyye el-Huzâî'yi Mekke ehline elçi olarak gönderdi; savaş istemeyip umre yapmak için geldiğini onlara bildirmesi amacıyla kendisini es-Sa'leb adı verilen bir devesine bindirdi. Onların yanına varıp kendileriyle konuşunca devesini boğazladılar ve onu öldürmek istediler; fakat Ehâbîş kabilesi buna engel oldu ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıncaya kadar onun yolunu açtılar. Bunun üzerine [Resûlullah] göndermek için Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ı çağırdı. O da şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü, kavim,

قد عرفوا عداوتي لهم وغلظي عليهم وإني لا آمن وليس بمكة أحد من بني عدي يغضب لي إن أوذيت فأرسل عثمان ابن عفان فإن عشيرته بها وهم يحبونه وأنه يبلغ ما أردت فدعا رسول الله ﷺ عثمان فأرسله إلى قريش

onlara olan düşmanlığımı ve kendilerine karşı sertliğimi bilmektedir; ben ise güvende değilim, Mekke'de bana eziyet edilirse benim için öfkelenecek Benî Adî'den kimse yoktur. Sen Osman b. Affân'ı gönder; zira onun aşireti oradadır ve onu severler, hem istediğin şeyi o tebliğ eder. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Osman'ı çağırdı ve onu Kureyş'e gönderdi;

وقال: أخبرهم أنّا لم نأت بقتال وإنما جئنا عمارا وادعهم إلى الإسلام

şöyle buyurdu: “Onlara bizim savaş için gelmediğimizi, sadece umre yapmak için geldiğimizi haber ver ve onları İslam'a davet et.”

وأمره ﵊ أن يأتي رجالا بمكة مؤمنين ونساء مؤمنات فيبشرهم بالفتح ويخبرهم أن الله تعالى قريبا يظهر دينه بمكة فذهب عثمان رضي الله تعالى عنه إلى قريش وكان قد لقيه أبان بن سعيد بن العاص فنزل عن دابته وحمله عليها وأجاره فأتى قريشا فأخبرهم فقالوا له إن شئت فطف بالبيت وأما دخولكم علينا فلا سبيل إليه فقد رضي الله تعالى عنه: ما كنت لأطوف به حتى يطوف به رسول الله ﷺ فاحتبسوه فبلغ رسول الله ﷺ والمسلمين أن عثمان قد قتل

Ona aleyhisselâm Mekke'deki mümin erkeklere ve mümin kadınlara varıp onları fetihle müjdelemesini ve Allah Teâlâ'nın yakında dinini Mekke'de üstün kılacağını haber vermesini emretti. Osman radıyallâhu teâlâ anh Kureyş'e gitti; Ebân b. Saîd b. el-Âs onunla karşılaşmış, bineğinden inerek onu bindirmiş ve himayesine almıştı. Kureyş'e gelip onlara haber verince ona şöyle dediler: “Eğer istersen Beyt'i tavaf et; fakat sizin bizim üzerimize girmenize hiçbir yol yoktur.” O radıyallâhu teâlâ anh: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavaf etmedikçe ben onu tavaf edecek değilim” dedi. Bunun üzerine onu hapsettiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Müslümanlara Osman'ın öldürüldüğü haberi ulaştı.

فقال ﵊: لا نبرح حتى نناجز القوم

Bunun üzerine O aleyhisselâm: “Kavimle savaşmadıkça buradan ayrılmayacağız” buyurdu.

ونادى مناديه ﵊ إلا أن روح القدس قد نزل على رسول الله ﷺ فأمره بالبيعة فاخرجوا على اسم الله تعالى فبايعوه فثار المسلمون إلى رسول الله ﷺ وبايعوه، قال جابر كما في صحيح مسلم وغيره: بايعناه ﷺ على أن لا نفرّ ولم نبايعه على الموت.

Münadisi aleyhisselâm şöyle seslendi: “Haberiniz olsun ki Rûhu'l-Kudüs Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmiş ve ona biatı emretmiştir; Allah Teâlâ'nın adıyla çıkın ve ona biat edin!” Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru harekete geçip ona biat ettiler. Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda geçtiği üzere Câbir şöyle demiştir: “Biz ona sallallâhu aleyhi ve sellem kaçmamak üzere biat ettik, ölüm üzerine biat etmedik.”

وأخرج البخاري عن سلمة بن الأكوع قال: بايعت رسول الله ﷺ تحت الشجرة، قيل:

Buhârî, Seleme b. el-Ekva'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağacın altında biat ettim.” Kendisine:

على أي شيء تبايعون يومئذ؟ قال: على الموت

“O gün ne üzerine biat ediyordunuz?” denildi. O da: “Ölüm üzerine” dedi.

وأخرج مسلم عن معقل بن يسار أنه كان آخذا بأغصان الشجرة عن وجه رسول الله ﷺ وهو يبايع الناس وكان أول من بايع رسول الله ﷺ يومئذ أبا سنان وهو وهب بن محصن أخو عكاشة بن محصن، وقيل: سنان بن أبي سنان،

Müslim, Ma'kıl b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre o, insanlar biat ederken ağacın dallarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünden tutuyordu; o gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk biat eden kişi Ebû Sinân idi ki o Ukkâşe b. Mıhsan'ın kardeşi Vehb b. Mıhsan'dır; Sinân b. Ebî Sinân olduğu da söylenmiştir.

وروى الأول البيهقي في الدلائل عن الشعبي وأنه قال للنبي ﵊: ابسط يدك أبايعك فقال النبي ﷺ: علام تبايعني؟ قال: على ما في نفسك

İlkini Beyhakî Delâil'de Şa'bî'den rivayet etmiştir; o Nebi aleyhisselâm'a: “Elini uzat sana biat edeyim” demiş, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ne üzerine bana biat ediyorsun?” buyurunca o: “Gönlündeki [hedef] üzerine” demiştir.

. وفي حديث جابر الذي أخرجه مسلم أنه قال: بايعناه ﵊ وعمر رضي الله تعالى عنه آخذ بيده، ولعل ذلك ليس في مبدأ البيعة وإلا ففي صحيح البخاري عن نافع أن عمر رضي الله تعالى عنه يوم الحديبية أرسل ابنه عبد الله إلى فرس له عند رجل من الأنصار أن يأتي به ليقاتل عليه ورسول الله ﷺ يبايع عند الشجرة وعمر لا يدري بذلك فبايعه عبد الله ثم ذهب إلى الفرس فجاء به إلى عمر وعمر رضي الله تعالى عنه يستلئم للقتال فأخبره أن رسول الله ﷺ يبايع تحت الشجرة فانطلق فذهب معه حتى بايع رسول الله ﷺ.

Müslim'in rivayet ettiği Câbir hadisinde o şöyle demiştir: “Ömer radıyallâhu teâlâ anh elini tutmuş vaziyette iken ona aleyhisselâm biat ettik.” Muhtemelen bu biatın başlangıcında değildi; zira Sahîh-i Buhârî'de Nâfi'den [gelen rivayette] Ömer radıyallâhu teâlâ anh Hudeybiye günü oğlu Abdullah'ı, üzerinde savaşmak üzere Ensâr'dan bir adamın yanındaki atını getirmesi için göndermişti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise ağacın yanında biat alıyordu ve Ömer'in bundan haberi yoktu. Abdullah ona biat etti, sonra ata gidip onu Ömer'e getirdi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh savaş için zırhını giyiyordu; [oğlu] ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağacın altında biat aldığını haber verince yola çıkıp onunla gitti ve nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat etti.

وصح أنه ﷺ ضرب بيده اليمنى على يده الأخرى وقال: هذه بيعة عثمان

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem sağ elini diğer eline vurup: “Bu Osman'ın biatıdır” buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur.

ولما سمع المشركون بالبيعة خافوا وبعثوا عثمان رضي الله تعالى عنه وجماعة من المسلمين وكانت عدة المؤمنين ألفا وأربعمائة على الأصح عند أكثر المحدثين ورواه البخاري عن جابر، وروي عن سعيد بن قتادة قال: قلت لسعيد بن المسيب بلغني أن جابر بن عبد الله كان يقول: كانوا أربع عشرة مائة فقال لي سعيد: حدثني جابر كانوا خمس عشرة مائة الذين بايعوا رسول الله ﷺ وتابعه أبو داود. وروي أيضا عن عبد الله بن أوفى قال: كان أصحاب الشجرة ألفا وثلاثمائة، وعند أبي شيبة من حديث سلمة بن الأكوع أنهم كانوا ألفا وسبعمائة، وجزم موسى بن عقبة بأنهم كانوا ألفا وستمائة، وحكى ابن سعد أنهم ألف وخمسمائة وخمسة وعشرون، وجمع بين الروايات بأنها بناء على عد الجميع أو ترك الأصاغر والأتباع والأوساط أو نحو ذلك وأما قول ابن إسحاق: إنهم كانوا سبعمائة فلم يوافقه أحد عليه لأنه قاله استنباطا من قول جابر: تنحر البدنة عن عشرة وكانوا نحروا سبعين بدنة، وهذا لا يدل على أنهم ما كانوا نحروا غير البدن مع أن بعضهم كأبي قتادة لم يكن أحرم أصلا، والشجرة كانت سمرة، والمشهور أن الناس كانوا يأتونها فيصلون عندها فبلغ ذلك عمر رضي الله تعالى عنه فأمر بقطعها خشية الفتنة بها لقرب الجاهلية وعبادة غير الله تعالى فيهم.

Müşrikler biatı duyunca korktular ve Osman radıyallâhu teâlâ anh ile Müslümanlardan bir cemaati geri gönderdiler. Muhaddislerin çoğuna göre en sahih görüşe göre müminlerin sayısı bin dört yüz idi; bunu Buhârî Câbir'den rivayet etmiştir. Saîd b. Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: Saîd b. el-Müseyyeb'e “Bana ulaştığına göre Câbir b. Abdullah bin dört yüz kişi idiler dermiş” dedim. Saîd bana şöyle dedi: “Câbir bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenlerin bin beş yüz kişi olduklarını anlattı.” Ebû Dâvûd da buna tabi olmuştur. Abdullah b. Evfâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: “Ağaç ehli bin üç yüz kişiydi.” İbn Ebî Şeybe'de Seleme b. el-Ekva' hadisinden onların bin yedi yüz kişi oldukları [rivayet edilmiştir]. Mûsâ b. Ukbe onların bin altı yüz kişi olduklarını kesin bir dille ifade etmiş, İbn Sa'd ise bin beş yüz yirmi beş kişi olduklarını nakletmiştir. Rivayetlerin arası; bunların herkesin sayılmasına yahut küçüklerin, tâbilerin ve orta yaştakilerin veya benzerlerinin bırakılmasına dayandığı şeklinde cem edilmiştir. İbn İshâk'ın onların yedi yüz kişi oldukları sözüne gelince; bu hususta hiç kimse ona katılmamıştır; zira o bunu Câbir'in “Büyükbaş kurbanlık on kişi adına kesilir ve onlar yetmiş büyükbaş kurban kesmişlerdi” sözünden istinbat yoluyla söylemiştir; bu ise Ebû Katâde gibi bazılarının hiç ihrama girmemiş olmasıyla birlikte sığırdan başka bir şey kesmediklerine delalet etmez. Ağaç ise bir semüre (sakız) ağacı idi; meşhur olan, insanların oraya gelip yanında namaz kıldıkları, bunun Ömer radıyallâhu teâlâ anh'a ulaştığı ve Câhiliye döneminin yakınlığı ile aralarında Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet edilme fitnesi korkusundan ötürü kesilmesini emrettiğidir.

وفي الصحيحين من حديث طارق بن عبد الرحمن قال: انطلقت حاجا فمررت بقوم يصلون قلت: ما هذا المسجد؟ قالوا: هذه الشجرة حيث بايع رسول الله ﷺ بيعة الرضوان فأتيت سعيد بن المسيب فأخبرته فقال: حدثني أبي أنه كان ممن بايع رسول الله ﵊ تحت الشجرة قال: فلما كان من العام المقبل نسيناها فلم نقدر

Sahîhayn'da Târık b. Abdirrahmân hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: “Hacı olarak yola çıktım ve namaz kılan bir topluluğa rastladım; 'Bu mescid nedir?' dedim, 'Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rıdvân Biatı'nı yaptığı ağaçtır' dediler. Bunun üzerine Saîd b. el-Müseyyeb'e gelip durumu ona haber verdim; o şöyle dedi: Babam bana kendisinin ağacın altında Resûlullah aleyhisselâm'a biat edenlerden olduğunu anlattı ve dedi ki: 'Ertesi yıl olduğunda onu unuttuk ve yerini bulamadık.'”

عليها ثم قال سعيد: إن أصحاب محمد ﷺ لم يعلموها وعلمتموها أنتم فأيكم أعلم، والرضا يقابل السخط وقد يستعمل بعن والباء ويعدى بنفسه وهو مع عن إنما يدخل على العين لا المعنى ولكن باعتبار صدور معنى منه يوجب الرضا وما في الآية من هذا القسم، والمعنى الموجب للرضا فيها هو المبايعة، وإذا ذكر مع العين معنى بالباء فقيل رضيت عن زيد بإحسانه كانت الباء للسببية وجاز أن تكون صلة وتتعين للسببية مع مقابلة نحو سخطت عليه بإساءته وهو مع الباء نحو رضيت به يجب دخوله على المعنى إلا إذا دخل على الذات تمهيدا للمعنى ليكون أبلغ فتقول رضيت بقضاء الله تعالى ورضيت بالله تعالى ربا وقاضيا، وإذا عدي بنفسه جاز دخوله على الذات نحو رضيت زيدا وإن كان باعتبار المعنى تنبيها على أن كله مرضي بتلك الخصلة، وفيه مبالغة، وجاز دخوله على المعنى كرضيت إمارة فلان، والأول أكثر استعمالا، وإذا استعمل مع اللام تعدى بنفسه كقولك: رضيت لك التجارة، وفيه تجوز إما لجعل الرضا مجازا عن الاستحماد وإما لأنك جعلت كونه مرضيا له بمنزلة كونه مرضيا لك مبالغة في أنه في نفسه مرضي محمود وانك تختار له ما تختار لنفسك وهذا أبلغ، ثم هو في حق الحق تعالى شأنه محال عند الخلف قالوا: لأن سبحانه لا تحدث له صفة عقيب أمر البتة، فهو عندهم مجاز إما من أسماء الصفات إذا فسر بإرادة أن يثيبهم إثابة من رضي عمن تحت يده، وأما من أسماء الأفعال إذا فسر بالإثابة وكذا إذا أريد الاستحماد وفي البحر أن العامل بإذ في الآية هو رضي وهو هنا بمعنى إظهار عليهم فهو صفة فعل لا صفة ذات ليتقيد بالزمان، وأنت تعلم أن السلف لا يؤولون مثل ذلك ويثبتونه له تعالى على الوجه اللائق به سبحانه ويصرفون الحدوث الذي يستدعيه التقييد بالزمان إلى التعلق، ثم إن تقييد الرضا بزمان المبايعة يشعر بعلّيتها له فلا حاجة إلى جعل إذ للتعليل، والتعبير بالمضارع لاستحضار صورة المبايعة، وقوله سبحانه: تَحْتَ الشَّجَرَةِ إما متعلق بيبايعونك أو بمحذوف هو حال من مفعوله، وفي التقييد بذلك إشارة إلى مزيد وقع تلك المبايعة وأنها لم تكن عن خوف منه ﵊ ولذا استوجبت رضا الله تعالى الذي لا يعادله شيء ويستتبع ما لا يكاد يخطر على بال ويكفي فيما ترتب على ذلك ما

