Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا الظاهر أن المراد بهم جنس الكفرة الشامل لجميع الأصناف، وقيل: وفد نجران، أو اليهود من قريظة والنضير، وحكي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أو مشركو العرب لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أي لن تنفعهم، وقرئ بالتذكير وسكون الياء وهو من الجد في استثقال الحركة على حروف اللين أَمْوالُهُمْ التي أعدوها لدفع المضار وجلب المصالح وَلا أَوْلادُهُمْ الذين يتناصرون بهم في الأمور المهمة ويعولون عليهم في الملمات المدلهمة وتأخيرهم عن الأموال مع توسيط حرف النفي- كما قال الشيخ الإسلام إما لعراقتهم في كشف الكروب أو لأن الأموال أول عدة يفزع إليها عند نزول الخطوب مِنَ اللَّهِ أي من عذابه تعالى- فمن- لابتداء الغاية كما قال المبرد، وقوله تعالى: شَيْئاً نصب على المصدرية أي شيئا من الإغناء، وجوز أن يكون مفعولا به لما في «أغنى» من معنى الدفع ومِنَ للتبعيض وهي متعلقة بمحذوف وقع صفة له إلا أنها قدمت عليه فصارت حالا، وأن يكون مفعولا ثانيا بناء على أن معنى أغنى عنه كفاه ولا يخفى ما فيه، وقال أبو عبيدة: مِنَ هنا بمعنى عند وهو ضعيف، وقال غير واحد: هي بدلية مثلها في قوله:

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” Zahir olan, bununla bütün sınıfları kapsayan kâfirler cinsinin kastedilmiş olmasıdır. Necran heyeti veya Kurayza ve Nadîr Yahudileri olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan: "Yahut Arap müşrikleridir" rivayeti de aktarılmıştır. {لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ} “onlara asla fayda vermeyecektir” yani onlara fayda sağlamayacaktır. Müzekker olarak ve yânın sükûnu ile de okunmuştur; bu, illet harfleri üzerindeki harekenin ağırlığı sebebiyle titizlik göstermekten kaynaklanır. {أَمْوالُهُمْ} “malları” zararları savmak ve menfaatleri celbetmek için hazırladıkları [malları], {وَلا أَوْلادُهُمْ} “ve ne de evlatları” mühim işlerde yardımlaştıkları ve karanlık felaketlerde güvendikleri [çocukları]. Şeyhülislam'ın dediği gibi, araya nefy (olumsuzluk) harfi girerek bunların mallardan sonraya bırakılması, ya sıkıntıları gidermedeki köklülüklerinden ya da musibetler indiğinde ilk sığınılan hazırlığın mallar olmasındandır. {مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan” yani Yüce Allah'ın azabından. Müberred'in dediği gibi buradaki {مِنْ} ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. Yüce Allah'ın {شَيْئاً} “hiçbir şey” kavli ise masdarlık üzere mensûbtur, yani hiçbir şekilde fayda sağlamayacak demektir. "Ağnâ" fiilinde savma (def') anlamı bulunduğu için mef'ûlün bih olması da caiz görülmüştür. {مِنْ} ise teb'îz içindir ve onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; ancak onun önüne geçtiği için hâl olmuştur. "Ağnâ anhu"nun "ona yetti (kefâhu)" manasında olmasına dayanılarak ikinci mef'ûl olması da caiz görülmüştür, ancak bundaki durum gizli değildir. Ebû Ubeyde: "Buradaki {مِنْ}, {عِنْدَ} (katında) anlamındadır" demiştir ki bu zayıftır. Birden fazla âlim de şöyle demiştir: Şu beyitteki gibi bedeliyye (yerine geçme) bildirmektedir:

فليت لنا «من» ماء زمزم شربة ... مبردة باتت على طهيان

"Keşke bize Zemzem suyundan [onun yerine] bir yudum olsaydı... Tencere üzerinde geceleyen soğuk bir yudum."

ومن ذلك

Bu kabildendir:

قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «ولا ينفع ذا الجد منك الجد»

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «ولا ينفع ذا الجد منك الجد» “Varlık sahibine Senin katında varlığı fayda vermez” buyruğu.

وقوله تعالى: وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ [الزخرف: ٦٠] والمعنى لن تغني عنهم بدل رحمة الله تعالى، أو بدل طاعته سبحانه أموالهم ولا أولادهم ونفى ذلك سبحانه مع أن احتمال سد أموالهم وأولادهم مسد رحمة الله تعالى وطاعته عز شأنه مما يبعد بل لا يكاد يخطر ببال حتى يتصدى لنفيه إشارة إلى أن هؤلاء الكفار قد ألهتهم أموالهم وأولادهم عن الله تعالى والنظر فيما ينبغي له إلى حيث يخيل للرائي أنهم ممن يعتقد أنها تسد مسد رحمة الله تعالى وطاعته.

Ve Yüce Allah'ın {وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْna مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ} “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde melekler var ederdik” [ez-Zuhruf: 60] kavlidir. Mana şudur: Malları da çocukları da Yüce Allah'ın rahmetinin yerine yahut şanı yüce olanın itaatine bedel olarak onlara hiçbir fayda vermeyecektir. Mallarının ve evlatlarının, Yüce Allah'ın rahmetinin ve şanı aziz olanın itaatine bedel olma ihtimali çok uzak, hatta nefyedilmesine girişilmesini gerektirecek derecede akla bile gelmeyecek bir şey olduğu halde şanı yüce olanın bunu nefyetmesi; bu kâfirleri mallarının ve çocuklarının Allah Teâlâ'dan ve O'na layık olanı düşünmekten öyle alıkoyduğuna ve bakan kimseye sanki onların, bunların Allah'ın rahmeti ve itaatinin yerine geçeceğine inanan kimselerden olduğu vehmini verecek dereceye vardığına işarettir.

وقريب من ذلك قوله تعالى: وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى [سبأ: ٣٧] واعترض بأن أكثر النحاة- كما في البحر- ينكرون إثبات البدلية- لمن- مع أن الأول هو الأليق في الظاهر بتهويل أمر الكفرة والأنسب بقوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ وكذا بما بعد، والوقود- بفتح الواو- وهي قراءة الجمهور-

Yüce Allah'ın {وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى} “Ne mallarınız ne de evlatlarınız huzurumuzda sizi yaklaştıracak şeyler değildir” [Sebe: 37] kavli de buna yakındır. Buna karşı, el-Bahr'da geçtiği üzere nahivcilerin çoğunun {مِنْ} için bedeliyye anlamını kabul etmediği itirazı getirilmiştir. Bununla birlikte birinci görüş, zahirde kâfirlerin durumunu dehşete düşürücü kılmaya daha layık ve Yüce Allah'ın {وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ} “İşte onlar ateşin yakıtıdırlar” kavline ve sonrasına daha uygundur. {الْوَقُودُ} vâv'ın fethasıyladır -ki cumhurun kıraati budur-:

الحطب- أي أولئك المتصفون بالكفر المبعدون عن عز الحضور- حطب النار التي تسعر به لكفرهم، وقيل: الوقود بالفتح لغة في الوقود بالضم- وبه قرأ الحسن- مصدر بمعنى الإيقاد فيقدر حينئذ مضاف أي أهل وقودها- والأول هو الصحيح- وإيثار الجملة الاسمية للدلالة على تحقق الأمر وتقرره، أو للإيذان بأن حقيقة حالهم ذلك وأنهم في حال كونهم في الدنيا وقود النار بأعيانهم، وهي إما مستأنفة مقررة لعدم الإغناء أو معطوفة على الجملة الأولى الواقعة خبرا لأن، وهُمْ يحتمل أن يكون مبتدأ ويحتمل أن يكون فصلا.

Yakacak odun [demektir] -yani küfürle nitelenen ve huzur izzetinden uzaklaştırılan o kimseler, küfürleri sebebiyle tutuşturulduğu ateşin yakacak odunudurlar-. Bir görüşe göre, fetha ile olan {الْوَقُودُ}, damme ile olan ve Hasan'ın kendisiyle okuduğu {الْوُقُودُ} kelimesinin bir lügatidir; tutuşturmak manasında masdardır. Bu takdirde bir muzaf takdir edilir, yani "onun tutuşturulmasının ehlidirler" [demektir]. Birinci görüş ise sahih olandır. İsim cümlesinin tercih edilmesi, işin kesinleştiğini ve tahakkuk ettiğini göstermek veya onların gerçek durumlarının bu olduğunu ve bizzat dünyadayken bile ateşe yakıt olacaklarını bildirmek içindir. Bu cümle ya fayda sağlamama durumunu tekit eden bir müste'nefe cümledir ya da {إِنَّ}'nin haberi olan birinci cümleye matuftur. {هُمْ} kelimesinin mübteda olması da fasl zamiri olması da muhtemeldir.

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ الدأب العادة والشأن، وأصله من دأب في الشيء دأبا ودؤوبا إذا اجتهد فيه وبالغ- أي حال هؤلاء في الكفر واستحقاق العذاب كحال آل فرعون فالجار والمجرور خبر لمبتدأ محذوف والجملة منفصلة عما قبلها مستأنفة استئنافا بيانيا بتقدير- ما سبب هذا- على ما قاله بعض المحققين.

{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun ailesinin durumu gibi” Ed-De'b (الدَّأْبُ); adet ve durum demektir. Aslı, bir şeyde çabalayıp gayret gösterdiğinde denilen "de'ebe fî'ş-şey'i de'ben ve duûben" ifadesinden gelir. Yani bunların küfürdeki ve azabı hak etmedeki halleri, Firavun ailesinin hali gibidir. Câr ve mecrûr mahzuf bir mübtedanın haberidir; cümle ise bazılarının dediğine göre "Bunun sebebi nedir?" takdiriyle önceki kısımdan ayrı, istînâf-ı beyânîdir.

ومن الناس من جوز أن يكون الجار متعلقا بمحذوف وقع صفة لمصدر- تغنى- أي إغناء كائنا كعدم إغناء أو بوقود أي توقد بهم كما توقد بأولئك- ولا يخفى ما في الوجهين- أما الأول فقد قال فيه أبو حيان: إنه ضعيف للفصل بين العامل والمعمول بالجملة التي هي، وأُولئِكَ إلخ إذا قدرت معطوفة فإن قدرت استئنافية وهو بعيد جاز.

İnsanlardan bazıları câr-mecrûrun {تُغْنِي} fiilinin masdarına sıfat olan mahzufa taalluk etmesini tecviz etmişlerdir; yani "fayda vermeyişleri, [onlara] fayda vermeyişi gibi olan bir fayda vermeme" yahut {وَقُودُ} kelimesine taalluk edip "onlar gibi tutuşturulurlar" manasında olmasını [caiz görmüşlerdir]. Bu iki vecihteki zayıflık gizli değildir. Birincisine gelince, Ebû Hayyân onun hakkında şöyle demiştir: {وَأُولئِكَ} cümlesi eğer matuf kabul edilirse, âmil ile ma'mûlün arasının cümle ile ayrılmış olması sebebiyle zayıftır. Şayet müste'nefe kabul edilirse -ki bu uzaktır- caiz olur.

وأما الثاني فقد اعترضه الحلبي بأن الوقود على المشهور الأظهر فيه اسم لما يوقد به وإذا كان اسما فلا عمل له «فإن قيل» إنه مصدر كما في قراءة الحسن صح لكنه لم يصح وأورد عليهما معا أنهما خلاف الظاهر لأن المذكور في تفسير الدأب إنما هو التكذيب والأخذ من غير تعرض لعدم الإغناء لا سيما على تقدير كون مِنْ بدلية- ولا- لإيقاد النار (١) فليفهم وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وهم كفار الأمم الماضية فالضمير لآل فرعون، وقيل: للذين كفروا، والمراد بالموصول معاصر ورسول الله ﷺ كَذَّبُوا بِآياتِنا تفسير لدأبهم الذي فعلوا على سبيل الاستئناف البياني، والمراد «بالآيات» إما المتلوة في كتب الله تعالى أو العلامات الدالة على توحيد الله تعالى وصدق أنبيائه عليهم الصلاة والسلام فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ تفسير- لدأبهم- الذي فعل بهم أي فعاقبهم الله تعالى ولم يجدوا من بأس الله تعالى محيصا، وقيل:

İkincisine gelince, Halebî ona şöyle itiraz etmiştir: Meşhur ve en zahir olan görüşe göre "el-Vakûd", kendisiyle yakılan şeyin ismidir. İsim olduğunda ise amel edemez. "Eğer Hasan'ın kıraatinde olduğu gibi masdar olduğu söylenirse amel etmesi sahih olur" denirse de bu sahih olmamıştır. Ayrıca her iki görüşe birden şöyle bir itiraz getirilmiştir: Bunlar zahire aykırıdır; zira âdetin (de'b) tefsirinde zikredilen şey, özellikle {مِنْ}'in bedeliyye olduğu takdirde fayda vermeme durumuna ve ateşin yakılmasına hiç değinilmeksizin sadece yalanlama ve yakalamadır (١). İyi anlaşılsın! {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “ve onlardan öncekilerin [durumu gibi]” bunlar da geçmiş ümmetlerin kâfirleridir. Zamir Firavun ailesine aittir. "İnkâr edenlere aittir ve mevsûl ile kastedilen Resûlullah ﷺ'in çağdaşlarıdır" da denilmiştir. {كَذَّبُوا بِآياتِنا} “Âyetlerimizi yalanladılar” istînâf-ı beyânî yoluyla onların işledikleri âdetlerinin tefsiridir. "Âyetler" ile kastedilen ya Allah Teâlâ'nın kitaplarında okunanlar ya da Allah Teâlâ'nın birliğine ve peygamberlerinin -aleyhimüssalâtü vesselâm- doğruluğuna delalet eden alametlerdir. {فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ} “Allah da onları yakalayıverdi” onlara yapılan "âdetlerinin" tefsiridir; yani Allah Teâlâ onları cezalandırdı ve Allah Teâlâ'nın azabından kurtulacak hiçbir sığınak bulamadılar. Şöyle de denilmiştir:

إن جملة كَذَّبُوا إلخ في حيز النصب على الحال من آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بإضمار قد، ويجوز على بعد أن تكون في حيز الرفع على أنها خبر عن الذين والالتفات للتكلم أولا في آياتنا للجري على سنن الكبرياء، وإلى الغيبة ثانيا بإظهار الجلالة لتربية المهابة وإدخال الروعة.

{كَذَّبُوا} “Yalanladılar” cümlesi, "kad" takdiriyle {آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun ailesi” ve {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “ve onlardan öncekiler”den hâl olarak nasb mahallindedir. Uzak bir ihtimal olmakla birlikte, mevsûl olan {الَّذِينَ}'in haberi olarak ref mahallinde olması da caizdir. Önce {آياتِنا} “Âyetlerimiz” ifadesinde mütekellime iltifat yapılması kibriyâ üslubuna uymak içindir; sonra lafza-i celâlin açıkça zikredilmesiyle gayba dönülmesi ise heybeti artırmak ve korku salmak içindir.

بِذُنُوبِهِمْ أي بسببها أو متلبسين بها غير تائبين، والمراد من الذنوب- على الأول- التكذيب بالآيات المتعددة، وجيء بالسببية تأكيدا لما تفيده الفاء، وعلى الثاني سائر الذنوب، وفي ذلك إشارة إلى أن لهم ذنوبا أخر، وأصل الذنب التلو والتابع، ثم أطلق على الجريمة لأنها يتلو- أي يتبع- عقابها فاعلها وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ لمن كفر بآياته، والجملة تذييل مقررة لمضمون ما قبلها من الأخذ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ روى أبو صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن يهود أهل المدينة قالوا لما هزم الله تعالى المشركين يوم بدر: هذا والله النبي الأمي الذي بشرنا به موسى ﵊ ونجده في كتابنا بنعته وصفته وأنه لا يرد له راية وأرادوا تصديقه واتباعه ثم قال بعضهم لبعض: لا تعجلوا حتى تنظروا إلى وقعة له أخرى فلما كان يوم أحد ونكب أصحاب رسول الله ﷺ شكوا وقالوا: لا والله ما هو به وغلب عليهم الشقاء فلم يسلموا وكان بينهم وبين رسول الله ﷺ عهد إلى مدة فنقضوا ذلك العهد وانطلق كعب بن الأشرف إلى ستين راكبا إلى أهل مكة أبي سفيان وأصحابه فوافقوهم وأجمعوا أمرهم وقالوا:

{بِذُنُوبِهِمْ} “Günahları sebebiyle” yani onların sebebiyle yahut tövbe etmeksizin onlara bulaşmış hâlde iken [yakaladı]. İlk [ihtimale] göre günahlardan maksat, çok sayıdaki âyeti yalanlamaktır; sebebiyet [ifadesinin] getirilmesi ise [önceki cümledeki] fâ harfinin ifade ettiği anlamı teyit etmek içindir. İkinci [ihtimale] göre ise diğer bütün günahlardır; bunda onların başka günahlarının da bulunduğuna bir işaret vardır. Zenb (ذَنْب) [kelimesinin] aslı, peşinden gelen ve tâbi olan demektir; daha sonra suça/günaha bu ad verilmiştir, zira cezası onu işleyeni peşi sıra takip eder. {وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ} “Ve Allah, cezalandırması pek çetin olandır”; âyetlerini inkâr eden kimseler için [böyledir]. Bu cümle, öncesindeki yakalama [ve cezalandırma] konusunun muhtevasını pekiştiren bir tezyîldir (tamamlayıcı cümle). {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ} “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz...” Ebû Sâlih, İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ Bedir gününde müşrikleri hezimete uğratınca, Medine halkından olan Yahudiler: "Vallahi bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın bize müjdelediği ve Kitabımızda niteliği ve sıfatıyla bulduğumuz, hiçbir sancağı geri çevrilmeyen ümmî peygamberdir" dediler ve onu tasdik edip ona uymak istediler. Sonra birbirlerine: "Acele etmeyin; ta ki onun başka bir savaşına daha bakın" dediler. Uhud günü olup da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bir musibete uğrayınca şüpheye düştüler ve: "Hayır, vallahi o, o [peygamber] değildir" dediler. Bedbahtlıkları kendilerine galebe çaldı da Müslüman olmadılar. Onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında belirli bir süreye kadar bir ahit vardı; onlar bu ahdi bozdular. Ka'b b. el-Eşref altmış süvari ile Mekke halkına, Ebû Süfyân ve arkadaşlarına gitti. Onlarla anlaştılar, yapacakları işte ittifak ettiler ve şöyle dediler:

لتكونن كلمتنا واحدة ثم رجعوا إلى المدينة فأنزل الله تعالى فيهم هذه الآية.

"Sözümüz mutlaka bir olsun" dediler; sonra Medine'ye döndüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu âyeti indirdi.

وأخرج ابن جرير، وابن إسحاق، والبيهقي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لما أصاب ما أصاب من بدر ورجع إلى المدينة جمع اليهود في سوق بني قينقاع وقال: يا معشر يهود أسلموا قبل أن يصيبكم الله تعالى بما أصاب قريشا فقالوا: يا محمد لا يغرنك من نفسك أن قتلت نفرا من قريش كانوا أغمارا لا يعرفون القتال إنك والله لو قاتلتنا لعرفت أنا نحن الناس وأنك لم تكن مثلنا» فأنزل الله تعالى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إلى قوله سبحانه: لِأُولِي الْأَبْصارِ [آل عمران: ١٣]

İbn Cerîr, İbn İshâk ve el-Beyhakî de İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Bedir'de elde ettiğini elde edip Medine'ye dönünce, Yahudileri Kaynukâoğulları çarşısında topladı ve: 'Ey Yahudi topluluğu! Kureyş'in başına gelen şey sizin de başınıza gelmeden önce Müslüman olun!' buyurdu. Onlar ise: 'Ey Muhammed! Savaştan anlamayan acemi bir Kureyş grubunu öldürmüş olman seni aldatmasın. Vallahi eğer bizimle savaşırsan, bizim asıl er kişiler olduğumuzu ve bizim gibisiyle karşılaşmadığını anlarsın!' dediler." Bunun üzerine Allah Teâlâ {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlere de ki...” âyetinden şanı yüce olanın {لِأُولِي الْأَبْصارِ} “...basiret sahipleri için” [Âl-i İmrân: 13] kavline kadar [olan kısmı] indirdi.

فالمراد من الموصول اليهود، والسين لقرب الوقوع أي تغلبون عن قريب وأريد منه في الدنيا، وقد صدق الله تعالى وعده رسوله صلى الله تعالى عليه وسلم فقتل- كما قيل- من بني قريظة في يوم واحد ستمائة جمعهم في سوق بني قينقاع وأمر السياف بضرب أعناقهم وأمر بحفر حفيرة ورميهم فيها وأجلى بني النضير وفتح خيبر وضرب الجزية عليهم- وهذا من أوضح شواهد النبوة- وَتُحْشَرُونَ عطف على سَتُغْلَبُونَ والمراد في الآخرة إِلى جَهَنَّمَ وهي غاية حشرهم ومنتهاه- فإلى- على معناها المتبادر، وقيل: بمعنى- في- والمعنى أنهم يجمعون فيها، والآية كالتوكيد لما قبلها فإن الغلبة تحصل بعدم الانتفاع بالأموال والأولاد، والحشر إلى جهنم مبدأ كونهم وقودا لها، وقرأ أهل الكوفة غير عاصم- سيغلبون ويحشرون- بالياء، والباقون بالتاء، وفرق بين القراءتين بأن المعنى على تقدير تاء الخطاب أمر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أن يخبرهم من عند نفسه بمضمون الكلام حتى لو كذبوا كان التكذيب راجعا إليه، وعلى تقدير ياء الغيبة أمره بأن يؤدي ما أخبر الله تعالى به من الحكم بأنهم- سيغلبون- بحيث لو كذبوا كان التكذيب راجعا إلى الله تعالى، وقوله سبحانه:

Burada mevsûl ile kastedilen Yahudilerdir. "Sîn" harfi vukuun yakınlığı içindir; yani "yakında yenileceksiniz" demektir ve bununla dünyadaki yenilgi kastedilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e olan vaadini doğrulamış; denildiğine göre Kurayzaoğullarından bir günde altı yüz kişi öldürülmüştür; onları Kaynukâoğulları çarşısında toplamış, cellada boyunlarını vurmasını emretmiş, bir çukur kazılıp oraya atılmalarını buyurmuş; Nadîroğullarını sürgün etmiş, Hayber'i fethetmiş ve onlara cizye koymuştur -bu da peygamberliğin en açık delillerindendir-. {وَتُحْشَرُونَ} “ve toplanacaksınız” kavli {سَتُغْلَبُونَ} “yenileceksiniz” kelimesine matuftur; bununla da ahiret kastedilmiştir. {إِلى جَهَنَّمَ} “cehenneme” onların haşrinin gayesi ve son noktasıdır. {إِلى} harfi ilk akla gelen anlamındadır; {فِي} (içinde) manasında olduğu da söylenmiştir; mana, onların orada toplanacaklarıdır. Bu âyet, kendisinden öncekini tekit eder gibidir; zira yenilgi, mallardan ve çocuklardan faydalanamamakla meydana gelir; cehenneme sürülmek ise ona yakıt olmanın başlangıcıdır. Âsım dışındaki Kûfe ehli yâ harfi ile "seyuğlebûne ve yuhşerûne" şeklinde, diğerleri ise tâ harfi ile okumuşlardır. İki kıraat arasındaki fark şudur: Hitap tâ'sı takdirine göre mana, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sözün muhtevasını kendi tarafından onlara bildirmesi emredilmiştir; öyle ki şayet yalanlasalar yalanlama ona râci olur. Gayb yâ'sı takdirine göre ise, Allah Teâlâ'nın onların "yenileceklerine" dair verdiği hükmü tebliğ etmesi emredilmiştir; öyle ki yalanlasalar yalanlama Allah Teâlâ'ya râci olur. Şanı yüce olanın şu kavli:

وَبِئْسَ الْمِهادُ إما من تمام ما يقال لهم أو استئناف لتهويل جهنم وتفظيع حال أهلها، ومهاد- كفراش لفظا ومعنى، والمخصوص بالذام مقدر وهو جهنم، أو ما مهدوه لأنفسهم.

