Binûn

Fetih Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

، وروي عن ابن عمر أيضا نحوه وأخرج ابن أبي حاتم والدارقطني في الأفراد عن المسور بن مخرمة قال: هي لا إله إلا الله وحده لا

İbn Ömer'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim ve el-Efrâd'da Dârekutnî, el-Misver b. Mahreme'den [şöyle] dediğini rivayet etmişlerdir: "O, 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ [şerîke leh]'

شريك له وأخرج ابن أبي رباح. ومجاهد أيضا أنها لا إله إلا الله وحده لا شريك له له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير، وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وغيرهما عن الزهري قال: هي بسم الله الرحمن الرحيم، وضم بعضهم إلى هذا محمد رسول الله، والمراد بإلزامهم إياها اختيارها لهم دون من عدل عنها إلى باسمك اللهم ومحمد بن عبد الله، وقيل: هي الثبات والوفاء بالعهد، ونسبه الخفاجي إلى الحسن، وإلزامهم إياه آمرهم به، وإطلاق الكلمة على الثبات على العهد والوفاء به قيل: لما أن كلا يتوصل به إلى الغرض وهو نظير ما قيل في إطلاق الكلمة على عيسى ﵇ من أن ذلك لأن كلا منهما يهتدى به، وجعلت الإضافة على كونها بمعنى الثبات من باب إضافة السبب إلى المسبب فهي إضافة لأدنى ملابسة، وجوز أن تكون اختصاصية حقيقية بتقدير مضاف أي كلمة أهل التقوى، وأريد بالعهد على ما يقتضيه ظاهر سبب النزول عهد الصلح الذي وقع بينه ﷺ وبين أهل مكة وقيل: ما يعم ذلك وسائر عهودهم معه ﷿.

şerîke leh'tir" demiştir. İbn Ebî Rebâh ve Mücâhid'den de onun; "Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr" olduğu rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve başkaları Zührî'den: "O, Bismillâhirrahmânirrahîm'dir" dediğini rivayet etmişlerdir. Bazıları buna 'Muhammedün Resûlullâh' ifadesini de eklemiştir. Onlara bunun gerekli kılınmasından maksat; 'Bismikallâhümme' ve 'Muhammed b. Abdillâh' sözlerine yönelenlerin aksine, bunun onlar için seçilmesidir. Bir görüşe göre de o; sebat göstermek ve ahde vefa etmektir. Bunu Hafâcî, Hasan'a nispet etmiştir. Onlara bunun gerekli kılınması ise bunu emretmesidir. Ahit üzerinde sebata ve ona vefa göstermeye 'kelime' denilmesi hakkında şöyle denilmiştir: Çünkü her ikisiyle de amaca ulaşılır. Nitekim Îsâ aleyhisselâm'a kelime denilmesinde, her ikisiyle de hidayete erildiği için böyle denildiği şeklindeki izahta olduğu gibidir. İzafetin sebat manasında oluşu, sebebin müsebbebe izafeti kabilindendir; dolayısıyla en ufak bir münasebetten ötürü yapılmış bir izafettir. Takdir edilen bir muzâf ile hakiki bir ihtisas izafeti olması da caiz görülmüştür; yani 'takva ehlinin kelimesi' demektir. Nüzul sebebinin zahirinin gerektirdiğine göre ahitten maksat, kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mekke ehli arasında gerçekleşen sulh ahdidir. Bununla birlikte bu sulhu ve onların Allah azze ve celle ile olan diğer bütün ahitlerini kapsayan genel bir anlam kastedildiği de söylenmiştir.

وأنت تعلم أن الوجه المذكور في نفسه غير ظاهر، ومثله ما قيل: المراد بالكلمة قولهم في الأصلاب: بلى مقرين بوحدانيته جل شأنه، وبالإلزام الأمر بالثبات والوفاء بها، وقيل: هي قول المؤمنين سمعا وطاعة حين يؤمرون أو ينهون، والظاهر عليه كون الضمير للمؤمنين، وأرجح الأقوال في هذه الكلمة ما روي مرفوعا وذهب إليه الجم الغفير، ولعل ما ذكر في الأخبار السابقة من باب الاكتفاء، والمراد لا إله إلا الله محمد رسول الله.

Bilirsin ki zikredilen bu vecih kendi içinde zahir (açık) değildir. Bunun bir benzeri de şöyle denilmesidir: Kelimeden maksat, onların sulblerde iken O'nun -şânı yüce olanın- birliğini ikrar ederek 'Belâ (evet)' demeleridir; gerekli kılmaktan maksat ise onda sebat göstermeyi ve ona vefa etmeyi emretmektir. Bir görüşe göre de o; emredildiklerinde veya nehyedildiklerinde müminlerin 'işittik ve itaat ettik' sözüdür. Bu görüşe göre zahir olan, zamirin müminlere ait olmasıdır. Bu kelime hakkında görüşlerin en racih olanı, merfû olarak rivayet edilen ve cumhurun benimsediği görüştür. Önceki haberlerde zikredilenler ise ihtisar kabilinden olabilir; asıl maksat 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh'tır.

وَكانُوا عطف على ما تقدم أو حال من المنصوب في أَلْزَمَهُمْ بتقدير قد أو بدونه والظاهر في الضمير عوده كسابقه كما اقتضاه كلام عمر رضي الله تعالى عنه على الرسول والمؤمنين، واستظهر بعضهم عوده على المؤمنين وكأنه اعتبر الأول عائدا عليهم أيضا وهو مما لا بأس فيه، ولعله اعتبر الأقربية. فالمعنى وكان المؤمنون في علم الله تعالى أَحَقَّ بِها أي بكلمة التقوى، وأفعل لزيادة الحقية في نفسها أي متصفين بمزيد استحقاق لها أو على ما هو المشهور فيه والمفضل عليه محذوف أي أحق بها من كفار مكة لأن الله تعالى اختارهم لدينه وصحبة نبيه ﷺ وقيل: من اليهود والنصارى، وقيل من جميع الأمم لأنهم خير أمة أخرجت للناس.

{ وَكانُوا } önceki kısma matuftur veya { أَلْزَمَهُمْ } kavlindeki mensup zamirden 'kad' takdiriyle yahut takdirsiz bir haldir. Zamirin Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın sözünün gerektirdiği gibi öncekinde olduğu üzere Resûl'e ve müminlere raci olması zahirdir. Bazıları ise zamirin sadece müminlere raci olduğunu açık bulmuştur; sanki birinci zamiri de onlara raci kabul etmiş gibidir ki bunda bir beis yoktur, belki de en yakın olanı dikkate almıştır. Buna göre mana: Müminler Allah Teâlâ'nın ilminde { أَحَقَّ بِها } yani takva kelimesine daha layık idiler. 'Efal' vezni, bizatihi hak edişin fazlalığı içindir; yani onun için daha fazla liyakat sıfatına sahiptiler. Yahut bu vezinde meşhur olduğu üzere, kendisinden üstün tutulan [öge] hazfedilmiştir; yani Mekke kafirlerinden ona daha layıktılar, çünkü Allah Teâlâ onları dini ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sohbeti için seçmiştir. Bir görüşe göre Yahudi ve Hristiyanlardan, bir görüşe göre de insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet oldukları için bütün ümmetlerden daha layıktılar.

وحكى المبرد أن الذين كانوا قبلنا لم يكن لأحد منهم أن يقول: لا إله إلا الله في اليوم والليلة إلا مرة واحدة لا يستطيع أن يقولها أكثر من ذلك، وكان قائلها يمد بها صوته إلى أن ينقطع نفسه تبركا بذكر الله تعالى، وقد جعل الله ﷿ لهذه الأمة أن يقولوها متى شاؤوا وهو قوله تعالى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى أي ندبهم إلى ذكرها ما استطاعوا وكانوا أحق بها، وهذا مما لم يثبت، وجوز الإمام كون التفضيل بالنسبة إلى غير كلمة التقوى أي أحق بها من كلمة غير كلمة تقوى وقال: وهذا كما تقول زيد أحق بالإكرام منه بالإهانة، وقولك إذا سئل شخص عن زيد بالطب أعلم أو بالفقه: زيد أعلم بالفقه أي من الطب، وفيه غفلة لا تخفى وَأَهْلَها أي المستأهل لها وهو أبلغ من الأحق حتى قيل بينه وبين الأحق كما بين الأحق والحق، وقيل: إن أحقيتهم بها من الكفار تفهم رجحانهم رجحانا ما عليهم ولا تثبت الأهلية كما إذا اختار الملك اثنين لشغل وكل واحد منهما غير صالح له لكن أحدهما أبعد عن الاستحقاق فيقال للأقرب إليه إذا كان ولا بد فهذا أحق كما يقال: الحبس أهون من القتل، ولدفع توهم مثل هذا فيما نحن فيه قال سبحانه: وَأَهْلَها وقيل: أريد أنهم أحق بها في الدنيا وأهلها بالثواب في الآخرة، وقيل: في الآية تقديم وتأخير والأصل وكانوا أهلها وأحق بها، وكذلك هي في مصحف الحارث بن سويد صاحب ابن مسعود وهو الذي دفن مصحفه لمخالفته الإمام أيام الحجاج وكان من كبار تابعي الكوفة وثقاتهم، وقيل: ضمير كانُوا عائد على كفار مكة أي وكان أولئك لكفار الذين جعلوا في قلوبهم الحمية أحق بكلمة التقوى لأنهم أهل حرم الله تعالى ومنهم رسوله

Müberred şunu nakletmiştir: Bizden öncekilerden hiç kimse gece ve gündüzde 'Lâ ilâhe illallâh' sözünü bir defadan fazla söyleyemezdi, bundan fazlasını söylemeye güç yetiremezdi. Onu söyleyen kimse, Allah Teâlâ'nın zikriyle teberrük etmek için nefesi kesilene kadar sesini uzatırdı. Allah azze ve celle ise bu ümmete onu diledikleri zaman söyleme imkânı vermiştir; bu da O'nun { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } kavlidir; yani güçleri yettiğince onu zikretmelerini tavsiye etmiştir ve onlar buna daha layık idiler. Ancak bu sabit olmamış rivayetlerdendir. İmam [Râzî], tafdilin takva kelimesinden başkasına nispetle olmasını da caiz görmüştür; yani takva kelimesi olmayan bir kelimeden ziyade ona layıktılar. Şöyle demiştir: 'Bu tıpkı senin; Zeyd aşağılanmaktansa ikrama daha layıktır demen veya bir kimseye Zeyd tıpta mı daha bilgili yoksa fıkıhta mı diye sorulduğunda; Zeyd fıkıhta daha bilgilidir yani tıptan daha bilgilidir demen gibidir.' Bunda ise gizlenemeyecek bir dikkatsizlik vardır. { وَأَهْلَها } yani ona ehil ve müstahak olanlardır. Bu, 'ehakk' (daha layık) ifadesinden daha beliğdir; hatta 'ehil' ile 'ehakk' arasındaki farkın 'ehakk' ile 'hak' arasındaki fark gibi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre onların kafirlerden daha layık olmaları, kafirlere karşı az çok bir üstünlüklerini ifade eder fakat tek başına ehliyeti kanıtlamaz. Nitekim bir hükümdar bir iş için iki kişi seçse ve ikisi de o işe elverişli olmasa, ama biri liyakatten daha uzak bulunsa, daha yakın olana 'Madem başka çare yok, o halde bu daha layıktır' denilir; nitekim 'Hapis, öldürülmekten daha ehvendir' denildiği gibi. Konumuzda böyle bir vehmi defetmek için Sübhânehu Teâlâ { وَأَهْلَها } buyurmuştur. Bir görüşe göre de dünyada ona daha layık, ahirette ise onun sevabına ehil oldukları kastedilmiştir. Bir görüşe göre ayette takdim ve tehir vardır; aslı 've kânû ehlehâ ve ehakka bihâ' şeklindedir. İbn Mes'ûd'un talebesi olan Hâris b. Süveyd'in mushafında da böyledir; kendisi Haccâc zamanında imama muhalefet etmemek için mushafını gömen zattır ve Kûfe'nin büyük, güvenilir tabiînlerindendir. Bir görüşe göre { كانُوا } zamiri Mekke kafirlerine racidir; yani kalplerine taassup koyan o kafirler takva kelimesine daha layıktılar, çünkü onlar Allah Teâlâ'nın Harem ehlidirler ve O'nun Resûlü de onların içindendir,

صلّى الله عليه وسلّم وقد تقدم إنذارهم لولا ما سلبوا من التوفيق، وفيه ما فيه سواء رجح ضمير أَلْزَمَهُمْ إلى كفار مكة أيضا أم لا، وأظن في قائله نزغة رافضية دعته إلى ذلك لكنه لا يتم به غرضه، وقيل: ضمير كانُوا للمؤمنين إلا أن ضميري بِها وَأَهْلَها للسكينة، وفيه ارتكاب خلاف الظاهر من غير داع، وقيل: هما لمكة أي وكانوا أحق بمكة أن يدخلوها وأهلها، وأشعر بذكر مكة ذكر المسجد الحرام في قوله تعالى: وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وكذا محل الهدي في قوله سبحانه: وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وفيه ما لا يخفى وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً فيعلم سبحانه حق كل شيء واستئهاله لما يستأهله فيسوق ﷿ الحق إلى مستحقه والمستأهل إلى مستأهله أو فيعلم هذا ويعلم ما تقتضيه الحكمة والمصلحة من إنزال السكينة والرضا بالصلح فيكون تذييلا للجميع ما تقدم.

sallallâhu aleyhi ve sellem ve şayet tevfîk ellerinden alınmasaydı daha önceden uyarılmışlardı. { أَلْزَمَهُمْ } zamiri de Mekke kafirlerine döndürülsün veya döndürülmesin, bu görüşte tutarsızlıklar vardır. Sanıyorum bunu söyleyen kimsede kendisini buna sevk eden Râfızî bir eğilim vardır; ancak maksadına bununla ulaşamaz. Bir görüşe göre { كانُوا } zamiri müminleredir; fakat { بِها } ve { وَأَهْلَها } zamirleri sekînete aittir. Bunda ise hiçbir gerekçe yokken zahirin hilafına gitmek vardır. Bir görüşe göre bu iki zamir Mekke'ye aittir; yani Mekke'ye girmeye ve onun ehline daha layıktılar. Mekke'nin zikredilmesine, Allah Teâlâ'nın: { وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavlindeki Mescid-i Haram'ın zikri ve yine Sübhânehu Teâlâ'nın: { وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } kavlindeki kurbanın yeri hissettirmektedir. Bunda da açık kusurlar vardır. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; Sübhânehu her şeyin hakkını ve layık olduğu şeye ehliyetini bilir, böylece azze ve celle hakkı hak sahibine, ehil olanı da ehil olduğu şeye sevk eder. Yahut bunu bildiği gibi sekînetin indirilmesi ve sulha razı olunmasındaki hikmet ve maslahatın gerektirdiğini de bilir; dolayısıyla bu, daha önce geçenlerin tamamı için bir fezleke olur.

لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا رأى رسول الله ﷺ في المنام قبل خروجه إلى الحديبية، وأخرج ابن المنذر وغيره عن مجاهد أنه ﵊ رأى وهو في الحديبية، والأول أصح، أنه هو وأصحابه دخلوا مكة آمنين وقد حلقوا وقصروا فقص الرؤيا على أصحابه ففرحوا واستبشروا وحسبوا أنهم داخلوها في عامهم وقالوا: إن رؤيا رسول الله ﷺ حق فلما تأخر ذلك قال على طريق الاعتراض عبد الله بن أبي وعبد الله بن نفيل ورفاعة بن الحرث: والله ما حلقنا ولا قصرنا ولا رأينا المسجد الحرام فنزلت. وقد روي عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قال نحوه على طريق الاستكشاف ليزداد يقينه، وفي رواية أن رؤياه ﷺ إنما كانت أن ملكا جاءه فقال له: لَتَدْخُلُنَّ إلخ، والمعنى لقد صدقه سبحانه في رؤياه على أنه من باب الحذف والإيصال كما في قولهم: صدقني سن بكره، وتحقيقه أنه تعالى أراه الرؤيا الصادقة.

{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا } “Andolsun ki Allah, Resûlüne o rüyayı doğru çıkardı”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'ye çıkmadan önce rüyada görmüştü. İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin Mücâhid'den rivayetine göre ise o aleyhisselâm Hudeybiye'de iken görmüştür; fakat birincisi daha sahihtir. Kendisinin ve ashâbının güven içinde, [kimileri] başlarını tıraş etmiş, [kimileri] kısaltmış olarak Mekke'ye girdiklerini görmüştü. Bu rüyayı ashâbına anlattı; onlar da sevinip müjdelendiler ve o yıl Mekke'ye gireceklerini zannettiler ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyası haktır' dediler. Bu durum gecikince itiraz kabilinden Abdullah b. Übey, Abdullah b. Nüfeyl ve Rifâa b. el-Hâris: 'Vallahi ne tıraş olduk, ne kısalttık, ne de Mescid-i Haram'ı gördük' dediler; bunun üzerine ayet indi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan da yakîni artsın diye meseleyi anlama amacıyla buna benzer bir söz söylediği rivayet edilmiştir. Bir rivayette ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasının, bir meleğin kendisine gelip: 'Mutlaka gireceksiniz...' demesinden ibaret olduğu nakledilmiştir. Mana şudur: Sübhânehu, Arapça'da 'sadakanî sinne bekrihî (bana genç devesinin diş yaşını doğru söyledi)' ifadesinde olduğu gibi hazif ve îsal babından olarak rüyasında onu doğru çıkardı. Hakikati ise O Teâlâ'nın ona sadık rüyayı göstermiş olmasıdır.

وقال الراغب: الصدق يكون بالقول ويكون بالفعل وما في الآية صدق بالفعل وهو التحقيق أي حقق سبحانه رؤيته. وفي شرح الكرماني كذب يعتدي إلى مفعولين يقال: كذبني الحديث وكذا صدق كما في الآية، وهو غريب لتعدي المثقل لواحد والمخفف لمفعولين انتهى. وفي البحر صدق يتعدى إلى اثنين الثاني منهما بنفسه وبحرف الجر تقول صدقت زيدا الحديث وصدقته في الحديث، وقد عدها بعضهم في أخوات استغفر وأمر والمشهور ما أشرنا إليه أولا بِالْحَقِّ صفة لمصدر محذوف أي صدقا ملتبسا بالحق أي بالفرض الصحيح والحكمة البالغة وهو ظهور حال المتزلزل في الإيمان والراسخ فيه، ولأجل ذلك أخر وقوع الرؤيا إلى العام القابل أو حال من الرؤيا أي ملتبسة بالحق ليست من قبيل أضغاث الأحلام، وجوز كونه حالا من الاسم الجليل وكونه حالا من رَسُولَهُ وكونه ظرفا لغوا.

Râgıb şöyle demiştir: Sıdk (doğruluk) hem sözle hem de fiille olur; ayetteki ise fiille olan sıdktır ki o da gerçekleştirmedir, yani Sübhânehu onun rüyasını tahakkuk ettirmiştir. Kirmânî'nin şerhinde şöyle geçer: 'Kezebe' fiili iki mef'ûle geçişli olur; 'kezebenî el-hadîse' denilir. Aynı şekilde ayette olduğu gibi 'sadaka' fiili de böyledir; ancak şeddeli fiilin tek mef'ûle, şeddesiz fiilin ise iki mef'ûle geçişli olması gariptir. [Alıntı bitti]. el-Bahr'da ise şöyle denir: 'Sadaka' fiili iki mef'ûle geçişli olur; ikincisi hem bizzat hem de harf-i cer ile gelir, 'sadaktü zeyden el-hadîse' ve 'sadaktühû fi'l-hadîsi' dersin. Bazıları bu fiili 'istağfera' ve 'emera' fiillerinin kardeşlerinden saymıştır; meşhur olan ise ilk işaret ettiğimizdir. { بِالْحَقِّ } mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani hakla yani sahih bir amaç ve yüksek bir hikmetle muttasıf bir doğrulama ile [doğru çıkardı]. O hikmet de imanı sarsılan ile onda sebat eden kimsenin durumunun açığa çıkmasıdır; işte bu sebeple rüyanın gerçekleşmesi gelecek yıla ertelenmiştir. Yahut { الرُّؤْيا } kelimesinden haldir; yani karmakarışık düşlerden olmayıp hak ile muttasıftır. Lafza-i Celâl'den hal olması, { رَسُولَهُ } lafzından hal olması ve lâğv cer-mecrur olması da caiz görülmüştür.

لصدق. وكونه قسما بالحق الذي هو من أسمائه ﷿ أو بنقيض الباطل، وقوله تعالى: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ عليه جواب القسم والوقف على الرُّؤْيا وهو على جميع ما تقدم جواب قسم مقدر والوقف على بِالْحَقِّ أي والله لتدخلن إلخ، وقوله سبحانه: إِنْ شاءَ اللَّهُ تعليق للعدة بالمشيئة لتعليم العباد، وبه ينحل ما يقال:

{ لَقَدْ صَدَقَ } fiiline [bağlı olarak]. O'nun azze ve celle isimlerinden biri olan veya bâtılın zıddı olan 'el-Hakk' üzerine bir yemin olması da caizdir. Buna göre Teâlâ'nın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } kavli yeminin cevabıdır ve vakıf { الرُّؤْيا } kelimesi üzerindedir. Daha önce geçenlerin tamamına göre ise bu, takdirî bir yeminin cevabıdır ve vakıf { بِالْحَقِّ } kelimesi üzerindedir; yani 'Vallahi mutlaka gireceksiniz...' demektir. Sübhânehu'nun: { إِنْ شاءَ اللَّهُ } kavli ise kullara öğretmek amacıyla vaadin meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlanmasıdır. Bununla şu soru da çözülmüş olur:

إنه تعالى خالق للأشياء كلها وعالم بها قبل وقوعها فكيف وقع التعليق منه سبحانه بالمشيئة، وفي معنى ما ذكر قول ثعلب: استثنى ﷾ فيما يعلم ليستثنى الخلق فيما لا يعلمون.

O Teâlâ her şeyin yaratıcısı ve vuku bulmasından önce onları bilendir; öyleyse Sübhânehu tarafından meşîete bağlama nasıl vaki olmuştur? Zikredilen manaya uygun olarak Sa'leb şöyle demiştir: 'Celle ve alâ, bildiği hususta istisna yaptı ki yaratılanlar bilmedikleri hususlarda istisna yapsınlar.'

وفيه تعريض بأن وقوع الدخول من مشيئته تعالى لا من جلادتهم وتدبيرهم، وذكر الخفاجي أنه قد وضع فيه الظاهر موضع الضمير وأصله لتدخلنه لا محالة إلا إن شاء عدم الدخول فهو وعد لهم عدل به عن ظاهره لأجل التعريض بهم والإنكار على المعترضين على الرؤيا فيكون من باب الكناية انتهى. وقد أجيب عن السؤال بغير ذلك فقيل: الشك راجع إلى المخاطبين، وفيه شيء ستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى وقال الحسين بن الفضل: إن التعليق راجع إلى دخولهم جميعا وحكي ذلك عن الجبائي، وقيل: إنه ناظر إلى الأمن فهو مقدم من تأخير أي لتدخلنه حال كونكم

Bunda, girişin gerçekleşmesinin onların yiğitliklerinden ve planlarından değil, Allah Teâlâ'nın dilemesinden kaynaklandığına dair bir tariz (üstü kapalı anlatım) vardır. Hafâcî, burada zamir yerine zahir ismin konulduğunu ve aslının 'girmemeyi dilemesi müstesna, ona mutlaka gireceksiniz' şeklinde olduğunu belirtmiştir. Bu, onlara bir vaaddir; kendilerine tarizde bulunmak ve rüyaya itiraz edenleri kınamak amacıyla zahirinden saptırılmıştır, dolayısıyla kinaye babındandır. [Alıntı bitti]. Bu soruya başka şekillerde de cevap verilmiştir; şüphenin muhataplara raci olduğu söylenmiştir ki bunda inşâallahu teâlâ yakında öğreneceğin bir durum vardır. Hüseyin b. el-Fadl, bu ta'likin (şarta bağlamanın) onların hepsinin birden girmesine raci olduğunu söylemiş, bu görüş Cübbâî'den de nakledilmiştir. Bir görüşe göre de bu emniyete bakmaktadır; dolayısıyla tehir edilmiş bir ögedir, yani 'haliniz şu olduğu halde mutlaka gireceksiniz:

آمِنِينَ من العدو إن شاء الله. وردهما في الكشف فقال: أما جعله قيد دخولهم بالأسر أو الأمن ففيه أن السؤال بعد باق لأن الدخول المخصوص أيضا خبر من الله تعالى وهو ينافي الشك، وليس نظير قول يوسف ﵇: ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [يوسف: ٩٩] إذ لا يبعد أن لا يعرف ﵇ مستقر الأمر من الأمن أو الخوف فإما أن يؤول بأن الشك راجع إلى المخاطبين أو بأنه تعليم، والثاني أولى لأن تغليب الشاكين لا يناسب هذا المساق بل الأمر بالعكس. ودفع وروده على الحسين بأن المراد أنه في معنى ليدخلنه من شاء الله دخوله منكم فيكون كناية عن أن منهم من لا يدخله لأن أجله يمنعه منه فلا يلزم الرجوع لما ذكر.

inşâallah düşmandan { آمِنِينَ } olarak.' el-Keşşâf sahibi her iki görüşü de reddederek şöyle demiştir: 'Girişlerini esirlikle veya emniyetle kayıtlamaya gelince; bunda soru hâlâ baki kalmaktadır. Çünkü özel giriş de Allah Teâlâ'dan bir haberdir ve bu şüphe ile bağdaşmaz. Bu durum Yûsuf aleyhisselâm'ın: { ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } [Yûsuf: 99] sözü gibi değildir; zira onun aleyhisselâm işin emniyet mi yoksa korku mu üzere karara bağlanacağını bilmemesi uzak bir ihtimal değildir. O halde ya şüphenin muhataplara raci olduğu şeklinde tevil edilir yahut da öğretme olduğu söylenir. İkincisi daha evladır; zira şüphe edenleri galebe kılmak bu bağlama uygun düşmez, bilakis durum bunun aksinedir.' Hüseyin'e yöneltilen itiraz ise şöyle defedilmiştir: Maksat, 'Allah'ın sizden girmesini dilediği kimseler mutlaka girecektir' anlamında olmasıdır; dolayısıyla eceli kendisine engel olacağı için içlerinden bazılarının giremeyeceğine kinaye olur, böylece zikredilen duruma dönmek gerekmez.

وقيل: هو حكاية لما قاله ملك الرؤيا له ﷺ وإليه ذهب ابن كيسان أو لما قاله هو ﵊ لأصحابه. ورده صاحب التقريب بأنه كيف يدخل في كلامه تعالى ما ليس منه بدون حكاية. ودفع بأن المراد أن جواب القسم بيان للرؤيا وقائلها في المنام الملك وفي اليقظة الرسول ﷺ فهي في حكم المحكي في دقيق النظر كأنه قيل: وهي قول الملك أو الرسول لتدخلن إلخ، وأنت تعلم أن هذا وإن صحح النظم الكريم لا يدفع البعد، وقد اعترض به على ذلك صاحب الكشف لكنه ادعى أن كونه حكاية ما قاله الرسول ﵊ أقل بعدا من جعله من قول الملك، وقال أبو عبيدة. وقوم من النحاة: إِنْ بمعنى إذ وجعلوا من ذلك قوله تعالى: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [آل عمران: ١٣٩]

Bir görüşe göre bu, rüya meleğinin kendisine sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği sözün bir hikayesidir; İbn Keysân bu görüşe meyletmiştir. Yahut kendisinin aleyhisselâm ashâbına söylediği sözdür. et-Takrîb sahibi bunu: 'Allah Teâlâ'nın kelamına, O'ndan olmayan bir söz bir hikaye kipi olmaksızın nasıl girer?' diyerek reddetmiştir. Şöyle cevap verilmiştir: Maksat, yeminin cevabının rüyanın beyanı olmasıdır; uykuda onu söyleyen melek, uyanıklıkta ise Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. İnce bir bakışla bu, nakledilmiş hükmündedir; sanki 'O, meleğin veya Resûl'ün mutlaka gireceksiniz... sözüdür' denilmiş gibidir. Bilirsin ki bu izah yüce nazmı tashih etse de uzaklığı defetmez. el-Keşf sahibi de buna bu yönden itiraz etmiş, ancak bunun Resûl aleyhisselâm'ın söylediği sözün hikayesi olmasını meleğin sözü kılmaktan daha az uzak görmüştür. Ebû Ubeyde ve bir grup nahivci ise: '{ إِنْ } edatı 'iz' manasındadır' demişler ve Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 139] kavlini,

وقوله ﷺ في زيارة القبور: «أنتم السابقون وإنّا إن شاء الله بكم لاحقون»

ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem kabir ziyaretindeki: "Sizler öncülersiniz, bizler de inşâallah sizlere katılacağız" sözünü buna örnek göstermişlerdir.

والبصريون لا يرتضون ذلك، وقوله تعالى: مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ حال كآمنين من الواو المحذوفة لالتقاء الساكنين من قوله تعالى: لَتَدْخُلُنَّ إلا أن آمنين حال مقارنة وهذا حال مقدرة لأن الدخول في حال الإحرام لا في حال الحلق والتقصير، وجوز أن يكون حالا من ضمير آمِنِينَ والمراد محلقا بعضكم رأس بعض ومقصرا آخرون ففي الكلام تقدير أو فيه نسبة ما للجزء إلى الكل، والقرينة عليه أنه لا يجتمع الحلق وهو معروف والتقصير وهو أخذ بعض الشعر فلا بد من نسبة كل منهما لبعض منهم، وقوله تعالى: لا تَخافُونَ حال من فاعل لَتَدْخُلُنَّ أيضا لبيان الأمن بعد تمام الحج وآمِنِينَ فيما تقدم لبيان الأمن وقت الدخول فلا تكرار أو حال من الضمير المستتر في آمِنِينَ فإن أريد به معنى آمنين كان حالا مؤكدة، وإن أريد لا تخافون تبعة في الحلق أو التقصير ولا نقص ثواب فهو حال مؤسسة، ولا يخفى الحال إذا جعل حالا من الضمير في مُحَلِّقِينَ أو مُقَصِّرِينَ، وجوز أن يكون استئنافا بيانيا في جواب سؤال مقدر كأنه قيل: فكيف الحال بعد الدخول؟ فقيل: لا تخافون أي بعد الدخول.

Basralılar ise buna razı olmazlar. Allah Teâlâ'nın: { مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ } kavli; { لَتَدْخُلُنَّ } kavlindeki iki sakinin karşılaşmasından ötürü hazfedilen vâv'dan, tıpkı { آمِنِينَ } gibi bir haldir. Ancak { آمِنِينَ } mukarin (birlikte bulunan) bir haldir, bu ise mukadder (gelecekte gerçekleşecek) bir haldir; çünkü giriş ihramlı halde olur, tıraş olma ve kısaltma halinde değil. { آمِنِينَ } kelimesinin zamirinden hal olması da caiz görülmüştür. Maksat, bazınızın diğerinin başını tıraş etmesi ve diğerlerinin de kısaltmasıdır; dolayısıyla kelamda bir takdir vardır yahut cüz'ün küll'e nispet edilmesi söz konusudur. Buna karine ise malum olan tıraş olma ile saçın bir kısmını almak demek olan kısaltmanın bir kimsede aynı anda toplanamayacağıdır; dolayısıyla her birinin onlardan bir kısmına nispet edilmesi zorunludur. Allah Teâlâ'nın: { لا تَخافُونَ } kavli de haccın tamamlanmasından sonraki emniyeti beyan etmek üzere { لَتَدْخُلُنَّ } fiilinin failinden bir diğer haldir; önceki { آمِنِينَ } ise giriş vaktindeki emniyeti beyan içindir, dolayısıyla tekrar yoktur. Yahut { آمِنِينَ } kelimesindeki müstetir zamirden haldir; eğer bununla güvende olma manası kastedilmişse tekit edici bir haldir, şayet tıraşta veya kısaltmada bir vebalden ve sevap noksanlığından korkmazsınız manası kastedilmişse tesis edici (yeni mana getiren) bir haldir. { مُحَلِّقِينَ } veya { مُقَصِّرِينَ } içindeki zamirden hal kılınırsa durum açıktır. 'Peki girişten sonraki hal nasıldır?' denilmiş gibi takdirî bir soruya cevap olarak beyânî bir istînâf olması da caiz görülmüştür; buna göre: 'Girişten sonra korkmayacaksınız' denilmiştir.

واستدل بالآية على أن الحلق غير متعين في النسك بل يجزىء عنه التقصير، وظاهر تقديمه عليه أنه أفضل منه وهو الذي دلت عليه الأخبار في غير النساء.

Ayette, ibadette tıraşın bizzat zorunlu olmadığına, bilakis kısaltmanın da yeterli olacağına delil getirilmiştir. Tıraşın kısaltmadan önce zikredilmesinin zahiri, onun daha faziletli olduğunu gösterir; kadınlar dışındakiler hakkında gelen haberlerin delalet ettiği husus da budur.

أخرج الشيخان وأحمد وابن ماجه عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ اللهم اغفر للمحلقين قالوا: يا رسول الله والمقصرين قال: اللهم اغفر للمحلقين ثلاثا قالوا: يا رسول الله والمقصرين قال: والمقصرين»

İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Ahmed ve İbn Mâce Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ım! Tıraş olanları bağışla' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Kısaltanları da mı?' dediler. Üç defa: 'Allah'ım! Tıraş olanları bağışla' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Kısaltanları da mı?' dediler. [Sonunda]: 'Ve kısaltanları da' buyurdu."

وأما في النساء

Kadınlara gelince;

فقد أخرج أبو داود والبيهقي في سننه عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: «ليس على النساء حلق وإنما على النساء التقصير»

Ebû Dâvûd ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kadınlara tıraş gerekmez, kadınlara ancak kısaltmak gerekir" buyurdu.

والسنة في الحلق أن يبدأ بالجانب الأيمن،

Tıraşta sünnet olan sağ taraftan başlamaktır.

فقد أخرج ابن أبي شيبة عن أنس أنه رأى النبي ﷺ قال للحلاق هكذا وأشار بيده إلى جانب الأيمن

Nitekim İbn Ebî Şeybe Enes'ten rivayet etmiştir ki o; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in berbere böyle dediğini ve eliyle sağ tarafına işaret ettiğini görmüştür.

وإن يبلغ به إلى العظمين كما قال عطاء.

Atâ'nın dediği gibi tıraşın iki kemiğe kadar ulaştırılması da [sünnettir].

وأخرج ابن أبي شيبة أيضا عن ابن عباس وابن عمر رضي الله تعالى عنهم أنهما كانا يقولان للحلاق ابدأ بالأيمن وابلغ بالحلق العظمين، واستدل بالآية أيضا على أن التقصير بالرأس دون اللحية وسائر شعر البدن إذ الظاهر أن المراد ومقصرين رؤوسكم أي شعرها لظهور أن الرؤوس أنفسها لا تقصر فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا الظاهر عطفه على لَقَدْ صَدَقَ فالترتيب باعتبار التعلق الفعلي بالمعلوم أي فعلم عقيب ما أراه الرؤيا الصادقة ما لم تعلموا من الحكمة الداعية

İbn Ebî Şeybe yine İbn Abbâs ve İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet etmiştir ki onlar berbere: 'Sağ taraftan başla ve tıraşı iki kemiğe kadar ulaştır' derlerdi. Ayetten ayrıca kısaltmanın sakal ve diğer beden kıllarında değil sadece başta olacağına delil getirilmiştir; zira zahir olan 'başlarınızı yani saçlarınızı kısaltarak' anlamının kastedilmiş olmasıdır, çünkü bizzat başların kısaltılamayacağı açıktır. { فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا } Zahir olan, bunun { لَقَدْ صَدَقَ } üzerine matuf olmasıdır; dolayısıyla tertip malum ile olan fiilî taalluk itibarıyladır, yani ona sadık rüyayı göstermesinin hemen ardından, doğruluğa şahitlik edecek şeyi fiilî bir ilimle öne almayı gerektiren hikmetten sizin bilmediğiniz şeyleri bildi.

لتقديم ما يشهد للصدق علما فعليا، وقيل: الفاء للترتيب الذكري فَجَعَلَ لأجل هذا العلم مِنْ دُونِ ذلِكَ أي من دون تحقق مصداق ما أراه من دخول المسجد الحرام آمنين إلخ، وقيل: أي من دون فتح مكة، والأول أظهر، وهذا أنسب بقوله تعالى: فَتْحاً قَرِيباً وهو فتح خيبر كما قال ابن زيد وغيره، والمراد بجعله وعده تعالى وإنجازه من غير تسويف ليستدل به على صدق الرؤيا وتستروح قلوب المؤمنين إلى تيسر وقوعها.

Bir görüşe göre fâ harfi zikrî tertip içindir. { فَجَعَلَ } bu ilim sebebiyle kıldı; { مِنْ دُونِ ذلِكَ } yani Mescid-i Haram'a güven içinde girme şeklinde gösterdiği şeyin مصداق'ı gerçekleşmeden önce... Bir görüşe göre de Mekke'nin fethinden önce demektir; birincisi daha açıktır. Bu mana İbn Zeyd ve başkalarının dediği gibi Hayber'in fethi olan: { فَتْحاً قَرِيباً } kavline daha uygundur. Onu kılmasından maksat; rüyanın doğruluğuna onunla delil getirilsin ve müminlerin kalpleri onun kolayca gerçekleşeceğine dair ferahlasın diye Allah Teâlâ'nın onu ertelemeden vaat edip yerine getirmesidir.

وقال في الكشاف: ما لَمْ تَعْلَمُوا أي من الحكمة في تأخير فتح مكة إلى العام القابل، وفيه أمران: الأول أن فتح مكة لم يقع في العام الذي قاله بل في السنة الثامنة، والتجوز في العام القابل أو تأويل الفتح بدخول المؤمنين مكة معتمرين لا يخفى حاله. الثاني إباء الفاء عما ذكر لأن علمه تعالى بذلك متقدم على إراءة الرؤيا قطعا.

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: { ما لَمْ تَعْلَمُوا } yani Mekke fethinin gelecek yıla ertelenmesindeki hikmetten [bilmediğinizi]. Bunda iki husus vardır: Birincisi, Mekke fethinin onun söylediği yılda değil, sekizinci yılda gerçekleşmiş olmasıdır; gelecek yıl ifadesinde mecaza gitmenin veya fethi müminlerin umre yaparak Mekke'ye girmeleri şeklinde tevil etmenin durumu ise ortadadır. İkincisi, fâ harfinin zikredilen şeye mani olmasıdır; çünkü O Teâlâ'nın bunu bilmesi rüyanın gösterilmesinden kesinlikle öncedir.

وأجيب عن هذا بالتزام كون الفاء للترتيب الذكري أو كون المراد فأظهر معلومه لكم وهو الحكمة فتدبر.

Buna, fâ harfinin zikrî tertip için olduğunu benimsemekle yahut maksadın 'malumunu yani hikmeti size izhar etti' şeklinde olmasıyla cevap verilmiştir; iyi düşün.

ونقل عن كثير من الصحابة رضي الله تعالى عنهم أن الفتح القريب في الآية هو بيعة الرضوان، وقال مجاهد، وابن إسحق: هو فتح الحديبية، ومن الغريب ما قيل: إن المراد به فتح مكة مع أنه لم يكن دخول الرسول ﵊ وأصحابه دون مكة على أنه مناف للسياق كما لا يخفى.

Sahabenin -radıyallâhu teâlâ anhüm- çoğundan ayetteki yakın fethin Rıdvân Biatı olduğu nakledilmiştir. Mücâhid ve İbn İshâk: 'O, Hudeybiye fethidir' demişlerdir. Bundan maksadın Mekke fethi olduğunun söylenmesi ise gariptir; zira Resûl aleyhisselâm ve ashâbının girişi Mekke'den önce değildi, ayrıca bunun açıkça bağlama da aykırı olduğu ortadadır.

هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى أي ملتبسا به على أن الباء للملابسة، والجار والمجرور في موضع الحال من المفعول، والتباسه بالهدى بمعنى أنه هاد، وقيل: أي مصاحبا للهدى، والمراد به الدليل الواضح والحجة الساطعة أو القرآن، وجوز أن تكون الباء للسببية أو للتعليل وهما متقاربان، والجار والمجرور متعلق بأرسل أي أرسله بسبب الهدى أو لأجله وَدِينِ الْحَقِّ وبدين الإسلام، والظاهر أن المراد به ما يعم الأصول والفروع، وجوز أن يراد بالهدى الأصول وبدين الحق الفروع فإن من الرسل ﵈ من لم يرسل بالفروع وإنما أرسل بالأصول وتبيانها، والظاهر أن المراد بالحق نقيض الباطل، وجوز أن يراد به ما هو من أسمائه تعالى أي ودين الله الحق، وجوز الإمام غير ذلك أيضا لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ ليعليه على جنس الدين بجميع أفراده أي ما يدان به من الشرائع والملل فيشمل الحق والباطل، وأصل الإظهار جعل الشيء على الظهر فلذا كني به عن الإعلاء وعن جعله باديا للرائي ثم شاع في ذلك حتى صار حقيقة عرفية، وإظهاره على الحق بنسخ بعض أحكامه المتبدلة بتبدل الاعصار، وعلى الباطل ببيان بطلانه، وجوز غير واحد، ولعله الأظهر بحسب المقام، أن يكون إظهاره على الدين بتسليط المسلمين على جميع أهل الأديان وقالوا:

{ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى } “O, Resûlünü hidayet ile gönderendir”; yani bâ harfinin mülâbese için olmasına binaen onunla mülabis (iç içe) olarak. Cer-mecrur mef'ûlden hal konumundadır; hidayet ile mülâbesesi ise onun hidayet verici olması manasındadır. Bir görüşe göre hidayet ona eşlik ettiği halde demektir; bundan maksat açık delil ve parlak hüccet yahut Kur'an'dır. Bâ harfinin sebebiyet veya talil için olması da caizdir ki ikisi birbirine yakındır; bu durumda cer-mecrur 'ersele' fiiline taalluk eder, yani onu hidayet sebebiyle veya onun için gönderdi demektir. { وَدِينِ الْحَقِّ } “Ve hak din ile”; yani İslam dini ile. Zahir olan, bundan usul ve furûu kapsayan şeyin kastedilmesidir. Hidayet ile usulün, hak din ile de furûun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; nitekim peygamberlerden -aleyhimüsselâm- kimisi furû ile gönderilmemiş, sadece usul ve onun beyanı ile gönderilmiştir. Zahir olan, 'el-Hak' ile bâtılın zıddının kastedilmesidir; Allah Teâlâ'nın isimlerinden olanın kastedilmesi de caizdir, yani hak olan Allah'ın dini demektir. İmam [Râzî] bunun dışında manaları da caiz görmüştür. { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “Onu bütün dinlere üstün kılmak için”; hak ve bâtılı kapsayacak şekilde şeriat ve milletlerden din edinilen her şeyi yani bütün fertleriyle din cinsine onu üstün kılmak için. İzhârın aslı bir şeyi sırtın (üstün) üzerine koymaktır; bu sebeple üstün kılmaktan ve görene zahir etmekten kinaye yapılmıştır, sonra bu manada yaygınlaşarak örfî hakikat haline gelmiştir. Onun hakka üstün kılınması, asırların değişmesiyle değişen bazı hükümlerini nesh etmekle; bâtıla üstün kılınması ise onun bâtıllığını beyan etmekledir. Birden fazla alim -ki makama göre daha zahir olanı da belki budur- onun dine üstün kılınmasının, Müslümanları bütün din ehline musallat kılmak suretiyle olmasını caiz görmüş ve şöyle demişlerdir:

ما من أهل دين حاربوا المسلمين إلا وقد قهرهم المسلمون، ويكفي في ذلك استمرار ما ذكر زمانا معتدا به كما لا يخفى على الواقفين على كتب التواريخ والوقائع، وقيل: إن تمام هذا الاعلاء عند نزول عيسى ﵇ وخروج المهدي رضي الله تعالى عنه حيث لا يبقى حينئذ دين سوى الإسلام، ووقوع خلاف ذلك بعد لا يضر اما لنحو ما سمعت وإما لأن الباقي من الدنيا إذ ذاك كلا شيء، وفي الجملة فضل تأكيد لما وعد الله تعالى به من الفتح وتوطين لنفوس المؤمنين على أنه تعالى سيفتح لهم من البلاد ويتيح لهم من الغلبة على الأقاليم ما يستقلون بالنسبة إليه فتح مكة وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً على أن ما عده ﷿ من إظهار دينه على جميع الأديان أو الفتح كائن لا محالة أو كفى بالله شهيدا على رسالته ﷺ لأنه ﵊ ادعاها وأظهر الله تعالى المعجزة على يده وذلك شهادة منه تعالى عليها، واقتصر على هذا الوجه الرازي وجعل ذلك تسلية عما وقع من سهيل بن عمرو إذ لم يرض بكتابة محمد رسول الله وقال ما قال.

'Müslümanlarla savaşan hiçbir din ehli yoktur ki Müslümanlar onları hezimete uğratmış olmasın.' Tarih ve hadise kitaplarına vâkıf olanların bileceği üzere, bu durumun dikkate değer bir süre devam etmesi bunun için yeterlidir. Bir görüşe göre bu üstün kılmanın tamamlanması, Îsâ aleyhisselâm'ın inişi ve Mehdî radıyallâhu teâlâ anh'ın çıkışı sırasındadır; zira o vakit İslam'dan başka hiçbir din kalmayacaktır. Bundan sonra bunun aksinin vaki olması ise ya işittiğin benzeri şeylerden ötürü yahut o vakit dünyadan geriye kalanın adeta yok hükmünde olmasından ötürü zarar vermez. Hülasa, Allah Teâlâ'nın vaat ettiği fetih için kuvvetli bir tekit ve Allah Teâlâ'nın kendilerine öyle beldeler fethedeceği ve öyle iklimlere galebe çalmayı nasip edeceği hususunda müminlerin gönüllerini yatıştırmadır ki, onlar bunun yanında Mekke fethini azımsayacaklardır. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter”; azze ve celle'nin dinini bütün dinlere üstün kılacağına veya fethe dair vaat ettiği şeyin mutlaka gerçekleşeceğine... Yahut onun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletine şahit olarak Allah yeter; zira o aleyhisselâm bunu iddia etmiş, Allah Teâlâ da onun eliyle mucizeyi izhar etmiştir ki bu, O Teâlâ tarafından ona bir şahitliktir. Râzî sadece bu vecihle yetinmiş ve bunu, Süheyl b. Amr'ın 'Muhammedün Resûlullâh' yazılmasına razı olmayıp söylediği şeyleri söylemesi üzerine bir teselli kılmıştır.

وجعل بعض الأفاضل إظهار المعجزة شهادة منه تعالى على تحقق وعده ﷿ أيضا ولا يظهر إلا بضم إخباره ﵊ به.

Bazı faziletli zatlar, mucizenin izhar edilmesini O'nun -azze ve celle- vaadinin gerçekleştiğine dair bir şahitliği olarak da kabul etmişlerdir; bu da ancak onun aleyhisselâm bunu haber vermesinin eklenmesiyle zahir olur.

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ أي هو أو ذلك الرسول المرسل بالهدى ودين الحق محمد على أن الاسم الشريف خبر مبتدأ محذوف ورَسُولُ اللَّهِ عطف بيان أو نعت أو بدل، والجملة استئناف مبين لقوله تعالى: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ وهذا هو الوجه الأرجح الأنسب بالمساق كما في الكشف ويؤيده نظرا إلى بعض ما يأتي من الأوجه إن شاء الله تعالى قراءة ابن عامر في رواية رَسُولُ بالنصب على المدح، وقوله تعالى: وَالَّذِينَ مَعَهُ مبتدأ خبره قوله سبحانه: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ وقال أبو حيان: الظاهر أن مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ مبتدأ وخبر والجملة عليه مبينة للمشهود به، أما على كونه الرسالة فظاهر، وأما على كونه محقق الوعد فقيل: لأن كينونة ما وعده لازمة لكونه ﵊ رسول الله إذ هو لا يوعد إلا بما هو محقق ولا يخبر إلا عن كل صدق.

{ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } “Muhammed, Allah'ın Resûlüdür”; yani o veya hidayet ve hak din ile gönderilen o Resûl Muhammed'dir; şerefli isim mahzuf mübtedanın haberi, { رَسُولُ اللَّهِ } ise atf-ı beyân veya sıfat yahut bedeldir. Cümle, Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } kavlini açıklayan bir istînâftır. el-Keşf'te belirtildiği gibi en racih ve bağlama en uygun vecih budur. İnşâallahu teâlâ gelecek bazı vecihler nazara alındığında, İbn Âmir'in bir rivayette medih üzere { رَسُولُ } kelimesini nasb ile okuması da bunu teyit eder. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ مَعَهُ } kavli mübtedadır; haberi ise Sübhânehu'nun: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } kavlidir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } ifadesinin mübteda ve haber olmasıdır; buna göre cümle hakkında şahitlik edilen şeyi açıklamaktadır. Bunun risalet olması durumuna göre bu açıktır; vaadin gerçekleşmesi olması durumuna göre ise şöyle denilmiştir: Çünkü vadettiği şeyin vuku bulması, onun aleyhisselâm Allah'ın Resûlü olmasının bir lazımıdır; zira o ancak gerçekleşecek olanı vadeder ve ancak her doğruyu haber verir.

وجوز كون مُحَمَّدٌ مبتدأ ورَسُولُ تابعا له وَالَّذِينَ مَعَهُ عطفا عليه والخبر عنه وعنهم قوله تعالى:

{ مُحَمَّدٌ } lafzının mübteda, { رَسُولُ } lafzının ona tâbi, { وَالَّذِينَ مَعَهُ } ifadesinin ona matuf olması ve hem ondan hem onlardan haberin Allah Teâlâ'nın:

أَشِدَّاءُ إلخ.

{ أَشِدَّاءُ } ilâ ahir kavli olması da caiz görülmüştür.

وقرأ الحسن «أشدّاء» . «رحماء» بنصبهما فقيل على المدح وقيل على الحال، والعامل فيهما العامل في مَعَهُ فيكون الخبر على هذا الوجه جملة تَراهُمْ الآتي وكذا خبر الَّذِينَ على الوجه الأول، والمراد بالذين معه عند ابن عباس من شهد الحديبية، وقال الجمهور: جميع أصحابه ﷺ ورضي الله تعالى عنهم، وأَشِدَّاءُ جمع شديد ورُحَماءُ جمع رحيم، والمعنى أن فيهم غلظة وشدة على أعداء الدين ورحمة ورقة على إخوانهم المؤمنين، وفي وصفهم بالرحمة بعد وصفهم بالرحمة بعد وصفهم بالشدة تكميل واحتراس فإنه لو اكتفى بالوصف الأول لربما توهم أن مفهوم القيد غير معتبر فيتوهم الفظاظة والغلظة مطلقا فدفع بإرداف الوصف الثاني، ومآل ذلك أنهم مع كونهم أشداء على الأعداء رحماء على الاخوان، ونحوه قوله تعالى: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [المائدة: ٥٤] وعلى هذا قوله:

Hasan, «أشدّاء» ve «رحماء» kelimelerini nasb ile okumuştur; bunun medih üzere olduğu söylenmiş, hal üzere olduğu da söylenmiştir. Bu ikisinde amel eden lafız, { مَعَهُ } içindeki amildir; dolayısıyla bu veche göre haber, gelecek olan { تَراهُمْ } cümlesi olur, birinci veche göre { الَّذِينَ } kelimesinin haberi de böyledir. İbn Abbâs'a göre onunla beraber olanlardan maksat Hudeybiye'ye katılanlardır. Cumhur ise: 'Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bütün ashâbıdır -Allah Teâlâ onlardan razı olsun-' demiştir. { أَشِدَّاءُ } kelimesi 'şedîd'in çoğuludur, { رُحَماءُ } kelimesi ise 'rahîm'in çoğuludur. Mana şudur: Onlarda din düşmanlarına karşı bir sertlik ve şiddet, mümin kardeşlerine karşı ise bir merhamet ve incelik vardır. Şiddetle nitelenmelerinden sonra rahmetle nitelenmelerinde bir tekmil (tamamlama) ve ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) vardır; zira birinci vasıfla yetinilseydi kaydın mefhumunun muteber olmadığı vehmedilip mutlak bir kabalık ve sertlik zannedilebilirdi, ikinci vasfın ardı sıra getirilmesiyle bu defedilmiştir. Bunun neticesi şudur: Onlar düşmanlara karşı çetin olmakla beraber kardeşlerine karşı merhametlidirler. Allah Teâlâ'nın: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } [Mâide: 54] kavli de böyledir. Şu beyit de bu manadadır:

حليم إذا ما الحلم زين أهله ... على أنه عند العدو مهيب

"Yumuşak huyluluk ehlini süslediği vakit hilim sahibidir... Bununla birlikte o, düşman katında heybetlidir."

وقد بلغ كما روي عن الحسن من تشددهم على الكفار أنهم كانوا يتحرزون من ثيابهم أن تلزق بثيابهم ومن أبدانهم أن تمس أبدانهم وبلغ من ترحمهم فيما بينهم أنه كان لا يرى مؤمن مؤمنا إلا صافحه وعانقه. والمصافحة لم يختلف فيها الفقهاء.

Hasan'dan rivayet edildiğine göre, kafirlere karşı sertlikleri o dereceye varmıştı ki elbiselerinin onların elbiselerine yapışmasından ve bedenlerinin onların bedenlerine değmesinden sakınırlardı. Kendi aralarındaki merhametleri ise öyle bir dereceye varmıştı ki hiçbir mümin bir mümini gördüğünde onunla musafaha edip kucaklaşmadan geçmezdi. Musafaha konusunda fakihler arasında ihtilaf yoktur.

أخرج أبو داود عن البراء قال «قال رسول الله ﷺ: إذا التقى المسلمان فتصافحا وحمدا الله واستغفراه غفر لهما»

Ebû Dâvûd Berâ'dan rivayet etmiştir; demiştir ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'İki Müslüman karşılaşıp musafaha eder, Allah'a hamdeder ve O'ndan bağışlanma dilerlerse ikisi de bağışlanır.'"

وفي رواية الترمذي «ما من مسلمين يلتقيان فيتصافحان إلا غفر لهما قبل أن يتفرقا»

Tirmizî'nin rivayetinde ise: "Karşılaşıp musafaha eden hiçbir iki Müslüman yoktur ki birbirlerinden ayrılmadan önce bağışlanmış olmasınlar" buyrulmuştur.

وفي الاذكار النووية أنها مستحبة عند كل لقاء وأما ما اعتاده الناس بعد صلاتي الصبح والعصر فلا أصل له ولكن لا بأس به، فإن أصل المصافحة سنة وكونهم محافظين عليها في بعض الأحوال ومفرطين في كثير منها لا يخرج ذلك البعض عن كونه من المصافحة التي ورد الشرع بأصلها، وجعل ذلك العز بن عبد السلام في قواعده من البدع المباحة، وأطال الشيخ إبراهيم الكوراني قدس سره الكلام في ذلك، وأما المعانقة فقال الزمخشري: كرهها أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه وكذلك التقبيل قال: لا أحب أن يقبل الرجل من الرجل وجهه ولا يده ولا شيئا من جسده، ورخص أبو يوسف عليه الرحمة المعانقة ويؤيد ما

Nevevî'nin el-Ezkâr'ında, her karşılaşmada musafahanın müstehap olduğu belirtilmiştir. İnsanların sabah ve ikindi namazlarından sonra adet edindikleri uygulamaya gelince, bunun bir aslı yoktur fakat bir sakıncası da bulunmaz; zira musafahanın aslı sünnettir ve bazı durumlarda onu koruyup çoğunda ihmal etmeleri, o belirli kısmı şeriatın aslıyla sabit kıldığı musafaha olmaktan çıkarmaz. İzz b. Abdisselâm el-Kavâid adlı eserinde bunu mubah bidatlerden saymıştır; Şeyh İbrâhim el-Kûrânî -kuddise sirruhû- bu konuda sözü uzatmıştır. Kucaklaşmaya (muânaka) gelince; Zemahşerî şöyle demiştir: Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh onu mekruh görmüştür, öpmeyi de öyle; 'Bir erkeğin başka bir erkeğin yüzünü, elini veya bedeninden herhangi bir yeri öpmesini sevmem' demiştir. Ebû Yûsuf -aleyhirrahme- ise kucaklaşmaya ruhsat vermiştir. İmam'dan

روي عن الإمام ما أخرجه الترمذي عن أنس قال: «سمعت رجلا يقول لرسول الله ﷺ:

nakledileni Tirmizî'nin Enes'ten rivayet ettiği şu hadis teyit eder: "Bir adamın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediğini işittim:

يا رسول الله الرجل منا يلقى أخاه أينحني له؟ قال: لا قال: أفيلتزمه ويقبله؟ قال: لا قال: أيأخذ بيده ويصافحه؟ قال:

'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden biri din kardeşiyle karşılaştığında ona eğilsin mi?' 'Hayır' buyurdu. 'Ona sarılıp onu öpsün mü?' dedi. 'Hayır' buyurdu. 'Onun elini tutup musafaha etsin mi?' dedi.

نعم»

'Evet' buyurdu."

وفي الاذكار التقبيل وكذا المعانقة لا بأس به عند القدوم من سفر ونحوه، ومكروه كراهة تنزيه في غيره، وللأمرد الحسن حرام بكل حال.

el-Ezkâr'da ise öpmenin ve kucaklaşmanın yolculuktan dönüş ve benzeri durumlarda bir sakıncası olmadığı, bunun dışındakilerde tenzihen mekruh olduğu, güzel yüzlü tüysüz genç için ise her halükarda haram olduğu belirtilmiştir.

أخرج الترمذي وحسنه عن عائشة قالت: قدم زيد بن خالد بن حارثة المدينة ورسول الله في بيتي فقرع الباب فقام إليه رسول الله ﷺ يجر ثوبه فاعتنقه وقبله، وزاد رزين في حديث أنس السابق بعد قوله: ويقبله قال: «لا إلا أن يأتي

Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiğine göre Âişe şöyle demiştir: "Zeyd b. Hârise Medine'ye geldi; Resûlullah da evimdeydi. Kapıyı çaldı, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elbisesini sürüyerek ona doğru kalktı, ona sarıldı ve onu öptü." Rezîn, Enes'in geçen hadisinde 've onu öpsün mü?' sözünden sonra: "'Hayır, yolculuktan gelmiş olması

من سفره»

müstesna' buyurdu" ziyadesini eklemiştir.

وروى أبو داود سئل أبو ذر هل كان ﷺ يصافحكم إذا لقيتموه؟ قال: ما لقيته قط إلا صافحني وبعث إلي ذات يوم ولم أكن في أهلي فجئت فأخبرت أنه ﷺ أرسل إلي فأتيته وهو على سريره فالتزمني فكانت أجود أجود

Ebû Dâvûd rivayet etmiştir ki Ebû Zer'e: 'Onunla karşılaştığınızda sallallâhu aleyhi ve sellem sizinle musafaha eder miydi?' diye soruldu. O da: 'Onunla ne zaman karşılaştıysam mutlaka benimle musafaha etmiştir. Bir gün bana haber gönderdi, ben ise ailemin yanında değildim. Geldiğimde onun sallallâhu aleyhi ve sellem bana haber gönderdiği bildirildi. Sedirinde iken yanına vardım; bana sarıldı ve bu ne güzeldi, ne güzel!' dedi.

، وهذا يؤيد الإطلاق المحكي عن أبي يوسف وينبغي التأسي بهم رضي الله تعالى عنهم في التشدد على أعداء الدين والرحمة على المؤمنين.

Bu da Ebû Yûsuf'tan nakledilen mutlak cevazı teyit eder. Din düşmanlarına karşı sertlikte ve müminlere karşı merhamette onlara -radıyallâhu teâlâ anhüm- uymak gerekir.

وقد أخرج ابن أبي شيبة وأبو داود عن عبد الله بن عمر مرفوعا «من لم يرحم صغيرنا ويعرف حق كبيرنا فليس منا»

İbn Ebî Şeybe ve Ebû Dâvûd'un Abdullah b. Ömer'den merfû olarak rivayet ettiklerine göre: "Küçüğümüze merhamet etmeyen, büyüğümüzün hakkını bilmeyen bizden değildir" buyrulmuştur.

وأخرجاهما. وأحمد وابن حبان والترمذي وحسنه عن أبي هريرة قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: لا تنزع الرحمة إلا من شقي»

Yine her ikisi, Ahmed, İbn Hibbân ve hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Merhamet ancak şakî (bedbaht) olandan sökülüp alınır' buyurduğunu işittim."

ولا بأس بالبر والإحسان على عدو الدين إذا تضمن مصلحة شرعية كما أفاد ذلك ابن حجر في فتاويه الحديثية فليراجع. وقرأ يحيى بن يعمر «أشدا» بالقصر وهي قراءة شاذة لأن قصر الممدود في الشعر نحو قوله:

Şer'î bir maslahat içerdiği takdirde din düşmanına iyilik ve ihsanda bulunmakta bir sakınca yoktur; nitekim İbn Hacer el-Fetâva'l-Hadîsiyye'sinde bunu ifade etmiştir, oraya bakılabilir. Yahyâ b. Ya'mer kasr ile «أشدا» şeklinde okumuştur; bu şaz bir kıraattir, çünkü memdûd olan kelimenin maksûr yapılması şu beyitte olduğu gibi şiirde olur:

لا بد من صنعا وإن طال السفر وقوله تعالى: تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً خبر آخر- للذين- أو استئناف ويجوز فيه غير ذلك على ما لا يخفى، والرؤية بصرية، والخطاب لكل من تتأتى منه، ورُكَّعاً سُجَّداً حال من المفعول، والمراد تراهم مصلين، والتعبير بالركوع والسجود عن الصلاة مجاز مرسل، والتعبير بالمضارع للاستمرار وهو استمرار عرفي، ومن هنا قال في البحر:

«Yol uzasa da San'a'ya gitmek şarttır.» Yüce Allah'ın: { تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } “onları rükû ve secde ederken görürsün” sözü, [önceki ayette geçen] «ellezîne» (o kimseler) kelimesinin bir diğer haberidir veya istinaf (yeni bir başlangıç) cümlesidir; gizli kalmayacağı üzere bu konuda başka [irab] vecihleri de caizdir. Buradaki görme fiili gözle görmedir (basarîdir), hitap ise kendisinden görme eylemi sadır olabilecek herkese yöneliktir. { رُكَّعاً سُجَّداً } ifadesi mef'ûlden (nesneden) haldir; murad, «onları namaz kılarken görürsün» demektir. Rükû ve secdeden namazın kastedilmesi mecâz-ı mürseldir. Muzâri (geniş/şimdiki zaman) sîgasıyla ifade edilmesi ise süreklilik (istimrâr) bildirmek içindir; bu da örfî bir sürekliliktir. Nitekim el-Bahr'da şöyle denilmiştir:

هذا دليل على كثرة الصلاة منهم يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً أي ثوابا ورضا، والجملة إما خبر آخر أو حال من مفعول تَراهُمْ أو من المستتر في رُكَّعاً سُجَّداً أو استئناف مبني على سؤال نشأ من بيان مواظبتهم على الركوع والسجود كأنه قيل: ماذا يريدون بذلك؟ فقيل: يبتغون فضلا إلخ.

«Bu, onların çokça namaz kıldıklarının delilidir.» { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } “Allah'tan bir lütuf ve rıza ararlar” yani sevap ve hoşnutluk ararlar. Bu cümle ya [önceki cümlenin] bir diğer haberidir ya { تَراهُمْ } fiilinin mef'ûlünden haldir ya da { رُكَّعاً سُجَّداً } lafzındaki müstetir (gizli) zamirden haldir. Yahut onların rükû ve secdeye devam ettiklerinin açıklanmasından doğan bir soruya bina edilmiş bir istinaftır; sanki 'Bununla ne istiyorlar?' denilmiş de 'Bir lütuf arıyorlar...' diye cevap verilmiştir.

وقرأ عمرو بن عبيد «ورضوانا» بضم الراء سِيماهُمْ أي علامتهم وقرىء «سيمياؤهم» بزيادة ياء بعد الميم والمد وهي لغة فصيحة كثيرة في الشعر قال الشاعر:

Amr b. Ubeyd râ harfinin zammesiyle «ورُضوانا» şeklinde okumuştur. { سِيماهُمْ } “onların alametleri” demektir. Bu kelime mîm harfinden sonra yâ ziyadesi ve med ile «سيمياؤهم» şeklinde de okunmuştur; bu, şiirde çokça geçen fasih bir lügattir. Şair şöyle demiştir:

غلام رماه الله بالحسن يافعا ... له سيمياء لا تشق على البصر

«Allah'ın gençlik çağında güzellikle donattığı bir delikanlıdır o... / Gözü yormayan [latif] bir siması (alameti) vardır onun.»

وجاء سيماء بالمد واشتقاقها من السومة بالضم العلامة تجعل على الشاة والياء مبدلة من الواو، وهي مبتدأ خبره قوله تعالى: فِي وُجُوهِهِمْ أي في جباههم أو هي على ظاهرها، وقوله سبحانه: مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ حال من المستكن في الجار والمجرور الواقع خبرا لسيماهم أو بيان لها أي سيماهم التي هي أثر السجود، ووجه إضافة الأثر إلى السجود أنه حادث من التأثير الذي يؤثره السجود، وشاع تفسير ذلك بما يحدث في جبهة السجاد مما يشبه أثر الكي وثفنة البعير وكان كل من العليين علي بن الحسين زين العابدين وعلي بن عبد الله بن عباس أبي الاملاك رضي الله تعالى عنهما يقال له ذو الثفنات لأن كثرة سجودهما أحدث في مواقعه منهما أشباه ثفنات البعير وهي ما يقع على الأرض من أعضائه إذا غلظ، وما

Med ile «سيماء» şeklinde de gelmiştir. Bu kelimenin iştikakı, koyuna konulan damga/alamet anlamındaki dammeli «es-Sûme» (السومة) kelimesindendir; buradaki yâ harfi vâv harfinden dönüştürülmüştür. Bu kelime mübtedadır, haberi ise Yüce Allah'ın: { فِي وُجُوهِهِمْ } “yüzlerindedir” yani alınlarındadır veya zahiri üzeredir [şeklindeki] sözüdür. Yüce [Allah'ın]: { مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “secde izinden” sözü ise, «sîmâhum» kelimesine haber olan câr-mecrûrun içindeki müsteken zamirden haldir veya onun beyanıdır; yani 'secde izi olan alametleri' demektir. İzin secdeye izafe edilmesinin yönü, secdenin bıraktığı tesirden meydana gelmiş olmasıdır. Bu durumun, çok secde eden kimsenin alnında meydana gelen, dağlama izine ve devenin diz nasırına benzeyen iz ile tefsir edilmesi yaygınlık kazanmıştır. Hem Ali b. el-Hüseyin Zeynelâbidîn hem de kralların atası Ali b. Abdillâh b. Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhümâ- için «Zü's-Safenât» (nasırlar sahibi) denilirdi; çünkü onların çokça secde etmeleri, vücutlarının secdeye temas eden yerlerinde, devenin yere temas ettiğinde sertleşen uzuvlarındaki nasırlara benzer izler meydana getirmişti. Ve

روي من قوله ﷺ: «لا تعلبوا صوركم»

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Suretlerinizi damgalamayın (iz bırakmayın)» buyurduğu rivayet edilmiştir.

أي لا تسموها من العلب بفتح العين المهملة وسكون اللام الأثر، وقول ابن عمر وقد رأى رجلا بأنفه أثر السجود: إن صورة وجهك أنفك فلا تعلب وجهك ولا تشن صورتك فذلك إنما هو إذا اعتمد بجبهته وأنفه على الأرض لتحدث تلك السمة وذاك محض رياء ونفاق يستعاذ بالله تعالى منه، والكلام فيما حدث في وجه السجاد الذي لا يسجد إلا خالصا لوجه الله ﷿، وأنكر بعضهم كون المراد بالسيما ذلك.

Yani noktasız 'ayn harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile iz anlamına gelen «el-'Alb» (العَلْب) kökünden hareketle 'onlara iz koymayın' demektir. İbn Ömer'in, burnunda secde izi bulunan bir adamı gördüğünde: «Yüzünün sureti burnundur; yüzünü damgalama ve suretini çirkinleştirme» demesi ise, ancak o kimsenin bu alametin meydana gelmesi için alnını ve burnunu kasten yere bastırması durumundadır ki bu, kendisinden Yüce Allah'a sığınılacak katıksız bir riya ve nifaktır. [Ayetteki] söz konusu durum ise, ancak sırf Azîz ve Celîl olan Allah rızası için secde eden kimsenin yüzünde kendiliğinden meydana gelen iz hakkındadır. Bazıları ise simadan (alametten) kastın bu olduğunu inkâr etmiştir.

أخرج الطبراني والبيهقي في سننه عن حميد بن عبد الرحمن قال: كنت عند السائب بن يزيد إذ جاء رجل وفي وجهه أثر السجود فقال: لقد أفسد هذا وجهه أما والله ما هي السيما التي سمى الله تعالى ولقد صليت على وجهي منذ ثمانين سنة ما أثر السجود بين عينيّ، وربما يحمل على أنه استشعر من الرجل تعمدا لذلك فنفى أن يكون ما حصل به هو السيما التي سمى الله تعالى، ونظيره ما حكي عن بعض المتقدمين قال: كنا نصلي فلا يرى بين أعيننا شيء ونرى أحدنا الآن يصلي فترى بين عينيه ركبة البعير فما ندري أثقلت الأرؤس أم خشنت الأرض.

Taberânî ve es-Sünen'inde Beyhakî, Humeyd b. Abdirrahmân'dan şöyle rivayet etmişlerdir: es-Sâib b. Yezîd'in yanındaydım, derken yüzünde secde izi olan bir adam geldi. Bunun üzerine es-Sâib: «Bu adam yüzünü bozmuş! Allah'a yemin olsun ki Yüce Allah'ın adını andığı sima bu değildir. Ben seksen yıldır yüzüm üzerine namaz kılıyorum, iki gözümün arasında hiçbir secde izi yoktur» dedi. Muhtemelen bu söz, adamın bunu kasten yaptığını hissetmesi üzerine, meydana gelen şeyin Yüce Allah'ın ismini verdiği sima olduğunu nefyetmesine hamledilir. Bunun bir benzeri de önceki âlimlerden birinden nakledilen şu sözdür: «Biz namaz kılardık da iki gözümüzün arasında hiçbir şey görülmezdi; şimdi ise birimizin namaz kıldığını ve iki gözünün arasında deve dizini andıran bir izin olduğunu görüyoruz. Başlar mı ağırlaştı, yoksa zemin mi sertleşti, bilemiyoruz!»

وأخرج ابن جرير وجماعة عن سعيد بن جبير أنه قال: هذه السيما ندى الطهور وتراب الأرض، وروي نحوه عن سعيد بن المسيب وأخرج سعيد بن منصور وعبد بن حميد وابن جرير عن مجاهد أنه قال: ليس له أثر في الوجه ولكنه الخشوع، وفي رواية هي الخشوع والتواضع، وقال منصور: سألت مجاهدا أهذه السيما هي الأثر يكون بين عيني الرجل قال: لا وقد يكون مثل ركبة البعير وهو أقسى قلبا من الحجارة، وقيل: هي صفرة الوجه من سهر الليل وروي ذلك عن عكرمة والضحاك، وروى السلمي عن عبد العزيز المكي ليس ذاك هو النحول والصفرة ولكنه نور يظهر على وجوه العابدين يبدو من باطنهم على ظاهرهم يتبين ذلك للمؤمنين ولو كان في زنجي أو حبشي، وقال عطاء: والربيع ابن أنس: هو حسن يعتري وجوه المصلين، وأخرج ابن المنذر وابن جرير وابن أبي حاتم والبيهقي في سننه عن ابن عباس قال: السمت الحسن، وعن بعضهم ترى على وجوههم هيبة لقرب عهدهم بمناجاة سيدهم، والذاهبون إلى هذه الأقوال قائلون: إن المراد علامتهم في وجوههم وهم في الدنيا، وقال غير واحد: هذه السيما في الآخرة، أخرج البخاري في تاريخه. وابن نصر عن ابن عباس أنه قال في الآية: بياض يغشى وجوههم يوم القيامة. وأخرج ابن نصر وعبد بن حميد وابن جرير عن الحسن مثله، وأخرجوا عن عطية العوفي قال: موضع السجود أشد وجوههم بياضا،

İbn Cerîr ve bir grup âlim Saîd b. Cübeyr'den, onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu sima, abdestin ıslaklığı ve yerin toprağıdır.» Benzer bir rivayet Saîd b. el-Müseyyeb'den de rivayet edilmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den, onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, yüzde [maddi] bir iz değildir, bilakis huşûdur.» Bir rivayette ise: «O, huşû ve tevazudur» demiştir. Mansûr şöyle demiştir: Mücâhid'e, 'Bu sima, kişinin iki gözü arasında oluşan iz midir?' diye sordum. O: 'Hayır, bazen kişinin [alnında] deve dizi gibi iz olur da kalbi taşlardan daha katı olabilir' dedi. Bir görüşe göre o, gece uykusuz kalmaktan ötürü yüzün sararmasıdır; bu da İkrime ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Sülemî, Abdülazîz el-Mekkî'den şöyle rivayet etmiştir: «O, zayıflık ve sararma değildir; bilakis ibadet edenlerin yüzlerinde beliren, içlerinden dışlarına vuran bir nurdur; bu, Zenci yahut Habeşli birinde olsa bile müminlere açıkça belli olur.» Atâ ve er-Rebî' b. Enes ise: «O, namaz kılanların yüzlerini bürüyen bir güzelliktir» demişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan: «Güzel hal ve tavırdır» dediğini rivayet etmişlerdir. Bazılarından ise şöyle rivayet edilmiştir: «Efendileriyle münacatta bulunma vakitleri yakın olduğu için yüzlerinde bir heybet görürsün.» Bu görüşleri benimseyenler, muradın onların dünyadayken yüzlerinde bulunan alametleri olduğunu söylemektedirler. Birden çok âlim ise: 'Bu sima ahirettedir' demiştir. Buhârî Târih'inde ve İbn Nasr, İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kıyamet gününde yüzlerini bürüyecek olan beyazlıktır (aklıktır).» İbn Nasr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Hasen'den benzerini rivayet etmişlerdir. Yine onlar Atıyye el-Avfî'den: «Secde yeri, yüzlerinin beyazlığı en şiddetli olan yerdir» dediğini rivayet etmişlerdir.

وأخرج الطبراني في الأوسط والصغير وابن مردويه بسند حسن عن أبي بن كعب قال: «قال رسول الله ﷺ في قوله تعالى: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ النور يوم القيامة» النور يوم القيامة»

Taberânî el-Evsat ve es-Sağîr'de ve İbn Merdûye hasen bir senetle Übey b. Ka'b'dan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “Onların alametleri, yüzlerindeki secde izidir” sözü hakkında: 'Kıyamet günündeki nurdur, kıyamet günündeki nurdur' buyurdu.»

ولا يبعد أن يكون النور علامة في وجوههم في الدنيا والآخرة لكنه لما كان في الآخرة أظهر وأتم خصه النبي ﷺ بالذكر، وإذا صح الحديث فهو مذهبي. وقرأ ابن هرمز «إثر» بكسر الهمزة وسكون الثاء وهو لغة في أثر. وقرأ قتادة من «آثار» بالجمع ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من نعوتهم الجليلة وما فيه من معنى البعد مع قرب العهد بالمشار إليه للإيذان بعلو شأنه وبعد منزلته في الفضل، وقيل: البعد باعتبار المبتدأ أعني أَشِدَّاءُ ولو قيل هذا لتوهم أن المشار إليه هو النعت الأخير. أعني سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ. وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: مَثَلُهُمْ أي وصفهم العجيب الشأن الجاري في الغرابة مجرى الأمثال، وقوله ﷾: فِي التَّوْراةِ حال من مَثَلُهُمْ والعامل معنى الإشارة وقوله تعالى: وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ عطف على مَثَلُهُمْ الأول كأنه قيل: ذلك مثلهم في التوراة والإنجيل، وتكرير مَثَلُهُمْ لتأكيد غرابته وزيادة تقريرها، وقرىء «الإنجيل» بفتح الهمزة، وقوله ﷿: كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ إلخ تمثيل مستأنف أي هم أو مثلهم كزرع إلخ فالوقف على الْإِنْجِيلِ وهذا مروي عن مجاهد، وقيل:

Bu nurun dünyada ve ahirette onların yüzlerinde bir alamet olması uzak bir ihtimal değildir; ancak ahirette daha zahir ve daha tam olacağı için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu özellikle zikretmiştir. Hadis sahih olduğu takdirde benim mezhebim (görüşüm) de odur. İbn Hürmüz hemzenin kesresi ve sâ harfinin sükûnu ile «إثر» şeklinde okumuştur ki bu, «eser» kelimesinde bir lügattir. Katâde ise cemi (çoğul) olarak «آثار» şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } “İşte bu” ifadesi, onların zikredilen yüce sıfatlarına bir işarettir; işaret edilenin zikri yakın olduğu halde uzaklık bildiren lafızla getirilmesi, onun şanının yüceliğini ve faziletteki derecesinin yüksekliğini bildirmek içindir. Bir görüşe göre uzaklık mübtedaya, yani { أَشِدَّاءُ } “çetindirler” lafzına göredir; şayet «bu» (hâzâ) denilseydi, işaret edilenin son sıfat, yani { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “yüzlerindeki secde izi olan alametleri” olduğu zannolunurdu. Bu kelime mübtedadır, haberi ise Yüce Allah'ın: { مَثَلُهُمْ } “onların meselidir” yani gariplikte darb-ı meseller gibi cereyan eden, şanı hayret verici nitelikleridir [şeklindeki] sözüdür. Yüce [Allah'ın]: { فِي التَّوْراةِ } “Tevrat'taki” sözü { مَثَلُهُمْ } ifadesinden haldir; amil ise işaret manasıdır. Yüce Allah'ın: { وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } “İncil'deki meselleri de” sözü ise birinci { مَثَلُهُمْ } lafzına matuftur; sanki 'İşte bu, onların Tevrat ve İncil'deki meselidir' denilmiştir. { مَثَلُهُمْ } lafzının tekrarlanması, onun garipliğini teyit etmek ve iyice pekiştirmek içindir. «el-İncîl» kelimesi hemzenin fethasıyla da okunmuştur. Yüce [Allah'ın]: { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } “filizini çıkarmış bir ekin gibidir” sözü vb. ise müstakil bir temsildir; yani 'onlar veya onların meseli bir ekin gibidir...' demektir. Buna göre vakıf (durak) «el-İncîl» kelimesindedir; bu, Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de:

مَثَلُهُمْ الثاني مبتدأ وقوله تعالى: كَزَرْعٍ إلخ خبره فالوقف على التَّوْراةِ وهذا مروي عن الضحاك وأبي حاتم وقتادة، وجوز أن يكون ذلك إشارة مبهمة أوضحت بقوله تعالى: كَزَرْعٍ إلخ كقوله تعالى: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ [الحجر: ٦٦] فعلى الأول والثالث «مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل» شيء واحد إلا أنه على الأول أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ إلخ، وعلى الثالث كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ إلخ وعلى الثاني مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ شيء وهو أَشِدَّاءُ إلخ ومثلهم في الإنجيل شيء آخر وهو كَزَرْعٍ إلخ.

İkinci { مَثَلُهُمْ } lafzı mübtedadır, Yüce Allah'ın: { كَزَرْعٍ } “bir ekin gibidir” sözü vb. ise onun haberidir; buna göre vakıf { التَّوْراةِ } kelimesindedir. Bu, Dahhâk, Ebû Hâtim ve Katâde'den rivayet edilmiştir. «Zâlike» kelimesinin, Yüce Allah'ın: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } [Hicr: 66] “Biz ona şu hükmü kesin olarak bildirdik ki: Sabahleyin bunların kökü kesilmiş olacaktır” sözünde olduğu gibi, Yüce Allah'ın { كَزَرْعٍ } sözü vb. ile açıklanan müphem bir işaret olması da caiz görülmüştür. Birinci ve üçüncü veche göre «onların Tevrat'taki meseli ile İncil'deki meseli» tek bir şeydir; şu farkla ki birinci veche göre bu mesel: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” vb. ifadelerdir; üçüncü veche göre ise { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ } “filizini çıkarmış bir ekin gibidir” ifadesidir. İkinci veche göre ise onların { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } “Tevrat'taki meselleri” ayrı bir şey olup { أَشِدَّاءُ } “çetindirler” sözüdür; İncil'deki meselleri ise başka bir şey olup { كَزَرْعٍ } “bir ekin gibidir” sözüdür.

واعترض الوجه الثالث بأن الأصل في الإشارة أن تكون لمتقدم وإنما يشار إلى المتأخر إذا كان نعتا لاسم الإشارة نحو ذلِكَ الْكِتابُ، وفيه أن الحصر ممنوع، والشطء فروخ الزرع كما قال غير واحد وهو ما خرج منه وتفرع في شاطئيه أي في جانبيه وجمعه كما قال الراغب اشطاء، وقال قطرب: شوك السنبل يخرج من الحبة عشر سنبلات وتسع وثمان، وقال الكسائي. والأخفش: طرفه، وأنشدوا:

Üçüncü veche şöyle itiraz edilmiştir: Aslolan işaretin önce geçene olmasıdır; sonrakine ise ancak { ذلِكَ الْكِتابُ } örneğinde olduğu gibi işaret isminin sıfatı olduğunda işaret edilir. Ancak bu itiraza, [işaretin sadece önce geçene hasredilmesinin] menedildiği şeklinde cevap verilmiştir. «eş-Şat'» (الشطء), birden fazla âlimin belirttiği gibi ekinin filizleridir; o da ekinden çıkan ve onun iki kenarında/yanında dallanıp budaklanan kısımdır. Râgıb'ın belirttiğine göre çoğulu «eşta'» (اشطاء) gelir. Kutrub: 'Başaktan çıkan dikendir; bir taneden on, dokuz veya sekiz başak çıkar' demiştir. Kisâî ve Ahfeş ise: 'Onun ucudur' demişler ve şu beyti okumuşlardır:

اخرج الشطء على وجه الثرى ... ومن الأشجار أفنان الثمر

«Toprağın yüzüne filizini çıkardı... / Ve ağaçlardan meyve dallarını.»

وزعم أبو الفتح أن الشطء لا يكون إلا في البر والشعير، وقال صاحب اللوامح: شطأ الزرع وأشطأ إذا أخرج فراخه وهو في الحنطة والشعير وغيرهما، وفي البحر أشطأ الزرع افرخ والشجرة أخرجت غصونها.

Ebü'l-Feth, şat'ın sadece buğday ve arpada olacağını iddia etmiştir. el-Levâmih sahibi ise şöyle demiştir: «شطأ الزرع ve أشطأ», ekin filizlerini çıkardığı zaman kullanılır; bu durum buğdayda, arpada ve diğerlerinde geçerlidir. el-Bahr'da: «أشطأ الزرع», ekin filiz verdi; ağaç da dallarını çıkardı demektir.

وفي القاموس الشطء فراخ النخل والزرع أو ورقه جمعه شطوء، وشطأ كمنع شطأ وشطوأ أخرجها، ومن الشجر ما خرج حول أصله وجمعه اشطاء، وأشطأ أخرجها اهـ، وفيه ما يرد به على أبي الفتح مع زيادة لا تخفى فائدتها فلا تغفل.

el-Kâmûs'ta şöyle denmektedir: «eş-Şat'» hurmanın ve ekinin filizleri veya yaprağıdır, çoğulu «şütû'» (شطوء) gelir. Men'a babından «شطأ شطأ وشطوأ», onları çıkardı demektir. Ağaçtan ise gövdesinin etrafında çıkan sürgündür, çoğulu «eştâ'» gelir. «أشطأ» da onları çıkardı demektir (iktibas bitti). Bunda, faydası gizli kalmayacak bir ziyadelikle birlikte Ebü'l-Feth'e bir reddiye vardır; gafil olma!

وقرأ ابن كثير وابن ذكوان «شطأه» بفتح الطاء وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة وعيسى الكوفي كذلك وبالمد. وقرأ زيد بن علي كذلك أيضا وبألف بدل الهمزة فاحتمل أن يكون مقصورا وإن يكون أصله الهمز فنقل الحركة وأبدل الهمزة ألفا كما قالوا في المرأة والكمأة المراة والكماة، وهو تخفيف مقيس عند الكوفيين وعند البصريين شاذ لا يقاس عليه، وقرأ أبو جعفر «شطه» بحذف الهمزة وإلقاء حركتها على الطاء، ورويت عن شيبة ونافع والجحدري، وعن الجحدري أيضا «شطوه» بإسكان الطاء وواو بعدها، قال أبو الفتح: هي لغة أو بدل من الهمزة فَآزَرَهُ أي أعانه وقواه قاله الحسن وغيره، قال الراغب: وأصله من شد الإزار كون الكفار مستيقنين بالآخرة ومتحققين كون الوعد منه ﷿ بعيد، وضمير مِنْهُمْ لمن عاد عليه الضمائر السابقة، و (من) للبيان مثلها في قوله تعالى: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الحج: ٣٠] وليس مجيئها كذلك مخصوصا بما إذا كانت داخلة على ظاهر كما توهم صاحب التحفة الاثني عشرية في الكلام على قوله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النور: ٥٥] فقال: حمل «من» للبيان إذا كان داخلا على الضمير مخالف لاستعمال العرب، وأنكر ذلك عليه صاحب الترجمة لكن قال: لو ادعى هذا الخلاف في ضميري الخطاب والتكلم لم يبعد.

İbn Kesîr ve İbn Zekvân, tâ harfinin fethasıyla «شَطَأَهُ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve Îsâ el-Kûfî de bu şekilde ve med ile okumuşlardır. Zeyd b. Ali de aynı şekilde ve hemze yerine elif ile okumuştur; bu durumda kelimenin maksûr olması veya aslının hemzeli olup hareketi nakledilerek hemzenin elife tebdil edilmiş olması muhtemeldir; nitekim «المرأة» ve «الكمأة» kelimelerinde «المراة» ve «الكماة» dedikleri gibi. Bu, Kûfelilere göre kıyasa uygun bir tahfiftir, Basralılara göre ise şazdır, kıyas yapılamaz. Ebû Ca'fer ise hemzeyi hazfedip harekesini tâ harfine vererek «شطه» şeklinde okumuştur; bu, Şeybe, Nâfi' ve Cahderî'den de rivayet edilmiştir. Cahderî'den ayrıca tâ harfinin sükûnu ve ardından bir vâv ile «شطوه» şeklinde de rivayet edilmiştir. Ebü'l-Feth: 'Bu bir lügattir veya hemzeden bedeldir' demiştir. { فَآزَرَهُ } “onu güçlendirmiş” yani ona yardım edip kuvvetlendirmiştir; bunu Hasen ve başkaları söylemiştir. Râgıb: 'Bunun aslı izârı (kuşağı) bağlamaktan gelir' demiştir. Kâfirlerin ahirete kesin olarak inanmaları ve vaadin Yüce Allah katından olduğunu tastamam bilmeleri uzak bir ihtimaldir. { مِنْهُمْ } “onlardan” ifadesindeki zamir, önceki zamirlerin döndüğü kimselere aittir. «Min» (من) harfi ise Yüce Allah'ın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } [Hac: 30] “Artık putlardan ibaret o pislikten kaçının” sözündeki gibi beyan (açıklama) içindir. Bu edatın beyan için gelmesi, Tuhfe-i İsnâ Aşeriyye sahibinin Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } [Nûr: 55] “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, onları yeryüzünde mutlaka halife kılacağını vaat etti” sözünü açıklarken zannettiği gibi yalnızca zahir isme dahil olmasına mahsus değildir. O şöyle demiştir: 'Zamir üzerine dahil olduğunda «min» edatını beyan manasına hamletmek Arap kelamının kullanımına aykırıdır.' Mütercim ise onun bu görüşünü reddetmiş ancak şöyle demiştir: 'Şayet bu hilafı hitap ve mütekellim zamirlerinde iddia etseydi uzak olmazdı.'

ومن مجيئها للبيان داخلة على ضمير الغائب قوله تعالى: لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عند القائلين بأن ضمير تَزَيَّلُوا للمؤمنين لا للتبعيض كما يقوله الشيعة الزاعمون ارتداد أكثر الصحابة رضي الله تعالى عنهم من أهل بيعة الرضوان وغيرهم، فإن مدحهم السابق بما يدل على الاستمرار كقوله تعالى: تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً ووصفهم بما يدل على الدوام والثبات كقوله سبحانه: وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ يأبى التبعيض والارتداد الذين زعموه عند من له أدنى إنصاف وشمة من دين، ويزيد زعمهم هذا سقوطا عن درجة الاعتبار أن مدحهم ذاك قد كتبه الله تعالى في التوراة قبل أن يخلق السموات والأرض، ولا يكاد عاقل يقبل أنه تعالى أطلق المدح وكتبه لأناس لم يثبت على تلك الصفة إلا قليل منهم، وإذا قلنا: إن هؤلاء الممدوحين هم أهل بيعة الرضوان الذين بايعوه ﵊ في الحديبية كما يشعر به وَالَّذِينَ مَعَهُ لا سيما على القول بأن السورة بتمامها نزلت عند منصرفه ﵊ من الحديبية قبل أن يتفرقوا عنه ﷺ كان سقوط ذلك الزعم أبين وأبين لأن الارتداد الذي يزعمونه كان لترك مبايعة علي كرم الله تعالى وجهه بعد وفاة رسول الله ﷺ مع العلم بالنص على خلافته بزعمهم ومبايعة أبي بكر رضي الله تعالى عنه، وكيف يكون ذاك ارتدادا والله ﷿ حين رضي عنهم على أنهم يفعلونه، والقول بأنه سبحانه إنما رضي عن مبايعتهم أو عنهم من حيث المبايعة ولم يرض سبحانه عنهم مطلقا لأجلها خلاف ظاهر الآية، والظاهر ما نفي، ولا يعكر عليه صدور بعض المعاصي من بعضهم بعد وإنما يعكر صدور ما لا يجامع الرضا أصلا كالارتداد والعياذ بالله تعالى، وبالجملة جعل (من) للتبعيض ليتم للشيعة ما زعموه مما يأباه الكتاب والسنة وكلام العترة. وفي التحفة الاثني عشرية من ذلك ما تنشرح له الصدور وتزداد به قلوب المؤمنين نورا على نور، ويا سبحان الله أين جعل (من) للتبعيض من دعوى الارتداد، ولكن من يضلل الله فما له من هاد، وتأخير مِنْهُمْ هنا عن عَمِلُوا الصَّالِحاتِ

Onun gaib zamirine dahil olarak beyan için gelmesine dair bir örnek, Yüce Allah'ın: { لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Eğer [birbirlerinden] ayrılsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette cezalandırırdık” sözüdür; bu, { تَزَيَّلُوا } lafzındaki zamirin müminlere ait olduğunu söyleyenlere göredir. Rıdvan biati ehlinden ve diğerlerinden olan sahâbîlerin -radıyallâhu teâlâ anhüm- çoğunun irtidat ettiğini iddia eden Şiilerin söylediği gibi teb'îz (kısmîlik) için değildir. Zira Yüce Allah'ın: { تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } “onları rükû ve secde ederken görürsün” sözü gibi süreklilik bildiren ifadelerle sahâbîlerin daha önce övülmüş olması ve Yüce [Allah'ın]: { وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } “O'nunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetindirler” sözü gibi devamlılık ve sebat bildiren vasıflarla nitelenmiş olmaları; zerre kadar insafı ve dinden bir nebze nasibi olan kimse nezdinde onların iddia ettiği teb'îzi ve irtidadı reddeder. Onların bu iddiasını itibar derecesinden bütünüyle düşüren diğer bir husus da Yüce Allah'ın bu övgüyü, gökleri ve yeri yaratmadan önce Tevrat'ta yazmış olmasıdır. Hiçbir akıl sahibi, Yüce Allah'ın, içlerinden pek azı müstesna o vasıf üzere sebat etmeyecek bir topluluğa böylesine mutlak bir övgüde bulunup bunu yazmış olmasını asla kabul etmez. Şayet: 'Bu övülenler, { وَالَّذِينَ مَعَهُ } “O'nunla beraber olanlar” ifadesinin hissettirdiği üzere Hudeybiye'de O'na aleyhisselâm biat eden Rıdvan biati ehlidir; bilhassa surenin tamamının, onlar henüz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından ayrılmadan önce O'nun aleyhisselâm Hudeybiye'den dönüşü esnasında indiği görüşüne göre durum böyledir' dersek, bu iddianın tutarsızlığı daha da açık ve seçik hale gelir. Çünkü onların iddia ettikleri irtidat, iddialarına göre hilafetine dair açık nassı bildikleri halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra Ali'ye -kerremallâhu teâlâ vecheh- biat etmeyi terk edip Ebû Bekir'e -radıyallâhu teâlâ anh- biat etmelerinden ötürüdür. Peki, Yüce Allah onların bu fiili işleyeceklerini bildiği halde onlardan razı olmuşken bu nasıl irtidat olabilir? 'Yüce Allah ancak onların biatlerinden yahut biat etmeleri cihetinden onlardan razı olmuştur, bu biatten dolayı mutlak olarak onlardan razı olmamıştır' şeklindeki söz ise ayetin zahirine aykırıdır; zahir olan ise nefyettiğimiz husustur. Sonradan bazılarından kimi günahların sadır olması bu duruma halel getirmez; buna ancak irtidat gibi rıza ile asla bağdaşmayan durumların sadır olması halel getirir -ki bundan Yüce Allah'a sığınırız-. Velhasıl, Şiilerin iddialarını tutarlı kılabilmek için «min» harfini teb'îz manasına hamletmeleri; Kitab'ın, Sünnet'in ve Ehl-i Beyt'in sözlerinin reddettiği bir husustur. Tuhfe-i İsnâ Aşeriyye'de bu konuda göğüsleri ferahlatan ve müminlerin kalplerindeki nuru katbekat artıran açıklamalar mevcuttur. Sübhanallah! «Min» harfini teb'îze hamletmek nerede, irtidat davası nerede! Fakat Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. { مِنْهُمْ } ifadesinin burada { عَمِلُوا الصَّالِحاتِ } sözünden sonraya bırakılması,

وتقديم مِنْكُمْ عليه في آية النور التي ذكرناها آنفا لأن عمل الصالحات لا ينفك عنهم، وذلك ثمت لبيان الخلفاء والعمل الصالح ليس موقوفا عليه لاستمرار صحة خلافتهم حتى لا ينعزلوا بالفسق، وقال ابن جرير: مِنْهُمْ يعني من الشطء الذي أخرجه الزرع وهم الداخلون في الإسلام إلى يوم القيامة فأعاد الضمير على معنى الشطء وكذلك فعل البغوي ولا يخفى بعده.

Ve az önce zikrettiğimiz Nûr suresindeki ayette { مِنْكُمْ } ifadesinin ondan önce getirilmesi; salih amelin onlardan asla ayrılmayacak olmasındandır. Oradaki [takdim] ise halifeleri beyan etmek içindir ve salih amel, fısk sebebiyle azledilmemeleri için onların hilafetlerinin sıhhatinin devamına bağlanmış değildir. İbn Cerîr şöyle demiştir: «Minhüm» (onlardan), yani ekinin çıkardığı filizdendir ki bunlar kıyamet gününe kadar İslâm'a girecek olan kimselerdir. Böylece o zamiri şat'ın manasına döndürmüştür; Begavî de aynı şekilde yapmıştır, ancak bunun uzak bir tevîl olduğu gizli değildir.

وهذا وفي المواهب أن الإمام مالكا قد استنبط من هذه الآية تكفير الروافض الذين يبغضون الصحابة رضي الله تعالى عنهم، فإنهم يغيظونهم ومن غاظه الصحابة فهو كافر، ووافقه كثير من العلماء انتهى. وفي البحر ذكر عند مالك رجل ينتقص الصحابة فقرأ مالك هذه الآية فقال: من أصبح من الناس في قلبه غيظ. من أصحاب رسول الله ﷺ فقد أصابته هذه الآية، ويعلم تكفير الرافضة بخصوصهم، وفي كلام عائشة يقال: أزرته أي شددت إزاره ويقال: آزرت البناء وأزرته قويت أسافله، وتأزر النبات طال وقوي.

Bununla birlikte el-Mevâhib'de belirtildiğine göre İmam Mâlik bu ayetten, sahâbîlere -radıyallâhu teâlâ anhüm- buğzeden Râfızîlerin tekfir edileceği hükmünü istinbat etmiştir; zira sahâbîler onları öfkelendirmektedir, sahâbîlerin öfkelendirdiği kimse ise kâfirdir. Pek çok âlim de bu konuda ona muvafakat etmiştir (alıntı bitti). el-Bahr'da zikredildiğine göre Mâlik'in yanında sahâbîleri yeren bir adam anıldı. Bunun üzerine Mâlik bu ayeti okuyup şöyle dedi: «İnsanlardan her kimin kalbinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birine karşı bir öfke bulunarak sabahlarsa, bu ayet kesinlikle onu hedef almıştır.» Buradan özellikle Râfizîlerin tekfir edileceği anlaşılır. Âişe'nin sözünde «أزرته» denilir, yani onun kuşağını bağladım demektir. «آزرت البناء وأزرته» denilir ki binanın temellerini güçlendirdim manasındadır. «تأزر النبات» ise bitkinin uzayıp kuvvetlenmesi demektir.

وذكر غير واحد أنه إما من المؤازرة بمعنى المعاونة أو من الإيزار وهي الإعانة. وفي البحر «آزر» أفعل كما حكي عن الأخفش، وقول مجاهد وغيره فاعل خطأ لأنه لم يسمع في مضارعه ألا يؤزر على وزن يكرم دون يوازر.

Birden fazla âlim bunun ya yardımlaşma anlamında «müâzere» (المؤازرة) kökünden ya da yardım etmek anlamında «îzâr» (الإيزار) kökünden geldiğini zikretmiştir. el-Bahr'da «آزر» fiilinin Ahfeş'ten nakledildiği üzere «ef'ale» (أفعل) vezninde olduğu belirtilmiştir. Mücâhid ve başkalarının bunun «fâ'ale» (فاعل) vezninde olduğunu söylemeleri ise bir hatadır; çünkü onun muzâri fiili, «yüvâziru» (يوازر) şeklinde değil, ancak «yükrimu» (يكرم) vezninde «yü'ziru» (يؤزر) şeklinde işitilmiştir.

وتعقب بأن هذه الشهادة نفي غير مسموعة على أنه يجوز أن يكون ورد من بابين واستغنى بأحدهما عن الآخر ومثله كثير، مع أن السرقسطي نقله عن المازني لكنه قال: يقال آزر الشيء غيره أي ساواه وحاذاه، وأنشد لامرىء القيس:

Bu görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Bu şahitlik bir nefy (olumsuzluk) şahitliğidir, itibar edilmez; kaldı ki fiilin iki ayrı babdan gelmiş olup birinin diğeri yerine kullanılmış olması da caizdir ve bunun örnekleri pek çoktur. Bununla birlikte Serakustî bunu Mâzinî'den nakletmiş ancak şöyle demiştir: «آزر الشيء غيره» denilir ki bir şeyin diğerine denk ve paralel olması demektir. Ve İmruü'l-Kays'ın şu beytini okumuştur:

بمحنية قد آزر الضال نبتها ... بجر جيوش غانمين وخيب

«Gan сцена ganimetle dönen ve eli boş kalan orduların çekilip gittiği bir vadide / Arabistan kirazı ağacı bitkisine denk olmuştur.»

وجعل ما في الآية من ذلك، وهو مروي أيضا عن السدي قال: آزره صار مثل الأصل في الطول، والجمهور على ما نقل أولا، والضمير المرفوع في (آزره) للشطء والمنصوب للزرع أي فقوي ذلك الشطء الزرع، والظاهر أن الإسناد في أَخْرَجَ و «آزر» مجازي وكون ذلك من الاسناد إلى الموجب، وهو حقيقة على ما ذهب إليه السالكوتي في حواشيه على المطول حيث قال في قولهم: سرتني رؤيتك. هذا القول مجاز إذا أريد منه حصول السرور عند الرؤية أما إذا أريد منه أن الرؤية موجبة للسرور فهو حقيقة لا يخفى حاله. وقرأ ابن ذكوان «فآزره» ثلاثيا. وقرىء «فأزّره» بشد الزاي أي فشد أزره وقواه فَاسْتَغْلَظَ فصار من الدقة إلى الغلظ وهو من باب استنوق الجمل، ويحتمل أن يراد المبالغة في الغلظ كما في استعصم ونحوه، وأوثر الأول لأن المساق ينبىء عن التدرج فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ فاستقام على قصبه وأصوله جمع ساق نحو لابة ولوب وقارة وقور. وقرأ ابن كثير «سوقه» بإبدال الواو المضموم ما قبلها همزة، قيل: وهي لغة ضعيفة، ومن ذلك قوله:

Ve ayetteki ifadenin bundan olduğunu kabul etmiştir. Bu mana Süddî'den de rivayet edilmiştir; o: «آزره», boy bakımından aslı gibi oldu demektir, demiştir. Cumhur ise ilk nakledilen görüş üzeredir. { آزَرَهُ } fiilindeki merfû zamir filize, mansub zamir ise ekine aittir; yani o filiz ekini kuvvetlendirdi demektir. Zahir olan odur ki { أَخْرَجَ } ve «آزر» fiillerindeki isnad mecazidir; bunun mûcibe (sebebe) isnat kabilinden olup Siyâlkûtî'nin el-Mutavvel haşiyesinde benimsediği görüşe göre hakikat olması da muhtemeldir. Zira o, «seni görmek beni sevindirdi» sözü hakkında şöyle demiştir: «Bu söz, görme anında sevincin meydana gelmesi kastedilirse mecazdır; ancak görmenin sevince sebep olduğu kastedilirse hakikattir.» Bu durumun mahiyeti gizli değildir. İbn Zekvân sülâsî (üç harfli) olarak «فأزره» şeklinde okumuştur. Zâ harfinin şeddesiyle «فأزّره» şeklinde de okunmuştur; yani onun belini bağlayıp kuvvetlendirdi demektir. { فَاسْتَغْلَظَ } “sonra kalınlaşmış” yani incelikten kalınlığa geçmiştir; bu da «istenvaka'l-cemel» (deve dişileşti) babındandır. «İsta'same» ve benzerlerinde olduğu gibi kalınlaşmada mübalağanın kastedilmiş olması da muhtemeldir; ancak birincisi tercih edilmiştir, çünkü sözün akışı tedriciliği (kademeli gelişimi) bildirmektedir. { فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } “gövdesi üzerine dikilmiş” yani kamışları ve sapları üzerinde doğrulmuştur. «Sûk» (سوق), «lâbe-lûb» ve «kâre-kûr» kelimelerinde olduğu gibi «sâk» (ساق) kelimesinin çoğuludur. İbn Kesîr «سوقه» kelimesini, mâkabli (öncesi) zammeli olan vâv harfini hemzeye dönüştürerek [«سُؤُقِهِ» şeklinde] okumuştur; bunun zayıf bir lügat olduğu söylenmiştir. Şu beyit de bu kabildendir:

أحب المؤقدين إلي موسى يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ بقوته وكثافته وغلظه وحسن منظره، والجملة في موضع الحال أي معجبا لهم، وخصهم تعالى بالذكر لأنه إذا أعجب الزراع وهم يعرفون عيوب الزرع فهو أحرى أن يعجب غيرهم، وهنا تم المثل وهو مثل ضربه الله تعالى للصحابة رضي الله تعالى عنهم قلوا في بدء الإسلام ثم كثروا واستحكموا فترقى أمرهم يوما فيوما بحيث أعجب الناس، وهذا ما اختاره بعضهم وقد أخرجه ابن جرير وابن المنذر، عن الضحاك وابن جرير وعبد بن حميد عن قتادة، وذكرا عنه أنه قال أيضا: مكتوب في الإنجيل سيخرج قوم ينبتون نبات الزرع يخرج منهم قوم يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر. وفي الكشاف هو مثل ضربه الله تعالى لبدء ملة الإسلام وترقيه في الزيادة إلى أن قوي

«Ateşi tutuşturanların bana en sevimli olanı Mûsâ'dır.» { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “ekicilerin hoşuna gider”; kuvveti, gürlüğü, kalınlığı ve güzel manzarasıyla [onları hayran bırakır]. Bu cümle hal makamındadır; yani ekicileri hayran bırakacak bir halde demektir. Yüce Allah'ın özellikle ekicileri zikretmesi şundandır: Ekinin kusurlarını en iyi bilen ekiciler dahi ona hayran kalıyorsa, başkalarının hayran kalması evleviyetle beklenir. İşte temsil burada tamamlanmıştır; bu, Yüce Allah'ın sahâbîler -radıyallâhu teâlâ anhüm- için getirdiği bir temsildir: Onlar İslâm'ın başlangıcında az idiler, sonra çoğalıp güçlendiler ve durumları günden güne ilerleyip insanları hayran bırakacak bir seviyeye ulaştı. Bazı âlimlerin tercih ettiği görüş budur; nitekim bunu İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Dahhâk'tan, İbn Cerîr ve Abd b. Humeyd de Katâde'den rivayet etmişlerdir. Yine ondan şöyle dediğini nakletmişlerdir: «İncil'de şöyle yazılıdır: Ekinin bitişi gibi biten bir kavim çıkacaktır; onların içinden iyiliği emreden ve kötülükten nehyeden bir topluluk çıkacaktır.» el-Keşşâf'ta ise şöyle denmektedir: «Bu, Yüce Allah'ın İslâm dininin başlangıcı ve kuvvetlenip

واستحكم لأن النبي ﷺ قام وحده ثم قواه الله تعالى بمن معه كما يقوي الطاقة الأولى ما يحتف بها مما يتولد منها، وظاهره أن الزرع هو النبي ﷺ والشطء أصحابه رضي الله تعالى عنهم فيكون مثلا له ﵊ وأصحابه لا لأصحابه فقط كما في الأول ولكل وجهة، وروي الثاني عن الواقدي، وفي خبر أخرجه ابن جرير. وابن مردويه عن ابن عباس ما يقتضيه.

sağlamlaşıncaya kadar büyümesindeki artışı için getirdiği bir temsildir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına ayağa kalktı; sonra Yüce Allah, ilk çıkan sapı etrafında kendisinden doğup onu saran filizlerin güçlendirdiği gibi, O'nu da beraberindekilerle güçlendirdi.» Bu ifadenin zahirine göre ekin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, filizler ise sahâbîleridir -radıyallâhu teâlâ anhüm-. Dolayısıyla bu, ilk görüşte olduğu gibi yalnızca sahâbîleri için değil, Peygamber aleyhisselâm ve sahâbîleri için getirilmiş bir mesel olur; her birinin bir yönü vardır. İkinci görüş Vâkıdî'den rivayet edilmiştir; İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettikleri bir haberde de bunu gerektiren ifadeler yer almaktadır.

وقوله تعالى: لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ علة لما يعرب عنه الكلام من إيجاده تعالى لهم على الوجه الذي تضمنه التمثيل، وظاهر كلام بعضهم أنه علة للتمثيل وليس بذاك، وقيل: علة لما بعده من قوله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً فإن الكفار إذا سمعوا بما أعد الله تعالى للمؤمنين في الآخرة مع ما لهم في الدنيا من العزة غاظهم ذلك، وهو مع توقف تماميته بحسب الظاهر علي رضي الله تعالى عنه ما يشير إليه أيضا، فقد أخرج الحاكم وصححه عنها في قوله تعالى: لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ قالت: أصحاب محمد ﷺ أمروا بالاستغفار لهم فسبوهم، وعن بعض السلف جعل جمل الآية كل جملة مشيرة إلى معين من الصحابة رضي الله تعالى عنهم، فعن عكرمة أنه قال: أَخْرَجَ شَطْأَهُ بأبي بكر فَآزَرَهُ بعمر فَاسْتَغْلَظَ بعثمان فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ بعلي رضي الله تعالى عنهم أجمعين.

Yüce Allah'ın: { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “onlarla inkârcıları öfkelendirmek için” sözü, kelamın ifade ettiği; Yüce Allah'ın onları bu temsilde yer alan vasıf üzere var etmesinin illetidir (gerekçesidir). Bazılarının sözünün zahirine göre ise bu, temsilin illetidir; fakat durum öyle değildir. Bir görüşe göre de kendisinden sonra gelen Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } “Allah, onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir” sözünün illetidir; zira kâfirler, müminlerin dünyadaki izzetlerinin yanı sıra Yüce Allah'ın ahirette onlar için hazırladığı mükâfatları işittiklerinde bu durum onları öfkelendirir. Bu görüş, -zahirine göre tamamiyeti duraksamalı olmakla birlikte- Ali'den -radıyallâhu teâlâ anh- nakledilen ve buna işaret eden bir rivayetle de desteklenir: Nitekim Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir ki Âişe Yüce Allah'ın: { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “onlarla inkârcıları öfkelendirmek için” sözü hakkında şöyle demiştir: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına istiğfar etmekle emrolundular, fakat onlar ashâba sövdüler.» Selef-i sâlihînden bazılarından, ayetin her bir cümlesini ashâb-ı kirâmdan -radıyallâhu teâlâ anhüm- belirli bir zata işaret kıldıkları rivayet edilmiştir. Nitekim İkrime'den şöyle dediği nakledilmiştir: «Filizini çıkardı» Ebû Bekir'le, «onu güçlendirdi» Ömer'le, «kalınlaştı» Osman'la, «gövdesi üzerine dikildi» Ali ile -radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn- [temsil edilmiştir].

وأخرج ابن مردويه والقاضي أحمد بن محمد الزهري في فضائل الخلفاء الأربعة. والشيرازي في الألقاب عن ابن عباس مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أبو بكر أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ عمر رُحَماءُ بَيْنَهُمْ عثمان تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً علي كرم الله تعالى وجهه يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً طلحة والزبير سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ عبد الرحمن بن عوف وسعد بن أبي وقاص وأبو عبيدة بن الجراح وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ بأبي بكر فَاسْتَغْلَظَ بعمر فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ بعثمان يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ بعلي كرم الله تعالى وجهه وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جميع أصحاب محمد ﷺ.

İbn Merdûye, Kādî Ahmed b. Muhammed ez-Zührî Fezâilü'l-Hulefâi'l-Erbaa'da ve Şîrâzî el-Elkâb'da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ } “Muhammed Allah'ın elçisidir; O'nunla beraber olanlar” Ebû Bekir'dir; { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } “kâfirlere karşı çetindirler” Ömer'dir; { رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “kendi aralarında merhametlidirler” Osman'dır; { تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } “onları rükû ve secde ederken görürsün” Ali'dir -kerremallâhu teâlâ vecheh-; { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } “Allah'tan bir lütuf ve rıza ararlar” Talha ve Zübeyr'dir; { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “onların alametleri, yüzlerindeki secde izidir” Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tır; { وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ } “İncil'deki meselleri de filizini çıkarmış, derken onu güçlendirmiş bir ekin gibidir” Ebû Bekir'le; { فَاسْتَغْلَظَ } “sonra kalınlaşmış” Ömer'le; { فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } “gövdesi üzerine dikilmiş” Osman'la; { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “onlarla inkârcıları öfkelendirmek için ekicilerin hoşuna giden” Ali ile -kerremallâhu teâlâ vecheh-; { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir” ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün ashâbıdır.

وأخرج ابن مردويه والخطيب وابن عساكر عنه رضي الله تعالى عنه أيضا في قوله تعالى: كَزَرْعٍ قال: أصل الزرع عبد المطلب أَخْرَجَ شَطْأَهُ محمد ﷺ فَآزَرَهُ بأبي بكر فَاسْتَغْلَظَ بعمر فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ بعثمان لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ بعلي رضي الله تعالى عنه، وكل هذه الأخبار لم تصح فيما أرى ولا ينبغي تخريج ما في الآية عليها، وأعتقد أن لكل من الخلفاء رضي الله تعالى عنهم الحظ الأوفى مما تضمنته، ومتى أريد بالزرع النبي ﵊ كان حظ علي كرم الله تعالى وجهه من شطأه أوفى من حظ سائر الخلفاء رضي الله تعالى عنه، ولعل مؤازرته ومعاونته البدنية بقتل كثير من الكفرة أعدائه ﵊ أكثر من مؤازرة غيره من الخلفاء أيضا، ومع هذا لا ينخدش ما ذهب إليه محققو أهل السنة والجماعة في مسألة التفضيل كما لا يخفى على النبيه النبيل، فتأمل والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.

İbn Merdûye, Hatîb ve İbn Asâkir yine ondan -radıyallâhu teâlâ anh- Yüce Allah'ın: { كَزَرْعٍ } “bir ekin gibidir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ekinin kökü Abdülmuttalib'dir; { أَخْرَجَ شَطْأَهُ } “filizini çıkardı” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; { فَآزَرَهُ } “onu güçlendirdi” Ebû Bekir'le; { فَاسْتَغْلَظَ } “kalınlaştı” Ömer'le; { فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } “gövdesi üzerine dikildi” Osman'la; { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “onlarla inkârcıları öfkelendirmek için” ise Ali -radıyallâhu teâlâ anh- iledir.» Gördüğüm kadarıyla bu rivayetlerin hiçbiri sahih değildir ve ayetteki ifadelerin bunlara göre tevil edilmesi uygun olmaz. Benim kanaatim odur ki halifelerin her biri -radıyallâhu teâlâ anhüm- bu ayetin içerdiği faziletlerden en bol nasibe sahiptir. Ekinden murad Peygamber aleyhisselâm olduğunda, Ali'nin -kerremallâhu teâlâ vecheh- O'nun filizinden (şat'ından) aldığı nasip, diğer halifelerin -radıyallâhu teâlâ anhüm- nasibinden daha tamdır; nitekim O'nun aleyhisselâm düşmanları olan pek çok kâfiri öldürerek bedenen O'na destek ve yardımcı olması da muhtemelen diğer halifelerin desteğinden daha fazladır. Bununla birlikte, basiretli ve zeki kimselere gizli kalmayacağı üzere, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat muhakkiklerinin fazilet sıralaması (tafdîl) meselesinde benimsedikleri görüşe hiçbir halel gelmez. İyi düşün; doğru yola ileten ancak Yüce Allah'tır.

ومن باب الإشارة في بعض الآيات: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً يشير عندهم إلى فتح مكة العماء بإدخال الأعيان الثابتة ظاهرة بنور الوجود فيها أي إظهارها للعيان لأجله ﵊ على أن لام لَكَ للتعليل، وحاصله أظهرنا العالم لأجلك وهو في معنى ما

Bazı ayetlerin işârî tefsiri kabilinden şunlar söylenmiştir: { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً } “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” ayeti onlara göre, a'yân-ı sâbitenin varlık nuruyla zahir kılınarak oraya dahil edilmesi suretiyle «Amâ» (mutlak gayb) mertebesinin fethine; yani { لَكَ } ifadesindeki lâm harfinin ta'lîl (gerekçe) bildirmesine binaen O'nun aleyhisselâm hatırı için varlıkların müşahede alemine çıkarılmasına işaret etmektedir. Bunun özeti: 'Alemi senin için zahir kıldık' demektir ki bu da

يروونه من قوله سبحانه: «لولاك لولاك ما خلقت الأفلاك»

Onların Yüce Allah'tan rivayet ettikleri: «Sen olmasaydın, sen olmasaydın felekleri yaratmazdım» kutsi hadisi anlamındadır.

وقيل: يشير إلى فتح باب قلبه ﵊ إلى حضرة ربوبيته ﷿ بتجلي صفات جماله وجلاله وفتح ما انغلق على جميع القلوب من الأسرار وتفصيل شرائع الإسلام وغير ذلك من فتوحات قلبه ﷺ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ ليستر وجودك في جميع الأزمنة بوجوده جل وعلا وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ بإثبات جميع حسنات العالم في

Bir görüşe göre ise O'nun aleyhisselâm cemal ve celal sıfatlarının tecellisiyle kalbinin kapısının Azîz ve Celîl olan Rablik makamına açılmasına, bütün kalplere kapalı olan sırların ve İslâm şeriatlarının tafsilatının fethine ve O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem kalbine açılan diğer fetihlere işaret etmektedir. { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Tâ ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın” yani bütün zamanlarda senin varlığını Kendi varlığı ile -celle ve alâ- örtsün; { وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ } “ve senin üzerindeki nimetini tamamlasın” yani alemin var edilmesine sen sebep olduğun için alemin bütün iyiliklerini senin

صحيفتك إذ كنت العلة في إظهاره وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً بدعوة الخلق على وجه الجمع والفرق وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ على النفوس الأمّارة ممن تدعوهم إلى الحق نَصْراً عَزِيزاً قلما يشبهه نصر، ومن هنا كان ﷺ أكثر الأنبياء ﵈ تبعا، وكان علماء أمته كأنبياء بني إسرائيل إلى غير ذلك مما حصل لأمته بواسطة تربيته ﵊ لهم وإفاضة الأنوار والأسرار على نفوسهم وأرواحهم، والمراد ليجمع لك هذه الأمور فلا تغفل هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ فسروها بشيء يجمع نورا وقوة وروحا بحيث يسكن إليه ويتسلى به الحزين والضجر ويحدث عنده القيام بالخدمة ومحاسبة النفس وملاطفة الخلق ومراقبة الحق والرضا بالقسم والمنع من الشطح الفاحش، وقالوا: لا تنزل السكينة إلا في قلب نبي أو ولي لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ فيحصل لهم الإيمان العياني والإيمان الاستدلالي البرهاني إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً على جميع المخلوقات إذ كنت أول مخلوق، ومن هنا أحاط ﷺ علما بما لم يحط به غيره من المخلوقات لأنه ﵊ شاهد خلق جميعها، ومن هذا المقام

amel defterine yazarak [nimetini tamamlasın]; { وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “ve seni dosdoğru bir yola iletsin” yani halkı cem ve fark cihetiyle [Hakk'a] davet ettirerek; { وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ } “ve Allah sana yardım etsin” hakka davet ettiğin kimselerden olan emmâre nefislere karşı; { نَصْراً عَزِيزاً } “şanı yüce bir zaferle” ki benzeri pek az görülen bir zaferdir. Bundan ötürü O sallallâhu aleyhi ve sellem, peygamberler -aleyhimüsselâm- içinde en çok tabisi bulunanı olmuştur ve ümmetinin âlimleri İsrailoğulları'nın peygamberleri gibi kılınmıştır; O'nun aleyhisselâm onları terbiye etmesi, nefislerine ve ruhlarına nurlar ve sırlar akıtması vesilesiyle ümmetine ihsan olunan diğer lütuflar da bundandır. Murad: 'Bütün bu hususları senin için bir araya getirsin' demektir, gafil olma! { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerin kalplerine güven ve huzur indiren O'dur”; sekineti, içine nur, kuvvet ve ferahlık toplayan öyle bir şeyle tefsir etmişlerdir ki hüzünlü ve sıkıntılı kimse onunla sükûnet ve teselli bulur; onun vesilesiyle hizmete koyulma, nefis muhasebesi, mahlukata lütufkâr davranma, Hakk'ı murakabe etme, kısmete rıza gösterme ve çirkin şathiyelerden sakınma halleri doğar. Ve: 'Sekinet ancak bir peygamberin veya velinin kalbine iner' demişlerdir. { لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ } “İmanlarına iman katsınlar diye” yani onlarda hem ıyânî (gözle görürcesine) iman hem de istidlâlî ve bürhânî iman hasıl olsun. { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } “Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik” bütün mahlukata karşı; zira sen ilk yaratılansın. Bundan dolayı O sallallâhu aleyhi ve sellem, diğer mahlukatın kavrayamadığı şeyleri ilmen kuşatmıştır; çünkü O aleyhisselâm bütün mahlukatın yaratılışına şahit olmuştur. Bu makamdan ötürüdür ki

قال ﵊: «كنت نبيا وآدم بين الروح والجسد»

O aleyhisselâm: «Âdem henüz ruh ile ceset arasında iken ben peygamber idim» buyurmuştur.

وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً إذ كنت أعلم الخلق بصفات الجمال والجلال إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يشير عندهم إلى كمال فناء وجوده ﷺ وبقائه بالله ﷿، وأيد ذلك بقوله سبحانه: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ المتخلفون عن السير إلى قتال الأنفس الأمارة مِنَ الْأَعْرابِ من سكان بوادي الطبيعة شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا العوائق والعلائق فَاسْتَغْفِرْ لَنا اطلب من الله ﷿ ستر ذلك عن ليتأتى لنا السير يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ لتمكن حب ذلك في قلوبهم وعدم استعدادهم لدخول غيره فيها:

{ وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً } “bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak” zira sen mahlukat içinde cemal ve celal sıfatlarını en iyi bilensin. { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar” onlara göre O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem varlığının kâmil manada fenâ bulup Azîz ve Celîl olan Allah ile bekā bulduğuna işaret etmektedir; nitekim Yüce [Allah'ın]: { يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” sözü de bunu desteklemektedir. { سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ } “Geride kalanlar sana diyecekler ki” emmâre nefislerle savaş yolculuğundan geri kalanlar; { مِنَ الْأَعْرابِ } “bedevilerden” yani tabiat çöllerinin sakinlerinden olanlar; { شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا } “bizi mallarımız ve ailelerimiz meşgul etti” yani engeller ve [dünyevi] bağlar meşgul etti; { فَاسْتَغْفِرْ لَنا } “bizim için bağışlanma dile” yani Azîz ve Celîl olan Allah'tan bunu bizden örtmesini iste ki seyr ü sülûk bize müyesser olsun; { يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerinde olmayanı dilleriyle söylerler” çünkü o dünyalıkların sevgisi kalplerine yerleşmiştir ve kalplerinde bundan başkasına yer açacak bir istidat yoktur:

رضوا بالأماني وابتلوا بحظوظهم ... وخاضوا بحار الحب دعوى فما ابتلوا

«Kuru temennilerle yetindiler ve kendi nefis paylarıyla sınandılar... / Sevda denizlerine kuru bir iddiayla daldılar da [hakikatte] ıslanmadılar bile!»

قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً أي إن هاتيك العوائق والعلائق لا تجديكم شيئا بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً فيجازيكم عليها حسبما تقتضي الحكمة بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ بل حسبتم أن لا يرجع العقل والقوى الروحانية من السالكين السائرين إلى جهاد النفس وطلب مغانم التجليات والانس إلى ما كانوا عليه من إدراك المصالح وتدبير حال المعاش وما تقتضيه هذه النشأة وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ بالله تعالى وشؤونه ﷿ وَكُنْتُمْ في نفس الأمر قَوْماً بُوراً هالكين في مهالك الطبيعة وسوء الاستعداد سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها وهي مغانم التجليات ومواهب الحق لأرباب الحضرات ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ دعونا نسلك مسلككم لننال منالكم يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ في حقهم من حرمانهم المغانم لسوء استعدادهم قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ حكم وقضى مِنْ قَبْلُ إذ كنتم في عالم الأعيان الثابتة فَسَيَقُولُونَ منكرين لذلك بَلْ تَحْسُدُونَنا ولهذا تمنعوننا عن الاتباع بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا ولذلك نسبوا الحسد وهو من أقبح الصفات إلى ذوي النفوس القدسية المطهرة عن جميع الصفات الردية قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ ولا تتركون سدى إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ وهم النفس وقواها تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ينقادون لحكم رسول العقل المنزه عن شوائب الوهم فَإِنْ تُطِيعُوا الداعي يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً من أنواع المعارف والتجليات وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وهو عذاب الحرمان والحجاب لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى وهو من لم ير في الدار غيره ديارا حَرَجٌ في ترك السلوك والجهاد المطلوب منكم لأنه وراء ذلك وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ وهو من فقد شيخا كاملا سالما عن عيب في كيفية التسليك والإيصال حَرَجٌ في ترك السلوك أيضا، وهو إشارة إلى ما قالوا من أن ترك السلوك خير من السلوك على يد

{ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً } “De ki: Eğer Allah size bir zarar dilerse veya size bir fayda dilerse, O'na karşı sizin için kim bir şeye mâlik olabilir?” Yani o engeller ve bağlar size hiçbir fayda sağlamaz. { بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Hayır, Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” hikmetin gerektirdiği şekilde size karşılığını verecektir. { بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ } “Aslında siz, Peygamberin ve müminlerin ailelerine bir daha asla dönmeyeceklerini sandınız” bilakis siz nefis cihadına çıkan, tecellilerin ve ünsiyetin ganimetlerini arayan sâliklerden olan aklın ve ruhani kuvvetlerin, bu neş'etin gerektirdiği maişet hallerinin tedbirine ve maslahatların idrakine dair önceki durumlarına bir daha dönmeyeceğini sandınız; { وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ } “ve kötü zanda bulundunuz” Yüce Allah ve O'nun celle ve alâ şanları hakkında; { وَكُنْتُمْ } “ve siz oldunuz” işin aslında; { قَوْماً بُوراً } “helak olmuş bir topluluk” tabiatın helak edici çukurlarında ve istidat kötülüğünde helak olmuş kimseler. { سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها } “Siz ganimetleri almak için gittiğinizde geride kalanlar diyecekler ki” bunlar حضرات erbâbına Hakk'ın mevhibeleri ve tecelli ganimetleridir; { ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ } “bırakın biz de size uyalım” sizin ulaştığınız mertebeye ulaşmak için sizin yolunuza girelim; { يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını değiştirmek isterler” istidatlarının kötülüğü sebebiyle ganimetlerden mahrum bırakılmalarına dair haklarındaki [hükmünü]; { قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ } “De ki: Siz asla bizim peşimizden gelmeyeceksiniz; Allah daha önce böyle buyurmuştur” hükmetmiş ve takdir etmiştir; { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” siz a'yân-ı sâbite aleminde iken; { فَسَيَقُولُونَ } “bunun üzerine diyecekler ki” bunu inkâr ederek; { بَلْ تَحْسُدُونَنا } “Hayır, siz bizi kıskanıyorsunuz” ve bundan ötürü tabi olmamızı engelliyorsunuz; { بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Hayır, onlar pek az anlarlar” bu sebeple bütün kötü sıfatlardan arınmış kutsî nefis sahiplerine, en çirkin sıfatlardan olan hasedi nispet etmişlerdir. { قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ } “Bedevilerden geride kalanlara de ki: Siz çağrılacaksınız” kendi halinize başıboş bırakılmayacaksınız; { إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “zorlu bir güce sahip bir kavme karşı” ki onlar nefis ve onun kuvvetleridir; { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “onlarla savaşırsınız yahut teslim (müslüman) olurlar” vehim şaibelerinden arınmış olan akıl elçisinin hükmüne boyun eğerler; { فَإِنْ تُطِيعُوا } “Eğer itaat ederseniz” davet edene; { يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً } “Allah size güzel bir mükâfat verir” marifet ve tecelli türlerinden; { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “ve eğer daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yine yüz çevirirseniz, sizi elem dolu bir azapla cezalandırır” ki o da mahrumiyet ve hicap (perdelenme) azabıdır. { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى } “Köre yoktur” o da bu âlemde O'ndan başkasını görmeyen kimsedir; { حَرَجٌ } “bir sorumluluk” sizden istenen sülûkü ve cihadı terk etmede [ona bir günah yoktur], çünkü o bunun ötesindedir; { وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ } “topala da yoktur” o da sülûk ve vuslat usulünde her türlü kusurdan arınmış kâmil bir mürşit bulamayan kimsedir; { حَرَجٌ } “bir sorumluluk” sülûkü terk etmede ona da bir günah yoktur; bu, onların: 'Sülûkü terk etmek, bir kâmil olmayan

ناقص وَلا عَلَى الْمَرِيضِ بمرض العشق والهيام حَرَجٌ في ذاك أيضا لأنه مجذوب والجذبة خير من السلوك لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ يشير إلى المعاهدين على القتل بسيف المجاهدة تحت سمرة الانفراد عن الأهل والمال، ويقال في أكثر الآيات الآتية نحو هذا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ أعداء الله ﷿ في مقام الفرق رُحَماءُ فيما بَيْنَهُمْ لقوة مناسبة بعضهم بعضا فهم جامعون لصفتي الجلال والجمال سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ له ﷿ وعدم السجود لشيء من الدنيا والأخرى وتلك السيما خلع الأنوار الإلهية، قال عامر بن عبد قيس: كاد وجه المؤمن يخبر عن مكنون عمله وكذلك وجه الكافر وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً سترا لصفاتهم بصفاته ﷿ وَأَجْراً عَظِيماً وهو أن يتجلى سبحانه لهم بأعظم تجلياته وإلا فكل شيء دونه ﷻ ليس بعظيم، وسبحانه من إله رحيم وملك كريم.

mürşidin elinde sülûk etmekten daha hayırlıdır' şeklindeki sözlerine bir işarettir. { وَلا عَلَى الْمَرِيضِ } “hastaya da yoktur” aşk ve vecd hastalığına tutulmuş olana; { حَرَجٌ } “bir sorumluluk” bunda da [bir günah yoktur], çünkü o meczuptur; cezbeye tutulmak ise sülûkten daha üstündür. { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur” ayeti, aile ve maldan tecerrüt etme (yalnızlaşma) ağacı altında mücahede kılıcıyla nefsi öldürmeye söz verenlere işaret etmektedir. Bundan sonra gelen ayetlerin çoğunda da buna benzer yorumlar yapılır. { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } “Muhammed Allah'ın elçisidir; O'nunla beraber olanlar kâfirlere karşı çetindirler” fark makamında Azîz ve Celîl olan Allah'ın düşmanlarına karşı serttirler; { رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “kendi aralarında merhametlidirler” birbirleriyle olan münasebetlerinin kuvvetinden ötürü; onlar celal ve cemal sıfatlarını kendilerinde toplamışlardır. { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “onların alametleri, yüzlerindeki secde izidir” O'na -celle ve alâ- secde etmekten ve dünya ile ahiretten hiçbir şeye secde etmemekten doğan [bir izdir]; bu sima ise ilahi nurların hil'atleridir. Âmir b. Abdikays şöyle demiştir: 'Müminin yüzü nerdeyse gizlediği amelini haber verecek hale gelir; kâfirin yüzü de böyledir.' { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً } “Allah, onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma vaat etmiştir” yani Kendi sıfatlarıyla -celle ve alâ- onların sıfatlarını örtmeyi vaat etmiştir; { وَأَجْراً عَظِيماً } “ve büyük bir mükâfat [vaat etmiştir]” ki bu da Yüce [Allah'ın] onlara en büyük tecellileriyle tecelli etmesidir; zira O'ndan celle şânuhû başka hiçbir şey gerçekte büyük değildir. O ne yüce, ne merhametli bir İlah ve ne kerem sahibi bir Hükümrandır!