Sonra Saîd şöyle dedi: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîleri onu bilemedi de siz mi bildiniz, hanginiz daha bilgili?” Rıza (الرضا), öfkenin (es-sehat) zıddıdır; bazen 'an' (عَنْ) ve 'bâ' (بـ) ile kullanılır, bazen de bizzat geçişli olur. 'An' ile kullanıldığında manaya değil ancak zata dahil olur; fakat zattan rızayı gerektiren bir mananın sudur etmesi itibarıyla [dahil olur] ve ayetteki de bu kısımdandır; ayette rızayı gerektiren mana ise biattır. Zat ile birlikte 'bâ' ile bir mana zikredilip “iyiliğinden ötürü Zeyd'den razı oldum” denildiğinde bâ harfi sebebiyet içindir ve sıla olması da caizdir; “kötülüğünden ötürü ona öfkelendim” gibi bir mukabiliyle sebebiyet için olması kesinleşir. 'Bâ' ile kullanıldığında ise, örneğin “ona razı oldum” denildiğinde, daha beliğ olması için manaya bir zemin hazırlamak üzere zata dahil olması müstesna, manaya dahil olması vaciptir; nitekim “Allah Teâlâ'nın kazasına razı oldum” ve “Rab ve hakem olarak Allah Teâlâ'ya razı oldum” dersin. Bizzat geçişli olduğunda ise, o haslet sebebiyle onun tamamının razı olunan bir kimse olduğuna dikkat çekmek üzere mana itibarıyla olsa bile “Zeyd'e razı oldum” denilerek zata dahil olması caizdir ve bunda mübalağa vardır; “filanın emirliğine razı oldum” gibi manaya dahil olması da caizdir, birincisi daha çok kullanılır. Lâm ile kullanıldığında ise “Senin için ticarete razı oldum” sözünde olduğu gibi bizzat geçişli olur; bunda ya rızayı övgüye değer bulmaktan (istihmâd) mecaz kılmak suretiyle yahut onun kendisi için razı olunan bir durum oluşunu, bizzat kendisinin razı olunan ve övülen bir şey olduğuna mübalağa etmek ve kendin için seçtiğini onun için de seçtiğini göstermek üzere senin için razı olunan bir durum kıldığından ötürü mecaz vardır ve bu daha beliğdir. Sonra bu, Hak Teâlâ şânuhu hakkında halef âlimlerine göre imkânsızdır; dediler ki: Çünkü O Sübhânehu için bir işin akabinde kesinlikle bir sıfat ihdas olmaz. Dolayısıyla bu onlara göre, eli altındaki kimseden razı olan kimsenin sevap vermesi gibi onlara sevap verme iradesiyle tefsir edilirse sıfat isimlerinden, sevap vermekle tefsir edilirse fiil isimlerinden bir mecazdır; istihmâd kastedilirse de böyledir. el-Bahr'da belirtildiğine göre ayetteki 'iz' (إِذْ) zarfının âmili 'radiye' (رَضِيَ) fiilidir ve buradaki anlamı onlara [rızasını] izhar etmektir; dolayısıyla zamanla mukayyet olmak için zâtî sıfat değil fiilî sıfattır. Bilirsin ki Selef bu gibileri tevil etmez, O Sübhânehu'ya layık olduğu veçhile O Teâlâ için sabit kılar ve zamanla mukayyet olmanın gerektirdiği ihdası taalluka yönlendirirler. Sonra rızanın biat zamanıyla mukayyet kılınması, onun biat sebebi olduğunu hissettirir; dolayısıyla 'iz' (إِذْ) edatını ta'lil için kılmaya ihtiyaç yoktur. Muzari fiille ifade edilmesi biat tablosunu canlandırmak içindir. O Sübhânehu'nun { تَحْتَ الشَّجَرَةِ } buyruğu ya 'yübâyiûneke' fiiline yahut onun mefulünden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Bununla kayıtlanmasında, o biatın değerinin yüceliğine ve onun aleyhisselâm'dan bir korkudan ötürü olmadığına işaret vardır; bu sebeple hiçbir şeyin dengi olamayacağı ve neredeyse hatıra gelmeyecek şeyleri netice veren Allah'ın rızasını hak etmiştir; buna terettüp eden hususlar için,

أخرج أحمد عن جابر. ومسلم عن أم بشر عنه عن النبي ﷺ قال: «لا يدخل النار أحد ممن بايع تحت الشجرة»

Ahmed'in Câbir'den, Müslim'in Ümmü Bişr'den, onun da Câbir'den, onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis kâfidir: «Ağacın altında biat edenlerden hiçbiri cehenneme girmeyecektir.»

وقد قال ﵊ ذلك عند حفصة فقالت: بلى يا رسول الله فانتهرها فقالت: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مريم: ٧١] فقال ﵊ قد قال الله تعالى: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا [مريم: ٧٢] .

O aleyhisselâm bunu Hafsa'nın yanında söylemişti; Hafsa: “Evet, [girer] ey Allah'ın Resûlü” deyince onu azarladı. Hafsa: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” [Meryem: 71] ayetini okudu. Bunun üzerine O aleyhisselâm şöyle buyurdu: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” [Meryem: 72].

وصح برواية الشيخين وغيرهما في أولئك المؤمنين من

Şeyhayn ve başkalarının rivayetiyle o müminler hakkında,

حديث جابر أنه ﷺ قال لهم: أنتم خير أهل الأرض

Câbir hadisinde onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur: “Siz yeryüzü halkının en hayırlısısınız.”

فينبغي لكل من يدعي الإسلام حبهم وتعظيمهم والرضا عنهم وإن كان غير ذلك لا يضرهم بعد رضا الله تعالى عنهم، وعثمان منهم بل كانت يد رسول الله ﷺ له رضي الله تعالى عنه. كما قال أنس. خيرا من أيديهم لأنفسهم فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ أي من الصدق والإخلاص في مبايعتهم، وروي نحو ذلك عن قتادة وابن جريج وعن الفراء، وقال الطبري. ومنذر بن سعيد: من الإيمان وصحته وحب الدين والحرص عليه، وقيل: من الهم والأنفة من لين الجانب للمشركين وصلحهم، واستحسنه أبو حيان والأول عندي أحسن.

İslam iddiasında bulunan herkesin onları sevmesi, onlara tazim göstermesi ve onlardan razı olması gerekir; gerçi Allah Teâlâ onlardan razı olduktan sonra bunun aksini yapmak onlara zarar vermez. Osman da onlardandır; hatta Enes'in dediği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eli onun radıyallâhu teâlâ anh için kendi ellerinin kendileri için olduğundan daha hayırlı idi. { فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ } “Kalplerindekini bildi” yani biatlerindeki sıdk ve ihlası bildi; Katâde, İbn Cüreyc ve Ferrâ'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Taberî ve Münzir b. Saîd ise şöyle demiştir: İmandan, onun sıhhatinden, dine olan sevgiden ve ona olan hırstan [olanı bildi]. Denildi ki: Müşriklere yumuşak davranmaktan ve onlarla sulh yapmaktan duyulan keder ve onur kırıklığını [bildi]. Ebû Hayyân bunu güzel bulmuştur; bana göre ise birincisi daha güzeldir.

وهو عطف على يُبايِعُونَكَ لما عرفت من أنه بمعنى بايعوك، وجوز عطفه على رَضِيَ بتأويله بظهر علمه فيصير مسببا عن الرضا مترتبا عليه فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ أي الطمأنينة والأمن وسكون النفس والربط على قلوبهم بالتشجيع، وقيل: بالصلح وليس بذاك، والظاهر أنه عطف على فَعَلِمَ.

Bu, “sana biat ettiler” manasında olduğunu bildiğin için { يُبايِعُونَكَ } üzerine matuftur. “İlmi zahir oldu” teviliyle { رَضِيَ } üzerine atfedilmesi de caiz görülmüştür ki bu takdirde rızadan müsebbeb olup ona terettüp eder. { فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ } “Böylece üzerlerine sekineti indirdi” yani cesaret vermek suretiyle huzuru, emniyeti, nefis dinginliğini ve kalplerine metaneti indirdi. Sulh ile [indirdi] de denilmiştir ki bu isabetli değildir. Zahir olan, bunun { فَعَلِمَ } üzerine matuf olduğudur.

وفي الإرشاد أنه عطف على رَضِيَ وظاهر كلام أبي حيان الأول وحيث استحسن تفسير ما في القلوب بما سمعت آنفا قال: إن السكينة هنا تقرير قلوبهم وتذليلها لقبول أمر الله تعالى، وقال مقاتل: فعلم الله ما في قلوبهم من

el-İrşâd'da onun { رَضِيَ } üzerine matuf olduğu belirtilmiştir; Ebû Hayyân'ın sözünün zahiri ise birinci görüştür. O, kalplerdekini tefsir etmeyi az önce işittiğin şekilde güzel bulduğu yerde şöyle demiştir: Buradaki sekinet, kalplerinin yatışması ve Allah Teâlâ'nın emrini kabule boyun eğmesidir. Mukâtil ise şöyle demiştir: Allah onların kalplerindeki,

كراهة البيعة على أن يقاتلوا معه ﷺ على الموت فأنزل السكينة عليهم حتى بايعوا وتفسر السَّكِينَةَ بتذليل قلوبهم ورفع كراهة البيعة عنها، ولعمري إن الرجل لم يعرف للصحابة رضي الله تعالى عنهم حقهم وحمل كلام الله تعالى على خلاف ظاهره وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً قال ابن عباس وعكرمة وقتادة وابن أبي ليلى وغيرهم: هو فتح خيبر وكان غب انصرافهم من الحديبية، وقال الحسن: فتح هجر، والمراد هجر البحرين وكان فتح في زمانه ﷺ بدليل كتابه إلى عمرو بن حزم في الصدقات والديات.

onunla sallallâhu aleyhi ve sellem ölüm üzerine savaşma biatından hoşnutsuzluğu bildi de üzerlerine sekineti indirdi ve nihayet biat ettiler. Sekinet ise kalplerinin boyun eğmesi ve biat hoşnutsuzluğunun onlardan kaldırılması olarak tefsir edilir. Ömrüme yemin olsun ki bu zat sahâbîlerin radıyallâhu teâlâ anhüm hakkını bilememiş ve Allah Teâlâ'nın kelamını zahirinin aksine hamletmiştir. { وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً } “Ve onları yakın bir fetihle mükâfatlandırdı.” İbn Abbâs, İkrime, Katâde, İbn Ebî Leylâ ve başkaları şöyle demiştir: Bu, Hudeybiye'den dönüşlerinin hemen akabinde gerçekleşen Hayber'in fethidir. Hasan ise şöyle demiştir: Hecer'in fethidir; kastedilen Bahreyn Hecer'idir ve Amr b. Hazm'a sadakalar ve diyetler hususunda yazdığı mektubun delaletiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında fethedilmiştir.

وفي صحيح البخاري أنه ﷺ صالح أهل البحرين وأخذ الجزية من مجوس هجر والفتح لا يستدعي سابقة الغزو كما علمت مما سبق في تفسيره فسقط قول الطيبي معترضا على الحسن: إنه لم يذكر أحد من الأئمة أنه ﷺ غزا هجرا. نعم إطلاق الفتح على مثل ذلك قليل غير شائع بل قيل هو معنى مجازي له، وقيل: هو فتح مكة والقرب أمر نسي، وقرأ الحسن. ونوح القاري «وآتاهم» أي أعطاهم.

Sahîh-i Buhârî'de onun sallallâhu aleyhi ve sellem Bahreyn ehliyle sulh yaptığı ve Hecer Mecûsîlerinden cizye aldığı yer almaktadır; fetih ise tefsirinde daha önce geçtiğini bildiğin gibi öncesinde bir gazayı gerektirmez. Dolayısıyla Tîbî'nin Hasan'a itiraz ederek söylediği “İmamlardan hiçbiri onun sallallâhu aleyhi ve sellem Hecer'e gazada bulunduğunu zikretmemiştir” sözü düşer. Evet, fetih lafzının bu gibi durumlara ıtlakı azdır, yaygın değildir; bilakis bunun onun için mecazi bir mana olduğu söylenmiştir. Denildi ki: Bu Mekke'nin fethidir ve yakınlık izafi bir husustur. Hasan ve Nûh el-Kārî «وَآتَاهُمْ» yani “onlara verdi” şeklinde okumuşlardır.

وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها هي مغانم خيبر كما قال غير واحد وقسمها ﵊ كما في حديث أحمد وأبي داود والحاكم وصححه عن مجمع بن جارية الأنصاري فأعطى للفارس سهمين وكان منهم ثلاثمائة فارس وللراجل سهما، وقيل: مغانم هجر، وقرأ الأعمش وطلحة ورويس عن يعقوب، ودلبة عن يونس عن ورش وأبو دحية وسقلاب عن نافع والانطاكي عن أبي جعفر «تأخذونها» بالتاء الفوقية والالتفات إلى الخطاب لتشريفهم في الامتنان وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً غالبا حَكِيماً مراعيا لمقتضى الحكمة في أحكامه تعالى وقضاياه جل شأنه وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً هي على ما قال ابن عباس ومجاهد وجمهور المفسرين ما وعد الله تعالى المؤمنين من المغانم إلى يوم القيامة تَأْخُذُونَها في أوقاتها المقدرة لكل واحدة منها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ أي مغانم خيبر وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ أيدي أهل خيبر وحلفائهم من بني أسد وغطفان حين جاؤوا لنصرتهم فقذف الله تعالى في قلوبهم الرعب فنكصوا، وقال مجاهد: كف أيدي أهل مكة بالصلح، وقال الطبري: كف اليهود عن المدينة بعد خروج الرسول ﷺ إلى الحديبية وإلى خيبر، وقال زيد بن أسلم وابنه: المغانم الكثيرة الموعودة مغانم خيبر والمعجلة البيعة والتخلص من أمر قريش بالصلح، والجمهور على ما قدمناه، والمناسبة لما مر من ذكر النبي ﷺ بطريق الخطاب وغيره بطريق الغيبة كقوله تعالى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تقتضي على ما نقل عن بعض الأفاضل أن هذا جار على نهج التغليب وإن احتمل تلوين الخطاب فيه، وذكر الجلبي في قوله تعالى: فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ إلخ إنه إن كان نزولها بعد فتح خيبر كما هو الظاهر لا تكون السورة بتمامها نازلة في مرجعه ﷺ من الحديبية وإن كان قبله على أنها من الإخبار عن الغيب فالإشارة بهذه لتنزيل المغانم منزلة الحاضرة المشاهدة والتعبير بالمضي للتحقق انتهى، واختير الشق الأول، وقولهم: نزلت في مرجعه ﵊ من الحديبية باعتبار الأكثر أو على ظاهره لكن يجعل المرجع اسم زمان ممتد. وتعقب بأن ظاهر الأخبار يقتضي عدم الامتداد وأنها نزلت من أولها إلى آخرها بين مكة والمدينة فلعل الأولى اختيار الشق الثاني، والإشارة بهذه إلى المغانم التي أثابهم إياها المذكورة في قوله تعالى: وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وهي مغانم خيبر، وإذا جعلت الإشارة إلى البيعة كما سمعت عن زيد وابنه وروي ذلك عن ابن عباس لم يحتج إلى تأويل نزولها في مرجعه ﵊ من الحديبية وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ الضمير المستتر، قيل: للكف المفهوم من كَفَّ والتأنيث باعتبار الخبر، وقيل: للكفة فأمر التأنيث ظاهر.

{ وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها } “Ve alacakları birçok ganimeti de [verdi].” Bunlar pek çok kimsenin dediği gibi Hayber ganimetleridir; o aleyhisselâm, Ahmed, Ebû Dâvûd ve Hâkim'in Mücemmi' b. Câriye el-Ensârî'den rivayet edip Hâkim'in tashih ettiği hadiste olduğu üzere onları taksim etmiş; süvariye iki hisse vermiştir ki aralarında üç yüz süvari vardı, yayaya ise bir hisse vermiştir. Hecer ganimetleri olduğu da söylenmiştir. A'meş, Talha, Ya'kûb'dan Ruveys, Verş'ten Yûnus tarikiyle Delbe, Nâfi'den Ebû Dıhye ve Saklâb ile Ebû Ca'fer'den Antâkî minnettar kılmada onları şereflendirmek amacıyla muhataba iltifatla üstten tâ ile «تَأْخُذُونَهَا» okumuşlardır. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah mutlak galiptir”, { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir” O Teâlâ'nın hükümlerinde ve O Celâl Şânuhu'nun kazalarında hikmetin gereğini gözetendir. { وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً } “Allah size birçok ganimet vaad etti”; bunlar İbn Abbâs, Mücâhid ve müfessirlerin cumhurunun dediğine göre Allah Teâlâ'nın kıyamet gününe kadar müminlere vaad ettiği ganimetlerdir; { تَأْخُذُونَها } “onları alacaksınız” her biri için takdir edilen vakitlerinde [alacaksınız]. { فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ } “Bunu ise size hemen verdi” yani Hayber ganimetlerini; { وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ } “ve insanların ellerini sizden çekti” onlara yardım etmek için geldiklerinde Allah Teâlâ'nın kalplerine korku salmasıyla geri dönüp giden Hayber ehlinin ve onların Benî Esed ve Gatafân'dan olan müttefiklerinin ellerini [çekti]. Mücâhid şöyle demiştir: Mekke ehlinin ellerini sulh ile çekti. Taberî şöyle demiştir: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye'ye ve Hayber'e çıkışından sonra Yahudileri Medine'den engelledi. Zeyd b. Eslem ve oğlu şöyle demiştir: Vaad edilen çok ganimetler Hayber ganimetleridir; peşin verilen ise biat ve sulh yoluyla Kureyş'in şerrinden kurtulmaktır. Cumhur ise daha önce sunduğumuz görüş üzeredir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hitap yoluyla, diğerlerinin ise O Teâlâ'nın { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ } buyruğunda olduğu gibi gıyap yoluyla zikredilmesinin geçmiş olmasıyla münasebet, bazı fazilet ehlinden nakledildiğine göre, her ne kadar hitabın renklendirilmesi ihtimali bulunsa da bunun tağlib yolu üzere cereyan ettiğini gerektirir. Çelebi, Allah Teâlâ'nın { فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: Eğer ayetin nüzulü zahir olduğu üzere Hayber'in fethinden sonra ise, surenin tamamı onun sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'den dönüşünde inmiş olmaz; şayet gaybdan haber verme kabilinden olarak fetihten önce ise, 'bununla' (hâzihî) işaret edilmesi ganimetleri hazır ve müşahede edilir kılmak içindir, mazi sığasıyla ifade edilmesi ise tahakkuk içindir; [sözü] bitti. Birinci şık tercih edilmiştir; onların “onun aleyhisselâm Hudeybiye'den dönüşünde indi” sözü ise çoğunluk itibarıyladır yahut zahiri üzeredir fakat dönüş (merci') uzayan bir zaman ismi kılınır. Buna ise haberlerin zahirinin uzamama gerektirdiği ve surenin başından sonuna kadar Mekke ile Medine arasında indiği söylenerek itiraz edilmiştir; bu sebeple ikinci şıkkı tercih etmek belki de daha evladır. 'Bununla' (hâzihî) işaret edilmesi, O Teâlâ'nın { وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها } buyruğunda zikredilen ve onlara mükâfat olarak verdiği ganimetleredir ki bunlar da Hayber ganimetleridir. Zeyd ve oğlundan işittiğin ve İbn Abbâs'tan da rivayet edildiği üzere işaret biata kılındığında, onun aleyhisselâm Hudeybiye'den dönüşünde inmesi hususunda tevile ihtiyaç kalmaz. { وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminler için bir delil olsun diye”; müstetir zamirin 'keffe' fiilinden anlaşılan engellemeye (kef) ait olduğu söylenmiştir; müenneslik habere göredir. 'Keffe'ye (çekmeye) ait olduğu da söylenmiştir ki bu takdirde müenneslik durumu açıktır.

وجوز أن يكون لمغانم خيبر المشار إليها بهذه والآية الامارة أي ولتكون إمارة للمؤمنين يعرفون بها أنهم من الله تعالى بمكان أو يعرفون بها صدق الرسول ﷺ في وعده إياهم فتح خيبر وما ذكر من المغانم وفتح مكة ودخول المسجد الحرام، واللام متعلقة إما بمحذوف مؤخر أي ولتكون آية لهم فعل ما فعل أو بما تعلق به علة أخرى محذوفة من أحد الفعلين السابقين أي فعجل لكم هذه أو كف أيدي الناس عنكم لتنتفعوا بذلك ولتكون آية، فالواو. كما في الإرشاد على الأول اعتراضية وعلى الثاني عاطفة، وعند الكوفيين الواو زائدة واللام متعلقة بكف أو بعجل وَيَهْدِيَكُمْ بتلك الآية صِراطاً مُسْتَقِيماً هو الثقة بفضل الله تعالى والتوكل عليه في ما تأتون وتذرون.

Bununla işaret edilen Hayber ganimetlerine ait olması da caiz görülmüştür; 'âyet' ise alamettir; yani müminler için Allah Teâlâ katında bir mevki sahibi olduklarını bilecekleri yahut Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine Hayber'in fethini, zikredilen ganimetleri, Mekke'nin fethini ve Mescid-i Harâm'a girişi vaad etmesindeki doğruluğunu bilecekleri bir alamet olsun diye [böyle yaptı]. Lâm harfi ya muahhar mahzuf bir fiile müteallıktır, yani “onlara bir delil olsun diye yaptığını yaptı” demektir; yahut önceki iki fiilden birinin mahzuf diğer bir illetinin taalluk ettiği şeye müteallıktır, yani “bundan faydalanasınız ve bir delil olsun diye bunu size acele verdi yahut insanların ellerini sizden çekti” demektir. Dolayısıyla vâv harfi, el-İrşâd'da geçtiği üzere birinci takdire göre itiraziyye (ara cümle), ikinciye göre ise atıftır. Kûfelilere göre vâv zâiddir ve lâm harfi 'keffe' veya 'accele' fiiline müteallıktır. { وَيَهْدِيَكُمْ } “Ve sizi iletsin diye” o delil vasıtasıyla, { صِراطاً مُسْتَقِيماً } “dosdoğru bir yola”; o da yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz hususlarda Allah Teâlâ'nın lütfuna güvenmek ve O'na tevekkül etmektir.

وَأُخْرى عطف على هذِهِ في فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ فكأنه قيل فعجل لكم هذه المغانم وعجل لكم مغانم أخرى وهي مغانم هوازن في غزوة حنين، والتعجيل بالنسبة إلى ما بعد فيجوز تعدد المعجل كالابتداء بشيئين، وقوله تعالى: لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها في موضع الصفة ووصفها بعدم القدرة عليها لما كان فيها من الجولة قبل ذلك لزيادة ترغيبهم فيها، وقوله تعالى: قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها في موضع صفة أخرى. لأخرى. مفيدة لسهولة تأتيها بالنسبة إلى قدرته ﷿ بعد بيان صعوبة منالها بالنظر إلى قدرتهم، والإحاطة مجاز عن الاستيلاء التام أي قد قدر الله تعالى

{ وَأُخْرى } “Ve diğerlerini de” ifadesi { فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ } buyruğundaki { هذِهِ } üzerine matuftur; sanki “Size bu ganimetleri peşin verdi ve diğer ganimetleri de peşin verdi” denilmiştir ki bunlar Huneyn Gazvesi'ndeki Hevâzin ganimetleridir. Peşin verme sonrakine nispetledir; dolayısıyla iki şeyle başlamak gibi peşin verilenin birden fazla olması caizdir. Allah Teâlâ'nın { لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها } “henüz güç yetiremediğiniz” buyruğu sıfat makamındadır; daha önce orada meydana gelen bozgun hali sebebiyle onlara olan rağbetlerini artırmak için güç yetirememekle nitelenmiştir. Allah Teâlâ'nın { قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها } “Allah'ın kuşattığı” buyruğu ise 'uhrâ' için diğer bir sıfat makamındadır; onların güçlerine nispetle elde edilmesinin zorluğu beyan edildikten sonra, O Azze ve Celle'nin kudretine nispetle meydana gelmesinin kolaylığı faydasını verir. İhata, tam istiladan mecazdır; yani Allah Teâlâ,

عليها واستولى فهي في قبض قدرته تعالى يظهر عليها من أراد، وقد أظهر كم جل شأنه عليها وأظفركم بها، وقيل:

ona güç yetirmiş ve istila etmiştir; dolayısıyla o, O Teâlâ'nın kudret kabzasındadır, dilediğini ona muzaffer kılar; O Celâl Şânuhu sizi ona muzaffer kılmış ve sizi ona kavuşturmuştur. Denildi ki:

مجاز عن الحفظ أي قد حفظها لكم ومنعها من غيركم، والتذييل بقوله سبحانه: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً أوفق بالأول، وعموم قدرته تعالى لكونها مقتضى الذات فلا يمكن أن تتغير ولا أن تتخلف وتزول عن الذات بسبب ما كما تقرر في موضعه، فتكون نسبتها إلى جميع المقدورات على سواء من غير اختصاص ببعض منها دون بعض وإلا كانت متغايرة بل مختلفة، وجوز كون أُخْرى منصوبة بفعل يفسره قد أحاط الله بها مثل قضى.

korumadan mecazdır; yani onu sizin için korumuş ve başkalarından men etmiştir. O Sübhânehu'nun { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيراً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğuyla yapılan fezleke birinci görüşe daha uygundur. O Teâlâ'nın kudretinin umumi olması zâtın gereği olmasındandır; dolayısıyla yerinde kararlaştırıldığı üzere herhangi bir sebeple değişmesi yahut zâttan ayrılıp zeval bulması mümkün değildir; böylece bazısına tahsis edilmeksizin bütün mukadderata nispeti eşit olur, aksi takdirde başkalaşmış hatta farklılaşmış olurdu. 'Uhrâ' (أُخْرى) kelimesinin, 'kad ehâtallâhu bihâ' ifadesinin tefsir ettiği 'kadâ' gibi mahzuf bir fiille mansub olması caiz görülmüştür.

وتعقب بأن الإخبار بقضاء الله تعالى بعد اندراجها في جملة الغنائم الموعود بها بقوله تعالى: وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها ليس فيه مزيد فائدة وإنما الفائدة في بيان تعجيلها، وأورد عليه أن المغانم الكثيرة الموعودة ليست معينة ليدخل فيها الأخرى، ولو سلم فليس المقصود بالإفادة كونها مقضية بل ما بعده فتدبر، وجوز كونها مرفوعة بالابتداء والجملة بعدها صفة وجملة قد أحاط إلخ خبرها، واستظهر هذا الوجه أبو حيان، وقال بعض: الخبر محذوف تقديره ثمت أو نحوه، وجوز الزمخشري كونها مجرورة بإضمار رب كما في قوله: وليل كموج البحر أرخى سدوله. وتعقبه أبو حيان بأن فيه غرابة لأن رب لم تأت في القرآن العظيم جارة مع كثرة ورود ذلك في كلام العرب فكيف تضمر هنا، وأنت تعلم أن مثل هذه الغرابة لا تضر، هذا وتفسير الأخرى بمغانم هوازن قد أخرجه عبد بن حميد عن عكرمة عن ابن عباس واختاره غير واحد، وقال قتادة. والحسن: هي مكة وقد حاولوها عام الحديبية ولم يدركوها فأخبروا بأن الله تعالى سيظفرهم بها ويظهرهم عليها، وفي رواية أخرى عن ابن عباس والحسن، ورويت عن مقاتل أنها بلاد فارس والروم وما فتحه المسلمون، وهو غير ظاهر على تفسير المغانم الكثيرة الموعودة فيما سبق بما وعد الله تعالى به المسلمين من المغانم إلى يوم القيامة، وأيضا تعقبه بعضهم بأن لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها يشعر بتقدم محاولة لتلك البلاد وفوات دركها المطلوب مع أنه لم تتقدم محاولة.

Buna ise, Allah Teâlâ'nın { وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها } buyruğuyla vaad edilen ganimetler cümlesine dahil olduktan sonra Allah Teâlâ'nın kaza ettiğini haber vermede fazladan bir fayda bulunmadığı, asıl faydanın onun peşin verildiğini beyan etmekte olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna karşılık olarak da vaad edilen çok ganimetlerin, diğerinin içine girmesi için muayyen olmadığı, kabul edilse bile ifade edilmek istenen maksadın takdir edilmiş olması değil sonrasındaki husus olduğu ileri sürülmüştür; iyi düşün. Mübteda olarak merfû olması, peşindeki cümlenin sıfat, 'kad ehâta' cümlesinin ise onun haberi olması caiz görülmüştür; Ebû Hayyân bu vechi kuvvetli bulmuştur. Bazıları ise şöyle demiştir: Haber mahzuftur, takdiri 'summete' (oradadır) veya benzeridir. Zemahşerî, şairin “Ve deniz dalgası gibi bir gece perdelerini sarkıttı” sözünde olduğu gibi 'rubbe' takdiriyle mecrur olmasını caiz görmüştür. Ebû Hayyân buna itiraz ederek bunda bir gariplik olduğunu söylemiştir; çünkü Arap kelamında çokça gelmesine rağmen 'rubbe' edatı Yüce Kur'an'da cer edici olarak gelmemiştir, öyleyse burada nasıl takdir edilsin? Bilirsin ki böyle bir gariplik zarar vermez. 'Diğeri'nin (el-uhrâ) Hevâzin ganimetleri olarak tefsir edilmesini Abd b. Humeyd, İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet etmiş ve pek çok âlim de bunu tercih etmiştir. Katâde ve Hasan şöyle demiştir: O Mekke'dir; Hudeybiye senesinde orayı kastetmişler fakat ulaşamamışlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın onları oraya muzaffer kılacağı ve oraya üstün getireceği kendilerine haber verildi. İbn Abbâs ve Hasan'dan gelen diğer bir rivayette —ki Mukâtil'den de rivayet edilmiştir— onun Fars ve Rûm diyarları ile Müslümanların fethettiği yerler olduğu belirtilmiştir; bu ise daha önce vaad edilen çok ganimetlerin kıyamet gününe kadar Allah Teâlâ'nın Müslümanlara vaad ettiği şeyler olarak tefsir edilmesine göre açık değildir. Ayrıca bazıları buna { لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها } ifadesinin o beldeler için önceden bir girişimin geçmiş olduğunu ve matlup olan ulaşmanın kaçırıldığını hissettirdiği, hâlbuki önceden bir girişimin geçmediği gerekçesiyle itiraz etmiştir.

وأخرج ابن جرير، وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: هي خيبر، وروي ذلك عن الضحاك وإسحق وابن زيد أيضا، وفيه خفاء فلا تغفل وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا أي من أهل مكة ولم يصالحوكم كما روي عن قتادة، وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنهم حليفا أهل خيبر أسد: وغطفان، وقيل: اليهود وليس بذاك لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ أي لانهزموا فتولية الدبر كناية عن الهزيمة ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا يحرسهم، وذكر الخفاجي أن الحارس أحد معاني الولي، وتفسيره هنا بذلك لمناسبته للمنهزم، وقال الراغب: كل من ولي أمر آخر فهو وليه، وعليه فالحارس ولي لأنه يلي أمر المحروس، والتنكير للتعميم أي لا يجدون فردا ما من الأولياء وَلا نَصِيراً ولا فردا ما من الناصرين ينصرهم، وقال الإمام: أريد بالولي: من ينفع باللطف وبالنصير من ينفع بالعنف سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ نصب على المصدرية بفعل محذوف أي سن سبحانه غلبة أنبيائه ﵈ سنة قديمة فيمن مضى من الأمم كما قال سبحانه: لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] على ما هو المتبادر من معناه، ولعل المراد أن سنته تعالى أن تكون العاقبة لأنبيائه ﵈ لا أنهم كلما قاتلوا الكفار غلبوهم وهزموهم وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا تغييرا وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ أي أيدي كفار مكة، وفي التعبير- بكف- دون منع ونحوه لطف لا يخفى وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ يعني الحديبية كما أخرج ذلك عبد بن حميد وابن جرير عن قتادة. وقد تقدم أن بعضها من حرم مكة، وان لم يسلم فالقرب التام كاف ويكون إطلاق بطن مَكَّةَ عليها مبالغة مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ مظهرا لكم عَلَيْهِمْ فتعدية الفعل بعلى لتضمنه ما يتعدى به وهو الإظهار والاعلاء أي جعلكم ذوي غلبة تامة. أخرج الإمام أحمد وابن أبي شيبة وعبد بن حميد ومسلم وأبو داود والترمذي والنسائي في آخرين عن أنس قال: لما كان يوم الحديبية هبط على رسول الله ﷺ وأصحابه

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: “O Hayber'dir” demiştir; bu Dahhâk, İshâk ve İbn Zeyd'den de rivayet edilmiştir; bunda bir kapalılık vardır, gafil olma. { وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler sizinle savaşsalardı” yani Katâde'den rivayet edildiği üzere Mekke ehlinden olup sizinle sulh yapmasalardı; İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayetinde onlar Hayber ehlinin müttefikleri olan Esed ve Gatafân'dır; Yahudiler olduğu da söylenmiştir ki bu isabetli değildir; { لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ } “arkalarını dönüp kaçarlardı” yani hezimete uğrarlardı; arkayı dönmek hezimetten kinayedir; { ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا } “sonra bir dost da bulamazlar” kendilerini koruyacak [bir dost bulamazlar]. Hafâcî, koruyucunun (hâris) velînin anlamlarından biri olduğunu ve hezimete uğrayana uygunluğu sebebiyle burada böyle tefsir edildiğini zikretmiştir. Râgıb şöyle demiştir: Başkasının işini üstlenen herkes onun velîsidir; buna göre koruyucu da korunanın işini üstlendiği için velîdir. Nekirelik umumilik içindir; yani velîlerden herhangi bir fert bulamazlar; { وَلا نَصِيراً } “ne de bir yardımcı [bulabilirler]” kendilerine yardım edecek yardımcılardan herhangi bir fert de [bulamazlar]. İmam şöyle demiştir: Velî ile lütufla fayda veren, nasîr ile de zorla fayda veren kastedilmiştir. { سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ } “Allah'ın öteden beri süregelen sünneti [budur]” mahzuf bir fiille meful-i mutlak olarak mansubdur; yani O Sübhânehu, manasından ilk akla gelen ve O Sübhânehu'nun: { لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz” [Mücâdele: 21] buyurduğu gibi, peygamberlerinin aleyhimüsselâm galibiyetini geçmiş ümmetlerde kadim bir sünnet kılmıştır. Muhtemelen kastedilen, O Teâlâ'nın sünnetinin kâfirlerle her savaştıklarında onları galip kılıp düşmanı hezimete uğratması değil, akıbetin peygamberlerine aleyhimüsselâm ait olmasıdır. { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” bir başkalaşma [bulamazsın]. { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “O'dur onların ellerini sizden çeken” yani Mekke kâfirlerinin ellerini; engelleme (men') ve benzeri yerine 'çekme' (kef) ile ifade edilmesinde gizli kalmayacak bir incelik vardır; { وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ } “ve Mekke'nin bağrında sizin ellerinizi de onlardan [çeken O'dur]” yani Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiği üzere Hudeybiye'dir. Bir kısmının Mekke hareminden olduğu daha önce geçmişti; bu kabul edilmese bile tam yakınlık yeterlidir ve oraya 'Mekke'nin bağrı' denilmesi mübalağa kabilindendir; { مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ } “sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra” sizi onlara üstün kıldıktan sonra [çeken O'dur]. Fiilin 'alâ' (عَلَى) ile geçişli kılınması, üstün kılmak ve yüceltmek gibi onunla geçişli olan manayı tazammun etmesindendir; yani sizi tam bir galibiyet sahibi kılmıştır. İmam Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hudeybiye günü olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbının üzerine,

ثمانون رجلا من أهل مكة في السلاح من قبل جبل التنعيم يريدون غرة رسول الله ﷺ فدعا عليهم فأخذوا فعفا عنهم فنزلت هذه الآية وَهُوَ الَّذِي كَفَّ إلخ،

Mekke ehlinden seksen adam Ten'îm dağı tarafından silahlı olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gafil avlamak isteyerek indi. Resûlullah onlara beddua etti, yakalandılar; sonra onları affetti ve bu { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ } ayeti indi.

وأخرج أحمد والنسائي والحاكم وصححه وابن مردويه وأبو نعيم في الدلائل عن عبد الله بن معقل قال: كنا مع رسول الله ﷺ في أصل الشجرة التي قال الله تعالى في القرآن إلى أن قال: فبينا نحن كذلك إذ خرج علينا ثلاثون شابا عليهم السلاح فثاروا إلى وجوهنا فدعا عليهم رسول الله ﷺ فأخذ الله تعالى بأسماعهم ولفظ الحاكم بأبصارهم، فقمنا إليهم فأخذناهم فقال لهم رسول الله ﷺ: هل جئتم في عهد أحد أو هل جعل لكم أحد أمانا؟ فقالوا: لا فخلى سبيلهم فأنزل الله تعالى وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ

Ahmed, Nesâî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym'ın Abdullah b. Muğaffel'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte, Allah Teâlâ'nın Kur'an'da bahsettiği ağacın dibindeydik..." -sözünün devamında şöyle dedi:- "Biz bu haldeyken üzerimize silahlı otuz genç çıktı ve karşımıza dikildiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara beddua etti; Allah Teâlâ da kulaklarını -Hâkim'in lafzında ise gözlerini- bağladı (işitmez/görmez kıldı). Biz de kalkıp onları yakaladık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Birinin ahdiyle mi geldiniz yoksa birisi size eman mı verdi?' diye sordu. Onlar: 'Hayır' dediler. Bunun üzerine onları serbest bıraktı ve Allah Teâlâ: 'O'dur onların ellerini sizden çeken...'

إلخ.

vb. [ayetini indirdi].

وأخرج أحمد وغيره عن سلمة بن الأكوع قال: قدمنا الحديبية مع رسول الله ﷺ ونحن أربع عشرة مائة ثم إن المشركين من أهل مكة راسلونا إلى الصلح فلما اصطلحنا واختلط بعضنا ببعض أتيت شجرة فاضطجعت في ظلها فأتاني أربعة من مشركي أهل مكة فجعلوا يقعون في رسول الله ﷺ فأبغضتهم وتحولت إلى شجرة أخرى فعلقوا سلاحهم واضطجعوا فبينما هم كذلك إذ نادى مناد من أسفل ما للمهاجرين قتل بن زنيم فاخترطت سيفي فاشتدت على أولئك الأربعة وهم رقود فأخذت سلاحهم وجعلته في يدي ثم قلت: والذي كرم وجه محمد لا يرفع أحد منكم رأسه إلا ضربت الذي فيه عيناه ثم جئت بهم أسوقهم إلى رسول الله ﷺ وجاء عمي عامر برجل يقال له مكرز من المشركين يقوده حتى وقفنا بهم على رسول الله ﷺ في سبعين من المشركين فنظر إليهم رسول الله ﷺ وقال:

Ahmed ve diğerlerinin Seleme b. el-Ekva'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bin dört yüz kişi olarak Hudeybiye'ye geldik. Sonra Mekke ehlinden müşrikler bize barış için elçiler gönderdiler. Barış yapıp birbirimize karıştığımızda bir ağacın yanına gelip gölgesinde uzandım. Mekke müşriklerinden dört kişi yanıma gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ileri geri konuşmaya başladılar. Onlara öfkelendim ve başka bir ağaca geçtim. Onlar da silahlarını asıp uzandılar. Onlar bu haldeyken vadinin aşağısından bir münadi: "Ey Muhacirler! İbn Zünaym öldürüldü!" diye seslendi. Hemen kılıcımı çektim ve uyumakta olan o dört kişinin üzerine atıldım. Silahlarını alıp elime geçirdim, sonra da: "Muhammed'in yüzünü şerefli kılan [Allah]'a yemin olsun ki, sizden kim başını kaldırırsa gözlerinin bulunduğu yere vururum!" dedim. Sonra onları önüme katıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdim. Amcam Âmir de müşriklerden Mikrez denilen bir adamı yakalamış getiriyordu; nihayet müşriklerden yetmiş kişiyle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara baktı ve şöyle buyurdu:

دعوهم يكون لهم بدء الفجور وثناه فعفا عنهم رسول الله ﷺ وأنزل الله تعالى: وَهُوَ الَّذِي كَفَ

"Onları bırakın; kötülüğün başlangıcı da tekrarı da onların aleyhine olsun." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları affetti ve Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي كَفَ

إلخ، وهذا كله يؤيد ما قلناه،

vb. [ayetini indirdi]. Bütün bunlar söylediklerimizi desteklemektedir.

وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن أبزى قال: لما خرج النبي ﷺ بالهدى وانتهى إلى ذي الحليفة قال له عمي: يا نبي الله تدخل على قوم لك حرب بغير سلاح ولا كراع فبعث إلى المدينة فلم يدع فيها كراعا ولا سلاحا إلا حمله فلما دنا من مكة منعوه أن يدخل فسار حتى أتى منى فنزل بها فأتاه عينه أن عكرمة ابن أبي جهل قد جمع عليك في خمسمائة فقال لخالد بن الوليد: يا خالد هذا ابن عمك قد أتاك في الخيل فقال خالد: أنا سيف الله وسيف رسوله فيومئذ سمى سيف الله يا رسول الله ارم بي إن شئت فبعثه على خيل فلقيه عكرمة في الشعب فهزمه حتى أدخله حيطان مكة فأنزل الله تعالى وَهُوَ الَّذِي الآية

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ebzâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlıklarla yola çıkıp Zülhuleyfe'ye vardığında amcam ona: "Ey Allah'ın Peygamberi! Seninle savaş halinde olan bir topluluğun yanına silahsız ve atsız mı giriyorsun?" dedi. Bunun üzerine Medine'ye haber gönderdi ve orada ne kadar at ve silah varsa getirtti. Mekke'ye yaklaştığında girmesine engel oldular. O da yürüyüp Mina'ya vardı ve oraya indi. Gözcüsü gelip: "İkrime b. Ebî Cehil beş yüz kişiyle senin aleyhine toplandı" dedi. [Resûlullah], Hâlid b. Velîd'e: "Ey Hâlid! İşte amcanın oğlu süvarilerle sana doğru geliyor" buyurdu. Hâlid: "Ben Allah'ın kılıcı ve Resûlü'nün kılıcıyım" -Allah'ın Kılıcı ismi ona o gün verilmiştir- "Ey Allah'ın Resûlü, beni dilediğin yere sevk et!" dedi. Onu bir süvari birliğinin başında gönderdi. İkrime onunla geçitte karşılaştı; Hâlid onu hezimete uğratıp Mekke surlarının içine kadar soktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي } ayetini indirdi.

. وفي البحر أن خالدا هزمهم حتى دخلوا بيوت مكة وأسر منهم جملة فسيقوا إلى رسول الله ﷺ فمنّ عليهم وأطلقهم، والخبر غير صحيح لأن إسلام خالد رضي الله تعالى عنه بعد الحديبية قبل عمرة القضاء، وقيل بعدها وهي في السنة السابعة.

el-Bahr'da zikredildiğine göre Hâlid onları hezimete uğratmış, nihayet Mekke evlerine girmişler, onlardan bir grubu da esir alarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirmiş; o da onlara lütufta bulunup serbest bırakmıştır. Ancak bu haber sahih değildir; çünkü Hâlid radıyallâhu teâlâ anh'ın Müslüman oluşu Hudeybiye'den sonra, Kaza Umresi'nden öncedir; kaza umresinden sonra olduğu da söylenmiştir ki bu da yedinci yıldadır.

وروى ابن إسحاق وغيره أن خالدا كان يوم الحديبية على خيل قريش في مائتي فارس قدم بهم إلى كراع الغميم فدنا حتى نظر إلى أصحاب النبي ﷺ فأمر رسول الله ﷺ عباد بن بشر فتقدم بخيله فقام بإزائه وصف أصحابه وحانت صلاة الظهر فصلى رسول الله ﷺ بأصحابه صلاة الخوف، وعن ابن عباس أن أهل مكة أرسلوا جملة من الفوارس في الحديبية يريدون الوقيعة بالمسلمين فأظهرهم الله تعالى عليهم بالحجارة حتى أدخلوهم البيوت، وأنكر بعضهم ذلك والله تعالى أعلم بصحة الخبر.

İbn İshâk ve diğerleri ise Hâlid'in Hudeybiye günü Kureyş'in süvarilerinin başında iki yüz atlı ile olduğunu, onlarla Kura'u'l-Gamîm'e gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbını görecek kadar yaklaştığını rivayet etmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abbâd b. Bişr'e emretti; o da süvarileriyle öne çıkıp onun karşısında durdu ve ashâbını saf haline getirdi. Öğle namazı vakti gelince de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbına korku namazı (salâtü'l-havf) kıldırdı. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Mekke ehli Hudeybiye'de Müslümanlara baskın yapmak isteyerek bir grup süvari göndermiş; Allah Teâlâ da taşlarla Müslümanları onlara galip kılmış, nihayet onları evlerine sokmuştur. Bazıları ise bunu inkâr etmiştir; haberin sıhhatini Allah Teâlâ en iyi bilendir.

وقيل: كان هذا الكف يوم فتح مكة، واستشهد الإمام أبو حنيفة بما في الآية من قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ بناء على هذا القول لفتح مكة عنوة. واعترض القول المذكور والاستشهاد بالآية بناء عليه، أما الأول فلأن الآية نزلت قبل فتح مكة. وتعقب بأنه إن أريد أنها نزلت بتمامها قبله فليس بثابت بل بعض الآثار يشعر بخلافه وإلا فلا يفيد مع أنه يجوز أن يكون هذا إخبارا عن الغيب كما قيل ذلك في غيره من بعض آيات السورة، وأما الثاني فلأن دلالتها على العنوة ممنوعة، فقد قال الزمخشري: الفتح هو الظفر بالشيء سواء كان عنوة أو صلحا، والفرق بين الظفر

Bu engellemenin Mekke'nin fethi günü olduğu da söylenmiştir. İmam Ebû Hanîfe bu görüşe dayanarak ayetteki { مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ } “sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra” kavlini Mekke'nin zorla (anveten) fethedildiğine delil getirmiştir. Söz konusu görüşe ve buna dayalı olarak ayetin delil getirilmesine itiraz edilmiştir: Birincisine yapılan itiraz, ayetin Mekke'nin fethinden önce inmiş olmasıdır. Buna karşılık, şayet ayetin tamamının fetih öncesinde indiği kastediliyorsa bunun sabit olmadığı, bilakis bazı rivayetlerin aksini hissettirdiği, aksi takdirde bunun bir fayda sağlamayacağı; bununla birlikte bu ifadenin surenin diğer bazı ayetlerinde söylendiği gibi gaybdan bir haber verme olmasının da caiz olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İkincisine gelince, ayetin fethin zorla olduğuna delaleti kabul edilmemiştir; zira Zemahşerî şöyle demiştir: Fetih, ister zorla ister barış yoluyla olsun bir şeye zafer bulmaktır (zâfer). Zafer bulmak (ez-zaferu)...

على الشيء والظفر به من حيث الاستعلاء وهو كائن لأنهم اصطلحوا وهم مضطرون ورسول الله ﷺ ومن معه مختارون، وفيه دغدغة لا تخفى وكذا فيما تعقب به الأول. وبالجملة هذا القول وكذا الاستشهاد بما في الآية بناء غير بعيد إلا أن أكثر الاخبار الصحيحة وكذا ما بعد يؤيد ما قلناه أولا في تفسير الآية وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بعملكم أو بجميع ما تعملونه ومنه العفو بعد الظفر بَصِيراً فيجازيكم عليه. وقرأ أبو عمرو «يعملون» بياء الغيبة فالكلام عليه تهديد للكفار.

bir şeye karşı üstünlük kurma (alâ ile) ile onu elde etme (bâ ile) arasındaki fark üstünlük kurma (isti'lâ) yönündendir; bu da gerçekleşmiştir, çünkü onlar mecbur kalarak barış yapmışlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekiler ise serbest iradeleriyle hareket etmişlerdir. Bunda gizli kalmayacak bir zayıflık vardır; nitekim birinciye verilen cevapta da öyle. Özetle, bu görüş ve bu temele dayalı olarak ayetten delil getirilmesi uzak bir ihtimal değildir; ne var ki sahih rivayetlerin çoğu ve devamındaki ifadeler ayetin tefsirinde ilk söylediğimizi desteklemektedir. { وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızı” amellerinizi veya zaferden sonra affetmek de dahil olmak üzere yaptığınız her şeyi, { بَصِيراً } “hakkıyla görendir” dolayısıyla size bunun karşılığını verecektir. Ebû Amr gaib 'yâ'sı ile «يعملون» (onların yaptıklarını) şeklinde okumuştur; buna göre söz kâfirlere yönelik bir tehdittir.

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أن تصلوا إليه وتطوفوا به وَالْهَدْيَ بالنصب عطف على الضمير المنصوب في صَدُّوكُمْ أي وصدوا الهدى وهو ما يهدى إلى البيت، قال الأخفش: الواحدة هدية ويقال للأنثى هدى كأنه مصدر وصف به. وفي البحر إسكان داله لغة قريش وبها قرأ الجمهور، وقرأ ابن هرمز والحسن وعصمة عن عاصم واللؤلؤي وخارجة عن أبي عمرو بكسر الدال وتشديد الياء وذلك لغة، وهو فعيل بمعنى مفعول على ما صرح به غير واحد، وكان هذا الهدي سبعين بدنة على ما هو المشهور، وقال مقاتل: كان مائة بدنة. وقرأ الجعفي عن أبي عمرو «الهدي» بالجر على أنه عطف على المسجد الحرام بحذف المضاف أي ونحر الهدي. وقرىء بالرفع على إضمار وصد الهدي، وقوله سبحانه: مَعْكُوفاً حال من الْهَدْيَ على جميع القراءات، وقيل: على قراءة الرفع يجوز أن يكون الْهَدْيَ مبتدأ والكلام نحو حكمك مسمطا، وقوله تعالى: وَنَحْنُ عُصْبَةٌ [يوسف: ٨، ١٤] علي قراءة النصب وهو كما ترى، والمعكوف المحبوس يقال: عكفت الرجل عن حاجته حبسته عنها، وأنكر أبو علي تعدية عكف وحكاها ابن سيده. والأزهري. وغيرهما، وظاهر ما في الآية معهم، وقوله تعالى: أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ بدل اشتمال من الْهَدْيَ كأنه قيل: وصدوا بلوغ الهدي محله أو صدوا عن بلوغ الهدي أو وصد بلوغ الهدي حسب اختلاف القراءات، وجوز أن يكون مفعولا من أجله للصد أي كراهة أن يبلغ محله، وأن يكون مفعولا من أجله مجرورا بلام مقدرة. لمعكوفا. أي محبوسا لأجل أن يبلغ محله ويكون الحبس من المسلمين، وأن يكون منصوبا بنزع الخافض وهو من أو عن أي محبوسا من أو عن أن يبلغ محله فيكون الحبس من المشركين على ما هو الظاهر، ومحل الهدي مكان يحل فيه نحره أي يسوغ أو مكان حلوله أي وجوبه ووقوعه كما نقل عن الزمخشري، والمراد مكانه المعهود وهو منى، أما على رأي الشافعي رضي الله تعالى عنه فلأن مكانه لمن منع حيث منع فيكون قد بلغ محله بالنسبة إلى النبي ﷺ ومن معه ولذا نحروا هناك أعني في الحديبية، وأما على رأي أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه فلأن مكانه الحرم مطلقا وبعض الحديبية حرم عنده وقد رووا أن مضارب رسول الله ﷺ كانت في الحل منها ومصلاه في الحرم والنحر قد وقع فيما هو حرم فيكون الهدي بالغا محله غير معكوف عن بلوغه فلا بد من إرادة المعهود ليتسنى ذلك، وزعم الزمخشري أن الآية دليل لأبي حنيفة على أن الممنوع محل هديه الحرم ثم تكلم بما لا يخفى حاله على من راجعه. ومن الناس من قرر الاستدلال بأن المسجد الحرام يكون بمعنى الحرم وهم لما صدوهم عنه ومنعوا هديهم أن يدخله فيصل إلى محله دل بحسب الظاهر على أنه محله، ثم قال: ولا ينافيه أنه ﵊ نحر في طرف منه كما لا ينافى الصد عنه كون مصلاه ﵊ فيه لأنهم منعوهم فلم يمتنعوا بالكلية وهو كما ترى.

{ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır” oraya ulaşmanızı ve onu tavaf etmenizi [alıkoyanlardır]. { وَالْهَدْيَ } “ve kurbanlıkları da” nasb ile, { صَدُّوكُمْ } ifadesindeki mansub zamire atıftır; yani Kâbe'ye hediye edilen kurbanlığı da alıkoydular. Ahfeş şöyle demiştir: Tekili hediye (هَدِيَّة) olup dişisi için sanki kendisiyle nitelenen bir masdarmış gibi hedy (هَدْي) denir. el-Bahr'da dâl harfinin sükûn ile okunmasının Kureyş lehçesi olduğu ve cumhurun böyle okuduğu belirtilmiştir. İbn Hürmüz, Hasan, Âsım'dan rivayetle İsme, el-Lü'lüî ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârice ise dâl harfinin kesresi ve yâ harfinin şeddesiyle [hediyy şeklinde] okumuşlardır; bu da bir lehçedir ve birden fazla âlimin açıkça belirttiği üzere mef'ûl manasında faîldir. Meşhur olana göre bu kurbanlıklar yetmiş deve idi; Mukâtil ise yüz deve olduğunu söylemiştir. Cu'fî, Ebû Amr'dan «الهدي» kelimesini muzafın hazfiyle el-Mescidi'l-Harâm üzerine atıf olarak cer ile yani "kurbanlığın kesilmesinden de [alıkoydular]" manasında okumuştur. "Kurbanlık da alıkonuldu" takdiriyle ref ile de okunmuştur. O Sübhânehu'nun: { مَعْكُوفاً } “tutulup engellenmiş olarak” kavli bütün kıraatlere göre { الْهَدْيَ } kelimesinden haldir. Ref kıraatine göre { الْهَدْيَ } kelimesinin mübteda olup cümlenin "hükmün kesinleşmiş olarak (hukmüke musmetan)" veya nasb kıraatinde: { وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } [Yûsuf: 8, 14] kavli gibi olmasının caiz olduğu söylenmiştir ki bunun durumu ortadadır. el-Ma'kûf, alıkonulan (el-mahbûs) demektir; nitekim 'adamı ihtiyacından alıkoydum (akafte'r-racüle an hâcetihî)' denir. Ebû Ali 'akefe' fiilinin geçişli olmasını inkâr etmiş, İbn Sîde, el-Ezherî ve diğerleri ise bunu nakletmişlerdir; ayetteki zahir mana da onlarla birliktedir. O Teâlâ'nın: { أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “yerine ulaşmaktan” kavli, kıraatlerin farklılığına göre sanki "kurbanlığın yerine ulaşmasını engellediler" yahut "kurbanlığın ulaşmasından engellediler" veya "kurbanlığın ulaşması engellendi" denilmişçesine { الْهَدْيَ } kelimesinden bedel-i iştimaldir. Engellemenin mef'ûlün lieclih'i olması yani yerine ulaşmasını çirkin gördükleri için engelledikleri manasında olması da caiz görülmüştür. { مَعْكُوفاً } kelimesi için takdir edilen bir 'lâm' ile mecrur mef'ûlün lieclih olması yani yerine ulaşması için alıkonulmuş olup alıkoymanın Müslümanlar tarafından yapılmış olması da; yahut 'min' (مِنْ) veya 'an' (عَنْ) olan cerr edatının hazfiyle mansub olması yani yerine ulaşmaktan alıkonulmuş olup alıkoymanın zahir olduğu üzere müşrikler tarafından yapılmış olması da caizdir. Kurbanlığın mahalli, Zemahşerî'den nakledildiği üzere kesilmesinin helal olduğu yani caiz olduğu yer yahut vacip ve vaki olduğu yerdir. Kastedilen ise onun bilinen yeri olup orası da Mina'dır. İmam Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın görüşüne göre bu böyledir; zira ona göre engellenen kimsenin kurban kesim yeri engellendiği yerdir; dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekilere nispetle kurbanlık yerine ulaşmış sayılır ve bu sebeple orada, yani Hudeybiye'de kesmişlerdir. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ın görüşüne göre ise kurban kesim yeri mutlak olarak Harem bölgesidir ve ona göre Hudeybiye'nin bir kısmı Harem'dendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çadırlarının Harem dışındaki helal kısımda, namazgahının ise Harem kısmında olduğunu ve kurban kesiminin de Harem olan kısımda gerçekleştiğini rivayet etmişlerdir; bu durumda kurbanlık yerine ulaşmış olup ulaşmaktan engellenmiş olmaz; dolayısıyla bu hükmün gerçekleşebilmesi için bilinen yerin (Mina'nın) kastedilmiş olması gerekir. Zemahşerî ayetin, engellenen kimsenin kurban kesim yerinin Harem bölgesi olduğuna dair Ebû Hanîfe lehine delil olduğunu ileri sürmüş, ardından müracaat eden kimseye durumu gizli kalmayacak sözler söylemiştir. Bazı kimseler ise Mescid-i Haram'ın 'Harem' manasında olduğunu, müşrikler onları Mescid-i Haram'dan menedip kurbanlıklarının oraya girerek yerine ulaşmasını engellediklerinde bunun zahiren oranın kurban mahalli olduğuna delalet ettiğini belirterek delillendirmeyi açıklamış, ardından şöyle demiştir: [Peygamber'in] aleyhisselâm onun bir kenarında kesmiş olması buna aykırı olmadığı gibi, Mescid-i Haram'dan engellenmiş olmaları namazgâhının aleyhisselâm orada olmasına da aykırı değildir; çünkü onları engellemişler fakat tamamen engel olamamışlardır. Bunun ne derecede olduğu ise aşikârdır.

والإنصاف أنه لا يتم الاستدلال بالآية على هذا المطلب أصلا. وطعن بعض أجلة الشافعية في كون شيء من الحديبية من الحرم فقال: إنه خلاف ما عليه الجمهور وحدود الحرم مشهورة من زمن إبراهيم ﵇، ولا يعتد برواية شذبها الواقدي كيف وقد صرح بخلافها البخاري في صحيحه عن الثقات، والرواية عن الزهري ليست بثبت انتهى، ولعل من قال: بأن بعضها من الحرم استند في ذلك إلى خبر صحيح. ومن قواعدهم أن المثبت مقدم على

İnsafla bakılırsa, ayetten bu meseleye delil getirilmesi asla tam olmaz. Şâfiîlerin önde gelenlerinden bazıları Hudeybiye'den herhangi bir yerin Harem'den oluşuna itiraz ederek şöyle demişlerdir: Bu durum cumhurun benimsediği görüşe aykırıdır; Harem'in sınırları İbrâhim aleyhisselâm'ın zamanından beri meşhurdur. Vâkıdî'nin tek başına kaldığı bir rivayete itibar edilmez; kaldı ki Buhârî Sahîh'inde sika râvilerden bunun aksini açıkça belirtmiştir; Zührî'den gelen rivayet ise sağlam değildir. Hudeybiye'nin bir kısmının Harem'den olduğunu söyleyen kimse muhtemelen bu konuda sahih bir habere dayanmıştır. Usul kaidelerinden biri de ispat edenin...

النافي والله تعالى أعلم وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ صفة رِجالٌ ونِساءٌ على تغليب المذكر على المؤنث. وكانوا على ما أخرج أبو نعيم بسند جيد. وغيره عن أبي جمعة جنبذ بن سبع تسعة نفر سبعة رجال وهو منهم وامرأتين، وقوله تعالى: أَنْ تَطَؤُهُمْ بدل اشتمال منهم وجوز كونه بدلا من الضمير المنصوب في تَعْلَمُوهُمْ واستبعده أبو حيان، والوطء الدوس واستعير هنا للإهلاك وهي استعارة حسنة واردة في كلامهم قديما وحديثا، ومن ذلك قول الحارث بن وعلة الذهلي:

nefyedene takdim edilmesidir; Allah Teâlâ en iyi bilendir. { وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ } “Eğer mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı”; { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } “kendilerini bilmediğiniz” [ifadesi], müzekkerin müennese tağlibi yoluyla { رِجالٌ } ve { نِساءٌ } kelimelerinin sıfatıdır. Ebû Nuaym'ın ceyyid bir senetle ve diğerlerinin Ebû Cum'a Cenbez b. Seb'den rivayet ettiğine göre onlar dokuz kişiydiler; yedisi erkek -ki o da onlardandır- ve ikisi kadındı. O Teâlâ'nın: { أَنْ تَطَؤُهُمْ } “onları çiğnemeniz” kavli onlardan bedel-i iştimaldir; { تَعْلَمُوهُمْ } fiilindeki mansub zamirden bedel olması da caiz görülmüştür ancak Ebû Hayyân bunu uzak bir ihtimal saymıştır. ez-Zahm/el-Vat' (الوطء) çiğnemek, basmak demektir; burada ise helak etmek anlamında istiare edilmiştir. Bu, onların hem eski hem de yeni kelamlarında var olan güzel bir istiaredir. Hâris b. Va'le ez-Zühlî'nin şu sözü de bundandır:

ووطئتنا وطأ على حنق ... وطء المقيد نابت الهرم

"Bizi büyük bir öfkeyle çiğnedin ... Prangalı devenin taze otu çiğneyip ezmesi gibi."

وقوله ﷺ من حديث: «وإن آخر وطأة وطئها الله تعالى بوج»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadiste geçen şu buyruğu da böyledir: "Allah Teâlâ'nın vurduğu son darbe (vat'e) Vecc'de idi."

وقوله ﵊: «اللهم اشدد وطأتك على مضر»

Yine onun aleyhisselâm: "Allah'ım! Mudar üzerindeki baskını (vat'eteke) şiddetlendir" buyruğu da bu kabildendir.

فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ أي من جهتهم مَعَرَّةٌ أي مكروه ومشقة مأخوذ من العر والعرة وهو الجرب الصعب اللازم، وقال غير واحد: هي مفعلة من عره إذا عراه ودهاه ما يكره، والمراد بها هنا على ما روي عن منذر بن سعيد تعيير الكفار وقولهم في المؤمنين: إنهم قتلوا أهل دينهم، وقيل: التأسف عليهم وتألم النفس مما أصابهم.

{ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ } “böylece onlardan dolayı size isabet eder” yani onların tarafından [isabet eder], { مَعَرَّةٌ } “bir sıkıntı” yani hoşlanılmayan bir durum ve meşakkat. Bu kelime, zorlu ve yapışkan uyuz hastalığı anlamına gelen 'el-arr' ve 'el-arre'den (العر والعرة) alınmıştır. Birden fazla âlim şöyle demiştir: İnsana hoşlanmadığı bir şey arız olup başına geldiğinde kullanılan 'arrehû' (عره) fiilinden türemiş 'mef'ale' veznindedir. Münzir b. Saîd'den rivayet edildiğine göre burada kastedilen kâfirlerin ayıplaması ve müminler hakkında: "Kendi dinlerinden olanları öldürdüler" demeleridir. Onlara üzülmek ve başlarına gelen şeyden ötürü nefsin elem duyması olduğu da söylenmiştir.

وقال ابن زيد: المأثم بقتلهم. وقال ابن إسحق: الدية، قال ابن عطية: وكلا القولين ضعيف لأنه لا إثم ولا دية في قتل مؤمن مستور الإيمان بين أهل الحرب: وقال الطبري، هي الكفارة. وتعقب بعضهم هذا أيضا بأن في وجوب الكفارة خلافا بين الأئمة. وفي الفصول العمادية ذكر في تأسيس النظائر في الفقه قال أصحابنا: دار الحرب تمنع وجوب ما يندرىء بالشبهات لأن أحكامنا لا تجري في دارهم وحكم دارهم لا يجري في دارنا. وعند الشافعي دار الحرب لا تمنع وجوب ما يندرىء بالشبهات، بيان ذلك حربي أسلم في دار الحرب وقتل مسلما دخل دارهم بأمان لا قصاص عليه عندنا ولا دية وعند الشافعي عليه القصاص وعلى هذا لو أن مسلمين متسامنين دخلا دار الحرب وقتل أحدهما صاحبه لا قصاص عليه عندنا وعند الشافعي عليه ذلك، ثم ذكر مسألة مختلفا فيها بين أبي حنيفة وأبي يوسف ومحمد فقال: إذا قتل أحد الأسيرين صاحبه في دار الحرب لا شيء عليه عند أبي حنيفة وأبي يوسف إلا الكفارة لأنه تبع لهم فصار كواحد من أهل الحرب، وعند محمد تجب الدية لأن له حكم نفسه فاعتبر حكم نفسه على حدة انتهى.

İbn Zeyd: "Onları öldürmekten kaynaklanan günahtır" demiştir. İbn İshâk: "Diyettir" demiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: "Her iki görüş de zayıftır; çünkü dârülharp ehli arasında imanını gizleyen bir müminin öldürülmesinde ne günah ne de diyet vardır." Taberî: "O, kefarettir" demiştir. Bazıları ise kefaretin vücubunda imamlar arasında ihtilaf bulunduğunu belirterek buna da itiraz etmiştir. el-Fusûlü'l-İmâdiyye'de Te'sîsü'n-Nezâir fi'l-Fıkh'tan naklen şöyle denilmiştir: "Ashâbımız (Hanefîler) dediler ki: Dârülharp, şüphelerle düşen şeylerin (had vb.) vacip olmasına engeldir; çünkü bizim hükümlerimiz onların yurdunda geçerli olmadığı gibi onların yurdunun hükmü de bizim yurdumuzda geçerli değildir. Şâfiî'ye göre ise dârülharp, şüphelerle düşen şeylerin vacip olmasına engel teşkil etmez. Bunun açıklaması şudur: Dârülharpte Müslüman olan bir harbî, onların yurduna emanla girmiş bir Müslümanı öldürse, bize göre ona kısas ve diyet gerekmez; Şâfiî'ye göre ise kısas gerekir. Buna göre birbirine eman vermiş iki Müslüman dârülharbe girse ve biri diğerini öldürse bize göre kısas gerekmez, Şâfiî'ye göre ise gerekir." Ardından Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed arasında ihtilaflı bir meseleyi zikrederek şöyle demiştir: "İki esirden biri dârülharpte arkadaşını öldürse, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a göre kefaretten başka bir şey gerekmez; çünkü o onlara tâbi olmuş ve dârülharp ehlinden biri gibi olmuştur. Muhammed'e göre ise diyet vacip olur; çünkü o kendi nefsinin hükmüne sahiptir ve hükmü müstakil olarak değerlendirilir." [Alıntı bitti].

ونقل عن الكافي أن من أسلم في دار الحرب ولم يهاجر إلينا وقتله مسلم عمدا أو خطأ وله ورثة مسلمون ثم لا يضمن شيئا إن كان عمدا وإن كان خطأ ضمن الكفارة دون الدية انتهى وتمام الكلام في هذا المقام يطلب في محله، والزمخشري فسر المعرة بوجوب الدية والكفارة وسوء قالة المشركين والمأثم إذا جرى منهم بعض التقصير وهو كما نرى.

el-Kâfî'den nakledildiğine göre dârülharpte Müslüman olup bize hicret etmeyen bir kimseyi bir Müslüman kasten veya hataen öldürse ve onun Müslüman vârisleri bulunsa; kasten öldürmüşse hiçbir şey tazmin etmez, hataen öldürmüşse diyet değil sadece kefaret tazmin eder. [Alıntı bitti]. Bu konudaki sözün tamamı fıkıh kitaplarında aranmalıdır. Zemahşerî ise mearratı; diyet ve kefaretin vacip olması, müşriklerin kötü sözleri ve şayet kendilerinden bir kusur sadır olmuşsa günah olarak tefsir etmiştir ki bu da gördüğümüz gibidir.

بِغَيْرِ عِلْمٍ في موضع الحال من ضمير المخاطبين في تَطَؤُهُمْ قيل ولا تكرار مع قوله تعالى لَمْ تَعْلَمُوهُمْ سواء كان أَنْ تَطَؤُهُمْ بدل اشتمال من رِجالٌ ونِساءٌ أو بدلا من المنصوب في لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أما على الثاني فلأن حاصل المعنى ولولا مؤمنون لم تعلموا وطأتهم وإهلاكهم وأنتم غير عالمين بإيمانهم لأن احتمال أنهم يهلكون من غير شعور مع إيمانهم سبب الكف فيعتبر فيه العلماء فمتعلق العلم في الأول الوطأة وفي الثاني أنفسهم باعتبار الإيمان، وأما على الأول فلأن قوله تعالى: بِغَيْرِ عِلْمٍ لما كان حالا من فاعل تَطَؤُهُمْ كان العلم بهم راجعا إلى العلم باعتبار الإهلاك كما تقول أهلكته من غير علم فلا الإهلاك من غير شعور ولا العلم بإيمانهم حاصل والأمران لكونهما مقصودين بالذات صرح بهما وإن تقاربا أو تلازما في الجملة.

{ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilmeyerek” [ifadesi], { تَطَؤُهُمْ } fiilindeki muhatap zamirinden hal konumundadır. { أَنْ تَطَؤُهُمْ } kavli ister { رِجالٌ وَنِساءٌ } kelimelerinden bedel-i iştimal olsun ister { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } fiilindeki mansub zamirden bedel olsun, O Teâlâ'nın { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } kavli ile bir tekrarın olmadığı söylenmiştir. İkinci ihtimale göre [tekrar yoktur], çünkü mananın özü şudur: "Eğer siz onların imanını bilmezken onları çiğneyip helak etmenizi bilmediğiniz müminler olmasaydı..."; zira onların imanına rağmen farkında olmadan helak edilmeleri ihtimali engellemenin sebebidir, bu yüzden onda ilim dikkate alınır. Dolayısıyla birincisinde ilmin taalluk ettiği şey çiğneme/helak etme, ikincisinde ise imanları bakımından kendileridir. Birinci ihtimale göre ise, O Teâlâ'nın { بِغَيْرِ عِلْمٍ } kavli { تَطَؤُهُمْ } fiilinin failinden hal olunca, onları bilmek helak etme bakımından olan bilmeye raci olur; nitekim "Onu bilmeyerek helak ettim" dersin. Böylece ne farkında olmadan helak etme ne de imanlarını bilme durumu hasıl olmuştur. Her iki husus da bizzat kastedildiği için, birbirine yakın veya bir bakıma birbirini gerektiriyor olsalar da açıkça zikredilmişlerdir.

وجوز أن يجعل لَمْ تَعْلَمُوهُمْ كناية عن الاختلاط كما يلوح إليه كلام الكشاف، وفيه ما يدفع التكرار أيضا، وفي ذلك بحث يدفع بالتأمل وجوز أن يكون حالا من ضمير مِنْهُمْ وأن يكون متعلقا بتصيبكم. أو صفة لمعرة قيل: وهو على معنى فتصيبكم منهم معرة بغير علم من الذي يعركم ويعيب عليكم، يعني إن وطئتموهم غير عالمين لزمكم سبة من الكفار بغير علم أي لا يعلمون أنكم معزورون فيه أو على معنى لم تعلموا أن تطؤهم فتصيبكم منهم معرفة بغير علم منكم أي فتقتلوهم بغير علم منكم أو تؤذوهم بغير علم فافهم ولا تغفل. وجواب لَوْلا محذوف لدلالة الكلام عليه، والمعنى على ما سمعت أولا لولا كراهة أن تهلكوا أناسا مؤمنين بين ظهراني الكفار جاهلين بهم فيصيبكم بإهلاكهم مكروه لما كف أيديكم عنهم، وحاصله أنه تعالى ولو لم يكف أيديكم عنهم لا نجر الأمر إلى إهلاك مؤمنين بين ظهرانيهم فيصيبكم من ذلك مكروه وهو ﷿ يكره ذلك.

{ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } kavlinin Keşşâf'ın ifadelerinin ima ettiği gibi karışıklıktan (ihtilât) kinaye kılınması da caiz görülmüştür ki bunda da tekrarı defeden bir yön vardır. Bunda etraflıca düşünmekle çözülecek bir tartışma bulunmaktadır. { مِنْهُمْ } zamirinden hal olması, { فَتُصِيبَكُمْ } fiiline taalluk etmesi yahut { مَعَرَّةٌ } için sıfat olması da caizdir. Denildi ki: Bu, 'size ayıplayan ve kınayan kimseden bilgisizce bir leke isabet eder' manasındadır; yani şayet onları bilmeyerek çiğnerseniz kâfirlerden bilgisizce bir kınama gelir; zira onlar sizin bu konuda mazur olduğunuzu bilmezler. Yahut 'onları çiğnemenizi bilmediğiniz için sizden kaynaklanan bir bilgisizlikle onlardan size bir leke isabet eder' manasındadır; yani onları bilmeyerek öldürürsünüz veya bilmeyerek onlara eziyet edersiniz. Anla ve gaflete düşme! { لَوْلا } edatının cevabı sözün delaletinden ötürü hazfedilmiştir. Mananın özü ilk duyduğun üzere şöyledir: Kâfirlerin arasında bulunan ve durumlarını bilmediğiniz mümin kimseleri helak etmenizden ve bu helak sebebiyle size bir fenalık isabet etmesinden duyulan hoşnutsuzluk olmasaydı, ellerinizi onlardan çekmezdi. Netice itibarıyla; O Teâlâ ellerinizi onlardan çekmeseydi, iş onların arasındaki müminlerin helakine varır ve bundan dolayı size bir kötülük dokunurdu; O azze ve celle ise bundan hoşlanmaz.

وقال ابن جريج: دفع الله تعالى عن المشركين يوم الحديبية بأناس من المسلمين بين أظهرهم، وظاهر الأول على ما قيل أن علة الكف صون المخاطبين عن إصابة المعرة، وظاهر هذا أن علته صون أولئك المؤمنين عن الوطء والأمر فيه سهل، وقوله تعالى: لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ علة لما يدل عليه الجواب المحذوف على ما اختاره في الإرشاد كأنه قيل: لكنه سبحانه كفها عنهم ليدخل بذلك الكف المؤدي إلى الفتح بلا محذور في رحمته الواسعة مَنْ يَشاءُ وهم أولئك المؤمنون وذلك بأمنهم وإزالة استضعافهم تحت أيدي المشركين وبتوفيقهم لإقامة مراسم العبادة على الوجه الأتم، والتعبير عنهم بمن يشاء دون الضمير بأن يقال: ليدخلهم الله رحمته للإشارة إلى أن علة الإدخال المشيئة المبنية على الحكم الجمة والمصالح، وجعله بعضهم علة لما يفهم من صون من بمكة من المؤمنين والرحمة توفيقهم لزيادة الخير والطاعة بإبقائهم على عملهم وطاعتهم، وجوز أن يراد بمن يشاء، بعض المشركين ويراد بالرحمة الإسلام فإن أولئك المؤمنين إذا صانهم الكف المذكور أظهروا إيمانهم لمعاينة قوة الدين فيقتدي بهم الصائرون للإسلام، واستحسن بعضهم كونه علة للكف المعلل بالصون.

İbn Cüreyc şöyle demiştir: "Allah Teâlâ Hudeybiye günü, müşriklerin aralarında bulunan birtakım Müslümanlar sebebiyle müşriklerden [azabı] savdı." Denildiğine göre birinci görüşün zahiri, engellemenin illetinin muhatapları leke ve sıkıntıya uğramaktan korumak olduğudur; bu görüşün zahiri ise illetin o müminleri çiğnenmekten korumak olduğudur; bu konudaki durum ise kolaydır. O Teâlâ'nın: { لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah'ın rahmetine girdirmesi için” kavli, el-İrşâd'da tercih edildiğine göre mahzuf cevabın delalet ettiği şeyin illetidir; sanki şöyle denilmiştir: Fakat O Sübhânehu, sakıncasız bir fethe ulaştıracak bu engelleme vesilesiyle { مَنْ يَشاءُ } “dilediği kimseyi” -ki onlar söz konusu müminlerdir- geniş rahmetine girdirmek için onların ellerini engellemiştir. Bu da onların emniyete kavuşması, müşriklerin tahakkümü altındaki zayıflıklarının giderilmesi ve ibadet merasimlerini en kâmil şekilde yerine getirmeye muvaffak kılınmaları iledir. Zamir yerine 'dilediği kimse' (men yeşâ') ifadesinin kullanılarak "Allah onları rahmetine girdirsin diye" denilmemesi, girdirmenin illetinin pek çok hikmete ve maslahata dayalı irade (meşîet) olduğuna işaret etmek içindir. Bazıları bunu Mekke'deki müminlerin korunmasından anlaşılan mananın illeti kılmıştır; rahmet ise amelleri ve itaatleri üzere bırakılmak suretiyle hayır ve itaatin artırılmasına muvaffak kılınmalarıdır. 'Dilediği kimse'den bazı müşriklerin, 'rahmet'ten ise İslam'ın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; zira o müminler söz konusu engelleme ile korunurlarsa dinin kuvvetini görerek imanlarını açığa vururlar, İslam'a yönelecek olanlar da onlara uyarlar. Bazıları bunun koruma ile illetlendirilen engellemenin illeti kılınmasını güzel bulmuştur.

وجوز أن يراد بمن يشاء، المؤمنون فيراد بالرحمة التوفيق لزيادة الخير، والمشركون فيراد بها الإسلام، وبين وجه التعليل بأنهم إذا شاهدوا منع تعذيبهم بعد الظفر عليهم لاختلاط المؤمنين بهم اعتناء بشأنهم رغبوا في الإسلام والانخراط في سلك المرحومين وان المؤمنين إذا علموا منع تعذيب المشركين بعد الظفر عليهم لاختلاطهم بهم أظهروا إيمانهم فيقتدى بهم، وقال: لا وجه لجعل اللام مستعارة من معنى التعليل لما يترتب على الشيء لأنه عدول عن الحقيقة المتبادرة من غير داع، وما يظن من أن تعليل الكف بما ذكر مع أنه معلل بالصون فاسد لما فيه من اجتماع علتين على معلول واحد شخصي فاسد لأن العلل إذا لم تكن تامة حقيقة لا يضر تعددها وما هنا كذلك.

'Dilediği kimse'den müminlerin kastedilip rahmet ile hayrı artırmaya muvaffak kılınmanın murad edilmesi, aynı zamanda müşriklerin kastedilip rahmet ile İslam'ın murad edilmesi de caiz görülmüştür. Gerekçelendirme şekli şöyle açıklanmıştır: Müşrikler, müminlerin durumuna ehemmiyet verilerek aralarına karışmış olmaları sebebiyle zaferden sonra kendilerine azap edilmesinin engellendiğini gördüklerinde İslam'a ve rahmete erenlerin safına katılmaya rağbet gösterirler; müminler de müşriklerin aralarına karışmış olmalarından ötürü zaferden sonra onlara azap edilmesinin engellendiğini bildiklerinde imanlarını açığa vururlar ve böylece kendilerine uyulur. Şöyle demiştir: 'Lâm' harfini bir şeyden doğan netice manasında ta'lîlden istiare kılmanın bir gerekçesi yoktur; zira bu, hiçbir gerekçe olmadan akla ilk gelen hakiki manadan sapmaktır. Zikredilen gerekçeyle engellemenin illetlendirilmesinin -koruma ile illetlendirilmiş olmasıyla birlikte- şahsi tek bir mâlule iki illetin toplanması sonucunu doğuracağı zannı ise batıldır; çünkü illetler hakiki anlamda tam olmadıkları takdirde birden fazla olmaları zarar vermez; buradaki durum da böyledir.

هذا وجعل ذلك علة لما دل عليه الجواب على ما سمعت أولا أولى عندي لما فيه من شدة التحام النظم الجليل، وحمل مَنْ يَشاءُ على المؤمنين المستضعفين دون بعض المشركين أوفق بقوله تعالى: لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً والتزيل التفرق والتميز، وجوز في ضمير تَزَيَّلُوا كونه للمؤمنين المذكورين فيما سبق أي لو تفرق أولئك المؤمنون والمؤمنات وتميزوا عن الكفار وخرجوا من مكة ولم يبقوا بينهم لعذبنا إلخ، وكونه للمؤمنين والكفار أي لو افترق بعضهم من بعض ولم يبقوا مختلطين لعذبنا إلخ.

Bununla birlikte, bunu ilk duyduğun üzere mahzuf cevabın delalet ettiği mananın illeti kılmak, yüce nazmın birbirine sımsıkı kenetlenmesi bakımından bana göre daha uygundur. { مَنْ يَشاءُ } ifadesini bazı müşrikler yerine mustaz'af müminlere hamletmek, O Teâlâ'nın: { لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer [birbirlerinden] ayrılsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azapla cezalandırırdık” kavline daha uygundur. et-Tezeyyül (التزيل), birbirinden ayrılmak ve temayüz etmektir. { تَزَيَّلُوا } fiilindeki zamirin daha önce zikredilen müminlere ait olması caizdir; yani o mümin erkekler ve mümin kadınlar kâfirlerden ayrılıp temayüz etselerdi, Mekke'den çıkıp aralarında kalmasalardı elbette cezalandırırdık... Zamirin hem müminlere hem kâfirlere ait olması da caizdir; yani birbirlerinden ayrılsalardı ve karışık halde kalmasalardı elbette cezalandırırdık...

واختار غير واحد الأول فمنهم للبيان، والمراد تعذيبهم في الدنيا بالقتل والسبي كما قال مجاهد وغيره والألم يكن- للو- موقع. والجملة مستأنفة مقررة لما قبلها، وجوز الزمخشري أن يكون قوله تعالى: لَوْ تَزَيَّلُوا كالتكرار لقوله تعالى: لَوْلا رِجالٌ لأن مرجعهما في المعنى شيء واحد ويكون لعذبنا هو الجواب. للولا. السابقة. واعترضه

Pek çok âlim birinci ihtimali tercih etmiştir; buna göre 'minhüm' (مِنْهُمْ) beyan içindir. Kastedilen azap ise Mücâhid ve diğerlerinin dediği gibi dünyada öldürülme ve esir edilme ile cezalandırılmalarıdır; aksi takdirde 'lev' (لَوْ) edatının bir anlamı kalmazdı. Bu cümle müstakil bir cümle (müste'nefe) olup öncesini pekiştirmektedir. Zemahşerî, O Teâlâ'nın: { لَوْ تَزَيَّلُوا } kavlinin, mana bakımından dayanakları tek bir şey olduğu için O Teâlâ'nın: { لَوْلا رِجالٌ } kavlinin bir nevi tekrarı olmasını ve { لَعَذَّبْنَا } ifadesinin önceki { لَوْلا } edatının cevabı olmasını caiz görmüştür. Buna karşı...

أبو حيان بأن التغاير ظاهر فلا يكون تكرارا ولا مشابها. وأجيب بأن كراهة وطئهم لعدم تميزهم عن الكفار الذي هو مدلول الثاني فيكون كبدل الاشتمال ويكفي ذلك في كونه كالتكرار، وقال ابن المنير: إنما كان مرجعهما واحدا وإن كانت لَوْلا تدل على امتناع لوجود ولَوْ تدل على امتناع لامتناع وبين هذين تناف ظاهر لأن «لولا» هاهنا دخلت على وجود ولو دخلت على تَزَيَّلُوا وهو راجع إلى عدم وجودهم وامتناع عدم الوجود ثبوت فآلا إلى أمر واحد من هذا الوجه قال: وكان جدي يختار هذا الوجه ويسميه تطرية وأكثر ما يكون إذا تطاول الكلام وبعد عهد أوله واحتيج إلى بناء الآخر على الأول فمرة يطري بلفظه ومرة بلفظ آخر يؤدي مؤداه انتهى.

Ebû Hayyân, aralarındaki farkın aşikâr olduğunu, dolayısıyla bir tekrar yahut benzerlik sayılamayacağını söyleyerek itiraz etmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İkinci cümlenin medlûlü olan kâfirlerden temayüz etmemeleri sebebiyle onları çiğneme hoşnutsuzluğu bedel-i iştimal gibidir ve bu da onun bir nevi tekrar sayılması için yeterlidir. İbnü'l-Münîr ise şöyle demiştir: { لَوْلا } edatının bir varlıktan ötürü yokluğa (imtinâ' li-vücûd), { لَوْ } edatının ise bir yokluktan ötürü yokluğa (imtinâ' li-imtinâ') delalet etmesine ve bu ikisi arasında açık bir zıtlık bulunmasına rağmen dayanakları tek bir şeydir; çünkü 'levlâ' burada bir varlığın üzerine, 'lev' ise { تَزَيَّلُوا } fiilinin üzerine girmiştir ki bu da onların bulunmayışına racidir; yokluğun bulunmaması ise varlıktır (sübut). Dolayısıyla bu açıdan tek bir hususa varmışlardır. Devamla şöyle demiştir: Dedem bu vechi tercih eder ve buna 'tadriye' (tazeleme) adını verirdi; bu da çoğunlukla söz uzayıp baş tarafının üzerinden zaman geçtiğinde ve sonun başa bina edilmesine ihtiyaç duyulduğunda olur; bazen aynı lafızla tazelenir, bazen de onun manasını veren başka bir lafızla. [Alıntı bitti].

وأنت تعلم أن في حذف الجواب دليلا على شدة غضب الله تعالى وأنه لولا حق المؤمنين لفعل بهم ما لا يدخل تحت الوصف ولا يقاس، ومنه يعلم أن ذلك الوجه أرجح من جعل لَوْ تَزَيَّلُوا بمنزلة التكرار للتطرية فتطرية الجواب وتقويته أولى وأوفق لمقتضى المقام، واختار الطيبي الأول أيضا معللا له بأنه حينئذ يقرب من باب الطرد والعكس لأن التقدير لولا وجود مؤمنين مختلطين بالمشركين غير متميزين منهم لوقع ما كان جزاء لكفرهم وصدهم ولو حصل التمييز وارتفع الاختلاط لحصل التعذيب، ثم إن تقدير الجواب ما تقدم عند القائلين بالحذف هو الذي ذهب إليه كثير، وجوز بعضهم تقديره لعجل لهم ما يستحقون وجعل قوله تعالى : هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إلخ فكأنه قيل:

Bilirsin ki cevabın hazfedilmesinde Allah Teâlâ'nın şiddetli gazabına ve müminlerin hakkı olmasaydı onlara tavsife sığmayacak ve kıyas kabul etmeyecek şeyler yapacağına delalet vardır. Buradan anlaşılır ki bu vecih, { لَوْ تَزَيَّلُوا } kavlini tazeleme amacıyla tekrar konumunda kılmaktan daha tercihe şayandır; dolayısıyla cevabın tazelenmesi ve kuvvetlendirilmesi makamın gereğine daha evla ve daha uygundur. Tîbî de aynı şekilde birinci vechi tercih etmiş ve bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Bu durumda ifade 'tard ve aks' (döndürme ve tersine çevirme) babına yaklaşır; çünkü takdir şöyledir: Şayet müşriklerle karışmış ve onlardan ayrılmamış müminlerin varlığı olmasaydı, onların küfür ve engellemelerinin cezası olan şey vaki olurdu; eğer ayrışma sağlansaydı ve karışıklık kalksaydı azap gerçekleşirdi. Hazif olduğunu söyleyenlere göre cevabın takdiri daha önce geçen şekildedir ve pek çok âlimin benimsediği görüş de budur. Bazıları ise cevabın takdirinin "onlara hak ettikleri şey aceleyle verilirdi" şeklinde olduğunu caiz görmüş ve O Teâlâ'nın: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } vb. kavlini buna bağlamıştır; sanki şöyle denilmiştir:

هم الذين كفروا واستحقوا التعجيل في إهلاكهم ولولا رجال مؤمنون إلخ لعجل لهم ذلك وهو أيضا أولى من حديث التكرار، وقرأ ابن أبي عبلة وابن مقسم وأبو حيوة وابن عون «لو تزايلوا» على وزن تفاعلوا.

"Onlar inkâr eden ve helaklerinin çabuklaştırılmasını hak edenlerdir; eğer mümin erkekler vb. olmasaydı bu onlara çabucak verilirdi." Bu da tekrar meselesinden daha evladır. İbn Ebî Able, İbn Miksem, Ebû Hayve ve İbn Avn «تفعلوا» vezninde «لو تزايلوا» şeklinde okumuşlardır.

وفي الآية على ما قال الكيا دليل على أنه لا يجوز خرق سفينة الكفار إذا كان فيها أسرى من المسلمين وكذلك رمي الحصون إذا كانوا بها والكفار إذا تترسوا بهم، وفيه كلام في كتب الفروع إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا منصوب باذكر على المفعولية أو- بعذبنا- على الظرفية أو- بصدوكم- كذلك، وقيل: بمضمر هو أحسن الله تعالى إليكم. وأيا ما كان. فالذين. فاعل جَعَلَ ووضع الموصول موضع ضميرهم لذمهم بما في حيز الصلة وتعليل الحكم به، والجعل إما بمعنى الإلقاء فقوله تعالى: فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ متعلق به أو بمعنى التصيير فهو متعلق بمحذوف هو مفعول ثان له أي جعلوا الحمية راسخة في قلوبهم ولكونها مكتسبة لهم من وجه نسب جعلها إليهم، وقال النيسابوري:

el-Kiyâ'nın belirttiğine göre ayette, içinde Müslüman esirler bulunduğu takdirde kâfirlerin gemisinin delinmesinin caiz olmadığına, aynı şekilde içinde Müslümanlar varken kalelerin mancınıkla dövülemeyeceğine ve kâfirler onları siper edindiklerinde vurulamayacaklarına delil vardır; bu hususta fıkıh kitaplarında tafsilat mevcuttur. { إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “O inkâr edenler koydukları zaman” [ifadesindeki 'iz'], mef'ûl olarak 'hatırla' (üzkür) fiiliyle mansubdur yahut zarf olarak { عَذَّبْنَا } fiili ile veya aynı şekilde { صَدُّوكُمْ } fiili ile mansubdur. 'Allah Teâlâ size ihsan etti' anlamında takdiri bir fiille olduğu da söylenmiştir. Her ne olursa olsun { الَّذِينَ } lafzı { جَعَلَ } fiilinin failidir; ism-i mevsûlün zamir yerine getirilmesi, sıla cümlesindeki vasıfla onları yermek ve hükmü bununla illetlendirmek içindir. el-Ca'l (الجعل) ya 'koymak/atmak' (el-ilkâ) manasındadır; bu durumda O Teâlâ'nın: { فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ } kavli ona taalluk eder; ya da 'dönüştürmek' (et-tasyîr) manasındadır, bu durumda ise onun ikinci mef'ûlü olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani taassubu kalplerinde kökleşmiş kıldılar. Bir yönden onların kesbi (kendi edimleri) olduğu için kılma fiili onlara nispet edilmiştir. Nîsâbûrî şöyle demiştir:

يجوز أن يكون فاعل جَعَلَ ضمير الله تعالى وفِي قُلُوبِهِمُ بيان لمكان الجعل ومآل المعنى إذ جعل الله في قلوب الذين كفروا الحمية وهو كما ترى، والحمية الآنفة يقال: حميت عن كذا حمية إذا أنفت منه وداخلك عار منه.

{ جَعَلَ } fiilinin failinin Allah Teâlâ'ya ait zamir olması, { فِي قُلُوبِهِمُ } kavlinin ise kılmanın yerini beyan etmesi caizdir; mananın neticesi: 'Allah inkâr edenlerin kalplerine taassubu koyduğu zaman' olur ki bunun durumu da ortadadır. el-Hamiyye (الحمية) çekinme, gurur ve kibir (el-ânife) demektir; bir şeyi gururuna yediremeyip bundan arlandığında 'şundan ötürü taassup gösterdim (hamîtü an kezâ hamiyyeten)' denir.

وقال الراغب: عبر عن القوة الغضبية إذا ثارت وكثرت بالحمية فقيل: حميت على فلان أي غضبت عليه، وقوله تعالى: حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ بدل من الحمية أي حمية الملة الجاهلية أو الحمية الناشئة من الجاهلية لأنها بغير حجة وفي غير موضعها، وقوله تعالى: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ عطف على جَعَلَ على تقدير جعل إِذْ معمولا لأذكر، والمراد تذكير حسن صنيع الرسول ﵊ والمؤمنين بتوفيق الله تعالى وسوء صنيع المشركين وعلى ما يدل عليه الجملة الامتناعية على تقدير جعلها ظرفا لعذبنا. كأنه قيل: فلم يتزيلوا فلم نعذب فأنزل إلخ، وعلى مضمر عامل فيها على الوجه الأخير المحكي ويكون هذا كالتفسير لذاك، وأما على جعلها ظرفا.

Râgıb şöyle demiştir: Öfke kuvveti alevlenip çoğaldığında 'hamiyyet' ile ifade edilir; nitekim 'falancaya öfkelendim (hamîtü alâ fülân)' denir. O Teâlâ'nın: { حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ } “cahiliye taassubunu” kavli, { الْحَمِيَّةَ } kelimesinden bedeldir; yani cahiliye milletinin taassubu yahut bir delile dayanmadığı ve yerinde olmadığı için cahiliyetten neşet eden taassup demektir. O Teâlâ'nın: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bunun üzerine Allah, elçisinin ve müminlerin üzerine güven duygusunu indirdi” kavli; { إِذْ } lafzının 'üzkür'ün ma'mûlü kılınması takdirine göre { جَعَلَ } fiiline atıftır; kastedilen ise Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmasıyla Resûl'ün aleyhisselâm ve müminlerin güzel davranışını ve müşriklerin kötü davranışını hatırlatmaktır. { عَذَّبْنَا } fiilinin zarfı kılınması takdirine göre ise imtina cümlesinin delalet ettiği manaya atıftır; sanki "Ayrışmadılar, biz de azap etmedik; bunun üzerine indirdi..." denilmiştir. Aktarılan son veche göre ise kendisinde amel eden takdiri bir fiile atıftır ve bu ifade onun tefsiri gibi olur. Zarf kılınması durumunda ise...

لصدوكم. فقيل: العطف على جَعَلَ وقيل: على صَدُّوكُمْ وهو نظير الطائر فيغضب زيد الذباب والأولى من هذه الأوجه لا يخفى، والسكينة الاطمئنان والوقار،

{ صَدُّوكُمْ } fiiline taalluku halinde: Atfın { جَعَلَ } üzerine olduğu söylenmiştir; { صَدُّوكُمْ } üzerine olduğu da söylenmiştir ki bu 'Kuş uçar da Zeyd sineğe öfkelenir' misaline benzer. Bu vecihlerden en evla olanı gizli değildir. es-Sekîne ise huzur, dinginlik ve vakardır.

روى غير واحد أن النبي ﷺ خرج بمن معه إلى الحديبية حتى إذا

Pek çok râvî rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, yanındakilerle birlikte Hudeybiye'ye doğru çıktı; nihayet

كان بذي الحليفة قلد الهدي وأشعره وأحرم بالعمرة وبعث بين يديه عينا من خزاعة يخبره عن قريش وسار ﵊ حتى كان بغدير الأشطاط قريبا من عسفان أتاه عينه فقال: إن قريشا جمعوا لك جموعا وقد جمعوا لك الأحابيش وهم مقاتلوك وصادوك عن البيت فاستشار الناس في الإغارة على ذراري من أعانهم فقال أبو بكر: الله تعالى ورسوله أعلم يا نبي الله إنما جئنا معتمرين ولم نجىء لقتال أحد ولكن من حال بيننا وبين البيت قاتلناه فقال ﷺ:

Zülhuleyfe'ye vardığında kurbanlıklara gerdanlık taktı (taklîd), onları işaretledi (iş'âr) ve umre için ihrama girdi. Kureyş'ten haber getirmesi için Huzâa kabilesinden bir gözcüyü önceden gönderdi. [Resûlullah] aleyhisselâm yürüyüp Asfân yakınlarındaki Gadîru'l-Eştât'a vardığında gözcüsü gelip şöyle dedi: "Kureyş senin aleyhine topluluklar topladı; Ahâbîş'i de senin için topladılar; onlar seninle savaşacak ve seni Kâbe'den alıkoyacaklar." Bunun üzerine onlara yardım edenlerin çoluk çocuğuna baskın yapma konusunda insanlarla istişare etti. Ebû Bekir: "Allah Teâlâ ve Resûlü en iyi bilir; ey Allah'ın Peygamberi, biz ancak umre yapmak için geldik, kimseyle savaşmak için gelmedik; fakat bizimle Kâbe arasına kim girerse onunla savaşırız" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

امضوا على اسم الله فسار حتى نزل بأقصى الحديبية فجاءه بديل بن ورقاء الخزاعي في نفر من قومه فقال له إني قد تركت كعب بن لؤي، وعامر بن لؤي نزلوا قريبا معهم كالعوذ المطافيل وهم مقاتلوك وصادوك عن البيت فقال ﵊: إنا لم نجىء لقتال أحد ولكن معتمرين وإن قريشا قد نهكتهم الحرب وأضرت بهم فماذا عليهم لو خلوا بيني وبين سائر العرب فإن هم أصابوني كان ذلك الذي أرادوا وإن أظهرني الله تعالى عليهم دخلوا في الإسلام وافرين وإن لم يفعلوا قاتلتهم وبهم قوة فما تظن قريش فو الله لا أزال أجاهدهم على الذي بعثني الله تعالى به حتى يظهره الله تعالى أو تنفرد هذه السالفة فقال بديل: سأبلغهم ما تقول فبلغهم فقال عروة بن مسعود الثقفي لهم: دعوني آته فأتاه ﵊ فقال له نحو ما قال لبديل وجرى من الكلام ما جرى ورأى من احترام الصحابة رسول الله ﷺ وتعظيمهم إياه ما رأى فرجع إلى أصحابه فأخبرهم بذلك وقال لهم: إنه قد عرض عليكم خطة رشد فاقبلوها فقال رجل من بني كنانة: دعوني آته فلما أشرف على النبي ﷺ وأصحابه قال ﵊: هذا فلان وهو من قوم يعظمون البدن فابعثوها له فبعثت واستقبله القوم يلبون فلما رأى ذلك قال: سبحان الله ما ينبغي لهؤلاء أن يصدوا عن البيت فرجع وأخبر أصحابه فقال رجل يقال له مكرز بن حفص: دعوني آته فلما أشرف قال ﵊: هذا مكرز وهو رجل فاجر فجعل يكلم النبي ﷺ فبينما هو يكلمه إذ جاء سهيل بن عمرو أخو بني عامر بن لؤي فقال ﷺ: قد سهل لكم من أمركم وكان قد بعثه قريش وقالوا له: ائت محمدا فصالحه ولا يكن في صلحه إلا أن يرجع عنا عامه هذا فو الله لا تتحدث العرب أنه دخلها علينا عنوة أبدا فلما انتهى إليه ﵊ تكلم فأطال وانتهى الأمر إلى الصلح وكتابة كتاب في ذلك فدعا النبي ﷺ عليا كرم الله تعالى وجهه فقال: اكتب بسم الله الرحمن الرحيم فقال سهيل: لا أعرف هذا ولكن اكتب باسمك اللهم فقال رسول الله ﷺ: اكتب باسمك اللهم فكتبها ثم قال: اكتب هذا ما صالح عليه محمد رسول الله سهيل بن عمرو فقال سهيل: لو كنا نعلم أنك رسول الله ما صددناك عن البيت ولا قاتلناك ولكن اكتب اسمك واسم أبيك فقال ﵊: والله إني لرسول الله وإن كذبتموني اكتب هذا ما صالح عليه محمد بن عبد الله سهيل بن عمرو صلحا على وضع الحرب عن الناس عشر سنين يأمن فيهن الناس ويكف بعضهم عن بعض على أنه من أتى محمدا من قريش بغير إذن وليه رده عليهم ومن جاء قريشا ممن مع محمد لم يردوه عليه وإن بيننا عيبة مكفوفة وأنه لا إسلال ولا أغلال وأنه من أحب أن يدخل في عقد محمد وعهده دخل فيه ومن أحب أن يدخل في عقد قريش وعهدهم دخل فيه وان محمدا يرجع عن مكة عامه هذا فلا يدخلها وانه إذا كان عام قابل خرج أهل مكة فدخلها بأصحابه فأقام بها ثلاثا معه سلاح الراكب السيوف في القرب لا يدخلها بغيرها.

"Allah'ın adıyla yürüyün." Yürüdü ve nihayet Hudeybiye'nin en uzak noktasına indi. Huzâa kabilesinden Büdeyl b. Verkâ kendi kavminden birkaç kişiyle yanına gelip ona: "Ben Ka'b b. Lüeyy ile Âmir b. Lüeyy'i geride bıraktım; yanlarında yeni yavrulamış develeriyle birlikte yakın bir yere indiler. Onlar seninle savaşacak ve seni Kâbe'den alıkoyacaklar" dedi. [Resûlullah] aleyhisselâm: "Biz kimseyle savaşmak için gelmedik, ancak umre yapmak üzere geldik. Şüphesiz ki harp Kureyş'i yıpratmış ve onlara zarar vermiştir. Benimle diğer Arapların arasından çekilseler onlara ne zararı olur? Şayet Araplar beni alt ederse istedikleri bu olur; eğer Allah Teâlâ beni onlara galip kılarsa tam bir güç ve şerefle İslam'a girerler. Şayet bunu yapmazlarsa, canım kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, Allah Teâlâ'nın beni kendisiyle gönderdiği bu dava uğrunda Allah onu muzaffer kılıncaya yahut şu boyun köküm ayrılıncaya kadar onlarla savaşırım!" buyurdu. Büdeyl: "Söylediklerini onlara ileteceğim" dedi ve iletti. Urve b. Mes'ûd es-Sekafî onlara: "Beni bırakın ona gideyim" dedi ve [Resûlullah'ın] aleyhisselâm yanına geldi. Resûlullah Büdeyl'e söylediklerinin bir benzerini ona da söyledi. Aralarında geçen konuşmalar geçti ve sahâbenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan hürmetini ve onu nasıl tazim ettiklerini gördü. Arkadaşlarına dönüp bunu onlara haber verdi ve: "O size doğru bir teklif sundu, bunu kabul edin" dedi. Benî Kinâne'den bir adam: "Beni bırakın ona gideyim" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbına doğru yaklaşınca [Resûlullah] aleyhisselâm: "Bu falancadır; o, kurbanlık develere tazim eden bir kavimdendir. Kurbanlıkları onun önüne salın" buyurdu. Kurbanlıklar salındı ve topluluk telbiye getirerek onu karşıladı. Bunu görünce: "Sübhânallah! Bunların Kâbe'den alıkonulması doğru olmaz" dedi, geri dönüp arkadaşlarına haber verdi. Mikrez b. Hafs denilen bir adam: "Beni bırakın ona gideyim" dedi. Yaklaşınca [Resûlullah] aleyhisselâm: "Bu Mikrez'dir ve o fâcir bir adamdır" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. O konuşurken Benî Âmir b. Lüeyy'in kardeşi Süheyl b. Amr geldi. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşiniz kolaylaştı" buyurdu. Kureyş onu göndermiş ve ona şöyle demişti: "Muhammed'e git ve onunla barış yap; fakat barış şartı bu yıl bizden geri dönmesi olsun. Allah'a yemin olsun ki Araplar onun yanımıza zorla girdiğini ebediyen konuşmasın!" [Resûlullah'ın] aleyhisselâm yanına vardığında uzun uzadıya konuştu ve iş barışa ve bu hususta bir metin yazılmasına vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali'yi -kerremallâhu teâlâ vecheh- çağırdı ve: "Bismillâhirrahmânirrahîm yaz" buyurdu. Süheyl: "Ben bunu tanımam; lâkin 'Bismikellâhümme (Senin isminle Allah'ım)' yaz" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bismikellâhümme yaz" buyurdu, o da yazdı. Sonra: "Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in, Süheyl b. Amr ile üzerinde anlaştığı barış metnidir yaz" buyurdu. Süheyl: "Senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni Kâbe'den alıkoymaz ve seninle savaşmazdık; fakat kendi ismini ve babanın ismini yaz" dedi. [Resûlullah] aleyhisselâm: "Allah'a yemin ederim ki siz beni yalanlasanız da ben muhakkak Allah'ın Resûlüyüm. 'Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed'in, Süheyl b. Amr ile üzerinde anlaştığı barış metnidir' yaz. Bu barış, insanların on yıl boyunca savaşı bırakmaları, insanların bu süre zarfında güvende olmaları ve birbirlerine el uzatmamaları; velisinin izni olmaksızın Kureyş'ten Muhammed'e gelen kimseyi onun Kureyş'e iade etmesi, Muhammed ile beraber olanlardan Kureyş'e gelen kimseyi ise Kureyş'in ona iade etmemesi; aramızda samimi bir bağlılık olup hıyanet ve gizli düşmanlık olmaması; Muhammed'in ahdine ve muahedesine girmek isteyenin oraya girmesi, Kureyş'in ahdine ve muahedesine girmek isteyenin de oraya girmesi; Muhammed'in bu yıl Mekke'den geri dönüp oraya girmemesi ve gelecek yıl olduğunda Mekke ehlinin şehirden çıkması, onun da ashâbıyla birlikte girip orada kınındaki kılıçlar gibi yolcu silahından başkası olmaksızın üç gün kalması ve yanlarında bundan başka silahla girmemeleri şartı üzerinedir" buyurdu.

وظاهر هذا الخبر أن سهيلا لم يرض أن يكتب محمد رسول الله قبل أن يكتب

Bu haberin zahirine göre Süheyl, 'Muhammed Resûlullah' ifadesinin yazılmasından önce yazılmasına razı olmamıştır.

وجاء في رواية أنه كتب فلم يرض فقال النبي ﵊ لعلي كرم الله تعالى وجهه: امحه فقال: ما أنا بالذي أمحاه

Bir rivayette ise yazıldığı, Süheyl'in razı olmadığı, bunun üzerine Peygamber'in aleyhisselâm Ali'ye -kerremallâhu teâlâ vecheh-: "Onu sil" dediği, Ali'nin ise: "Onu silecek kişi ben değilim" dediği nakledilmiştir.

، وجاء هذا

Bu rivayet,

في رواية للبخاري، ولمسلم وفي رواية للبخاري في المغازي فأخذ رسول الله ﷺ الكتاب وليس يحسن يكتب فكتب هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله

Buhârî ve Müslim'in bir rivayetinde gelmiştir. Buhârî'nin el-Meğâzî'deki bir rivayetinde ise: "Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sahifeyi aldı -halbuki güzel yazamazdı- ve 'Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed'in hükme bağladığı metindir' diye yazdı"

، وكذا

şeklindedir. Aynı şekilde,

أخرجه النسائي وأحمد ولفظه فأخذ الكتاب وليس يحسن أن يكتب فكتب مكان

Nesâî ve Ahmed de rivayet etmiştir; Ahmed'in lafzı şöyledir: "Bunun üzerine sahifeyi aldı -halbuki güzel yazamazdı- ve 'Resûlullah' kelimesinin yerine

رسول الله هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله

'Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed'in hükme bağladığı metindir' diye yazdı."

، وتمسك بظاهر هذه الرواية كما في فتح الباري أبو الوليد الباجي على أن النبي ﵊ كتب بعد أن لم يكن يحسن أن يكتب ووافقه على ذلك شيخه أبو ذر الهروي. وأبو الفتح النيسابوري وآخرون من علماء افريقية، والجمهور على أنه ﵊ لم يكتب، وان قوله: وأخذ الكتاب وليس يحسن أن يكتب لبيان أنه ﵊ احتاج لأن يريه علي كرم الله تعالى وجهه موضع الكلمة التي امتنع من محوها لكونه كان لا يحسن الكتابة، وقوله: فكتب بتقدير فمحاها فأعاد الكتاب لعلي فكتب أو أطلق فيه كتب علي أمر بالكتابة، وتمام الكلام في محلة فكانت حميتهم على ما في الدر المنثور عن جماعة أنهم لم يقروا أنه ﷺ رسول ولم يقروا ببسم الله الرحمن الرحيم وحالوا بين المسلمين والبيت وقد هم المؤمنون لذلك أن يبطشوا بهم فأنزل الله تعالى سكينته عليهم فتوقروا وحلموا. وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج أنه قال في حمية الجاهلية: حمت قريش أن يدخل عليهم رسول الله ﷺ وقالوا: لا يدخلها علينا أبدا، وقال ابن بحر- كما في البحر- حميتهم عصبيتهم لآلهتهم والانفة أن يعبدوا غيرها، وفي توسيط علي بين الرسول والمؤمنين إيماء إلى أنه سبحانه أنزل على كل سكينة لائقة به.

Fethu'l-Bârî'de belirtildiği üzere Ebü'l-Velîd el-Bâcî, bu rivayetin zahirine dayanarak Peygamber'in aleyhisselâm önceden güzel yazamazken sonradan yazdığı görüşünü benimsemiş; hocası Ebû Zer el-Herevî, Ebü'l-Feth en-Nîsâbûrî ve İfrîkıye ulemasından diğerleri de bu konuda ona katılmıştır. Cumhur ise onun aleyhisselâm yazmadığı görüşündedir; "Sahifeyi aldı -halbuki güzel yazamazdı-" sözü, yazı yazmayı iyi bilmediği için Ali'nin -kerremallâhu teâlâ vecheh- silmekten imtina ettiği kelimenin yerini kendisine göstermesine ihtiyaç duyduğunu beyan etmek içindir. "Yazdı" sözü ise 'onu sildi ve sahifeyi Ali'ye geri verdi, o da yazdı' takdirindedir yahut yazmayı emretmesine mecazen 'yazdı' denilmiştir. Bu konudaki sözün tamamı kendi yerindedir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da bir cemaatten nakledildiğine göre onların taassubu; onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olduğunu ikrar etmemeleri, 'Bismillâhirrahmânirrahîm'i kabul etmemeleri ve Müslümanlarla Kâbe arasına girmeleri idi. Müminler bundan ötürü onlara saldırmayı bile düşündüler; bunun üzerine Allah Teâlâ onların üzerine sekînetini indirdi, böylece vakar ve hilm gösterdiler. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, cahiliye taassubu hakkında şöyle demiştir: "Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanlarına girmesine taassup gösterdi ve: 'Yanımıza ebediyen giremez' dediler." İbn Bahr ise -el-Bahr'da geçtiği üzere- şöyle demiştir: "Onların taassubu, ilahlarına olan bağlılıkları ve başkasına ibadet etmeyi gururlarına yedirememeleriydi." Resûl ile müminlerin arasına 'alâ' (عَلَى) edatının tekrar getirilmesinde, O Sübhânehu'nun her birine kendisine layık olan sekîneti indirdiğine bir ima vardır.

ووجه تقديم الإنزال على الرسول ﵊ لا يخفى وقال الإمام: في هذه الآية لطائف معنوية وهو أنه تعالى أبان غاية البون بين المؤمنين والكافرين حيث باين بين الفاعلين إذ فاعل جَعَلَ هو الكفار وفاعل (انزل) هو الله تعالى، وبين المفعولين إذ تلك حمية وهذه سكينة. وبين الإضافتين إضافة الحمية إلى الجاهلية وإضافة السكينة إليه تعالى، وبين الفعلين جَعَلَ و (أنزل) فالحمية مجعولة في الحال كالعرض الذي لا يبقى والسكينة كالمحفوظة في خزانة الرحمة فأنزلها والحمية قبيحة مذمومة في نفسها وازدادت قبحا بالإضافة إلى الجاهلية والسكينة حسنة في نفسها وازدادت حسنا بإضافتها إلى الله ﷿، والعطف في فأنزل بالفاء لا بالواو يدل على المقابلة والمجازاة تقول: أكرمني زيد فأكرمته فيدل على أن إنزال السكينة لجعلهم الحمية في قلوبهم حتى أن المؤمنين لم يغضبوا ولم ينهزموا بل صبروا، وهو بعيد في العادة فهو من فضل الله تعالى انتهى وهو مما لا بأس به

İndirmenin Resûl aleyhisselâm'a takdim edilmesinin sebebi ise gizli değildir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Bu ayette manevi incelikler vardır; o da Allah Teâlâ'nın müminler ile kâfirler arasındaki son derece büyük farkı ortaya koymuş olmasıdır. Zira failler arasında fark koymuştur; { جَعَلَ } fiilinin faili kâfirler, { أَنْزَلَ } fiilinin faili ise Allah Teâlâ'dır. İki mef'ûl arasında da fark koymuştur; zira o taassuptur (hamiyyet), bu ise güvendir (sekînet). İki izafet arasında da fark koymuştur; zira taassup cahiliyeye izafe edilmiş, sekînet ise O Teâlâ'ya izafe edilmiştir. İki fiil olan { جَعَلَ } ve { أَنْزَلَ } arasında da fark koymuştur; zira taassup baki kalmayan bir araz gibi o anda yapılmış (mec'ûl) bir şeydir, sekînet ise rahmet hazinesinde muhafaza edilmiş gibidir ki onu indirmiştir. Taassup kendi zatında çirkin ve yerilmiştir; cahiliyeye izafe edilmesiyle çirkinliği daha da artmıştır. Sekînet ise kendi zatında güzeldir; Allah azze ve celle'ye izafe edilmesiyle güzelliği daha da artmıştır. { فَأَنْزَلَ } ifadesindeki 'fâ' ile atıf ise 'vâv' ile değil, mukabele ve mücazata delalet eder; nitekim 'Zeyd bana ikram etti, ben de ona ikram ettim' dersin. Bu da sekînetin indirilmesinin, onların kalplerine taassup koymalarına karşılık olduğunu gösterir; öyle ki müminler öfkelenmediler, hezimete uğramadılar, bilakis sabrettiler. Bu ise adeten uzak bir durumdur ve Allah Teâlâ'nın lütfundandır. [Alıntı bitti]. Bu da fena sayılmayacak bir izahtır.

وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى هي لا إله إلا الله كما أخرج ذلك الترمذي. وعبد الله بن أحمد. والدارقطني. وغيرهم عن أبي بن كعب مرفوعا وكما أخرج ابن مردويه عن أبي هريرة وسلمة بن الأكوع

{ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onlara takva sözünü gerekli kıldı”; Tirmizî, Abdullah b. Ahmed, Dârekutnî ve diğerlerinin Übey b. Ka'b'dan merfû olarak rivayet ettikleri ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre ile Seleme b. el-Ekva'dan...

كذلك

aynı şekilde rivayet ettiği üzere o 'Lâ ilâhe illallâh'tır.

وأخرج أحمد وابن حبان والحاكم عن حرمان أن عثمان بن عفان رضي الله تعالى عنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إني لأعلم كلمة لا يقولها عبد حقا من شيئا قلبه الا حرم على النار فقال عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه: أنا أحدثكم ما هي كلمة الإخلاص التي ألزمها الله سبحانه محمدا وأصحابه وهي كلمة التقوى التي ألاص عليها نبي الله ﷺ عمه أبا طالب عند الموت شهادة أن لا إله إلا الله» وروي ذلك أيضا عن علي كرم الله تعالى وجهه على ما نقل أبو حيان وابن عمر وابن عباس وعكرمة ومجاهد والحسن وقتادة وسعيد بن جبير في آخرين، وأخرج ذلك عبد بن حميد وابن جرير عن عطاء الخراساني بزيادة محمد رسول الله

Ahmed, İbn Hibbân ve Hâkim'in Hırmân'dan rivayet ettiğine göre Osman b. Affân radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Ben öyle bir kelime biliyorum ki, bir kul onu kalbinden samimiyetle söylerse mutlaka ateşe haram kılınır.' Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh: 'Ben size onun ne olduğunu haber vereyim; o, Allah Sübhânehu'nun Muhammed'e ve ashâbına gerekli kıldığı ihlas kelimesidir. O, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölüm döşeğinde amcası Ebû Tâlib'e teklif edip durduğu takva kelimesi olan Lâ ilâhe illallâh şehadetidir' dedi." Ebû Hayyân'ın naklettiğine göre bu durum Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-, İbn Ömer, İbn Abbâs, İkrime, Mücâhid, Hasan, Katâde, Saîd b. Cübeyr ve diğerlerinden de rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr bunu Atâ el-Horasânî'den 'Muhammedün Resûlullâh' ziyadesiyle rivayet etmişlerdir.

، وأضيفت إلى التقوى لأنها بها يتقى الشرك ومن هنا قال ابن عباس فيما أخرجه ابن المنذر وغيره: هي رأس كل تقوى، وظاهر كلام عمر رضي الله تعالى عنه أن ضمير- هم- في أَلْزَمَهُمْ للرسول ﵊ ومن معه وإلزامهم إياها بالحكم والأمر بها،

Onunla şirkten sakınıldığı için 'takva'ya izafe edilmiştir. Nitekim İbn Abbâs, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin rivayetinde: "O, her takvanın başıdır" demiştir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın sözünün zahirine göre { أَلْزَمَهُمْ } kavlindeki 'hüm' zamiri Resûl aleyhisselâm ve beraberindekilere aittir; bunu onlara gerekli kılması ise hüküm ve emir yoluyladır.

وأخرج عبد الرزاق. والحاكم وصححه.

Abdürrezzâk, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-,

والبيهقي في الأسماء والصفات وجماعة عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: هي لا إله إلا الله والله أكبر

el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve bir topluluk Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "O, Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir."