فاعلم- فعلم المرء ينفعه ... أن سوف يأتي كل ما قدرا
“Bil ki -ki kişinin bilmesi kendisine fayda verir- takdir edilen her şey muhakkak gelecektir.”
ومن لم يفهم هذا قال: إن الفاء جزائية وجوابها مقدم من تأخير والتقدير زيد رجل صالح وإذا قلنا لك ذلك- فافهم- وعلى الأول هو استئناف، وأُولئِكَ مبتدأ، وما فيه من البعد على المشهور للايذان ببعد منزلتهم في فظاعة الحال، والموصول خبره- أي أولئك المتصفون بتلك الصفات الشنيعة الذين بطلت أعمالهم وسقطت عن حيز الاعتبار وخلت عن الثمرة في الدنيا حيث لم تحقن دماؤهم وأموالهم ولم يستحقوا بها مدحا وثناء وفي الآخرة حيث لم تدفع عنهم العذاب ولم ينالوا بسببها الثواب- وهذا شامل للأعمال المتوقفة على النية ولغيرها.
Bunu anlamayan kimse ise şöyle demiştir: Muhakkak ki fâ cezaiyyedir (şart cevabı fâ'sı) ve cevabı sonradan öne alınmıştır; takdiri de “Zeyd salih bir adamdır, sana bunu söylediğimizde -şunu anla-” şeklindedir. İlk görüşe göre ise bu bir istînâftır (yeni başlangıç cümlesi). {أُولٰئِكَ} mübtedadır (özne); meşhur görüşe göre buradaki uzaklık [işareti], durumlarının fecaatindeki derecelerinin [kötülükte ne kadar] uzak olduğunu bildirmek içindir. Sıla cümlesi (ism-i mevsûl) ise onun haberidir (yüklem). Yani, o çirkin sıfatlarla nitelenen kimseler, amelleri boşa çıkan, itibar sahasından düşen ve dünyada kanları ve malları korunmayıp bunlarla bir övgü ve senaya hak kazanmadıkları, ahirette ise kendilerinden azabı savmayıp bunlar sebebiyle sevaba nail olamadıkları için semeresiz kalan kimselerdir. Bu, niyete bağlı olan amelleri de diğerlerini de kapsamaktadır.
ومن الناس من ذهب إلى أن العمل الغير المتوقف على النية كالصدقة وصلة الرحم ينتفع به الكافر في الآخرة ولا يحبط بالكفر، فالمراد بالأعمال هنا ما كان من القسم الأول، وإن أريد ما يشمل القسمين التزم كون هذا الحكم مخصوصا بطائفة من الكفار وهم الموصوفون بما تقدم من الصفات وفيه تأمل وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ ينصرونهم من بأس الله تعالى وعذابه في أحد الدارين، وجمع- الناصر- لرعاية ما وقع في مقابلته لا لنفي تعدد الأنصار لكل واحد منهم وقد يدعي أن مجيء الجمع هنا أحسن من مجيء المفرد لأنه رأس آية، والمراد من انتفاء- الناصرين- انتفاء ما يترتب على النصر من المنافع والفوائد وإذا انتفت من جمع فانتفاؤها من واحد أولى، ثم إن هذا الحكم وإن كان عاما لسائر الكفار كما يؤذن به قوله تعالى: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [البقرة: ٢٧٠، آل عمران: ١٩٢، المائدة: ٧٢] إلا أن له هنا موقعا حيث إن هؤلاء الكفرة وصفوا بأنهم يقتلون الذين يأمرون بالقسط وهم ناصرو الحق- على ما أشار إليه الحديث- ولا يوجد فيهم ناصر يحول بينهم وبين قتل أولئك الكرام فقوبلوا لذلك بعذاب لا ناصر لهم منه ولا معين لهم فيه.
İnsanlardan bazıları, sadaka ve sıla-i rahim gibi niyete bağlı olmayan amellerden kâfirin ahirette faydalanacağı ve bunların küfür sebebiyle boşa gitmeyeceği görüşüne varmıştır. Bu durumda burada amellerden maksat, birinci kısımdan olan amellerdir. Şayet her iki kısmı da kapsayan bir anlam kastedilirse, bu hükmün kâfirlerden belirli bir gruba, yani daha önce geçen sıfatlarla nitelenen kimselere mahsus olduğu kabul edilir; fakat bu görüşte düşünülmesi gereken hususlar (teemmül) vardır. {وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ} “Ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur”; iki yurttan birinde onları Allah Teâlâ'nın azabından ve şiddetinden kurtaracak [yardımcıları yoktur]. “Nâsır” (yardımcı) kelimesinin çoğul getirilmesi, karşılığında yer alan çoğulun gözetilmesi içindir; yoksa her biri için birden fazla yardımcının bulunmasını nefyetmek için değildir. Çoğul olarak gelişinin burada tekil olarak gelişinden daha güzel olduğu da iddia edilebilir, zira bu bir ayet sonudur (fasıla). “Yardımcılar”ın nefyedilmesinden maksat, yardımdan doğan menfaat ve faydaların nefyedilmesidir; bunlar bir topluluktan nefyedildiğinde, tek bir kimseden nefyedilmesi evleviyetledir. Sonra bu hüküm, Yüce Allah'ın: {وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ} [el-Bakara: 270, Âl-i İmrân: 192, el-Mâide: 72] kavlinin bildirdiği üzere diğer bütün kâfirler için genel olsa da, burada ayrı bir yere sahiptir; çünkü bu kâfirler -hadisin de işaret ettiği üzere- hakkın yardımcıları olan adaleti emreden kimseleri öldürmekle nitelenmişlerdir ve onların içinde o kerim zatları öldürmelerine engel olacak bir yardımcı da bulunmamıştır. Bu sebeple onlar, kendilerinden azabı savacak hiçbir yardımcısı ve içinde hiçbir destekçisi bulunmayan bir azap ile karşılanmışlardır.
ومن الناس من زعم أن في الآية مقابلة ثلاثة أشياء بثلاثة أشياء الكفر بالعذاب، وقتل الأنبياء بحبط الأعمال. وقتل الآمرين بانتفاء الناصر وهو كما ترى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ تعجب للنبي ﷺ ولكل من يتأتى منه الرؤية من حال أهل الكتاب وأنهم إذا عضتهم الحجة فروا إلى الضجة وأعرضوا عن المحجة، وفيه تقرير لما سبق من أن الاختلاف إنما كان بعد مجيء العلم. وقيل: إنه تنوير لنفي الناصر لهم حيث يصيرون مغلوبين عند تحكيم كتابهم، والمراد بالموصول اليهود- وبالنصيب- الحظ، ومِنَ إما للتبعيض وإما للبيان على معنى نَصِيباً هو الكتاب، أو نصيب منه لأن الوصول إلى كنه كلامه تعالى متعذر فإن جعل بيانا كان المراد إنزال الكتاب عليهم وإن جعل تبعيضا كان المراد هدايتهم إلى فهم ما فيه، وعلى التقديرين اللام في الْكِتابِ للعهد، والمراد به التوراة- وهو المروي عن كثير من السلف- والتنوين للتكثير، وجوز أن يكون اللام في الْكِتابِ للعهد والمراد به اللوح، وأن يكون للجنس وعليه- النصيب- التوراة، ومِنَ للابتداء في الأول ويحتملها، والتبعيض في الثاني والتنوين للتعظيم، ولك أن تجعله على الوجه السابق أيضا كذلك، وجوز على تقدير أن يراد- بالنصيب- ما حصل لهم من العلم أن يكون المقصود تعييرهم بتمردهم واستكبارهم بالنصيب الحقير عن متابعة من له علم لا يوازنه علوم المرسلين كلهم، والتعبير عما أوتوه
İnsanlardan bazıları, ayette üç şeyin üç şeyle mukabele edildiğini (karşılandığını) ileri sürmüşlerdir: Küfre karşılık azap, peygamberlerin öldürülmesine karşılık amellerin boşa çıkması ve [iyiliği] emredenlerin öldürülmesine karşılık yardımcının bulunmayışı. Fakat bu, gördüğün gibi [zayıf bir tevildir]. {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” Bu, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve görmesi mümkün olan herkes için, Ehl-i Kitab'ın durumuna ve onların hüccet kendilerini sıkıştırdığında gürültüye kaçıp apaçık yoldan yüz çevirmelerine karşı bir hayret ifadesidir. Bunda, ihtilafın ancak kendilerine ilim geldikten sonra olduğuna dair daha önce geçen hususun bir teyidi vardır. Bir görüşe göre bu, kendi kitaplarının hakemliğine başvurulduğunda mağlup duruma düşecekleri için onlara yardım edenin bulunmayışını aydınlatıcı bir ifadedir. İsm-i mevsûl ile kastedilen Yahudilerdir; “nasip” ile kastedilen ise paydır. “Min” (مِنْ) harfi ya teb'îz (kısmilik) ya da “Kitap olan bir nasip” yahut Allah Teâlâ'nın kelamının künhüne ulaşmak imkânsız olduğu için “ondan bir nasip” manasında beyan (açıklama) içindir. Şayet beyan kabul edilirse maksat Kitab'ın onlara indirilmesidir; teb'îz kabul edilirse maksat içindekileri anlamaya hidayet edilmeleridir. Her iki takdirde de {الْكِتابِ} lafzındaki elif-lam harf-i tarifi ahd içindir ve bundan maksat Tevrat'tır -ki selefin çoğundan rivayet edilen budur- ve tenvin teksîr (çokluk) içindir. {الْكِتابِ} kelimesindeki elif-lamın ahd için olup Levh-i Mahfuz'un kastedilmiş olması ve cins için olup buna göre de “nasip”in Tevrat olması da caiz görülmüştür; birinci ihtimalde “min” ibtida (başlangıç) içindir veya bunu ihtiva eder, ikinci ihtimalde ise teb'îz içindir ve tenvin ta'zîm (büyüklük) içindir; önceki veche göre de bunu aynı şekilde kabul edebilirsin. “Nasip” ile kendilerine hâsıl olan ilmin kastedildiği takdire göre, bütün peygamberlerin ilimlerinin kendisine denk olamayacağı bir zata tâbi olmaktan, sahip oldukları değersiz bir pay sebebiyle isyan ve kibir gösterdikleri için kınanmalarının amaçlanmış olması da caizdir. Kendilerine verilen şeyin
بالنصيب للاشعار بكمال اختصاصه بهم وكونه حق من حقوقهم التي يجب مراعاتها والعمل بموجبها، وقوله تعالى:
“nasip” (pay) lafzıyla ifade edilmesi, onun kendilerine olan tam tahsisini ve riayet edilmesi ile gereğince amel edilmesi vacip olan haklarından bir hak olduğunu hissettirmek içindir. Yüce Allah'ın şu kavli:
يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ إما جملة مستأنفة مبينة لمحل التعجب، وإما حال من الموصول. والمراد بكتاب الله التوراة والإظهار في مقام الإضمار لإيجاب الإجابة، والإضافة للتشريف وتأكيد وجوب المراجعة، وإلى ذلك ذهب ابن عباس رضي الله تعالى عنه وغيره.
{يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar”, ya hayretin sebebini açıklayan müstakil bir cümle (istînâfiyye) yahut mevsûlden hâldir. “Allah'ın Kitabı” ile kastedilen Tevrat'tır; zamir makamında açık isimle getirilmesi icabet etmeyi vacip kılmak içindir. İzafet ise şereflendirmek ve ona başvurmanın gerekliliğini pekiştirmek içindir. İbn Abbâs radıyallâhu anh ve başkaları bu görüşe gitmişlerdir.
وقد أخرج ابن إسحق وجماعة عنه قال: «دخل رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بيت المدراس على جماعة من يهود فدعاهم إلى الله تعالى فقال النعمان بن عمرو، الحرث بن زيد: على أي دين أنت يا محمد؟ قال:
İbn İshâk ve bir topluluk ondan şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden bir grubun bulunduğu Beytü'l-Midrâs'a (ders evi) girdi ve onları Allah Teâlâ'ya davet etti. Bunun üzerine Nu'mân b. Amr ile el-Hâris b. Zeyd: 'Ey Muhammed! Sen hangi din üzeresin?' dediler. Buyurdu ki:
على ملة إبراهيم ودينه قالا: فإن إبراهيم كان يهوديا فقال لهما رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: فهلما إلى التوراة فهي بيننا وبينكم فأبيا عليه فأنزل الله تعالى الآية» وفي البحر «زنى رجل من اليهود بامرأة ولم يكن بعد في ديننا الرجم فتحاكموا إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم تخفيفا على الزانيين لشرفهما فقال رسول الله ﷺ: إنما أحكم بكتابكم فأنكروا الرجم فجيء بالتوراة فوضع حبرهم ابن صوريا يده على آية الرجم فقال عبد الله بن سلام: جاوزها يا رسول الله فأظهرها فرجما فغضبت اليهود فنزلت» وهو المروي عن ابن جريج- وحكي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أيضا
'İbrâhim'in milleti ve dini üzereyim.' Onlar: 'Şüphesiz İbrâhim bir Yahudi idi' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'O halde Tevrat'a gelin, o bizimle sizin aranızdadır' buyurdu. Onlar ise bundan kaçındılar; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.” el-Bahr'da [şöyle zikredilmiştir]: “Yahudilerden bir adam bir kadınla zina etti; o sırada dinimizde henüz recm [hükmü] yoktu. İki zinanın faili eşraf oldukları için hafifletilmesi maksadıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme için geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ben ancak sizin kitabınızla hükmederim' buyurdu. Onlar recmi inkâr ettiler. Bunun üzerine Tevrat getirildi; bilginleri İbn Sûriyâ elini recm ayetinin üzerine koydu. Abdullah b. Selâm: 'Onu kaldır ey Allah'ın Resûlü!' dedi ve ayeti açığa çıkardı; bunun üzerine ikisi de recmedildi. Yahudiler öfkelendi ve bu ayet indi.” Bu, İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir; ayrıca İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan da nakledilmiştir.
- وذهب الحسن. وقتادة إلى أن المراد بكتاب الله تعالى القرآن دعوا إليه لأن ما فيه موافق لما في التوراة من أصول الديانة وأركان الشريعة والصفة التي تقدمت البشارة بها أو لأنهم لا يشكون في أنه كتاب الله تعالى المنزل على خاتم رسله لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ قيل: أي ليفصل الحق من الباطل بين الذين أوتوا- وهم اليهود- وبين الداعي لهم- وهو النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في أمر إبراهيم ﵇. أو في حكم الرجم. أو في شأن الإسلام. أو بين من أسلم منهم ومن لم يسلم حيث وقع بينهم اختلاف في الدين الحق، وعلى هذا- وهو المرضي عند البعض وإن لم يوافق سبب النزول- وربما أحوج إلى ارتكاب مجاز في مرجع الضمير لا يتعين أن يكون الداعي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم، وقرئ «ليحكم» على البناء للمفعول ونسب ذلك إلى أبي حنيفة ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ عطف على يدعون، وثُمَّ للتراخي الرتبي، وفيه استبعاد توليهم بعد علمهم بوجوب الرجوع إليه، ومِنْهُمْ صفة لفريق، ولعل المراد بهذا الفريق أكثرهم علما ليعلم تولي سائرهم من باب الأولى قيل: وهذا سبب العدول عن- ثم يتولون- وقيل:
el-Hasan ve Katâde ise Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan maksadın Kur'an olduğu görüşüne varmışlardır. Ona çağrılmışlardır; zira onda bulunanlar dinin asılları, şeriatın rükünleri ve daha önce müjdesi geçen sıfatlar bakımından Tevrat'ta olanlara uygundur veya onun Allah Teâlâ'nın peygamberlerinin sonuncusuna indirdiği Kitabı olduğunda şüphe etmedikleri içindir. {لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında hükmetsin diye”; denildi ki: Yani İbrâhim aleyhisselâm'ın durumu yahut recm hükmü yahut İslâm meselesi hakkında kendilerine [Kitap] verilenler -ki onlar Yahudilerdir- ile onları davet eden [zat] -ki o Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- arasında veya hak din hususunda aralarında ihtilaf çıktığı için onlardan Müslüman olanlar ile Müslüman olmayanlar arasında hakkı batıldan ayırsın diye. Nüzul sebebine uymasa ve zamirin merciinde bir mecaza başvurmayı gerektirebilse de bazılarınca tercih edilen bu görüşe göre davet edenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olması zorunlu değildir. Meçhul sîgasıyla “li-yuhkeme” şeklinde de okunmuş ve bu Ebû Hanîfe'ye nispet edilmiştir. {ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “Sonra onlardan bir fırka yüz çevirir”, {يدعون} üzerine matuftur; “sümme” (ثُمَّ) mertebece sonralık (terâhî-i rütbî) içindir. Bunda, ona başvurmanın vacip olduğunu bildikten sonra yüz çevirmelerinin çirkin görülüp yadırganması manası vardır. {مِنْهُمْ} lafzı “ferîk” için sıfattır. Bu fırka ile kastedilen, diğerlerinin yüz çevirmesinin evleviyetle anlaşılması için onların ilimce en ileri olanları olabilir; “Sonra yüz çevirirler” denilmeyip böyle ifade edilmesinin sebebi budur denilmiştir. Bir görüşe göre de
الذين لم يسلموا، ووجه العدول عليه ظاهر فتدبر وَهُمْ مُعْرِضُونَ جوز أن يكون صفة معطوفة على الصفة قبلها فالواو للعطف، وأن تكون في محل نصب على الحال من الضمير المستكن في مِنْهُمْ أو من فَرِيقٌ لتخصيصه بالصفة فالواو حينئذ للحال وهي إما مؤكدة لأن التولي والاعراض بمعنى، وإما مبينة لاختلاف متعلقيهما بناء على ما قيل: إن التولي عن الداعي والاعراض عن المدعو إليه أو التولي بالبدن والأعراض بالقلب. أو الأول كان من العلماء.
Müslüman olmayanlardır; bu takdire göre ifadenin değiştirilme vechi açıktır, iyi düşün. {وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Onlar [zaten] yüz çevirenlerdir”. Bunun önceki sıfata matuf bir sıfat olması caiz görülmüştür, bu takdirde vâv harfi atıf içindir. {مِنْهُمْ} lafzındaki müstetir (gizli) zamirden yahut sıfatla tahsis edildiği için {فَرِيقٌ} lafzından hâl olarak nasb mahallinde olması da caizdir, bu durumda vâv hâl içindir. Bu [cümle], ya tekit içindir; çünkü tevelli (yüz çevirme) ile i'râz (yüz çevirme) aynı manadadır; yahut tevellinin davet edenden, i'râzın ise davet olunan şeyden yüz çevirmek olduğu ya da tevellinin bedenle, i'râzın ise kalple olduğu veya birincisinin âlimlerden
والثاني من أتباعهم، وجوز أن لا يكون لها محل من الإعراب بأن تكون تذييلا أو معترضة، والمراد وهم قوم ديدنهم الاعراض، وبعضهم فسر الجملة بهذا مع اعتبار الحالية ولعله رأى أنه لا يمنع عنها ذلِكَ أي المذكور من التولي والإعراض وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ أي حاصل لهم بسبب هذا القول الذي رسخ اعتقادهم له وهونوا به الخطوب ولم يبالوا معه بارتكاب المعاصي والذنوب، والمراد- بالأيام المعدودات- أيام عبادتهم العجل، وجاء هنا مَعْدُوداتٍ بصيغة الجمع دون ما في البقرة فإنه مَعْدُودَةً [البقرة:
ikincisinin ise onların tâbilerinden kaynaklandığı yönündeki açıklamaya binaen her ikisinin taalluk ettiği hususların farklılığını beyan edicidir. Tezyîl (pekiştirici ek cümle) veya i'tirâziyye (ara cümle) kılınarak iraptan mahallinin olmaması da caiz görülmüştür. Maksat, onların âdetleri yüz çevirmek olan bir topluluk olmalarıdır. Bazıları hâl olduğunu dikkate alarak cümleyi bu şekilde tefsir etmiştir; muhtemelen bunun hâl olmaya engel teşkil etmediğini görmüştür. {ذلِكَ} “Bu”, yani yüz çevirme ve i'râz olarak zikredilen husustur; bu mübteda olup haberi Yüce Allah'ın şu kavlidir: {بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ} “Onların: 'Bize ateş sayılı günler dışında asla dokunmayacaktır' demeleri sebebiyledir.” Yani bu durum, inançları kendisinde kökleşen, onunla büyük felaketleri hafife aldıkları ve onunla birlikte isyan ve günahları işlemekten çekinmedikleri bu söz sebebiyle başlarına gelmiştir. “Sayılı günler” ile kastedilen buzağıya taptıkları günlerdir. Bakara sûresindeki {مَعْدُودَةً} [el-Bakara:
٨٠] بصيغة المفرد تفننا في التعبير، وذلك لأن جمع التكسير لغير العاقل يجوز أن يعامل معاملة الواحدة المؤنثة تارة ومعاملة جمع الإناث أخرى فيقال: هذه جبال راسية، وإن شئت قلت راسيات، وجمال ماشية وإن شئت ماشيات، وخص الجمع هنا لما فيه من الدلالة على القلة كموصوفة وذلك أليق بمقام التعجيب والتشنيع وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ
80] ifadesi tekil sîgasıyla gelmişken burada ifadede edebî çeşitlilik (tefennün) olsun diye çoğul sîgasıyla {مَعْدُوداتٍ} şeklinde gelmiştir. Zira akılsız varlıkların kuralsız çoğulu (cem-i teksîr), bazen tekil müennes, bazen de kurallı dişil çoğul (cem-i müennes) muamelesi görebilir; nitekim “hâzihî cibâlün râsiyetün” (bunlar sarsılmaz dağlardır) denilebileceği gibi dilersen “râsiyâtün” de denilebilir; “ve cimâlün mâşiyetün” denilebileceği gibi dilersen “mâşiyâtün” de denilebilir. Burada çoğulun tahsis edilmesi, mevsufu gibi azlığa delalet etmesinden dolayıdır; bu da hayrete düşürme ve çirkinliği ortaya koyma makamına daha uygundur. {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ}
أي أطمعهم في غير مطمع وخدعهم ما كانُوا يَفْتَرُونَ أي افتراؤهم وكذبهم أو الذي كانوا يفترونه من قولهم: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إلخ- قاله مجاهد- أو من قولهم: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ
Yani olmayacak bir şeye onları tamah ettirip aldattı, {ما كانُوا يَفْتَرُونَ} “uydurageldikleri şeyler”; yani onların iftiraları ve yalanları yahut Mücâhid'in dediği gibi “Bize ateş dokunmayacaktır...” vb. sözlerinden uydurdukları şeyler veya Katâde'nin dediği gibi {نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz”
[المائدة: ١٨]- قاله قتادة- أو مما يشمل ذلك ونحوه من قولهم: «إن آباءنا الأنبياء يشفعون لنا وإن الله تعالى وعد يعقوب أن لا يعذب أبناءه إلا تحلة القسم» والظرف متعلق- بما عنده- أو- بيفترون- واعترضه الخطيب بأن ما بعد الموصول لا يعمل فيما قبله وأجيب بالتوسع فَكَيْفَ استعظام وتهويل وهدم لما استندوا إليه، وكلمة الاستفهام في موضع نصب على الحال والعامل فيه محذوف- أي كيف تكون حالهم- أو كيف يصنعون أو كيف يكونون، وجوز أن تكون خبرا لمبتدأ محذوف أي كيف حالهم، وقوله تعالى: إِذا جَمَعْناهُمْ ظرف محض من غير تضمين شرط والعامل فيه العامل في كيف إن قدر أنها منصوبة بفعل مقدر، وإن قلنا: إنها خبر لمبتدأ مضمر كان العامل في إِذا ذلك المقدر أي كيف حالهم في وقت جمعهم لِيَوْمٍ أي في يوم أو لجزاء يوم. لا رَيْبَ فِيهِ أي في وقوعه ووقوع ما فيه، روي أنه أول راية ترفع لأهل الموقف من رايات الكفار راية اليهود فيفضحهم الله تعالى على رؤوس الأشهاد ثم يأمر بهم إلى النار وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ أي ما عملت من خير أو شر، والمراد جزاء ذلك إلا أنه أقيم المكسوب مقام جزائه إيذانا بكمال الاتصال والتلازم بينهما حتى كأنهما شيء واحد وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ شيئا فلا ينقصون من ثوابهم ولا يزادون في عذابهم بل يعطى كل منهم مقدار ما كسبه، والضمير راجع إلى كل إنسان المشعر به كل نفس، وكل يجوز مراعاة معناه فيجمع ضميره ووجه التذكير ظاهر قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تأكيد لما تشعر به الآية السابقة من مزيد عظمته تعالى وعظيم قدرته، وفيه أيضا إفحام لمن كذب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ورد عليه لا سيما المنافقين الذين هم أسوأ حالا من اليهود والنصارى، وبشارة له صلى الله تعالى عليه وسلم بالغلبة الحسية على من خالفه كغلبته بالحجة على من جادله، وبهذا تنظيم هذه الآية الكريمة بما قبلها.
[el-Mâide: 18] sözleridir; yahut bunu ve “Şüphesiz peygamber olan atalarımız bize şefaat edecektir ve Allah Teâlâ Ya'kūb'a, yeminini bozmayacak kadar müstesna çocuklarına azap etmeyeceğini vaat etmiştir” şeklindeki benzeri sözlerini kapsayan şeylerdir. Zarf, nezdindeki [fiile] yahut {يفترون} lafzına taalluk etmektedir. el-Hatîb, sıla cümlesinden sonra gelen kısmın öncesinde amel edemeyeceği gerekçesiyle buna itiraz etmiş; buna da dildeki genişlik (tevessü) ile cevap verilmiştir. {فَكَيْفَ} “Peki nasıl olacak?”, dayandıkları şeyleri yıkma, dehşet ve büyüklük bildirme ifadesidir. İstifham kelimesi hâl olarak nasb mahallindedir ve amili mahzuftur; yani “durumları nasıl olacak?” yahut “nasıl yapacaklar?” veya “nasıl bulunacaklar?” demektir. Mahzuf mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür; yani “durumları nasıldır?” demektir. Yüce Allah'ın: {إِذا جَمَعْناهُمْ} “Onları topladığımız zaman” kavli, şart manası tazmin etmeyen sırf bir zarftır. Şayet {كيف} kelimesinin mukadder bir fiille mansub olduğu kabul edilirse amili onda amel eden amildir; gizli bir mübtedanın haberi olduğunu söylersek {إِذا} zarfının amili o mukadder kelimedir; yani “onları topladığımız vakit durumları nasıl olacak?” demektir. {لِيَوْمٍ} “Bir gün için”, yani bir günde yahut bir günün cezası için [topladığımızda]. {لا رَيْبَ فِيهِ} “Hakkında hiçbir şüphe olmayan”, yani vukuunda ve onda olacakların vukuunda [şüphe yoktur]. Rivayet edildiğine göre, mahşer ehline kâfirlerin sancaklarından ilk dikilecek sancak Yahudilerin sancağıdır; Allah Teâlâ onları bütün şahitlerin huzurunda rezil eder, sonra ateşe atılmalarını emreder. {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ} “Ve herkese kazandığı eksiksiz ödenir”, yani hayır ve şerden işlediği şeyler. Kastedilen bunun karşılığıdır; ancak aralarındaki tam irtibat ve ayrılmazlığı, adeta tek bir şeymiş gibi olduklarını hissettirmek için kazanılan şey karşılığının yerine konulmuştur. {وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “Ve onlara haksızlık edilmez”, hiçbir şekilde [haksızlık edilmez]; sevaplarından eksiltilmez, azapları artırılmaz, bilakis her birine kazandığı miktarınca verilir. Zamir, {كل نفس} ifadesinin hissettirdiği “her insan” manasına dönmektedir; “küll” kelimesinin manası gözetilerek zamiri çoğul getirilebilir, müzekker kılınışının vechi de açıktır. {قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!”, önceki ayetin hissettirdiği Allah Teâlâ'nın azametinin büyüklüğünü ve kudretinin yüceliğini teyit etmektedir. Bunda ayrıca Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan ve ona karşı çıkan kimseleri, bilhassa Yahudi ve Hristiyanlardan durumu daha kötü olan münafıkları susturma vardır. Yine kendisiyle tartışan kimselere delille galip geldiği gibi, kendisine muhalefet edenlere karşı sallallâhu aleyhi ve sellem için maddî bir zafer müjdesi de yer almaktadır. Bu kerim ayetin öncesiyle irtibatı işte bu şekildedir.
روى الواحدي عن ابن عباس، وأنس بن مالك أنه لما افتتح رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مكة وعد أمته ملك فارس والروم قالت المنافقون واليهود: هيهات هيهات من أين لمحمد ملك فارس والروم هم أعز وأمنع من ذلك ألم يكف محمدا مكة والمدينة حتى يطمع في ملك فارس والروم؟!! فأنزل الله تعالى هذه الآية.
el-Vâhidî, İbn Abbâs ve Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde ümmetine Fars ve Rum mülkünü vadetti. Münafıklar ve Yahudiler: “Heyhat, heyhat! Muhammed nerede, Fars ve Rum mülkü nerede?! Onlar bundan çok daha güçlü ve korunmalıdırlar. Muhammed'e Mekke ve Medine yetmedi mi ki bir de Fars ve Rum mülküne göz dikiyor?!” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وروى أبو الحسن الثعالبي عن كثير بن عبد الله بن عمرو بن عوف قال: حدثني أبي عن أبيه قال: خط رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم الخندق عام الأحزاب ثم قطع لكل عشرة أربعين ذراعا قال عمرو بن عوف: كنت أنا وسلمان الفارسي، وحذيفة، والنعمان بن مقرن المزني، وستة من الأنصار في أربعين ذراعا فحفرنا فأخرج الله تعالى من بطن الخندق صخرة مدورة كسرت حديدنا وشقت علينا فقلنا: يا سليمان إرق إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأخبره خبر هذه الصخرة فإما أن تعدل عنها أو يأمرنا فيها بأمره فإنا لا نحب أن نجاوز خطه قال: فرقي سلمان إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وهو ضارب عليه قبة تركية فقال: يا رسول الله خرجت صخرة بيضاء مدورة من بطن الخندق وكسرت حديدنا وشقت علينا حتى ما يحتك فيها قليل ولا كثير فمرنا فيها بأمر فإنا لا نحب أن نجاوز خطك فهبط رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم مع سلمان الخندق والتسعة على شفير الخندق فأخذ رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم المعول من سلمان فضربها ضربة صدعها وبرق منها برق أضاء ما بين لابتيها حتى لكأن مصباحا في جوف بيت مظلم وكبر رسول الله ﷺ تكبير فتح فكبر المسلمون ثم ضربها ﷺ الثانية فبرق منها برق أضاء ما بين لابتيها حتى لكأن مصباحا في جوف بيت مظلم وكبر ﷺ تكبير فتح وكبر المسلمون ثم ضربها ﵊ الثالثة فكسرها وبرق منها برق كذلك فكبر ﷺ تكبير فتح وكبر المسلمون وأخذ بيد سلمان ورقي
Ebü'l-Hasen es-Seâlibî, Kesîr b. Abdillâh b. Amr b. Avf'tan, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb yılında hendeği çizdi ve her on kişiye kırk arşın yer pay etti. Amr b. Avf dedi ki: Ben, Selmân-ı Fârisî, Huzeyfe, Nu'mân b. Mukarrin el-Müzenî ve Ensâr'dan altı kişi kırk arşınlık bölümdeydik. Kazdık; Allah Teâlâ hendeğin içinden demirlerimizi kıran ve bize çok güç gelen yuvarlak bir kaya çıkardı. Bunun üzerine dedik ki: “Ey Selmân! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına çık ve ona bu kayanın durumunu haber ver; ya onun etrafından dolaşalım yahut bize bir emir versin, çünkü biz onun çizdiği sınırı aşmak istemeyiz.” Dedi ki: Selmân, başında Türk çadırı kurulmuş olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına çıktı ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Hendeğin dibinden beyaz, yuvarlak bir kaya çıktı; demirlerimizi kırdı ve bize öyle güç geldi ki ona ne az ne çok hiçbir şey tesir etmiyor. Bize bu hususta bir emir ver, zira senin çizgini aşmak istemeyiz” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Selmân ile birlikte hendeğe indi; diğer dokuz kişi ise hendeğin kenarındaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kazmayı Selmân'dan alıp kayaya bir darbe vurdu, onu çatlattı ve ondan öyle bir şimşek çaktı ki [Medine'nin] iki kara taşlığı arasını, sanki karanlık bir evin içindeki bir kandil gibi aydınlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir fetih tekbiri getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdi. Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem ikinci kez vurdu; ondan öyle bir şimşek çaktı ki iki taşlık arasını karanlık bir evin içindeki kandil gibi aydınlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih tekbiri getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdi. Sonra aleyhisselâm üçüncü kez vurdu, onu kırdı ve yine aynı şekilde bir şimşek çaktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih tekbiri getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdi. Selmân'ın elinden tutup yukarı çıktı.
فقال سلمان: بأبي أنت وأمي يا رسول الله لقد رأيت شيئا ما رأيت مثله قط فالتفت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى القوم فقال: رأيتم ما يقول سلمان؟ قالوا: نعم يا رسول الله قال: ضربت ضربتي الأولى فبرق لي الذي رأيتم أضاءت لي منها قصور الحيرة ومدائن كسرى كأنها أنياب الكلاب فأخبرني جبريل أن أمتي ظاهرة عليها ثم ضربت الثانية فبرق لي الذي رأيتم أضاءت لي منها القصور الحمر من أرض الروم كأنها أنياب الكلاب وأخبرني جبريل أن أمتي ظاهرة عليها ثم ضربت ضربتي الثالثة فبرق لي الذي رأيتم أضاءت لي منها قصور صنعاء كأنها أنياب الكلاب وأخبرني جبريل أن أمتي ظاهرة عليها فأبشروا فاستبشر المسلمون وقالوا: الحمد لله موعد صدق وعدنا النصر بعد الحفر فقال المنافقون: ألا تعجبون ويعدكم الباطل ويخبركم أنه يبصر من يثرب قصور الحيرة ومدائن كسرى وأنها تفتح لكم وأنتم إنما تحفرون الخندق من الفرق لا تستطيعون أن تبرزوا للقتال فأنزل الله تعالى القرآن وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً [الأحزاب: ١٢] وأنزل هذه الآية قُلِ اللَّهُمَّ إلخ،
Selmân: “Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Öyle bir şey gördüm ki benzerini asla görmemiştim” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem topluluğa dönüp: “Selmân'ın dediğini duydunuz mu?” diye sordu. “Evet, ey Allah'ın Resûlü” dediler. Buyurdu ki: “İlk darbeyi vurduğumda gördüğünüz o şimşek çaktı; onun aydınlığında Hîre sarayları ve Kisrâ'nın şehirleri bana köpek dişleri gibi [bembeyaz] göründü. Cibrîl bana ümmetimin oralara galip geleceğini haber verdi. Sonra ikinci darbeyi vurduğumda gördüğünüz o şimşek çaktı; onun aydınlığında Rum diyarının kırmızı köşkleri bana köpek dişleri gibi göründü. Cibrîl bana ümmetimin oralara galip geleceğini haber verdi. Sonra üçüncü darbeyi vurduğumda gördüğünüz o şimşek çaktı; onun aydınlığında San'a sarayları bana köpek dişleri gibi göründü. Cibrîl bana ümmetimin oralara galip geleceğini haber verdi. Müjdelenin!” Bunun üzerine Müslümanlar sevindiler ve: “Allah'a hamdolsun; doğru bir vaat, kazıdan sonra bize zaferi vadetti” dediler. Münafıklar ise şöyle dediler: “Şaşmaz mısınız? Size batılı vaat ediyor ve Yesrib'den Hîre köşklerini, Kisrâ'nın şehirlerini gördüğünü ve buraların size fethedileceğini haber veriyor! Oysa siz korkudan hendek kazıyorsunuz, savaşa çıkmaya güç yetiremiyorsunuz!” Bunun üzerine Allah Teâlâ Kur'an'daki şu ayeti indirdi: {وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resûlü bize bir aldatmadan başka bir şey vadetmemiş' diyorlardı” [el-Ahzâb: 12] ve {قُلِ اللَّهُمَّ} ayetini indirdi...
وأصل اللَّهُمَّ- يا الله- فحذفت «يا» وعوض عنها- الميم- وأوثرت لقربها من الواو التي هي حرف علة، وشددت لكونها عوضا عن حرفين وجمعها مع- يا- كما في قوله:
{اللَّهُمَّ} lafzının aslı “Yâ Allah”tır (يا الله); “yâ” (يا) nida harfi hazfedilmiş, yerine mîm (م) harfi getirilmiştir. İllet harfi olan vâv (و) harfine yakınlığı sebebiyle mîm tercih edilmiş ve iki harfin karşılığı olduğu için şeddelenmiştir. Şu beyitte olduğu gibi nida harfi “yâ” ile birlikte cem edilmesi:
إني إذا ما حدث ألمّا ... أقول- (يا اللهم) - يا اللهما
“Şüphesiz ben, başıma bir musibet geldiğinde ... ‘Yâ Allahümme’, yâ Allahümme derim.”
شاذ، وهذا من خصائص الاسم الجليل كعدم حذف حرف النداء منه من غير ميم ودخوله عليه مع حرف التعريف وقطع همزته ودخول تاء القسم عليه واللام في القسم التعجبي نحو- لله لا يؤخر الأجل- ودخول أيمن ويمين عليه في القسم أيضا، وميم في- م الله- ووقوع همزة الاستفهام خلفا عن حرف القسم نحو الله وحرف التنبيه في نحو- لاها الله ذا- وغير ذلك فسبحانه من إله كل شأنه غريب، وزعم الكوفيون أن أصله- يا الله آمنا بخير- أي اقصدنا به فخفف بحذف حرف النداء ومتعلقات الفعل وهمزته، ويجوز الجمع عندهم بين يا- والميم بلا بأس- ولا يخفى ما فيه- ويقتضي أن لا يلي هذه الكلمة أمر دعائي آخر إلا بتكلف الإبدال من ذلك الفعل أو العطف عليه بإسقاط حرف العطف- وأل- في الملك للجنس أو الاستغراق، والْمُلْكِ بالضم على ما ذكره بعض أئمة التحقيق- نسبة بين من قام به ومن تعلق، وإن شئت قلت: صفة قائمة بذاته متعلقة بالغير تعلق التصرف التام المقتضي استغناء المتصرف وافتقار المتصرف فيه ولهذا لم يصح على الإطلاق إلا لله تعالى جده وهو أخص من الملك بالكسر لأنه تعلق باستيلاء مع ضبط وتمكن من التصرف في الموضوع اللغوي وبزيادة كونه حقا في الشرع من غير نظر إلى استغناء وافتقار- فمالك الملك- هو الملك الحقيقي المتصرف بما شاء كيف شاء إيجادا وإعداما وإحياء وإماتة وتعذيبا وإثابة من غير مشارك ولا مانع، ولهذا لا يقال «ملك الملك» إلا على ضرب من التجوز، وحمل الْمُلْكِ على هذا المعنى أوفق بمقام المدح، وقيل: المراد منه النبوة وإليه ذهب مجاهد- وقيل: المال والعبيد، وقيل: الدنيا والآخرة، وانتصاب مالِكَ على الوصفية عند المبرد. والزجاج، وسيبويه يوجب كونه نداء ثانيا، ولا يجوز أن يكون صفة- لأللهم- لأنه لاتصال الميم به أشبه أسماء الأصوات وهي لا توصف، ونقض دليل سيبويه بسيبويه فإنه مع كونه فيه اسم صوت يوصف، وأجيب بأن اسم الصوت تركب معه وصار كبعض حروف الكلمة بخلاف ما نحن فيه، ومن هنا قال أبو علي: قول سيبويه عندي أصح لأنه ليس في الأسماء الموصوفة شيء على حد- اللهم- ولذلك خالف سائر الأسماء ودخل في حيز ما لا يوصف نحو حيهل فإنهما صارا بمنزلة صوت مضموم إلى اسم فلم يوصف- والعلامة التفتازاني على هذا- وأيد أيضا بأن وقوع خلف حرف النداء بين الموصوف والصفة كوقوع حرف النداء بينهما فلو جاز الوصف لكان مكان الخلف بعده تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ جملة مستأنفة مبينة لبعض وجوه التصرف الذي يستدعيه مالكية
şâzzdır. Bu, lafza-i celâle mahsus özelliklerdendir; tıpkı mîm olmaksızın nida harfinin ondan hazfedilmemesi, harf-i tarif ile birlikte nida harfinin ona dahil olabilmesi, hemzesinin kat'î okunması, yemin tâ'sının ona dahil olması, “Lillâhi lâ yüehharü'l-ecel” (Allah'a yemin olsun ki ecel geciktirilmez) örneğindeki gibi taaccübî yemindeki lâm'ın ona dahil olması, yine yeminde “eymün” ve “yemîn” lafızlarının ona dahil olması, “Mellâh”taki mîm harfi, “Âllâh” örneğindeki gibi istifham hemzesinin yemin harfine bedel olması ve “Lâhe'llâhi zâ” örneğindeki tenbih harfi gibi durumlar lafza-i celâle hastır; her işi hayret verici olan o İlah her türlü eksiklikten münezzehtir! Kûfeliler, bu lafzın aslının “Yâ Allâhu ümmenâ bi-hayr” (Ey Allah'ım, bize hayırla yönel/kastet) olduğunu, nida harfinin, fiilin müteallaklarının ve hemzesinin hazfedilmesiyle hafifletildiğini iddia etmişlerdir. Onlara göre “yâ” ile “mîm” harfinin bir arada toplanması caizdir ve bunda bir beis yoktur -ki bu görüşün zayıflığı ortadadır-. Ayrıca bu iddia, o fiilden bedel kılınması yahut atıf harfi düşürülerek ona atfedilmesi tekellüfüne girilmedikçe bu kelimeden sonra başka bir dua cümlesinin gelmemesini gerektirir. {الْمُلْكِ} kelimesindeki elif-lam harf-i tarifi cins veya istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Bazı tahkik ehli imamlara göre ötre ile okunan mülk (الْمُلْكُ); kendisinde kaim olduğu zat ile taalluk ettiği şey arasındaki bir nisbettir; dilersen tasarruf edenin müstağni olmasını ve tasarruf olunanın muhtaç olmasını gerektiren tam bir tasarruf taallukuyla başkasına taalluk eden, zatıyla kaim bir sıfattır da diyebilirsin. Bu sebeple mutlak olarak ancak şanı yüce olan Allah Teâlâ için sahih olur. Bu, esre ile okunan mülkten (الملك / milk) daha hastır; çünkü o, lügat bakımından zaptetme ve tasarruf edebilme gücüyle birlikte bir istila taallukudur; şeriatta ise zenginlik ve muhtaçlık durumuna bakılmaksızın bunun bir hak olması fazlalığı vardır. Dolayısıyla “mâlikü'l-mülk” (mülkün sahibi); hiçbir ortak ve engel olmaksızın var etme, yok etme, diriltme, öldürme, azap etme ve mükafatlandırma hususunda dilediği gibi, dilediği şekilde tasarruf eden gerçek Melik'tir. Bu yüzden bir tür mecaz olmaksızın “melikü'l-milk” denilmez. {الْمُلْكِ} kelimesinin bu manaya hamledilmesi övgü makamına daha uygundur. Bir görüşe göre bundan maksat nübüvvettir ki Mücâhid bu görüşe varmıştır; bir görüşe göre mal ve kölelerdir; bir görüşe göre dünya ve ahirettir. {مالِكَ} lafzının mensup oluşu el-Müberred ve ez-Zeccâc'a göre sıfat oluşundandır; Sîbeveyh ise bunun ikinci bir nida olmasını zorunlu görür; {اللهم} için sıfat olması ona göre caiz değildir; çünkü mîm'in ona bitişmesi sebebiyle ses isimlerine (esmâ-i asvât) benzemiştir, onlar ise sıfat almazlar. Sîbeveyh'in bu delili “Sîbeveyh” ismiyle nakzedilmiştir; zira o, kendisinde ses ismi bulunmasına rağmen sıfat almaktadır. Buna, ses isminin onunla terkiplenip kelimenin bazı harfleri gibi olduğu, bizim konumuzun ise böyle olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Bundan dolayı Ebû Ali şöyle demiştir: Sîbeveyh'in sözü bana göre daha sahihtir; çünkü nitelenen isimler arasında {اللهم} derecesinde hiçbir şey yoktur. Bu yüzden diğer isimlere muhalefet etmiş ve sıfat almayanlar kapsamına girmiştir; tıpkı “hayyehel” gibi, zira bunlar bir isme eklenmiş bir ses mesabesinde olmuşlar ve sıfat almamışlardır -allâme et-Teftâzânî de bu görüştedir-. Ayrıca nida harfinin bedelinin sıfat ile mevsuf arasında yer almasının, nida harfinin ikisi arasında yer alması gibi olduğu da bunu destekler; şayet sıfat olmak caiz olsaydı, bedelin yeri sıfattan sonra olurdu. {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ} “Mülkü dilediğine verirsin”, mülk sahipliğinin gerektirdiği
الْمُلْكِ وجوز جعلها حالا من المنادى وفي انتصاب الحال عنه خلاف، وصحح الجواز لأنه مفعول به، والحال تأتي منه كما تأتي من الفاعل، وجعل الجملة خبرا لمبتدأ محذوف أي أنت تؤتي- وإن اختاره أبو البقاء- ليس فيه كثير نفع وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ عطف على تُؤْتِي وحكمة حكمه، ومفعول تَشاءُ في الموضعين محذوف أي من تشاء إيتاءه إياه ممن تشاء نزعه منه، والْمُلْكِ الثالث هو الثاني واللام فيهما للجنس. أو العهد وليسا هما عين الأول لأن الأول عند المحققين حقيقي عام ومملوكيته حقيقية والآخران مجازيان خاصان ونسبتهما إلى صاحبهما مجازية، واعتبر بعضهم في التفرقة كون المراد من الأول الجميع ومن الآخرين البعض ضرورة أن المؤتي لا يمكن أن يكون الجميع والمنزع هو ذاك لأنه معرفة معادة، ويراد بها إن لم يمنع مانع عن الأول ولأنه إذا لم يمكن إيتاء الكل لم يمكن نزع الكل لأن الثاني مسبوق بالأول.
tasarruf vecihlerinden bazılarını açıklayan müstakil bir cümledir (istînâfiyye). Münâdâdan hâl kılınması da caiz görülmüştür; ancak münâdâdan hâlin mensub kılınmasında ihtilaf vardır; mef'ûlün bih olduğu ve hâl failden geldiği gibi mef'ûlden de gelebildiği için bunun caiz oluşu tashih edilmiştir. Cümlenin mahzuf bir mübtedanın haberi kılınması, yani “sen verirsin” takdirinde olması -Ebü'l-Bekâ bunu tercih etmiş olsa da- pek faydalı değildir. {وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ} “Mülkü dilediğinden çeker alırsın”, {تُؤْتِي} üzerine matuftur ve hükmü onun hükmü gibidir. Her iki yerdeki {تَشاءُ} fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani “kendisine mülkü vermeyi dilediğin kimseden ve kendisinden mülkü çekip almayı dilediğin kimseden” takdirindedir. Üçüncü {الْمُلْكِ} lafzı ikincinin aynısıdır; her ikisindeki elif-lam cins veya ahd içindir. Bunlar birincisinin aynısı değildir; zira tahkik ehline göre birincisi hakiki ve umumidir, ona malik oluş da hakikidir. Diğer ikisi ise mecazi ve hususidir, sahibine nispet edilmeleri de mecazidir. Bazıları bu ayrımla ilgili olarak birincisinden maksadın tamamı, diğer ikisinden maksadın ise bir kısmı olduğunu kabul etmişlerdir; zira verilen şeyin tamamı olması imkânsızdır, çekilip alınan da odur; çünkü o tekrarlanan marife bir kelimedir ve bir engel bulunmadıkça birinciyle aynı şey kastedilir; ayrıca hepsinin verilmesi mümkün olmadığında hepsinin çekilip alınması da mümkün olmaz, zira ikincisi birincisinden sonradır.
ومن الناس من حمل الْمُلْكِ هنا على النبوة ومعنى نزعها هنا نقلها من قوم إلى قوم أي تؤتي النبوة بني إسرائيل وتنقلها منهم إلى العرب، وقيل: المعنى تعطي أسباب الدنيا محمدا ﷺ وأمته وتسلبها من الروم وفارس فلا تقوم الساعة حتى تفتح بلادهم ويملك ما في أيديهم المسلمون، وروي ذلك عن الكبي، وقيل: تنزعه من صناديد قريش وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ أن تعزه في الدنيا والآخرة. أو فيهما بالنصر والتوفيق وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ أن تذله في إحداهما أو فيهما من غير ممانعة الغير، وقيل: المراد تعز محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم وأصحابه بأن تدخلهم مكة ظاهرين وَتُذِلُّ أبا جهل وأضغاث الشرك بالقتل والإلقاء في القليب، وقال عطاء: تُعِزُّ المهاجرين والأنصار وَتُذِلُّ فارس والروم، وقيل: تُعِزُّ المؤمنين بالظفر والغنيمة وَتُذِلُّ اليهود بالقتل والجزية، وقيل: تُعِزُّ بالإخلاص وَتُذِلُّ بالرياء، وقيل: تُعِزُّ الأحباب بالجنة والرؤية وَتُذِلُّ الأعداء بالنار والحجاب وقيل:
İnsanlardan bazıları buradaki {الْمُلْكِ} lafzını nübüvvete hamletmişlerdir; onun çekilip alınmasının manası ise bir kavimden başka bir kavme nakledilmesidir; yani nübüvveti İsrâiloğulları'na verir, onlardan da Araplara nakledersin demektir. Bir görüşe göre mana: Dünya sebeplerini Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetine verir, Rum ve Fars'tan ise çekip alırsın; nitekim onların memleketleri fethedilip ellerindekilere Müslümanlar malik olmadıkça kıyamet kopmayacaktır. Bu, el-Kelbî'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de mülkü Kureyş'in ileri gelenlerinden çekip alırsın demektir. {وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ} “Dilediğini aziz kılarsın”, dünyada veya ahirette yahut her ikisinde zafer ve tevfîk ile aziz kılmayı dilediğin kimseyi; {وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ} “dilediğini de zelil kılarsın”, başkasının hiçbir engellemesi olmaksızın ikisinden birinde yahut her ikisinde zelil kılmayı dilediğin kimseyi zelil kılarsın. Denildi ki maksat: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını muzaffer olarak Mekke'ye girdirerek aziz kılarsın; Ebû Cehil'i ve şirkin döküntülerini ise öldürülüp kuyuya (kalîb) atılmakla zelil kılarsın. Atâ şöyle demiştir: Muhacirleri ve Ensar'ı aziz kılarsın; Fars ve Rum'u zelil kılarsın. Denildi ki: Müminleri zafer ve ganimetle aziz kılarsın; Yahudileri öldürülme ve cizye ile zelil kılarsın. Denildi ki: İhlas ile aziz, riya ile zelil kılarsın. Denildi ki: Dostları cennet ve rü'yet ile aziz, düşmanları ateş ve perdelenmekle zelil kılarsın. Denildi ki:
تُعِزُّ بالقناعة والرضا وَتُذِلُّ بالحرص والطمع «وقيل: وقيل:» وينبغي حمل سائر الأقوال على التمثيل لأنه لا مخصص في الآية، وتُعِزُّ مضارع أعز ضد أذل، والمجرد من الهمزة منه- عز- ومضارعه يعز بكسر العين، ومنه ما في دعاء قنوت الشافعية، وله استعمالان آخران الضم والفتح، وقد نظم ذلك الإمام السيوطي بقوله:
Kanaat ve rıza ile aziz kılarsın; hırs ve tamah ile zelil kılarsın. “Şöyle de denildi, böyle de denildi...” Ayette tahsis edici bir delil bulunmadığı için diğer bütün görüşleri örneklendirmeye hamletmek gerekir. {تُعِزُّ} fiili, “ezelle”nin (zelil kıldı) zıddı olan “eazze” fiilinin muzarisidir. Hemzesiz sülâsîsi “azze” (عَزَّ) olup muzarisi ayn harfinin kesresiyle “yeızzü” (يَعِزُّ) şeklinde gelir; Şâfiîlerin kunut duasında geçen de bundandır. Ayn harfinin ötresi ve fethasıyla iki kullanımı daha vardır. İmam es-Süyûtî bunu şu sözleriyle nazmetmiştir:
يا قارئا كتب الآداب كن يقظا ... وحرر الفرق في الأفعال نحريرا
“Ey edebiyat kitaplarını okuyan kimse, uyanık ol ... ve fiillerdeki farkı mahir bir bilgin gibi tespit et!”
«عز» المضاعف يأتي في مضارعه ... تثليث عين بفرق جاء مشهورا
“Şeddeli ‘azze’ fiilinin muzarisinde ayn harfi üç harekeyle gelir ... meşhur olarak nakledilen bir farkla.”
فما كقل وضد «الذل» مع عظم ... كذا كرمت علينا جاء مكسورا
“‘Kalle’ (azaldı) gibi olanı, ‘zillet’in zıddı olanı, ‘azîm oldu’ ve ... ‘bize ikramda bulundu/şerefli oldu’ manasındaki [ayn harfi] kesreli gelir.”
وما- كعز- علينا الحال أي صعبت ... فافتح مضارعه إن كنت نحريرا
“‘Durum bize zorlaştı’ manasındaki ‘azze’ gibi olanında ise ... eğer mahir bir bilginsen onun muzarisinin [ayn harfini] fethalı yap!”
وهذه الخمسة الأفعال لازمة ... واضمم مضارع فعل ليس مقصورا
“Bu beş fiil de lâzımdır (geçişsizdir) ... [geçişli olup da] maksûr olmayan fiilin muzarisini ise ötreli yap!”
«عززت» زيدا بمعنى قد غلبت كذا ... أعنته فكلا ذا جاء مأثورا
“Galip geldim ve yardım ettim anlamında ‘azaztü Zeyden’ denir ... her ikisi de me'sûr olarak nakledilmiştir.”
وقيل: إذا كنت في ذكر القنوت ولا ... «يعز» يا رب من عاديت مكسورا
“Denildi ki: Kunut zikrinde iken kesreli olarak ... ‘Ey Rabbim, düşman olduğun kimse aziz olamaz (ve lâ yaızzü)’ [diye oku].”
واشكر لأهل علوم الشرع إذ شرحوا ... لك الصواب وأبدوا فيه تذكيرا
“Şeriat ilimlerinin ehline teşekkür et; zira onlar ... sana doğruyu açıkladılar ve onda bir hatırlatma ortaya koydular.”
بِيَدِكَ الْخَيْرُ جملة مستأنفة، وأجراها بعضهم على طرز ما قبلها، وتعريف الخير للتعميم وتقديم الخبر للتخصيص أي بِيَدِكَ التي لا يكتنه كنهها، وبقدرتك التي لا يقدر قدرها الخير كله تتصرف به أنت وحدك حسب مشيئتك لا يتصرف به أحد غيرك ولا يملكه أحد سواك، وإنما خص الخير بالذكر تعليما لمراعاة الأدب وإلا فذكر الإعزاز والإذلال يدل على أن الخير والشر كلاهما بيده سبحانه، وكذا قوله تعالى المسوق لتعليل ما سبق، وتحقيقه إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فلا يبعد أن تكون الآية من باب الاكتفاء، وقيل: إنما اقتصر عليه لما أن سبب نزول الآية
{بِيَدِكَ الْخَيْرُ} “Bütün hayır Senin elindedir”, müstakil bir cümledir (istînâfiyye); bazıları bunu kendisinden öncekilerin tarzında kabul etmiştir. “el-Hayr” kelimesinin marife oluşu umumilik (genellik) içindir; haberin öne alınması ise tahsis içindir. Yani künhüne ulaşılamayan elinle ve kadrine paha biçilemeyen kudretinle bütün hayır [Senin elindedir]; ona sadece Sen kendi meşietine göre tasarruf edersin, Senden başka hiç kimse onda tasarruf edemez ve Senden başka hiç kimse ona malik olamaz. Edebe riayeti öğretmek için sadece hayır zikredilmiştir; aksi takdirde aziz kılma ve zelil kılmanın zikredilmesi, hayrın da şerrin de Allah Sübhânehu'nun elinde olduğuna delalet eder. Nitekim önceki hususları gerekçelendirmek ve pekiştirmek üzere sevk edilen Yüce Allah'ın: {إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin” kavli de böyledir. Dolayısıyla ayetin iktifâ (birini anıp diğerini kastetme) kabilinden olması uzak bir ihtimal değildir. Bir görüşe göre sadece hayır ile yetinilmesinin sebebi, ayetin nüzul sebebinin
ما آتى الله تعالى نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم من البشارة بالفتوح وترادف الخيرات، وقيل: لما أن الأشياء باعتبار الشر وعدمه تنقسم إلى خمسة أقسام: الأول ما لا شر فيه أصلا، والثاني ما يغلب خيره على شره، والثالث ما يكون شرا محضا، والرابع ما يكون شره غالب على خيره، والخامس ما يتساوى الخير والشر فيه. والموجود من هذه الأقسام في العالم- القسم الأول، والثاني- والشر الذي فيه غير مقصود بالذات بل إنما قضاه الله تعالى لحكمة بالغة وهو وسيلة إلى خير أعظم وأعم نفعا والشر اليسير متى كان وسيلة إلى الخير الكثير كان ارتكابه مصلحة تقتضيها الحكمة ولا يأباها الكرم المطلق، ألا ترى أن الفصد والحجامة وشرب الدواء الكريه وقطع السلعة ونحوها من الأمور المؤلمة لكونه وسيلة إلى حصول الصحة يحسن ارتكابه في مقتضى الحكمة ويعد خيرا لا شرا وصحة لا مرضا وكل قضاء الله تعالى بما نراه شرا من هذا القبيل، ولهذا
Allah Teâlâ'nın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e fetihleri ve birbirini izleyen hayırları müjdelemesi oluşundandır. Bir görüşe göre de şer bulunup bulunmaması bakımından eşya beş kısma ayrılır: Birincisi, içinde hiçbir şer bulunmayan; ikincisi, hayrı şerrine galip gelen; üçüncüsü, sırf şer olan; dördüncüsü, şerri hayrına galip gelen; beşincisi, hayır ve şerrin eşit olduğu şeylerdir. Bu kısımlardan âlemde mevcut olanlar birinci ve ikinci kısımdır. İkinci kısımda bulunan şer bizzat kastedilmiş değildir; bilakis Allah Teâlâ onu üstün bir hikmet için takdir etmiştir ve o, daha büyük ve faydası daha umumi bir hayra vesiledir. Az şer çok hayra vesile olduğunda, onun işlenmesi hikmetin gerektirdiği ve mutlak cömertliğin reddetmediği bir maslahat olur. Görmez misin ki damardan kan aldırmak (fasd), hacamat yaptırmak, acı ilaç içmek, ur kesmek ve benzeri acı verici şeyler sağlığın elde edilmesine bir vesile olduğu için, hikmetin gereğince yapılması güzel görülür ve şer değil hayır, hastalık değil sağlık sayılır. Allah Teâlâ'nın şer olarak gördüğümüz şeylere dair bütün kazası bu kabildendir. Bundan dolayı
ورد في الحديث «لا تتهم الله تعالى على نفسك»
Hadiste: “Allah Teâlâ'yı kendi aleyhine itham etme” buyrulmuştur.
وورد «ولا تكرهوا الفتن فإن فيها حصاد المنافقين» .
Yine şöyle buyrulmuştur: “Fitnelerden hoşnutsuzluk duymayın; çünkü onlarda münafıkların biçilmesi/helaki vardır.”
وجاء «لو لم تذنبوا لخفت عليكم ما هو أكبر من ذلك العجب العجب»
Ve şöyle rivayet edilmiştir: “Eğer günah işlemeseydiniz, sizin adınıza bundan daha büyük olan şeyden korkardım: Kendini beğenmekten (ucub), kendini beğenmekten!”
ومن هنا قيل: يا من إفساده صلاح فما قدر من المفاسد لتضمنه المصالح العظيمة اغتفر ذلك القدر اليسير في جنبها لكونه وسيلة إليها وما أدى إلى الخير فهو خير فكل شر قدره الله تعالى لكونه لم يقصد بالذات لأن أحكام القضاء والقدر كما قالوا: جارية على سنن ما اتفقت عليه الشرائع كلها من النظر إلى جلب المصالح ودبّ المفاسد بل بالعرض لما يستلزمه من الخير الأعظم والنفع الأتم يصدق عليه بهذا الاعتبار أنه خير فدخل في قوله سبحانه: بِيَدِكَ الْخَيْرُ فلذا اقتصر على الخير على وجه أنه شامل لما قصد أصلا ولما وقع استلزاما، وهذا من باب- ليس في الإمكان أبدع مما كان- وقد درج حكماء الإسلام عليه ولا يعبأ بمن وجه سهام الطعن إليه، وفي شرح الهياكل أن الشر مقضي بالعرض وصادر بالتبع لما أن بعض ما يتضمن الخيرات الكثيرة قد يستلزم الشر القليل فكان ترك الخيرات الكثيرة لأجل ذلك الشر القليل شرا كثيرا فصدر عنك ذلك الخير فلزمه حصول ذلك الشر وهو من حيث صدوره عنك خير إذ عدم صدوره شر لتضمنه فوات ذلك الخير فأنت المنزه عن الفحشاء مع أنه لا يجري في ملكك إلا ما تشاء وليس هذا من القول بوجوب الأصلح، ولا ينافيه لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الأنبياء: ٢٣] إذ لا يفعل ما يسأل عنه كرما وحكمة وجودا ومنة «ولو اطلعتم على الغيب لاخترتم الواقع» .
Buradan hareketle şöyle denilmiştir: “Ey bozması ıslah olan!” Büyük maslahatları tazmin ettiği için takdir edilen mefsedetlerin o az miktarı, o maslahatlara vesile olduğu için onların yanında bağışlanmıştır. Hayra ulaştıran her şey hayırdır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın takdir ettiği her şer, bizzat kastedilmediği için -zira kaza ve kader hükümleri âlimlerin dediği gibi maslahatları celbetme ve mefsedetleri defetme hususunda bütün şeriatların ittifak ettiği yol üzere cereyan etmektedir- bilakis gerektirdiği daha büyük hayır ve daha tam faydadan dolayı arazî (dolaylı) olarak kastedildiği için, bu mülahazayla onun üzerine “hayır” ismi doğru olur. Böylece Sübhânehu'nun: {بِيَدِكَ الْخَيْرُ} “Bütün hayır Senin elindedir” kavline dahil olmuştur. Bu sebeple hem bizzat kastedileni hem de gereklilik yoluyla meydana geleni kapsayacak şekilde sadece hayır ile yetinilmiştir. Bu durum, “Mevcut olandan daha mükemmeli imkân dâhilinde değildir” kabilindendir. İslâm bilgeleri bu çizgi üzere yürümüşlerdir ve buna tenkit okları yöneltenlere itibar edilmez. Şerhu'l-Heyâkil'de şöyle denilmektedir: Şer arazî olarak takdir edilmiş ve tebeî olarak sadır olmuştur; çünkü pek çok hayrı tazmin eden şeylerin bazıları az bir şerri gerektirebilir. Bu durumda o az şer yüzünden çok hayrı terk etmek büyük bir şer olurdu; dolayısıyla o hayır Senden sadır oldu ve onun sadır oluşuna o şerrin meydana gelmesi lâzım geldi. O [şer], Senden sadır oluşu bakımından hayırdır; zira sadır olmaması o hayrın kaçırılmasını içereceği için şer olurdu. Dolayısıyla Sen her türlü çirkinlikten münezzehsin, bununla birlikte Senin mülkünde ancak dilediğin cereyan eder. Bu, kul için en uygun olanın Allah'a vacip olduğu (vücûb-ı aslah) görüşünden değildir. {لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ} “O, yaptığından sorgulanamaz” [el-Enbiyâ: 23] ayeti de buna aykırı değildir; zira O, keremi, hikmeti, cömertliği ve lütfu gereği sorgulanacak bir iş yapmaz. “Şayet gayba vakıf olsaydınız, vuku bulanı seçerdiniz.”
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ الولوج في الأصل الدخول والإيلاج الإدخال واستعير لزيادة زمان النهار في الليل وعكسه بحسب المطالع والمغارب في أكثر البلدان- وروي ذلك عن ابن عباس، والحسن، ومجاهد- ولا يضر تساوي الليل والنهار دائما عند خط الاستواء لأنه يكفي الزيادة والنقصان فيهما في الأغلب، وقال الجبائي: المراد بإيلاج أحدهما في الآخر إيجاد كل واحد منهما عقيب الآخر والأول أقرب إلى اللفظ، وعلى التقديرين الظاهر من الليل والنهار ليل التكوير ونهاره وهما المشهوران عند العامة الذين يفهمون ظاهر القول: ووراء ذلك أيام السلخ التي يعرفها العارفون وأيام الإيلاج الشانية التي يعقلها العلماء الحكماء.
{تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ} “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın”. Vülûc (وُلُوج) asılda girmek, îlâc (إِيلَاج) ise girdirmektir. Çoğu memlekette doğuş ve batış yerlerine göre gündüz vaktinin geceye katılması ve bunun tersi için istiare yoluyla kullanılmıştır -bu, İbn Abbâs, el-Hasan ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir-. Ekvator çizgisinde gece ile gündüzün daima eşit olması buna zarar vermez; çünkü çoğunluk itibarıyla ikisinde artma ve eksilmenin bulunması kâfidir. el-Cübbâî: “Birinin diğerine girdirilmesinden maksat, her birinin diğerinin peşinden var edilmesidir” demiştir; ancak birinci görüş lafza daha yakındır. Her iki takdirde de gece ve gündüzden zahir olan, tekvîr (örtme/dürme) gecesi ve gündüzüdür; bunlar sözün zahirini anlayan avam nezdinde meşhur olanlardır. Bunun ötesinde ise âriflerin bildiği selh (soyup çıkarma) günleri ve hakîm âlimlerin akledebileceği şânî îlâc günleri vardır.
وبيان ذلك على وجه الاختصار أن اليوم على ما ذكره القوم الإلهيون عبارة عن دورة واحدة من دورات فلك الكواكب وهو من النطح إلى النطح ومن الشرطين إلى الشرطين ومن البطين إلى البطين وهكذا إلى آخر المنازل، ومن درجة المنزلة ودقيقتها إلى درجة المنزلة ودقيقتها، وأخفى من ذلك إلى أقصى ما يمكن الوقوف عنده وما من يوم من الأيام المعروفة عند العامة وهي من طلوع الشمس إلى طلوع الشمس أو من غروبها إلى غروبها أو من استوائها إلى استوائها أو ما بين ذلك إلى ما بين ذلك إلا وفيه نهاية ثلاثمائة وستين يوما فاليوم طوله ثلاثمائة وستون درجة لأنه يظهر فيه الفلك كله وتعمه الحركة وهذا هو اليوم الجسماني، وفيه اليوم الروحاني فيه تأخذ العقول معارفها والبصائر مشاهدها والأرواح أسرارها كما تأخذ الأجسام في هذا اليوم الجسماني أغذيتها، وزيادتها، ونموها، وصحتها، وسقمها، وحياتها، وموتها، فالأيام من جهة أحكامها الظاهرة في العالم المنبعثة من القوة الفعالة للنفس الكلية سبعة من يوم الأحد إلى آخره ولهذه الأيام أيام روحانية لها أحكام في الأرواح والعقول تنبعث من القوة العلامة للحق الذي قامت به السموات والأرض وهو الكلمة الإلهية، وعلى هذه السبعة الدوارة يدور فلك البحث فنقول قال الله تعالى في المشهود من الأيام المحسوسة: يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ [الزمر: ٥] وأبان عن حقيقتين من طريق الحكم بعد هذا فقال في آية: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] فهذه أنبأت أن الليل أصل والنهار كان غيبا فيه ثم سلخ، وليس معنى السلخ معنى التكوير فلا بد أن يعرف ليل كل نهار من غيره حتى ينسب كل ثوب إلى لابسه، ويرد كل فرع إلى أصله، ويلحق كل ابن بأبيه، وقال في الآية الكريمة كاشفا عن حقيقة أخرى: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ [الحج: ٦١، لقمان: ٢٩، فاطر: ١٣، الحديد: ٦] فجعل بين الليل والنهار نكاحا معنويا لما كانت الأشياء تتولد منهما معا وأكد هذا المعنى بقوله عز قائلا: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ [الأعراف: ٥٤، الرعد: ٣] ولهذا كان كل منهما مولجا ومولجا فيه فكل واحد منهما لصاحبه أصل وبعل فكلما تولد في النهار فأمه النهار وأبوه الليل وكلما تولد في الليل فأمه الليل وأبوه النهار فليس إذا حكم الإيلاج حكم السلخ فإن السلخ إنما هو في وقت أن يرجع النهار من كونه مولجا ومولجا فيه والليل كذلك إلا أنه ذكر السلخ الواحد ولم يذكر السلخ الآخر من
Bunun muhtasar olarak açıklaması şöyledir: İlahiyat ehli topluluğun zikrettiğine göre gün, gezegenler feleğinin devirlerinden tek bir devirden ibarettir; bu da en-Nath'tan en-Nath'a, eş-Şarateyn'den eş-Şarateyn'e, el-Butayn'dan el-Butayn'a ve menzillerin sonuna kadar bu şekilde devam eden, menzilin derece ve dakikasından diğer menzilin derece ve dakikasına ve bundan daha gizli olup durulabilecek en son noktaya kadar olan devirdir. Avam nezdinde bilinen -güneşin doğuşundan doğuşuna veya batışından batışına yahut istivasından istivasına veya bunlar arasından bunlar arasına kadar olan- günlerin her birinde üç yüz altmış günün nihayeti bulunur; dolayısıyla günün uzunluğu üç yüz altmış derecedir, çünkü onda bütün felek zuhur eder ve hareket onu kuşatır. Bu, cismanî gündür. Onda ruhanî gün de vardır; cismanî günde cisimlerin gıdalarını, artışlarını, büyümelerini, sıhhatlerini, hastalıklarını, hayat ve ölümlerini aldıkları gibi, akıllar marifetlerini, basiretler müşahedelerini, ruhlar da sırlarını o ruhanî günde alırlar. Dolayısıyla küllî nefsin faal kuvvetinden neşet edip âlemde zahir olan hükümleri cihetinden günler pazardan sonuncusuna kadar yedi tanedir. Bu günlerin, semavat ve arzın kendisiyle kaim olduğu Hakk'ın allâme kuvvetinden neşet eden ruhlarda ve akıllarda hükümleri bulunan ruhanî günleri vardır ki bu da İlahî Kelime'dir. Araştırmanın feleği bu dönen yedi gün üzerinde döner; nitekim deriz ki: Allah Teâlâ hissedilen günlerin müşahede edilen kısmı hakkında: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ} “Geceyi gündüzün üzerine sarar, gündüzü de gecenin üzerine sarar” [ez-Zümer: 5] buyurmuştur. Bundan sonra hüküm yoluyla iki hakikati beyan etmiş ve bir ayette: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü soyup çıkarırız” [Yâsîn: 37] buyurmuştur. Bu ayet, gecenin asıl olduğunu ve gündüzün onun içinde gayb olup sonra soyulup çıkarıldığını haber vermiştir. Selh (soyup çıkarma) manası tekvîr (sarma) manası demek değildir; binaenaleyh her elbisenin giyenine nispet edilmesi, her fer'in aslına döndürülmesi ve her çocuğun babasına ilhak edilmesi için her gündüzün gecesinin diğerinden bilinmesi gerekir. Yüce Allah diğer bir hakikati keşfederek kerim ayette: {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ} “Geceyi gündüze sokar, gündüzü de geceye sokar” [el-Hac: 61, Lokmân: 29, Fâtır: 13, el-Hadîd: 6] buyurmuştur; eşya ikisinden birlikte doğduğu için gece ile gündüz arasında manevi bir nikâh kılmış ve şanı yüce olan bu manayı şu kavliyle teyit etmiştir: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ} “Geceyi gündüze bürür” [el-A'râf: 54, er-Ra'd: 3]. Bu sebeple her ikisi hem girdiren hem de içine girdirilendir; her biri arkadaşı için hem asıl hem eştir. Gündüz doğan her şeyin anası gündüz, babası gecedir; gece doğan her şeyin anası gece, babası gündüzdür. Dolayısıyla îlâc hükmü selh hükmü demek değildir; zira selh ancak gündüzün girdiren ve içine girdirilen olmaktan döndüğü vakittir, gece de böyledir; şu kadar var ki
أجل الظاهر، والباطن، والغيب، والشهادة، والروح والجسم، والحرف، والمعنى- وشبه ذلك- فالإيلاج روح كله والتكوير جسم هذا الروح الإيلاجي ولهذا كرر الليل والنهار في الإيلاج كما كررهما في التكوير هذا في عالم الجسم وهذا في عالم الروح، فتكوير النهار لإيلاج الليل وتكوير الليل لإيلاج النهار، وجاء السلخ واحدا للظاهر لأربابه، وقد اختلف العجم والعرب في أصالة أي المكورين على الآخر، فالعجم يقدمون النهار على الليل وزمانهم شمسي فليلة السبت عندهم مثلا الليلة التي تكون صبيحتها يوم الأحد وهكذا، والعرب يقدمون الليل على النهار وزمانهم قمري أولئك كتب في قلوبهم الإيمان فليلة الجمعة عندهم مثلا هي الليلة التي يكون صبيحتها يوم الجمعة وهم أقرب من العجم إلى العلم فإنه يعضدهم السلخ في هذا النظر غير أنهم لم يعرفوا الحكم فنسبوا الليلة إلى غير يومها كما فعل أصحاب الشمس وذلك لأن عوامّهم لا يعرفون إلا أيام التكوير والعارفون من أهل هذه الدولة، وورثة الأنبياء يعلمون ما وراء ذلك من أيام السلخ وأيام الإيلاج الشاني، ولما كانت الأيام شيئا وكل شيء عندهم ظاهر، وباطن، وغيب، وشهادة، وروح، وجسم، وملك، وملكوت، ولطيف، وكثيف قالوا: إن اليوم نهار وليل في مقابلة باطن وظاهر، والأيام سبعة ولكل يوم نهار وليل من جنسه، والنهار ظل ذلك الليل وعلى صورته لأنه أصله المدرج هو فيه المنسلخ هو منه بالنفخة الإلهية، وقد أطلق سبحانه في آية السلخ ولم يبين أي نهار سلخ من أية ليلة ولم يقل ليلة كذا سلخ منها نهار كذا ليعقلها من ألهمه الله تعالى رشده فينال فصل الخطاب، فعلى المفهوم من اللسان العربي بالحساب القمري أن ليلة
zahir, bâtın, gayb, şehâdet, ruh, cisim, harf, mana ve benzeri hususlardan dolayı tek bir selhi zikretmiş, diğer selhi zikretmemiştir. Îlâc baştan sona ruhtur; tekvîr ise bu îlâcî ruhun cismidir. Bu sebeple tekvîrde gece ile gündüzü tekrarladığı gibi îlâcda da tekrarlamıştır; bu cisim âleminde, diğeri ise ruh âlemindedir. Dolayısıyla gündüzün tekvîri gecenin îlâcı için, gecenin tekvîri ise gündüzün îlâcı içindir. Selh ise ehline zahir olan şey için tek olarak gelmiştir. Acemler ile Araplar sarılan iki vakitten hangisinin diğerine göre asıl olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; Acemler gündüzü geceye takdim ederler ve onların zamanı şemsîdir (güneşe göredir); binaenaleyh onlara göre cumartesi gecesi mesela sabahı pazar günü olan gecedir ve bu böyle devam eder. Araplar ise geceyi gündüze takdim ederler ve zamanları kamerîdir (aya göredir); onlar kalplerine iman yazılmış kimselerdir, onlara göre cuma gecesi mesela sabahı cuma günü olan gecedir. Onlar bu bakışta selh kendilerini desteklediği için ilme Acemlerden daha yakındırlar; ne var ki hükmü bilmedikleri için, güneşe tâbi olanların yaptığı gibi geceyi gününden başkasına nispet etmişlerdir. Çünkü onların avamı tekvîr günlerinden başkasını bilmez; bu devletin ehli olan ârifler ve peygamberlerin vârisleri ise bunun ötesindeki selh günlerini ve şânî îlâc günlerini bilirler. Günler bir şey olduğu ve onlara göre her şeyin zahiri, bâtını, gaybı, şehâdeti, ruhu, cismi, mülkü, melekûtu, latifi ve kesifi bulunduğu için şöyle demişlerdir: Gün, bâtın ve zahirin karşılığı olarak gündüz ve gecedir; günler yedi tanedir ve her gün için kendi cinsinden bir gündüz ve bir gece vardır. Gündüz o gecenin gölgesidir ve onun sureti üzeredir; çünkü o, içine dürüldüğü ve İlahî nefha ile kendisinden soyulup çıkarıldığı aslıdır. Yüce Allah selh ayetinde mutlak bırakmış ve hangi gündüzün hangi geceden soyulduğunu beyan etmemiştir; Allah Teâlâ'nın kendisine rüşdünü ilham ettiği kimse bunu akletsin ve hak ile batılı ayıran kesin söze (faslu'l-hitâb) nail olsun diye “filan geceden filan gündüz soyulmuştur” dememiştir. Kamerî hesaba göre Arap lisanından anlaşılan şudur ki:
الأحد سلخ الله تعالى منها نهار الأربعاء وسلخ من ليلة الاثنين نهار الخميس، ومن ليلة الثلاثاء نهار الجمعة، ومن ليلة الأربعاء نهار السبت، ومن ليلة الخميس نهار الأحد، ومن ليلة الجمعة نهار الاثنين ومن ليلة السبت نهار الثلاثاء فجعل سبحانه بين كل ليلة ونهارها المسلوخ منها ثلاث ليال وثلاثة نهارات فكانت ستة وهي نشأتك ذات الجهات، فالليالي منها للتحت والشمال والخلف، والنهارات منها للفوق واليمين والأمام فلا يكون الإنسان نهارا ونورا تشرق شمسه وتشرق به أرضه حتى ينسلخ من ليل شهوته ولا يقبل على من لا يقبل الجهات حتى يبعد عن جهات هيكله، وإنما نسبوا هذه النسبة من جهة الاشتراك في الشأن الظاهر لستر الحكمة الإلهية على يد الموكلين بالساعات، وفي اليوم الإيلاجي الشاني يعتبرون ليلا ونهارا أيضا وهو عندهم أربع وعشرون ساعة قد اتحد فيها الشأن فلم ينبعث فيها إلا معنى واحد ويتنوع في الموجودات بحسب استعدادتها ولهذا قال سبحانه: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ [الرحمن:
Pazar gecesinden Allah Teâlâ çarşamba gündüzünü soymuş; pazartesi gecesinden perşembe gündüzünü; salı gecesinden cuma gündüzünü; çarşamba gecesinden cumartesi gündüzünü; perşembe gecesinden pazar gündüzünü; cuma gecesinden pazartesi gündüzünü ve cumartesi gecesinden salı gündüzünü soymuştur. Böylece Sübhânehu her gece ile ondan soyulan gündüzü arasına üç gece ve üç gündüz koymuştur; bunlar altı [vakit] olmuştur ki bu da senin cihetler sahibi yaratılışındır. Geceler alt, sol ve arka için; gündüzler ise üst, sağ ve ön içindir. Dolayısıyla insan kendi şehvet gecesinden soyulmadıkça güneşi doğan ve arzı kendisiyle aydınlanan bir gündüz ve bir nur olamaz; cesedinin cihetlerinden uzaklaşmadıkça da cihetleri kabul etmeyene yönelemez. Bu nispeti saatlere müekkel kılınan melekler eliyle İlahî hikmeti gizlemek için zahir şandaki ortaklık cihetinden nispet etmişlerdir. Şânî îlâc gününde de bir gece ve gündüz itibar ederler; o, onlara göre şanın kendisinde birleştiği yirmi dört saattir; onda ancak tek bir mana neşet eder ve varlıklarda onların istidatlarına göre çeşitlenir. Bundan dolayı Sübhânehu şöyle buyurmuştur: {كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ} “O, her gün bir şandadır” [er-Rahmân:
٢٩] ولم يقل- في شؤون- وتنوينه للتعظيم الظاهر باختلاف القوابل وتكثر الأشخاص فإذا ساعات ذلك اليوم تحت حكم واحد ونظر وال واحد قد ولاه من لا يكون في ملكه إلا ما يشاء وتولاه وخصه بتلك الحركة وجعله أميرا في ذلك، والمتصرف الحقيقي هو الله تعالى لا هو من حيث هو، فاليوم الشاني ما كانت ساعاته كلها سواء ومتى اختلفت فليس بيوم واحد ولا يوجد هذا في أيام التكوير وكذا في أيام السلخ إلا قليلا فطلبنا ذلك في الأيام الإيلاجية فوجدناه مستوفى فيه، وقد أرسل سبحانه آية الإيلاج ولم يقل: يُولِجُ اللَّيْلَ [الحج: ٦١، لقمان: ٢٩، فاطر: ١٣، الحديد: ٦] الذي صبيحته الأحد في الأحد ولا النهار الذي مساؤه ليلة الاثنين في الاثنين فإذا لا يلتزم أن ليلة الأحد هي ليلة الكور ولا ليلة السلخ وإنما يطلب وحدانية اليوم من أجل أحدية الشأن فلا ينظر إلا إلى اتحاد الساعات، والحاكم المولى من قبل المولى فليلة الأحد الإيلاجي مركبة من الساعة الأولى من ليلة الخميس، والثانية منها، والثالثة من يوم الخميس، والعاشرة منها، والخامسة من ليلة الجمعة، والثانية عشرة منها، والسابعة من يوم الجمعة، والثامنة من ليلة السبت، والتاسعة منها، والرابعة من يوم السبت، والحادية عشرة منه، والسادسة من ليلة الأحد فهذه ساعات ليله.
29]; “şüûn” (şânlar) dememiştir; tenvini ise kabullerin farklılığı ve şahısların çoğalmasıyla zahir olan ta'zîm içindir. Dolayısıyla o günün saatleri tek bir hükmün ve mülkünde dilediğinden başkası olmayan Zât'ın tayin edip işini üstlendiği, o hareketle tahsis edip onda emir kıldığı tek bir valinin idaresi altındadır; gerçek tasarruf sahibi ise kendisi olması bakımından o vali değil Allah Teâlâ'dır. Şânî gün, saatlerinin tamamı bir olan gündür; farklılaştığı zaman ise tek bir gün olmaz. Bu durum tekvîr günlerinde ve aynı şekilde selh günlerinde pek azı hariç bulunmaz; bunu îlâcî günlerde aradık ve onda eksiksiz olarak bulduk. Sübhânehu îlâc ayetini mutlak göndermiş; “Sabahı pazar olan {يُولِجُ اللَّيْلَ} geceyi pazara sokar” veya “Akşamı pazartesi gecesi olan gündüzü pazartesiye sokar” dememiştir. Binaenaleyh pazar gecesinin tekvîr gecesi veya selh gecesi olması gerekmez; günün birliği ancak şanın vahdaniyeti sebebiyle talep edilir; bu yüzden sadece saatlerin birliğine ve Mevlâ tarafından tayin edilen hâkime bakılır. Îlâcî pazar gecesi şu saatlerden mürekkeptir: Perşembe gecesinin birinci saati, ikinci saati, perşembe gününün üçüncü saati, onuncu saati, cuma gecesinin beşinci saati, on ikinci saati, cuma gününün yedinci saati, cumartesi gecesinin sekizinci saati, dokuzuncu saati, cumartesi gününün dördüncü saati, on birinci saati ve pazar gecesinin altıncı saati; işte bunlar onun gecesinin saatleridir.
وأما ساعات نهاره من أيام التكوير فالأولى من يوم الأحد. والثامنة. والثالثة من يوم الاثنين. والعاشرة منه،
Tekvîr günlerinden olan gündüzünün saatleri ise şunlardır: Pazar gününün birinci saati, sekizinci saati; pazartesi gününün üçüncü saati, onuncu saati;
والخامسة من يوم الاثنين. والثانية عشرة منه. والسابعة من ليلة الثلاثاء. والثانية من يوم الثلاثاء. والتاسعة منه، والرابعة من ليلة الأربعاء. والحادية عشرة منها. والسادسة من يوم الأربعاء فهذه أربعة وعشرون ساعة ظاهرة كالشمس ليوم الأحد الإيلاجي الشاني كلها كنفس واحدة لأنها من معدن واحد، وهكذا تقول في سائر الأيام حتى تكمل سبعة أيام متميزة بعضها من بعض مولجة بعضها في بعض نهارها في ليلها وليلها في نهارها لحكمة التوالد والتناسل وذلك كسريان الحكم الواحد في الأيام، ويظهر ذلك من أيام التكوير.
pazartesi gününün beşinci saati, on ikinci saati; salı gecesinin yedinci saati; salı gününün ikinci saati, dokuzuncu saati; çarşamba gecesinin dördüncü saati, on birinci saati ve çarşamba gününün altıncı saati. İşte bunlar şânî îlâcî pazar günü için güneş gibi zahir olan yirmi dört saattir; hepsi tek bir madenden olduğu için tek bir nefis gibidir. Doğurma ve türeme hikmeti için gündüzü gecesine, gecesi gündüzüne sokulmuş, birbirinden ayrışmış yedi gün tamamlanıncaya kadar diğer günlerde de böyle söylersin; bu da tek bir hükmün günlerde cereyan etmesi gibidir ve bu durum tekvîr günlerinden zahir olur.
وقد ذكر مولانا الشيخ الأكبر قدس سره الشأن في كل يوم في رسالته المسماة بالشأن الإلهي، ولعلي إن شاء الله تعالى أذكر ذلك عند قوله تعالى: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ [الرحمن: ٢٩] وهذه الأيام أيضا غير يوم المثل وهو عمر الدنيا، ويوم الرب، ويوم المعارج، ويوم القمر، ويوم الشمس، ويوم زحل، ويوم الحمل. ولكل كوكب من السيارات والبروج يوم- وقد ذكر كل ذلك في الفتوحات- وإنما تعرضنا لهذا المقدار وإن كان الاستقصاء في بيان مشرب القوم ليس بدعا في هذا الكتاب تعليما لبعض طلبة العلم ما الليل والنهار إذ قد ظنوا لجهلهم بسبب بحث جرى بنا الظنون، وفي هذا كفاية لمن ألقى السمع وهو شهيد فحمدا لك اللهم على ما علمت ولك الشكر على ما أنعمت وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أي تكون الحيوانات من موادها أو من النطفة، وعليه ابن عباس، وابن مسعود، وقتادة ومجاهد، والسدي، وخلق كثير وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ أي النطفة من الحيوانات كما قال عامة السلف.
Efendimiz eş-Şeyhü'l-Ekber kaddesallâhu sirrah her gündeki şanı “eş-Şe'nü'l-İlâhî” adlı risalesinde zikretmiştir; inşallah Allah Teâlâ dilerse bunu Yüce Allah'ın: {كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ} [er-Rahmân: 29] kavlinde zikrederim. Bu günler ayrıca dünyanın ömrü olan mesel gününden, Rab gününden, meâric gününden, ay gününden, güneş gününden, Zühal gününden ve Koç gününden de başkadır. Gezegenlerden ve burçlardan her birinin bir günü vardır -bütün bunlar el-Fütûhât'ta zikredilmiştir-. Bu topluluğun meşrebini açıklamada derinleşmek bu kitapta yeni bir şey olmasa da, ilim talebelerinden bazılarına gece ve gündüzün ne olduğunu öğretmek için bu kadarına değindik; zira onlar aramızda geçen bir tartışma sebebiyle cehaletlerinden dolayı hakkımızda çeşitli zanlara kapılmışlardı. Kulak verip şahit olan kimse için bunda bir kifayet vardır. Öğrettiğin şeyler için Sana hamdolsun Allah'ım, ihsan ettiğin nimetler için de Sana şükürler olsun! {وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} “Ölüden diriyi çıkarırsın”; yani hayvanları maddelerinden yahut nutfeden var edersin; İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Katâde, Mücâhid, es-Süddî ve pek çok kimse bu görüştedir. {وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “Diriden de ölüyü çıkarırsın”; yani selefin çoğunun dediği gibi canlılardan nutfeyi [çıkarırsın].
وأخرج ابن مردويه من طريق أبي عثمان النهدي عن سلمان الفارسي قال: قال رسول الله ﷺ: «لما خلق الله تعالى آدم ﵇ أخرج ذريته فقبض قبضة بيمينه فقال: هؤلاء أهل الجنة ولا أبالي وقبض بالأخرى قبضة فجاء فيها كل رديء فقال هؤلاء أهل النار ولا أبالي فخلط بعضهم ببعض فيخرج الكافر من المؤمن والمؤمن من الكافر»
İbn Merdûye, Ebû Osmân en-Nehdî tarikiyle Selmân-ı Fârisî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'ı yarattığında onun zürriyetini çıkardı; sağ eliyle bir avuç aldı ve: 'Bunlar cennet ehlidir, aldırmam' buyurdu; diğer eliyle de bir avuç aldı ki onun içine her kötü kimse geldi ve: 'Bunlar da cehennem ehlidir, aldırmam' buyurdu. Sonra onları birbirine karıştırdı; işte kâfirden mümin, müminden de kâfir böyle çıkar.”
فذلك قوله تعالى: وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ الآية- وإلى هذا ذهب الحسن- وروي عن أئمة أهل البيت، فالحي والميت مجازيان، ولطف هذه الجملة بعد الأولى لا يخفى والقائلون بعموم المجاز قالوا: المراد تخرج الحيوانات من النطف والنطف من الحيوانات، والنخلة من النواة والنواة من النخلة، والطيب من الخبيث والخبيث من الطيب، والعالم من الجاهل والجاهل من العالم، والذكي من البليد والبليد من الذكي إلى غير ذلك. ولا يلزم من الآية أن يكون إخراج كل حي من ميت وكل ميت من حي ليلزم التسلسل في جانب المبدئ إذ غاية ما تفهمه الآية أن الله تعالى هذه الصفة وأما أنه لا يخلق شيئا إلا من شيء فلا كما لا يخفى، وقرأ الْمَيِّتِ بالتخفيف في الموضعين وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ الظرف في محل الحال من المفعول أي ترزق من تشاء غير محاسب له، أو من الفاعل أي ترزقه غير محاسب له، أو غير مضيق عليه، وجوز أن يكون نعتا لمصدر محذوف، أو مفعول محذوف أي رزقا غير قليل، وفي ذكر هذه الأفعال العظيمة التي تحير العقول ونسبتها إليه تعالى دلالة على أن من يقدر على ذلك لا يعجزه أن ينزع الملك من العجم ويذلهم ويؤتيه العرب ويعزهم بل هو أهون عليه من كل هين.
İşte bu, Yüce Allah'ın: {وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} “Ölüden diriyi çıkarırsın...” ayetidir; el-Hasan bu görüşe varmış, Ehl-i Beyt imamlarından da rivayet edilmiştir. Buna göre diri ve ölü mecazidir; bu cümlenin öncekinden sonraki letafeti ise gizli değildir. Umûm-ı mecaza kail olanlar şöyle demişlerdir: Maksat, hayvanları nutfelerden, nutfeleri hayvanlardan; hurma ağacını çekirdekten, çekirdeği hurma ağacından; temizi pisten, pisi temizden; âlimi cahilden, cahili âlimden; zekiyi ahmaktan, ahmağı zekiden çıkarmandır ve bunun gibi diğer şeylerdir. Başlangıç cihetinde teselsülü gerektirecek şekilde her dirinin bir ölüden ve her ölünün bir diriden çıkarılması ayetten lâzım gelmez; zira ayetin ifade ettiği en son şey, Allah Teâlâ'nın bu sıfata sahip olduğudur; yoksa gizli olmadığı üzere, bir şeyden olmaksızın hiçbir şeyi yaratmayacağı demek değildir. [İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer] her iki yerde de {الْمَيِّتِ} kelimesini şeddesiz (el-meyt) okumuşlardır. {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ} “Dilediğine de hesapsız rızık verirsin”. Zarf, mef'ûlden hâl mevkiindedir; yani “dilediğine onu hesaba çekmeksizin rızık verirsin”; yahut failden hâldir; yani “kendisi hesaba çekilmeksizin ona rızık verirsin” yahut “ona darlık vermeksizin [verirsin]” demektir. Mahzuf bir masdara veya mahzuf bir mef'ûle sıfat olması da caiz görülmüştür; yani “az olmayan bir rızıkla” demektir. Akılları hayrete düşüren bu büyük fiillerin zikredilmesinde ve bunların Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinde; buna güç yetirenin, mülkü Acemlerden çekip almaktan ve onları zelil kılmaktan, mülkü Araplara verip onları aziz kılmaktan aciz kalmayacağına, bilakis bunun O'na her kolay şeyden daha kolay olduğuna delalet vardır.
هذا وقد تقدم ما يشير إلى فضل هذه الآية،
Bu ayetin faziletine işaret eden hususlar daha önce geçmişti.
وقد أخرج ابن أبي الدنيا عن معاذ بن جبل قال: شكوت إلى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم دينا كان عليّ فقال: «يا معاذ أتحب أن يقضى دينك؟ قلت: نعم قال: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما تعطي منهما من تشاء وتمنع منهما من تشاء اقض عن ديني فلو كان عليك ملء الأرض ذهبا أدي عنك»
İbn Ebî'd-Dünyâ, Muâz b. Cebel'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e üzerimdeki bir borçtan şikâyet ettim. Buyurdu ki: “Ey Muâz! Borcunun ödenmesini ister misin?” Dedim ki: “Evet.” Buyurdu ki: “{قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} 'De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çeker alırsın; dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil kılarsın. Bütün hayır Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin. Ey dünyanın ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i! Onlardan dilediğine verir, dilediğine vermezsin. Benim borcumu öde!' de. Şayet üzerinde yer dolusu altın olsa, senin adına ödenir.”
وفي رواية للطبراني الآية بتمامها.
et-Taberânî'nin bir rivayetinde ise ayet eksiksiz olarak yer almaktadır.
«ومن باب الاشارة في الآيات» شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ أي أبان بدلائل الآفاق والأنفس أنه لا إله في الوجود سواه، أو شهد بذاته في مقام الجمع على وحدانيته حيث لا شاهد ولا مشهود غيره، وشهد- الملائكة وأولو العلم- بذلك وهي شهادة مظاهره سبحانه في مقام التفصيل، ومن القوم من فرق بين الشهادتين بأن شهادة الملائكة من حيث اليقين وشهادة أولي العلم من حيث المشاهدة، وأيضا قالوا: شهادة الملائكة من رؤية الأفعال وشهادة أولي العلم من رؤية الصفات، وقيل: شهادة الملائكة من رؤية العظمة ولذا يغلب عليهم الخوف، وشهادة العلماء من رؤية الجمال ولذا يغلب عليهم الرجاء. وشهادة العلماء متفاوتة فشهادة بعض من الحالات، وشهادة آخرين من المقامات، وشهادة طائفة من المكاشفات، وشهادة فرقة من المشاهدات وخواص أهل العلم يشهدون به له بنعت إدراك القدم وبروز نور التوحيد من جمال الوحدانية، فشهادتهم مستغرقة في شهادة الحق لأنهم في محل المحو قائِماً بِالْقِسْطِ أي مقيما للعدل بإعطاء كل من الظهور ما هو له بحسب الاستعداد فيتجلى عليه على قدر دعائه لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ فلا يصل أحد إلى معرفة كنهه وكنه معرفته الْحَكِيمُ الذي يدبر كل شيء فيعطيه من مراتب التوحيد ما يطيق إِنَّ الدِّينَ المرضي عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وهو المقام الإبراهيمي المشار إليه بقوله: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ أي نفسي وجملتي وانخلعت عن آنيتي لله تعالى ففنيت فيه إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وهم المحجوبون عن الدين والساترون للحق بالميل مع الشهوات وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ الداعين إلى التوحيد وهم العباد الواصلون الكاملون وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وهو نفي الأغيار وقصر الوجود الحق على الله تعالى من الناس، ويحتمل أن يشار- بالذين كفروا- إلى قوى النفس الأمارة- وبالنبيين- إلى أنبياء القلوب المشرفة بوحي إلهام الغيوب، وبالآمرين بالقسط القوى الروحانية التي هي من جنود أولئك الأنبياء وأتباعهم، فبشر أولئك الكافرين بعذاب أليم وهو عذاب الحجاب والبعد عن حضرة رب الأرباب أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أي بطلت وانحطت عن حيز الاعتبار أَعْمالُهُمْ لعدم شرطها وهو التوحيد في الدنيا وهي عالم الشهادة والآخرة وهي عالم الغيب وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ لسوء حظهم وقلة استعدادهم أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ كعلماء السوء وأحبار الضلال يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ الناطق بمقام الجمع والفرق لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ وبين الموحدين ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ عن قبول الحق لفرط حجابهم واغترارهم بما أوتوا ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ نار البعد إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ أي قليلة يسيرة وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ الذي هم عليه ما كانُوا يَفْتَرُونَ من القضايا والأقيسة التي جاءت بها عقولهم المشوبة بظلمات الوهم والخيال فَكَيْفَ يكون حالهم إِذا جَمَعْناهُمْ بعد تفرقهم في صحراء الشكوك وتمزيق سباع الأوهام لهم لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ وهو يوم القيامة الكبرى الذي يظهر فيه الحق لمنكره، ووفيت كل نفس صالحة طالحة ما كسبت بواسطة استعدادها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ جزاء ذلك قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ أي الملك المتصرف في مظاهرك من غير معارض ولا مدافع حسبما تقتضيه الحكمة تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وهو من اخترته للرياسة الباطنة وجعلته متصرفا بإرادتك وقدرتك وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ بأن تنقله إلى غيره باستيفاء مدة إقامته في عالم الأجسام وتكميل النشأة، أو تحرم من تشاء عن إيتاء ذلك الملك لظلمه المانع له من أن ينال عهدك أو يمنح رفدك وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ بإلقاء نور من أنوار عزتك عليه فإن العزة لله جميعا وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بسلب لباس عزتك عنه فيبقى ذليلا بِيَدِكَ الْخَيْرُ كله «وأنت» القادر مطلقا تعطي على حسب مشيئتك وتتجلى طبق إرادتك وتمنح بقدر قابلية مظاهرك تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ تدخل ظلمة النفس فتستنير وتخلطهما معا مع بعد المناسبة بينهما وتخرج حي القلب من ميت النفس وميت النفس من حي القلب، أو تخرج حي العلم من ميت الجهل وميت الجهل من حي العلم وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ من النعم الظاهرة والباطنة، أو من إحداهما فقط بِغَيْرِ حِسابٍ إذ لا حجر عليك.
«Ayetlerdeki İşarî Boyuttan»: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ} “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti”; yani âfâkî ve enfüsî delillerle varlıkta Kendisinden başka hiçbir ilah olmadığını açıkladı yahut Kendisinden başka hiçbir şahit ve meşhûdun bulunmadığı cem makamında birliğine bizzat Kendi Zâtı ile şahitlik etti. {الْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ} “Melekler ve ilim sahipleri de...” buna şahitlik etti; bu da tafsîl makamında O'nun (Zât-ı Sübhâne'nin) mazharlarının şahitliğidir. [Tasavvuf] ehlinden bazıları bu iki şahitliği şöyle tefrik etmiştir: Meleklerin şahitliği yakîn cihetindendir, ilim sahiplerinin şahitliği ise müşâhede cihetindendir. Yine şöyle demişlerdir: Meleklerin şahitliği fiilleri görmekten, ilim sahiplerinin şahitliği ise sıfatları görmektendir. Meleklerin şahitliğinin azameti görmekten kaynaklandığı, bu yüzden onlara korkunun galip geldiği; âlimlerin şahitliğinin ise cemâli görmekten kaynaklandığı ve bu yüzden onlara ümidin galip geldiği de söylenmiştir. Âlimlerin şahitliği de muhteliftir; bazılarının şahitliği hâllerden, diğerlerinin şahitliği makamlardan, bir zümrenin şahitliği mükâşefelerden, diğer bir fırkanın şahitliği ise müşâhedelerden kaynaklanır. İlim ehlinin havas kısmı ise kıdemi idrak etme ve vahdâniyet cemâlinden tevhid nurunun zuhur etmesi vasfıyla O'na O'nunla şahitlik ederler; dolayısıyla onların şahitliği, mahv makamında oldukları için Hakk'ın şahitliğinde müstağraktır. {قائِماً بِالْقِسْطِ} “Adaleti ayakta tutarak”; yani istidatlarına göre zuhur edenlerin her birine hakkı olanı vererek adaleti ikame edendir; böylece O'na olan talebinin miktarınca ona tecelli eder. {لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O Azîz'dir”; dolayısıyla hiç kimse O'nun künhünün marifetine ve marifetinin künhüne ulaşamaz. {الْحَكِيمُ} “Hakîm'dir”; her şeyi tedbir edip ona tevhid mertebelerinden güç yetirebileceği kadarını verendir. {إِنَّ الدِّينَ} [katında] makbul olan din {عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ} “Allah katında şüphesiz İslâm'dır”; bu da {أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ} “Yüzümü teslim ettim” kavliyle işaret edilen İbrahimî makamdır; yani nefsimi ve tüm varlığımı [teslim ettim], benliğimden sıyrılarak Allah Teâlâ'ya teslim oldum ve O'nda fena buldum. {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın ayetlerini inkâr edenler”; onlar dinden perdelenmiş ve şehvetlere meylederek hakkı örten kimselerdir. {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ} “Peygamberleri öldürürler”; tevhîde davet edenleri öldürürler ki onlar vuslata ermiş kâmil kullardır. {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ} “İnsanlardan adaleti emredenleri öldürürler”; bu da ağyârı nefyetmek ve hakiki varlığı insanlardan yalnızca Allah Teâlâ'ya hasretmektir. Küfredenler ile emmâre nefsin kuvvetlerine; nebîler ile gayb ilhamlarının vahyiyle şereflenmiş kalp nebîlerine; adaleti emredenler ile de o nebîlerin ordularından ve tâbilerinden olan ruhanî kuvvetlere işaret edilmiş olması da muhtemeldir. O hâlde o kâfirleri acı bir azapla müjdele; o da perdelenme ve Rablerin Rabbi'nin huzurundan uzak kalma azabıdır. {أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ} “İşte onlar, [amelleri] boşa gidenlerdir”; yani amellerinin şartı olan tevhid bulunmadığı için amelleri iptal olmuş ve itibar alanından düşmüştür. {أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا} “Dünyada” yani şehâdet âleminde, {وَالْآخِرَةِ} “ve ahirette” yani gayb âleminde {وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ} “ve onların hiçbir yardımcısı da yoktur”; nasipsizlikleri ve istidatlarının azlığı sebebiyle böyledir. {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ} “Kitaptan kendilerine bir pay verilenleri görmedin mi?”; kötü âlimler ve sapıklık önderleri olan din adamları gibi. {يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'na çağrılırlar”; cem ve fark makamını dile getiren kitaba [çağrılırlar], {لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} kendileri ile muvahhidler arasında hükmetsin diye; {ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “sonra onlardan bir fırka arkasını döner; onlar zaten yüz çevirenlerdir”; perdelerinin koyuluğu ve kendilerine verilen şeyle aldanmaları sebebiyle hakkı kabul etmekten yüz çevirirler. {ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ} “Bu, onların: 'Ateş bize dokunmayacaktır' demelerindendir”; yani uzaklık ateşi {إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ} “ancak sayılı günlerde [dokunacaktır]”; yani pek az ve önemsiz [bir süre]. {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ} “Bulundukları dinlerinde onları aldattı” {ما كانُوا يَفْتَرُونَ} “uydurageldikleri şeyler”; vehim ve hayal karanlıklarıyla karışmış akıllarının ortaya koyduğu önermeler ve kıyaslar [onları aldattı]. {فَكَيْفَ} “Nasıl olur [halleri]”; şüphe çöllerinde dağıldıktan ve vehim canavarları onları parçaladıktan sonra, {إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ} “kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bir gün için onları topladığımız zaman?”; inkârcısına hakkın zahir olacağı o büyük kıyamet günüdür. {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ} “Ve her nefse kazandığı tastamam verilecektir”; iyi veya kötü her nefse istidadı vasıtasıyla kazandığı verilecektir, {وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “ve onlar haksızlığa uğratılmazlar”; bunun cezasında veya karşılığında. {قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!”; yani mazharlarında hikmetin gerektirdiği şekilde hiçbir muhalif ve engelleyici olmaksızın tasarruf eden Mülk Sahibi! {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ} “Mülkü dilediğine verirsin”; bu da bâtınî riyaset için seçtiğin, Kendi irade ve kudretinle tasarruf edici kıldığın kimsedir. {وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ} “Mülkü dilediğinden çeker alırsın”; cisimler âlemindeki ikamet müddetinin tamamlanması ve neş'etin kemale ermesiyle onu başkasına naklederek yahut senin ahdine nail olmasını veya ihsanına kavuşmasını engelleyen zulmü sebebiyle dilediğini o mülkün verilmesinden mahrum ederek. {وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ} “Dilediğini aziz kılarsın”; izzet nurlarından bir nuru onun üzerine ilka ederek; zira izzet bütünüyle Allah'a aittir. {وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ} “Dilediğini zelil kılarsın”; izzet elbiseni ondan soyup alarak; böylece zelil kalır. {بِيَدِكَ الْخَيْرُ} “Bütün hayır Senin elindedir”; bütünüyle hayır Senindir; mutlak Kadir olan Sensin; dilemene göre verirsin, iradene uygun olarak tecelli edersin ve mazharlarının kabiliyetleri nispetinde lütufta bulunursun. {تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ} “Geceyi gündüze sokarsın”; nefsin karanlığını dâhil edersin de aydınlanır ve aralarındaki münasebetin uzaklığına rağmen ikisini birbirine karıştırırsın; kalbin dirisini nefsin ölüsünden, nefsin ölüsünü kalbin dirisinden çıkarırsın yahut ilmin dirisini cehaletin ölüsünden, cehaletin ölüsünü ilmin dirisinden çıkarırsın. {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ} “Dilediğine rızık verirsin”; zahirî ve bâtınî nimetlerden yahut sadece birinden, {بِغَيْرِ حِسابٍ} “hesapsız olarak”; zira Seni engelleyecek hiçbir kayıt yoktur.
هذا ولما بين سبحانه أن إعطاء الملك والإعزاز من الله تعالى وأنه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ نبه المؤمنين على أنه لا ينبغي أن يوالوا أعداء الله تعالى لقرابة
Allah Sübhânehu mülk vermenin ve aziz kılmanın Allah Teâlâ'dan olduğunu ve Kendisinin her şeye kadir olduğunu beyan edince, müminleri akrabalık sebebiyle Allah Teâlâ'nın düşmanlarını dost edinmemeleri gerektiği hususunda uyardı.
أو صداقة جاهلية أو نحوهما أو أن لا يستظهروا بهم لأنه تعالى هو المعز والقادر المطلق بقوله عز قائلا: لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ قال ابن عباس: كان الحجاج بن عمرو، وكهمس بن أبي الحقيق، وقيس بن زيد- والكل من اليهود- يباطنون نفرا من الأنصار ليفتنوهم عن دينهم فقال رفاعة ابن المنذر، وعبد الله بن جبير، وسعيد بن خيثمة لأولئك النفر: اجتنبوا هؤلاء اليهود واحذروا لزومهم ومباطنتهم لا يفتنوكم عن دينكم فأبى أولئك النفر إلا مباطنتهم وملازمتهم فأنزل الله هذه الآية، وقال الكلبي: نزلت في المنافقين عبد الله بن أبي وأصحابه كانوا يتولون اليهود والمشركين ويأتونهم بالأخبار ويرجون أن يكون لهم الظفر على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فأنزل الله تعالى الآية ونهى المؤمنين عن فعلهم.
Yahut Cahiliye dostluğu veya benzeri sebeplerle [onları dost edinmemeleri] yahut Allah Teâlâ'nın mutlak aziz kılan ve mutlak Kadir olması sebebiyle onlara dayanıp güvenmemeleri hususunda şöyle buyurarak [uyardı]: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ} “Müminler kâfirleri dost edinmesinler”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Haccâc b. Amr, Kehmes b. Ebi'l-Hukayk ve Kays b. Zeyd —ki hepsi Yahudidir— Ensâr'dan bir grubu dinlerinden saptırmak için onlarla içli dışlı oluyorlardı. Bunun üzerine Rifâa b. el-Münzir, Abdullah b. Cübeyr ve Saîd b. Hayseme o gruba: “Bu Yahudilerden uzak durun; dininizden saptırmasınlar diye onlarla bir arada bulunmaktan ve içli dışlı olmaktan sakının!” dediler. Fakat o kimseler onlarla içli dışlı olmaktan ve beraber bulunmaktan vazgeçmeyip direttiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Bu ayet münafıklar olan Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları hakkında inmiştir; onlar Yahudileri ve müşrikleri dost ediniyor, onlara haber taşıyor ve onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e galip gelmesini umuyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve müminleri onların yaptıklarından nehyetti.
وروى الضحاك عن ابن عباس أنها نزلت في عبادة بن الصامت الأنصاري وكان بدريا نقيبا وكان له حلفاء من اليهود فلما خرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يوم الأحزاب قال عبادة: يا نبي الله إن معي خمسمائة من اليهود وقد رأيت أن يخرجوا معي فاستظهر بهم على العدو فأنزل الله تعالى لا يَتَّخِذِ إلخ،
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan bu ayetin Bedir ehlinden bir nakîb olan Ensârî Ubâde b. es-Sâmit hakkında indiğini rivayet etmiştir. Onun Yahudilerden müttefikleri vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü [sefere] çıktığında Ubâde: “Ey Allah'ın Peygamberi! Benimle birlikte beş yüz Yahudi var; benimle çıkmalarını ve onlarla düşmana karşı güç kazanmayı uygun gördüm” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {لا يَتَّخِذِ} ayetini indirdi.
والفعل مجزوم بلا الناهية، وأجاز الكسائي فيه الرفع على الخبر والمعنى على النهي أيضا وهو متعد لمفعولين، وجوز أن يكون متعديا لواحد- فأولياء- مفعول ثان، أو حال وهو جمع ولي بمعنى الموالي من الولي وهو القرب، والمراد لا يراعوا أمورا كانت بينهم في الجاهلية بل ينبغي أن يراعوا ما هم عليه الآن مما يقتضيه الإسلام من بغض وحب شرعيين يصح التكليف بهما وإنما قيدنا بذلك لما قالوا: إن المحبة لقرابة أو صداقة قديمة أو جديدة خارجة عن الاختيار معفوة ساقطة عن درجة الاعتبار، وحمل الموالاة على ما يعم الاستعانة بهم في الغزو مما ذهب إليه البعض ومذهبنا- وعليه الجمهور- أنه يجوز ويرضخ لهم لكن إنما يستعان بهم على قتال المشركين لا البغاة على ما صرحوا به، وما
Fiil nehiy 'lâ'sı ile meczûmdur. el-Kisâî haber makamında merfû okunmasını da caiz görmüştür; mana yine nehiy üzeredir ve iki mef'ûle müteaddîdir. Tek mef'ûle müteaddî olması da caiz görülmüştür; bu durumda {أَوْلِياءَ} kelimesi ikinci mef'ûl veya hâl olur. Kelime 'yakınlık' manasındaki el-vely kökünden gelen 'el-muvâlî' anlamında 'veliyy' kelimesinin çoğuludur. Kastedilen mana; aralarında Cahiliye döneminde var olan hususları gözetmemeleri, bilakis İslâm'ın gerektirdiği ve mükellefiyetin geçerli olduğu şer'î buğz ve sevgiyi şu anda bulundukları hâl üzere gözetmeleridir. Bunu bu şekilde kayıtlamamızın sebebi şudur: Âlimler akrabalıktan, eski yahut yeni dostluktan kaynaklanan sevginin irade dışı olduğunu, affedildiğini ve itibar derecesinden düştüğünü söylemişlerdir. Dostluğu (muvâlât), gazada onlardan yardım istemeyi de kapsayacak genel bir anlama hamletmek bazı âlimlerin benimsediği bir görüştür. Bizim mezhebimiz —ki cumhurun mezhebi de budur— bunun caiz olduğu ve onlara ganimetten pay (radh) verilebileceği yönündedir; ancak âlimlerin açıkça belirttikleri üzere, onlardan bâgîlere karşı değil, müşriklerle savaşta yardım istenir. Nitekim
روي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: خرج رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم لبدر فتبعه رجل مشرك كان ذا جراءة ونجدة ففرح أصحاب النبي صلى الله تعالى عليه وسلم حين رأوه فقال له النبي صلى الله تعالى عليه وسلم: «ارجع فلن أستعين بمشرك»
Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'e çıktı; cesur ve yiğit bir müşrik adam O'nu takip etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onu görünce sevindiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem adama şöyle buyurdu: «Geri dön! Zira ben bir müşrikten asla yardım almam.»
فمنسوخ بأن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم استعان بيهود بني قينقاع ورضخ لهم واستعان بصفوان بن أمية في هوازن، وذكر بعضهم جواز الاستعانة بشرط الحاجة والوثوق أما بدونهما فلا تجوز وعلى ذلك يحمل خبر عائشة، وكذا ما رواه الضحاك عن ابن عباس في سبب النزول- وبه يحصل الجمع بين أدلة المنع وأدلة الجواز- على أن بعض المحققين ذكر أن الاستعانة المنهي عنها إنما هي استعانة الذليل بالعزيز وأما إذا كانت من باب استعانة العزيز بالذليل فقد أذن لنا بها، ومن ذلك اتخاذ الكفار عبيدا وخدما ونكاح الكتابيات منهم وهو كلام حسن كما لا يخفى.
Bu rivayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kaynukâoğulları Yahudilerinden yardım alıp onlara ganimetten hisse vermesi ve Hevâzin [gününde] Safvân b. Ümeyye'den yardım istemesi ile mensuhtur. Bazıları ise yardım istemenin ancak ihtiyaç ve güven şartıyla caiz olduğunu, bu ikisi olmadan caiz olmadığını belirtmişlerdir; Âişe'nin haberi de buna hamledilir. Aynı şekilde ed-Dahhâk'ın nüzul sebebi hakkında İbn Abbâs'tan rivayet ettiği husus da böyledir ve bu sayede men delilleri ile cevaz delilleri arasında cem sağlanmış olur. Bununla birlikte bazı muhakkikler nehyedilen yardım talebinin ancak zelilin azizden yardım istemesi olduğunu; azizin zelilden yardım istemesi kabilinden olduğunda ise buna bize izin verildiğini belirtmişlerdir. Kâfirleri köle ve hizmetçi edinmek ve Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmek de bu kabildendir; nitekim gizli olmadığı üzere bu güzel bir sözdür.
ومن الناس من استدل بالآية على أنه لا يجوز جعلهم عمالا ولا استخدامهم في أمور الديوان وغيره وكذا أدخلوا في الموالاة المنهي عنها السلام والتعظيم والدعاء بالكنية والتوقير بالمجالس، وفي فتاوى العلامة ابن حجر جواز القيام في المجلس لأهل الذمة وعد ذلك من باب البر والإحسان المأذون به في قوله تعالى: لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ [الممتحنة: ٨] ولعل الصحيح أن كل ما عده العرف تعظيما وحسبه المسلمون موالاة فهو منهي عنه ولو مع أهل الذمة لا سيما إذا أوقع شيئا في قلوب ضعفاء المؤمنين ولا أرى القيام لأهل الذمة في المجلس إلا من الأمور المحظورة لأن دلالته على التعظيم قوية وجعله من الإحسان لا أراه من الإحسان كما لا يخفى مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ حال من الفاعل أي متجاوزين المؤمنين إلى الكافرين استقلالا أو اشتراكا ولا مفهوم لهذا الظرف إما لأنه ورد في قوم بأعيانهم والوا الكفار
İnsanlardan bazıları bu ayetten hareketle onları memur tayin etmenin ve divan vb. işlerde istihdam etmenin caiz olmadığına delil getirmişlerdir. Aynı şekilde nehyedilen dostluğun kapsamına selam vermeyi, ta'zimi, künye ile hitap etmeyi ve meclislerde hürmet göstermeyi de dâhil etmişlerdir. Allâme İbn Hacer'in fetvalarında, zimmîler için mecliste ayağa kalkmanın caiz olduğu, bunun Allah Teâlâ'nın: {لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} [el-Mümtehine: 8] “Allah, sizinle din hususunda savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah, adaletli davrananları sever” kavlinde izin verilen iyilik ve ihsan kabîlinden sayıldığı yer almaktadır. Muhtemelen doğru olan şudur: Örfün ta'zim saydığı ve Müslümanların dostluk kabul ettiği her şey, zimmîlere karşı olsa bile nehyedilmiştir; bilhassa zayıf imanlı müminlerin kalplerinde bir şüphe uyandırıyorsa. Mecliste zimmîler için ayağa kalkmayı sakıncalı hususlardan başka bir şey olarak görmüyorum; çünkü bunun ta'zime delaleti güçlüdür ve bunu ihsandan saymayı, gizli olmadığı üzere, ben bir ihsan olarak görmüyorum. {مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri bırakıp da...”; failden hâldir; yani müminleri aşıp müstakil olarak veya ortak ederek kâfirlere yönelmiş olarak [dost edinmeyin]. Bu zarfın bir mefhûmu yoktur; zira ya kâfirleri dost edinen muayyen bir kavim hakkında varit olmuştur
دون المؤمنين فهو لبيان الواقع أو لأن ذكره للاشارة إلى أن الحقيق بالموالاة هم المؤمنون وفي موالاتهم مندوحة عن موالاة الكفار وكون هذه النكتة تقتضي أن يقال مع وجود المؤمنين دون من دون المؤمنين في حيز المنع، وكونه إشارة إلى أن ولايتهم لا تجامع ولاية المؤمنين في غاية الخفاء.
ve müminleri bırakıp dost edindikleri için vakıayı beyan sadedindedir; yahut zikredilmesi dostluğa asıl lâyık olanların müminler olduğuna ve onları dost edinmede kâfirleri dost edinmeye ihtiyaç bırakmayacak bir genişlik bulunduğuna işaret etmek içindir. Bu nükteden ötürü 'müminleri bırakıp' yerine 'müminlerin varlığıyla beraber' denilmesi gerektiği itirazı men makamındadır; bunun onların velayetinin müminlerin velayetiyle bir arada bulunamayacağına işaret olması ise son derece kapalıdır.
وقيل: الظرف في حيز الصفة لأولياء، وقيل: متعلق بفعل الاتخاذ، ومِنْ لابتداء الغاية أي لا تجعلوا ابتداء الولاية من مكان دون مكان المؤمنين وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ أي الاتخاذ، والتعبير عنه بالفعل- كما قال شيخ الإسلام- للاختصار أو لإيهام الاستهجان بذكره ومِنْ شرطية، ويَفْعَلْ فعل الشرط، وجوابه. فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ والكلام على حذف مضاف أي من ولايته، أو من دينه، والظرف الأول حال من شَيْءٍ والثاني خبر- ليس- وتنوين شَيْءٍ للتحقير أي ليس في شيء يصح أن يطلق عليه اسم الولاية أو الدين لأن موالاة المتضادين مما لا تكاد تدخل خيمة الوقوع ولهذا قيل:
Zarfın {أَوْلِياءَ} için sıfat konumunda olduğu da söylenmiştir; edinme fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir. {مِنْ} ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir; yani velayetin başlangıcını müminlerin yerinden başka bir yerden kılmayın demektir. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ} “Kim bunu yaparsa”; yani bu dost edinmeyi [yaparsa]. Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi, bunun fiil ile ifade edilmesi ihtisar için yahut zikrinin çirkinliğini hissettirmek içindir. {مِنْ} şart edatıdır, {يَفْعَلْ} şart fiilidir ve cevabı da: {فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ} “Allah'tan hiçbir şey üzere değildir” cümlesidir. Kelam hazfedilmiş bir muzaf üzeredir; yani “O'nun velayetinden yahut O'nun dininden hiçbir şey üzere değildir.” İlk zarf {شَيْءٍ} kelimesinden hâldir, ikincisi ise {لَيْسَ}'nin haberidir. {شَيْءٍ} kelimesinin tenvini tahkîr (küçümseme/değersiz kılma) içindir; yani velayet veya din adının verilmesi sahih olan hiçbir şey üzere değildir; çünkü birbirine zıt iki şeyi birden sevip dost edinmek neredeyse vuku çadırına giremeyecek [imkânsız] şeylerdendir. Nitekim şöyle denilmiştir:
تودّ عدوي ثم تزعم أنني ... صديقك ليس النوك عنك بعازب
Düşmanımı seviyorsun, sonra da benim senin dostun olduğumu iddia ediyorsun; ahmaklık senden hiç de uzak değil.
وقيل أيضا:
Yine şöyle denilmiştir:
إذا والى صديقك من تعادي ... فقد عاداك وانقطع الكلام
Dostun senin düşman olduğun kimseyi dost edinirse, artık sana düşman olmuştur ve söz bitmiştir.
والجملة معترضة، وقوله تعالى: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا على صيغة الخطاب بطريق الغيبة استثناء مفرغ من أعم الأحوال والعامل فيه فعل النهي معتبرا فيه الخطاب أي لا تتخذوهم أولياء في حال من الأحوال إلا حال اتقائكم، وقيل: استثناء مفرغ من المفعول لأجله أي لا يتخذ المؤمن الكافر وليا لشيء من الأشياء إلا للتقية مِنْهُمْ أي من جهتهم ومن- للابتداء متعلق بمحذوف وقع حالا من قوله تعالى: تُقاةً لأنه نعت النكرة وقد تقدم عليها، والمراد- بالتقاة- ما يتقى منه وتكون بمعنى اتقاء وهو الشائع فعلى الأول يكون مفعولا به لتتقوا، وعلى الثاني مفعولا مطلقا له، ومِنْهُمْ متعلق به، وتعدى- بمن- لأنه بمعنى خاف، وخاف يتعدى بها نحو وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً [النساء: ١٢٨] فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً [البقرة: ١٨٢] والمجرور في موضع أحد المفعولين وترك المفعول الآخر للعم به أي ضررا ونحوه، وأصل تقاة وقية بواو مضمومة وياء متحركة بعد القاف المفتوحة فأبدلت الواو المضمومة تاء كتجاه وأبدلت الياء المتحركة ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها ووزنه فعلة- كتخمة، وتؤدة- وهو في المصادر غير مقيس وإنما المقيس اتقاء- كاقتداء- وقرأ أبو الرجاء، وقتادة «تقيّة» - بالياء المشددة ووزنها فعلية والتاء بدل من الواو أيضا «وفي الآية دليل» على مشروعية التقية وعرفوها بمحافظة النفس، أو العرض، أو المال من شر الأعداء، والعدو قسمان: الأول من كانت عداوته مبنية على اختلاف الدين كالكافر والمسلم، والثاني من كانت عداوته مبنية على أغراض دنيوية كالمال والمتاع والملك والإمارة، ومن هنا صارت التقية قسمين: أما القسم الأول فالحكم الشرعي فيه أن كل مؤمن وقع في محل لا يمكن له أن يظهر دينه لتعرض المخالفين وجب عليه الهجرة إلى محل يقدر فيه على إظهار دينه ولا يجوز له أصلا أن يبقى هناك ويخفي دينه ويتشبث بعذر الاستضعاف فإن أرض الله تعالى واسعة نعم إن كان ممن لهم عذر شرعي في ترك الهجرة كالصبيان والنساء والعميان والمحبوسين والذين يخوفهم المخالفون بالقتل، أو قتل الأولاد، أو الآباء، أو الأمهات تخويفا يظن معه إيقاع ما خوفوا به غالبا سواء كان هذا القتل بضرب العنق، أو بحبس القوت، أو بنحو ذلك فإنه يجوز له المكث مع المخالف والموافقة بقدر الضرورة ويجب عليه أن يسعى في الحيلة للخروج والفرار بدينه ولو كان التخويف بفوات المنفعة أو بلحوق المشقة التي يمكنه تحملها كالحبس مع القوت والضرب القليل الغير المهلك لا يجوز له موافقتهم، وفي صورة الجواز أيضا موافقتهم رخصة وإظهار مذهبه عزيمة فلو تلفت نفسه
Cümle mu'terizadır. Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا} “Ancak korunmanız müstesna” kavli, gaybet üslubuyla hitap sîgasında olup hâllerin en umumîsinden müferrağ istisnadır. Buradaki amil, hitap manası gözetilmiş olan nehiy fiilidir; yani hiçbir hâlde onları dost edinmeyin, ancak sakınma hâliniz müstesnadır. Mef'ûlün lieclih'ten müferrağ istisna olduğu da söylenmiştir; yani mümin, kâfiri hiçbir şey için dost edinmez, ancak korunmak için [edinebilir]. {مِنْهُمْ} “onlardan”; yani onların cihetinden [korunmanız müstesna]. {مِنْ} ibtidâiyye olup Allah Teâlâ'nın {تُقاةً} kavlinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; çünkü nekreye sıfattır ve onun önüne geçmiştir. {تُقاةً} kelimesiyle kastedilen, kendisinden sakınılan şeydir ve yaygın olduğu üzere 'sakınma' (ittikā) manasında da olur. Birinciye göre {تَتَّقُوا} fiilinin mef'ûlün bihi, ikinciye göre mef'ûl-i mutlakı olur. {مِنْهُمْ} ise ona mütealliktir. Fiil {مِنْ} ile müteaddî kılınmıştır; çünkü 'korktu' manasındadır; 'korktu' fiili de {وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً} [en-Nisâ: 128] ve {فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً} [el-Bakara: 182] ayetlerinde olduğu gibi {مِنْ} ile müteaddî olur. Car ve mecrur mef'ûllerden birinin yerindedir; diğer mef'ûl ise bilinmesi sebebiyle terk edilmiştir; yani zarar ve benzeri bir şey kastedilmiştir. 'Tukāt' kelimesinin aslı, fethalı kāf'tan sonra zammeli vâv ve harekeli yâ ile 'vukyetün' şeklindedir; zammeli vâv tıpkı 'tücâh' kelimesinde olduğu gibi tâ'ya tebdil edilmiş; harekeli yâ ise kendisi harekeli ve bir önceki fethalı olduğu için elife tebdil edilmiştir. Vezni 'tuhametün' ve 'tüedetün' gibi 'fu'aletün' veznindedir; masdarlarda bu semâîdir (kıyasî değildir), kıyasî olan ise 'iktidâ' gibi 'ittikā'dır. Ebü'r-Recâ ve Katâde şeddeli yâ ile «تقيّة» (takiyye) okumuşlardır; vezni 'fa'liyyetün' olup tâ harfi yine vâv'dan bedeldir. Ayette takiyyenin meşruiyetine delil vardır. Âlimler takiyyeyi canı, ırzı yahut malı düşmanların şerrinden korumak olarak tarif etmişlerdir. Düşman iki kısımdır: Birincisi, kâfir ile Müslüman gibi düşmanlığı din ihtilafına dayanan kimsedir. İkincisi ise mal, mülk, saltanat ve emirlik gibi dünyevî gayelere dayanan kimsedir. Buradan hareketle takiyye iki kısma ayrılmıştır: Birinci kısma gelince, bundaki şer'î hüküm şudur: Muhaliflerin sataşması sebebiyle dinini izhar etmesi mümkün olmayan bir yerde bulunan her mümine, dinini izhar edebileceği bir yere hicret etmesi vaciptir. Orada kalıp dinini gizlemesi ve zayıf bırakılma mazeretine sarılması asla caiz değildir; zira Allah Teâlâ'nın arzı geniştir. Evet, şayet çocuklar, kadınlar, âmâlar, mahpuslar ve muhaliflerin kendilerini öldürmekle yahut çocuklarını, babalarını, annelerini öldürmekle korkuttuğu —ki bu korkutmayla ekseriya korkutuldukları şeyin gerçekleşeceği zannedilir; ister boyun vurarak, ister azığını keserek, ister benzeri bir yolla olsun— gibi hicreti terk etmede şer'î bir mazereti bulunan kimselerden ise, muhaliflerle birlikte kalması ve zaruret miktarınca onlara muvafakat göstermesi caiz olur; dinini kurtarmak için çıkıp kaçma çaresi araması ise vaciptir. Şayet korkutma menfaatin elden gitmesiyle yahut azıkla beraber hapis ve helak etmeyen hafif dayak gibi katlanabileceği bir meşakkatin dokunmasıyla ise, onlara muvafakat etmesi caiz olmaz. Cevaz suretinde de onlara muvafakat bir ruhsat, mezhebini/dinini izhar etmek ise azimettir; şayet bu uğurda canı telef olursa
لذلك فإنه شهيد قطعا، ومما يدل على أنها رخصة- ما
kesinlikle şehittir. Bunun bir ruhsat olduğuna delalet eden hususlardan biri de
روي عن الحسن- أن مسيلمة الكذاب أخذ رجلين من أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال لأحدهما: أتشهد أن محمدا رسول الله؟ قال: نعم فقال: أتشهد أني رسول الله؟ قال: نعم ثم دعا بالآخر فقال له: أتشهد أن محمدا رسول الله؟ قال: نعم فقال: أتشهد أني رسول الله؟
Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilen şu olaydır: Müseylimetü'l-Kezzâb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından iki adamı yakaladı. Birine: “Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şahitlik eder misin?” dedi. O: “Evet” dedi. “Benim de Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eder misin?” dedi. O: “Evet” dedi. Sonra diğerini çağırdı ve ona: “Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şahitlik eder misin?” dedi. O: “Evet” dedi. “Benim de Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eder misin?” dedi.
قال: إني أصم قالها ثلاثا، وفي كل يجيبه بأني أصم فضرب عنقه فبلغ ذلك رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فقال: أما هذا المقتول فقد مضى على صدقه ويقينه وأخذ بفضله فهنيئا له. وأما الآخر فقد رخصه الله تعالى فلا تبعة عليه
O: “Ben sağırım” dedi. Bunu üç kere tekrarladı ve her birinde ona “Ben sağırım” diye cevap verdi. Bunun üzerine Müseylime onun boynunu vurdu. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: «Öldürülen bu kimseye gelince; o, sıdkı ve yakîni üzere gitti ve faziletini aldı; ona müjdeler olsun! Diğerine gelince; Allah Teâlâ ona ruhsat tanımıştır, onun üzerine bir vebal yoktur.»
«وأما القسم الثاني» فقد اختلف العلماء في وجوب الهجرة وعدمه فيه فقال بعضهم: تجب لقوله تعالى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [البقرة: ١٩٥] وبدليل النهي عن إضاعة المال، وقال قوم: لا تجب إذ الهجرة عن ذلك المقام مصلحة من المصالح الدنيوية ولا يعود من تركها نقصان في الدين لاتحاد الملة وعدوه القوي المؤمن لا يتعرض له بالسوء من حيث هو مؤمن، وقال بعضهم: الحق أن الهجرة هنا قد تجب أيضا إذا خاف هلاك نفسه أو أقاربه أو هتك حرمته بالإفراط ولكن ليست عبادة وقربة حتى يترتب عليها الثواب فإن وجوبها لمحض مصلحة دنيوية لذلك المهاجر لا لاصلاح الدين ليترتب عليها الثواب وليس كل واجب يثاب عليه لأن التحقيق أن كل واجب لا يكون عبادة بل كثير من الواجبات ما لا يترتب عليه ثواب كالأكل عند شدة المجاعة، والاحتراز عن المضرات المعلومة أو المظنونة في المرض، وعن تناول السموم في حال الصحة وغير ذلك، وهذه الهجرة أيضا من هذا القبيل وليست هي كالهجرة إلى الله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم لتكون مستوجبة بفضل الله تعالى لثواب الآخرة، وعد قوم من باب التقية مداراة الكفار والفسقة والظلمة وإلانة الكلام لهم التبسم في وجوههم والانبساط معهم وإعطائهم لكف أذاهم وقطع لسانهم وصيانة العرض منهم ولا يعد ذلك من باب الموالاة المنهي عنها بل هي سنة وأمر مشروع.
«İkinci Kısma Gelince»: Âlimler bu hususta hicretin vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: {وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} [el-Bakara: 195] “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” kavli gereğince ve malı zayi etme yasağının delaletiyle vaciptir demişlerdir. Bir grup ise şöyle demiştir: Vacip değildir; zira o mekândan hicret etmek dünyevî maslahatlardan bir maslahattır; din birliği sebebiyle onun terk edilmesinden dine bir noksanlık gelmez ve onun güçlü mümin düşmanı mümin olması hasebiyle ona kötülükle sataşmaz. Bazıları da şöyle demiştir: Hak olan şudur ki, kişi kendisinin yahut yakınlarının helak olmasından veya haddi aşan bir şekilde saygınlığının çiğnenmesinden korkarsa burada da hicret vacip olabilir; ancak üzerine sevap terettüp edecek bir ibadet ve kurbet değildir. Çünkü bunun vacip oluşu, dine bir ıslahat getirmesi için değil, o muhacirin sırf dünyevî maslahatı içindir; nitekim her vacip olan şeye sevap verilmez. Zira tahkik edilen husus şudur ki, her vacip ibadet değildir; bilakis şiddetli açlık anında yemek yemek, hastalıkta bilinen veya zannedilen zararlardan sakınmak, sağlık hâlinde zehirleri almaktan kaçınmak ve benzeri gibi üzerine sevap terettüp etmeyen pek çok vacip vardır. İşte bu hicret de bu kabildendir; Allah Teâlâ'nın lütfuyla ahiret sevabını hak edecek şekilde Allah Teâlâ'ya ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan hicret gibi değildir. Bir topluluk kâfirlere, fâsıklara ve zâlimlere müdârâ etmeyi (idare etmeyi), onlara yumuşak söz söylemeyi, yüzlerine tebessüm etmeyi, onlara karşı güler yüzlü davranmayı, eziyetlerini engellemek, dillerini kesmek ve onlardan ırzı korumak için onlara vermeyi takiyye kabilinden saymışlardır. Bu, nehyedilen dostluk kabilinden sayılmaz; bilakis bir sünnet ve meşru bir emirdir.
فقد روى الديلمي عن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أنه قال: «إن الله تعالى أمرني بمداراة الناس كما أمرني بإقامة الفرائض» وفي رواية «بعثت بالمداراة» وفي الجامع «سيأتيكم ركب مبغضون فإذا جاؤوكم فرحبوا بهم» وروى ابن أبي الدنيا «رأس العقل بعد الإيمان بالله تعالى مداراة الناس» وفي رواية البيهقي «رأس العقل المداراة» وأخرج الطبراني «مداراة الناس صدقة» وفي رواية له «ما وقى به المؤمن عرضه فهو صدقة» .
Nitekim ed-Deylemî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Farzları ikame etmeyi bana emrettiği gibi Allah Teâlâ insanlara müdârâ etmemi de emretti.» Bir rivayette ise «Ben müdârâ ile gönderildim» şeklindedir. el-Câmi'de: «Size hoşlanılmayan bir süvari birliği gelecektir; geldiklerinde onları güzelce karşılayın» denmiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ: «Allah Teâlâ'ya imandan sonra aklın başı insanlara müdârâ etmektir» rivayet etmiştir. el-Beyhakî'nin rivayetinde ise: «Aklın başı müdârâdır» şeklindedir. et-Taberânî: «İnsanlara müdârâ etmek sadakadır» rivayetini tahric etmiştir; onun bir rivayetinde de «Müminin ırzını koruduğu her şey sadakadır» buyrulmuştur.
وأخرج ابن عدي، وابن عساكر «من عاش مداريا مات شهيدا قوا بأموالكم أعراضكم وليصانع أحدكم بلسانه عن دينه»
İbn Adiyy ve İbn Asâkir şunu tahric etmiştir: «Kim müdârâ ederek yaşarsa şehit olarak ölür. Mallarınızla ırzlarınızı koruyun; her biriniz diliyle dinini müdafaa etsin.»
وعن بردة عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «استأذن رجل على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وأنا عنده فقال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «بئس ابن الشعيرة- أو أخو العشيرة- ثم أذن له فألان له القول فلما خرج قلت: يا رسول الله قلت ما قلت ثم ألنت له القول؟ فقال: يا عائشة إن من أشر الناس من يتركه الناس أو يدعه الناس اتقاء فحشه»
Bürde'den, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istedi; ben de O'nun yanındaydım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “O kabilenin ne kötü oğludur —yahut kabilenin ne kötü kardeşidir—” buyurdu. Sonra ona izin verdi ve ona yumuşak söz söyledi. Adam çıkınca: “Ey Allah'ın Resûlü! Söylediğini söyledin, sonra da ona yumuşak söz söyledin?” dedim. Buyurdu ki: “Ey Âişe! İnsanların en şerlisi, çirkin sözünden/edepsizliğinden sakınarak insanların kendisini terk ettiği yahut bıraktığı kimsedir.”»
وفي البخاري عن أبي الدرداء «إنا لنكشر في وجوه أقوام وإن قلوبنا لتلعنهم» وفي رواية الكشميهني «وإن قلوبنا لتقليهم» وفي رواية ابن أبي الدنيا، وإبراهيم الحرمي بزيادة، «ونضحك إليهم» إلى غير ذلك من الأحاديث لكن لا تنبغي المداراة إلى حيث يخدش الدين ويرتكب المنكر وتسيء الظنون.
el-Buhârî'de Ebü'd-Derdâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Biz bir kavmin yüzüne güleriz, hâlbuki kalplerimiz onlara lânet etmektedir.» el-Keşmîhenî'nin rivayetinde «...kalplerimiz onlara buğzetmektedir» şeklindedir. İbn Ebî'd-Dünyâ ve İbrâhim el-Haremî'nin rivayetinde ise «...ve onlara güleriz» ziyadesi bulunmaktadır; bunlardan başka hadisler de vardır. Ancak müdârânın dine zarar verecek, münker işlenecek ve kötü zanlara yol açacak bir dereceye varmaması gerekir.
ووراء هذا التحقيق قولان لفئتين متباينتين من الناس، وهم الخوارج، والشيعة: أما الخوارج فذهبوا إلى أنه لا تجوز التقية بحال ولا يراعى المال وحفظ النفس والعرض في مقابلة الدين أصلا ولهم تشديدات في هذا الباب عجيبة، منها أن أحدا لو كان يصلي وجاء سارق أو غاصب ليسرق أو يغصب ماله الخطير لا يقطع الصلاة بل يحرم عليه قطعها وطعنوا على بريدة الأسلمي صحابي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بسبب أنه كان يحافظ فرسه في صلاته كي لا يهرب، ولا يخفى أن هذا المذهب من التفريط بمكان، وأما الشيعة فكلامهم مضطرب في هذا المقام فقال بعضهم:
Bu tahkikin ötesinde insanlardan birbirine zıt iki fırkanın görüşü bulunmaktadır; onlar da Havâric ve Şîa'dır: Havârice gelince; hiçbir hâlde takiyyenin caiz olmadığına, din karşısında mal, can ve ırzın korunmasının asla gözetilmeyeceğine gitmişlerdir. Onların bu babda şaşılacak aşırılıkları vardır; bunlardan biri şudur: Bir kimse namaz kılıyor olsa ve bir hırsız veya gaspçı onun değerli malını çalmak veya gasp etmek için gelse namazı bozmaz, bilakis bozması ona haramdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabi olan Büreyde el-Eslemî'ye, kaçmasın diye namazında atını gözetlediği için ta'n etmişlerdir. Gizli değildir ki bu mezhep aşırı derecede ifrattır (ihmalkârlıktır). Şîa'ya gelince; bu makamda onların sözleri çelişkilidir. Bazıları şöyle demiştir:
إنها جائزة في الأقوال كلها عند الضرورة وربما وجبت فيها الضرب من اللطف والاستصلاح ولا تجوز في الأفعال كقتل المؤمن ولا فيما يعلم أو يغلب على الظن أنه إفساد في الدين وقال المفيد: إنها قد تجب أحيانا وقد يكون فعلها في وقت أفضل من تركها وقد يكون تركها أفضل من فعلها، وقال أبو جعفر الطوسي: إن ظاهر الروايات يدل على أنها واجبة عند الخوف على النفس، وقال غيره: إنها واجبة عند الخوف على المال أيضا ومستحبة لصيانة العرض حتى يسن لمن اجتمع مع أهل السنة أن يوافقهم في صلاتهم وصيامهم وسائر ما يدينون به، ورووا عن بعض أئمة أهل البيت من صلى وراء سني تقية فكأنما صلى وراء نبي، وفي وجوب قضاء تلك الصلاة عندهم خلاف، وكذا في وجوب قضاء الصوم على من أفطر تقية حيث لا يحل الإفطار قولان أيضا، وفي أفضلية التقية من سني واحد- صيانة لمذهب الشيعة عن الطعن- خلاف أيضا، وأفتى كثير منهم بالأفضلية. ومنهم من ذهب إلى جواز- بل وجوب- إظهار الكفر لأدنى مخافة أو طمع، وأفتى كثير منهم بالأفضلية. ومنهم من ذهب إلى جواز- بل وجوب- إظهار الكفر لأدنى مخافة أو طمع، ولا يخفى أنه من الإفراط بمكان، وحملوا أكثر أفعال الأئمة مما يوافق مذهب أهل السنة ويقوم به الدليل على رد مذهب الشيعة على التقية وجعلوا هذا أصلا أصيلا عندهم وأسسوا عليه دينهم- وهو الشائع الآن فيما بينهم- حتى نسبوا ذلك للأنبياء ﵈ وجل غرضهم من ذلك إبطال خلافة الخلفاء الراشدين رضي الله تعالى عنهم ويأبى الله تعالى ذلك.
Zaruret anında bütün sözlerde takiyye caizdir, hatta lütuf ve ıslah türünden olması sebebiyle bazen vacip de olur; fakat mümini öldürmek gibi fiillerde ve dinde fesat olduğu kesin olarak bilinen yahut zann-ı gālibe dayanan hususlarda caiz değildir. el-Müfîd şöyle demiştir: Takiyye bazen vacip olur; bazen onu yapmak terk etmekten daha efdal olur, bazen de onu terk etmek yapmaktan daha efdal olur. Ebû Ca'fer et-Tûsî şöyle demiştir: Rivayetlerin zahiri, can korkusu anında onun vacip olduğuna delalet eder. Başkaları ise şöyle demiştir: Mal korkusu anında da vaciptir; ırzı korumak için ise müstehaptır. Hatta Ehl-i Sünnet ile bir arada bulunan kimsenin namazlarında, oruçlarında ve din edindikleri diğer şeylerde onlara muvafakat etmesi sünnettir. Ehl-i Beyt imamlarının bazısından rivayet etmişlerdir ki: “Kim takiyye sebebiyle bir Sünnî'nin arkasında namaz kılarsa sanki bir peygamberin arkasında namaz kılmış gibidir.” Onlara göre bu namazın kazasının vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır. Aynı şekilde oruç açmanın helal olmadığı bir yerde takiyye sebebiyle orucunu açan kimseye orucun kazasının vacip olup olmadığı konusunda da iki görüş vardır. Şîa mezhebini ta'ndan korumak amacıyla tek bir Sünnî'den dahi takiyye yapmanın efdaliyeti hususunda da ihtilaf vardır; pek çoğu bunun efdal olduğuna fetva vermiştir. Onlardan bazıları ise en ufak bir korku veya tamah sebebiyle küfrü izhar etmenin caiz, hatta vacip olduğuna gitmişlerdir; pek çoğu da bunun efdal olduğuna fetva vermiştir. Onlardan bazıları en ufak bir korku veya tamah sebebiyle küfrü izhar etmenin caiz, hatta vacip olduğuna gitmişlerdir ki gizli olmadığı üzere bu son derece aşırılıktır. İmamların Ehl-i Sünnet mezhebine muvafık olan ve Şîa mezhebini reddetmeye delil teşkil eden fiillerinin çoğunu takiyyeye hamletmişler, bunu kendi aralarında köklü bir asıl kılmışlar ve dinlerini bunun üzerine bina etmişlerdir —ki bugün aralarında yaygın olan da budur—; hatta bunu peygamberlere (aleyhimüsselâm) dahi nispet etmişlerdir. Bundan en büyük gayeleri ise Hulefâ-yi Râşidîn radıyallâhu anhüm'ün hilafetini iptal etmektir; hâlbuki Allah Teâlâ buna asla razı olmaz.
ففي كتبهم ما يبطل كون أمير المؤمنين علي كرم الله تعالى وجهه وبنيه رضي الله تعالى عنهم ذوي تقية بل ويبطل أيضا فضلها الذي زعموه
Nitekim onların kendi kitaplarında Müminlerin Emîri Ali kerremallâhu vecheh'in ve oğullarının radıyallâhu anhüm takiyye ehli oluşunu iptal eden, hatta onların iddia ettiği takiyye faziletini de çürüten rivayetler vardır.
ففي كتاب نهج البلاغة الذي هو أصح الكتب- بعد كتاب الله تعالى- في زعمهم أن الأمير كرم الله تعالى وجهه قال: علامة الإيمان إيثارك الصدق حيث يضرك على الكذب حيث ينفعك،
Kendi iddialarınca Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan sonra en sahih kitap olan Nehcü'l-Belâga'da zikredildiğine göre Emîr kerremallâhu vecheh şöyle buyurmuştur: “İmanın alameti, sana zarar vereceği yerde doğruyu, sana fayda sağlayacağı yerde yalana tercih etmendir.”
وأين هذا من تفسيرهم قوله تعالى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الحجرات: ١٣] بأكثركم تقية؟
Nerede bu söz, nerede onların Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ} [el-Hucurât: 13] “Allah katında en değerliniz, en çok takiyye yapanınızdır” şeklindeki tefsirleri?
وفيه أيضا أنه كرم الله تعالى وجهه قال: إني والله لو لقيتهم واحدا وهم طلاع الأرض كلها ما باليت ولا استوحشت وإني من ضلالتهم التي هم فيها والهدى الذي أنا عليه لعلى بصيرة من نفسي ويقين من ربي وإلى لقاء الله تعالى وحسن ثوابه لمنتظر راج.
Yine o kitapta [Ali] kerremallâhu vecheh'in şöyle buyurduğu yer almaktadır: “Allah'a yemin ederim ki, ben tek başıma olsam ve onlar bütün yeryüzünü doldursalar yine de aldırış etmem ve korkup çekinmem. Ben onların içinde bulunduğu sapıklıktan ve kendi üzerimde bulunduğum hidayetten ötürü kendi nefsimden bir basiret ve Rabbimden bir yakîn üzerindeyim; Allah Teâlâ'ya kavuşmayı ve O'nun güzel sevabını beklemekte ve ummaktayım.”
وفي هذا دلالة على أن الأمير لم يخف وهو منفرد من حرب الأعداء وهم جموع، ومثله لا يتصور أن يتأتى فيما فيه هدم الدين،
Bunda, Emîr'in tek başına iken düşmanlar kalabalık olsa dahi onlarla savaşmaktan korkmadığına delalet vardır. Onun gibi bir kimsenin, dinin yıkılması söz konusu olan bir hususta takiyyeye başvurması düşünülemez.
وروى العياشي عن زرارة بن أعين عن أبي بكر بن حزم أنه قال: توضأ رجل ومسح على خفيه فدخل المسجد فجاء علي كرم الله تعالى وجهه فوجأ على رقبته فقال: ويلك تصلي وأنت على غير وضوء فقال: أمرني عمر فأخذ بيده فانتهى إليه ثم قال: انظر ما يقول هذا عنك ورفع صوته على عمر رضي الله تعالى عنه فقال عمر: أنا أمرته بذلك فانظر كيف رفع الصوت وأنكر ولم يتأق.
el-Ayyâşî, Zürâre b. A'yen'den, o da Ebû Bekir b. Hazm'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bir adam abdest aldı ve mestleri üzerine meshetti, sonra mescide girdi. Ali kerremallâhu vecheh geldi ve onun ensesine vurup: “Yazıklar olsun sana! Abdestsiz olduğun hâlde namaz mı kılıyorsun?” dedi. Adam: “Bunu bana Ömer emretti” dedi. Bunun üzerine onun elinden tuttu ve [Ömer'in] yanına vardı, sonra: “Bak bu senin hakkında ne söylüyor!” dedi ve Ömer radıyallâhu anh'a sesini yükseltti. Ömer: “Bunu ona ben emrettim” dedi. Bakınız, nasıl sesini yükseltmiş, inkâr etmiş ve takiyye yapmamıştır!
وروى الراوندي شارح نهج البلاغة ومعتقد الشيعة عن سلمان الفارسي أن عليا بلغه عن عمر أنه ذكر شيعته فاستقبله في بعض طرقات بساتين المدينة وفي يد عليّ قوس فقال: يا عمر بلغني عنك ذكرك لشيعتي فقال: أربع على صلعتك فقال عليّ: إنك هاهنا ثم رمى بالقوس على الأرض فإذا هي ثعبان كالبعير فاغرا فاه وقد أقبل نحو عمر ليبتلعه فقال عمر: الله الله تعالى يا أبا الحسن لا عدت بعدها في شيء فجعل يتضرع فضرب بيده على الثعبان فعادت القوس كما كانت فمضى عمر إلى بيته قال سلمان: فلما كان الليل دعاني عليّ فقال: سر إلى عمر فإنه حمل إليه مال من ناحية المشرق وقد عزم أن يخبئه فقل له يقول لك علي: أخرج ما حمل إليك من المشرق ففرقه على من هو لهم ولا تخبه فأفضحك. قال سلمان: فمضيت إليه وأديت الرسالة فقال: أخبرني عن أمر صاحبك من أين علم به؟ فقلت وهل يخفى عليه مثل هذا؟ فقال: يا سلمان أقبل عني ما أقول لك ما عليّ إلا ساحر وإني لمستقين بك والصواب أن تفارقه
Nehcü'l-Belâga şârihi ve Şiî inancına mensup olan er-Râvendî, Selmân-ı Fârisî'den şöyle rivayet etmiştir: Ali'ye, Ömer'in kendi şîasını andığı haberi ulaştı. Medine bahçelerinin yollarından birinde elinde bir yay olduğu hâlde onun karşısına çıktı ve: “Ey Ömer! Şîamı andığın bana ulaştı” dedi. Ömer: “Keline dikkat et!” dedi. Ali: “Sen burada mısın?” dedi ve yayı yere attı; yay birdenbire deve büyüklüğünde, ağzını açmış ve Ömer'i yutmak için ona doğru yönelen bir ejderha oluverdi. Bunun üzerine Ömer: “Allah için, Allah Teâlâ için ey Ebe'l-Hasan! Bir daha asla böyle bir şeye dönmeyeceğim” dedi ve yalvarmaya başladı. Ali eliyle yılana vurdu, yay eski hâline döndü. Ömer evine gitti. Selmân dedi ki: Gece olunca Ali beni çağırdı ve: “Ömer'e git; zira doğu tarafından ona bir mal getirildi ve onu saklamaya azmetti. Ona de ki: Ali sana diyor ki: Doğu tarafından sana getirilen malı çıkar, hak sahiplerine dağıt, onu saklama; yoksa seni rezil ederim!” dedi. Selmân dedi ki: Yanına gittim ve mesajı ilettim. Ömer: “Bana arkadaşının durumundan haber ver, bunu nereden bildi?” dedi. Ben de: “Böyle bir şey ona gizli kalır mı?” dedim. Dedi ki: “Ey Selmân! Sana söyleyeceğim şeyi benden kabul et: Ali bir büyücüden başkası değildir; ben sana güveniyorum, doğru olan senin ondan ayrılman
وتصير من جملتنا قلت: ليس كما قلت لكنه ورث من أسرار النبوة ما قد رأيت منه وعنده أكثر من هذا، قال: ارجع إليه فقل: السمع والطاعة لأمرك فرجعت إلى عليّ فقال: أحدثك عما جرى بينكما فقلت: أنت أعلم مني فتكلم بما جرى بيننا ثم قال: إن رعب الثعبان في قلبه إلى أن يموت،
ve bizim topluluğumuzdan olmandır.” Dedim ki: “Senin dediğin gibi değil; fakat o, peygamberlik sırlarından senin de gördüğün şeyleri miras almıştır ve onun katında bundan daha fazlası vardır.” Ömer: “Ona dön ve: 'Emrine işittik ve itaat ettik' de” dedi. Ali'ye döndüm; bana: “İkiniz arasında geçenleri sana haber vereyim mi?” dedi. “Sen benden daha iyi bilirsin” dedim; aramızda geçenleri anlattı ve sonra: “O yılanın korkusu ölünceye kadar onun kalbinde kalacaktır” dedi.
وفي هذه الرواية ضرب عنق التقية أيضا إذ صاحب هذه القوس تغنيه قوسه عنها ولا تحوجه أن يزوج ابنته أم كلثوم من عمر خوفا منه وتقية.
Bu rivayette de takiyyenin boynu vurulmaktadır; zira bu yayın sahibi olan zat, yayı sayesinde takiyyeye muhtaç olmaz ve ondan korkup takiyye yaparak kızı Ümmü Gülsüm'ü Ömer ile evlendirmeye mecbur kalmaz.
وروى الكليني عن معاذ بن كثير عن أبي عبد الله أنه قال: إن الله ﷿ أنزل على نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم كتابا فقال جبريل: يا محمد هذه وصيتك إلى النجباء فقال: ومن النجباء يا جبريل؟ فقال: عليّ بن أبي طالب وولده وكان على الكتاب خواتم من ذهب فدفعه رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم إلى علي وأمره أن يفك خاتما منه فيعمل بما فيه، ثم دفعه إلى الحسن ففك منه خاتما فعمل بما فيه ثم دفعه إلى الحسين ففك خاتما فوجد فيه أن اخرج بقومك إلى الشهادة فلا شهادة لهم إلا معك واشتر نفسك لله تعالى ففعل، ثم دفعه إلى على بن الحسين ففك خاتما فوجد فيه أن اطرق واصمت والزم منزلك واعبد ربك حتى يأتيك اليقين ففعل، ثم دفعه إلى ابنه محمد بن علي ففك خاتما فوجد فيه حدث الناس وأفتهم وانشر علوم أهل بيتك وصدق آباءك الصالحين ولا تخافن أحدا إلا الله تعالى فإنه لا سبيل لأحد عليك، ثم دفعه إلى جعفر الصادق ففك خاتما فوجد فيه حدث الناس وأفتهم ولا تخافن إلا الله تعالى وانشر علوم أهل بيتك وصدق آباءك الصالحين فإنك في حرز وأمان ففعل، ثم دفعه إلى موسى- وهكذا إلى المهدي ...
el-Küleynî, Muâz b. Kesîr'den, o da Ebû Abdullah'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah Azze ve Celle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir kitap indirdi; Cebrail: 'Ey Muhammed! Bu, senin seçkinlere olan vasiyetindir' dedi. Resûlullah: 'Ey Cebrail, seçkinler kimlerdir?' diye sordu. Cebrail: 'Ali b. Ebî Tâlib ve evlatlarıdır' dedi. Kitabın üzerinde altından mühürler vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Ali'ye verdi ve bir mührünü söküp içindekilerle amel etmesini emretti. Sonra onu Hasan'a verdi; o bir mührü söktü ve içindekilerle amel etti. Sonra onu Hüseyin'e verdi; o bir mührü söktü ve içinde: 'Kavminle birlikte şehadete çık; zira seninle olmadıkça onlar için şehadet yoktur ve nefsini Allah Teâlâ için sat!' yazısını buldu; o da bunu yaptı. Sonra onu Ali b. el-Hüseyin'e verdi; o bir mührü söktü ve içinde: 'Başını öne eğ, sus, evine çekil ve sana ölüm gelinceye kadar Rabbine kulluk et!' yazısını buldu; o da bunu yaptı. Sonra onu oğlu Muhammed b. Ali'ye verdi; o bir mührü söktü ve içinde: 'İnsanlara hadis rivayet et, onlara fetva ver, Ehl-i Beyt'inin ilimlerini yay, sâlih atalarını tasdik et ve Allah Teâlâ'dan başka kimseden korkma; zira hiç kimsenin senin aleyhine bir yolu yoktur' yazısını buldu. Sonra onu Ca'fer es-Sâdık'a verdi; o bir mührü söktü ve içinde: 'İnsanlara hadis rivayet et, onlara fetva ver, Allah Teâlâ'dan başkasından korkma, Ehl-i Beyt'inin ilimlerini yay ve sâlih atalarını tasdik et; zira sen koruma ve emniyet içindesin' yazısını buldu, o da bunu yaptı. Sonra onu Mûsâ'ya verdi —Mehdî'ye kadar böylece devam etti...”
ورواه من طريق آخر عن معاذ أيضا عن أبي عبد الله، وفي الخاتم الخامس- وقل الحق في الأمن والخوف ولا تخش إلا الله تعالى
Bunu başka bir yoldan yine Muâz'dan, o da Ebû Abdullah'tan rivayet etmiştir; beşinci mühürde: “Emniyette de korkuda da hakkı söyle ve Allah Teâlâ'dan başkasından korkma!” yazılıydı.
وهذه الرواية أيضا صريحة بأن أولئك الكرام ليس دينهم التقية كما تزعمه الشيعة،
Bu rivayet de Şîa'nın iddia ettiği gibi o muhterem zatların dininin takiyye olmadığı hususunda açıktır.
وروى سليم بن قيس الهلالي الشيعي من خبر طويل أن أمير المؤمنين قال: لما قبض رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ومال الناس إلى أبي بكر رضي الله تعالى عنه فبايعوه حملت فاطمة وأخذت بيد الحسن والحسين ولم تدع أحدا من أهل بدر وأهل السابقة من المهاجرين والأنصار إلا ناشدتهم الله تعالى حقي ودعوتهم إلى نصرتي فلم يستجب لي من جميع الناس إلى أربعة: الزبير، وسلمان، وأبو ذر، والمقداد.
Şiî olan Süleym b. Kays el-Hilâlî uzun bir haberden şöyle rivayet etmiştir: Müminlerin Emîri dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip insanlar Ebû Bekir radıyallâhu anh'a meylederek ona biat ettiklerinde Fâtıma'yı bindirdim; Hasan ve Hüseyin'in ellerinden tuttum; Muhacirler ve Ensâr'dan Bedir ehlinden ve ilk Müslümanlardan hiç kimseyi bırakmayıp hepsine hakkım için Allah Teâlâ adına yemin verdirerek onları bana yardım etmeye çağırdım. Bütün insanlardan bana dört kişi dışında hiç kimse icabet etmedi: ez-Zübeyr, Selmân, Ebû Zerr ve el-Mikdâd.”
وهذه تدل على أن التقية لم تكن واجبة على الإمام لأن هذا الفعل عند من بايع أبا بكر رضي الله تعالى عنه فيه ما فيه.
Bu rivayet, takiyyenin İmam'a vacip olmadığına delalet etmektedir; zira bu fiil, Ebû Bekir radıyallâhu anh'a biat edenlerin nezdinde son derece ağır karşılanacak bir davranıştır.
وفي كتاب أبان بن عياش أن أبا بكر رضي الله تعالى عنه بعث إلى علي قنفذا حين بايعه الناس ولم يبايعه علي وقال: انطلق إلى علي وقل له أجب خليفة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فانطلق فبلغه فقال له: ما أسرع ما كذبتم على رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وارتددتم والله ما استخلف رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم غيري، وفيه أيضا أنه لما يجب على غضب عمر وأضرم النار بباب علي وأحرقه ودخل فاستقبلته فاطمة وصاحت يا أبتاه ويا رسول الله فرفع عمر السيف وهو في غمده فوجأ به جنبها المبارك ورفع السوط فضرب به ضرعها فاصحت يا أبتاه فأخذ علي بتلابيب عمر وهزه ووجأ أنفه ورقبته، وفيه أيضا أن عمر قال لعلي: بايع أبا بكر رضي الله تعالى عنه قال: إن لم أفعل ذلك؟ قال: إذا والله تعالى لأضربن عنقك قال: كذبت والله يا ابن صهاك لا تقدر على ذلك أنت ألام وأضعف من ذلك.
Ebân b. Ayyâş'ın kitabında yer aldığına göre; insanlar biat edip de Ali biat etmeyince Ebû Bekir radıyallâhu anh Kunfuz'u Ali'ye gönderdi ve: “Ali'ye git ve ona: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halifesine icabet et! de” dedi. Kunfuz gidip bunu ona iletince Ali: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına ne çabuk yalan söylediniz ve dinden döndünüz! Allah'a yemin ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benden başkasını halife tayin etmemiştir” dedi. Yine o kitapta yer aldığına göre; Ali icabet etmeyince Ömer öfkelendi, Ali'nin kapısında ateş yaktı, kapıyı ateşe verip içeri girdi. Fâtıma onun karşısına çıkıp: “Ey babacığım! Ey Allah'ın Resûlü!” diye feryat etti. Ömer kınındaki kılıcı kaldırıp onun mübarek böğrüne vurdu ve kırbacı kaldırıp göğsüne vurdu; Fâtıma: “Ey babacığım!” diye bağırdı. Bunun üzerine Ali Ömer'in yakasından tuttu, onu sarstı, burnuna ve ensesine vurdu. Yine o kitapta yer aldığına göre; Ömer Ali'ye: “Ebû Bekir radıyallâhu anh'a biat et!” dedi. Ali: “Yapmazsam ne olur?” dedi. Ömer: “O zaman Allah Teâlâ'ya yemin ederim ki boynunu vururum!” dedi. Ali: “Allah'a yemin ederim ki yalan söyledin ey Sahhâk'ın oğlu! Sen buna güç yetiremezsin; sen bundan daha alçak ve daha zayıfsın” dedi.
فهذه الروايات تدل صريحا أن التقية بمراحل عن ذلك الإمام إذ لا معنى لهذه المناقشة والمسابة مع وجوب التقية،
Bu rivayetler, takiyyenin o İmam'dan fersah fersah uzak olduğuna açıkça delalet etmektedir; zira takiyyenin vacip olmasıyla birlikte bu münakaşanın ve sövüşmenin hiçbir anlamı yoktur.
وروى محمد بن سنان أن أمير المؤمنين قال لعمر: يا مغرور إني أراك في الدنيا قتيلا بجراحة من عند أم معمر تحكم عليه جورا فيقتلك ويدخل بذلك الجنان على رغم منك.
Muhammed b. Sinân, Müminlerin Emîri'nin Ömer'e şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Ey aldanmış kişi! Dünyada seni Ümmü Ma'mer'in tarafından gelen ve hakkında zulümle hükmedeceğin, bu yüzden seni öldürecek ve senin burnunu sürterek cennetlere girecek bir yara ile öldürülmüş olarak görüyorum.”
وروي أيضا أنه قال لعمر مرة إن لك ولصاحبك الذي قمت مقامه هتكا وصلبا تخرجان من جوار رسول الله ﷺ فتصلبان على شجرة يابسة فتورق فيفتتن بذلك من والاكما ثم يؤتى بالنار التي أضرمت لإبراهيم ويأتي جرجيس
Yine rivayet edildiğine göre o bir keresinde Ömer'e şöyle demiştir: “Senin ve makamına geçtiğin arkadaşının başına rezillik ve asılma gelecektir; Resûlullah ﷺ'in civarından çıkarılacaksınız, kurumuş bir ağaca asılacaksınız da ağaç yapraklanacak, sizi sevenler bununla fitneye düşecektir. Sonra İbrahim için yakılan ateş getirilecek; Cercîs,
ودانيال وكل نبي وصديق فتصلبان فيها فتحرقان وتصيران رمادا ثم تأتي ريح فتنسفكما في اليمّ نسفا فانظر بالله تعالى عليك
Dânyâl ve her peygamber ile sıddîk gelecek; ikiniz o ateşte asılacaksınız, yanıp kül olacaksınız, sonra bir rüzgâr gelip sizi denize savuracaktır.” Allah Teâlâ aşkına bir bak!
من يروي هذه الأكاذيب عن الإمام كرم الله تعالى وجهه هل ينبغي له أن يقول بنسبة التقية إليه سبحان الله تعالى هذا العجب العجاب والداء العضال، ومما يرد قولهم أيضا: إن التقية لا تكون إلا لخوف، والخوف قسمان:
İmam kerremallâhu vecheh'ten bu yalanları rivayet eden bir kimsenin, ona takiyyeyi nispet eden bir söz söylemesi yakışır mı? Sübhânallah! Bu şaşılacak bir hayret ve devasız bir hastalıktır. Onların sözünü reddeden hususlardan biri de şudur: Takiyye ancak bir korkudan ötürü olur; korku ise iki kısımdır:
الأول الخوف على النفس وهو منتف في حق حضرات الأئمة بوجهين: أحدهما أن موتهم الطبيعي باختيارهم كما أثبت هذه المسألة الكليني في الكافي، وعقد لها بابا وأجمع عليها سائر الإمامية، وثانيهما أن الأئمة يكون لهم علم بما كان وما يكون فهم يعلمون آجالهم وكيفيات موتهم وأوقاته بالتفصيل والتخصيص فقبل وقته لا يخافون على أنفسهم ويتأقون في دينهم ويغرون عوام المؤمنين، القسم الثاني خوف المشقة والإيذاء البدني والسب والشتم وهتك الحرمة ولا شك أن تحمل هذه الأمور والصبر عليها وظيفة الصلحاء فقد كانوا يتحملون البلاء دائما في امتثال أوامر الله تعالى وربما قابلوا السلاطين الجبابرة وأهل البيت النبوي أولى بتحمل الشدائد في نصرة دين جدهم صلى الله تعالى عليه وسلم.
Birincisi can korkusudur ki, bu imamlar hazretleri hakkında iki yönden ortadan kalkmıştır: Birincisi; Küleynî'nin el-Kâfî'de bu meseleyi ispat ettiği, bunun için özel bir bâb açtığı ve diğer bütün İmâmiyye'nin üzerinde icmâ ettiği üzere onların tabii ölümleri kendi ihtiyarlarıyladır. İkincisi; imamların olmuş ve olacak şeylere dair ilimleri vardır; ecellerini, ölüm keyfiyetlerini ve vakitlerini tafsilatlı ve muayyen olarak bilirler. Dolayısıyla vaktinden önce canları için korkmazlar, dinlerinde takiyye yapmazlar ve avam müminleri aldatmazlar. İkinci kısım ise meşakkat, bedensel eziyet, sövülüp sayılma ve saygınlığın çiğnenmesi korkusudur. Kuşkusuz bu hususlara katlanmak ve sabretmek salihlerin vazifesidir; nitekim onlar Allah Teâlâ'nın emirlerine uymada daima belalara katlanmışlar, kimi zaman zorba sultanlarla karşı karşıya gelmişlerdir. Peygamber'in Ehl-i Beyt'i ise dedeleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine yardım hususunda zorluklara katlanmaya herkesten daha lâyıktır.
وأيضا لو كانت التقية واجبة لم يتوقف إمام الأئمة عن بيعة خليفة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ستة أشهر وماذا منعه من أداء الواجب أول وهلة، ومما يرد قولهم في نسبة التقية إلى الأنبياء ﵈ بالمعنى الذي أراده قوله تعالى في حقهم: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً [الأحزاب: ٣٩] وقوله سبحانه لنبيه صلى الله تعالى عليه وسلم: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [المائدة: ٦٧] إلى غير ذلك من الآيات، نعم لو أرادوا بالتقية المداراة التي أشرنا إليها لكان لنسبتها إلى الأنبياء والأئمة وجه، وهذا أحد محملين لما أخرجه عبد بن حميد عن الحسن أنه قال: التقية جائزة إلى يوم القيامة، والثاني حمل التقية على ظاهرها وكونها جائزة إنما هو التفصيل الذي ذكرناه.
Ayrıca takiyye vacip olsaydı, imamların imamı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halifesine biat etmekten altı ay geri durmazdı; peki onu ilk anda bu vacibi ifa etmekten ne alıkoydu? Onların peygamberlere (aleyhimüsselâm) kastettikleri manada takiyyeyi nispet eden sözlerini reddeden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki şu kavlidir: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً} [el-Ahzâb: 39] “Onlar Allah'ın risaletlerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter”; ve Sübhânehu'nun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmasıdır: {يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [el-Mâide: 67] “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun risaletini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” ve diğer ayetlerdir. Evet, şayet takiyye ile işaret ettiğimiz müdârâyı kastetmiş olsalardı, bunun peygamberlere ve imamlara nispet edilmesinin bir veçhi olurdu. Bu da Abd b. Humeyd'in Hasan[-ı Basrî]'den tahric ettiği: “Takiyye kıyamet gününe kadar caizdir” sözünün iki muhtemel yorumundan biridir. İkincisi ise takiyyeyi zahirine hamletmektir; onun caiz olması da ancak zikrettiğimiz tafsilat iledir.
ومن الناس من أوجب نوعا من التقية خاصا بخواص المؤمنين وهو حفظ الأسرار الإلهية عن الإفشاء للأغيار الموجب لمفاسد كلية فتراهم متى سئلوا عن سر أبهموه وتكلموا بكلام لو عرض على العامة بل وعلى علمائهم ما فهموه، وأفرغوه بقوالب لا يفهم المراد منها إلا من حسى من كأسهم أو تعطرت أرجاء فؤاده من عبير عنبر أنفاسهم، وهذا وإن ترتب عليه ضلال كثير من الناس وانجر إلى الطعن بأولئك السادة الأكياس حتى رمي الكثير منهم بالزندقة وأفتى بقتلهم من سمع كلامهم وما حققه إلا أنهم رأوا هذا دون ما يترتب على الإفشاء من المفاسد التي تعم الأرض.
İnsanlardan bazıları, müminlerin havas kısmına mahsus bir takiyye türünü vacip görmüşlerdir ki o da küllî mefsedetlere yol açacak şekilde ilahî sırların yabancılara (ağyâra) ifşa edilmesinden korunmasıdır. Bu sebeple onların bir sırdan sorulduklarında onu müphem bıraktıklarını; avama, hatta avamın âlimlerine sunulsa anlayamayacakları sözler söylediklerini ve bunu ancak kadehlerinden yudumlayan yahut nefeslerinin anber kokusuyla gönül dünyası ıtırlaşan kimselerin anlayabileceği kalıplara döktüklerini görürsün. Her ne kadar bu durum birçok insanın sapmasına ve o zeki efendilere dil uzatılmasına, hatta pek çoğunun zındıklıkla suçlanmasına ve sözlerini duyup da tahkik edemeyenlerin onların katline fetva vermesine yol açmış olsa da, onlar bunu yeryüzünü kaplayacak ifşadan doğacak mefsedetlerden daha ehven görmüşlerdir.
وحنانيك بعض الشر أهون من بعض. وكتم الأسرار عن أهلها فيه فوات خير عظيم وموجب لعذاب أليم «وقد يقال» ليس هذا من باب التقية في شيء إلا أن القوم تكلموا بما طفح على ألسنتهم وظهر على علانيتهم وكانت المعاني المرادة لهم بحيث تضيق عنها العبارة ولا يحوم حول حماها سوى الإشارة، ومن حذا حذوهم واقتفى في التجرد إثرهم فهم ما قالوا وتحقق ما إليه مالوا، ويؤيد هذا ما ذكره الشعراني قدس سره في الدرر المنثورة في بيان زبدة العلوم المشهورة مما نصه: وأما زبدة علم التصوف الذي وضع القوم فيه رسائلهم فهو نتيجة العمل بالكتاب والسنة فمن عمل بما علم تكلم كما تكلموا وصار جميع ما قالوه بعض ما عنده لأنه كلما ترقى العبد في باب الأدب مع الله تعالى دق كلامه على الإفهام حتى قال بعضهم لشيخه: إن كلام أخي فلان يدق علي فهمه فقال: لأن لك قميصين وله قميص واحد فهو أعلى مرتبة منك- وهذا هو الذي دعا الفقهاء ونحوهم من أهل الحجاب إلى تسمية علم الصوفية بعلم الباطن، وليس ذلك بباطن إذ الباطن إنما هو علم الله تعالى وأما جميع ما علمه الخلق على اختلاف طبقاتهم فهو من علم الظاهر لأنه ظهر للخلق فاعلم ذلك انتهى.
Aman Allah'ım! Şerrin bir kısmı diğerinden daha ehvendir. Sırların ehlinden gizlenmesinde ise büyük bir hayrın kaçırılması ve acı bir azabın gereği vardır. Denilebilir ki: Bu hiçbir şekilde takiyye babından değildir; ancak o zümre dillerinden taşan ve zahirlerine vuran şeyleri konuşmuşlardır; onların kastettiği manalar ise ibarenin dar geldiği ve çevresine ancak işaretle dolaşılabilecek türdendir. Onların yolunu tutan ve tecritte izlerini takip eden kimse söylediklerini anlamış ve meylettikleri şeyi tahkik etmiştir. Bunu, Şa'rânî'nin —kuddise sirruh— ed-Dürerü'l-mensûre fî beyâni zübdeti'l-ulûmi'l-meşhûre adlı eserinde zikrettiği şu ifadeler teyit etmektedir: “Tasavvuf ehlinin risalelerini kaleme aldıkları tasavvuf ilminin özüne gelince; o, Kitap ve Sünnet ile amelin neticesidir. Kim bildiğiyle amel ederse onların konuştuğu gibi konuşur ve onların söylediği her şey onun katındakilerin bir kısmı hâline gelir. Çünkü kul, Allah Teâlâ ile edep kapısında her yükselişinde sözü anlayışlara kapalı ve ince hâle gelir. Nitekim bazısı şeyhine: 'Filan kardeşimin sözünü anlamak bana ince/ağır geliyor' demiş; şeyhi de: 'Çünkü senin iki gömleğin var, onun ise tek gömleği var; o yüzden o mertebece senden daha üstündür' demiştir. İşte fakihleri ve benzeri perde ehlini sûfîlerin ilmini 'bâtın ilmi' olarak adlandırmaya sevk eden şey budur. Hâlbuki o bâtın değildir; çünkü bâtın ancak Allah Teâlâ'nın ilmidir. Mahlûkatın farklı tabakalarıyla bildiği her şey ise zâhir ilmindendir; çünkü mahlûkata zahir olmuştur. Bunu böyle bil!” (İktibas sonu).
فعلى هذا الإنكار على القوم ليس في محله وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ أي عقاب نفسه- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنه- وفيه تهديد عظيم مشعر بتناهي المنهي عنه في القبح حيث علق التحذير بنفسه، وإطلاق النفس عليه تعالى بالمعنى الذي أراده جائز من غير مشاكلة على الصحيح، وقيل: النفس بمعنى الذات وجواز إطلاقه حينئذ بلا مشاكلة مما لا كلام فيه عند المتقدمين، وقد صرح بعض المتأخرين بعدم الجواز وإن أريد به الذات إلا مشاكلة وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ أي المرجع، والإظهار في مقام الإضمار لتربية المهابة وإدخال الروعة قيل: والكلام على حذف مضاف أي إلى حكمه أو جزائه وليس باللازم، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبله ومحقق لوقوعه حتما قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أي تسروا ما في قلوبكم من الضمائر التي من جملتها ولاية الكفار، وإنما ذكر الصدر لأنه محل القلب أَوْ تُبْدُوهُ أي تظهروه فيما بينكم.
Buna göre o zümreye itiraz yersizdir. {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah sizi Kendi azabından sakındırır”; İbn Abbâs radıyallâhu anh böyle demiştir. Bunda, sakındırmayı Kendi Zâtına bağladığı için nehyedilen şeyin son derece çirkin olduğunu hissettiren büyük bir tehdit vardır. Sahih olan görüşe göre Allah Teâlâ hakkında kastedilen mana ile 'nefs' lafzının ıtlakı müşâkele olmaksızın caizdir. Nefsin 'Zât' manasında olduğu da söylenmiştir; bu durumda müşâkele olmaksızın ıtlakının caiz olması mütekaddimûn nezdinde tartışmasızdır. Müteahhirûndan bazıları Zât kastedilse bile ancak müşâkele yoluyla caiz olabileceğini açıkça belirtmişlerdir. {وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} “Dönüş ancak Allah'adır”; yani mercî O'dur. İzmâr (zamir) makamında izhârın (açık ismin) getirilmesi heybeti artırmak ve korku salmak içindir. Kelamın hazfedilmiş bir muzaf üzere olduğu, yani “O'nun hükmüne veya cezasına” demek olduğu söylenmiştir, fakat bu zorunlu değildir. Cümle, öncesinin mazmununu pekiştiren ve vukuunu kesinleştiren bir tezyîldir. {قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ} “De ki: Göğüslerinizde olanı gizleseniz de”; yani kalplerinizde gizlediğiniz iç düşünceleri —ki kâfirleri dost edinmek de bunlardandır— [gizleseniz de]. Göğsün zikredilmesi kalbin mahalli olması sebebiyledir; {أَوْ تُبْدُوهُ} “yahut onu açığa vursanız da”; yani aranızda izhar etseniz de.
يَعْلَمْهُ اللَّهُ فيؤاخذكم به عند مصيركم إليه ولا ينفعكم إخفاؤه، وتقديم الإخفاء على الإبداء قد مرت الإشارة إلى سره وَيَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ من إيراد العام بعد الخاص تأكيدا له وتقريرا، والجملة مستأنفة غير معطوفة على جواب الشرط.
{يَعْلَمْهُ اللَّهُ} “Allah onu bilir”; dolayısıyla O'na döndüğünüzde sizi onunla cezalandırır ve onu gizlemeniz size hiçbir fayda vermez. Gizlemenin açığa vurmaktan önce getirilmesinin sırrına daha önce işaret edilmişti. {وَيَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} “Ve göklerde olanı da yerde olanı da bilir”; tekit ve takrir amacıyla hâssın ardından âmmın getirilmesi kabilindendir. Cümle müste'nefedir, şartın cevabına matuf değildir.