{وَبِئْسَ الْمِهادُ} “O ne kötü bir döşektir!” ya onlara söylenecek sözün tamamındandır ya da cehennemi ve ehlinin durumunu korkunç göstermek için bir istînâftır. "Mihâd", lafız ve mana bakımından "firâş" (döşek) gibidir. Zemmedilen mahzuf olup o da cehennem veya kendileri için hazırladıkları şeydir.

قَدْ كانَ لَكُمْ من تتمة القول المأمور به جيء به لتقرير مضمون ما قبله وتحقيقه والخطاب لليهود أيضا- واختاره شيخ الإسلام- وذهب إليه البلخي أي قد كان لكم أيها اليهود المغترون بعددهم وعددهم آيَةٌ أي علامة عظيمة دالة على صدق ما أقول لكم إنكم- ستغلبون- فِي فِئَتَيْنِ أي فرقتين أو جماعتين من الناس كانت المغلوبة منهما مدلة بكثرتها معجبة بعزتها فأصابها ما أصابها الْتَقَتا يوم بدر فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فهي في أعلى درجات الإيمان ولم يقل مؤمنة مدحا لهم بما يليق بالمقام ورمزا إلى الاعتداد بقتالهم، وقرئ- يقاتل- على تأويل الفئة بالقوم أو الفريق وَأُخْرى كافِرَةٌ بالله تعالى فهي أبعد من أن تقاتل في سبيله وإنما لم توصف بما يقابل صفة الفئة الأولى إسقاطا لقتالهم عن درجة الاعتبار وإيذانا بأنه لم يتصدوا له لما عراهم من الهيبة والوجل، وكانَ ناقصة- وعليه جمهور المعربين وآيَةٌ اسمها وترك التأنيث في الفعل لأن المرفوع غير حقيقي التأنيث ولأنه مفصول ولأن الآية والدليل بمعنى، وفي الخبر وجهان: أحدهما لَكُمْ وفِي فِئَتَيْنِ نعت- لآية- والثاني أن الخبر هو هذا النعت ولَكُمْ متعلق ب كانَ على رأي من يرى ذلك، وجوز أن يكون لَكُمْ في موضع نصب على الحال- وقد تقدم مرارا أن وصف النكرة إذا قدم عليها كان حالا والْتَقَتا في حيز الجر نعت- لفئتين- وفئة خبر لمحذوف أي إحداهما فئة وأخرى نعت لمقدر أي- وفئة أخرى- والجملة مستأنفة لتقرير ما في الفئتين من الآية، وقيل: فئة وما عطف عليها بدل من الضمير في الْتَقَتا وما بعدهما صفة فلا بد من ضمير محذوف عائد إلى المبدل منه مسوغ لوصف البدل بالجملة العارية عن ضمير أي فئة منهما تقاتل إلخ، وجوز أن يكون كل من المتعاطفين مبتدأ وما بعدهما خبر أي فئة منهما تقاتل إلخ، وفئة أخرى كافرة، وقيل: كل منهما مبتدأ محذوف الخبر أي منهما فئة إلخ، وقرئ- فئة

{قَدْ كانَ لَكُمْ} “Gerçekten sizin için vardı” emredilen sözün devamındandır; önceki kısmın muhtevasını perçinlemek ve gerçekleştirmek için getirilmiştir. Hitap yine Yahudileredir -Şeyhülislam bunu tercih etmiş, el-Belhî de bu görüşe gitmiştir-. Yani: Ey sayıları ve teçhizatlarıyla mağrur olan Yahudiler! Size, "yenileceksiniz" diye söylediğim sözün doğruluğuna delalet eden {آيَةٌ} “bir âyet (delil)” yani büyük bir işaret {فِي فِئَتَيْنِ} “iki toplulukta” yani iki fırka yahut iki insan topluluğunda kesinlikle mevcuttu. Onlardan mağlup olanı çokluğuyla gururlanan, izzetiyle böbürlenen bir gruptu da başına gelenler geldi. {الْتَقَتا} “karşılaşan” Bedir günü karşılaştılar. {فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Bir grup Allah yolunda savaşıyordu” o, imanın en yüksek derecelerindedir; makama uygun şekilde onları övmek ve savaşlarının muteber olduğuna işaret etmek için "mümin bir topluluk" demedi. Topluluk (el-fie), kavim veya fırka olarak tevil edilerek "yukâtilu" şeklinde de okunmuştur. {وَأُخْرى كافِرَةٌ} “diğeri ise kâfirdi” Allah Teâlâ'yı inkâr eden diğer [topluluk]; o, O'nun yolunda savaşmaktan çok uzaktır. Birinci fırkanın sıfatının zıddıyla nitelenmemesi, onların savaşını itibar derecesinden düşürmek ve kendilerini saran dehşet ve korkudan dolayı savaşa yönelemediklerini bildirmek içindir. İ'rab ehlinin cumhuruna göre {كانَ} nâkıstır; {آيَةٌ} onun ismidir. Merfû lafzın hakiki müennes olmaması, araya fasıla girmesi ve âyet ile delilin aynı manada olması sebebiyle fiilde te'nis (müenneslik) terk edilmiştir. Haberde iki vecih vardır: Birincisi {لَكُمْ} olmasıdır; {فِي فِئَتَيْنِ} ise {آيَةٌ}'nin sıfatıdır. İkincisi, haberin bu sıfat olmasıdır; {لَكُمْ} ise bunu caiz görenlerin re'yine göre {كانَ}'ye taalluk eder. {لَكُمْ}'ün hâl olarak nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür -nekre bir kelimenin sıfatı öne geçtiğinde hâl olduğu daha önce defalarca geçti-. {الْتَقَتا} cer mahallinde {فِئَتَيْنِ}'nin sıfatıdır. {فِئَةٌ} mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "onlardan biri bir gruptur". {أُخْرى} takdirî bir kelimenin sıfatıdır; yani "ve diğer bir topluluk". Cümle, iki fırkadaki ibreti pekiştirmek için müste'nefedir. Şöyle de denilmiştir: {فِئَةٌ} ve ona matuf olan kelime, {الْتَقَتا}'deki zamirden bedeldir, sonraları ise sıfattır; bu durumda zamirden yoksun olan cümlenin bedele sıfat olmasını mümkün kılmak için mübdelün minhe dönen mahzuf bir zamir gerekir, yani "onlardan bir topluluk savaşmaktadır..." demektir. Matuf olanların her birinin mübteda, sonrakilerin haber olması da tecviz edilmiştir; yani "onlardan bir topluluk savaşmaktadır..., diğer kâfir bir topluluk da..." takdirindedir. Her birinin haberi mahzuf bir mübteda olduğu da söylenmiştir; yani "onlardan bir fırka..." takdirindedir. Her ikisi de nasb ile {فئة وأخرى كافرة} şeklinde okunmuştur;

وأخرى كافرة- بالنصب فيهما وهو على المدح في الأولى والذم في الثانية، وقيل: على الاختصاص، واعترضه أبو حيان بأن المنصوب عليه لا يكون نكرة، وأجيب بأن القائل لم يعن الاختصاص المبوب له في النحو كما في

bu, birincisinde medih, ikincisinde zem üzere nasbdır. İhtisas üzere olduğu da söylenmiştir; ancak Ebû Hayyân buna, üzerine ihtisas yapılan kelimenin nekre olamayacağı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü söyleyen kimse, nahivde babı açılan ihtisası kastetmemiştir; nitekim

«نحن معاشر الأنبياء لا نورث»

«نحن معاشر الأنبياء لا نورث» “Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız” [hadisinde] olduğu gibi.

وإنما عنى النصب بإضمار فعل لائق وأهل البيان يسمون هذا النحو اختصاصا- كما قاله الحلبي- وجوز أن يكونا حالين كأنه قيل: الْتَقَتا مؤمنة وكافرة، وفئة وأخرى على هذا توطئة للحال، وقرئ بالجر فيهما على البدلية من فِئَتَيْنِ بدل بعض من كل والضمير العائد إلى المبدل منه مقدر على نحو ما مر ويسمى بدلا تفصيليا كما في قوله:

Aksine münasip bir fiilin gizlenmesiyle yapılan nasbı kastetmiştir; belâgat ehli bu tarzı ihtisas olarak isimlendirir -Halebî'nin dediği gibi-. Sanki {الْتَقَتا} "biri mümin, diğeri kâfir olarak karşılaştılar" denilmiş gibi bunların hâl olması da caiz görülmüştür; bu takdirde "fie" ve "uhrâ" hâl için bir mukaddimedir. Her ikisinde de {فِئَتَيْنِ}'den ba'zın külden bedeli olmak üzere cer ile okunmuştur; mübdelün minhe dönen zamir daha önce geçtiği şekilde takdir edilir ve buna şu beyitte olduğu gibi tafsîlî bedel denir:

وكنت كذي رجلين- رجل صحيحة ... ورجل رماها صائب الحدثان

"Ben iki ayağı olan biri gibiydim; biri sağlam bir ayak... Diğeri ise zamanın isabetli felaketlerinin vurduğu bir ayak."

وقوله سبحانه: يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ في حيز الرفع صفة للفئة الأخيرة أو مستأنفة مبينة لكيفية الآية.

Şanı yüce olanın {يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ} “onları iki katları olarak görüyorlardı” kavli ref mahallinde son fırkanın sıfatıdır yahut âyetin keyfiyetini açıklayan bir müste'nefe cümledir.

والمراد كما قال السدي: ترى الفئة الأخيرة الكافرة الفئة الأولى المؤمنة مثلي عدد الرائين وقد كانوا تسعمائة وخمسين مقاتلا كلهم شاكو السلاح،

Süddî'nin dediği gibi murad şudur: Kâfir olan son fırka, mümin olan ilk fırkayı görenlerin sayısının iki katı olarak görüyordu. Nitekim onlar, hepsi tepeden tırnağa silahlı dokuz yüz elli savaşçı idiler.

وعن علي كرم الله تعالى وجهه، وابن مسعود كانوا ألفا

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve İbn Mes'ûd'dan ise bin kişi oldukları rivayet edilmiştir.

وسقف بيت حلهم وربطهم عتبة بن ربيعة بن عبد شمس، وفيهم من صناديد قريش ورؤساء الضلال أبو جهل، وأبو سفيان، وغيرهما، ومن الإبل والخيل سبعمائة بعير ومائة فرس، روى محمد بن الفرات عن سعيد بن أوس أنه قال: أسر المشركون رجلا من المسلمين فسألوه كم كنتم؟ قال: ثلاثمائة وبضعة عشر قالوا: ما كنا نراكم إلا تضعفون علينا وأرادوا ألفا وتسعمائة- وهو المراد من يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ وزعم الفراء أنه يحتمل إرادة ثلاثة أمثالهم لأنك إذا قلت: عندي ألف وأحتاج إلى مثليها فإنما تريد إلى ألفين مضافين إليها لا بدلا منها فهم كانوا يرونهم ثلاثة أمثالهم، وأنكر هذا الوجه الزجاج لمخالفته لظاهر الكلام، أو مثلي عدد المرئيين أي ستمائة ونيفا وعشرين حيث كانوا عدة المرسلين سبعة وسبعون رجلا من المهاجرين ومائتان وستة وثلاثون من الأنصار وكان صاحب لواء رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم والمهاجرين علي الكرار كرم الله تعالى وجهه، وصاحب راية الأنصار سعد بن عبادة وكان معهم من الإبل سبعون بعيرا، ومن الخيل فرسان فرس للمقداد بن عمرو، وفرس لمرثد بن أبي مرثد، ومن السلاح ست أدرع وثمانية سيوف وكان أكثرهم رجالة، واستشهد منهم يومئذ أربعة عشر رجلا ستة من المهاجرين وثمانية من الأنصار- وقد مرت إليه الإشارة- وإنما أراهم الله تعالى كذلك مع أنهم ليسوا كذلك ليهابوهم ويجبنوا عن قتالهم وهو نوع من التأييد والمدد المعنوي وكان ذلك عند تداني الفئتين بعد أن قللهم الله تعالى في أعينهم عند الترائي ليجترئوا عليهم ولا يرهبوا فيهربوا حيث ينفع الهرب، وذهب جماعة من العلماء إلى أن المراد ترى الفئة المؤمنة الفئة الكافرة مثلي أنفسهم مع كونهم ثلاثة أمثالهم ليثبتوا ويطمئنوا بالنصر الموعود في قوله تعالى: فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الأنفال: ٦٦] قال شيخ الإسلام مولانا مفتي الديار الرومية: والأول هو أولى لأن رؤية المثلين غير معينة من جانب المؤمنين بل وقد وقعت رؤية المثل بل أقل منه أيضا فإنه روي أن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: نظرنا إلى المشركين فرأيناهم يضعفون علينا ثم نظرنا إليهم فما رأيناهم يزيدون علينا رجلا واحدا ثم قللهم الله تعالى أيضا في أعينهم حتى رأوهم عددا يسيرا أقل من أنفسهم قال ابن مسعود رضي الله تعالى عنه: لقد قللوا في أعيننا يوم بدر حتى قلت لرجل إلى جنبي تراهم سبعين؟ قال: أراهم مائة فأسرنا منهم رجلا فقلنا كم كنتم؟ قال: ألفا فلو أريد رؤية المؤمنين المشركين أقل من عددهم في نفس الأمر- كما في الأنفال- لكانت رؤيتهم إياهم أقل من أنفسهم أحق بالذكر في كونها آية من رؤيتهم مثليهم على أن إبانة آثار قدرة الله تعالى وحكمته للكفرة بإراءتهم القليل كثيرا والضعيف قويا وإلقاء الرعب في قلوبهم بسبب ذلك أدخل في كونها آية لهم وحجة عليهم وأقرب إلى اعتراف المخاطبين بذلك لكثرة مخالطتهم للكفرة المشاهدين للحال وكذا تعلق الفعل

Onların idarecisi ve reisi Utbe b. Rebîa b. Abdişems idi. Aralarında Kureyş'in elebaşlarından ve sapıklık önderlerinden Ebû Cehil, Ebû Süfyân ve başkaları vardı. Develerden ve atlardan yedi yüz deve ve yüz at vardı. Muhammed b. Furât, Saîd b. Evs'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müşrikler Müslümanlardan bir adamı esir aldılar ve ona: "Kaç kişiydiniz?" diye sordular. O: "Üç yüz küsur" dedi. Onlar: "Biz sizi kendimizin iki katı görüyorduk" dediler ve bin dokuz yüzü kastettiler -ki {يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ} “onları iki katları olarak görüyorlardı” kavlinden kastedilen budur-. Ferrâ, bunun üç katını kastetme ihtimali olduğunu ileri sürmüştür; zira sen: "Yanımda bin var ve onun iki misline ihtiyacım var" dediğin zaman, onun yerine değil, ona eklenecek iki bini kastetmiş olursun. Dolayısıyla onlar, kendilerini üç katı görüyorlardı. Zeccâc ise sözün zahirine muhalif olduğu için bu vechi reddetmiştir. Yahut görülenlerin sayısının iki katı, yani altı yüz yirmi küsur [olarak görüyorlardı]; zira gönderilenlerin sayısı Muhacirlerden yetmiş yedi adam, Ensar'dan iki yüz otuz altı adam idi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ve Muhacirlerin sancağının sahibi Kerrâr Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Ensar'ın sancağının sahibi ise Sa'd b. Ubâde idi. Yanlarında develerden yetmiş deve, atlardan ise iki at vardı; bir at Mikdâd b. Amr'ın, bir at Mersed b. Ebî Mersed'indi. Silahlardan altı zırh ve sekiz kılıç vardı ve çoğu piyadeydi. O gün onlardan on dört kişi şehit oldu; altısı Muhacirlerden, sekizi Ensar'dandı -buna daha önce işaret edilmişti-. Allah Teâlâ, öyle olmadıkları halde onlardan korksunlar ve onlarla savaşmaktan çekinsinler diye onları böyle göstermiştir; bu da bir nevi manevi teyit ve yardımdır. Bu durum, iki fırka birbirine yaklaştığında, kaçmanın fayda vereceği bir anda kaçmasınlar ve korkmayıp onlara cüret etsinler diye Allah Teâlâ'nın karşılaşma anında onları gözlerinde az göstermesinden sonra olmuştur. Bir grup âlim ise muradın, Yüce Allah'ın {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler” [el-Enfâl: 66] kavlinde vaat edilen zaferle sebat edip mutmain olsunlar diye, mümin fırkanın kâfir fırkayı kendilerinin üç katı olmalarına rağmen kendilerinin iki katı olarak görmesi olduğu görüşüne gitmiştir. Şeyhülislam Rum Diyarı Müftüsü Efendimiz şöyle demiştir: Birincisi daha evladır; zira iki katı görme müminler tarafından kesinleşmiş değildir; hatta mislini ve hatta daha azını görme de vaki olmuştur. Nitekim rivayet edildiğine göre İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: "Müşriklere baktık ve onları kendimizin iki katı gördük; sonra onlara baktık ve bize bir tek adam bile fazla olmadıklarını gördük; sonra Allah Teâlâ onları gözlerimizde öyle azalttı ki kendilerinden daha az, pek az bir sayı olarak gördüler." İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh dedi ki: "Bedir günü gözlerimizde öyle küçüldüler ki yanımdaki adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim. O: 'Yüz kişi görüyorum' dedi. Onlardan bir adam esir aldık ve: 'Kaç kişiydiniz?' dedik. O: 'Bin kişi' dedi." Şayet el-Enfâl'de olduğu gibi müminlerin müşrikleri gerçekteki sayılarından daha az görmesi kastedilseydi, onların onları kendilerinden daha az görmeleri, bir âyet (mucize) olması bakımından iki katı görmelerinden zikredilmeye daha layık olurdu. Kaldı ki azı çok, zayıfı güçlü göstererek ve bu sebeple kalplerine korku salarak Allah Teâlâ'nın kudret ve hikmetinin eserlerini kâfirlere göstermesi, onlar için bir âyet ve aleyhlerine bir delil olmasına daha uygundur; ayrıca muhatapların olaya şahit olan kâfirlerle çokça iç içe olmaları sebebiyle bunu itiraf etmelerine daha yakındır. Aynı şekilde fiilin fâile taalluku,

بالفاعل أشد من تعلقه بالمفعول فجعل أقرب المذكورين السابقين فاعلا وأبعدهما مفعولا سواء جعل الجملة صفة أو مستأنفة أولى من العكس انتهى.

mef'ûle taallukundan daha kuvvetlidir; dolayısıyla cümle ister sıfat ister müste'nefe kılınsın, daha önce geçenlerden en yakını fâil, en uzağı mef'ûl yapmak, aksinden daha evladır. Sözün sonu.

ويمكن أن يقال من طرف الجمهور الذاهبين إلى أن المراد رؤية المؤمنين المشركين مثلي أنفسهم بأنه التفسير المأثور عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، ولا نسلم أن رؤيتهم إياهم أقل من أنفسهم أحق بالذكر في كونها آية من رؤيتهم مثليهم لجواز أن تكون الآية والعلامة لليهود على أنهم سيغلبون قتال المؤمنين لهؤلاء المشركين وغلبتهم عليهم مع وجود السبب العادي للجبن وهو رؤية المؤمنين إياهم أكثر من أنفسهم وأوفر من عددهم فكأنه قيل: يا معشر اليهود تحققوا قتال المسلمين لكم وغلبتهم عليكم ولا تغتروا بعلمهم بقلتهم وكثرتكم فإنهم يقدمون على قتال من يرونه أكثر منهم عددا ولا يجبنون ولا يهابون وينتصرون فما ذاك إلا لأن الله تعالى قد ملأ قلوبهم إيمانا وشدة على من خالفهم وأحاطهم بتأييده ونصره ووعدهم الوعد الجميل.

Muradın müminlerin müşrikleri kendilerinin iki katı görmesi olduğu görüşüne giden cumhur tarafından şöyle denebilir: Bu, İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan me'sûr olan tefsirdir. Müminlerin onları kendilerinden daha az görmelerinin, âyet olması bakımından iki katı görmelerinden zikredilmeye daha layık olduğunu da kabul etmiyoruz. Zira Yahudiler için yenileceklerine dair âyet ve alametin; müminlerin bu müşriklerle savaşması ve korkunun normal sebebi olan müminlerin onları kendilerinden daha çok ve sayılarından daha fazla görmeleri varken onlara galip gelmeleri olması caizdir. Sanki şöyle denilmiştir: Ey Yahudi topluluğu! Müslümanların sizinle savaşacağını ve size galip geleceğini kesin olarak bilin; onların kendi azlıklarını ve sizin çokluğunuzu bildiklerine aldanmayın; zira onlar kendilerinden sayıca daha çok gördükleri kimselerle savaşmaya atılırlar, ne korkarlar ne de çekinirler ve zafer kazanırlar. Bu ise ancak Allah Teâlâ'nın onların kalplerini imanla ve kendilerine muhalif olanlara karşı şiddetle doldurması, onları yardımı ve teyidiyle kuşatması ve onlara güzel vaatte bulunması sebebiyledir.

«لا يقال» : إن الأوفق لهذا الغرض أن يرى المؤمنون المشركين على ما هم عليه من كون المشركين ثلاثة أمثالهم أو يرونهم أكثر من ذلك لأن إقدامهم حينئذ على قتالهم أدل على سبب الغلبة على اليهود لأنا نقول: نعم الأمر كما ذكر إلا أن هذه الرؤية لوفائها بالمقصود مع تضمنها مدح المؤمنين بالثبات الناشئ من قوة الإيمان بالنصر الموعود آخرا بقوله تعالى: فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الأنفال: ٦٦] اختيرت على ما ليس فيها إلا أمر واحد غير متضمن لذلك المدح المخصوص وعلى هذا لا يحتاج إلى التزام كون التثنية مجازا عن التكثير كما في قوله تعالى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الملك: ٤] ولا إلى القول بأن ضمير مِثْلَيْهِمْ راجع إلى- الفئة- الأخيرة أي ترى الفئة المؤمنة الفئة الكافرة مثلي عدد الفئة الكافرة أعني قريبا من ألفين- وإن ذهب إلى ذلك البعض- ويرد أيضا على قوله: على أن إبانة إلخ بعد تسليم أن الإراءة نفسها كانت هي الآية أن إراءة القليل كثيرا لم تقع لليهود المخاطبين بصدر الآية لتكون إبانة آثار قدرته تعالى بذلك أدخل في كونها آية لهم وحجة عليهم وكون ذلك أقرب لاعترافهم لكثرة مخالطتهم الكفرة الرائين يتوقف على أن الرائين قد أخبروهم بذلك وأنهم صدقوا به ولم يحملوه على أنه خيل لهم لخوفهم بسبب عدم علمهم بالحرب والخائف- يخيل إليه أن أشجار البيداء شجعان شاكية، وأسد ضارية- وإثبات كل من هذه الأمور صعب على أن فيما روى سعيد بن جبير وعكرمة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- من أن اليهود قالوا له صلى الله تعالى عليه وسلم بعد تلك الواقعة: لا يغرنك أنك لقيت قوما أغمارا لا علم لهم بالحرب فأصبت منهم فرصة ولئن قاتلتنا لعلمت أنا نحن الناس- ما يشعر في الجملة بأنهم لو أخبروهم بذلك وصدّقوا لحملوه على نحو ما ذكرنا، وما ذكر من أن تعلق الفعل بالفاعل أشد إلخ، فمسلم إلا أنا لا نسلم أنه يستدعي أولوية جعل أول المذكورين السابقين فعلا وأبعدهما مفعولا من العكس مطلقا بل ذلك إذا لم يكن في العكس معنى لطيف تحسن مراعاته نظرا للمقام- وهنا قد كان ذلك- لا سيما وقد سبق مدح الفئة الأولى بالمقاتلة في سبيل الله تعالى وعدل عن مدحهم بالإيمان الذي هو الأساس إليه ولا شك أن مقاتلتهم للمشركين مع رؤيتهم إياهم أكثر من أنفسهم ومثليهم أمدح وأمدح كما لا يخفى، وقرأ نافع، ويعقوب ترونهم بالتاء- واستشكلت- على تقدير كون الخطاب لليهود بأنهم لم يروا المؤمنين مثلي أنفسهم ولا مثلي الكافرين ولم يروا الكافرين أيضا مثلي أنفسهم ولا مثلي المؤمنين، وأجيب بأنه يصح أن يقال: إنهم رأوا المؤمنين مثلي أنفسهم أو مثلي الكافرين على سبيل المجاز حيث نزلت رؤية المشركين منزلة رؤيتهم لما بينهم من الاتحاد في الكفر والاتفاق في الكلمة لا سيما بعد ما وقع بينهم بواسطة كعب بن الأشرف من العهد والميثاق فأسندت الرؤية إليهم مبالغة في البيان وتحقيقا لعروض مثل تلك الحالة لهم، وكذا يصح أن يقال: إنهم

"Bu amaca daha uygun olan, müminlerin müşrikleri gerçekte oldukları gibi üç katı görmeleri yahut bundan daha fazla görmeleridir; zira onların bu halde savaşa atılmaları Yahudilere galip gelme sebebine daha çok delalet eder" denilemez. Çünkü biz deriz ki: Evet, durum bahsedildiği gibidir; ancak bu görme, maksadı karşılamasıyla birlikte Yüce Allah'ın {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler” [el-Enfâl: 66] kavliyle sonradan vaat edilen zafere imanın kuvvetinden kaynaklanan sebat ile müminleri övmeyi içerdiği için, içinde bu özel övgüyü içermeyen tek bir husustan ibaret olan şeye tercih edilmiştir. Buna göre, Yüce Allah'ın {ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ} “Sonra gözü iki kez daha çevir” [el-Mülk: 4] kavlinde olduğu gibi tesniyenin çokluktan kinaye olduğunu kabule gerek kalmaz; {مِثْلَيْهِمْ} “iki katları” kelimesindeki zamirin son "fırkaya" dönüp mümin fırkanın kâfir fırkayı, kâfir fırkanın sayısının iki katı -yani yaklaşık iki bin- olarak gördüğü görüşüne de gerek kalmaz -bazıları bu görüşe gitmiş olsa bile-. Ayrıca onun "Kaldı ki ... göstermesi" şeklindeki sözüne karşı -göstermenin kendisinin âyet olduğu kabul edilse bile- şöyle itiraz edilir: Azın çok gösterilmesi, âyetin başındaki hitaba muhatap olan Yahudiler için vaki olmamıştır ki Allah Teâlâ'nın kudret eserlerinin bununla açıklanması onlar için bir âyet ve aleyhlerine bir hüccet olmaya daha uygun olsun. Bunun, gören kâfirlerle çokça iç içe olmalarından ötürü onların itiraf etmesine daha yakın olması ise; görenlerin bunu onlara haber vermiş olmasına, onların da bunu tasdik edip savaşı bilmemekten kaynaklanan korkuları sebebiyle kendilerine öyle vehmedildiğine yormamış olmalarına bağlıdır -korkan kimse ise çöldeki ağaçları tepeden tırnağa silahlı yiğitler ve yırtıcı aslanlar sanır-. Bu hususların her birini ispat etmek ise zordur. Kaldı ki Saîd b. Cübeyr ve İkrime'nin İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği -Yahudilerin o olaydan sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: "Savaştan anlamayan tecrübesiz bir kavimle karşılaşıp onlara karşı fırsat bulmuş olman seni aldatmasın; şayet bizimle savaşırsan asıl er kişilerin biz olduğumuzu anlarsın" dediklerine dair- rivayette; şayet onlar bunu kendilerine haber verseydiler ve tasdik etseydiler bile zikrettiğimiz şekilde yorumlayacaklarını genel olarak hissettiren bir yön vardır. "Fiilin fâile taalluku daha kuvvetlidir..." şeklindeki zikredilen husus kabul edilir; ancak bunun, önceki zikredilenlerin birincisini fâil, uzağını mef'ûl kılmanın aksine mutlak olarak evla olmasını gerektirdiğini kabul etmiyoruz. Bilakis bu, akiste makama binaen riayet edilmesi güzel olan latif bir mana bulunmadığı takdirdedir -burada ise bu mana mevcuttur-. Özellikle birinci fırkanın Allah Teâlâ yolunda savaşmakla önceden övülmüş olması ve esas olan iman ile övülmelerinden buna geçilmiş olması karşısında, onların müşrikleri kendilerinden çok ve iki katı gördükleri halde onlarla savaşmaları şüphesiz ki daha da övgüye değerdir. Nâfi ve Ya'kûb tâ harfi ile "teravnehüm" okumuşlardır. Hitabın Yahudilere olması takdirinde bu kıraat müşkül görülmüştür; çünkü onlar ne müminleri kendilerinin iki katı veya kâfirlerin iki katı görmüşlerdir ne de kâfirleri kendilerinin iki katı veya müminlerin iki katı görmüşlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müşriklerin görmesi, küfürdeki birliktelikleri ve söz birliği etmeleri sebebiyle -özellikle Ka'b b. el-Eşref vasıtasıyla aralarında gerçekleşen ahit ve misaktan sonra- onların görmesi makamına indirildiği için mecaz yoluyla müminleri kendilerinin iki katı veya kâfirlerin iki katı gördüklerini söylemek sahihtir; böylece beyanda mübalağa ve kendilerine de böyle bir durumun arız olduğunu teyit etmek için görme fiili onlara isnat edilmiştir. Aynı şekilde onların

رأوا حقيقة الكافرين مثلي المؤمنين، وتحمل الرؤية على العلم والاعتقاد الناشئ عن الشهرة والتواتر ويلتزم كون الآية لهم قتال المؤمنين الكافرين وغلبة الأولين الآخرين مع كونهم أكثر منهم إلا أنه اقتصر على أقل اللازم ويعلم منه كون قتال المؤمنين وغلبتهم على الفئة الكافرة مع كونها ثلاثة أمثالهم في نفس الأمر المعلوم لهم أيضا آية من باب أولى.

hakikatte kâfirleri müminlerin iki katı gördüklerini söylemek de sahihtir; görme ise şöhret ve tevatürden doğan ilim ve itikada hamledilir. Onlar için âyetin, kendilerinden daha çok olmalarına rağmen müminlerin kâfirlerle savaşması ve öncekilerin sonrakilere galip gelmesi olduğu kabul edilir; ancak gerekli olanın en azıyla yetinilmiştir. Buradan, müminlerin savaşmasının ve kendilerinin de bildiği üzere gerçekte üç katı olan kâfir fırkaya galip gelmelerinin evleviyetle bir âyet olduğu anlaşılır.

ولما في هذين الجوابين- كيفما كان- التزم بعضهم كون الخطاب من أول الأمر للمشركين ليتضح أمر هذه القراءة وأوجب عليه أن يكون قوله سبحانه: قَدْ كانَ لَكُمْ خطابا لهم بعد ذلك ولا يكون داخلا تحت الأمر بناء على أن الوعيد كان بوقعة بدر ولا معنى للاستدلال بها قبل وقوعها، وجعل ذلك داخلا في مفعول الأمر إلا أنه عبر عن المستقبل بلفظ الماضي لتحقق وقوعه لا يخلو عن شيء، وجعل بعضهم الخطاب في قراءة نافع للمؤمنين والتزم كون الخطاب السابق لهم أيضا على أنه ابتداء خطاب في معرض الامتنان عليهم بما سبق الوعد به، وقيل: إنه لجميع الكفرة، وقال بعض أئمة التحقيق: القول بأن الخطاب عام للمؤمنين واليهود ومشركي مكة هو الذي يقتضيه المقام لئلا يقتطع الكلام ويقع التذييل بقوله سبحانه: وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ إلخ موقع المسك في الختام، ثم إن من عد التعبير عن جماعة بطريق من الطرق الثلاثة مع التعبير بعد عن البعض بطريق آخر يخالفه منها من الالتفات قال بوجوده في الآية على بعض احتمالاتها، ومن لم يعد ذلك منه كما هو الظاهر أنكر الالتفات فيها وبهذا يجمع بين أقوال الناظرين في الآية من هذه الحيثية واختلافهم في وجود الالتفات وعدمه فيها فأمعن النظر فإنه لمثل هذا المبحث كله يدخر.

Bu iki cevapta -nasıl olursa olsun- bir zorlama bulunduğu için, bazıları bu kıraatin netleşmesi maksadıyla hitabın en başından beri müşriklere olduğunu kabul etmişlerdir. Bu durumda Yüce Allah'ın {قَدْ كانَ لَكُمْ} kavlinin bundan sonra onlara bir hitap olmasını ve emrin altına girmemesini gerekli görmüşlerdir; çünkü tehdit Bedir savaşı ile idi ve vukuundan önce onunla istidlal etmenin bir anlamı yoktur. Bunun emrin mef'ûlüne dâhil kılınması, ancak vukuu kesin olduğu için geleceğin geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmesi ise birtakım itirazlardan uzak değildir. Bazıları Nâfi kıraatindeki hitabı müminlere kılmış ve önceki hitabın da kendilerine daha önce vaat edilen şeyin minnettar kılınması sadedinde yeni bir hitap olarak onlara ait olduğunu kabul etmişlerdir. Bütün kâfirlere ait olduğu da söylenmiştir. Tahkik ehli bazı imamlar şöyle demiştir: Kelamın bölünmemesi ve şanı yüce olanın {وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ} vb. kavliyle tezyîlin sonunun misk gibi nihayete ermesi için makamın gerektirdiği görüş, hitabın müminleri, Yahudileri ve Mekke müşriklerini kapsayacak şekilde genel olduğudur. Sonra bir topluluktan bu üç yoldan biriyle bahsedip ardından bazısından buna aykırı diğer bir yolla bahsetmeyi iltifat sayan kimse, muhtemel vecihlerine göre âyette iltifatın bulunduğunu söylemiştir. Zahir olduğu üzere bunu iltifattan saymayan kimse ise âyette iltifatı inkâr etmiştir. Böylece bu açıdan âyete bakanların sözleri ve onda iltifatın varlığı ile yokluğu hakkındaki ihtilafları cem' edilmiş olur; bu sebeple iyice düşün, zira bütün bu araştırmalar böylesi durumlar için saklanır.

وقرأ ابن مصرف- يرونهم- على البناء للمفعول بالياء والتاء أي يريهم الله تعالى ذلك بقدرته رَأْيَ الْعَيْنِ مصدر مؤكد- ليرونهم- على تقدير جعلها بصرية- فمثليهم- حينئذ حال، ويجوز أن يكون مصدرا تشبيهيا على تقدير جعلها علمية اعتقادية- أي رأيا مثل رأي العين- فمثليهم حينئذ مفعول ثان، وقيل: إن- رأى- منصوب على الظرفية أي في رأي العين وَاللَّهُ المتصف بصفات الجمال والجلال يُؤَيِّدُ أي يقوي بِنَصْرِهِ أي بعونه، وقيل: بحجته وليس بالقوى مَنْ يَشاءُ أن يؤيده من غير توسط الأسباب المعتادة كما أيد الفئة المقاتلة في سبيله وهو من تمام القول المأمور به إِنَّ فِي ذلِكَ المذكور من النصر، وقيل: من تلك الرؤية لَعِبْرَةً أي اتعاظا ودلالة، وهي فعلة من العبور كالركبة والجلسة وهو التجاوز، ومنه عبرت النهر وسمي الاتعاظ عبرة لأن المتعظ يعبر من الجهل إلى العلم ومن الهلاك إلى النجاة، والتنوين للتعظيم أي عبرة عظيمة كائنة لِأُولِي الْأَبْصارِ جمع بصر بمعنى بصيرة مجازا أو بمعناه المعروف أي لذوي العقول والبصائر أو لمن أبصرهم ورآهم بعيني رأسه، وهذه الجملة إما من تمام الكلام الداخل تحت القول مقررة لما قبلها بطريق التذييل وإما واردة من جهته تعالى تصديقا لمقالة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم.

İbn Musarrif meçhul sîgasıyla yâ ve tâ ile "yüravnehüm / türavnehüm" şeklinde okumuştur; yani Allah Teâlâ kudretiyle onlara bunu gösterir demektir. {رَأْيَ الْعَيْنِ} “göz göre göre” görmenin gözle görme (basarî) kabul edilmesi takdirinde {يَرَوْنَهُمْ} fiilinin tekit masdarıdır; bu durumda {مِثْلَيْهِمْ} hâl olur. İlmî ve itikadî kabul edilmesi takdirinde ise teşbih masdarı olması caizdir; yani "gözle görme gibi bir görüşle" demektir, bu takdirde {مِثْلَيْهِمْ} ikinci mef'ûldür. {رَأْيَ} kelimesinin zarfiyet üzere mensûb olduğu, yani "gözün görüşünde" manasında olduğu da söylenmiştir. Celâl ve cemâl sıfatlarıyla mevsûf olan {وَاللَّهُ} “Ve Allah”, {يُؤَيِّدُ} “destekler” yani kuvvetlendirir, {بِنَصْرِهِ} “yardımıyla” yani yardımıyla -deliliyle olduğu da söylenmiştir, ancak kuvvetli değildir-, {مَنْ يَشاءُ} “dilediğini” âdet kılınan sebeplerin aracılığı olmaksızın teyit etmek istediği kimseyi; nitekim kendi yolunda savaşan topluluğu teyit etmiştir. Bu da emredilen sözün tamamındandır. {إِنَّ فِي ذلِكَ} “Şüphesiz bunda vardır” zikredilen bu yardımdan -bu görmeden olduğu da söylenmiştir- {لَعِبْرَةً} “elbette bir ibret” yani bir ibret ve delil vardır. İbret (el-ıbre), "rukbe" ve "cilse" gibi عبور (el-ubûr) kökünden fa'le veznindedir ki o da geçmek/aşmaktır. "Nehri geçtim" (عَبَرْتُ النَّهْرَ) sözü de bundandır. Öğüt almaya "ibret" denilmiştir, çünkü öğüt alan kimse cehaletten ilme, helakten kurtuluşa geçer. Tenvîn tazim içindir, yani büyük bir ibret vardır, {لِأُولِي الْأَبْصارِ} “basiret sahipleri için” mecazen basiret manasında "basar"ın çoğuludur yahut bilinen manasındadır; yani akıl ve basiret sahipleri için yahut onları baş gözüyle gören kimseler için. Bu cümle ya sözün altına dâhil olan kelamın tamamından olup tezyîl yoluyla öncekini pekiştirmektedir ya da Allah Teâlâ tarafından Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sözünü tasdik sadedinde vârid olmuştur.

زُيِّنَ لِلنَّاسِ كلام مستأنف سيق للتنفير عن الحظوظ النفسانية التي كثيرا ما يقع القتال بسببها إثر بيان حال الكفرة والتنصيص على عدم نفع أموالهم وأولادهم لهم وقد كانوا يتعززون بذلك، والمراد من الناس الجنس حُبُّ الشَّهَواتِ أي المشهيات وجعلها نفس الشهوات إشارة إلى ما ركز في الطباع من محبتها والحرص عليها حتى كأنهم يشتهون اشتهاءها كما قيل لمريض: ما تشتهي؟ فقال: أشتهي أن أشتهي، أو تنبيها على خستها لأن الشهوات خسيسة عند الحكماء والعقلاء ففي ذلك تنفير عنها وترغيب فيما عند الله تعالى، والمزين هو الله تعالى كما أخرجه ابن أبي حاتم عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه، وروي عن الحسن- الشيطان- والله زينها لهم لأنا لا نعلم أحدا أذم لها من خالقها. وفي الانتصاف التزيين للشهوات يطلق ويراد به خلق حبها في القلوب وهو بهذا المعنى مضاف إليه تعالى حقيقة لأنه لا خالق إلا هو، ويطلق ويراد به الحض على تعاطي الشهوات المحظورة فتزيينها بالمعنى الثاني مضاف إلى الشيطان تنزيلا لوسوسته وتحسينه منزلة الأمر بها والحض على تعاطيها، وكلام الحسن رحمه الله تعالى محمول على التزين بالمعنى الثاني لا بالمعنى الأول فإنه يتحاشى أن ينسب خلق الله تعالى إلى غيره والاسناد في كل حقيقة كما أشرنا إليه فيما تقدم، ومن قال: الظاهر أنه من قبيل- أقدمني بلدك حق لي عليك- إذ لا إقدام هنا بل قدوم محض أثبت له مقدم للمبالغة، والمراد أن الشهوات زينت في أعينهم لنقصانهم ولا زينة لها في الحقيقة من غير أن يكون هناك مزين إلا أنه أثبت مزين مبالغة في الزينة وتنزيلا لسبب الزينة منزلة الفاعل فقد تعسف وتصلف، ومن قال: المزين في الحقيقة هو الشيطان لأن التزيين صفة تقوم به.

{زُيِّنَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara süslü gösterildi” kâfirlerin durumunun beyan edilmesinin ve malları ile çocuklarının -ki onlarla üstünlük taslıyorlardı- kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğinin açıkça belirtilmesinin ardından, uğrunda çokça savaşların çıktığı nefsin hazlarından sakındırmak için sevk edilmiş müste'nefe bir kelamdır. İnsanlardan murat cinstir. {حُبُّ الشَّهَواتِ} “arzu duyulan şeylerin sevgisi” yani arzulanıp iştah duyulan şeyler. Bunların bizzat şehvetlerin kendisi kılınması, tabiatlara onların sevgisinin ve düşkünlüğünün yerleştirildiğine, hatta sanki onların şehvet duymaya bile iştah duyduklarına işarettir; nitekim bir hastaya: "Ne arzuluyorsun?" denilince, "Arzulamayı arzuluyorum" demiştir. Yahut değersizliklerine dikkat çekmek içindir; zira şehvetler hikmet ve akıl sahipleri nezdinde değersizdir; dolayısıyla bunda onlardan sakındırma ve Allah katındakine rağbet ettirme vardır. İbn Ebî Hâtim'in Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre süsleyen Allah Teâlâ'dır. Hasan'dan "şeytandır" rivayeti de gelmiştir: Allah onları süslemiştir, zira onları Yaratan'dan daha çok yeren birini bilmiyoruz. el-İntisâf'ta şöyle denir: Şehvetlerin süslenmesi ifadesi kullanılır ve bununla kalplerde onların sevgisinin yaratılması kastedilir; bu anlamıyla O'ndan başka yaratıcı olmadığı için hakikatte Allah Teâlâ'ya nispet edilir. Kullanılır ve bununla yasaklanmış şehvetleri işlemeye teşvik kastedilir; bu ikinci manadaki süslenmesi ise şeytanın vesvesesini ve güzel göstermesini onu emretme ve işlemeye teşvik etme makamına indirerek şeytana nispet edilir. Hasan rahimehullâhu teâlâ'nın sözü birinci manaya değil, ikinci manadaki süslemeye hamledilir; zira o, Allah Teâlâ'nın yaratmasını başkasına nispet etmekten sakınır; daha önce işaret ettiğimiz gibi her birinde isnat hakikattir. "Zahir olan, bunun 'Bana olan hakkın beni senin memleketine getirdi' kabilinden olmasıdır; çünkü burada bir getirme olmayıp sırf geliş vardır, mübalağa için ona bir getiren sabit kılınmıştır. Murad şudur: Şehvetler kusurlarından ötürü onların gözlerinde süslendi, yoksa ortada bir süsleyen olmaksızın hakikatte bir süsü yoktur; ancak süste mübalağa yapmak ve süsün sebebini fail makamına indirmek için bir süsleyici sabit kılınmıştır" diyen kimse ise tekellüfe ve zorlamaya kaçmıştır. "Hakikatte süsleyen şeytandır, çünkü süsleme onunla kaim olan bir sıfattır;

والقائل: بأنه هو الله تعالى لأنه الخالق للأفعال والدواعي مخطئ في الدعوى وغير مصيب في الدليل فالمخطئ ابن أخت خالته، وقرأ مجاهد- زين- بالبناء للفاعل ونصب حُبُّ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ في محل النصب على الحال من الشهوات وهي مفسرة لها في المعنى، وقيل: مِنَ لبيان الجنس وقدم النساء لعراقتهن في

fiillerin ve saiklerin yaratıcısı olduğu için O'nun Allah Teâlâ olduğunu söyleyen kimse ise iddiada hatalı, delilde isabetsizdir" diyen kimseye gelince, asıl hatalı olan kendi teyzesinin kız kardeşinin oğludur. Mücâhid fâil yapısıyla "zeyyene" ve {حُبَّ} “sevgi” kelimesini mensûb olarak okumuştur. {مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ} “kadınlar ve oğullardan” şehvetlerden hâl olarak nasb mahallindedir ve mana bakımından onu açıklamaktadır. {مِنْ} harfinin beyân-ı cins için olduğu da söylenmiştir. Kadınlar,

معنى الشهوة وهن حبائل الشيطان،

şehvet manasındaki köklülükleri ve şeytanın tuzakları olmaları sebebiyle öne geçirilmiştir.

وقد روي عنه صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «ما تركت بعدي فتنة أضر على الرجال من النساء»

Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «ما تركت بعدي فتنة أضر على الرجال من النساء» “Kendimden sonra erkekler için kadınlardan daha zararlı bir fitne bırakmadım”

ويقال: فيهن، فتنتان قطع الرحم وجمع المال من الحلال والحرام، وثنى بالبنين لأنهم من ثمرات النساء في الفتن،

Onlarda iki fitne olduğu söylenir: Sıla-i rahmi kesmek ve helal-haram demeden mal toplamak. Oğullar ise fitnelerde kadınların meyveleri olduğu için ikinci sırada zikredilmiştir.

وقد روي عنه صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «الولد مبخلة مجبنة»

Nitekim Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «الولد مبخلة مجبنة» “Çocuk cimrilik ve korkaklık sebebidir”

ويقال فيهم فتنة واحدة وهي جمع المال، ولم يتعرض لذكر البنات لعدم الاطراد في حبهن، وقيل: إن البنين تشملهن على سبيل التغليب وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ جمع قنطار وهو المال الكثير كما أخرجه ابن جرير عن الضحاك.

Onlarda bir fitne olduğu söylenir, o da mal toplamaktır. Kız çocuklarının sevilmesinde süreklilik bulunmadığı için onların zikrinden bahsedilmemiştir; oğulların tağlîb yoluyla onları da kapsadığı da söylenmiştir. {وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ} “ve yığın yığın biriktirilmiş kantarlar” kıntârın çoğuludur; İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiği üzere çok mal demektir.

وأخرج أحمد عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «القنطار إثنا عشر ألف أوقية»

Ahmed, Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «القنطار إثنا عشر ألف أوقية» “Kantar on iki bin ukiyyedir”

وأخرج الحاكم عن أنس قال: سئل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عن ذلك فقال: «القنطار ألف أوقية» .

Hâkim, Enes'ten rivayet etmiştir; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e bundan soruldu, şöyle buyurdu: «القنطار ألف أوقية» “Kantar bin ukiyyedir”.

وفي رواية ابن أبي حاتم عنه القنطار ألف دينار،

İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayetinde ise: "Kantar bin dinardır" şeklindedir.

وأخرج ابن جرير عن أبيّ بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: «القنطار ألف أوقية ومائتا دينار»

İbn Cerîr, Übey b. Ka'b'dan rivayet etmiştir; demiştir ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «القنطار ألف أوقية ومائتا دينار» “Kantar bin ukıyye ve iki yüz dinardır”

وعن معاذ ألف ومائتا أوقية، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما اثنا عشر ألف درهم وألف دينار، وفي رواية أخرى عنه ألف ومائتا دينار، ومن الفضة ألف ومائتا مثقال. وعن أبي سعيد الخدري ملء جلد الثور ذهبا، وعن مجاهد سبعون ألف دينار، وعن ابن المسيب ثمانون ألفا، وعن أبي صالح مائة رطل، وعن قتادة قال:

Muâz'dan bin iki yüz ukıyye; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan on iki bin dirhem ve bin dinar; ondan bir diğer rivayette ise bin iki yüz dinar, gümüşten ise bin iki yüz miskal rivayet edilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî'den: "Altından öküz derisi dolusu"; Mücâhid'den: "Yetmiş bin dinar"; İbnü'l-Müseyyeb'den: "Seksen bin"; Ebû Sâlih'ten: "Yüz rıtl"; Katâde'den ise şöyle rivayet edilmiştir:

كنا نحدث أن القنطار مائة رطل من الذهب أو ثمانون ألفا من الورق، وعن أبي جعفر خمسة عشر ألف مثقال والمثقال أربعة وعشرون قيراطا، وقيل: القنطار عند العرب وزن لا يحد، وقيل: ما بين السماء والأرض من مال وغير ذلك، ولعل الأولى كما قيل: ما روي عن الضحاك ويحمل التنصيص على المقدار المعين في هذه الأقوال على التمثيل لا التخصيص، والكثرة تختلف بحسب الاعتبارات والإضافات، واختلف في وزنه فقيل: فعلال، وقيل: فعنلان فالنون على الأول أصلية وعلى الثاني زائدة، ولفظ الْمُقَنْطَرَةِ مأخوذ منه، ومن عادة العرب أن يصفوا الشيء بما يشتق منه للمبالغة- كظل ظليل- وهو كثير في وزن فاعل ويرد في المفعول ك حِجْراً مَحْجُوراً [الفرقان: ٢٢ و ٥٣] ونَسْياً مَنْسِيًّا [مريم: ٢٣] وقيل: المقنطرة المضعفة، وخصها بعضهم بتسعة قناطير، وقيل: المقنطرة المحكمة المحصنة من قنطرت الشيء إذا عقدته وأحكمته، وقيل: المضروبة دنانير أو دراهم، وقيل: المنضدة التي بعضها فوق بعض، وقيل: المدفونة المكنوزة مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بيان للقناطير وهو في موضع الحال منها، والذهب مؤنث يقال: هي الذهب الحمراء ولذلك يصغر على ذهيبة، وقال الفراء: وربما ذكر، ويقال في جمعه: أذهاب وذهوب وذهبان، وقيل: إنه جمع في المعنى لذهبة واشتقاقه من الذهاب، والفضة تجمع على فضض واشتقاقه من انفض الشيء إذا تفرق وَالْخَيْلِ عطف على النِّساءِ أو الْقَناطِيرِ لا على الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ لأنها لا تسمى قنطارا وواحدة خائل وهو مشتق من الخيلاء مثل طائر وطير، وقال قوم: لا واحد له من لفظه بل هو اسم جمع واحده فرس ولفظه لفظ المصدر وجوز أن يكون مخففا من خيل الْمُسَوَّمَةِ أي الراعية قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في إحدى الروايات عنه فهي من سوم ماشيته إذا أرسلها في المرعى، أو المطهمة الحسان- قاله مجاهد- فهي من السما بمعنى الحسن أو المعلمة ذات الغرة والتحجيل- قاله عكرمة- فهي من السمة أو السومة بمعنى العلامة وَالْأَنْعامِ أي الإبل والبقر والغنم وسميت بذلك لنعومة مشيها ولينه، والنعم مختصة بالإبل وَالْحَرْثِ مصدر بمعنى المفعول أي المزروع سواء كان حبوبا أم بقلا أم ثمرا ذلِكَ أي ما زين لهم من المذكور- ولهذا ذكر- وأفرد اسم الاشارة ويصح أن يكون ذلك لتذكير الخبر وإفراده وهو مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا أي ما يتمتع به أياما قلائل ثم يزول عن صاحبه وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ أي المرجع الحسن فالمآب مفعل من آب يؤوب أي رجع وأصله مأوب فنقلت حركة الواو إلى الهمزة الساكنة قبلها ثم قلبت ألفا وهو اسم مصدر ويقع اسم مكان وزمان والمصدر أوب وإياب.

"Bize kantarın altından yüz rıtl yahut gümüşten seksen bin [dirhem] olduğu anlatılırdı." Ebû Ca'fer'den: "On beş bin miskaldir, miskal ise yirmi dört kırattır." Denildi ki: Araplarda kantar sınırlandırılamayan bir ağırlıktır. Denildi ki: Yerle gök arasındaki mal ve sairedir. Denildiği gibi en evlası Dahhâk'tan rivayet edilendir; bu görüşlerdeki muayyen miktarın zikredilmesi tahsis değil temsil olarak hamledilir. Çokluk ise itibarlara ve izafetlere göre değişir. Vezninde ihtilaf edilmiştir: "Fi'lâl" olduğu da "fi'anlân" olduğu da söylenmiştir; buna göre nûn birincisinde asıl, ikincisinde zâiddir. {الْمُقَنْطَرَةِ} “yığılmış / biriktirilmiş” lafzı ondan türetilmiştir. Arapların âdeti, mübalağa için bir şeyi kendisinden türetilenle nitelemektir -nitelikli gölge (zıllün zalîl) gibi-; bu fâil vezninde çoktur, {حِجْراً مَحْجُوراً} “engellenmiş bir engel” [el-Furkân: 22, 53] ve {نَسْياً مَنْسِيًّا} “unutulup gitmiş bir şey” [Meryem: 23] gibi mef'ûl vezninde de gelir. Mukantaratanın "kat kat artırılmış" olduğu söylenmiştir; bazısı bunu dokuz kantarla tahsis etmiştir. Bir şeyi bağlayıp sağlamlaştırdığında denilen "kantartü'ş-şey'e"den muhkem ve korunaklı olduğu da söylenmiştir. Dinar veya dirhem olarak basılmış olan olduğu da söylenmiştir. Birbiri üstüne yığılmış olan olduğu da söylenmiştir. Gömülmüş, istiflenmiş olan olduğu da söylenmiştir. {مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ} “altın ve gümüşten” kantarların beyanıdır ve ondan hâl konumundadır. Zeheb (altın) müennestir; "kırmızı altın" denir ve bu sebeple "züheybe" diye tasğir edilir. Ferrâ: "Bazen müzekker de yapılır" demiştir. Çoğulunda ezhâb, zühûb ve zihbân denir. Zehebe kelimesinin mana bakımından çoğulu olduğu da söylenmiştir; iştikakı ise zihâb (gitmek) kökündendir. Fıdda (gümüş) kelimesi fidad olarak çoğul yapılır; iştikakı ise bir şey dağıldığında denilen "infadda'ş-şey'u" ifadesindendir. {وَالْخَيْلِ} “ve atlar” kelimesi {النِّساءِ} yahut {الْقَناطِيرِ} üzerine matuftur; {الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ} üzerine matuf değildir, çünkü at kantar olarak adlandırılmaz. Tekili hâildir; tâir ve tayr gibi hayelâ (gurur/çalım) kökünden türetilmiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Kendi lafzından tekili yoktur; aksine tekili feres olan bir cins ismidir, lafzı ise masdar lafzıdır. "Hayl" kelimesinin muhaffefi olması da tecviz edilmiştir. {الْمُسَوَّمَةِ} “otlağa salınmış / nişanlı” otlayan [at] demektir; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan gelen rivayetlerden birinde böyle demiştir; hayvanını otlağa saldığında denilen "sevveme mâşiyetehû"dan gelir. Yahut mükemmel, güzel [atlar] demektir -Mücâhid böyle demiştir-; güzellik manasındaki semâdan gelir. Yahut sakar ve sekili olan işaretli [atlar] demektir -İkrime böyle demiştir-; işaret manasındaki sime veya sûmeden gelir. {وَالْأَنْعامِ} “ve davarlar” yani deve, sığır ve davar. Yürüyüşlerinin yumuşaklığı ve letafeti sebebiyle bu şekilde isimlendirilmiştir; "ne'am" ise develere mahsustur. {وَالْحَرْثِ} “ve ekinler” mef'ûl manasında masdardır; yani tahıl, sebze veya meyve olsun ekilen şey demektir. {ذلِكَ} “İşte bunlar” yani zikredilenlerden kendilerine süslü gösterilen şeylerdir -bu sebeple müzekker kılınmıştır-; işaret ismi tekil getirilmiştir. Bunun haberin müzekker ve müfred olmasına binaen olması da sahihtir. O da {مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا} “dünya hayatının geçimliğidir” yani az bir gün faydalanılan, sonra sahibinden yok olup giden şeydir. {وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} “Allah ise, varılacak güzel yer O'nun katındadır” yani güzel dönüş yeri O'nun katındadır. el-Meâb, "âbe yeûbü" yani döndü fiilinden mef'al veznindedir; aslı me'vebtir, vâv'ın harekesi kendisinden önceki sakin hemzeye aktarılmış, sonra elife çevrilmiştir. İsmi masdardır; mekân ve zaman ismi olarak da kullanılır; masdarı ise evb ve iyâbdır.

أخرج ابن جرير عن السدي أنه قال: حُسْنُ الْمَآبِ حسن المنقلب وهي الجنة، وفي تكرير الإسناد إلى الاسم الجليل زيادة تأكيد وتفخيم ومزيد اعتناء بالترغيب فيما عند الله تعالى من النعيم المقيم والتزهيد في ملاذّ الدنيا السريعة الزوال، ومن غريب ما استنبط من الآية- كما قال أبو حيان- وجوب الزكاة في الخيل السائمة لذكرها مع ما تجب فيه الصدقة أو النفقة، والثاني النساء والبنون ولا يخفى ما فيه.

İbn Cerîr, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: {حُسْنُ الْمَآبِ} “güzel dönüş yeri” güzel dönüş yeri demektir ki o da cennettir. İsnadın lafza-i celâle tekrar edilmesinde ilave bir tekit, tazim, Allah Teâlâ'nın katındaki kalıcı nimete rağbet ettirmeye ve dünyanın çabuk yok olan lezzetlerinden yüz çevirtmeye daha fazla itina vardır. Ebû Hayyân'ın dediği gibi âyetten garip bir şekilde çıkarılan hükümlerden biri de: Sadaka veya nafakanın vacip olduğu şeylerle birlikte zikredilmesinden dolayı otlayan atlarda zekâtın vacip olmasıdır; ikincisi ise kadınlar ve çocuklardır ki bundaki durum gizli değildir.

قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ تقرير وتثبيت لما فهم مما قبل من أن ثواب الله تعالى خير من مستلذات الدنيا، والمراد من الإنباء الإخبار ذلِكُمْ إشارة إلى المذكور من النساء وما معه، والقراء فيما إذا اجتمع همزتان أولاهما مفتوحة والثاني مضمومة كما هنا وكما في سورة ص أَأُنْزِلَ [ص: ٨] وسورة القمر أَأُلْقِيَ [القمر: ٢٥] على خمس مراتب: إحداها مرتبة قالون وهي تسهيل الثانية بين بين وإدخال ألف بين الهمزتين. الثانية مرتبة ورش، وابن كثير وهي تسهيل الثانية أيضا بين بين من غير إدخال ألف بينهما. الثالثة مرتبة الكوفيين. وابن ذكوان عن ابن عامر وهي تحقيق الثانية من غير إدخال ألف. الرابعة مرتبة هشام وهي أنه روي عنه ثلاثة أوجه: الأول التحقيق وعدم إدخال ألف بين الهمزتين. الوجه الثاني التحقيق وإدخال ألف بينهما في السور الثلاث. الوجه الثالث التفرقة بين السور فيحقق ويقصر هنا ويمد في الأخيرتين. الخامسة مرتبة أبي عمرو وهي تسهيل الثانية مع إدخال الألف وعدمه والظرف الأول متعلق بالفعل قبله. والثاني متعلق بأفعل التفضيل ولا يجوز أن يكون صفة- كما قال أبو البقاء- لأنه يوجب أن تكون الجنة وما فيها مما رغبوا فيه بعضا لما زهدوا عنه من الأموال ونحوها، وقوله تعالى: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ استئناف مبين لذلك الخير المبهم على أن الذين خبر مقدم، وجَنَّاتٌ مبتدأ مؤخر، وعِنْدَ رَبِّهِمْ يحتمل وجهين كونه ظرفا للاستقرار وكونه صفة للجنات في الأصل قدم فانتصب حالا منها، وفي ذكر ذلك إشارة إلى علو رتبة الجنات ورفعة شأنها، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المتقين إيذان بمزيد اللطف بهم، والمراد منهم المتبتلون إليه تعالى المعرضون عمن سواه- كما ينبئ عن ذلك الأوصاف الآتية- وتعليق حصول الجنات وما يأتي بعد بهذا العنوان للترغيب في تحصيله والثبات عليه. وجوز أن تكون اللام متعلقة- بخبر- أيضا أو بمحذوف صفة له، وجنات- حينئذ خبر لمحذوف- أي- هي جنات- والجملة مبينة- لخير- وعند ربهم- حينئذ إما أن يتعلق بالفعل على معنى ثبت تقواهم عنده شهادة لهم بالإخلاص، وجاز أن يجعل خبرا مقدما فلا يحتاج إلى حذف المبتدأ، واعترض بأنه يقال: عند الله تعالى الثواب ولا يقال عند الله تعالى الجنة، وبذلك يصرح كلام السعد وغيره- وفي النفس منه شيء- وقرئ- جنات- بكسر التاء وفيه وجهان: أحدهما أنه مجرور على البدلية من لفظ- خير- وثانيهما أنه منصوب على إضمار أعني مثلا أو البدلية من محل- بخير- تَجْرِي في محل الرفع أو النصب أو الجر صفة- لجنات- على القراءتين مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ تقدم ما فيه خالِدِينَ فِيها حال مقدرة من المستكن في- للذين- والعامل ما فيه من معنى الاستقرار، وجوز أبو البقاء كونه حالا من الهاء في- تحتها- أو من الضمير في- اتقوا- ولا يخفى ما فيه وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ أي منزهة مما يستقذر من النساء خلقا وخلقا، والعطف على- جنات- على قراءة الرفع وأما على قراءة النصب فلا بدّ من تقدير- لهم- في الكلام وَرِضْوانٌ أي رضا عظيم على ما يشعر به التنوين، وقرأه عاصم- بضم الراء- وهما لغتان وقراءتان سبعيتان في جميع القرآن إلا في قوله تعالى: مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ [المائدة: ١٦] فإنه بالكسر بالاتفاق، وقيل: المكسور اسم والمضموم مصدر وهو قول لا ثبت له مِنَ اللَّهِ صفة لرضوان مؤكدة لما أفاده التنوين من الفخامة وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ أي خبير بهم وبأحوالهم وأفعالهم فيثيب المحسن فضلا ويعاقب المسيء عدلا، أو خبير بأحوال الذين اتقوا فلذلك أعدّ لهم ما أعدّ، فالعباد على الأول عام

{قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ} “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?” Allah Teâlâ'nın sevabının dünyanın lezzetlerinden daha hayırlı olduğuna dair önceden anlaşılan hususun takriri ve teyididir. İnbâ (haber verme) bildirmek demektir. {ذلِكُمْ} kadınlar ve beraberindekilerden zikredilen şeylere işarettir. Kıraat imamları, burada ve Sâd suresindeki {أَأُنْزِلَ} “Ona mı indirildi?” [Sâd: 8] ile el-Kamer suresindeki {أَأُلْقِيَ} “Ona mı bırakıldı?” [el-Kamer: 25] âyetlerinde olduğu gibi birincisi meftûh ikincisi mazmûm iki hemze yan yana geldiğinde beş mertebe üzeredir: Birincisi Kâlûn'un mertebesidir; o da ikincisini teshîl etmek ve iki hemze arasına bir elif dâhil etmektir. İkincisi Verş ve İbn Kesîr'in mertebesidir; o da aralarına elif koymaksızın ikincisini yine teshîl etmektir. Üçüncüsü Kûfeliler ile İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân'ın mertebesidir; o da elif dâhil etmeksizin ikincisini tahkik etmektir. Dördüncüsü Hişâm'ın mertebesidir; kendisinden üç vecih rivayet edilmiştir: Birinci vecih tahkik ve iki hemze arasına elif dâhil etmemektir. İkinci vecih üç surede de tahkik ve aralarına elif dâhil etmektir. Üçüncü vecih sureler arasında fark gözetmektir; burada tahkik ve kasr yapar, son iki surede ise med yapar. Beşincisi Ebû Amr'ın mertebesidir; o da elif dâhil ederek yahut etmeksizin ikincisini teshîl etmektir. Birinci zarf kendisinden önceki fiile taalluk eder. İkincisi ise ism-i tafdîle taalluk eder; Ebû'l-Bekâ'nın dediği gibi sıfat olması caiz değildir, zira cennetin ve içindekilerin, rağbet ettikleri mallar ve benzeri sakındıkları şeylerin bir parçası olmasını gerektirir. Yüce Allah'ın {لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ} “Korkanlar için Rableri katında cennetler vardır” kavli, müphem olan o hayrı açıklayan bir istînâftır; bu takdirde {الَّذِينَ} öne geçmiş haber, {جَنَّاتٌ} ise tehir edilmiş mübtedadır. {عِنْدَ رَبِّهِمْ} ifadesi iki veçhi muhtemeldir: İstikrar için zarf olması veya asılda cennetlerin sıfatı olup öne geçerek ondan hâl olarak nasbedilmesi. Bunun zikredilmesinde cennetlerin mertebesinin yüceliğine ve şanının yüksekliğine işaret vardır. Muttakilerin zamirine izafe edilerek Rubûbiyet unvanının zikredilmesinde onlara olan lütfun fazlalığına dair bir bildirim vardır. Onlardan kasıt, gelecek sıfatların haber verdiği gibi, O'ndan başkasından yüz çevirerek Allah Teâlâ'ya yönelen kimselerdir. Cennetlerin ve sonra gelecek olanların kazanılmasının bu unvana bağlanması, onu elde etmeye ve onda sebat göstermeye teşvik içindir. Lâm harfinin yine {بِخَيْرٍ}'e taalluk etmesi yahut onun mahzuf sıfatına taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Bu durumda {جَنَّاتٌ} mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "onlar cennetlerdir" takdirindedir ve cümle {خَيْرٍ} kelimesini açıklamaktadır. {عِنْدَ رَبِّهِمْ} ise bu durumda ya ihlaslarına şahitlik etmek üzere takvalarının O'nun katında sabit olduğu anlamıyla fiile taalluk eder yahut öne geçmiş haber kılınması caiz olur, böylece mübtedanın hazfine ihtiyaç kalmaz. Buna karşı şöyle itiraz edilmiştir: "Allah katında sevap vardır" denir ama "Allah katında cennet vardır" denmez; Sa'd ve başkalarının sözü de bunu açıkça ifade eder -ki bunda nefiste bir şüphe vardır-. {جَنَّاتٍ} tâ harfinin kesrası ile de okunmuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi {خَيْرٍ} lafzından bedel olmak üzere mecrûr olmasıdır; ikincisi ise mesela "a'nî" takdiriyle mensûb olması yahut {بِخَيْرٍ}'in mahallinden bedel olmasıdır. {تَجْرِي} “akan” her iki kıraate göre {جَنَّاتٌ}'in sıfatı olarak ref, nasb veya cer mahallindedir. {مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ} “altından ırmaklar” konusundaki açıklamalar daha önce geçmişti. {خالِدِينَ فِيها} “orada ebedî kalıcılar olarak” {لِلَّذِينَ} içindeki müstetir zamirden mukadder bir hâldir; âmil ise onda bulunan istikrar manasıdır. Ebû'l-Bekâ bunun {تَحْتِهَا}'daki hâ zamirinden yahut {اتَّقَوْا}'daki zamirden hâl olmasını caiz görmüştür; bundaki durum gizli değildir. {وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ} “ve tertemiz eşler” yani yaratılış ve ahlak bakımından kadınlarda çirkin görülen şeylerden arındırılmış [eşler]. Merfû kıraate göre {جَنَّاتٌ} üzerine matuftur; mensûb kıraate göre ise kelamda mutlaka "onlara vardır" takdiri gerekir. {وَرِضْوانٌ} “ve bir rıza” yani tenvînin hissettirdiğine göre büyük bir rıza. Âsım bunu râ'nın dammesiyle okumuştur; her ikisi de Yüce Allah'ın {مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ} “O'nun rızasına uyanı esenlik yollarına [iletir]” [el-Mâide: 16] kavli hariç bütün Kur'an'da iki lügat ve yedi mütevatir kıraattendir; zira o âyette ittifakla kesra iledir. Kesralı olanın isim, dammeli olanın masdar olduğu söylenmişse de bu aslı olmayan bir sözdür. {مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan” {رِضْوانٌ} kelimesinin sıfatı olup tenvînin ifade ettiği azameti tekit eder. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ} “Ve Allah kulları hakkıyla görendir” yani onları, hallerini ve amellerini hakkıyla bilendir; dolayısıyla iyilik yapana lütfuyla sevap verir, kötülük yapana adaletle ceza verir; yahut takva sahiplerinin hallerini hakkıyla bilendir, bu sebeple onlara hazırladıklarını hazırlamıştır. Buna göre kullar birinciye göre umumî,

وعلى الثاني خاص، وقد بدأ سبحانه في هذه الآية أولا بذكر- المقرّ- وهو الجنات، ثمّ ثنّى بذكر ما يحصل به الأنس التام وهو الأزواج المطهرة، ثم ثلث بذكر ما هو الإكسير الأعظم والروح لفؤاد الواله المغرم وهو رضا الله ﷿.

ikinciye göre ise hususîdir. Şanı yüce olan Allah bu âyette ilk olarak kalacak yeri yani cennetleri zikretmiş, sonra tam bir ülfetin kendisiyle gerçekleştiği tertemiz eşleri zikretmiş, üçüncü olarak da en büyük iksir ve sevdalı, âşık gönlün ruhu olan Allah Azze ve Celle'nin rızasını zikretmiştir.

«و

Ve

في الحديث» أنه سبحانه «يسأل أهل الجنة هل رضيتم؟ فيقولون ما لنا لا نرضى يا رب وقد أعطيتنا ما لم تعط أحدا من خلقك فيقول جل شأنه ألا أعطيكم أفضل من ذلك؟ فيقولون يا رب وأي شيء أفضل من ذلك قال: أحل عليكم رضواني فلا أسخط عليكم أبدا» .

hadiste geldiğine göre Yüce Allah: “Cennet ehline: 'Razı oldunuz mu?' diye sorar. Onlar: 'Rabbimiz! Yaratıklarından hiçbirine vermediğini bize vermişken nasıl razı olmayalım?' derler. Şânı yüce olan: 'Size bundan daha faziletlisini vereyim mi?' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz! Bundan daha faziletli ne olabilir?' derler. [Allah Teâlâ]: 'Rızamı üzerinize helal kılıyorum; bundan sonra size asla gazap etmeyeceğim' buyurur.”

الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا يجوز أن يكون في محل الرفع على أنه خبر لمحذوف كأنه قيل: من أولئك المتقون؟ فقيل: هم الذين إلخ، وأن يكون في موضع نصب على المدح، وأن يكون في حيز الجر على أنه تابع- للذين اتقوا- نعتا أو بدلا، أو العباد كذلك، واعترض كونه نعتا للعباد بأن فيه تخصيص الإبصار ببعض العباد، وفيه أن ذلك التخصيص لا يوهم الاختصاص لظهور الأمر بل يفيد الاهتمام بشأنهم ورفعة مكانهم، واعترض أيضا كونه تابعا للمتقين بأنه بعيد جدا لا سيما إذا جعل اللام متعلقا- بخير- لكثرة الفواصل بين التابع والمتبوع، وأجيب بأنه لا بأس بهذا الفصل كما لا بأس بالفصل بين الممدوح والمدح إذ الصفة المادحة المقطوعة تابعة في المعنى ولهذا يلزم حذف الناصب أو المبتدأ لئلا يخرج الكلام عن صورة التبعية فالفرق بين هذه وسائر التوابع في قبح الفصل وعدمه خفي لا بد له من دليل نبيل، وفيه أن قياس التبعية لفظا ومعنى على التبعية معنى فقط مما لا ينبغي من جاهل فضلا عن عالم فاضل، والتزام حذف الناصب أو المبتدأ في صورة القطع للمدح أو للذم قد يقال: إنه لدفع توهم الأخبار، والمقصود الإنشاء لا لئلا يخرج الكلام عن صورة التبعية، وتأكيد الجملة لإظهار أن إيمانهم ناشئ من وفور الرغبة وكمال النشاط، وفي ترتيب طلب المغفرة في قوله تعالى:

{الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا} “Onlar ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik' derler” Sanki "O takva sahipleri kimlerdir?" denilmiş de "Onlar şöyle diyenlerdir..." denilmiş gibi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması, medih üzere nasb mahallinde olması ve nât veya bedel olarak {لِلَّذِينَ اتَّقَوْا}'ye tâbi kılınarak cer mahallinde olması caizdir; aynı şekilde {الْعِبادِ}'ye de [tâbi olması caizdir]. {الْعِبادِ}'ye sıfat olmasına, bunda basar sıfatının kulların bir kısmına tahsis edilmesi bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; buna ise bu tahsisin meselenin açıklığından dolayı bir ihtisas vehmettirmeyeceği, bilakis onların şanına ehemmiyet vermeyi ve makamlarının yüceliğini ifade ettiği şeklinde cevap verilmiştir. Muttakilere tâbi olmasına da özellikle lâm harfi {بِخَيْرٍ}'e taalluk ettirildiğinde tâbi ile metbû arasındaki fasılaların çokluğu sebebiyle son derece uzak olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise övülen ile medih arasının ayrılmasında bir sakınca olmadığı gibi bu fasılada da bir sakınca olmadığı cevabı verilmiştir; zira medih için kesilen sıfat mana bakımından tâbidir, bu sebeple kelam tâbiiyet suretinden çıkmasın diye nâsıbın yahut mübtedanın hazfi lazımdır. Dolayısıyla bununla diğer tâbiler arasında fasılanın çirkin olup olmaması hususundaki fark gizlidir ve sağlam bir delile muhtaçtır. Ancak buna karşı; lafız ve mana bakımından olan tâbiyeti sadece mana bakımından olan tâbiyete kıyas etmenin faziletli bir âlim şöyle dursun, bir cahile bile yakışmayacağı söylenmiştir. Medih veya zem için olan kat' (kesme) suretinde nâsıbın yahut mübtedanın hazfinin iltizam edilmesi; kelam tâbiiyet suretinden çıkmasın diye değil, asıl maksadın inşâ olup haber vehmini defetmek için olduğu söylenebilir. Cümlenin tekit edilmesi, onların imanlarının tam bir arzu ve mükemmel bir şevkten kaynaklandığını göstermek içindir. Yüce Allah'ın şu kavlindeki mağfiret talebinin sıralanmasında ise:

فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ على مجرد الإيمان دليل على كفايته في استحقاق المغفرة والوقاية من النار من غير توقف على الطاعات، والمراد من الذنوب الكبائر والصغائر الصَّابِرِينَ يجوز أن يكون مجرورا وأن يكون منصوبا صفة- للذين- إن جعلته في موضع جر أو نصب وإذا جعلته في محل رفع كان هذا منصوبا على المدح.

“Bizi bağışla, günahlarımızı affet ve bizi ateş azabından koru” [duasının] yalnızca imanın üzerine bina edilmesi; itaatlere bağlı olmaksızın mağfireti ve ateşten korunmayı hak etmede imanın tek başına yeterli olduğuna bir delildir. Günahlardan maksat büyük ve küçük günahlardır. {الصَّابِرِينَ} [lafzının]; şayet {الَّذِينَ} lafzını cer veya nasb mahallinde kabul ederseniz, onun sıfatı olarak mecrur veya mansub olması caizdir. Eğer onu ref mahallinde kabul ederseniz, bu [kelime] medih üzere mansub olur.

والمراد بالصبر- الصبر على طاعة الله تعالى، والصبر عن محارمه- قاله قتادة، وحذف المتعلق يشعر بالعموم فيشمل الصبر على البأساء والضراء وحين البأس وَالصَّادِقِينَ في نياتهم وأقوالهم سرا- وعلانية وهو المروي عن قتادة أيضا وَالْقانِتِينَ أي المطيعين- قاله ابن جبير- أو المداومين على الطاعة والعبادة- قاله الزجاج- أو القائمين بالواجبات- قاله القاضي- وَالْمُنْفِقِينَ من أموالهم في حق الله تعالى- قاله ابن جبير- أيضا وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ قال مجاهد والكلبي. وغيرهما: أي المصلين بالإسحار.

Sabırdan maksat, Katâde'nin belirttiğine göre, Allah Teâlâ'ya itaatte sabır ve O'nun haram kıldıklarından [kaçınmada] sabırdır. Müteallakın (bağlantılı ögenin) hazfedilmesi umum ifade eder; dolayısıyla darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanındaki sabrı da kapsar. {وَالصَّادِقِينَ} “Ve dosdoğru olanlar”, gizlide ve açıkta niyetlerinde ve sözlerinde [doğru olanlar demektir ki] bu da yine Katâde'den rivayet edilmiştir. {وَالْقانِتِينَ} “Ve boyun eğip itaat edenler”, yani itaatkâr olanlar -İbn Cübeyr böyle demiştir- yahut itaat ve ibadete devam edenler -ez-Zeccâc böyle demiştir- veya vacipleri yerine getirenler -Kâdî böyle demiştir-. {وَالْمُنْفِقِينَ} “Ve infak edenler”, yani yine İbn Cübeyr'in dediği gibi mallarından Allah Teâlâ'nın hakkı için harcayanlar. {وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ} “Ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler”. Mücâhid, el-Kelbî ve başkaları: Yani seher vakitlerinde namaz kılanlar, demişlerdir.

وأخرج ابن أبي شيبة عن زيد بن أسلم قال: هم الذين يشهدون صلاة الصبح، وأخرج ابن جرير عن ابن عمر أنه كان يحيي الليل صلاة ثم يقول: يا نافع أسحرنا؟ فيقول: لا فيعاود الصلاة فإذا قال: نعم قد يستغفر الله تعالى ويدعو حتى يصبح،

İbn Ebî Şeybe, Zeyd b. Eslem'den onların sabah namazına şahit olanlar (cemaatle kılanlar) olduğunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr de İbn Ömer'den nakletmiştir ki; o, geceyi namazla ihya eder, sonra: “Ey Nâfi‘, seher vaktine girdik mi?” derdi. O “Hayır” deyince namaza devam ederdi; “Evet” dediğinde ise sabah oluncaya kadar Allah Teâlâ'dan mağfiret diler ve dua ederdi.

وأخرج ابن مردويه عن أنس بن مالك قال: «أمرنا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن نستغفر بالأسحار سبعين استغفارة»

İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bize seher vakitlerinde yetmiş defa istiğfar etmemizi emretti.”

وروى الرضا عن أبيه عن أبي عبد الله «أن من استغفر الله تعالى في وقت السحر سبعين مرة فهو من أهل هذه الآية»

er-Rızâ babasından, o da Ebû Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: “Kim seher vaktinde Allah Teâlâ'ya yetmiş defa istiğfar ederse, o bu ayetin ehlindendir.”

والباء في- بالأسحار- بمعنى في، وهي جمع- سحر- بفتح الحاء المهملة وسكونها سميت أواخر الليالي بذلك لما فيها من الخفاء- كالسحر- للشيء الخفي. وقال بعضهم: السحر من ثلث الليل الأخير إلى طلوع الفجر.

{بِالْأَسْحارِ} ifadesindeki ba (ب) harfi, fî (في / içinde) anlamındadır. Bu kelime, noktasız ha harfinin fethası ve sükûnu ile okunan {سحر} (seher) kelimesinin çoğuludur. Gecelerin son vakitlerine, gizli olan şeye “sihir” denilmesi gibi bünyesinde gizlilik barındırdığından ötürü bu isim verilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Seher, gecenin son üçte birinden fecrin doğuşuna kadar olan vakittir.

وتخصيص الأسحار بالاستغفار لأن الدعاء فيها أقرب إلى الإجابة إذا العبادة حينئذ أشق والنفس أصفى والروع

İstiğfarın seher vakitlerine tahsis edilmesi; o vakitte yapılan duanın icabete daha yakın olması sebebiyledir. Zira o esnada ibadet daha meşakkatli, nefis daha arınmış, kalp ve zihin

أجمع،

daha derli topludur.

وفي الصحيح «أنه تعالى وتنزه عن سمات الحدوث ينزل إلى سماء الدنيا في ثلث الليل الأخير فيقول: من يدعوني فأستجيب له من يسألني فأعطيه من يستغفرني فأغفر له فلا يزال كذلك حتى يطلع الفجر» .

Sahih hadiste şöyle rivayet edilmiştir: “Sonradan olma niteliklerden münezzeh ve yüce olan Allah Teâlâ, gecenin son üçte birinde dünya semasına iner ve şöyle buyurur: 'Bana dua eden yok mu, ona icabet edeyim? Benden isteyen yok mu, ona vereyim? Benden mağfiret dileyen yok mu, onu bağışlayayım?' Fecir doğuncaya kadar bu durum böylece devam eder.”

وأخرج ابن جرير. وأحمد عن سعيد الجريري قال: «بلغنا أن داود ﵊ سأل جبريل ﵇ فقال: يا جبريل أيّ الليل أفضل قال: يا داود ما أدري سوى أن العرش يهتز في السحر»

İbn Cerîr ve Ahmed, Saîd el-Cüreyrî'den şöyle rivayet etmiştir: “Bize ulaştı ki Dâvûd aleyhisselâm Cibrîl aleyhisselâm'a: 'Ey Cibrîl, gecenin hangi vakti daha faziletlidir?' diye sormuş; o da: 'Ey Dâvûd, Arş'ın seher vaktinde titrediğinden başka bir şey bilmiyorum' demiştir.”

وتوسيط الواو بين هذه الصفات المذكورة إما لأن الموصوف بها متعدد وإما للدلالة على استقلال كل منها وكمالهم فيها، وقول أبي حيان: لا نعلم أن العطف في الصفة بالواو يدل على الكمال رده الحلبي بأن علماء البيان علموه وهم هم.

Zikredilen bu sıfatlar arasına vâv (و) harfinin konulması; ya kendisiyle nitelenen kimselerin birden fazla olmasından ya da bu sıfatların her birinin müstakilliğine ve onların bu sıfatlardaki kemaline delalet etmesi içindir. Ebû Hayyân'ın: “Sıfatta vâv ile atfın kemale delalet ettiğini bilmiyoruz” sözünü el-Halebî; beyân ulemasının bunu bildiğini ve onların da bu sahanın asıl yetkin şahsiyetleri olduğunu belirterek reddetmiştir.

هذا «ومن باب الاشارة في الآيات» قَدْ كانَ لَكُمْ يا معشر السالكين إلى مقصد الكل آيَةٌ دالة على كمالكم وبلوغكم إلى ذروة التوحيد فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا للحرب فِئَةٌ منهما وهي فئة القوى الروحانية التي هي جند الله تعالى تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وطريق الوصول إليه وَأُخْرى منهما وهي جنود النفس وأعوان الشيطان كافِرَةٌ ساترة للحق محجوبة عن حظائر الصدق ترى الفئة الأخيرة الفئة الأولى لحول عين بصيرتها مِثْلَيْهِمْ عند الالتقاء في معركة البدن رؤية مكشوفة ظاهرة لا خفاء فيها مثل رؤية العين، وذلك لتأييد الفئة المؤمنة بالأنوار الإلهية والإشراقات الجبروتية، وخذلان الفئة الكافرة بما استولى عليها من تراكم ظلمات الطبيعة وذل البعد عن الحضرة وَاللَّهُ تعالى يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ تأييده لقبول استعداده لذلك إِنَّ فِي ذلِكَ التأييد لعبرة أي اعتبارا أو أمرا يعتبر به في الوصول إلى حيث المأمول للمستبصرين الفاتحين أعين بصائرهم لمشاهدة الأنوار الأزلية في آفاق المظاهر الإلهية زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ بسبب ما فيهم من العالم السفلي والغشاوة الطبيعية والغواشي البدنية مِنَ النِّساءِ وهي النفوس وَالْبَنِينَ وهي الخيالات المتولدة منها الناشئة عنها وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وهي العلوم المتداولة وغير المتداولة، أو الأصول والفروع وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وهي مراكب الهوى وأفراس اللهو وَالْأَنْعامِ وهي رواحل جمع الحطام وأسباب جلب المنافع الدنيوية وَالْحَرْثِ وهو زرع الحرص وطول الأمل ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا الزائل عما قليل بالرجوع إلى المبدأ الأصلي والموطن القديم.

Bu husus [açıklandıktan sonra], “Ayetlerdeki işarî mana cihetinden” [şöyle denilebilir]: Ey her şeyin asıl gayesine yönelen sâlikler topluluğu! Sizin için, kemalinize ve tevhidin zirvesine ulaştığınıza delalet eden bir {آيَةٌ} (ibret ve işaret) {فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا} “Karşılaşan iki toplulukta” savaş için [mevcuttur]. Onlardan bir {فِئَةٌ} (topluluk) ki o, Allah Teâlâ'nın ordusu olan ruhanî kuvvetler fırkasıdır, {تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda” ve O'na ulaştıran yolda savaşır. Onlardan {وَأُخْرى} “diğeri” ise, nefsin orduları ve şeytanın yardımcıları olup {كافِرَةٌ} “kâfirdir”, hakkı örten ve doğruluk makamlarından perdelenmiş olandır. Bu son fırka, basiret gözünün şaşılığı sebebiyle, beden meydanındaki karşılaşma anında ilk fırkayı {مِثْلَيْهِمْ} gözün görmesi gibi hiçbir gizlilik olmaksızın açık ve net bir görüşle kendilerinin iki katı olarak görür. Bu da mümin fırkanın ilahî nurlarla ve ceberûtî tecellilerle teyit edilmesinden; kâfir fırkanın ise tabiat karanlıklarının üst üste yığılması ve İlahî Huzur'dan uzaklığın zilletiyle yüzüstü bırakılmasındandır. {وَاللَّهُ} Teâlâ, {يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ} bu teyidi kabule istidadı olduğu için dilediği kimseyi yardımıyla destekler. {إِنَّ فِي ذلِكَ} bu teyitte, ilahî tezahürlerin ufuklarında ezelî nurları müşahede etmek için basiret gözlerini açan basiret sahipleri adına ümit edilen yere ulaşmada şüphesiz bir ibret ve ders çıkarılacak bir durum vardır. {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ} İnsanlara, süflî âlemden taşıdıkları pay, fıtrî perde ve bedenî örtüler sebebiyle şehvetlerin sevgisi süslü gösterildi: {مِنَ النِّساءِ} “Kadınlardan” ki onlar nefislerdir; {وَالْبَنِينَ} “Ve oğullardan” ki onlar nefislerden doğan ve onlardan neşet eden hayallerdir; {وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ} “Ve yığılmış altın ve gümüş kantar kantar hazinelerden” ki bunlar tedavülde olan ve olmayan ilimler yahut usul ve füru ilimleridir; {وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ} “Ve salma atlardan” ki bunlar heva binekleri ve lehviyat atlarıdır; {وَالْأَنْعامِ} “Ve davarlardan” ki bunlar dünya metaını toplama vasıtaları ve dünyevî menfaatleri celbetme sebepleridir; {وَالْحَرْثِ} “Ve ekinlerden” ki bu da hırs ekini ve tûl-i emeldir (uzun emel). {ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا} Aslî kaynağa ve kadîm vatana dönmekle az bir zaman sonra yok olup gidecek olan dünya hayatının geçici menfaatidir.

ولك أن تبقي هذه المذكورات على ظواهرها فإن النفوس المنغمسة في أوحال الطبيعة لها ميل كلي إلى ذلك أيضا قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ المذكور للذين اتقوا النظر إلى الأغيار جَنَّاتٌ جنة يقين. وجنة مكاشفة. وجنة مشاهدة. وجنة رضا. وجنة لا أقولها- وهي التي فيها ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر- وليس في تلك الجنة عند العارفين إلا الله ﷿ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا أنهار التجليات المترعة بماء الغيوب خالِدِينَ فِيها ببقائهم بعد فنائهم وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وهي الأرواح المقدسة عن أدناس الطبيعة المقصورة في خيام الصفات الإلهية وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ لا يقدر قدره وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ في تقلب أرواحهم في عالم الملكوت محترقات من سطوات أنوار الجبروت حبا لجواره وشوقا إلى لقائه يجازيها بقدر همومها في طلب وجهه الأزلي وجماله الأبدي الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا بأنوار أفعالك وصفاتك فَاغْفِرْ لَنا ذنوب وجوداتنا بذاتك وَقِنا عَذابَ نار الحرمان ووجود البقية الصَّابِرِينَ على مضض المجاهدة والرياضة وَالصَّادِقِينَ في المحبة والإرادة وَالْقانِتِينَ في السلوك إليه وَالْمُنْفِقِينَ ما عداه فيه وَالْمُسْتَغْفِرِينَ من ذنوب تلوناتهم وتعيناتهم في أسحار التجليات، ويقال: الصَّابِرِينَ الذين صبروا على الطلب ولم يحتشموا من التعب وهجروا كل راحة وطرب فصبروا على البلوى ورفضوا الشكوى حتى وصلوا إلى المولى ولم يقطعهم شيء من الدنيا والعقبى وَالصَّادِقِينَ الذين صدقوا في الطلب فوردوا، ثم صدقوا فشهدوا، ثم صدقوا فوجدوا، ثم صدقوا ففقدوا فحالهم قصد. ثم ورود. ثم شهود. ثم وجود.

Bu zikredilenleri zahirî manaları üzere bırakman da mümkündür; zira tabiatın balçığına batmış nefislerin bunlara da tam bir meyli vardır. {قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ} “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?” Zikredilen bu şeylerden [daha hayırlısını], masivaya (Allah'tan gayrısına) bakmaktan sakınan muttakiler için: {جَنَّاتٌ} İkân cenneti, mükâşefe cenneti, müşâhede cenneti, rıza cenneti ve adını anmayacağım bir cennet -ki onda hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen şeyler vardır-. Âriflerin katında o cennette Yüce Allah'tan başkası yoktur. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا} “Altından ırmaklar akar”, yani gayb sularıyla dopdolu tecelli ırmakları. {خالِدِينَ فِيها} “Orada ebedî kalıcıdırlar”, fenalarından sonraki bekaları ile. {وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Ve tertemiz kılınmış eşler”, yani tabiatın kirlerinden arınmış, ilahî sıfatlar otağında perdelenmiş mukaddes ruhlar. {وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ} “Ve Allah'tan bir rıza” ki kadrine paha biçilemez. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ} “Ve Allah kulları hakkıyla görendir”, O'nun civarına olan sevgileri ve cemaline duydukları iştiyak sebebiyle ceberût nurlarının şiddetinden yanmış olarak melekût âleminde dolaşan ruhlarının hallerini hakkıyla görür; O'nun ezelî vechini ve ebedî cemalini talep etme hususundaki gayretleri nispetinde onları mükâfatlandırır. {الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا} “Onlar ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik' derler”, Senin fiillerinin ve sıfatlarının nurlarına [iman ettik]. {فَاغْفِرْ لَنا} “Bizi bağışla”, Senin zâtın karşısındaki varlıklarımızın günahlarını. {وَقِنا عَذابَ} “Ve bizi azabından koru”, mahrumiyet ateşi ve varlık kalıntısı azabından. {الصَّابِرِينَ} “Sabredenler”, mücahede ve riyazetin acısına sabredenler; {وَالصَّادِقِينَ} “Ve doğru olanlar”, sevgi ve iradede sadık olanlar; {وَالْقانِتِينَ} “Ve boyun eğenler”, O'na seyrü sülûk edenler; {وَالْمُنْفِقِينَ} “Ve infak edenler”, O'nun rızası uğruna O'ndan gayrı her şeyi harcayanlar; {وَالْمُسْتَغْفِرِينَ} “Ve bağışlanma dileyenler”, tecelliler seherinde renkten renge girişlerinin ve kayıtlanmalarının günahlarından istiğfar edenler. Şöyle de denilmiştir: {الصَّابِرِينَ} Talebe sabreden, zahmetten çekinmeyen, her türlü rahatı ve eğlenceyi terk eden; böylece belaya sabredip şikâyeti terk ederek nihayet Mevlâ'ya ulaşan, dünya ve ahiretten hiçbir şeyin kendilerini O'ndan alıkoyamadığı kimselerdir. {وَالصَّادِقِينَ} Talepte sadık olup [huzura] varan, sonra sadık olup müşahede eden, sonra sadık olup bulan, sonra sadık olup kendinden geçen kimselerdir. Onların hali; önce kastetmek, sonra varmak, sonra müşahede etmek, sonra bulmaktır.

ثم خمود وَالْقانِتِينَ الذين لازموا الباب وداوموا على تجرع الاكتئاب وترك المحاب إلى أن تحققوا بالاقتراب وَالْمُنْفِقِينَ الذين جادوا بنفوسهم من حيث الأعمال، ثم جادوا بميسورهم من الأموال، ثم جادوا بقلوبهم لصدق الأحوال، ثم جادوا بكل حظ لهم في العاجل والآجل استهلاكا في أنوار الوصال وَالْمُسْتَغْفِرِينَ هم الذين يستغفرون عن جميع ذلك إذا رجعوا إلى الصحو وقت نزول الرب إلى السماء الدنيا وإشراق أنوار جماله على آفاق النفس وندائه

Sonra da fena bulmaktır. {وَالْقانِتِينَ} Kapıya ayrılmaksızın bağlanan, kederi yudumlamaya ve kurbiyyet (yakınlık) hakikatine erinceye kadar sevilen şeyleri terk etmeye devam edenlerdir. {وَالْمُنْفِقِينَ} Ameller cihetinden nefislerini cömertçe feda eden, sonra mallarından imkân nispetinde cömertçe harcayan, sonra hallerin doğruluğu için kalplerini feda eden, sonra da vuslat nurlarında yok olarak dünya ve ahiretteki her türlü nasiplerini cömertçe terk edenlerdir. {وَالْمُسْتَغْفِرِينَ} Rabbin dünya semasına nüzul buyurduğu, cemal nurlarının nefis ufuklarına parıldadığı ve:

«هل من سائل. هل من مستغفر. هل من كذا. هل من كذا»

“İsteyen yok mu? İstiğfar eden yok mu? Şunu dileyen yok mu? Bunu dileyen yok mu?” diye nida ettiği vakitte sahv (ayıklık) haline döndüklerinde bütün bunlardan dolayı istiğfar eden kimselerdir.

ثم لما مدح سبحانه أحبابه أرباب الدين وذم أعداءه الكافرين عقب ذلك ببيان الدين الحق والعروة الوثقى على أتم وجه وآكده فقال سبحانه:

Sonra Yüce Allah, din ehli olan dostlarını övüp kâfir olan düşmanlarını yerince; bunun hemen ardından hak dini ve en sağlam kulpu en mükemmel ve en kuvvetli bir şekilde beyan ederek şöyle buyurdu:

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ

{شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ} “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti.”

قال الكلبي: لما «ظهر رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بالمدينة قدم عليه حبران من أحبار أهل الشام فلما أبصرا المدينة قال أحدهما لصاحبه: ما أشبه هذه المدينة بصفة مدينة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم الذي يخرج في آخر الزمان فلما دخلا على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم عرفاه بالصفة والنعت فقالا له: أنت محمد؟ قال: نعم قالا: أنت أحمد؟ قال: نعم قالا: إنا نسألك عن شهادة فإن أنت أخبرتنا بها آمنا بك وصدقناك فقال لهما رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: سلاني فقالا له: أخبرنا عن أعظم شهادة في كتاب الله تعالى؟ فأنزل الله تعالى الآية وأسلما.

el-Kelbî şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Medine'de zuhur edince, Şam ehlinin hahamlarından iki haham onun yanına geldi. Medine'yi gördüklerinde biri arkadaşına: 'Bu şehir, ahir zamanda çıkacak olan Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şehrinin vasfına ne kadar da benziyor!' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiklerinde, vasfından ve niteliğinden onu tanıdılar ve kendisine: 'Sen Muhammed misin?' dediler. 'Evet' buyurdu. 'Sen Ahmed misin?' dediler. 'Evet' buyurdu. Dediler ki: 'Biz sana bir şehadetten soracağız; eğer onu bize bildirirsen sana iman eder ve seni tasdik ederiz.' Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara: 'Bana sorunuz' buyurdu. Onlar: 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki en büyük şehadeti bize haber ver' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve ikisi de Müslüman oldular.”

وقيل: نزلت في نصارى نجران لما حاجّوا في أمر عيسى ﵇ وهو الذي يشعر به ما أشرنا إليه قبل من الآثار- ويميل إليه كلام محمد ابن جعفر بن الزبير- وقيل: نزلت في اليهود والنصارى لما تركوا اسم الإسلام وتسموا باليهودية والنصرانية، وقيل: إنهم قالوا ديننا أفضل من دينك فنزلت.

Ayetin, Îsâ aleyhisselâm meselesinde tartıştıklarında Necrân Hristiyanları hakkında indiği de söylenmiştir ki daha önce işaret ettiğimiz rivayetlerin hissettirdiği ve Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr'in sözünün meylettiği görüş de budur. Ayetin, İslam ismini terk edip Yahudilik ve Hristiyanlık adını aldıklarında Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında indiği de söylenmiştir. Onların: “Bizim dinimiz senin dininden daha faziletlidir” demeleri üzerine indiği de ileri sürülmüştür.

والجمهور على قراءة شَهِدَ بلفظ الماضي وفتح همزة أَنَّهُ على معنى بأنه أو على أنه، وقرئ «إنه» بكسر الهمزة إما بإجزاء شَهِدَ مجرى قال، وإما يجعل الجملة اعتراضا وإيقاع الفعل على إِنَّ الدِّينَ إلخ على قراءة من يفتح الهمزة كما ستراه والضمير راجع اليه تعالى، ويحتمل أن يكون ضمير الشأن وقرئ- شهداء لله- بالنصب والرفع على أنه جمع شهيد- كظرفاء- في جمع ظريف، أو جمع شاهد- كشعراء- في جمع شاعر، والنصب إما على الحالية من المذكورين، وإما على المدح، والرفع على أنه خبر لمبتدأ محذوف ومآله المدح أي هم شهداء، والاسم الجليل في الوجهين مجرور باللام متعلق بما عنده، وقرئ- شهداء الله- بالرفع والإضافة. وفي شَهِدَ مسندا إلى الله تعالى استعارة تصريحية تبعية لأن المراد أنه سبحانه دل على وحدانيته بل وسائر كمالاته بأفعاله الخاصة التي لا يقدر عليها غيره وما نصبه من الدلائل التكوينية في الآفاق والأنفس وبما أوحى من آياته الناطقة بذلك- كسورة الإخلاص، وآية الكرسي- وغيرهما فشبه سبحانه تلك الدلالة الواضحة بشهادة الشاهد في البيان والكشف ثم استعير لفظ المشبه به للمشبه ثم سرت الاستعارة من المصدر إلى الفعل، وجوز أن يكون هناك مجاز مرسل تبعي لما أن البيان لازم للشهادة، وقد ذكر اللفظ الدال عن الملزوم وأريد به اللازم، وهذا الحمل ضروري على قراءة الجمهور دون القراءة الشاذة وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ عطف على الاسم الجليل ولا بد حينئذ من حمل الشهادة على معنى مجازي شامل لما يسند إلى هذين الجمعين بطريق عموم المجاز أي أقر الملائكة بذلك وآمن العلماء به واحتجوا عليه، وبعضهم قدر في كل من المعطوفين لفظ شَهِدَ مرادا منه ما يصح نسبته إلى ما أسند إليه، ولعل القول بعموم المجاز أولى منه، وقيل: والمراد- بأولو العلم- الأنبياء ﵈، وقيل: المهاجرون والأنصار، وقيل: علماء مؤمني الكتاب، وقيل:

Cumhur, {شَهِدَ} kelimesini mazi sîgasıyla ve {أَنَّهُ} lafzındaki hemzeyi, “bununla/buna” yahut “bu sebeple” manasında fetha ile okumuştur. {شَهِدَ} fiilinin {قال} hükmünde tutulmasıyla yahut cümlenin itiraziyye (ara cümle) kılınıp fiilin, göreceğin üzere fetha ile okuyanların kıraatine göre {إِنَّ الدِّينَ} ifadesine taalluk ettirilmesiyle hemzenin kesrasıyla “إنه” şeklinde de okunmuştur. Zamir Allah Teâlâ'ya râcidir; zamîrü'ş-şe'n olması da muhtemeldir. “Zarîf” kelimesinin çoğulunun “zurefâ” gelmesi gibi “şehîd” kelimesinin çoğulu yahut “şâir” kelimesinin çoğulunun “şu‘arâ” gelmesi gibi “şâhid” kelimesinin çoğulu olarak nasb ve ref ile “شهداء لله” şeklinde de okunmuştur. Nasb ya zikredilenlerden hal olmak üzere yahut medih üzere; ref ise mahzuf bir mübtedanın haberi olmak üzeredir ve neticesi övgüdür, yani “onlar şahitlerdir”. Lafza-i Celâl her iki vecihte de lâm harfiyle mecrur olup yanındaki kelimeye müteallıktır. Ref ve izafetle “شهداء الله” şeklinde de okunmuştur. {شَهِدَ} fiilinin Allah Teâlâ'ya isnad edilmesinde istiare-i tasrihiyye-i tebeiyye vardır. Çünkü maksat, O'nun başkasının güç yetiremeyeceği Zâtına mahsus fiilleriyle, âfakta ve nefislerde vazettiği tekvinî delillerle ve İhlâs Sûresi, Âyetü'l-Kürsî ve diğerleri gibi bunu dile getiren vahyettiği ayetlerle birliğine ve hatta bütün kemal sıfatlarına delalet etmiş olmasıdır. Dolayısıyla Yüce Allah, bu apaçık delaleti, beyan ve keşif bakımından şahidin şehadetine benzetmiş; sonra müşebbehün bih'in lafzı müşebbeh için ödünç alınmış, ardından istiare masdardan fiile sirayet etmiştir. Beyan şehadetin lâzımı (ayrılmaz gereği) olduğu için burada tebeî mecaz-ı mürsel bulunması da caiz görülmüştür; zira melzûma delalet eden lafız zikredilmiş ve onunla lâzım kastedilmiştir. Bu yorum, şaz kıraat hariç cumhurun kıraatine göre zaruridir. {وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ} ifadesi Lafza-i Celâl'e matuftur. Bu durumda şehadeti, mecazın umumiliği yoluyla bu iki topluluğa isnat edilen manayı da kapsayacak mecazî bir anlama hamletmek gerekir; yani melekler bunu ikrar etmiş, âlimler de buna iman edip aleyhine delil getirmişlerdir. Bazıları ise matufların her birinde, isnat edildiği varlığa nispet edilmesi sahih olacak anlam kastedilerek mahzuf bir {شَهِدَ} lafzı takdir etmiştir. Mecazın umumiliğini söylemek bundan daha evla olsa gerektir. {أُولُوا الْعِلْمِ} ifadesinden maksadın peygamberler aleyhimüsselâm olduğu söylenmiştir; Muhacirler ve Ensar olduğu da söylenmiştir; Ehl-i Kitap'tan iman edenlerin âlimleri olduğu da söylenmiştir; ayrıca şöyle de denilmiştir:

جميع علماء المؤمنين الذين عرفوا وحدانيته تعالى بالدلائل القاطعة والحجج الباهرة، وقدم- الملائكة- لأن فيهم من هو واسطة لإفادة العلم لذويه، وقيل: لأن علمهم كله ضروري بخلاف البشر فإن علمهم ضروري واكتسابي، ثم إن ارتفاع هذين المرفوعين على ما شذ من القراءة على الابتدائية والخبر محذوف لدلالة الكلام عليه أي وَالْمَلائِكَةُ

Allah Teâlâ'nın birliğini kesin deliller ve parlak hüccetlerle bilen müminlerin bütün âlimleridir. Meleklerin öne geçirilmesi; onların içinde ilmi ehline ulaştırmada vasıta olanların bulunması sebebiyledir. Yahut meleklerin ilminin tamamının zarurî olması, insanların ilminin ise zarurî ve iktisabî (kesbî) olması sebebiyledir. Şaz kıraate göre bu iki merfû lafzın ref hali mübteda olmalarından dolayıdır; haber ise sözün ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur, yani {وَالْمَلائِكَةُ} “Ve melekler”

وَأُولُوا الْعِلْمِ شهداء بذلك، وقيل: بالعطف على الضمير في شهداء وصح ذلك للفصل، واعترض بأن ذلك على قراءة النصب على الحالية يؤدي إلى تقييد حال المذكورين بشهادة الملائكة وأولو العلم- وليس فيه كثير فائدة كما لا يخفى.

{وَأُولُوا الْعِلْمِ} “ve ilim sahipleri de buna şahitlerdir”. “Şühedâ” kelimesindeki zamire atfedildiği de söylenmiştir ve bu, fasıla sebebiyle sahih olmuştur. Ancak buna, hal olarak nasb kıraatine göre bunun zikredilenlerin halini meleklerin ve ilim sahiplerinin şehadetiyle kayıtlamaya yol açacağı ve gizli olmadığı üzere bunda pek bir fayda bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وقوله تعالى: قائِماً بِالْقِسْطِ بيان لكماله تعالى في أفعاله إثر بيان كماله في ذاته، والقسط- العدل، والباء للتعدية أي مقيما بالعدل، وفي انتصاب قائِماً وجوه: الأول أن يكون حالا لازمة من فاعل شَهِدَ ويجوز إفراد المعطوف عليه بالحال دون المعطوف إذ قامت قرينة تعينه معنوية أو لفظية، ومنه وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً [الأنبياء: ٧٢] وأخرت الحال عن المعطوفين للدلالة على علو مرتبتهما وقرب منزلتهما، والمسارعة إلى إقامة شهود التوحيد اعتناء بشأنه ولعله السر في تقديمه على المعطوفين مع الإيذان بأصالته تعالى في الشهادة به، والثاني أن يكون منصوبا على المدح وهو وإن كان معروفا في المعرفة لكنه ثابت في غيرها أيضا، والثالث أن يكون وصفا لاسم- لا- المبني، واستبعد بأنهم إنما يتسعون بالفصل بين الموصوف والصفة بفاصل ليس أجنبيا من كل وجه، والمعطوف على فاعل شَهِدَ أجنبي مما هو في صلة- أن- لفظا ومعنى، وبأنه متلبس بالحال فينبغي على هذا أن يرفع حملا على محل اسم- لا- رفعا للالتباس.

Yüce Allah'ın: {قائِماً بِالْقِسْطِ} kavli, Zâtındaki kemalinin beyanının hemen ardından fiillerindeki kemalinin bir beyanıdır. Kıst (الْقِسْطِ), adalet demektir; ba (ب) harfi ise ta‘diye (geçişlilik) içindir, yani “adaleti ikame edici olarak”. {قائِماً} lafzının mansub olmasında birkaç vecih vardır: Birincisi, {شَهِدَ} fiilinin fâilinden lâzım bir hal olmasıdır. Bir manevî veya lafzî karine tayin ettiğinde matuftan ayrı olarak sadece matuf aleyhten hal getirilmesi caizdir; [bunun bir örneği] {وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً} [el-Enbiyâ: 72] ayetidir. Halin iki matuftan sonraya bırakılması, bu ikisinin mertebesinin yüceliğine ve mevkilerinin yakınlığına delalet etmek ve şanına ehemmiyet vererek tevhid şahitliğini ikame etmeye koşmaktır; O'nun bu şehadetteki asaletini bildirmekle birlikte iki matuftan öne geçirilmesinin sırrı da belki budur. İkincisi, medih üzere mansub olmasıdır; bu durum marifede meşhur olmakla birlikte marife dışındakilerde de sabittir. Üçüncüsü, mebni olan “lâ” (لا) lafzının ismine sıfat olmasıdır; ancak bu, mevsuf ile sıfat arasını her yönden yabancı olmayan bir fasıla ile ayırmayı caiz görmeleri, {شَهِدَ}'nin failine matuf olanın ise lafız ve mana bakımından “enne”nin (أن) sılasında olan şeye tamamen yabancı olması ve hal ile iç içe bulunması gerekçesiyle uzak görülmüştür. Bu takdirde iltibası gidermek için “lâ”nın isminin mahalline hamledilerek merfû kılınması gerekirdi.

والرابع أن يكون مفعول العلم أي وَأُولُوا المعرفة قائِماً بِالْقِسْطِ ولا يخفى بعده، الخامس- ولعله الأوجه- أن يكون حالا من الضمير والعامل فيها معنى الجملة أي تفرد أو أحقه لأنها حال مؤكدة ولا يضر تخلل المعطوفين هنا بخلافه في الصفة لأن الحال المؤكدة في هذا القسم جارية مجرى جملة مفسرة نوع تفسير فناسب أن يقدم المعطوفان لأن المشهود به واحد فهو نوع من تأكيده تمم بالحال المفسرة وعلى تقدير الحالية من الفاعل والمفعولية للعلم لا يندرج في المشهود به وعلى تقدير النصب على المدح يحتمل الاندراج وعدمه، وعلى التقديرين الأخيرين يندرج لا محالة.

Dördüncüsü, “ilm”in mef‘ûlü olmasıdır; yani “adaletle kaim olanı bilenler” demektir, bunun uzaklığı ise gizli değildir. Beşincisi -ki en uygun olanı da budur-, zamirden hal olması ve onda amil olanın cümlenin manası olmasıdır; yani “bunda teferrüd etti” yahut “bunu hak kıldı” demektir, zira o müekkide bir haldir. Sıfatın aksine burada iki matufun araya girmesi zarar vermez; çünkü bu kısımdaki müekkide hal, bir nevi tefsir edici cümle mesabesindedir. Dolayısıyla meşhûdün bih (şahitlik edilen husus) bir tek olduğu için iki matufun öne geçirilmesi münasip düşmüştür; zira o, tefsir edici hal ile tamamlanan bir çeşit tekittir. Fâilden hal ve ilmin mef‘ûlü olması takdirinde meşhûdün bihe dahil olmaz; medih üzere nasb olması takdirinde ise dahil olması da olmaması da muhtemeldir. Son iki takdire göre ise şüphesiz meşhûdün bihe dahil olur.

وقرأ عبد الله- القائم بالقسط- على أنه خبر لمبتدأ محذوف وكونه بدلا من هُوَ لا يخلو عن شيء، وقرأ أبو حنيفة: «قيما بالقسط» لا إِلهَ إِلَّا هُوَ تكرير للمشهود به للتأكيد، وفيه إشارة إلى مزيد الاعتناء بمعرفة أدلته لأن تثبيت المدعى إنما يكون بالدليل، والاعتناء به يقتضي الاعتناء بأدلته ولينبني عليه قوله تعالى: الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فيعلم أنه المنعوت بهما، وقيل: لا تكرار لأن الأول شهادة الله تعالى وحده، والثاني شهادة الملائكة، وأولي العلم، وهو ظاهر عند من يرفع- الملائكة- بفعل مضمر، ووجه الترتيب تقدم العلم بقدرته التي يفهمها الْعَزِيزُ على العلم بحكمته تعالى التي يؤذن بها الْحَكِيمُ، وجعل بعضهم الْعَزِيزُ ناظرا إلى قوله سبحانه: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ والْحَكِيمُ ناظرا إلى قوله تعالى: قائِماً بِالْقِسْطِ ورفعهما على الخبرية لمبتدأ محذوف أو البدلية من هُوَ أو الوصفية له بناء على ما ذهب إليه السكاكي من جواز وصف ضمير الغائب، وجعلهما نعتا لفاعل شَهِدَ بعيد، وقد روى في فضل الآية أخبار.

Abdullah, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak {القائم بالقسط} şeklinde okumuştur; {هُوَ} lafzından bedel olması ise tartışmasız değildir. Ebû Hanîfe ise “قيما بالقسط” şeklinde okumuştur. {لا إِلهَ إِلَّا هُوَ} ifadesi, tekit amacıyla şahitlik edilen hususun tekrar edilmesidir. Bunda, delillerini bilmeye daha fazla ehemmiyet verilmesine bir işaret vardır; zira iddia ancak delille sabit olur ve iddiaya ehemmiyet vermek onun delillerine de ehemmiyet vermeyi gerektirir. Bir de Yüce Allah'ın {الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} kavlinin buna bina edilmesi ve O'nun bu iki sıfatla nitelenen Zât olduğunun bilinmesi içindir. Ayette tekrar olmadığı da söylenmiştir; zira birincisi yalnızca Allah Teâlâ'nın şahitliği, ikincisi ise meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliğidir ki bu, {الملائكة} lafzını muzmer (gizli) bir fiille merfû kılanların görüşüne göre açıktır. Sıralamanın hikmeti; {الْعَزِيزُ} lafzının ifade ettiği kudretine dair ilmin, {الْحَكِيمُ} lafzının bildirdiği Yüce Allah'ın hikmetine dair ilimden önce gelmesidir. Bazıları {الْعَزِيزُ} lafzını Yüce Allah'ın {لا إِلهَ إِلَّا هُوَ} kavline, {الْحَكِيمُ} lafzını da {قائِماً بِالْقِسْطِ} kavline nazır kılmıştır. Bu iki kelimenin ref'i; mahzuf bir mübtedanın haberi olmasına, {هُوَ} lafzından bedel olmasına yahut es-Sekkâkî'nin gaip zamirin sıfatlanabileceğine dair benimsediği görüşe binaen onun sıfatı olmasına dayanır. Bu ikisini {شَهِدَ} fiilinin fâiline naat (sıfat) kılmak ise uzaktır. Bu ayetin fazileti hakkında rivayetler nakledilmiştir.

أخرج الديلمي عن أبي أيوب الأنصاري مرفوعا «لما نزلت الحمد لله رب العالمين. وآية الكرسي. وشهد الله وقل اللهم مالك الملك- إلى بغير حساب- تعلقن بالعرش وقلن: أتنزلنا على قوم يعملون بمعاصيك؟ فقال: وعزتي وجلالي وارتفاع مكاني لا يتلوكن عبد عند دبر كل صلاة مكتوبة إلا غفرت له ما كان فيه وأسكنته جنة الفردوس ونظرت له كل يوم سبعين مرة وقضيت له سبعين حاجة أدناها المغفرة» .

ed-Deylemî, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den merfû olarak rivayet etmiştir: “'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn', Âyetü'l-Kürsî, 'Şehidallâh' ve 'Kulillâhumme mâlike'l-mülk'ten 'bi-ğayri hisâb'a kadar olan ayetler nazil olduğunda Arş'a tutunup: 'Bizi Sana isyan eden bir topluluğa mı indiriyorsun?' dediler. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: 'İzzetime, celalime ve makamımın yüceliğine yemin olsun ki, her farz namazın peşinden bir kul sizi okursa mutlaka onun günahlarını bağışlar, onu Firdevs cennetine yerleştirir, ona her gün yetmiş defa nazar eder ve en basiti mağfiret olmak üzere onun yetmiş ihtiyacını gideririm' buyurdu.”

وأخرج ابن عدي، والطبراني، والبيهقي- وضعفه- والخطيب، وابن النجار عن غالب القطان قال «أتيت الكوفة

İbn Adiy, et-Taberânî, el-Beyhakî -zayıf olduğunu belirterek-, el-Hatîb ve İbnü'n-Neccâr, Gâlib el-Kattân'dan şöyle rivayet etmişlerdir: “Kûfe'ye geldim

فنزلت قريبا من الأعمس فلما كان ليلة أردت أن أنحدر قام بتهجد من الليل فمر بهذه الآية شَهِدَ اللَّهُ إلخ فقال: وأنا أشهد بما شهد الله تعالى به واستودع الله تعالى هذه الشهادة وهي لي وديعة عند الله تعالى قالها مرارا فقلت: لقد سمع فيها شيئا فسألته فقال: حدثني أبو وائل بن عبد الله قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يجاء بصاحبها يوم القيامة فيقول الله تعالى: عبدي عهد إلي عهدا وأنا أحق من وفى بالعهد أدخلوا عبدي الجنة» وروي عن سعيد بن جبير «أنه كان حول المدينة ثلاثمائة وستون صنما فلما نزلت هذه الآية الكريمة خررن سجدا للكعبة» .

ve el-A‘meş'in yakınına indim. Ayrılmak istediğim gece o, gecenin bir vaktinde teheccüde kalktı ve {شَهِدَ اللَّهُ...} ayetine gelince durup: 'Ben de Allah Teâlâ'nın şahitlik ettiğine şahitlik ediyorum ve bu şehadeti Allah Teâlâ'ya emanet ediyorum; o benim için Allah Teâlâ katında bir emanettir' dedi ve bunu defalarca tekrarladı. Kendi kendime: 'Muhakkak bu konuda bir şey işitmiştir' dedim ve ona sordum. O da şöyle dedi: Bana Ebû Vâil b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kıyamet günü bu şehadetin sahibi getirilir ve Allah Teâlâ: Kulum bana bir ahitte bulundu, ahdi yerine getirmeye en lâyık olan ise benim; kulumu cennete koyun, buyurur.'” Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: “Medine'nin çevresinde üç yüz altmış put vardı. Bu yüce ayet indiğinde Kâbe'ye secde edercesine yere kapandılar.”

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ جملة مبتدأة وقعت تأكيدا للأولى، وتعريف الجزئين للحصر- أي لا دين مرضي عند الله تعالى سوى الإسلام- وهو على ما أخرج ابن جرير عن قتادة «شهادة أن لا إله إلا الله تعالى والإقرار بما جاء من عند الله تعالى وهو دين الله تعالى الذي شرع لنفسه وبعث به رسله ودل عليه أولياءه لا يقبل غيره ولا يجزى إلا به» .

{إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır.” Bu, ilkini tekit etmek üzere gelen müstakil bir cümledir. İki cümlenin iki ögesinin de marife olması hasr (kaside) içindir; yani Allah Teâlâ katında İslam'dan başka makbul bir din yoktur. Bu da İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: “Allah Teâlâ'dan başka ilah olmadığına şehadet etmek ve Allah Teâlâ katından geleni ikrar etmektir. Bu, Allah Teâlâ'nın Zâtı için teşri kıldığı, elçilerini onunla gönderdiği ve dostlarını ona ilettiği dinidir; O bundan başkasını kabul etmez ve ancak bununla karşılık verir.”

وروى علي بن إبراهيم عن أمير المؤمنين كرم الله تعالى وجهه أنه قال في خطبة له: لأنسبن الإسلام نسبة لم ينسبها أحد قبلي، الإسلام هو التسليم، والتسليم هو اليقين، واليقين هو التصديق، والتصديق هو الإقرار، والإقرار هو الأداء، والأداء هو العمل ثم قال: إن المؤمن أخذ دينه عن ربه ولم يأخذه عن رأيه إن المؤمن من يعرف إيمانه في عمله وإن الكافر يعرف كفره بإنكاره أيها الناس دينكم دينكم فإن السيئة فيه خير من الحسنة في غيره إن السيئة فيه تغفر وإن الحسنة في غيره لا تقبل،

Ali b. İbrâhim, Müminlerin Emîri -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin-'den bir hutbesinde şöyle dediğini rivayet etmiştir: “İslam'ı benden önce hiç kimsenin tarif etmediği bir şekilde tarif edeceğim: İslam teslimiyettir, teslimiyet yakîndir (kesin bilgidir), yakîn tasdiktir, tasdik ikrardır, ikrar ifadır (yerine getirmektir), ifa da ameldir.” Sonra şöyle dedi: “Mümin dinini Rabbinden almıştır, kendi şahsî görüşünden almamıştır. Mümin, imanı amelinde tanınan kimsedir; kâfir ise küfrü inkârında tanınan kimsedir. Ey insanlar! Dininize, dininize sarılın! Zira onda işlenen kötülük, onun dışındaki dinde işlenen iyilikten daha hayırlıdır. Çünkü İslam'da işlenen kötülük bağışlanır; diğer dindeki iyilik ise kabul edilmez.”

وقرأ أبيّ- إن الدين عند الله للإسلام- والكسائي- أن الدين- بفتح الهمزة على أنه بدل الشيء من الشيء إن فسر الإسلام بالإيمان وأريد به الإقرار بوحدانية الله تعالى والتصديق بها الذي هو الجزء الأعظم وكذا إن فسر بالتصديق بما جاء به النبي صلى الله تعالى عليه وسلم مما علم من الدين بالضرورة لأن ذلك عين الشهادة بما ذكر باعتبار ما يلزمها فهي عينه مآلا، وأما إذا فسر بالشريعة فالبدل بدل اشتمال لأن الشريعة شاملة للايمان والإقرار بالوحدانية، وفسرها بعضهم بعلم الأحكام وادعى أولوية هذا الشق نظرا لسياق الكلام مستدلا بأنه لم يقيد علم الأصول بالعندية لأنها أمور بحسب نفس الأمر لا تدور على الاعتبار ولهذا تتحد فيها الأديان الحقة كلها، وقيد كون الدين الإسلام بالعندية لأن الشرائع دائرة على اعتبار الشارع ولهذا تغير وتبدل بحسب المصالح والأوقات، ولا يخفى ما فيه، أو على أن شَهِدَ واقع عليه على تقدير قراءة- إنه- بالكسر كما أشير إليه، وعِنْدَ على كل تقدير ظرف العامل فيه الثبوت الذي يشير إليه الجملة، وقيل: متعلق بكون خاص ينساق إليه الذهن يقدر معرفة وقع صفة للدين أي- إن الدين المرضي عند الله الإسلام- وقيل: متعلق بمحذوف وقع حالا من الدين، وقيل: متعلق به، وقيل: متعلق بمحذوف وقع خبرا عن مبتدأ محذوف، والجملة معترضة أي هذا الحكم ثابت عند الله، وأرى الكل ليس بشيء «أما الأول» فلأنه خلاف القاعدة المعروفة في الظروف إذا وقعت بعد النكرات، وأما الثاني فلأن المشهور أن إِنَّ لا تعمل في الحال، وأما الثالث فلأنه لا وجه للتعلق بلفظ الدِّينَ إلا أن يكتفى بأنه في الأضل بمعنى الجزاء، وأما الرابع فلأن التكلف فيه المستغني عنه أظهر من أن يخفى، هذا وقد اختلف في إطلاق الإسلام على غير ما جاء به نبينا ﷺ، والأكثرون على الإطلاق وأظن أنه بعد تحرير النزاع لا ينبغي أن يقع اختلاف وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ قيل: المراد بهم اليهود واختلفوا فيما عهد إليهم موسى ﵊،

Übeyy {إن الدين عند الله للإسلام} şeklinde; el-Kisâî ise, İslam iman ile tefsir edilip onunla en büyük cüz olan Allah Teâlâ'nın birliğini ikrar ve tasdik kastedildiğinde ya da dinden zarurî olarak bilinen şeylerden Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in getirdiklerini tasdik ile tefsir edildiğinde -çünkü bu, gerektirdiği şey itibariyle zikredilene şehadetin ta kendisidir, dolayısıyla netice itibariyle onun aynısıdır- şeyin şeyden bedeli olmak üzere hemzenin fethasıyla {أن الدين} şeklinde okumuştur. Şeriat ile tefsir edildiğinde ise bu bedel, bedel-i iştimal olur; zira şeriat imanı ve vahdaniyeti ikrarı da kapsar. Bazıları bunu ahkâm ilmi ile tefsir etmiş ve kelamın akışına bakarak bu şıkkın daha evla olduğunu iddia etmiştir; delil olarak da usul ilminin 'indiyet' (Allah katında olma) ile kayıtlanmadığını, zira bunların işin esası gereği itibara dayanmayan meseleler olduğunu ve bu sebeple bütün hak dinlerin onda birleştiğini; dinin İslam oluşunun ise indiyetle kayıtlandığını, zira şeriatların Şâri'in itibarına dayandığını ve bu sebeple maslahatlara ve vakitlere göre değişip başkalaştığını ileri sürmüştür, ancak bunda olan [zayıflık] gizli değildir. Yahut işaret edildiği üzere hemzenin kesrasıyla okunan {إنه} kıraatine göre {شَهِدَ} fiili bunun üzerine vaki olmuştur. {عِنْدَ} lafzı her takdirde bir zarftır ve amili, cümlenin işaret ettiği sübût manasıdır. Zihnin hemen intikal ettiği özel bir kevne (varlığa) müteallık olduğu, marife takdir edilip dine sıfat kılındığı, yani “Şüphesiz Allah katında makbul olan din İslam'dır” anlamında olduğu da söylenmiştir. Dinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu da söylenmiştir. Doğrudan ona müteallık olduğu da söylenmiştir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu ve cümlenin itiraziyye (ara cümle) olup “Bu hüküm Allah katında sabittir” manasında olduğu da söylenmiştir. Bana göre bunların hiçbiri kayda değer değildir. Birincisine gelince; çünkü nekirelerden sonra geldiklerinde zarflar hakkındaki bilinen kaideye aykırıdır. İkincisine gelince; çünkü meşhur olan görüşe göre “inne” (إِنَّ) hal lafzında amel etmez. Üçüncüsüne gelince; çünkü aslen ceza manasında olmasıyla yetinilmedikçe {الدِّينَ} lafzına taalluk etmesinin hiçbir vechi yoktur. Dördüncüsüne gelince; çünkü onda bulunan gereksiz tekellüf (zorlama) gizlenemeyecek kadar açıktır. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinin dışındakilere “İslam” isminin verilmesi hususunda ihtilaf edilmiştir; çoğunluk bunun ıtlak edilebileceği (kullanılabileceği) görüşündedir ve sanırım ihtilafın mahalli tahkik edildikten sonra bir ihtilafın kalmaması gerekir. {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ} “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmediler”. Maksadın Yahudiler olduğu ve Mûsâ aleyhisselâm'ın kendilerine vasiyet ettiği hususlarda ihtilafa düştükleri söylenmiştir.

أخرج ابن جرير عن الربيع قال: «إن موسى ﵊ لما حضره الموت دعا سبعين حبرا من أحبار بني إسرائيل فاستودعهم التوراة وجعلهم أمناء عليها واستخلف يوشع بن نون فلما مضى القرن الأول والثاني والثالث وقعت الفرقة بينهم وهم الذين أوتوا العلم من أبناء السبعين حتى أهراقوا بينهم الدماء ووقع الشر طلبا لسلطان الدنيا وملكها وخزائنها وزخرفها فسلط الله تعالى عليهم جبابرتهم» ،

İbn Cerîr er-Rabî‘den şöyle rivayet etmiştir: “Mûsâ aleyhisselâm'ın vefatı yaklaşınca İsrâiloğulları'nın hahamlarından yetmiş hahamı çağırdı, Tevrat'ı onlara emanet edip onları ona emin kıldı ve Yûşa‘ b. Nûn'u yerine halef bıraktı. Birinci, ikinci ve üçüncü asır geçince aralarında fırkalaşma meydana geldi. Onlar, o yetmiş kişinin çocuklarından kendilerine ilim verilen kimselerdi; nihayet dünya saltanatı, mülkü, hazineleri ve süsü peşinde aralarında kan döktüler ve kötülük vuku buldu; bunun üzerine Allah Teâlâ başlarına zorba hükümdarlarını musallat etti.”

وقيل:

Şöyle de denilmiştir:

النصارى، واختلفوا في التوحيد. وقيل: المراد بالموصول اليهود والنصارى، وبالكتاب- الجنس، واختلفوا في

[Onlar] Hristiyanlardır ve tevhid hususunda ihtilafa düşmüşlerdir. İsmi mevsulden maksadın Yahudiler ve Hristiyanlar, kitaptan maksadın ise cins olduğu ve

التوحيد، وقيل: في نبوته ﷺ، وقيل: في الإيمان بالأنبياء، والظاهر أن المراد من الموصول ما يعم الفريقين، والذي اختلفوا فيه الإسلام كما يشعر به السياق والتعبير عنهم بهذا العنوان زيادة تقبيح لهم فإن الاختلاف بعد إتيان الكتاب أقبح، وقوله تعالى: إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ زيادة أخرى فإن الاختلاف بعد مجيء العلم أزيد في القباحة والاستثناء مفرغ من أعم الأحوال أو أعم الأوقات، والمراد من مجيء العلم التمكن منه لسطوع براهينه، أو المراد منه حصول العلم بحقيقة الأمر لهم بالفعل ولم يقل علموا مع أنه أخصر إشارة إلى أنه علم بسبب الوحي، وقوله سبحانه:

tevhid konusunda ihtilaf ettikleri de söylenmiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvveti hakkında, yahut peygamberlere iman hususunda ihtilaf ettikleri de söylenmiştir. Zahir olan, ismi mevsulden her iki fırkayı da kapsayan şeyin kastedilmesidir; hakkında ihtilaf ettikleri şey ise bağlamın hissettirdiği üzere İslam'dır. Onların bu unvanla anılması kendilerini daha fazla kınamak içindir; zira kitabın gelişinden sonra ihtilaf etmek çok daha çirkindir. Yüce Allah'ın: {إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ} “Ancak kendilerine ilim geldikten sonra [ayrılığa düştüler]” kavli de başka bir kınamadır; çünkü ilim geldikten sonraki ihtilaf çirkinlik bakımından daha büyüktür. İstisna, hallerin veya vakitlerin en genelinden yapılmış bir istisna-i müferrağdır. İlmin gelmesinden maksat, delillerinin apaçık parlaması sebebiyle ona güç yetirebilmektir; yahut işin hakikatine dair ilmin fiilen onlara hasıl olmasıdır. Daha veciz olmasına rağmen “bildiler” denilmeyip böyle buyrulması, bunun vahiy yoluyla gelen bir ilim olduğuna işarettir. Şânı Yüce olanın şu kavli de:

بَغْياً بَيْنَهُمْ زيادة تشنيع، والاسم المنصوب مفعول له لما دل عليه مَا وإِلَّا من ثبوت الاختلاف بعد مجيء العلم كما تقول ما ضربت إلا ابني تأديبا، فلا دلالة للكلام على حصر الباعث، وادعاه بعضهم أي إن الباعث لهم على الاختلاف هو البغي والحسد لا الشبهة وخفاء الأمر، ولعل انفهام ذلك من المقام أو من الكلام بناء على جواز تعدد الاستثناء المفرغ أي ما اختلفوا في وقت لغرض إلا بعد العلم لغرض البغي كما تقول: ما ضرب إلا زيد عمرا- أي ما ضرب أحد أحدا إلا زيد عمرا وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ قيل: المراد بها حججه، وقيل: التوراة، وقيل: هي والإنجيل، وقيل: القرآن، وقيل: آياته الناطقة بأن الدين عند الله الإسلام، والظاهر العموم أي أية آية كانت، والمراد- بمن- أيضا أعم من المختلفين المذكورين وغيرهم ولك أن تخصه بهم فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ قائم مقام جواب الشرط علة له- أي ومن يكفر يعاقبه الله تعالى ويجازه عن قريب- فإنه سريع الحساب- أي يأتي حسابه عن قريب. أو يتم ذلك بسرعة، وقيل: إن سرعة الحساب تقتضي إحاطة العلم والقدرة فتفيد الجملة الوعيد، وباعتباره ينتظم الشرط والجزاء من غير حاجة إلى تقدير، ولعله أولى وأدق نظرا.

{بَغْياً بَيْنَهُمْ} “Aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden” teşhiri artırmaktadır. Mansub olan bu isim, “mâ” (مَا) ve “illâ” (إِلَّا) lafızlarının ilim geldikten sonra ihtilafın sübûtuna delalet etmesinden dolayı mef‘ûlün lehtir; nitekim “Oğlumu ancak terbiye etmek için dövdüm” dersin. Dolayısıyla bu ifadede sevk edici sebebin hasredilmesine bir delalet yoktur; ancak bazısı bunu iddia etmiş, yani onları ihtilafa sevk eden sebebin şüphe veya meselenin kapalı kalması değil, azgınlık ve haset olduğunu söylemiştir. Bu mana belki de makamdan veya müferrağ istisnanın taaddüdü (birden fazla olması) kuralına binaen ibareden anlaşılmaktadır; yani “Onlar hiçbir vakitte bir gaye için ihtilaf etmediler, ancak ilimden sonra sırf azgınlık gayesiyle ihtilaf ettiler”, nitekim “Zeyd'den başkası Amr'dan başkasını dövmedi” (yani ancak Zeyd Amr'ı dövdü) dersin. {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ} “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse”; bununla O'nun hüccetlerinin kastedildiği, Tevrat'ın kastedildiği, Tevrat ve İncil'in kastedildiği, Kur'an'ın kastedildiği, yahut Allah katında dinin İslam olduğunu bildiren ayetlerinin kastedildiği söylenmiştir. Zahir olan umumiliktir; yani hangi ayet olursa olsun [inkâr ederse]. “Men” (مَنْ) şart edatından kastedilen de zikredilen muhaliflerden ve başkalarından daha umumîdir; bunu onlara tahsis etmen de mümkündür. {فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir”. Bu cümle şartın cevabının makamına kaim bir illettir; yani “Kim inkâr ederse Allah Teâlâ onu çok yakında cezalandıracak ve karşılığını verecektir; zira O'nun hesabı pek çabuktur”, yani hesabı pek yakında gelecektir yahut bu iş süratle tamamlanacaktır. Hesabın süratinin ilim ve kudretin ihatasını gerektirdiği, dolayısıyla cümlenin tehdit ifade ettiği ve bu itibarla bir takdire ihtiyaç kalmaksızın şart ile cezanın intizam kazandığı da söylenmiştir; nitekim bu görüş daha evla ve daha dakiktir.

وفي إظهار الاسم الجليل تربية للمهابة وإدخال الروعة، وفي ترتيب العقاب على مطلق الكفر إثر بيان حال أولئك المذكورين إيذان بشدّة عقابهم فَإِنْ حَاجُّوكَ أي جادلوك في الدين بعد أن أقمت الحجج، والضمير- للذين أوتوا الكتاب- من اليهود والنصارى- قاله الحسن- وقال أبو مسلم: لجميع الناس، وقيل: وفد نصارى نجران وإلى هذا يشير كلام محمد بن جعفر بن الزبير فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ أي أخلصت وخضعت بقلبي وقالبي لِلَّهِ لا أشرك به غيره، وفيه إشارة إلى أن الجدال معهم ليس في موقعه لأنه إنما يكون في أمر خفي والذي خالدوا به أمر مكشوف، وحكم حاله معروف وهو الدين القويم فلا تكون المحاجة والمجادلة إلا مكابرة، وحينئذ يكون هذا القول إعراضا عن مجادلتهم، وقيل: إنه محاجة وبيانه أن القوم كانوا مقرين بوجود الصانع وكونه مستحقا للعبادة فكأنه قال:

Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesinde heybet aşılama ve kalbe ürperti verme gayesi vardır. O zikredilenlerin halinin beyanının ardından cezanın mutlak küfre bağlanmasında, onların azabının ne kadar şiddetli olacağını bildirme manası vardır. {فَإِنْ حَاجُّوكَ} “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse”, yani sen delilleri ortaya koyduktan sonra din hususunda seninle mücadele ederlerse. Zamir, el-Hasan'ın dediğine göre, Yahudi ve Hristiyanlardan {الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ} (kendilerine kitap verilenler)e râcidir. Ebû Müslim ise bütün insanlara râci olduğunu söylemiştir. Necrân Hristiyanları heyetine râci olduğu da söylenmiştir ki Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr'in sözü de buna işaret etmektedir. {فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ} “De ki: Ben yüzümü Allah'a teslim ettim”, yani kalbimle ve kalıbımla O'na ihlasla bağlandım ve boyun eğdim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmam. Bunda, onlarla yapılan mücadelenin yerinde olmadığına bir işaret vardır; zira mücadele ancak kapalı bir meselede yapılır, oysa onların mücadele ettiği şey apaçık bir durumdur ve onun hali bilinen dosdoğru dindir. Dolayısıyla tartışma ve mücadele ancak bir inatlaşmadan ibaret olur; bu durumda bu söz, onların mücadelesinden yüz çevirmek (i‘râz) kabilinden olur. Bunun bir delil getirme (muhâcce) olduğu da söylenmiştir. İzahı şöyledir: O kavim, Yaratıcı'nın varlığını ve O'nun ibadete layık olduğunu ikrar etmekteydi; dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir:

هذا القول متفق عليه بين الكل فأنا مستمسك بهذا القدر المتفق عليه، وداعي الخلق إليه، وإنما الخلاف في أمور وراء ذلك فاليهود يدعون التشبيه والجسمية. والنصارى يدعون إلهية عيسى ﵇، والمشركون يدعون وجوب عبادة الأوثان فهؤلاء هم المدعون فعليهم الإثبات، ونظير ذلك قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً [آل عمران: ٦٤] وعن أبي مسلم أن الآية في هذا الموضع كقول إبراهيم ﵇:

Bu söz herkes arasında ittifak edilmiş bir husustur; ben bu üzerinde ittifak edilen ölçüye sarılmaktayım ve mahlukatı da buna davet etmekteyim. İhtilaf ancak bunun ötesindeki hususlardadır: Zira Yahudiler teşbih ve cismaniyet iddia etmekte; Hristiyanlar Îsâ aleyhisselâm'ın ilahlığını iddia etmekte; müşrikler ise putlara tapmanın gerekliliğini iddia etmektedir. İşte asıl iddia sahibi olanlar bunlardır, dolayısıyla ispat etmek de onlara düşer. Bunun benzeri şu ayettir: {قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً} [Âl-i İmrân: 64] “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına tapmayalım ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım...” Ebû Müslim'den rivayet edildiğine göre bu makamdaki ayet, İbrâhîm aleyhisselâm'ın şu sözü gibidir:

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الأنعام: ٧٩] فكأنه قيل: فإن نازعوك يا محمد في هذه التفاصيل فقل: أنا متمسك بطريق إبراهيم ﵇ وأنتم معترفون بأنه كان محقا في قوله صادقا في دينه فيكون من باب التمسك بالإلزامات وداخلا تحت قوله تعالى: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النحل: ١٢٥] ولعل القول بالإعراض أولى لما فيه من الإشارة إلى سوء حالهم وحظ مقدارهم، وعبر عن الجملة- بالوجه- لأنه أشرف الأعضاء الظاهرة ومظهر القوى والمشاعر ومجمع معظم ما يقع به العبادة وبه يحصل التوجه إلى كل شيء، وفتح الياء نافع.

{إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} [el-En‘âm: 79] “Şüphesiz ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim.” Sanki şöyle denilmiştir: Ey Muhammed! Eğer bu ayrıntılarda seninle tartışırlarsa de ki: “Ben İbrâhîm aleyhisselâm'ın yoluna sımsıkı bağlıyım; sizler de onun sözünde haklı, dininde doğru olduğunu itiraf etmektesiniz.” Bu durumda bu, karşı tarafı kendi kabulleriyle bağlama (ilzâmât) kabilinden olur ve Yüce Allah'ın: {وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} [en-Nahl: 125] “Ve onlarla en güzel şekilde mücadele et” kavlinin altına girer. Onların hallerinin kötülüğüne ve mevkilerinin düşüklüğüne işaret barındırması sebebiyle i‘râz (yüz çevirme) görüşü belki de daha evladır. Bütün bedenden “yüz” ile mecazen bahsedilmiştir; çünkü yüz, zahirî azaların en şereflisi, kuvvetlerin ve duyuların tecelli mahalli, ibadetin büyük kısmının kendisiyle vaki olduğu toplanma yeri olup her şeye yönelme de onunla hasıl olur. Nâfi‘, İbn Âmir ve Hafs ya harfini fetha ile okumuşlardır.

وابن عامر، وحفص، وسكنها الباقون وَمَنِ اتَّبَعَنِ عطف على الضمير المتصل في أَسْلَمْتُ وحسن للفصل. أو

Diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. {وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “Ve bana uyanlar da [teslim ettiler]” ifadesi, {أَسْلَمْتُ} lafzındaki muttasıl zamire matuftur ve fasıla sebebiyle bu güzel olmuştur. Yahut

مفعول معه وأورد عليهما أنهما يقتضيان اشتراكهم معه صلى الله تعالى عليه وسلم في إسلام وجهه وليس المعنى أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ وهم أسلموا وجوههم إذ لا يصح- أكلت رغيفا وزيدا وو زيدا، وقد أكل كل منهما رغيفا، فالواجب أن يكون- من- متبدأ والخبر محذوف أي وَمَنِ اتَّبَعَنِ كذلك، أو يكون معطوفا على الجلالة وإسلامه ﷺ لمن اتبعه بالحفظ والنصيحة، وأجيب بأن فهم المعنى وعدم الإلباس يسوغ كلا الأمرين ويستغني بذلك عن مؤونة الحذف وتكلف خلاف الظاهر جدا، وأثبت الياء في- اتبعني- على الأصل أبو عمرو، ونافع، وحذفها الباقون- وحذفها أحسن- لموافقة خط المصحف، وقد جاء الحذف في مثل ذلك كثيرا كقول الأعشى:

mef‘ûlün meah'tır. Ancak bu iki görüşe; onların yüzlerini teslim etme hususunda Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile ortak olmalarını gerektireceği, oysa mananın “Ben yüzümü teslim ettim, onlar da yüzlerini teslim ettiler” şeklinde olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim her ikisi de birer somun ekmek yediğinde “Ben bir somun ekmek ve Zeyd'i yedim” denilmesi sahih olmaz. Bu sebeple vacip olan, “men” (من) lafzının mübteda, haberin ise mahzuf olmasıdır; yani {وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “ve bana uyanlar da böyledir”. Yahut Lafza-i Celâl'e matuf olmasıdır; bu takdirde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in teslimiyeti, kendisine uyanları koruma ve nasihat etme şeklinde olur. Buna ise, mananın anlaşılması ve iltibasa yer kalmamasının her iki duruma da cevaz verdiği ve bu sayede hazif külfetinden ve zâhire aşırı derecede aykırı tekellüften müstağni kılındığı şeklinde cevap verilmiştir. Ebû Amr ve Nâfi‘, asla uygun olarak “ittebeanî” (اتبعني) kelimesindeki ya harfini sabit tutmuş; diğerleri ise hazfetmiştir -ki Mushaf hattına uygunluğu sebebiyle hazif daha güzeldir-. el-A‘şâ'nın şu beytinde olduğu gibi benzer yerlerde hazif çokça gelmiştir:

فهل يمنعني ارتيادي البلا ... د من حذر الموت أن (يأتين)

“Ölüm korkusuyla beldeleri dolaşıp durmam, onun bana gelmesine (yetiyen) engel olur mu hiç?”

وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ عطف على الجملة الشرطية، والمعنى فإن حاجّك أهل الكتاب فقابلهم بذلك فإن أجدى فعمم الدعوة وقل للأسود والأحمر أَسْلَمْتُمْ متبعين لي كما فعل المؤمنون فإنه قد جاءكم من الآيات ما يوجبه ويقتضيه أم أنتم على كفركم بآيات الله تعالى وإصراركم على العناد- وهذا كما تقول إذا لخصت لسائل مسألة ولم تدع من طرق البيان مسلكا إلا سلكته- فهل فهمتها على طرز فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [المائدة: ٩١] إثر تفصيل الصوارف عن تعاطي ما حرم تعاطيه، وفي ذلك تعيير لهم بالمعاندة وقلة الانصاف وتوبيخ بالبلادة وجمود القريحة، والكثيرون على أن الاستفهام للتقرير وفي ضمنه الأمر ووضع الموصول موضع الضمير لرعاية التقابل بين المتعاطفين، والمراد من الأميين الذين لا يكتبون من مشركي العرب قاله ابن عباس وغيره.

{وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ} “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere de ki”. Bu, şart cümlesine matuftur; mana ise: Şayet Ehl-i Kitap seninle tartışırsa onları bu şekilde karşıla; eğer bir fayda verirse daveti genelleştirip siyah-beyaz herkese şöyle de: {أَسْلَمْتُمْ} “Siz de teslim oldunuz mu?”, yani müminlerin yaptığı gibi bana uyarak teslim oldunuz mu? Zira bunu gerektiren ve iktiza eden ayetler size gelmiştir; yoksa Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr etmeye ve inatta ısrar etmeye devam mı edeceksiniz? -Bu durum, bir meseleyi soru soran kimseye özetleyip her türlü beyan yolunu tükettiğin zaman: “Anladın mı?” demene benzer; nitekim işlenmesi haram kılınan şeyleri yapmaktan alıkoyan gerekçelerin tafsilatının hemen ardından gelen {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} [el-Mâide: 91] “Artık vazgeçecek misiniz?” ayeti de bu tarzdadır-. Bunda, onları inatçılık ve insafsızlıkla ayıplama, anlayışsızlık ve zihin donukluğu ile kınama vardır. Çoğunluk ulemaya göre istifham takrir (onaylatma) içindir ve zımnında emir manası taşır. İki matuf arasındaki mukabeleyi gözetmek için zamir yerine ismi mevsul getirilmiştir. Ümmîlerden maksat, İbn Abbâs ve başkalarının dediği gibi, Arap müşriklerinden okuma yazma bilmeyenlerdir.

فَإِنْ أَسْلَمُوا أي اتصفوا بالإسلام والدين الحق فَقَدِ اهْتَدَوْا على تضمين معنى الخروج أي اهتدوا خارجين من الضلال كذا قيل، وبعض يفسر الاهتداء باللازم وهو النفع أي فقد نفعوا أنفسهم قالوا: وسبب إخراجه عن ظاهره أن الإسلام عين الاهتداء فإن فسر على الأصل اتحد الشرط والجزاء، وفيه منع ظاهر.

{فَإِنْ أَسْلَمُوا} “Eğer teslim olurlarsa”, yani İslam ve hak din ile vasıflanırlarsa, {فَقَدِ اهْتَدَوْا} “muhakkak doğru yolu bulmuşlardır”. Burada sapıklıktan çıkış manası tazmin edilmiştir; yani sapıklıktan çıkarak hidayete ermişlerdir, böyle denilmiştir. Bazıları ise hidayeti lâzımı olan fayda ile tefsir etmişlerdir; yani muhakkak kendilerine fayda sağlamışlardır. Demişlerdir ki: Onu zahirinden çıkarmanın sebebi, İslam'ın hidayetin ta kendisi olmasıdır; şayet asıl manasıyla tefsir edilirse şart ile ceza birleşmiş (aynı şey) olur. Ancak bunda açık bir tutarsızlık vardır.

وَإِنْ تَوَلَّوْا أي أعرضوا عن الإسلام ولم يقبلوا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ قائم مقام الجواب أي لا يضرك شيئا إذ ما عليك إلا البلاغ وقد أديته على أكمل وجه وأبلغه، وهذا قبل الأمر بالقتال فهو منسوخ بآية السيف وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ تذييل فيه وعد على الإسلام ووعيد على التولي عنه.

{وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse”, yani İslam'dan yüz çevirip kabul etmezlerse, {فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ} “sana düşen ancak tebliğdir”. Bu, cevabın yerine kaimdir; yani bu sana hiçbir zarar vermez, zira sana düşen ancak tebliğdir ve sen de onu en mükemmel ve en beliğ şekilde yerine getirdin. Bu hitap savaşa dair emir gelmeden önceydi; dolayısıyla kılıç ayetiyle neshedilmiştir. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ} “Ve Allah kulları hakkıyla görendir”. Bu, İslam'a bir vaad ve ondan yüz çevirmeye karşı bir tehdit içeren bir fezlekedir (tamamlayıcı son cümledir).

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ أية آية كانت، ويدخل فيهم الكافرون بالآيات الناطقة بحقيقة الإسلام دخولا أوليا وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ هم أهل الكتاب الذين كانوا في عصره صلى الله تعالى عليه وسلم إذ لا معنى لإنذار الماضين قال القطب: وإسناد القتل إليهم ولم يصدر منهم قتل لوجهين: أحدهما أن هذه الطريقة لما كانت طريقة أسلافهم صحت إضافتها إليهم إذ صنع الأب قد يضاف إلى الابن لا سيما إذا كان راضيا به، الثاني أن المراد من شأنهم القتل إن لم يوجد مانع، والتقييد بغير حق لما تقدم وتركت- أل- هنا دون ما سبق لتفاوت مخرج الجملتين وقد مر ما ينفعك في هذه الآية فتذكر.

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın ayetlerini inkâr edenler”; hangi ayet olursa olsun [böyledir], İslam'ın hakikatini dile getiren ayetleri inkâr edenler de öncelikle buna dahildir. {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Ve peygamberleri haksız yere öldürenler”; onlar Hz. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in asrında bulunan Ehl-i Kitap'tır; zira geçmiştekileri inzâr etmenin (uyarmanın) bir manası yoktur. el-Kutub şöyle demiştir: Kendilerinden bir öldürme fiili sadır olmadığı halde katlin onlara isnat edilmesi iki vecihten ötürüdür: Birincisi, bu yol onların atalarının yolu olduğu için onlara nispet edilmesi sahih olmuştur; zira babanın yaptığı şey, bilhassa razı olduğu takdirde oğula da isnat edilebilir. İkincisi, şayet bir engel bulunmasaydı onların şanının katletmek olduğu kastedilmiştir. “Haksız yere” kaydı daha önce geçtiği sebeptendir. Burada iki cümlenin çıkış yerlerinin farklılığından dolayı önceki gibi harf-i tarif (ال) getirilmemiştir; bu ayet hakkında sana fayda verecek hususlar daha önce geçmişti, hatırla.

وقرأ الحسن «يقتلون النبيين» وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ أي بالعدل، ولعل تكرير الفعل للاشعار بما بين القتلين من التفاوت أو باختلافهما في الوقت،

el-Hasan {يقتلون النبيين} [şeddesiz olarak] okumuştur. {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “Ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler”, yani adaletle emredenleri. Fiilin tekrar edilmesi, iki öldürme arasındaki farkı yahut vakitlerinin farklılığını hissettirmek içindir.

أخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن أبي عبيدة بن الجراح «قال: قلت: يا رسول الله: أي الناس أشد عذابا يوم القيامة؟ قال: رجل قتل نبيا أو رجلا أمر بالمعروف ونهى عن المنكر- ثم قرأ الآية- ثم قال ﷺ: يا أبا عبيدة قتلت بنو إسرائيل ثلاثة وأربعين نبيا أول النهار في ساعة واحدة فقام مائة رجل وسبعون رجلا من عباد بني إسرائيل فأمروا من قتلهم بالمعروف ونهوهم عن المنكر فقتلوا جميعا من آخر النهار من

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: “Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü insanların hangisi azap bakımından en şiddetlisidir?' Buyurdu ki: 'Bir peygamberi yahut iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir adamı öldüren kimsedir.' Sonra bu ayeti okudu ve şöyle buyurdu: 'Ey Ebâ Ubeyde! İsrâiloğulları günün başlangıcında bir tek saat içinde kırk üç peygamber öldürdüler. Bunun üzerine İsrâiloğulları'nın âbidlerinden yüz yetmiş adam kalkıp onları öldürenlere iyiliği emredip onları kötülükten sakındırdılar; fakat günün sonunda

ذلك اليوم فهم الذين ذكر الله تعالى»

o günün içinde onların hepsi de öldürüldü. İşte Allah Teâlâ'nın zikrettiği kimseler bunlardır.'”

وقرأ حمزة- «ويقاتلون الذين» - وقرأ عبد الله- «وقاتلوا» - وقرأ أبيّ- «ويقتلون النبيين» و «الذين يأمرون» - فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ خبر إِنَّ ودخلت الفاء فيه لتضمن الاسم معنى الشرط ولا يمنع الناسخ الذي لم يغير معنى الابتداء من الدخول ومتى غير- كليت، ولعل- امتنع ذلك إجماعا- وسيبويه، والأخفش يمنعانه عند النسخ مطلقا فالخبر عندهما قوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وجملة فبشرهم معترضة بالفاء كما في قولك زيد- فافهم- رجل صالح، وقد صرح به النحاة في قوله:

Hamza {ويقاتلون الذين} şeklinde; Abdullah {وقاتلوا} şeklinde; Übeyy ise {ويقتلون النبيين} ve {الذين يأمرون} şeklinde okumuştur. {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ} “Onları can yakıcı bir azapla müjdele!” Bu, {إِنَّ} lafzının haberidir. İsim şart manasını tazmin ettiği için haberine fâ (ف) harfi girmiştir. İbtida manasını değiştirmeyen nâsih (kaldırıcı amil) bunun girmesine engel olmaz; “leyte” (keşke) ve “lealle” (umulur ki) gibi ibtida manasını değiştirdiğinde ise icma ile bu caiz olmaz. Sîbeveyh ve el-Ahfeş nesih vaki olduğunda [fa'nın habere girmesini] mutlak olarak caiz görmezler; onlara göre haber Yüce Allah'ın: {أُولٰئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ} kavlidir. {فبشرهم} cümlesi ise, senin: “Zeyd -şunu anla ki- salih bir adamdır” demendeki gibi fâ harfi ile araya girmiş itiraziyye (ara) bir cümledir. Nitekim nahivciler şu sözde bunu açıkça belirtmişlerdir: