Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ إثبات لصفة القدرة بعد إثبات صفة العلم وبذلك يكمل وجه التحذير، فكأنه سبحانه قال:- ويحذركم الله نفسه لأنه متصف بعلم ذاتي محيط بالمعلومات كلها وقدرة ذاتية شاملة للمقدورات بأسرها فلا تجسروا على عصيانه وموالاة أعدائه إذ ما من معصية خفية كانت أو ظاهرة إلا وهو مطلع عليها وقادر على العقاب بها- والإظهار في مقام الإضمار لما علمت يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ من النفوس المكلفة.

{وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; ilim sıfatının ispatından sonra kudret sıfatının ispatıdır ve bununla sakındırma yönü kemale erer. Sanki Subhânehû şöyle buyurmuştur: 'Allah sizi Kendi Zâtından sakındırır; çünkü O, bilinen her şeyi kuşatan zâtî bir ilim ve takdir edilen her şeyi kapsayan zâtî bir kudret ile muttasıftır. O hâlde O'na isyan etmeye ve düşmanlarını dost edinmeye cüret etmeyin. Zira gizli olsun açık olsun hiçbir günah yoktur ki O ona muttali olmasın ve onunla cezalandırmaya kadir bulunmasın.' İzmâr (zamir) makamında izhârın (açık ismin) getirilmesi, bildiğin hikmetten ötürüdür. {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ} “Her nefsin bulacağı gün”; mükellef nefislerden [her birinin].

ما عَمِلَتْ في الدنيا مِنْ خَيْرٍ وإن كان مثقال ذرة مُحْضَراً لديها مشاهدا في الصحف، وقيل:

{ما عَمِلَتْ} “yaptığı”; dünyada işlediği, {مِنْ خَيْرٍ} “hayrı”; zerre ağırlığınca olsa bile, {مُحْضَراً} “hazırlanmış olarak”; amel defterlerinde müşahede edilir şekilde yanında [hazır bulacağı gün]. Şöyle de denilmiştir:

ظاهرا في صور، وقيل: تجد جزاء أعمالها محضرا بأمر الله تعالى، وفيه من التهويل ما ليس في- حاضرا- وهو مفعول ثان لتجد وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ عطف على ما عَمِلَتْ ومُحْضَراً محضر فيه معنى إلا أنه خص بالذكر في- الخير- للإشعار بكون الخير مرادا بالذات وكون إحضار الشر من مقتضيات الحكمة التشريعية- كما قال شيخ الإسلام- وتقدير مُحْضَراً في النظم وحذفه للاقتصار بقرينة ذكره في الأول مما قاله الأكثرون ويكون من العطف على المفعولين وهو جائز- كما في الدر المصون- ولم يجعلوه من قبيل- علمت زيدا فاضلا وعمرا- وهو ليس من باب الاقتصار على المفعول الأول من قبيل- زيد قائم. وعمرو- وهو مما حذف فيه الخبر كما صرحوا به فيلزم الاقتصار ضرورة، والفرق بين المبتدأ والمفعول في هذا الباب وهم، ولك أن تجعل تَجِدُ بمعنى تصيب فيتعدى لواحد، ومُحْضَراً حال تَوَدُّ أي تتمنى وهو عامل في الظرف أي تتمنى يوم ذلك.

Suretler halinde zuhur etmiş olarak [bulacağı gün]. Bir diğer görüşe göre; Allah Teâlâ'nın emriyle amellerinin karşılığını hazırlanmış olarak bulacaktır. Bunda 'hâzıran' (hazır) kelimesinde olmayan bir dehşet verme anlamı vardır. Bu kelime {تَجِدُ} fiilinin ikinci mefulüdür. {وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ} “ve yaptığı kötülüğü de”; {ما عَمِلَتْ} ifadesine matuftur. {مُحْضَراً} lafzı mana bakımından bunda da mevcuttur; ancak Şeyhülislâm'ın belirttiği gibi hayrın bizzat murat olduğunu, kötülüğün hazır bulundurulmasının ise teşrîî hikmetin gereği olduğunu hissettirmek için tahsisen 'hayır' lafzında zikredilmiştir. {مُحْضَراً} kelimesinin dizilişte takdir edilmesi ve birincideki zikrinin karinesiyle iktisar (yetinme) amacıyla hazfedilmesi, ekseriyetin benimsediği görüştür. Bu durum iki mefule atıf kabilinden olur ve ed-Dürrü'l-Masûn'da geçtiği üzere caizdir. Bunu 'Zeyd'i faziletli, Amr'ı da bildim' türünden kılmamışlardır. Bu, sarahaten belirttikleri üzere haberin hazfedildiği 'Zeyd ayaktadır, Amr da' kabilinden birinci mefulle yetinme babından değildir; zira zorunlu olarak iktisar gerekir. Bu babda mübteda ile meful arasındaki fark bir vehimden ibarettir. İstersen {تَجِدُ} fiilini 'isabet eder/elde eder' manasında tek mefule geçişli, {مُحْضَراً} lafzını da hâl kılabilirsin. {تَوَدُّ} “arzu eder”; yani temenni eder. Bu fiil zarfta amel etmektedir; yani o gün temenni eder.

لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أي بين ذلك اليوم أَمَداً بَعِيداً وقيل: الضمير- لما عملت- لقربه ولأن اليوم أحضر فيه الخير والشر والمتمني بعد الشر لا ما فيه مطلقا فلا يحسن إرجاع الضمير- اليوم- وإلى ذلك ذهب في البحر، ورد بأنه أبلغ لأنه يودّ البعد بينه وبين اليوم مع ما فيه من الخير لئلا يرى ما فيه من السوء، والأمد- غاية الشيء ومنتهاه، والفرق بينه وبين الأبد أن الأبد مدة من الزمان غير محدودة، والأمد مدة لها حد مجهول والمراد هنا الغاية الطويلة، وقيل: مقدار العمر، وقيل: قدر ما يذهب به من المشرق إلى المغرب، وذهب بعضهم إلى أن المراد بالأمد البعيد المسافة البعيدة- ولعله الأظهر- فالتمني هنا من قبيل التمني في قوله تعالى: يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ [الزخرف: ٣٨] وهذا الذي ذكر في نظم الآية هو ما ذهب إليه كثير من أئمة التفسير، وقال أبو حيان: إن الظاهر في بادئ الرأي مبني على أمر اختلف النحاة في جوازه وهو كون الفاعل ضميرا عائدا على ما اتصل به معمول الفعل

{لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ} “keşke onunla kendisi arasında olsaydı”; yani o gün ile kendi arasında, {أَمَداً بَعِيداً} “uzak bir mesafe”. Zamirin yakınlığından ötürü ve o günde hayır ve şer birlikte hazır edildiği, temenni edilenin ise mutlak olarak günün kendisi değil sadece şerrin uzaklığı olması hasebiyle zamirin {ما عَمِلَتْ} ifadesine raci olduğu da söylenmiştir; bu yüzden zamirin 'gün'e döndürülmesi uygun düşmez. el-Bahr sahibi bu görüşe meyletmiştir. Fakat buna şu şekilde cevap verilmiştir: Zamirin güne döndürülmesi daha beliğdir; zira içindeki kötülüğü görmemek için içindeki hayra rağmen kendisi ile o gün arasında uzaklık olmasını temenni eder. Emed (أَمَد), bir şeyin nihayeti ve sonudur. Onunla ebed (أَبَد) arasındaki fark şudur: Ebed, sınırlandırılmamış bir zaman dilimidir; emed ise sınırı meçhul olan bir süredir. Burada kastedilen uzun bir gayedir. Ömür miktarı olduğu da söylenmiştir; doğudan batıya gidilecek mesafe kadar olduğu da söylenmiştir. Bazıları uzak emedden kastın 'uzak mesafe' olduğunu savunmuştur —ki zahir olan da budur—. Buradaki temenni, Allah Teâlâ'nın: {يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ} [ez-Zuhruf: 38] “Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar uzaklık olsaydı!” kavlindeki temenni türündendir. Ayetin dizilişinde zikredilen bu husus, tefsir imamlarının çoğunun benimsediği görüştür. Ebû Hayyân şöyle demiştir: İlk bakışta zahir olan mana, nahivcilerin caiz olup olmadığında ihtilaf ettikleri bir meseleye dayanmaktadır; o da failin, fiilin mefulüne bitişen şeye raci bir zamir olmasıdır;

المتقدم نحو غلام هند ضربت هي، والآية من هذا القبيل على ذلك التخريج لأن الفاعل بيودّ عائد على شيء اتصل بمعمول- يودّ- وهو يوم لأنه مضاف إلى تجد كل نفس، والتقدير تودّ كل نفس يوم وجدانها ما عملت من خير وشر مُحْضَراً لو أن بينها إلخ، وجمهور البصريين على جواز ذلك وهو الصحيح، ومنه قوله:

öne geçen mefule bitişen şeye dönmesi kabilindendir; nitekim 'Hind'in kölesini kendisi dövdü' denilmesi gibi. Bu tahrice göre ayet bu kabildendir; çünkü {يَوَدُّ} fiilinin faili, {يَوَدُّ} fiilinin mamulüne bitişen bir şeye dönmektedir, o da {تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ} terkibine muzaf olan {يَوْمَ} kelimesidir. Takdiri şöyledir: 'Her nefis, yaptığı hayır ve şerri hazırlanmış bulduğu gün, keşke kendisi ile onun arasında... olsaydı diye temenni eder'. Basralıların cumhuru bunun caiz olduğu görüşündedir ve sahih olan da budur. Şu beyit de bu kabildendir:

أجل المرء يستحث- ولا يد ... ري- إذا يبتغي حصول الأماني

'Kişinin eceli hızla gelir de —farkında olmaz— arzularına kavuşmayı arzuladığı vakit.'

أي المرء في وقت ابتغائه حصول الأماني يستحث أجله ولا يدري، والفراء. والأخفش. وغيره من البصريين على عدم الجواز لأن هذا المعمول فضلة فيجوز الاستغناء عنه، وعود الضمير على ما اتصل به يخرجه عن ذلك لأنه يلزم ذكر المعمول ليعود الضمير الفاعل على ما اتصل به ولا يخفى وهنه «وفي الآية أوجه أخر» منها أن ناصب الظرف قدير، ولا يرد عليه تقييد قدرته سبحانه بذلك اليوم لأنه إذ قدر في مثله علم قدرته في غيره بالطريق الأولى، ومنها أنه منصوب بالمصير. أو بالذكر. أو بيحذركم مقدرا فيكون مفعولا به. أو بالعقاب المضاف الذي أشعر به كلام ابن عباس رضي الله تعالى عنه، وصرحوا بأنه على تقدير تعلقه بنحو- اذكروا- يجوز في ما عَمِلَتْ أن يكون مبتدأ خبره حملة تَوَدُّ وأن يكون معطوفا على ما الأولى، وجملة تَوَدُّ إما مستأنفة جوابا لسؤال مقدر كأن سائلا قال حين أمروا بذكر ذلك اليوم. فماذا يكون إذ ذاك؟ فقيل: تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها إلخ، أو حال من فاعل تَجِدُ أي- اذكروا يوم تجد كل نفس ما عملت من خير وشر محضرا وادّت تباعد ما بينها وبينه- وجوز أن يكون حالا من ضمير عَمِلَتْ لقربه، واعترض بأن- الوداد- إنما هو وقت وجدان العمل حاضرا في الآخرة لا وقت العمل في الدنيا، والحالية من ضمير عَمِلَتْ تقتضيه فلا وجه لها، وأجيب بأنها حال مقدرة على معنى يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ كذا مقدرا وداده- أي حال كونه ثابتا في قدرنا وداده- فالوداد وإن لم يكن مقارنا للعمل إلا أن كون الوداد ثابتا في قدر الله تعالى وقضائه مقارن له، وهذا مثل ما قيل في قوله تعالى وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١١٢] ، واعترض أيضا بأنه على تقدير الحالية من ضمير عَمِلَتْ يلزم تخصيص العمل والمقام لا يناسب، وأجيب بأنه ليس القصد التخصيص بل بيان سوء حالهم وحسرتهم ولا بأس به، وجوز أيضا أبو البقاء أن تكون ما في ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ شرطية- وإلى ذلك مال السفاقسي- ورفع تَوَدُّ ليس بمانع لأنه إذا كان الشرط ماضيا والجزاء مضارعا جاز في الجزاء الرفع والجزم من غير تفرقة بين إن الشرطية وأسماء الشرط، واعترض بأن رفع المضارع في الجزاء شاد كرفعه في الشرط كما نص عليه المبرد وشهد به الاستعمال حيث لم يوجد إلا في قول زهير:

Yani kişi arzularına kavuşmayı arzuladığı vakitte eceli hızla gelir de farkında olmaz. Ferrâ, Ahfeş ve Basralılardan diğer bazıları ise bunun caiz olmadığı görüşündedir; çünkü bu mamul fazlalıktır (tamamlayıcı ögedir), dolayısıyla onsuz yetinmek caizdir. Zamirin ona bitişen şeye dönmesi ise onu bu durumdan çıkarır; zira fail zamirinin bitişen şeye dönebilmesi için o mamulün zikredilmesi zorunlu hale gelir. Bu görüşün zayıflığı ortadadır. Ayette başka vecihler de vardır: Bunlardan biri zarfın nâsıbının {قَدِيرٌ} olmasıdır. Allah Teâlâ'nın kudretinin o günle sınırlandırılması buna bir itiraz olarak getirilemez; zira benzeri bir güne kadir olunca başkasına evleviyetle kadir olduğu anlaşılır. Bir diğeri, {الْمَصِيرُ} lafzı ile veya {اذْكُرْ} lafzı ile yahut mukadder bir {يُحَذِّرُكُمُ} ile mansup olmasıdır ki bu durumda mef'ûlün bih olur. Yahut İbn Abbâs radıyallâhu anh'ın sözünün hissettirdiği muzaf azap ile [mansuptur]. Açıkça belirttikleri üzere, {اذْكُرُوا} gibi bir fiile taalluk etmesi takdirine göre {ما عَمِلَتْ} ifadesinin mübteda olup haberinin {تَوَدُّ} cümlesi olması caiz olduğu gibi birinci {ما} lafzına matuf olması da caizdir. {تَوَدُّ} cümlesi ise ya mukadder bir suale cevap olarak müste'nefedir; sanki o günü hatırlamaları emredildiğinde bir soran: 'O zaman ne olacak?' demiş, bunun üzerine: {تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها} “Keşke onunla kendisi arasında... olsaydı diye temenni eder” denilmiştir; yahut {تَجِدُ} fiilinin failinden hâldir; yani 'Her nefsin işlediği hayır ve şerri hazır bulup, kendisi ile onun arasının uzak olmasını arzuladığı günü hatırlayın' demektir. Yakınlığından ötürü {عَمِلَتْ} fiilinin zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür. Ancak buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Temenni, amelin dünyada yapıldığı vakit değil, ancak ahirette hazır bulunduğu vakittedir; {عَمِلَتْ} zamirinden hâl yapılması ise amelin yapıldığı vakti gerektirir, dolayısıyla bir vechi yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, 'Her nefsin böyle bulduğu, temennisinin takdir edildiği —yani temennisinin bizim takdirimizde sabit olduğu— gün' manasında mukadder bir hâldir. Dolayısıyla temenni amelle eşzamanlı olmasa bile, temenninin Allah Teâlâ'nın takdir ve kazasında sabit olması amelle eşzamanlıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} [es-Sâffât: 112] “Biz de ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik” kavlinde söylenene benzer. Yine şöyle de itiraz edilmiştir: {عَمِلَتْ} zamirinden hâl olması takdirinde amelin tahsisi gerekir, makam ise buna uygun değildir. Buna da maksadın tahsis değil, onların kötü durumunu ve hasretini beyan etmek olduğu cevabı verilmiştir ki bunda bir beis yoktur. Ebu'l-Bekâ da {وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ} ifadesindeki {ما} lafzının şartiyye olmasını caiz görmüştür —Safâkusî de bu görüşe meyletmiştir—. {تَوَدُّ} fiilinin merfû olması buna mani değildir; zira şart mazi, ceza ise muzari olduğunda, şart edatı olan 'in' ile diğer şart isimleri arasında fark gözetilmeksizin cezada ref ve cezm caizdir. Buna ise, Müberred'in sarahaten belirttiği ve kullanımın şahitlik ettiği üzere şartta olduğu gibi cezada da muzarinin merfû olmasının şâz olduğu, nitekim yalnızca Züheyr'in şu sözünde bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir:

«وإن» أتاه خليل يوم مسغبة ... يقول لا غائب مالي ولا حرم

'Ve kıtlık gününde bir dost ona gelse, o: Ne malım kayıptır ne de haramdır, der.'

فلا يستسهل تخريج القراءة المتفق عليها عليه، نعم لا بأس بتخريج الشواذ كقراءة أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ [النساء: ٧٨] يرفع يدرك عليه، وأجيب بأنا لا نسلم الشذوذ، وقد ذكر أبو حيان أن الرفع مسموع كثيرا في لسان العرب حتى ادعى بعض المغاربة أنه أحسن من الجزم. وبيت زهير مثله قول أبي صخر:

Dolayısıyla üzerinde ittifak edilen kıraatin bunun üzerine tahrîci kolayca kabul edilemez. Evet, {أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ} [en-Nisâ: 78] “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” ayetinde {يُدْرِكْكُمُ} kelimesinin merfû okunması gibi şâz kıraatlerin buna göre tahrîcinde bir beis yoktur. Buna da şâzlığı kabul etmediğimiz şeklinde cevap verilmiştir. Nitekim Ebû Hayyân, merfû oluşun Arap kelamında çokça işitildiğini, hatta bazı Mağriplilerin bunun cezmli olmaktan daha güzel olduğunu iddia ettiklerini nakletmiştir. Züheyr'in beytinin bir benzeri de Ebû Sahr'ın şu sözüdür:

ولا بالذي إن بان منه حبيبه ... يقول ويخفي الصبر إني لجازع

'Sevgilisi kendisinden ayrıldığında, sabrı gizleyip: Ben gerçekten feryat içindeyim, diyen kimse gibi değildir.'

وقول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

إن يسألوا الخير يعطوه وإن خبروا ... في الجهد أدرك منهم طيب إخبار

'Onlardan hayır istense verirler; darlık içinde sınansalar onlardan güzel bir haber ulaşır.'

برفع أدرك وهو مضارع وقع جواب الشرط، وقوله:

Burada şartın cevabı olarak gelen muzari {أدرك} fiili merfûdur. Şu söz de böyledir:

وإن بعدوا لا يأمنون اقترابه ... تشوف أهل الغائب المنتظر

'Uzaklaşsalar da onun yaklaşmasından emin olmazlar; tıpkı dönmesi beklenen kayıp kişinin ailesinin bakınması gibi.'

إلى غير ذلك، وفي البحر: إن ضعف تخريج الرفع على ذلك ليس بذلك لما علمت ولكن يمتنع أن يكون ما في

Ve benzerleri. el-Bahr'da şöyle denilmektedir: Merfû oluşun bu şekildeki tahrîcinin zayıflığı bildiğin üzere o kadar büyük değildir; ancak ayetteki {ما} lafzının

الآية جزاء لما ذكر سيبويه أن النية في المرفوع التقديم ويكون إذ ذاك دليلا على الجواب لا نفس الجواب وحينئذ يؤدي إلى تقديم المضمر على ظاهره في غير الأبواب المستثناة لأن ضمير- وبينه- عائد على اسم الشرط وهو ما فيصير التقدير- تودّ كل نفس لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا ما عملت من سوء- وذلك لا يجوز، ورده السفاقسي بأنا لو تنزلنا على مذهب سيبويه لا يلزم محذور أيضا لأن الجملة لاشتمالها على ضمير الشرط يلزم تأخيرها وإن كانت متقدمة في النية ألا ترى أن الفاعل إذا اشتمل على ضمير يعود على المفعول يمتنع تقديمه عليه عند الأكثر، وإن كان متقدما عليه في النية، وقرأ عبد الله- ودّت- وعليها يرتفع مانع الارتفاع بالإجماع وتصح الشرطية إلا أن العلامة الثاني قال: إن في الصحة كلاما لأن الجملة على تقدير الموصولية حال أو عطف على تَجِدُ والشرطية لا تقع حالا ولا مضافا إليها الظرف فلم يبق إلا عطفها على اذكر- وهو بتقدير صحته يخل بالمعنى- وهو كون هذه الحالة والودادة في ذلك اليوم ولا محيص سوى جعلها حالا بتقدير مبتدأ أي- وهي ما عملت من سوء ودّت- ولا يخفى ما فيه فإنهم أعربوا أن الوصلية مع جملتها على الحالية ولم ينص النحاة على منع الإضافة إليها، وقال غير واحد من الأئمة: إن الموصولية أوفق بقراءة العامة وأجرى على سنن الاستقامة لأنه كلام- كحكاية الحال الكائنة في ذلك اليوم- فيجب أن يحمل على ما يفيد الوقوع ولا كذلك الشرطية على أنها تفيد الاستقبال ولا عمل سوء في استقبال ذلك اليوم وهذا لا ينفي الصحة لأنها وإن لم تدل على الوقوع لا تنافيه، وحديث الاستقبال يدفعه تقدير- وما كان عملت كما في نظائر له، فتدبر وافهم فعلك لا يقطعك عن اختيار الموصولية شيء وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ قيل: ذكره أولا للمنع عن موالاة الكفار وهنا حثا على عمل الخير والمنع من عمل السوء مطلقا. وجوز أن يكون معطوفا على تَوَدُّ أي تهاب من ذلك اليوم ومن العمل السيء وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ بإظهار قهاريته وهو مما لا يكاد ينبغي أن يخرج الكتاب العزيز عليه، وأهون منه عطفه على تَجِدُ والظرف معمول- لا ذكروا- أي اذكروا ذلك اليوم واذكروا يوم يحذركم الله نفسه بإظهار كبريائه وقهاريته. وقد يقال: إنه تكرار لما سبق وإعادة له لكن لا للتأكيد فقط بل لإفادة ما يفيده، وقوله تعالى: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ من أن تحذيره تعالى نفسه من رحمته الواسعة للعباد لأنهم إذا عرفوه وحذروه جرهم ذلك إلى طلب رضاه واجتناب سخطه وذلك هو الفوز العظيم، أو من أن تحذيره سبحانه ليس مبنيا على تناسي صفة الرحمة بل هو متحقق مع تحققها أيضا.

ceza olması caiz değildir; zira Sîbeveyh'in belirttiğine göre merfû olanda niyet öne geçmektir ve o vakit bizzat cevabın kendisi değil, cevabın delili olur. Bu durumda, müstesna bablar dışında zamirin açık isminden önce getirilmesine yol açar; çünkü {وبينه} ifadesindeki zamir, şart ismi olan {ما} lafzına racidir. Bu durumda takdir şöyle olur: 'Her nefis, yaptığı kötülükle kendi arasında uzak bir mesafe olmasını temenni eder.' Bu ise caiz değildir. Safâkusî buna şöyle reddiye vermiştir: Sîbeveyh'in mezhebine göre kabul etsek bile bir sakınca gerekmez; zira cümle şart zamirini içerdiği için niyet bakımından önde olsa bile lafzan tehir edilmesi gerekir. Görmez misin ki fail, mefule raci bir zamir içerdiğinde çoğunluğa göre niyet bakımından önde olsa bile mefulden önce getirilmesi caiz olmaz. Abdullah ise {ودّت} şeklinde okumuştur; bu okuyuşa göre ref manisi icma ile ortadan kalkar ve şartiyye oluşu sahih olur. Ancak Allâme-i Sânî şöyle demiştir: Bunun sahihliğinde tartışma vardır; çünkü mevsûle olması takdirinde cümle hâl veya {تَجِدُ} fiiline matuftur. Şart cümlesi ise hâl olamayacağı gibi zarf da ona muzaf kılınamaz. Geriye yalnızca {اذكر} fiiline atfedilmesi kalır ki bunun sahihliği takdirinde mana bozulur; o da bu hâlin ve temenninin o günde gerçekleşmesidir. Bir mübteda takdiriyle onu hâl kılmaktan başka çare kalmaz; yani 'yaptığı kötülük hâlinde o temenni etmiştir' şeklinde olur. Bundaki kapalılık ise ortadadır; zira nahivciler sıla cümlesiyle birlikte mevsûlenin hâl olarak irabını yapmış, ona izafeti yasaklayıcı bir nas belirtmemişlerdir. İkiden fazla imam şöyle demiştir: Mevsûle oluşu cumhurun kıraatine daha uygundur ve istikamet yoluna daha mutabıktır; çünkü bu kelam, o gün vaki olacak halin hikâyesi gibidir. Dolayısıyla vukuu ifade eden manaya hamledilmesi gerekir. Şartiyye ise böyle değildir; üstelik o istikbali ifade eder, o günün geleceğinde ise kötü amel işlemek yoktur. Bu durum şartiyyenin sıhhatini nefyetmez; zira vukua delalet etmese de ona zıt değildir. İstikbal meselesini ise emsallerinde olduğu gibi 'işlemiş olduğu her ne kötülük varsa' takdiri bertaraf eder. O halde iyice düşün ve anla; umulur ki hiçbir şey seni mevsûle görüşünü tercih etmekten alıkoymaz. {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah sizi Kendi Zâtından sakındırır”; denildi ki: İlkinde kâfirleri dost edinmekten men etmek için zikredilmiştir, burada ise hayır işlemeye teşvik ve kötülük işlemekten mutlak olarak men etmek içindir. {تَوَدُّ} fiiline matuf olması da caiz görülmüştür; yani o günden ve kötü amelden korkar, {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah da sizi Kendi Zâtından sakındırır”; Kahhâr olduğunu izhar ederek [sakındırır]. Bu ise Aziz Kitab'ın üzerine hamledilmesine pek de layık olmayan bir yaklaşımdır. Bundan daha hafifi, {تَجِدُ} fiiline atfedilmesidir ve zarf {اذكروا} fiilinin mamulüdür; yani 'o günü hatırlayın ve Allah'ın kibriyâsını ve kahhârlığını izhar ederek sizi Kendi Zâtından sakındırdığı günü hatırlayın' demektir. Şöyle de denilebilir: Bu, daha önce geçenin bir tekrarı ve iadesidir; ancak sadece tekit için değil, ifade ettiği manayı ve Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ} “Ve Allah kullarına çok şefkatlidir” kavlinin bildirdiği manayı ifade etmek içindir. Yani O'nun Kendi Zâtından sakındırması, kullarına olan geniş rahmetindendir; çünkü onlar O'nu tanıyıp O'ndan sakındıklarında bu onları O'nun rızasını talep etmeye ve gazabından kaçınmaya sevk eder, bu da büyük kurtuluşun ta kendisidir. Yahut Subhânehû'nun sakındırması rahmet sıfatının unutulmasına dayalı değildir; bilakis o rahmetin tahakkukuyla birlikte tahakkuk etmektedir.

فالجملة على الأول تذييل، وعلى الثاني حال، وإلى الأول يشير كلام الحسن رضي الله تعالى عنه، وأل- في العباد للاستغراق وتكرير الاسم الجليل لتربية المهابة وإذهاب الغفلة بتوجه الذهن إلى هذا الحكم أتم توجه.

Dolayısıyla cümle birinci yaklaşıma göre tezyîl, ikinciye göre ise hâldir. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'ın sözü birinci yaklaşıma işaret etmektedir. {الْعِبادِ} lafzındaki elif-lâm istiğrak (bütün fertleri kapsama) içindir. Lafza-i Celâl'in tekrar edilmesi ise heybeti artırmak ve zihnin bu hükme tam anlamıyla yönelmesini sağlayarak gafleti gidermek içindir.

قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي ذهب عامة المتكلمين إلى أن المحبة نوع من الإرادة وهي لا تتعلق حقيقة إلا بالمعاني والمنافع فيستحيل تعلقها بذاته تعالى وصفاته فهي هنا بمعنى إرادة العبد اختصاصه تعالى بالعبادة وذلك إما من باب إطلاق الملزوم وإرادة اللازم أو من باب الاستعارة التبعية بأن شبه إرادة العبد ذلك ورغبته فيه بميل قلب المحب إلى المحبوب ميلا لا يلتفت معه إلا إليه أو من باب مجاز النقص أي- إن كنتم تحبون طاعة الله تعالى أو ثوابه فاتبعوني فيما آمركم به وأنهاكم عنه- كذا قيل، وهو خلاف مذهب العارفين من أهل السنة والجماعة فإنهم قالوا المحبة تتعلق حقيقة بذات الله تعالى وينبغي للكامل أن يحب الله سبحانه لذاته وأما محبة ثوابه فدرجة نازلة، قال الغزالي عليه الرحمة في الاحياء: الحب عبارة عن ميل الطبع إلى الشيء الملذ فإن تأكد ذلك الميل وقوي يسمى عشقا، والبغض عبارة عن نفرة الطبع عن المؤلم المتعب فإذا قوي سمي مقتا، ولا يظن أن الحب مقصور على مدركات الحواس الخمس حتى يقال: إنه سبحانه لا يدرك بالحواس ولا يتمثل بالخيال فلا يحب لأنه صلى الله تعالى

{قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun”. Kelamcıların geneli, muhabbetin bir tür irade olduğu ve hakikatte ancak manalara ve menfaatlere taalluk edebileceği, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın Zâtına ve sıfatlarına taallukunun imkânsız olduğu görüşüne varmışlardır. Buna göre buradaki muhabbet, kulun ibadeti Allah Teâlâ'ya tahsis etmeyi irade etmesi manasındadır. Bu da ya melzûmun zikredilip lâzımın kastedilmesi babından, ya kulun bunu irade ve arzu etmesinin, sevenin kalbinin sevilene sadece ona yönelecek şekilde meyl etmesine benzetildiği istiare-i tebeiyye babından, yahut mecâz-ı naks babındandır; yani 'Eğer Allah Teâlâ'nın taatini yahut sevabını arzu ediyorsanız, size emrettiğim ve yasakladığım şeylerde bana uyun' demektir. Böyle söylenmiştir. Bu ise Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat ariflerinin mezhebine aykırıdır; zira onlar, muhabbetin hakikatte Allah Teâlâ'nın Zâtına taalluk ettiğini, kâmil insana yakışanın Allah Subhânehû'yu Zâtı için sevmesi olduğunu, sevabını sevmenin ise alt bir derece olduğunu söylemişlerdir. Gazzâlî aleyhirrahme el-İhyâ'da şöyle demiştir: 'Muhabbet, tabiatın lezzet veren şeye meylinden ibarettir. Bu meyil pekişip güçlenirse aşk diye adlandırılır. Buğuz ise tabiatın elem ve zahmet veren şeyden nefret etmesinden ibarettir; güçlendiğinde ise nefret/öfke adını alır. Muhabbetin sadece beş duyunun idrak ettikleriyle sınırlı olduğu sanılmasın ki böylece: Subhânehû duyularla idrak edilmez ve hayalde canlandırılamaz, dolayısıyla sevilmez, denilsin. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem

عليه وسلم سمى الصلاة- قرة عين- وجعلها أبلغ المحبوبات، ومعلوم أنه ليس للحواس الخمس فيها حظ بل حس سادس مظنته القلب والبصيرة الباطنة أقوى من البصر الظاهر والقلب أشد إدراكا من العين وجمال المعاني المدركة بالعقل أعظم من جمال الصور الظاهرة للأبصار فتكون لا محالة لذة القلوب بما تدركه من الأمور الشريفة الإلهية التي تجل أن تدركها الحواس أتم وأبلغ فيكون ميل الطبع السليم والعقل الصحيح إليه أقوى، ولا معنى للحب إلا الميل إلى ما في إدراكه لذة فلا ينكر إذا حب الله تعالى إلا من قعد به القصور في درجة البهائم فلم يجز إدراكه الحواس أصلا، نعم هذا الحب يستلزم الطاعة كما قال الوراق:

namazı 'göz aydınlığı' olarak isimlendirmiş ve onu sevilen şeylerin en üstünü kılmıştır. Malumdur ki beş duyunun bunda bir payı yoktur; bilakis onun mahalli kalp olan altıncı bir histir. Bâtınî basiret zâhirî gözden daha güçlüdür, kalp gözden daha şiddetli idrak eder ve akılla idrak edilen manaların güzelliği gözlere zâhir olan suretlerin güzelliğinden daha büyüktür. Dolayısıyla kalplerin, duyuların idrakinden yüce olan şerefli ilahî hususları idrak etmesiyle duyduğu lezzet şüphesiz daha tam ve daha üstün olacaktır. Böylece selim fıtratın ve sahih aklın O'na meyli daha güçlü olur. Sevginin, idrakinde lezzet bulunan şeye meyil etmekten başka bir anlamı yoktur. O hâlde anlayışı hayvanlar derekesine inip duyuların idrakini hiçbir şekilde aşamayan kimseden başkası Allah Teâlâ'nın sevgisini inkâr etmez. Evet, bu sevgi itaati gerektirir; nitekim el-Verrâk şöyle demiştir:

تعصي الإله وأنت تظهر حبه ... هذا لعمري في القياس بديع

'Sen O'na sevgini gösterip dururken Allah'a isyan ediyorsun; / Ömrüme yemin olsun ki kıyas bakımından bu pek acayiptir.'

لو كان حبك صادقا لأطعته ... إن المحب لمن يحب مطيع

'Eğer sevgin samimi olsaydı elbette O'na itaat ederdin; / Zira seven, sevdiğine itaatkârdır.'

والقول: بأن المحبة تقتضي الجنسية بين المحب والمحبوب- فلا يمكن أن تتعلق بالله تعالى- ساقط من القول لأنها قد تتعلق بالأعراض بلا شبهة ولا جنسية بين العرض والجوهر يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ جواب الأمر وهو رأي الخليل.

'Muhabbet, seven ile sevilen arasında aynı cinsten olmayı gerektirir; binaenaleyh Allah Teâlâ'ya taalluk edemez' şeklindeki söz ise hükümsüz bir lakırdıdır; çünkü muhabbet şüphesiz arazlara da taalluk edebilir, oysa araz ile cevher arasında cins birliği yoktur. {يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “Allah da sizi sevsin”; emrin cevabıdır ve Halîl'in görüşü budur.

وأكثر المتأخرين على أن مثل ذلك جواب شرط مقدر أي إن تتبعوني يحببكم أي يقربكم- رواه ابن أبي حاتم عن سفيان بن عيينة، وقيل: يرض عنكم وعبر عن ذلك بالمحبة على طريق المجاز المرسل أو الاستعارة أو المشاكلة، وجعل بعضهم نسبة المحبة لله تعالى من المتشابه الذي لا يعلم تأويله إلا الله تعالى.

Müteahhirûnun ekseriyeti ise böylesi yerlerin mukadder bir şartın cevabı olduğu görüşündedir; yani 'Eğer bana uyarsanız, O da sizi sever; yani sizi Kendisine yaklaştırır' demektir —İbn Ebî Hâtim bunu Süfyân b. Uyeyne'den rivayet etmiştir—. 'Sizden razı olur' manasında olduğu da söylenmiştir; bundan mecâz-ı mürsel, istiare veya müşâkele yoluyla muhabbet lafzıyla bahsedilmiştir. Bazıları ise muhabbetin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesini, tevilini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği müteşâbihattan saymıştır.

وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ أي يتجاوز لكم عنها وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي لمن تحبب اليه بطاعته وتقرب اليه باتباع نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم، والجملة تذييل مقرر لما سبق مع زيادة وعد الرحمة، ووضع الاسم الجليل مع الإضمار لما مر للاشعار باستتباع وصف الألوهية للمغفرة والرحمة، وقرئ- تحبوني. ويحبكم. ويحببكم- من حبه يحبه، ومنه قوله:

{وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} “ve günahlarınızı bağışlasın”; yani onları sizin için affetsin. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; yani O'na itaatiyle Kendisini sevdirene ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olarak O'na yaklaşana karşı. Cümle, rahmet vaadinin ziyadesiyle birlikte geçmiş olanı pekiştiren bir tezyîldir. İzmâr yerine Lafza-i Celâl'in getirilmesi, daha önce geçtiği üzere ilahlık vasfının mağfiret ve rahmeti gerektirdiğini hissettirmek içindir. Bir kıraatte 'tuhıbbûnî, yuhıbbukum, yuhabbibkum' şeklinde 'habbe-yehubbu' kökünden okunmuştur; nitekim şu beyitte de bu kullanılmıştır:

أحب- أبا ثروان من- حب- تمره ... وأعلم أن الرفق بالجار أرفق

'Ebû Servân'ı hurmasını sevdiğim için severim / Ve bilirim ki komşuya yumuşak davranmak daha münasiptir.'

وو الله لولا تمره- ما حببته ... ولا كان أدنى من عبيد ومشرق

'Ve Allah'a yemin olsun ki hurması olmasaydı onu sevmezdim / Ne de Ubeyd'den ve Meşrık'tan daha yakın olurdu.'

ومناسبة الآية لما قبلها كما قال الطيبي: أنه سبحانه لما عظم ذاته وبين جلالة سلطانه بقوله جل وعلا: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ إلخ تعلق قلب العبد المؤمن بمولى عظيم الشأن ذي الملك والملكوت والجلال والجبروت، ثم لما ثنى بنهي المؤمنين عن موالاة أعدائه وحذر عن ذلك غاية التحذير بقوله عز قائلا: لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ إلخ ونبه على استئصال تلك الموالاة بقوله عز شأنه: إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ الآية وأكد ذلك بالوعيد الشديد زاد ذلك التعلق أقصى غايته فاستأنف قوله ﷻ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ ليشير إلى طريق الوصول إلى هذا المولى جل وعلا فكأن قائلا يقول: بأي شيء ينال كمال المحبة وموالاة الرب؟ فقيل: بعد قطع موالاة أعدائنا تنال تلك الدرجة بالتوجه إلى متابعة حبيبنا إذ كل طريق سوى طريقه مسدود وكل عمل سوى ما أذن به مردود «واختلف في سبب نزولها»

Tîbî'nin belirttiği üzere ayetin öncesiyle münasebeti şöyledir: Subhânehû: {قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ} [Âl-i İmrân: 26] “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!” vb. kavliyle Kendi Zâtını yüceltip saltanatının azametini beyan edince mümin kulun kalbi, mülk ve melekût, celâl ve ceberût sahibi şanı yüce bir Mevlâ'ya bağlandı. Ardından: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ} [Âl-i İmrân: 28] “Müminler kâfirleri dost edinmesin...” kavliyle müminleri O'nun düşmanlarını dost edinmekten nehyedip bundan son derece sakındırınca ve: {إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ} [Âl-i İmrân: 29] “Göğüslerinizde olanı gizleseniz de açığa vursanız da...” kavliyle o dostluğu kökünden söküp atmaya dikkat çekip bunu şiddetli tehditle tekit edince bu bağlılık son noktasına ulaştı. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak, şanı yüce olan bu Mevlâ'ya vuslat yolunu göstermek için: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız...” kavlini istînâf eyledi. Sanki birisi: 'Muhabbetin ve Rabbe dostluğun kemali ne ile elde edilir?' diye sormuş, buna karşılık: 'Düşmanlarımızın dostluğunu kestikten sonra bu dereceye ancak Habibimizin sünnetine tabi olmaya yönelmekle ulaşılır; zira onun yolundan başka her yol kapalıdır ve onun izin verdiğinden başka her amel merduttur' denilmiştir. Ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir:

فقال الحسن، وابن جريج: زعم أقوام على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أنهم يحبون الله تعالى فقالوا يا محمد: إنا نحب ربنا فأنزل الله تعالى هذه الآية،

Hasan ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir topluluk Allah Teâlâ'yı sevdiklerini iddia ederek: 'Ey Muhammed! Biz Rabbimizi seviyoruz' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وروى الضحاك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه قال: «وقف النبي ﷺ على قريش في المسجد الحرام وقد نصبوا أصنامهم علقوا عليها بيض النعام وجعلوا في آذانها الشنوف وهم يسجدون لها فقال: يا معشر قريش لقد خالفتم ملة أبيكم إبراهيم وإسماعيل ولقد كانا على الإسلام فقالت قريش: يا محمد إنما نعبد هذه حبا لله تعالى لتقربنا إلى الله سبحانه زلفى فأنزل الله تعالى قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ إلخ،

Dahhâk'ın İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Mescid-i Harâm'da putlarını dikmiş, üzerlerine devekuşu yumurtaları asmış ve kulaklarına küpeler takmış vaziyette onlara secde eden Kureyşlilerin başında durdu ve: 'Ey Kureyş topluluğu! Siz babanız İbrahim ve İsmail'in dinine muhalefet ettiniz; oysa onlar İslam üzere idiler' buyurdu. Kureyş ise: 'Ey Muhammed! Biz bunlara ancak Allah Teâlâ'ya olan sevgimizden ve bizi Allah Subhânehû'ya yakınlaştırsınlar diye tapıyoruz' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ} “De ki: Eğer... seviyorsanız...” ayetini indirdi.»

وفي رواية أبي صالح «إن اليهود لما قالوا: نحن أبناء الله وأحباؤه أنزل هذه الآية فلما نزلت

Ebû Sâlih'in rivayetinde ise şöyle denmektedir: «Yahudiler: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediklerinde bu ayet indi. Ayet inince

عرضها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على اليهود فأبوا أن يقبلوها»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Yahudilere sundu, fakat onlar kabul etmekten kaçındılar.»

وروى محمد بن إسحاق عن محمد بن جعفر بن الزبير قال: «نزلت في نصارى نجران وذلك أنهم قالوا: إنما نعظم المسيح ونعبده حبا لله تعالى وتعظيما له فأنزل الله هذه الآية ردا عليهم»

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: «Bu ayet Necrân Hristiyanları hakkında indi; zira onlar: 'Biz Mesih'e ancak Allah Teâlâ sevgisinden ve O'nu yüceltmek amacıyla tazim gösteriyor ve ibadet ediyoruz' demişlerdi. Allah da onlara bir reddiye olarak bu ayeti indirdi.»

يروى أنها لما نزلت قال عبد الله بن أبيّ: إن محمدا يجعل طاعته كطاعة الله تعالى ويأمرنا أن نحبه كما أحب النصارى عيسى فنزل قوله تعالى: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ

Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Abdullah b. Übey: 'Muhammed kendisine itaati Allah Teâlâ'ya itaat gibi kılıyor ve Hristiyanların İsa'yı sevdiği gibi bizim de kendisini sevmemizi emrediyor' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu kavli indi: {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ} “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin”.

أي في جميع الأوامر والنواهي ويدخل في ذلك الأمر السابق دخولا أوليا، وإيثار الإظهار على الإضمار بطريق الالتفات لتعيين حيثية الإطاعة والإشعار بعلتها، وفيه إشارة إلى رد شبهة المنافق كأنه يقول: إنما أوجب الله تعالى عليكم متابعتي لا لما يقول النصارى في عيسى بل لكوني رسول الله فَإِنْ تَوَلَّوْا أي أعرضوا أو تعرضوا على أن تكون إحدى التاءين محذوفة فيكون حينئذ داخلا في حيز المقول، وفي ترك ذكر احتمال الإطاعة تلويح إلى أنها غير محتملة منهم فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ أي لا يقربهم أو لا يرضى عنهم بل يبعدهم عن جوار قدسه وحظائر عزه ويسخط عليها يوم رضاه عن المؤمنين.

Yani bütün emir ve yasaklarda [itaat edin]; önceki emir de buna öncelikli olarak dâhildir. Zamir yerine iltifat yoluyla açık ismin tercih edilmesi, itaatin gerekçesini belirlemek ve onun illetini hissettirmek içindir. Bunda münafığın şüphesine bir reddiye işareti vardır; sanki şöyle demektedir: 'Allah Teâlâ'nın size bana uymayı farz kılması Hristiyanların İsa hakkında dedikleri şeyden ötürü değil, sadece benim Allah'ın Resûlü olmam sebebiyledir.' {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse”; yani yüz çevirdiler yahut iki 'te' harfinden birinin hazfedilmesiyle 'yüz çevirirseniz' demektir ki o takdirde söylenecek sözün kapsamında olur. İtaat ihtimalinin zikredilmemesinde, onların itaat etmelerinin ihtimal dahilinde olmadığına bir îma vardır. {فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ} “Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez”; yani onları Kendisine yaklaştırmaz yahut onlardan razı olmaz; bilakis onları kudsiyet civarından ve izzet saraylarından uzaklaştırır, müminlerden razı olduğu günde onlara gazap eder.

والمراد من الكافرين من تولى ولم يعبر بضميرهم للإيذان بأن التولي عن الطاعة كفر وبأن محبته ﷿ مخصوصة بالمؤمنين لأن نفيها- عن هؤلاء الكفار المستلزم لنفيها عن سائرهم لاشتراك العلة- يقتضي الحصر في ضدهم.

Kâfirlerden maksat yüz çevirenlerdir. Onlar hakkında zamir kullanılmaması, itaatten yüz çevirmenin küfür olduğunu ve Allah azze ve celle'nin muhabbetinin sadece müminlere mahsus bulunduğunu bildirmek içindir; zira illetin ortaklığından ötürü bu kâfirlerden muhabbetin nefyi diğerlerinden de nefyini gerektirdiğinden, zıtlarında hasrı iktiza eder.

إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن اليهود قالوا: نحن أبناء إبراهيم. وإسحق. ويعقوب عليهم الصلاة والسلام ونحن على دينهم فنزلت: وقيل: إن نصارى نجران لما غلوا في عيسى ﵊ وجعلوه ابن الله سبحانه واتخذوه إلها نزلت ردا عليهم وإعلاما لهم بأنه من ذرية البشر المنتقلين في الأطوار المستحيلة على الإله وهذا وجه مناسبة الآية لما قبلها.

{إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ} “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nuh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti”. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Yahudiler: 'Biz İbrahim, İshak ve Yakub'un aleyhimüsselâm evlatlarıyız ve onların dini üzereyiz' dediler; bunun üzerine bu ayet indi. Denildi ki: Necrân Hristiyanları İsa aleyhisselâm hakkında aşırı gidip onu Allah Subhânehû'nun oğlu sayınca ve ilah ittihaz edince, bu ayet onlara bir reddiye ve onun ilah hakkında imkânsız olan beşerî hallere intikal eden bir beşer zürriyeti olduğunu bildirmek üzere indi. Ayetin öncesiyle münasebet yönü de budur.

وقال شيخ الإسلام رحمه الله تعالى في وجه المناسبة: إنه سبحانه لما بين إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمران: ١٩] وإن اختلاف أهل الكتابين فيه إنما هو للبغي والحسد وأن الفوز برضوانه ومغفرته ورحمته منوط باتباع الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم شرع في تحقيق رسالته وأنه من أهل بيت النبوة القديمة فبدأ ببيان جلالة أقدار الرسل عليهم الصلاة والسلام وأتبعه ذكر مبدأ عيسى وأمه وكيفية دعوته الناس إلى الإيمان تحقيقا للحق وإبطالا لما عليه أهل الكتابين من الإفراط والتفريط في شأنهما ثم بين محاجتهم في إبراهيم وادعائهم الانتماء إلى ملته ونزه ساحته العلية عما هم عليه من اليهودية والنصرانية ثم نص على أن جميع الرسل دعاة إلى عبادة الله تعالى وتوحيده وأن أممهم قاطبة مأمورون بالإيمان بمن جاءهم من رسول مصدق لما معهم تحقيقا لوجوب الايمان بالرسول صلى الله تعالى عليه وسلم وتحتم الطاعة له حسبما يأتي تفصيله انتهى- وهو وجه وجيه-.

Şeyhülislâm [Ebussuûd Efendi] rahmetullâhi aleyh münasebet yönü hakkında şöyle demiştir: Subhânehû: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ} [Âl-i İmrân: 19] “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” kavlini, iki Kitap ehlinin dindeki ihtilaflarının sadece azgınlık ve hasetten kaynaklandığını, O'nun rızasına, mağfiretine ve rahmetine kavuşmanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaya bağlı olduğunu beyan edince; onun risaletini ve köklü nübüvvet hanedanına mensup olduğunu tahkike başlayarak evvela peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm kadirlerinin yüceliğini beyanla başladı. Hakkı tahkik etmek ve iki Kitap ehlinin onlar hakkındaki ifrat ve tefritlerini iptal etmek üzere bunun peşinden İsa'nın ve annesinin yaratılış başlangıcını ve insanları imana davet ediş keyfiyetini zikretti. Ardından İbrahim hakkındaki tartışmalarını ve onun milletine mensubiyet iddialarını beyan edip onun yüce makamını onların benimsediği Yahudilik ve Hristiyanlıktan tenzih etti. Sonra bütün peygamberlerin Allah Teâlâ'ya ibadete ve tevhidine davetçi olduklarını, bütün ümmetlerinin de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanın vücubunu ve tafsilatı geleceği üzere ona itaatin kat'iyetini tahkik etmek maksadıyla yanlarındakini tasdik edici olarak kendilerine gelen peygambere iman etmekle emrolunduklarını açıkça belirtti. (İktibas sonu). Bu, gayet yerinde bir izahtır.

وبدأ بآدم ﵊ لأنه أول النوع وثنى بنوح ﵊ لأنه آدم الأصغر والأب الثاني وليس أحد على وجه البسيطة إلا من نسله لقوله سبحانه: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ [الصافات: ٧٧] وذكر آل إبراهيم لترغيب المعترفين باصطفائهم في الإيمان بنبوة واسطة قلادتهم واستمالتهم نحو الاعتراف باصطفائه بواسطة كونه من زمرتهم وذكر آل عمران مع اندراجهم في الآله الأول لإظهار مزيد الاعتناء بأمر عيسى ﵊ لكمال رسوخ الاختلاف في شأنه وهذا هو الداعي إلى إضافة الآل في الأخيرين دون الأولين.

Türü ilk başlatan olduğu için Âdem aleyhisselâm ile başladı. İkinci olarak Nuh aleyhisselâm'ı zikretti; çünkü o küçük Âdem ve ikinci atadır, yeryüzünde olan hiç kimse yoktur ki Subhânehû'nun: {وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ} [es-Sâffât: 77] “Yalnızca onun soyunu kalıcılar kıldık” kavli gereğince onun neslinden olmasın. Onların seçildiğini itiraf edenleri hanedanlarının parlayan gerdanlığı olan zâtın nübüvvetine imana teşvik etmek ve onun da onların zümresinden olması vesilesiyle seçilmişliğini itirafa meylettirmek için İbrahim ailesini zikretti. İmrân ailesini ise birinci aileye dâhil olmalarına rağmen, hakkındaki ihtilafın son derece kökleşmiş olması sebebiyle İsa aleyhisselâm'ın meselesine gösterilen özel ihtimamı izhar etmek için zikretti. İlk ikisinde değil de son iki zümrede 'âl' (aile) lafzının izafe edilmesine sevk eden sebep de budur.

وقيل: المراد بالآل في الموضعين بمعنى النفس أي- اصطفى آدم، ونوحا، وإبراهيم، وعمران. وذكر الآل فيهما اعتناء بشأنهما وليس بشيء. والمراد بآل إبراهيم كما قال مقاتل: إسماعيل، وإسحق، ويعقوب، والأسباط. وروي عن

Her iki yerde de 'âl' lafzı ile bizzat şahıslarının kastedildiği, yani 'Âdem'i, Nuh'u, İbrahim'i ve İmrân'ı seçti' demek olduğu; ikisinde 'âl' lafzının şanlarına ihtimam göstermek için zikredildiği de söylenmiştir; fakat bu bir kıymet ifade etmez. Mukâtil'in belirttiğine göre İbrahim ailesinden maksat: İsmail, İshak, Yakub ve Torunlar'dır (Esbât).

ابن عباس. والحسن رضي الله تعالى عنهم أنهم من كان على دينه كآل محمد ﷺ في أحد الإطلاقات، والمراد بآل عمران عيسى ﵊ وأمه مريم بنت عمران بن ماثان من ولد سليمان بن داود ﵉ قاله الحسن ووهب، وقيل: المراد بهم موسى وهارون ﵉، فعمران حينئذ هو عمران بن يصهر أبو موسى- قاله مقاتل- وبين العمرانين ألف وثمانمائة سنة. والظاهر هو القول الأول- لأن السورة تسمى آل عمران ولم تشرح قصة عيسى ومريم في سورة أبسط من شرحها في هذه السورة، وأما موسى، وهارون فلم يذكر من قصتهما فيها طرف فدل ذلك على أن عمران المذكور هو أبو مريم، وأيضا يرجح كون المراد به أبا مريم أن الله تعالى ذكر اصطفاءها بعد ونص عليه وأنه قال سبحانه: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ [آل عمران: ٣٥] إلخ، والظاهر أنه شرح لكيفية الاصطفاء المشار إليه بقوله تعالى:

İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre onlar, ıtlaklardan birinde 'Âl-i Muhammed' gibi onun dini üzere olan kimselerdir. İmrân ailesinden maksat ise İsa aleyhisselâm ve Süleyman b. Dâvûd aleyhimesselâm'ın soyundan gelen Mâsân kızı İmrân'ın kızı olan annesi Meryem'dir; bunu Hasan ve Vehb söylemiştir. Onlardan maksadın Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm olduğu da söylenmiştir; bu durumda İmrân, Mûsâ'nın babası olan İshâr oğlu İmrân'dır —bunu Mukâtil söylemiştir— ve iki İmrân arasında bin sekiz yüz yıl vardır. Zahir olan birinci görüştür; zira sure Âl-i İmrân olarak adlandırılmıştır ve İsa ile Meryem'in kıssası bu surede açıklanandan daha tafsilatlı bir şekilde hiçbir surede açıklanmamıştır. Mûsâ ve Hârûn'un kıssasından ise bu surede tek bir parça bile zikredilmemiştir; bu da zikredilen İmrân'ın Meryem'in babası olduğuna delalet eder. Ayrıca bundan maksadın Meryem'in babası oluşunu tercih ettiren bir diğer husus, Allah Teâlâ'nın daha sonra onun seçilmiş olduğunu zikredip bunu açıkça belirtmesi ve Subhânehû'nun: {إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْranَ} [Âl-i İmrân: 35] “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti...” buyurmasıdır. Zahir olan, bunun Allah Teâlâ'nın şu kavliyle işaret edilen seçilme keyfiyetinin bir açıklaması olmasıdır:

وَآلَ عِمْرانَ فيكون من قبيل تكرار الاسم في جملتين فيسبق الذهن إلى أن الثاني هو الأول نحو أكرم زيدا إن زيدا رجل فاضل، وإذا كان المراد بالثاني غير الأول كان في ذلك إلباس على السامع، وترجيح القول الأخير بأن موسى يقرن بإبراهيم في الذكر ليس في القوة- كمرجح الأول كما لا يخفى، والاصطفاء الاختيار، وأصله أخذ صفوة الشيء كالاستصفاء، ولتضمينه معنى التفضيل عدي بعلى، والمراد- بالعالمين- أهل زمان كل واحد منهم أي اصطفى كل واحد منهم على عالمي زمانه، ويدخل الملك في ذلك، والتأويل خلاف الأصل.

{وَآلَ عِمْرانَ} “ve İmrân ailesini”; böylece iki cümlede aynı ismin tekrarı kabilinden olur ve 'Zeyd'e ikram et, şüphesiz Zeyd faziletli bir adamdır' ifadesinde olduğu gibi zihin ikincinin birinci ile aynı olduğuna intikal eder. Şayet ikinciden maksat birinciden başkası olsaydı bu dinleyicide bir iltibasa yol açardı. Mûsâ'nın zikirde İbrahim ile birlikte anıldığı gerekçesiyle son görüşün tercih edilmesi ise gizli kalmayacağı üzere birinciyi tercih ettiren delil kadar güçlü değildir. Istıfâ (اصْطِفَاء), seçmek demektir; aslı istısfâ gibi bir şeyin en seçkin ve duru kısmını almaktır. Üstün kılma manasını tazammun ettiği için 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. {الْعالَمِينَ} “âlemlere” lafzından maksat, her birinin kendi zamanının ehlidir; yani onların her birini kendi asrının âlemlerine üstün kılıp seçmiştir. Melekler de buna dâhildir; tevil ise asıl olana aykırıdır.

ومن هنا استدل بعضهم بالآية على أفضلية الأنبياء على الملائكة، ووجه الاصطفاء في جميع الرسل أنه سبحانه خصهم بالنفوس القدسية وما يليق بها من الملكات الروحانية والكمالات الجسمانية حتى إنهم امتازوا كما قيل: على سائر الخلق خلقا وخلقا وجعلوا خزائن أسرار الله تعالى ومظهر أسمائه وصفاته ومحل تجليه الخاص من عباده ومهبط وحيه ومبلغ أمره ونهيه، وهذا ظاهر في المصطفين المذكورين في الآية من الرسل، وأما مريم فلها الحظ الأوفر من بعض ذلك، وقيل: اصطفى آدم بأن خلقه بيديه وعلمه الأسماء وأسجد له الملائكة وأسكنه جواره، واصطفى نوحا بأنه أول رسول بعث بتحريم البنات، والأخوات، والعمات، والخالات، وسائر ذوي المحارم وأنه أب الناس بعد آدم وباستجابة دعوته في حق الكفرة والمؤمنين، واصطفى آل إبراهيم بأن جعل فيهم النبوة والكتاب، ويكفيهم فخرا أن سيد الأصفياء منهم، واصطفى عيسى وأمه بأن جعلهما آية للعالمين.

Buradan hareketle bazıları bu ayeti peygamberlerin meleklere olan üstünlüğüne delil getirmişlerdir. Bütün peygamberlerdeki seçilme yönü şudur: Subhânehû onları kudsî nefislerle, bunlara layık ruhanî melekeler ve cismanî kemallerle tahsis etmiş, hatta denildiği gibi hilkat ve ahlak bakımından diğer mahlukata üstün kılmış; onları Allah Teâlâ'nın sırlarının hazineleri, isim ve sıfatlarının mazharı, kulları arasından Kendi özel tecellisinin mahalli, vahyinin iniş yeri ve emir ile yasağının tebliğcisi kılmıştır. Bu durum ayette zikredilen seçilmiş peygamberlerde gayet açıktır. Meryem'e gelince, onun da bunlardan bazısında en büyük payı vardır. Denildi ki: Âdem'i bizzat Kendi kudret elleriyle yaratarak, ona isimleri öğreterek, melekleri ona secde ettirerek ve onu Kendi civarında iskân ederek seçmiştir. Nuh'u ise kızların, kız kardeşlerin, halaların, teyzelerin ve diğer bütün mahremlerin nikâhlanmasını haram kılma hükmüyle gönderilen ilk resul kılarak, Âdem'den sonra insanların babası yaparak ve kâfirler ile müminler hakkındaki duasını kabul ederek seçmiştir. İbrahim ailesini içlerinde nübüvvet ve Kitab'ı kılarak seçmiştir; seçilmişlerin efendisinin onlardan olması onlara iftihar olarak yeter! İsa ve annesini ise onları âlemlere birer ayet (ibret/mucize) kılarak seçmiştir.

وإن أريد بآل عمران موسى وهارون فوجه اصطفاء موسى ﵊ تكليم الله تعالى إياه وكتابة التوراة له بيده، ووجه اصطفاء هارون جعله وزيرا لأخيه، وأما اصطفاء إبراهيم ﵊ فمفهوم بطريق الأولى وعدم التصريح به للايذان بالغنى عنه لكمال شهرة أمره بالخلة، وكونه شيخ الأنبياء وقدوة المرسلين، وأما اصطفاء نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم فيفهم من دخوله في آل إبراهيم كما أشرنا إليه وينضم إليه أن سياق هذا المبحث لأجله كما يدل عليه بيان وجه المناسبة في كلام شيخ الإسلام، وروي عن أئمة أهل البيت أنهم يقرؤون- وآل محمد على العالمين- وعلى ذلك لا سؤال، ومن الناس من قال: المراد بآل إبراهيم محمد صلى الله تعالى عليه وسلم جعل كأنه كل الآل مبالغة في مدحه، وفيه أن نبينا وإن كان في نفس الأمر بمنزلة الأنبياء كلهم فضلا عن آل إبراهيم فقط إلا أن هذه الإرادة هنا بعيدة، ويشبه ذلك في البعد بل يزيد عليه ما ذكره بعضهم في الآية أنه لما أمرهم بمتابعته صلى الله تعالى عليه وسلم وإطاعته، وجعل إطاعته ومتابعته سببا لمحبة الله تعالى إياهم وعدم إطاعته سببا لسخط الله تعالى عليهم وسلب محبته عنهم أكد ذلك بتعقيبه بما هو عادة الله تعالى من اصطفاء أنبيائه على مخالفيهم وقمعهم وتذليلهم وإعدامهم لهم تخويفا لهؤلاء المتمردين عن متابعته صلى الله تعالى عليه وسلم فذكر اصطفاء آل إبراهيم على العالم مع أن العالم كانوا كافرين فجعل دينهم شائعا وذلل مخالفيهم، واصطفاء موسى وهارون على العالم

Şayet İmrân ailesi ile Mûsâ ve Hârûn kastedilmişse, Mûsâ aleyhisselâm'ın seçilme yönü Allah Teâlâ'nın onunla konuşması ve Tevrat'ı onun için Kendi kudretiyle yazmasıdır; Hârûn'un seçilme yönü ise onu kardeşine vezir kılmasıdır. İbrahim aleyhisselâm'ın seçilişi ise evleviyetle anlaşılır; açıkça zikredilmemesi, dostluk (hıllet) makamıyla şanının kemal derecede meşhur olması, peygamberlerin pîri ve resullerin önderi bulunması hasebiyle buna ihtiyaç duyulmadığını bildirmek içindir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in seçilmişliğine gelince; işaret ettiğimiz gibi onun İbrahim ailesine dâhil olmasından anlaşılır. Buna ilaveten, Şeyhülislâm'ın sözündeki münasebet yönünün beyanının da delalet ettiği üzere bu bahsin akışı bizzat onun içindir. Ehl-i Beyt imamlarından onların 've Âl-i Muhammed'i de âlemlere üstün kıldı' şeklinde okudukları rivayet edilmiştir; bu takdire göre hiçbir soru kalmaz. İnsanlardan bazıları: 'İbrahim ailesinden maksat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; onu övmede mübalağa olsun diye sanki ailenin tamamı kılınmıştır' demiştir. Ancak Peygamberimiz her ne kadar hakikatte tek başına İbrahim ailesi şöyle dursun bütün peygamberler mesabesinde olsa da buradaki bu murat uzaktır. Bazılarının ayet hakkında zikrettiği şu izah da bu uzaklığa benzemekte, hatta ondan daha uzak kalmaktadır: Allah onlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmayı ve itaat etmeyi emredip ona itaati ve tabi olmayı Allah Teâlâ'nın onları sevmesinin sebebi, ona itaat etmemeyi ise Allah Teâlâ'nın gazabının ve sevgisini onlardan çekip almasının sebebi kılınca; peygamberine uymaktan kaçınan bu asileri korkutmak üzere, peygamberlerini muhaliflerine karşı seçip üstün kılma, onları kahretme, zelil etme ve yok etme şeklindeki âdetini peşinden getirerek bunu tekit etmiştir. Böylece bütün âlem kâfir olduğu halde İbrahim ailesinin âleme üstün kılınışını zikretmiş, dinlerini yaygınlaştırıp muhaliflerini zelil kılmıştır; Mûsâ ve Hârûn'u da âleme üstün kılıp seçmiş,

فجعل السحرة مع كثرتهم مغلوبين لهما وفرعون مع عظمته وغلبة جنوده مغلوبا وأهلكهم، ولذا خص آدم بالذكر ونوحا والآلين، ولم يذكر إبراهيم ونبينا صلى الله تعالى عليهما وسلم إذ إبراهيم لم يغلب، وهذا الكلام لبيان أن نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم سيغلب- وليس المراد الاصطفاء بالنبوة حتى يخفي وجه التخصيص- وبهذا ظهر ضعف الاستدلال به على فضلهم على الملائكة انتهى.

çokluklarına rağmen sihirbazları onların karşısında mağlup eylemiş, azametine ve ordularının üstünlüğüne rağmen Firavun'u mağlup kılıp onları helak etmiştir. Bu sebeple tahsisen Âdem'i, Nuh'u ve iki aileyi zikretmiş; İbrahim ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhimâ ve sellem'i zikretmemiştir; zira İbrahim galebe çalmamıştır. Bu kelam, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ileride galebe çalacağını beyan içindir; tahsisin vechi gizli kalsın diye nübüvvetle seçilme kastedilmemiştir. Böylece bunun onların meleklere üstünlüğüne delil getirilmesinin zayıflığı ortaya çıkmıştır. (İktibas sonu).

وفيه أن المتبادر من الاصطفاء الاجتباء والاختيار لا النصر على الأعداء على أن المقام بمراحل عن هذا الحمل، وقد أخرج ابن عساكر وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه فسر الاصطفاء هنا بالاختيار للرسالة- ومثله فيما أخرجه ابن جرير عن الحسن- وأيضا حمل آل عمران على موسى. وهارون مما لا ينساق إليه الذهن كما علمت، وكأن القائل لما لم يتيسير له إجراء الاصطفاء بالمعنى الذي أراده في عيسى ﵊ وأمه اضطر إلى الحمل على خلاف الظاهر، وأنت تعلم أن الآية غنية عن الولوج في مثل هذه المضايق.

Bu görüşe karşı şu söylenir: Istıfâ lafzından ilk akla gelen mana seçip beğenmektir, düşmanlara karşı zafer kazanmak değildir; kaldı ki makam bu yoruma fersah fersah uzaktır. İbn Asâkir ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan buradaki ıstıfâyı 'risalet için seçmek' olarak tefsir ettiğini nakletmişlerdir —İbn Cerîr'in Hasan'dan rivayet ettiği de bunun gibidir—. Ayrıca bildiğin üzere İmrân ailesini Mûsâ ve Hârûn'a hamletmek zihnin doğrudan varacağı bir şey değildir. Sanki bu sözün sahibi, ıstıfâyı kastettiği mana ile İsa aleyhisselâm ve annesinde işletmeyi kolay bulamayınca zahirin hilafına hamletmek mecburiyetinde kalmıştır. Bilirsin ki ayet böylesi dar boğazlara girmekten müstağnidir.

ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ نصب على البدلية من الآلين أو الحالية منهما، وقيل: بدل من «نوح» وما بعده، وجوز أن يكون بدلا من آدَمَ وما عطف عليه، ورده أبو البقاء بأن آدم ليس بذرية، وأجيب بأنه مبني على ما صرح به الراغب وغيره من أن الذرية تطلق على الآباء والأبناء لأنه من الذرء بمعنى الخلق، والأب ذرئ منه الولد، والولد ذرئ من الأب إلا أن المتبادر من الذرية النسل- وقد تقدم الكلام عليه.

{ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ} “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak”; iki aileden bedel veya onlardan hâl olarak mansuptur. 'Nuh' ve sonrasından bedel olduğu da söylenmiştir. {آدَمَ} ve ona matuf olanlardan bedel olması da caiz görülmüştür. Ebu'l-Bekâ ise Âdem'in bir zürriyet olmadığını belirterek buna karşı çıkmıştır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu izah, Râgıb ve diğerlerinin sarahaten belirttikleri üzere zürriyet lafzının hem atalara hem de çocuklara ıtlak olunabileceği esasına dayanır; çünkü o yaratmak manasındaki 'zer'' kökünden gelir; baba evlattan yaratılmış, evlat da babadan yaratılmıştır. Ancak zürriyetten ilk akla gelen nesildir —bunun bahsi daha önce geçmişti—.

والمعنى أنهم ذرية واحدة متشعبة البعض من البعض في النسب كما ينبئ عنه التعرض لكونهم ذرية، وروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه- واختاره الجبائي- وأخرج عبد بن حميد عن قتادة قال: بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ في النية والعمل والإخلاص والتوحيد، ومِنْ على الأول ابتدائية والاستمالة تقريبية وعلى الثاني اتصالية والاستمالة برهانية، وقيل: هي اتصالية فيهما وَاللَّهُ سَمِيعٌ لأقوال العباد عَلِيمٌ بأفعالهم وما تكنه صدورهم فيصطفي من يشاء منهم، والجملة تذييل مقرر لمضمون ما قبلها إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ تقرير للاصطفاء وبيان لكيفيته، والظرف في حيز النصب على المفعولية بفعل محذوف أي اذكر لهم وقت قولها، وقيل: هو منصوب على الظرفية لما قبله، وهو سَمِيعٌ عَلِيمٌ على سبيل التنازع أو- السميع- ولا يضر الفصل بينهما بالأجنبي لتوسعهم في الظروف، وقيل: هو ظرف لمعنى الاصطفاء المدلول عليه- باصطفى- المذكور كأنه قيل: واصطفى آل عمران إِذْ قالَتِ إلخ فكان من عطف الجمل على الجمل لا المفردات على المفردات ليلزم كون اصطفاء الكل في ذلك الوقت، وامْرَأَتُ عِمْرانَ هي حنة بنت فاقوذا- كما رواه إسحق بن بشر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه والحاكم عن أبي هريرة- وهي جدة عيسى ﵊ وكان لها أخت اسمها إيشاع تزوجها زكريا ﵊ هي أم يحيى- فعيسى ابن بنت خالة يحيى- كما ذكر ذلك غير واحد من الأخباريين- ويشكل عليه ما

Manası şudur: Onlar zürriyet oluşlarının belirtilmesinin de hissettirdiği gibi nesep bakımından bir kısmı diğerinden dallanıp budaklanan tek bir zürriyettir. Bu görüş Ebû Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiş ve Cübbâî tarafından tercih edilmiştir. Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ} “Birbirindendir”; niyet, amel, ihlas ve tevhidde [birbirindendir]. {مِنْ} edatı birinci görüşe göre ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olup istimâle (meylettirme) takrîbîdir; ikinciye göre ise ittisâliyye (bağlantı bildiren) olup istimâle bürhânîdir. Her iki durumda da ittisâliyye olduğu söylenmiştir. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir”; kulların sözlerini, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; onların fiillerini ve göğüslerinin gizlediği şeyleri bilir, dolayısıyla onlardan dilediğini seçip üstün kılar. Cümle, öncesinin mazmununu tekit eden bir tezyîldir. {إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ} “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti”; ıstıfânın pekiştirilmesi ve keyfiyetinin beyanıdır. Zarf, mahzuf bir fiilin mefulü olarak nasb mahallindedir; yani 'Onun söylediği vakti onlara hatırlat' demektir. Tenâzu' yoluyla kendisinden önceki {سَمِيعٌ عَلِيمٌ} lafzının yahut {السميع} lafzının mamulü olarak zarfiyet üzere mansup olduğu da söylenmiştir; zarflar konusunda genişlik tanındığı için aralarının ecnebi bir öge ile ayrılması zarar vermez. Bunun zikredilen {اصْطَفى} fiilinin delalet ettiği seçilme manasının zarfı olduğu da söylenmiştir; sanki: 'İmrân'ın karısı şöyle dediği vakit İmrân ailesini seçti' denilmiştir. Böylece hepsi o vakitte seçilmiş olmasın diye müfredlerin müfredlere atfı değil, cümlelerin cümlelere atfı kabilinden olur. {امْرَأَتُ عِمْرانَ} “İmrân'ın karısı”; İshâk b. Bişr'in İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan ve Hâkim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiği üzere Fâkûzâ kızı Hanne'dir. O, İsa aleyhisselâm'ın anneannesidir. Onun Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın nikâhında olan ve Yahyâ'nın annesi bulunan Îşâ' adında bir kız kardeşi vardı; dolayısıyla İsa, Yahyâ'nın teyzesinin kızının oğludur —nitekim tarihçilerden birden fazlası bunu zikretmiştir—. Buna ise şu husus müşkil olmaktadır:

أخرجه الشيخان في حديث المعراج من قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: «فإذا أنا بابني الخالة عيسى ابن مريم، ويحي بن زكريا»

Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] Mi'rac hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bir de baktım ki teyze çocukları Meryem oğlu İsa ile Zekeriyyâ oğlu Yahyâ oradalar» buyurmuş olmasıdır.

وأجاب صاحب التقريب بأن الحديث مخرج على المجاز فإنه كثيرا ما يطلق الرجل اسم الخالة على بنت خالته لكرامتها عليه، والغرض أن بينهما عليهم الصلاة والسلام هذه الجهة من القرابة وهي جهة الخئولة، وقيل: كانت إيشاع أخت حنة من الأم وأخت مريم من الأب على أن عمران نكح أولا أم حنة فولدت له إيشاع ثم نكح حنة بناء على حل نكاح الربائب في شريعتهم فولدت مريم فكانت إيشاع أخت مريم من الأب وخالتها من الأم لأنها أخت حنة من الأم، وفيه أنه مخالف لما ذكره محيي السنة من أن إيشاع وحنة بنتا فاقوذا على أنه بعيد لعدم الرواية في الأمرين.

et-Takrîb sahibi hadisin mecaza hamledildiğini söyleyerek şöyle cevap vermiştir: Kişi, yanındaki kıymetinden ötürü teyzesinin kızına çok kere 'teyze' ismini ıtlak eder. Maksat ise onların aleyhimüssalâtü vesselâm arasında bu cihetten bir akrabalığın, yani teyzelik cihetinin bulunmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Îşâ', Hanne'nin anne bir kız kardeşi ve Meryem'in baba bir kız kardeşi idi. Şöyle ki: İmrân önce Hanne'nin annesiyle evlendi ve ondan Îşâ' doğdu; ardından şeriatlarında üvey kızlarla evlenmenin helal olması esasına dayanarak Hanne ile evlendi ve Meryem doğdu. Böylece Îşâ', Meryem'in baba bir kız kardeşi ve Hanne'nin anne bir kız kardeşi olduğu için de anne tarafından teyzesi oldu. Ancak Muhyissünne'nin Îşâ' ve Hanne'nin Fâkûzâ'nın kızları olduğunu zikretmesine aykırı olması bir yana, her iki hususta da rivayet bulunmadığı için bu izah uzaktır.

أخرج ابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن حنة امرأة عمران كانت حبست عن الولد والمحيض

İbn Asâkir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre İmrân'ın hanımı Hanne'nin çocuğu olmuyor ve hayızdan kesilmiş bulunuyordu.

فبينا هي ذات يوم في ظل شجرة إذ نظرت إلى طير يزق فرخا له فتحركت نفسها للولد فدعت الله تعالى أن يهب لها ذكرا فحاضت من ساعتها فلما ظهرت أتاها زوجها فلما أيقنت بالولد قالت: لئن نجاني الله تعالى ووضعت ما في بطني لأجعلنه محررا ولم يكن يحرر في ذلك الزمان إلا الغلمان فقال لها زوجها: أرأيت إن كان ما في بطنك أنثى- والأنثى عورة- فكيف تصنعين؟ فاغتمت لذلك فقالت عند ذلك:

Bir gün bir ağacın gölgesinde otururken, yavrusunu besleyen bir kuş gördü de içinde çocuk sevgisi uyandı. Bunun üzerine Allah Teâlâ'ya kendisine bir erkek çocuk bağışlaması için dua etti ve hemen o anda hayız gördü. Temizlendiğinde kocası onunla birlikte oldu. Hamile kaldığını anlayınca: 'Eğer Allah Teâlâ beni kurtarır ve karnımdakini doğurursam, onu muhakkak [mabede] adanmış kılacağım' dedi. O dönemde ise sadece erkek çocuklar adanırdı. Kocası ona: 'Ya karnındaki kız olursa -ki kız avrettir- o zaman ne yapacaksın?' dedi. Bundan dolayı kederlendi ve işte o vakit şöyle dedi:

رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي وهذا في الحقيقة استدعاء للولد الذكر لعدم قبول الأنثى فيكون المعنى- رب إني نذرت لك ما في بطني فاجعله ذكرا على حد أعتق عبدك عني- وجعله بعض الأئمة تأكيدا لنذرها إخراجا عن صورة التعليق إلى هيئة التنجيز واللام من لَكَ للتعليل، والمراد لخدمة بيتك- والمحرر من لا يعمل للدنيا ولا يتزوج، ويتفرغ لعمل الآخرة ويعبد الله تعالى ويكون في خدمة الكنيسة- قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما- وقال مجاهد: المحرر الخادم للبيعة، وفي رواية عنه الخالص الذي لا يخالطه شيء من أمر الدنيا، وقال محمد بن جعفر بن الزبير: أرادت عتيقا خالصا لطاعتك لا أصرفه في حوائجي، وعلى كل هو من الحرية- وهي ضربان- أن لا يجري عليه حكم السبي وأن لا تتملكه الأخلاق الرديئة والرذائل الدنيوية.

{رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي} “Rabbim! Karnımdakini kayıtsız şartsız Senin rızan için adadım; benden kabul buyur!”. Bu aslında, kız çocuğunun [mabede hizmet için] kabul edilmemesi sebebiyle erkek çocuk talebidir; buna göre mana: 'Rabbim! Karnımdakini Sana adadım, onu erkek eyle' demektir; tıpkı 'benim adıma köleni azat et' sözü gibidir. Bazı imamlar ise bunu, adağını ta'lik (şarta bağlı kılma) suretinden çıkarıp tenciz (kesinleştirme) şekline sokarak adağını pekiştirmesi olarak değerlendirmişlerdir. {لَكَ} lafzındaki lam ta'lil (gerekçe) içindir; murat ise 'Senin evinin (mabedin) hizmeti için' demektir. el-Muharrer (مُحَرَّر), dünya için çalışmayan, evlenmeyen, ahiret ameline adanıp Allah Teâlâ'ya ibadet eden ve kilisenin (mabedin) hizmetinde bulunan kimsedir; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Mücâhid: 'Muharrer, mabedin hizmetçisidir' demiştir; ondan gelen bir rivayette ise 'kendi içine dünya işinden hiçbir şey karışmayan ihlaslı kimsedir' denilmiştir. Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr ise: 'İhtiyaçlarıma sevk etmeyeceğim, sırf Senin taatine adanmış bir azatlı [kul] olmasını murat etti' demiştir. Her halükarda bu kelime hürriyetten gelir; o da iki kısımdır: Üzerine kölelik hükmünün cereyan etmemesi ve kötü ahlak ile dünyevi rezilliklerin kendisine sahip olamamasıdır.

وانتصابه على الحالية من ما والعامل فيه نَذَرْتُ وقيل: من الضمير الذي في الجار والمجرور والعامل فيه حينئذ الاستقرار- ولا يخفى رجحان الوجه الأول- والحال إما مقدرة أو مصاحبة، وجوز أبو حيان أن ينصب على المصدر أي- تحريرا- لأنه بمعنى النذر، وتأكيد الجملة للإيذان بوفور الرغبة في مضمونها وتقديم الجار والمجرور لكمال الاعتناء به والتعبير عن الولد بما لإبهام أمره وقصوره عن درجة العقلاء، والتقبل- أخذ الشيء على وجه الرضا وأصله المقابلة بالجزاء- وتقبل- هنا بمعنى اقبل إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ لسائر المسموعات فتسمع دعائي الْعَلِيمُ بما كان ويكون فتعلم نيتي وهو تعليل لاستدعاء القبول من حيث إن علمه تعالى بصحة نيتها وإخلاصها مستدع لذلك تفضلا وإحسانا، وتأكيد الجملة لغرض قوة يقينها بمضمونها وقصر صفتي السمع والعلم عليه تعالى لغرض اختصاص دعائها وانقطاع حبل رجائها عما عداه سبحانه بالكلية مبالغة في الضراعة والابتهال- قاله شيخ الإسلام- وتقديم صفة السمع لأن متعلقاتها وإن كانت غير متناهية إلا أنها ليست كتعلقات صفة العلم في الكثرة فَلَمَّا وَضَعَتْها الضمير- لما- ولما علم المتكلم أن مدلولها مؤنث جاز له تأنيث الضمير العائد إليه وإن كان اللفظ مذكرا، وأما التأنيث في قوله تعالى: قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى فليس باعتبار العلم بل باعتبار أن كل ضمير وقع بين مذكر ومؤنث هما عبارتان عن مدلول واحد جاز فيه التذكير والتأنيث نحو الكلام يسمى جملة، وأُنْثى حال بمنزلة الخبر فأنث العائد إلى «ما» نظرا إلى الحال من غير أن يعتبر فيه معنى الأنوثة ليلزم اللغو أو باعتبار التأويل بمؤنث لفظي يصلح للمذكر والمؤنث- كالنفس، والحبلة، والنسمة- فلا يشكل التأنيث ولا يلغو أُنْثى حال مبينة- كذا قيل- ولا يخلو عن نظر، فالحق أن الضمير لما- في بطني- والتأنيث في الأول لما أن المقام يستدعي ظهور أنوثته واعتباره في حيز الشرط إذ عليه بترتب جواب (لما) لا على وضع ولد ما، والتأنيث في الثاني للمسارعة إلى عرض ما دهمها من خيبة الرجاء وانقطاع حبل الأمل، وأُنْثى حال مؤكدة من الضمير أو بدل منه، وليس الغرض من هذا الكلام الإخبار لأنه إما للفائدة أو للازمها، وعلم الله تعالى محيط بهما بل لمجرد التجسر والتحزن، وقد قال الإمام المرزوقي: إنه قد يرد الخبر صورة لأغراض سوى الاخبار كما في قوله:

Bu kelimenin mansub oluşu {ما} lafzından hal olması sebebiyledir ve onda amel eden {نَذَرْتُ} fiilidir. Car-mecrurdaki zamirden hal olduğu ve amel edenin ise o andaki istikrar olduğu da söylenmiştir; ancak birinci vechin tercihe şayan olduğu açıktır. Hal ya mukadderedir veya musahibedir. Ebû Hayyân, adağın manasında olduğu için mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak yani 'tahrîran' şeklinde nasbedilmesini de caiz görmüştür. Cümlenin tekitli gelişi, içeriğindeki şeye olan aşırı rağbeti bildirmek içindir; car-mecrurun öne alınması ise ona verilen tam ehemmiyet sebebiyledir. Çocuktan {ما} ile bahsedilmesi, durumunun kapalılığı ve akıl sahipleri derecesine henüz ulaşamamış olmasındandır. Tekabbül (تقبّل), bir şeyi rıza ile almak demektir ve aslı bir karşılıkla mukabelede bulunmaktır; buradaki {تَقَبَّلْ} ise 'kabul et' manasındadır. {إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ} “Şüphesiz Sen, işitilen her şeyi hakkıyla işitensin” dolayısıyla benim duamı da işitirsin; {الْعَلِيمُ} “olmuşu ve olacağı hakkıyla bilensin” dolayısıyla benim niyetimi de bilirsin. Bu, Allah Teâlâ'nın onun niyetinin sıhhatini ve ihlasını bilmesinin, bir lütuf ve ihsan olarak kabulü gerektirmesi cihetiyle, kabul talebinin gerekçesidir. Cümlenin tekitli gelişi, onun bu manaya olan yakîninin kuvveti gayesiyledir; Semî' ve Alîm sıfatlarının Allah Teâlâ'ya hasredilmesi ise, tazarru ve niyazda mübalağa kastıyla, duasının sadece O'na tahsis edilmesi ve O'ndan başka her şeyden ümit bağının tamamen kesilmesi gayesine matuftur; bunu Şeyhülislâm söylemiştir. Semî' sıfatının öne alınması ise, taallukları her ne kadar nihayetsiz olsa da, çokluk bakımından Alîm sıfatının taallukları gibi olmamasındandır. {فَلَمَّا وَضَعَتْها} “Onu doğurunca”; buradaki zamir {ما} lafzına aittir. Konuşan kimse onun delalet ettiği şeyin müennes olduğunu bildiğinde, lafız müzekker olsa bile ona dönen zamiri müennes yapması caizdir. Allah Teâlâ'nın: {قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى} sözündeki müenneslik ise bilme bakımından değil; müzekker ile müennes arasında yer alan ve tek bir anlama delalet eden her zamirin, tıpkı 'el-kelâmü yüsemmâ cümlen' (söz, cümle diye isimlendirilir) ifadesinde olduğu gibi müzekker de müennes de kılınabilmesi kuralı bakımındandır. {أُنْثى} kelimesi haber konumunda bir haldir; dolayısıyla lağviyet gerekmesin diye onda dişilik manası gözetilmeksizin, hale bakılarak {ما}'ya dönen zamir müennes yapılmıştır. Yahut nefis, cenin, neseme gibi hem müzekker hem müennes için kullanılabilen lafzî bir müennese tevil edilmesi bakımındandır; böylece müenneslik müşkil olmaz ve {أُنْثى} kelimesi de lağv olmayıp açıklayıcı bir hal olur —böyle denilmiştir—. Fakat bu izah tenkitten uzak değildir. Doğrusu şudur ki, zamir {ما فِي بَطْنِي} ifadesine aittir; birincideki müenneslik, makamın onun dişiliğinin ortaya çıkmasını ve şart dairesinde dikkate alınmasını gerektirdiğinden dolayıdır; zira {لَمَّا} edatının cevabı herhangi bir çocuğun doğmasına değil, buna bağlıdır. İkincideki müenneslik ise, kendisini saran hayal kırıklığını ve ümidin kesilişini derhal arz etmek içindir. {أُنْثى} ise zamirden tekit edici bir hal veya ondan bedeldir. Bu sözden maksat haber vermek değildir; zira haber vermek ya bir fayda veya onun lazımı içindir; Allah Teâlâ'nın ilmi ise her ikisini de kuşatmıştır; bilakis sadece aczini açığa vurmak ve hüzünlenmek içindir. Nitekim İmam el-Merzûkî şöyle demiştir: 'Haber, haber verme dışındaki gayeler için suret olarak gelebilir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

قومي هم قتلوا أميم أخي ... فإذا رميت «يصيبني سهمي»

«Kavmimdir öldürenler, ey Ümeym, kardeşimi... / Ben ok atsam 'kendi okum bana isabet eder'»

فإن هذا الكلام تحزن وتفجع وليس بإخبار، وحاصل المعنى هنا على ما قرر- فلما وضعت بنتا تحسرت إلى

Zira bu söz bir hüzünlenme ve acılanmadır, bir haber verme değildir. Burada takrir edilen esasa göre حاصل mana şudur: Bir kız doğurunca Mevlâ'sına sızlandı ve

مولاها وتفجعت إذ خاب منها رجاها- وعلى هذا لا إشكال أصلا في التأنيث. ولا في الجزاء نفسه. ولا في ترتبه على الشرط، وما قيل: إنه يحتمل أن يكون فائدة هذا الكلام- التحقير للمحرر استجلابا للقبول لأنه من تواضع لله تعالى رفعه الله سبحانه- فمستحقر من القول بالنسبة إلى ما ذكرنا والتأكيد هنا قيل: للرد على اعتقادها الباطل وربما أنه يعود إلى الاعتناء والمبالغة في التحسر الذي قصدته والرمز إلى أنه صادر عن قلب كسير وفؤاد بقيود الحرمان أسير وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ ليس المراد الرد عليها في إخبارها بما هو سبحانه أعلم به كما يتراءى من السياق بل الجملة اعتراضية سيقت لتعظيم المولود الذي وضعته وتفخيم شأنه والتجهيل لها بقدره- أي والله أعلم بالشيء الذي وضعته وما علق به من عظائم الأمور ودقائق الأسرار وواضح الآيات، وهي غافلة عن ذلك كله، و «ما» على هذا عبارة عن الموضوعة، قيل: والإتيان بها دون- من- يلائم التجهيل فإنها كثيرا ما يؤتى بها لما يجهل به وجعلها عبارة عن الواضعة- أي والله تعالى أعلم بشأن أم مريم حين تحسرها وتحزنها من توهم خيبة رجاها وأنها ليست من الولي إلى الله تعالى في شيء إذ لها مرتبة عظمى وتحريرها تحرير لا يوجد منه- مما لا وجه له وجزالة النظم تأباه، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما بِما وَضَعَتْ على خطاب الله تعالى لها، والمراد به تعظيم شأن الموضوع أيضا أي إنك لا تعلمين قدر ما وضعته وما أودع الله تعالى فيه.

ümidi boşa çıktığı için acılandı. Buna göre müenneslikte, cezanın kendisinde ve onun şarta terettüp etmesinde hiçbir müşkillik yoktur. Bu sözün faydasının, kabulü celbetmek için adananı küçük görmek olabileceği —çünkü kim Allah Teâlâ için tevazu gösterirse Allah Teâlâ onu yüceltir— şeklindeki görüşe gelince; bu, zikrettiğimiz izaha nispetle zayıf bir sözdür. Buradaki tekit için, onun batıl inancını reddetmek içindir denilmiştir; fakat muhtemelen kastettiği teessüre ve mübalağalı hüzne dönüktür ve bunun kırık bir kalpten, mahrumiyet bağlarıyla esir olmuş bir gönülden sadır olduğuna bir işarettir. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ} “Oysa Allah, onun ne doğurduğunu daha iyi biliyordu”; bağlamdan zahiren anlaşılır gibi görünen, Allah Teâlâ'nın daha iyi bildiği bir şeyi haber vermesi sebebiyle ona bir reddiye kastedilmemiştir; bilakis bu cümle, doğurduğu bebeği yüceltmek, onun şanını ululamak ve annesine onun kadrini bildirmemek için getirilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). Yani; Allah onun doğurduğu şeyi, ona taalluk eden büyük işleri, ince sırları ve açık ayetleri çok iyi bilir; o ise bütün bunlardan habersizdir. Buna göre {ما}, doğurulan [bebeğin] kendisidir. {مَنْ} yerine {ما} getirilmesinin, kadrini bilmeme durumuna uygun düştüğü söylenmiştir; zira {ما} çoğu zaman mahiyeti bilinmeyen şeyler için getirilir. Bunu doğuran kadına hamletmek —yani Allah Teâlâ, ümidinin boşa çıktığı vehmiyle teessür ve hüzün duyduğu andaki Meryem'in annesinin durumunu ve onun Allah katındaki velayetinin asla boşa çıkmadığını çok iyi bilir; zira onun pek yüce bir mertebesi vardır ve onun adağı eşi bulunmaz bir adamadır— şeklindeki görüş ise dayanaksızdır ve nazmın fesahati bunu reddeder. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ {بِما وَضَعْتُ} şeklinde, Allah Teâlâ'nın ona hitabı olarak okumuştur; bununla da doğurulanın şanını yüceltmek kastedilmiştir; yani: 'Sen ne doğurduğunu ve Allah Teâlâ'nın ona neler emanet ettiğini bilemezsin' demektir.

وقرأ ابن عامر، وأبو بكر عن عاصم، ويعقوب «بما وضعت» على أنه من كلامها قالته اعتذارا إلى الله تعالى حيث وضعت مولودا لا يصلح للغرض، أو تسلية لنفسها أي ولعل لله تعالى في ذلك سرا وحكمة- ولعلى هذه الأنثى خير من الذكر فالجملة حينئذ لنفي العلم لا للتجهيل لأن العبد ينظر إلى ظاهر الحال ولا يقف على ما في خلاله من الأسرار، وحمل قراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما على هذا المعنى بجعل الخطاب منها لنفسها في غاية البعد، ووضع الظاهر موضع ضمير المخاطب إظهارا لغاية الإجلال وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى اعتراض آخر مبين لما اشتمل عليه الأول من التعظيم وليس بيانا لمنطوقه حتى يلحق بعطف البيان الممتنع فيه العطف.

İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ya'kûb «بما وضعتُ» şeklinde [mütekellim te'si ile], maksada elverişli olmayan bir çocuk doğurduğu için Allah Teâlâ'ya bir özür dileme olarak veya kendi nefsini teselli etmek maksadıyla —yani 'belki de Allah Teâlâ'nın bunda bir sırrı ve hikmeti vardır ve belki de bu kız erkekten daha hayırlıdır' kabilinden— kadının kendi sözü olarak okumuşlardır. Cümle bu takdirde cehaleti bildirmek için değil, ilmi nefyetmek içindir; çünkü kul zahirî duruma bakar, onun aralarındaki sırlara vakıf olamaz. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın kıraatini, kadının kendi kendine hitabı kılarak bu manaya hamletmek ise son derece uzaktır. Muhatap zamiri yerine zahir ismin konulması, son derece tazim göstermek içindir. {وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى} “Erkek, kız gibi değildir”; bu, ilkinin içerdiği tazimi açıklayan bir diğer itiraziyye (ara cümle) cümlesidir; atfın caiz olmadığı atf-ı beyana katılacak şekilde onun mantukunun bir beyanı değildir.

واللام في الذكر والأنثى للعهد، أما التي في الأنثى فليسبق ذكرها صريحا في قوله سبحانه حكاية: إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وأما التي في الذكر فلقولها: إِنِّي نَذَرْتُ إلخ إذ هو الذي طلبته والتحرير لا يكون إلا للذكر وسمي هذا العهد التقديري- وهو غير الذهني لأن قولها: ما فِي بَطْنِي صالح للصنفين، وقولها: مُحَرَّراً تمن لأن يكون ذكرا فأشير إلى ما في البطن حسب رجائها، وجوز أن تكون الجملة من قولها فيكون مرادها نفي مماثلة الذكر للأنثى، فاللام للجنس- كما هو الظاهر- لأنه لم يقصد خصوص ذكر وأنثى بل إن المراد أن هذا الجنس ليس كهذا الجنس، وأورد عليه أن قياس كون ذلك من قولها أن يكون وليست الأنثى كالذكر فإن مقصودها تنقيص الأنثى بالنسبة إلى الذكر والعادة في مثله أن ينفي عن الناقص شبهه بالكامل لا العكس، وأجيب بأنه جار على ما هو العادة في مثله أيضا لأن مراد أم مريم ليس تفضيل الذكر على الأنثى بل العكس تعظيما لعطية الله تعالى على مطلوبها أي وليس الذكر الذي هو مطلوبي كالأنثى على هذا يكون للعهد وهو خلاف الظاهر الذي ذهب إليه أكثر المفسرين، وأما ثانيا فلأنه ينافي التحسر والتحزن المستفاد من قولها: رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى فإن تحزنها ذلك إنما هو لترجيحها الذكر على الأنثى، والمفهوم من هذا الجواب ترجيحها الأنثى على الذكر اللهم إلا أن يحمل قولها ذلك على تسلية نفسها بعد ما تحزنت على هبة الأنثى بدل الذكر الذي كانت طلبته إلا أنه تبقى مخالفة الظاهر على ما هي، فالأولى في الجواب عدم الخروج عما هو الظاهر والبحث فيما اقتضته العادة فقد قال في الانتصاف بعد نقل الإيراد وذكر القاعدة:

{الذَّكَرُ} ve {الْأُنْثى} kelimelerindeki lâm-ı tarifler ahd içindir. {الْأُنْثى} kelimesindekine gelince, Allah Teâlâ'nın hikaye ettiği: {إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى} sözünde açıkça daha önce zikredilmiş olması sebebiyledir. {الذَّكَرُ} kelimesindekine gelince, kadının: {إِنِّي نَذَرْتُ} vs. sözü sebebiyledir; zira onun talep ettiği odur ve adanma ancak erkek için olurdu. Buna ahd-i takdîrî denir; bu, zihnî ahdden farklıdır; zira kadının {ما فِي بَطْنِي} sözü her iki cinse de elverişlidir, {مُحَرَّراً} sözü ise erkek olmasını temennidir; böylece karnındakine ümidine göre işaret edilmiştir. Bu cümlenin onun sözünden olması da caiz görülmüştür; buna göre muradı, erkeğin kız gibi olamayacağını nefyetmektir. Bu durumda lâm cins içindir —nitekim zahir olan da budur—; çünkü belirli bir erkek ve kız kastedilmemiş, bilakis 'bu cins şu cins gibi değildir' manası murat edilmiştir. Buna karşı şöyle bir itiraz getirilmiştir: Bunun onun sözü olması durumunda kıyas, {وليست الأنثى كالذكر} şeklinde olmasını gerektirirdi; zira onun maksadı kıza erkeğe nispetle noksanlık atfetmektir; bu tür durumlarda ise adet, eksik olandan tam olana benzemeyi nefyetmektir, tersi değil. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu da böylesi durumlardaki adete uygun olarak cereyan etmiştir; zira Meryem'in annesinin maksadı erkeği kıza üstün kılmak değil, bilakis Allah Teâlâ'nın bağışını kendi talebinden üstün ve yüce tutarak tersini yapmaktır; yani 'benim talebim olan erkek, [bu] kız gibi değildir' demektir. Bu durumda [lâm] ahd için olur ki bu da müfessirlerin çoğunun benimsediği zahire aykırıdır. İkinci olarak, kadının: {رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى} sözünden anlaşılan teessür ve hüzne zıttır; zira onun hüzünlenmesi ancak erkeği kıza tercih etmesindendir; bu cevaptan anlaşılan ise kızı erkeğe tercih etmesidir. Meğerki onun bu sözü, talep ettiği erkek yerine kız bağışlanmasına hüzünlendikten sonra kendi nefsini teselli etmesine hamledilmiş olsun; fakat yine de zahire muhalefet olduğu gibi kalır. Dolayısıyla cevapta en evla olan, zahir olandan dışarı çıkmamak ve adetin gerektirdiği hususu araştırmaktır. Nitekim el-İntisâf sahibî bu itirazı nakledip kuralı zikrettikten sonra şöyle demiştir:

وقد وجدت الأمر في ذلك مختلفا فلم يثبت لي تعين ما قالوه ألا ترى إلى قوله تعالى: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ

«Bu konudaki durumu farklı buldum; onların söylediklerinin zorunlu olduğu bana sabit olmadı. Allah Teâlâ'nın şu kavlini görmez misin: {لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ} “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”

[الأحزاب: ٣٢] فنفي عن الكامل شبه الناقص لأن الكمال لأزواج النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ثابت بالنسبة إلى عموم النساء- وعلى ذلك جاءت عبارة امرأة عمران- ومنه أيضا أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ [النحل: ١٧] انتهى.

[el-Ahzâb: 32]. Burada mükemmel olandan noksan olana benzeme nefyedilmiştir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları için kemal, kadınların geneline nispetle sabittir. İmrân'ın hanımının ifadesi de bu minval üzere gelmiştir. Yine şu ayet de böyledir: {أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ} [en-Nahl: 17] “Yaratan, yaratamayan gibi midir?”» [el-İntisâf'tan nakil] bitti.

وتمام الكلام في هذا المقام ما ذكره بعض المحققين أنه إذا دخل نفي بلا. أو غيرها. أو ما في معناه على تشبيه مصرح بأركانه، أو ببعضها احتمل معنيين تفضيل لمشبه بأن يكون المعنى أنه لا يشبه بكذا لأن وجه الشبه فيه أولى وأقوى- كقولك ليس زيد كحاتم في الجود- ويحتمل عكسه بأن يكون المعنى أنه لا يشبه به لبعد المسافة بينهما كقول العرب- ماء ولا كصداء ومرعى ولا كالسعدان وفتى ولا كمالك- وقوله:

Bu makamda sözün tamamı, bazı muhakkiklerin zikrettiği şu husustur: Rüknleri veya bir kısmı açıkça belirtilmiş bir teşbihe 'lâ' veya başka bir edatla ya da bu manadaki bir lafızla nefy dahil olduğunda iki manayı muhtemel kılar: Birincisi, teşbih yönü onda daha evla ve daha kuvvetli olduğu için 'falana benzemez' manasında olmak üzere müşebbehi üstün kılmaktır; tıpkı 'Zeyd cömertlikte Hâtim gibi değildir [ondan üstündür]' demen gibi. İkincisi ise bunun zıddıdır; yani aralarındaki mesafenin uzaklığı sebebiyle 'ona benzemez [onun mertebesine erişemez]' manasında olmasıdır; Arapların 'mâün ve lâ ke-Sadâin ve mer'an ve lâ ke's-sa'dâni ve fetân ve lâ ke-Mâlikin' (su ama Sadâ suyu gibi değil; otlak ama Sa'dân gibi değil; yiğit ama Mâlik gibi değil) sözleri ve şairin şu sözü gibi:

طرف الخيال ولا كليلة مدلج ووقع في شروح المقامات وغيرها أن العرب لم تستعمل النفي بلا على هذا الوجه إلا للمعنى الثاني وأن استعماله لتفضيل المشبه من كلام المولدين حتى اعترضوا على قول الحريري في قوله:

«Tarafü'l-hayâli ve lâ ke-leyleti müdlicin» (Bir hayal belirmesi ama gece yürüyeninki gibi değil). Makâmât şerhlerinde ve diğer yerlerde, Arapların bu şekilde 'lâ' ile nefyi ancak ikinci mana için kullandıkları, bunu müşebbehi üstün kılmak için kullanmanın ise muvelledûn (son dönem) kelamı olduğu geçmiş; hatta Harîrî'nin şu sözüne itiraz etmişlerdir:

غدوت ولا اغتداء الغراب وعيب قول صاحب التلويح في خطبته: نال حظا من الاشتهار ولا اشتهار الشمس نصف النهار، ومبنى الاعتراض على هذا، ولعله ليس بلازم كما أشار إليه صاحب الانتصاف، بما أورد من الآيات، ومما أورده الثعالبي من خلافه أيضا في كتابه المنتخب- فلان حسن ولا القمر. وجواد ولا المطر- على أنه لو سلم ما ذكروه فالمعاني لا حجر فيها على أن ما ورد في النفي بلا المعترضة بين الطرفين لا في كل نفي انتهى.

«Gadavtü ve le'ğtidâe'l-gurâbi» (Sabah çıktım ama karganın sabah çıkışı gibi değil). et-Telvîh sahibinin hutbesindeki: 'Şöhretten öyle bir pay aldı ki gün ortasındaki güneşin şöhreti bile öyle değildir' sözü de ayıplanmıştır. İtirazın dayanağı budur; fakat el-İntisâf sahibinin getirdiği ayetlerle ve es-Seâlibî'nin el-Müntehab adlı kitabında zikrettiği 'Falan güzeldir ama ay gibi değil; cömerttir ama yağmur gibi değil' şeklindeki zıt misallerle işaret ettiği üzere bu itiraz belki de zorunlu değildir. Kaldı ki onların zikrettiği kabul edilse bile manalarda kısıtlama yoktur; üstelik zikredilen husus her nefiyde değil, iki taraf arasına giren 'lâ' ile nefiy hakkındadır, [nakil] bitti.

وهو كما قال: من نفائس المعاني التي ينبغي حفظها- وقوله تعالى: وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ عطف على إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى المنصوبة المحل على المفعولية للقول- وما بينهما كما علمت اعتراض بجملتين غير محكيتين الثانية من تتمة الأولى معنى على ما بين- ولهذا أجراه البعض مجرى الاعتراض في الاعتراض فجعله نظير قوله تعالى: إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ [الواقعة: ٧٦] .

Nitekim onun dediği gibidir; bu, ezberlenmesi gereken nefis manalardandır. Allah Teâlâ'nın: {وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ} “Ona Meryem adını verdim” kavli, kavl fiilinin mef'ûlü olarak mahallen mansub olan {إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى} cümlesine matuftur. Aralarındaki kısım ise, bildiğin üzere, hikaye edilmemiş iki cümlelik bir itiraziyyedir (ara cümledir); açıklandığı üzere mana bakımından ikincisi birincisinin tamamlayıcısıdır. Bundan ötürü bazıları bunu itiraz içinde itiraz kabilinden saymış ve Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ} [el-Vâkıa: 76] “Bilseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir” kavlinin bir benzeri kılmıştır.

واعترض بأنه كيف يجوز الاعتراض بين كلامي أم مريم وكلام متكلم لا يجوز أن يكون معترضا بين كلامي متكلم آخر، وأجيب بأن كلام أم مريم من كلام الله تعالى نقلا عن أم مريم ولا بعد في أن يكون كلامه تعالى اعتراضا بين كلاميها اللذين هما من كلام الله تعالى نقلا عنها، هذا على تقدير أن لا تكون تانك الجملتان من كلام أم مريم أما إذا كانتا من كلامها بناء على ما سبق من القراءة والاحتمال فلا اعتراض.

Meryem'in annesinin iki sözü arasına nasıl itiraziyye girebilir; zira bir konuşanın sözü, başka bir konuşanın iki sözü arasına itiraziyye olarak giremez, diye itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Meryem'in annesinin sözü, Meryem'in annesinden naklen Allah Teâlâ'nın kelamındandır; dolayısıyla O'nun yüce kelamının, yine O'nun kelamı olup kadından nakledilen iki sözü arasına itiraziyye olarak girmesinde bir uzaklık yoktur. Bu, o iki cümlenin Meryem'in annesinin sözünden olmaması takdirindedir. Şayet geçen kıraat ve ihtimale binaen kadının kendi sözünden iseler, zaten ortada bir itiraziyye (ara cümle) kalmaz.

قيل: والغرض من عرض التسمية على عَلَّامُ الْغُيُوبِ [المائدة: ١٠٩، ١١٦، التوبة: ٧٨، سبأ: ٤٨] التقرب إليه تعالى واستدعاء العصمة لها فإن مَرْيَمَ في لغتهم بمعنى العابدة- ولا يخفى بعده- إذ مجرد ذكر تسميتها بنتها مريم لا يكاد يكون مقربا لها إليه تعالى لأن التقرب إليه تعالى إنما يكون بسبب العبادة- ومجرد عرض التسمية ليس بعبادة، فكيف يكون مقربا إليهم إلا أن يقال: إن التقرب إلى الله تعالى بحبها للعبادة الذي أشعر به تسميتها بنتها عابدة، أو اعتقاد أن الله تعالى مستعاذ يجير من يستعيذ به عما يخافه.

İsimlendirmenin Gaybları Bilen [Allah]'a {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} arz edilmesindeki maksadın O'na yakınlaşmak ve çocuk için ismet (korunma) talep etmek olduğu söylenmiştir; zira onların dilinde {مَرْيَمَ} ibadet eden (âbide) manasındadır. Ancak bunun uzak bir görüş olduğu açıktır; zira kızına Meryem adını verdiğini sadece zikretmesi, onu Allah Teâlâ'ya pek yaklaştırıcı olamaz; çünkü Allah Teâlâ'ya yakınlaşma ancak ibadet sebebiyle olur; isimlendirmeyi sadece arz etmek ise ibadet değildir. Şu halde nasıl yakınlaştırıcı olabilir? Meğerki şöyle denilsin: Allah Teâlâ'ya yakınlaşma, kızına âbide ismini vermesinin hissettirdiği ibadet sevgisiyle yahut Allah Teâlâ'nın, Kendisine sığınanı korktuğu şeyden koruyan bir melce olduğuna inanmakladır.

واعترض بأن هذا لا يدفع الشبهة بل هي باقية أيضا لأن المقرب حينئذ ما في القلب من الحب والاعتقاد لا عرض ذلك على من لا تخفى عليه خافية، والأولى أن يقال: إن الغرض من ذلك إظهار أنها غير راجعة عن نيتها وإن كان ما وضعته أنثى وأنها وإن لم تكن خليقة بسدانة بيت المقدس فلتكن من العابدات فيه واستقلالها بالتسمية لكون أبيها قد مات وأمها حامل بها فتقديم المسند إليه للتخصيص يعني التسمية مني لا يشاركني فيها أبوها، قيل: وفي ذلك تعريض بيتمها استعطافا له تعالى وجعلا ليتمها شفيعا لها، والقول: بأن فائدة عرض تسميتها التحسر والتحزن أيضا أي إني سميتها لا أبوها لعدم احتفاله بها والتفاته إليها لكراهة الرجال في الغالب البنات فمع أنه خلاف ما دل عليه أكثر

Bunun da şüpheyi gidermediği, bilakis şüphenin yine baki kaldığı ileri sürülerek itiraz edilmiştir; zira bu durumda yakınlaştırıcı olan, kalpteki sevgi ve inançtır, yoksa hiçbir şeyin Kendisine gizli kalmadığı Zât'a bunu arz etmek değildir. En evla olanı şöyle denilmesidir: Bundan maksat, doğurduğu kız olsa bile niyetinden dönmediğini ve her ne kadar Beytü'l-Makdis'in hizmetçiliğine ve bakıcılığına elverişli olmasa da orada ibadet eden kadınlardan olmasını arzuladığını izhar etmektir. İsimlendirmeyi müstakil olarak kendi üzerine alması ise, babasının o henüz anne karnında bir cenin iken vefat etmiş olmasındandır; dolayısıyla müsnedün ileyhin öne alınması tahsis içindir; yani 'isimlendirme bendendir, babası bu konuda bana ortak değildir' demektir. Bunda, Allah Teâlâ'nın merhametini celbetmek ve yetimliğini O'nun katında bir şefaatçi kılmak üzere çocuğun yetimliğine bir ima bulunduğu söylenmiştir. İsimlendirmesini arz etmesinin faydasının teessür ve hüzünlenme olduğu —yani erkeklerin çoğunlukla kız çocuklarından hoşlanmaması sebebiyle babasının ona değer vermeyip iltifat etmemesinden ötürü 'onu babası değil ben isimlendirdim' manasında olduğu— şeklindeki söze gelince; bu,

الآثار ونطق به غالب الأخبار من موت أبيها وهي حمل يجر إلى ما ينبغي أن تنزه عنه ساحة الرجل الصالح عمران كما لا يخفى، وقد تقدم الكلام في مَرْيَمَ وزنا ومعنى، وقد اختار بعض المتأخرين أنها معربة مارية بمعنى- جارية- ويقرب أن يكون القول المعول عليه، واستدل بالآية على جواز تسمية الأطفال يوم الولادة لا يوم السابع لأن الظاهر أنها إنما قالت ذلك بإثر الوضع، واستدل بتغاير المفعولين على تغاير الاسم والمسمى، وقد تقدم البحث فيه وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ عطف على إِنِّي سَمَّيْتُها وأتى هنا بخير إن فعلا مضارعا دلالة على طلبها استمرار الاستعاذة دون انقطاعها وهذا بخلاف وَضَعَتْها وسَمَّيْتُها حيث أتى بالخبرين ماضيين لانقطاعهما وقدم المعاذ به على المعطوف الآتي اهتماما به، ومعنى أُعِيذُها بِكَ أمنعها وأجيرها بحفظك، وأصل العوذ كما قال الراغب: الالتجاء إلى الالتجاء إلى الغير والتعلق به يقال: عاذ فلان بفلان إذا استجار به، ومنه أخذت العوذة وهي التميمة والرقية وقرأ أبو جعفر، ونافع- «إنّي» - بفتح ياء المتكلم وكذا في سائر المواضع التي بعد الياء ألف مضمومة إلا في موضعين بِعَهْدِي أُوفِ [البقرة: ٤٠] وآتُونِي أُفْرِغْ [الكهف: ٩٦] وَذُرِّيَّتَها عطف على الضمير المنصوب، وفي النصيص على إعاذتها وإعاذة ذريتها رمز إلى طلب بقائها حية حتى تكبر، وطلب للتناسل منها هذا إذا أريد بالإعاذة مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ أي المطرود، وأصل الرجم: الرمي بالحجارة الحفظ من إغوائه الموقع في الخطايا لأنه إنما يكون بعد البلوغ إذ لا تكليف قبله، وأما إذا أريد منها الحفظ منه مطلقا فيفهم طلب الأمرين من الأمر الأخير، ويؤيد هذا ما

rivayetlerin çoğunun delalet ettiğine ve haberlerin çoğunun açıkça bildirdiğine göre Meryem henüz anne karnında iken babasının vefat etmiş olmasına aykırı olmasının yanı sıra, salih bir zat olan İmrân'ın şanının bundan tenzih edilmesi gerektiği bir duruma yol açar ki bu da gizli değildir. {مَرْيَمَ} kelimesinin vezni ve manası hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Son dönem âlimlerinden bazıları bunun 'cariye/kız çocuğu' manasındaki Mâriye kelimesinin muarrebi (Arapçalaşmışı) olduğunu tercih etmişlerdir ki güvenilecek görüş olmaya en yakın olanı da budur. Bu ayetle, çocukların yedinci günde değil doğdukları gün isimlendirilmelerinin caiz olduğuna delil getirilmiştir; zira zahir olan, kadının bunu doğumun hemen akabinde söylediğidir. İki mef'ûlün farklı olmasından ismin müsemmâdan farklı olduğuna delil getirilmiştir ki bunun tahkiki daha önce geçmişti. {وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ} “Onu Sana sığındırıyorum”; {إِنِّي سَمَّيْتُها} ifadesine matuftur. Burada 'inne'nin haberi, sığınmanın kesintiye uğramayıp sürekliliğini talep ettiğine delalet etmesi için muzari fiil olarak getirilmiştir. Bu, {وَضَعَتْها} ve {سَمَّيْتُها} ifadelerinin aksinedir; zira orada her iki haber de tamamlanıp bittiği için mazi olarak getirilmiştir. Kendisine sığınılan Zât [olan mecrur], ehemmiyetine binaen peşinden gelecek matuftan öne alınmıştır. {أُعِيذُها بِكَ} ifadesinin manası; 'Senin hıfzınla onu koruyor ve himaye ediyorum' demektir. Râgıb'ın dediği gibi 'avz'ın (عَوْذ) aslı, başkasına sığınmak ve ona tutunmaktır; nitekim 'âze fülânün bi-fülânin' denir ki 'ona sığındı' demektir. Muska ve rukye manasındaki 'ûze' (عُوذَة) de buradan türetilmiştir. Ebû Ca'fer ve Nâfi', 'innî' kelimesini mütekellim yâ'sının fethasıyla okumuşlardır; nitekim yâ'dan sonra ötreli elif gelen diğer bütün yerlerde de iki yer hariç böyledir: {بِعَهْدِي أُوفِ} [el-Bakara: 40] ve {آتُونِي أُفْرِغْ} [el-Kehf: 96]. {وَذُرِّيَّتَها} “ve onun soyunu da”; mansub zamire matuftur. Kendisinin ve zürriyetinin sığındırılmasının açıkça belirtilmesinde, onun büyüyünceye kadar hayatta kalması talebine ve ondan nesil gelmesi arzusuna bir işaret vardır. Bu, {مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ} yani 'kovulmuş, taşlanmış şeytandan' korunmayla, onun günahlara düşüren saptırmasından muhafaza murat edildiği takdirdedir; zira bu ancak büluğdan sonra olur, çünkü ondan önce mükellefiyet yoktur. Şayet şeytandan mutlak manada korunma murat edilirse, her iki şeyin talebi de bu son ifadeden anlaşılır. Bunu,

أخرجه الشيخان من حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: ما من مولود يولد إلا والشيطان يمسه حين يولد فيستهل من مسّه صارخا إلا مريم وابنها»

Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadis teyit etmektedir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Doğan hiçbir çocuk yoktur ki doğduğu sırada şeytan ona dokunmasın da onun dokunmasından ötürü feryat ederek ağlamasın; Meryem ve oğlu müstesna.»

وفي بعض طرقه أنه ضرب بينه وبينها حجاب وأن الشيطان أراد أن يطعن بإصبعه فوقعت الطعنة في الحجاب،

Bazı rivayet yollarında ise, şeytan ile aralarına bir perde çekildiği, şeytanın parmağıyla dürtmek istediği fakat dürtüşün perdeye isabet ettiği zikredilmiştir.

وفي رواية إسحاق بن بشر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: كل ولد آدم ينال منه الشيطان يطعنه حين يقع بالأرض بإصبعه ولهذا يستهل إلا ما كان من مريم وابنها فإنه لم يصل إبليس إليهما»

İshâk b. Bişr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetinde ise şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Âdemoğlunun her birine, yere düştüğü anda şeytan parmağıyla dürterek sataşır ve çocuk bundan dolayı feryat eder; Meryem ve oğlu müstesnadır, zira İblis o ikisine ulaşamamıştır.»

وطعن القاضي عبد الجبار بإصبع فكره في هذه الأخبار بأژنها خبر واحد على خلاف الدليل، وذلك أن الشيطان إنما يدعو إلى الشر من له تمييز ولأنه لو تمكن من هذا الفعل لجاز أن يهلك الصالحين، وأيضا لم خص عيسى وأمه دون سائر الأنبياء، وأنه لو وجد المس أو النخس لدام أثره وليس فليس، والزمخشري زعم أن المعنى على تقدير الصحة أن كل مولود يطمع الشيطان في إغوائه إلا مريم وابنها فإنهما كانا معصومين، وكذلك كل من كان في صفتهما كقوله تعالى: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الحجر: ٣٩، ٤٠، ص: ٨٢، ٨٣] واستهلاله صارخا من مسه تخييل وتصوير لطمعه فيه كأنه يمسه ويضرب بيده عليه ونحوه من التخييل قول ابن الرومي:

Kâdı Abdülcebbâr, delile aykırı bir haber-i vâhid oldukları gerekçesiyle bu haberleri düşüncesinin parmağıyla ta'n etmiş (kusurlu bulmuş) ve şöyle demiştir: 'Zira şeytan ancak temyiz gücü olan kimseyi şerre çağırır; ayrıca eğer bu fiile güç yetirebilseydi salih kimseleri helak etmesi de caiz olurdu. Hem niçin diğer peygamberler değil de sadece İsa ve annesi tahsis edilmiştir? Eğer dokunma veya dürtme meydana gelseydi eserinin devam etmesi gerekirdi, halbuki böyle bir şey yoktur.' Zemahşerî ise sahih olduğu takdirde mananın şöyle olduğunu iddia etmiştir: Her doğan çocuğu saptırmaya şeytan tamah eder; Meryem ve oğlu müstesnadır, zira onlar masumdurlar. Onların sıfatında olan herkes de böyledir; nitekim Allah Teâlâ: {لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} [el-Hicr: 39, 40; Sâd: 82, 83] “İhlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım” buyurmuştur. Çocuğun onun dokunmasından feryat ederek ağlaması ise, sanki ona dokunuyor ve eliyle vuruyormuş gibi, şeytanın ona olan tamahının bir tahyîli (zihinde canlandırılması) ve tasviridir. Bu kabilden tahyîle İbnü'r-Rûmî'nin şu sözü örnektir:

لما تؤذن الدنيا به من صروفها ... - يكون بكاء الطفل ساعة يولد-

«Dünyanın başına getireceği musibetleri haber vermesindendir / Çocuğun doğduğu andaki ağlaması.»

وأما حقيقة النخس والمس كما يتوهم أهل الحشو فكلا ولو سلط إبليس على الناس ينخسهم لامتلأت الدنيا صراخا وعياطا مما يبلون به من نخسه انتهى.

«Haşviyye ehlinin vehmettiği gibi dürtme ve dokunmanın hakikatine gelince; asla öyle değildir! Eğer İblis'e insanları dürtme salahiyeti verilseydi, onun dürtüşünden çektikleri yüzünden dünya çığlık ve feryatlarla dolardı» [Zemahşerî'den nakil] bitti.

ولا يخفى أن الأخبار في هذا الباب كثيرة وأكثرها مدون في الصحاح والأمر لا امتناع فيه، وقد أخبر به الصادق ﵊ فليتق بالقبول، والتخييل الذي ركن إليه الزمخشري ليس بشيء لأن المس باليد ربما يصلح لذلك أما الاستهلال صارخا فلا على أن أكثر الروايات لا يجري فيها مثل ذلك، وقوله: لامتلأت الدنيا عياطا قلنا: هي مليئة فما من مولود إلا يصرخ، ولا يلزم من تمكنه من تلك النخسة تمكنه منها في جميع الأوقات كيف

Gizli değildir ki bu babdaki haberler pek çoktur ve çoğu Sahîh kitaplarda tedvin edilmiştir; bunda aklen imkansız bir durum da yoktur. Sadık [Peygamber] aleyhisselâm bunu haber verdiğine göre kabulle karşılanmalıdır. Zemahşerî'nin dayandığı tahyîl ise bir değer taşımaz; çünkü elle dokunma buna belki elverişli olabilir ama feryat ederek ağlamak öyle değildir; kaldı ki rivayetlerin çoğunda böyle bir mecaz cereyan etmez. Onun 'dünya feryatla dolardı' sözüne gelince; biz deriz ki: Zaten dünya doludur, feryat etmeyen hiçbir yeni doğan bebek yoktur. Onun o tek dürtmeye güç yetirebilmesinden, her vakit buna güç yetirebileceği neticesi çıkmaz. Nasıl çıksın ki,

وفي الصحيح «لولا أن الملائكة يحفظونكم لاحتوشتكم الشياطين كما يحتوش الذباب العسل» ؟ وفي رواية «لاختطفتكم الجن»

Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: «Eğer melekler sizi koruyor olmasaydı, sineklerin balı sardığı gibi şeytanlar sizi sarıp kuşatırdı.» Bir rivayette ise «Cinler sizi kapıp kaçırırdı» denilmiştir.

وفسر قوله

Allah Teâlâ'nın şu kavli de

تعالى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ [الرعد: ١١] في أحد الوجوه به، وبهذا يندفع أيضا قول القاضي: من أنه لو تمكن من هذا الفعل لجاز أن يهلك الصالحين وبقاء الأثر بل وحصوله أيضا ليس أمرا ضروريا للمس ولا للنخس والحصر باعتبار الأغلب والاقتصار على عيسى ﵇ وأمه إيذانا باستجابة دعاء امرأة عمران على أتم وجه ليتوجه أرباب الحاج إلى الله تعالى بشراشرهم، أو يقدر له ما يخصصه، وعلى التقديرين يخرج النبي صلى الله تعالى عليه وسلم من العموم فلا يلزم تفضيل عيسى ﵊ في هذا المعنى، ويؤيده خروج المتكلم من عموم كلامه، وقد قال به جمع ويشهد له ما

{لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} [er-Ra'd: 11] “Onun önünde takipçiler (melekler) vardır” vecihlerden birinde bu şekilde tefsir edilmiştir. Bununla Kâdı'nın 'Eğer bu fiile güç yetirebilseydi salihleri helak etmesi caiz olurdu' sözü de defedilmiş olur. Eserin kalması, hatta meydana gelmesi bile dokunma ve dürtme için zorunlu bir durum değildir. Hasr ise ekseriyete göredir; İsa aleyhisselâm ve annesi ile yetinilmesi, ihtiyaç sahiplerinin bütün varlıklarıyla Allah Teâlâ'ya yönelmeleri için İmrân'ın hanımının duasının en mükemmel şekilde kabul edildiğini bildirmek içindir; yahut onu tahsis eden bir karine takdir edilir. Her iki takdire göre de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu umumdan çıkar; dolayısıyla bu manada İsa aleyhisselâm'ın efdal kılınması gerekmez. Konuşanın kendi sözünün umumundan çıkması da bunu teyit eder; nitekim bir topluluk bunu söylemiştir. Şuna da şahittir:

روى الجلال في البهجة السنية عن عكرمة قال: لما ولد النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أشرقت الأرض نورا فقال إبليس: لقد ولد الليلة ولد يفسد علينا أمرنا فقالت له جنوده: لو ذهبت إليه فجاءه فركضه جبريل ﵇ فوقع بعدن،

Celâleddîn [es-Süyûtî]'nin el-Behcetü's-Seniyye'de İkrime'den rivayet ettiği şu haber: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem doğduğunda yeryüzü nurla aydınlandı. İblis: 'Bu gece işimizi bozacak bir çocuk doğdu' dedi. Askerleri ona: 'Onun yanına bir gitsen?' dediler. İblis onun yanına vardı; fakat Cebrail aleyhisselâm ona bir tekme vurdu da Aden'e kadar yuvarlandı.'

وهذا أولى من إبقاء العام على عمومه، والقول بأنه لا يبعد اختصاص عيسى وأمه بهذه الفضيلة دون الأنبياء ﵈ ولا يلزم منه تفضيله ﵈ إذ قد يوجد في الفاضل ما لا يوجد في الأفضل، وعلى كلا الأمرين الفاضل والمفضول لا إشكال في الأخبار من تلك الحيثية، نعم قد يشكل على ظاهرها أن إعاذة أم مريم كانت بعد الوضع فلا يصح حملها على الإعاذة من المس الذي يكون حين الولادة، وأجيب بأن المس ليس إلا بالانفصال وهو الوضع ومعه الإعاذة. غايته أنه عبر عنه بالمضارع كما أشرنا إليه لقصد الاستمرار فليتأمل، والعجب من بعض أهل السنة كيف يتبع المعتزلة في تأويل مثل هذه الأحاديث الصحيحة لمجرد الميل إلى ترهات الفلاسفة مع أن إبقاءها على ظاهرها مما لا يرنق لهم شربا ولا يضيق عليهم سربا، نسأل الله تعالى أن يوفقنا لمراضيه ويجعل مستقبل حالنا خيرا من ماضيه فَتَقَبَّلَها أي رضي بمريم في النذر مكان الذكر ففيه تشبيه النذر بالهدية ورضوان الله تعالى بالقبول رَبُّها أي رب مريم المبلغ لها إلى كمالها اللائق بها، وقيل: الضمير لامرأة عمران بدليل أنها التي خاطبت ونادت بقولها رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها إلخ، والأول أولى بِقَبُولٍ حَسَنٍ الباء مثلها في- كتبت بالقلم- وما يقبل به الشيء- كالسعوط واللدود- ما يسعط به ويلد أي تقبلها بوجه حسن تقبل به النذائر وهو اختصاصه سبحانه إياها بإقامتها مقام الذكر في النذر ولم يقبل قبلها أنثى، أو تسلمها من أمها عقب الولادة قبل أن تنشأ وتصلح للسدانة والخدمة.

Bu [tahsis], âmmı umumu üzere bırakıp 'İsa ve annesinin diğer peygamberler aleyhimüsselâm olmaksızın bu fazilete has kılınması uzak değildir; bundan onların daha faziletli olması gerekmez, zira faziletli olanda en faziletlide bulunmayan şey bulunabilir' demekten daha evladır. Faziletli ve en faziletli her iki durumda da haberlerde bu açıdan bir müşkillik yoktur. Evet, zahirine göre Meryem'in annesinin sığındırması doğumdan sonra idi; bu sebeple doğum anında olan dokunmadan sığındırmaya hamledilmesi sahih olmaz, şeklinde bir müşkillik akla gelebilir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Dokunma ancak ayrılma yani doğum iledir ve sığındırma da onunla beraberdir; en fazla, işaret ettiğimiz üzere süreklilik kastıyla muzari fiille ifade edilmiştir, üzerinde düşünülsün. Ehl-i Sünnet'ten bazılarının, sırf filozofların hezeyanlarına meylederek böylesi sahih hadisleri tevil etmede Mutezile'ye tabi olmaları ne kadar şaşırtıcıdır! Oysa bu hadisleri zahiri üzere bırakmak ne onların suyunu bulandırır ne de yurtlarını daraltır. Allah Teâlâ'dan bizi rızasına muvaffak kılmasını ve geleceğimizi geçmişimizden hayırlı eylemesini niyaz ederiz. {فَتَقَبَّلَها} “Bunun üzerine kabul etti”; yani adağın erkek yerine Meryem olmasına razı oldu; burada adağın hediyeye, Allah Teâlâ'nın rızasının da kabule benzetilmesi vardır. {رَبُّها} “onun Rabbi”; yani Meryem'i kendisine layık kemale erdiren Rabbi [kabul etti]. Zamirin İmrân'ın hanımına ait olduğu da söylenmiştir; zira {رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها} vs. diyerek hitap eden ve nida eden odur; ancak birinci görüş daha evladır. {بِقَبُولٍ حَسَنٍ} “güzel bir kabul ile”; buradaki bâ harfi, 'ketebtü bi'l-kalem' (kalemle yazdım) ifadesindeki gibidir. Bir şeyin kendisiyle kabul edildiği şey —burun damlası ve ağızdan verilen ilaç gibi— kendisiyle o fiilin yapıldığı şeydir; yani adakların kabul edildiği güzel bir tarz ile onu kabul etti; o da adakta onu erkek yerine koyarak Kendisine has kılmasıdır —ki ondan önce hiçbir kız kabul edilmemişti—; yahut büyüyüp hizmete ve bakıcılığa elverişli hale gelmeden önce doğumun hemen akabinde onu annesinden teslim almasıdır.

فقد روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: لما وضعتها خشيت حنة أن لا تقبل الأنثى محررة فلفتها في الخرقة ووضعتها في بيت المقدس عند القراء فتساهم القراء عليها- لأنها كانت بنت إمامهم- أيهم يأخذها فقال زكريا وهو رأس الأحبار: أنا آخذها وأنا أحقهم بها لأن خالتها عندي، فقالت القراء: ولكنا نتساهم عليها فمن خرج سهمه فهو أحق بها فدعوا بأقلامهم التي يكتبون بها الوحي وجمعوها في موضع ثم غطوها، وقال زكريا لبعض من الغلمان الذين لم يبلغوا الحلم ممن في بيت المقدس: أدخل يدك فأخرج فأدخل يده فأخرج قلم زكريا فقالوا: لا نرضى ولكن نلقي الأقلام في الماء فمن خرج قلمه في جرية الماء ثم ارتفع فهو يكفلها فألقوا أقلامهم في نهر الأردن فارتفع قلم زكريا في جري الماء فقالوا: نقترع الثالثة فمن جرى قلمه مع الماء فهو يكفلها فألقوا أقلامهم فجرى قلم زكريا مع الماء وارتفعت أقلامهم في جرية الماء وقبضها عند ذلك زكريا.

Nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Hanne onu doğurunca, kız çocuğunun adanmış olarak kabul edilmemesinden korktu. Onu bir beze sarıp Beytü'l-Makdis'teki kurrânın (din bilginlerinin) yanına bıraktı. Bilginler —imamlarının kızı olduğu için— onu kimin yanına alacağı konusunda kura çektiler. Din adamlarının başı olan Zekeriyyâ: 'Onu ben alırım, ona en layık olan benim, çünkü teyzesi benim yanımdadır' dedi. Bilginler: 'Fakat biz onun için kura çekeceğiz, kimin oku çıkarsa o en layık olur' dediler. Vahiy yazdıkları kalemlerini getirtip bir yerde topladılar ve üzerini örttüler. Zekeriyyâ, Beytü'l-Makdis'te bulunan henüz büluğa ermemiş çocuklardan birine: 'Elini sok ve birini çıkar' dedi. Çocuk elini sokup Zekeriyyâ'nın kalemini çıkardı. Onlar: 'Razı olmayız; kalemleri suya atalım, kimin kalemi suyun akıntısında durup yukarı çıkarsa o baksın' dediler. Kalemlerini Ürdün nehrine attılar; Zekeriyyâ'nın kalemi suyun akıntısında yukarı çıktı. Bunun üzerine: 'Üçüncü kez kura çekelim; kimin kalemi su ile birlikte akıp giderse o baksın' dediler. Kalemlerini attılar; Zekeriyyâ'nın kalemi su ile birlikte akıp gitti, onların kalemleri ise suyun akıntısında yukarı çıktı. İşte o zaman Meryem'i Zekeriyyâ teslim aldı.

ويجوز أن تكون الباء للملابسة، والقبول- مصدر وهو من المصادر الشاذة وهناك مضاف محذوف، والمعنى رضي بها متلبسة بأمر ذي قبول، ووجه ذي رضا وهو ما يقيمها مقام الذكور لما اختصت به من الإكرام، ويجوز أن يكون تفعل بمعنى استفعل- كتعجل بمعنى استعجل- والمعنى فاستقبلها ربها وتلقاها من أول وهلة من ولادتها بقبول أحسن وأظهر الكرامة فيها حينئذ- وفي المثل خذ الأمر بقوابله- وجوز أن تكون الباء زائدة، والقبول- مصدر مؤكد للفعل السابق بحذف الزوائد أي قبلها قبولا حسنا، وعدل عن الظاهر للإيذان بمقارنة التقبل لكمال الرضا وموافقته للعناية الذاتية فان صيغة التفعل مشعرة بحسب أصل الوضع

Bâ harfinin mülâbese için olması da caizdir. Kabûl (قَبُول) şâzz mastarlardandır ve orada hazfedilmiş bir muzaf vardır; mana: 'Kendisine has kılınan ikram sebebiyle onu erkeklerin yerine geçirecek olan kabul sahibi bir durum ve rıza sahibi bir tarz ile donanmış olarak ondan razı oldu' demektir. 'Tefa''ale' babının 'istefa'le' manasında olması da caizdir —tıpkı 'te'accele'nin 'iste'cele' manasında olması gibi—; mana: 'Rabbi onu karşıladı ve doğumunun ilk anından itibaren onu en güzel bir kabul ile karşılayıp o anda onda keramet izhar etti' demektir —nitekim meselde 'Huzeyl-emre bi-kavâbilihî' (işi ilk yönleriyle tut) denir—. Bâ harfinin zâid olması da caiz görülmüştür; kabûl mastarı ise zevâid hazfedilerek önceki fiili tekit eden bir mastardır; yani 'onu güzel bir kabulle kabul etti' demektir. Zahirden dönülmesi, kabulün tam bir rıza ile bir arada bulunduğunu ve zâtî inayete uygunluğunu bildirmek içindir; zira 'tefa''ul' vezni vaz'ın aslı itibariyle

بالتكلف وكون الفعل على خلاف طبع الفاعل وإن كان المراد بها في حقه تعالى ما يترتب عليه من كمال قوة الفعل وكثرته، ويحتمل على بعد بعيد أن تكون الباء للمصاحبة بمعنى مع- أي تقبل نذرها- مع قبول حسن لدعاء أمها في حقها وحق ذريتها حيث أعاذهما من الشيطان الرجيم من أول الولادة إلى خاتمة الحياة وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً أي رباها الرب تربية حسنة في عبادة وطاعة لربها قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وفي رواية عنه أنه سوّى خلقها فكانت تشب في يوم ما يشب غيرها في عام، وقيل: تعهدها بما يصلحها في سائر أحوالها، ففي الكلام استعارة تمثيلية أو مجاز مرسل بعلاقة اللزوم فإن الزارع يتعهد زرعه بسقيه عند الاحتياج وحمايته عن الآفات وقلع ما يخنقه من النبات.

tekellüfe ve fiilin failin tabiatına aykırı olmasına delalet eder; gerçi Allah Teâlâ hakkında bundan murat, fiilin gücünün tamlığı ve çokluğunun gerektirdiği husustur. Uzak bir ihtimal olarak bâ harfinin 'maa' (birlikte) manasında musahabet için olması da muhtemeldir; yani: Doğumunun ilk anından hayatının sonuna kadar onları kovulmuş şeytandan koruduğu için, onun ve zürriyetinin hakkında annesinin duasına yönelik güzel bir kabul ile birlikte onun adağını kabul etti demektir. {وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً} “ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi”; yani Rabbi onu, Rabbine ibadet ve taat içinde güzel bir terbiyeyle yetiştirdi; bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Ondan gelen bir rivayette ise: 'Yaratılışını düzgün kıldı; başkasının bir yılda büyüdüğü kadar o bir günde büyüyordu' denilmiştir. Bütün hallerinde onu ıslah edecek şeylerle onu gözetip kolladı, da denilmiştir. Bu ifadede temsîlî istiare veya lüzum alakasıyla mecâz-ı mürsel vardır; zira ekici, ekinini ihtiyaç anında sulayarak, afetlerden koruyarak ve onu boğan otları sökerek gözetip kollar.

ونَباتاً هنا مصدر على غير لفظ الفعل المذكور وهو نائب عن إنبات، وقيل: التقدير فنبتت نباتا، والنبات والنبت بمعنى. وقد يعبر بهما عن النابت وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا وهو من ولد سليمان بن داود عليهما الصلاة والسلام- أي ضمها الله تعالى إليه وجعله كافلا لها وضامنا لمصالحها- على ما ذكر في حديث ابن عباس، وكل ذلك من آثار قدرته تعالى، ولم يكن هناك وحي إليه بذلك، وقرأ بتشديد الفاء حمزة، والكسائي، وعاصم وقصروا زَكَرِيَّا غير عاصم في رواية ابن عياش- وهو مفعول به لكفلها- وقرأ الباقون بتخفيف الفاء ومدوا زَكَرِيَّا ورفعوه على الفاعلية- وفيه لغتان أخريان- إحداهما «زكريّ» - بياء مشددة من غير ألف، وثانيتهما «زكر» بغير ياء ومنعه من الصرف للعلمية والعجمة، وقيل: لألف التأنيث، وقرأ أبي «وأكفلها» ، وقرأ مجاهد- «فتقبّلها ربّها» و «أنبتها» و «كفلها» على صيغة الدعاء في الأفعال الثلاثة ونصب «ربها» على النداء أي فاقبلها يا ربها وربها، واجعل زكريا كافلا لها، وقد استجاب الله تعالى دعائها في جميع ذلك، والذي عليه الأكثرون وشهدت له الأخبار أن كفالة زكريا كانت من أول أمرها، وزعم بعضهم أنه كفلها بعد أن فطمت ونبتت النبات الحسن وليس بالقوي كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ بيان لقبولها ولهذا لم يعطف، والمحراب على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما غرفة بنيت لها في بيت المقدس وجعل بابها في وسط الحائط وكانت لا يصعد عليها إلا بسلم مثل باب الكعبة، وقيل: المراد به المسجد إذ قد كانت مساجدهم تسمى المحاريب وقيل: أشرف مواضعه ومقدمها وهو مقام الإمام من المسجد في رأي، وأصله مفعال صيغة مبالغة- كمطعان- فسمي به المكان لأن المحاربين نفوسهم كثيرون فيه، وقيل: إنه يكون اسم مكان وسمي به لأن محل محاربة الشيطان فيه أو لتنافس الناس عليه ولبعض المغاربة في المدح:

Buradaki {نَباتاً} lafzı, zikredilen fiilin lafzından olmayan bir mastardır ve 'inbât' yerine naibdir. Takdirin 'fenebetet nebâten' (böylece güzelce yetişti) olduğu da söylenmiştir; 'nebât' ile 'nebt' aynı manadadır, bazen biten şey (bitki) için de kullanılırlar. {وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ'yı da onun bakımına memur etti”; o, Dâvûd oğlu Süleyman aleyhimessalâtü vesselâm'ın soyundandır; yani İbn Abbâs'ın hadisinde zikredildiği üzere, Allah Teâlâ onu Zekeriyyâ'ya bağladı ve onu Meryem'e kefil ve maslahatlarını temin edici kıldı. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın kudretinin eserlerindendir ve o sırada buna dair ona bir vahiy gelmiş değildi. Hamza, Kisâî ve Âsım fâ harfinin şeddesiyle [keffelehâ] okumuşlar ve İbn Ayyâş rivayetinde Âsım hariç {زَكَرِيَّا} kelimesini maksûr (kısa) okumuşlardır —bu kelime keffelehâ fiilinin mef'ûlüdür—. Geri kalanlar ise fâ harfinin tahfifiyle [kefelehâ] okumuşlar, {زَكَرِيَّا} kelimesini med ile fâil olarak merfû kılmışlardır. Bu kelimede iki lügat daha vardır: Biri elifsiz şeddeli yâ ile 'Zekeriyy', ikincisi yâ'sız 'Zeker'dir. Alemiyet ve ucmelik (yabancı kökenlilik) sebebiyle gayrimunsarıftır; te'nis elifi sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Übeyy «وَأَكْفَلَهَا» şeklinde okumuştur. Mücâhid ise üç fiilde de dua sîgasıyla «فتقبّلْها ربّها» ve «وأنبتْها» ve «وكفّلْها» şeklinde okumuş ve «ربّها» kelimesini nida üzere mansub kılmıştır; yani 'Ey Rabbi! Onu kabul et, onu yetiştir ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıl' demektir; Allah Teâlâ da bütün bunlarda onun duasını kabul buyurmuştur. Çoğunluğun benimsediği ve haberlerin şahitlik ettiği görüş, Zekeriyyâ'nın kefaletinin işin başından itibaren olduğudur. Bazıları ise sütten kesilip güzelce büyüdükten sonra ona kefil olduğunu iddia etmişlerdir ki bu kuvvetli değildir. {كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ} “Zekeriyyâ onun yanına, mabede her girdiğinde”; onun kabul edilişinin beyanıdır, bundan ötürü atfedilmemiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre mihrap, Beytü'l-Makdis'te Meryem için inşa edilen bir odadır; kapısı duvarın ortasına yapılmıştı ve Kâbe'nin kapısı gibi ancak bir merdivenle oraya çıkılabilirdi. Mescitlerin 'mehârîb' diye adlandırılmasından ötürü mescidin kastedildiği de söylenmiştir. Mescidin en şerefli ve ön kısmı olduğu da söylenmiştir ki bir görüşe göre burası mescitte imamın durduğu yerdir. Aslı 'mıt'ân' gibi mübalağa sîgası olan 'mif'âl'dir; nefisleriyle savaşanlar orada çok olduğu için bu mekana bu isim verilmiştir. Mekan ismi olduğu da söylenmiştir; şeytanla savaşma yeri olduğu yahut insanların onun için yarışması sebebiyle bu isim verilmiştir. Mağriplilerden biri övgü sadedinde şöyle demiştir:

جمع الشجاعة والخشوع لربه ... ما أحسن المحراب في المحراب

«Cesareti ve Rabbine karşı huşûu birleştirdi... / Mihraptaki [kahramanın] mihrapta bulunması ne hoştur!»

وتقديم الظرف على الفاعل لإظهار كمال العناية بأمرها، ونصب الْمِحْرابَ على التوسع إذ حق الفعل أن يتعدى بفي أو بإلى وإظهار الفاعل قيل: لفصل الجملة، وكُلَّما ظرف على أن «ما» مصدرية، والزمان محذوف أو نكرة موصوفة معناها الوقت، والعائد محذوف والعامل فيها جوابها بالاتفاق لأن ما في حيز المضاف إليه لا يعمل في المضاف ولا يجري فيها الخلاف المذكور في أسماء الشرط، ومن الناس من وهم فقال: إن ناصبه فعل الشرط، وادعى أنه الأنسب معنى فزاد في الشطرنج جملا والمعنى كل زمان دخل عليها أو كل وقت دخل عليها فيه وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً أي أصاب ولقي بحضرتها ذلك أو ذلك كائنا بحضرتها، أخرج ابن جرير عن الربيع قال: إنه كان لا يدخل عليها غيره وإذا خرج أغلق عليها سبعة أبواب فكان يجد عندها فاكهة الصيف في الشتاء وفاكهة الشتاء في الصيف، والتنوين للتعظيم فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن ذلك من ثمار الجنة والذي عليه الجل أن ذلك عوض لها عن الرضاعة،

Zarfın fâilden öne alınması, onun durumuna verilen tam ehemmiyeti göstermek içindir. {الْمِحْرابَ} kelimesinin nasbedilmesi tevessü (genişletme) yoluyladır; zira fiilin hakkı 'fî' veya 'ilâ' ile geçişli olmasıdır. Fâilin açıkça zikredilmesi ise cümlenin fasledilmesi içindir, denilmiştir. {كُلَّما} lafzı, 'mâ' masdariyye ve zaman hazfedilmiş veya zamana delalet eden mevsûf bir nekire kabul edilerek zarftır; aid zamir hazfedilmiştir ve ittifakla onda amel eden cevabıdır; çünkü muzafun ileyh konumundaki öge muzafta amel etmez ve şart isimlerinde zikredilen ihtilaf bunda cereyan etmez. İnsanlardan bazıları vehme kapılarak, amel edenin şart fiili olduğunu söylemiş ve manaya en uygun olanın bu olduğunu iddia etmiştir ki satranca fazladan deve eklemiştir. Mana şudur: Zekeriyyâ onun yanına girdiği her zaman veya yanına girdiği her vakit {وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً} “onun yanında bir rızık bulurdu”; yani onun huzurunda onu veya onun huzurunda bulunan bir şeyi bulup karşılaşırdı. İbn Cerîr'in er-Rebî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onun yanına Zekeriyyâ'dan başkası girmezdi; çıktığı zaman da üzerine yedi kapıyı kilitlerdi; kışın onun yanında yaz meyvesi, yazın da kış meyvesi bulurdu.' Tenvin tazim içindir; nitekim İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre o cennet meyvelerindendi. Çoğunluğun üzerinde bulunduğu görüş ise, bunun ona emzirme yerine verildiğidir;

فقد روي أنها لم ترضع ثديا قط،

nitekim onun hiçbir meme emmediği rivayet edilmiştir.

وقيل: إن هذا كان بعد أن ترعرعت،

Bunun o büyüdükten sonra olduğu da söylenmiştir.

ففي رواية ابن بشر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن زكريا ﵊ استأجر لها ظئرا فلما تم لها حولان فطمت وتركت في

İbn Bişr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetinde: «Zekeriyyâ aleyhisselâm onun için bir sütanne tuttu; iki yıl tamamlanınca sütten kesildi ve tek başına

المحراب وحدها وأغلقت عليها الباب ولم يتعهد أمرها سواه»

mihrapta bırakıldı, üzerine kapı kilitlendi ve onun durumunu Zekeriyyâ'dan başkası gözetmedi» denilmiştir.

قالَ يا مَرْيَمُ استئناف بياني أَنَّى لَكِ هذا أي من أين لك هذا الرزق لا يشبه أرزاق الدنيا والأبواب مغلقة دونك، ومجيء أَنَّى بمعنى من أين، أو كيف تقدم الكلام عليه، واستشهد للأول بقوله:

{قالَ يا مَرْيَمُ} “Ey Meryem! dedi”; bu bir isti'nâf-ı beyânîdir. {أَنَّى لَكِ هذا} “Bu sana nereden [geldi]?”; yani dünya rızıklarına benzemeyen ve kapılar senin üzerine kilitli iken bu rızık sana nereden geldi? {أَنَّى} lafzının 'nereden' veya 'nasıl' manasına gelişi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Birinci manaya şairin şu sözü delil getirilmiştir:

تمنى بوادي الرمث زينب ضلة ... فكيف ومن «أنّى» بذي الرمث تطرق

«Zeyneb Remis vadisinde boş bir temennide bulundu... / Remis vadisinde olan birine 'nereden' ve nasıl geceleyin varılır ki?»

وللثاني بقوله:

İkincisine ise şu söz delil getirilmiştir:

أنى ومن أين- أبك الطرب ... من حيث لا صبوة ولا ريب

«Nasıl ve nereden sana bu neşe geldi... / Ne bir sevdalanmanın ne de bir şüphenin bulunmadığı bir yerden?»

وحذف حرف الجر من أَنَّى نحو حذف- في- من الظروف اللازمة للظرفية من نحو- مع، وسحر- لأن الشيء إذا علم في موضع جاز حذفه، والتحقيق أن الظروف محل التوسع لكثرة استعمالهم إياها وكل ظرف يستعمل مع حرف صلته التي يكثر معها استعمالها- لأن اتصالها بمظروفها بتلك الحروف- فجاز حذفها كما جاز حذف- في- إلا أنها لما كانت الأصل لوضعها للظرفية اطرد حذفها من المتصرفة وغير المتصرفة، وغيرها من صلات الظروف لا يحذف إلا مع ما يكثر من غير المتصرفة حطا لرتبتها عن رتبة- في- كما في الكشف، واستدل بالآية على جواز الكرامة للأولياء لأن مريم لا نبوة لها على المشهور، وهذا هو الذي ذهب إليه أهل السنة والشيعة وخالف في ذلك المعتزلة، وأجاب البلخي منهم عن الآية بأن ذلك كان إرهاصا وتأسيسا لنبوة عيسى ﵊، وأجاب الجبائي بأنه كان معجزة لزكريا ﵊، ورد الأخير بأن اشتباه الأمر عليه يأبى ذلك، ولعله مبني على الظاهر، وإلا ففي اقتضاء هذه العبارة في نفس الأمر الاشتباه نظر لأنه يجوز أن يكون لاظهار ما فيها من العجب بتكلمها ونحوه، والقول- بأن اشتباه زكريا في أنها معجزة لا ينافي كونها معجزة لاشتباه أنه من الجنة أو من بساتين الدنيا ليس بشيء كما لا يخفى قالَتْ استئناف كالذي قبله هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قيل: أرادت من الجنة، وقيل: مما رزقنيه هو لا بواسطة البشر فلا تعجب ولا تستبعد، وقيل: تكلمت بذلك صغيرة كعيسى ﵊ وقد جمع من تكلم كذلك فبلغوا أحد عشر نفسا، وقد نظمهم الجلال السيوطي فقال:

{أَنَّى} lafzından harf-i cerrin hazfedilmesi, 'maa' ve 'sehar' gibi zarfiyyet için lüzumlu olan zarflardan 'fî' harfinin hazfedilmesi gibidir; çünkü bir şey bir yerde bilindiğinde hazfedilmesi caiz olur. Tahkik şudur ki, zarflar çok kullanılmaları sebebiyle genişletilme mahallidir ve her zarf, kendisiyle çok kullanılan sıla harfi ile kullanılır —çünkü mazrûfuna intikali o harflerledir—; dolayısıyla tıpkı 'fî'nin hazfedilmesinin caiz olduğu gibi onun da hazfedilmesi caiz olmuştur. Ancak 'fî' zarfiyet için vaz'ın aslı olduğundan, mutasarrıf olan ve olmayan zarflardan hazfi kıyasî olarak yaygınlaşmıştır; diğer zarf sıla harfleri ise el-Keşşâf'ta geçtiği üzere 'fî'nin rütbesinden daha aşağıda tutulmak üzere gayrimutasarrıf olanlardan çokça kullanılanlar dışında hazfedilmez. Bu ayetle evliya için kerametin caiz olduğuna delil getirilmiştir; zira meşhur görüşe göre Meryem peygamber değildir. Ehl-i Sünnet ve Şîa'nın benimsediği görüş budur; Mutezile ise buna muhalefet etmiştir. Onlardan Belhî bu ayete, bunun İsa aleyhisselâm'ın nübüvveti için bir irhâs ve temel atma olduğu şeklinde cevap vermiştir. Cübbâî ise bunun Zekeriyyâ aleyhisselâm için bir mucize olduğu şeklinde cevap vermiştir. Sonuncu cevap, durumun Zekeriyyâ'ya kapalı kalmasının bunu reddettiği gerekçesiyle çürütülmüştür; bu da muhtemelen zahire dayanmaktadır; aksi takdirde nefsi'l-emirde bu ifadenin kapalılığı gerektirmesi tartışmalıdır; zira Meryem'in konuşması ve benzeri şeylerdeki hayret verici durumu izhar etmek için olması da mümkündür. Zekeriyyâ'nın onun bir mucize olup olmadığı konusundaki şüphesinin, onun cennetten mi yoksa dünya bahçelerinden mi geldiğindeki şüpheden ötürü mucize olmasına engel teşkil etmeyeceği şeklindeki söz ise gizli olmadığı üzere bir değer taşımaz. {قالَتْ} “Dedi ki”; bir önceki gibi isti'nâftır. {هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “O, Allah katındandır”; cennetten olduğunu kastettiği söylenmiştir; bir beşer vasıtasıyla değil, bizzat O'nun bana rızık olarak verdiklerindendir, öyleyse şaşırma ve uzak görme, manasında olduğu da söylenmiştir. İsa aleyhisselâm gibi henüz küçük iken bunu konuştuğu da söylenmiştir; nitekim bu şekilde beşikte konuşanlar derlenmiş ve on bir kişiye ulaşmıştır; Celâleddîn es-Süyûtî onları manzum olarak şöyle zikretmiştir:

تكلم في المهد النبي «محمد» ... «ويحيى، وعيسى، والخليل، ومريم»

«Beşikte konuştu Peygamber 'Muhammed', / 'Yahyâ, İsa, Halil ve Meryem'»

ومبري «جريج» ثم «شاهد يوسف» ... «وطفل لذي الأخدود» يرويه مسلم

«'Cüreyc'i temize çıkaran, sonra 'Yûsuf'un şahidi' / Ve 'Ashâb-ı Uhdûd'un çocuğu', Müslim rivayet eder»

«وطفل» عليه مر بالأمة التي ... يقال لها تزني ولا تتكلم

«Ve yanından geçilen o 'bebek', kendisine / Zina etti denilen ve konuşamayan cariyenin»

وما شطة في عهد فرعون «طفلها» ... وفي زمن الهادي «المبارك» يختم

«Firavun devrindeki berber kadının 'bebeği' / Ve yol gösterici [Peygamber] devrinde 'Mübârek' ile tamamlanır»

أو بمن اتصف بمقام العبودية وانقطع إليه بالكلية قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي لأني سيد المحبين يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وحقيقة المحبة عند العارفين احتراق القلب بنيران الشوق، وروح الروح بلذة العشق، واستغراق الحواس في بحر الأنس، وظهارة النفس بمياه القدس، ورؤية الحبيب بعين الكل، وغمض عين الكل عن الكونين، وطيران السر في غيب الغيب، وتخلق المحب بخلق المحبوب- وهذا أصل المحبة- وأما فرعها فهو موافقة المحبوب في جميع ما يرضاه وتقبل بلائه بنعت الرضا والتسليم في قضائه وقدره بشرط الوفا، ومتابعة سنة المصطفى صلى الله تعالى عليه وسلم، وأما آدابها فالانقطاع عن الشهوات واللذات المباحة والسكون في الخلوات، والمراقبات، واستنشاق نفحات الصفات، والتواضع والذل في الحركات والسكنات:

Yahut kulluk makamıyla vasıflanan ve tamamen O'na yönelen kimseden rızık hesapsızdır. {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun”; çünkü ben sevenlerin efendisiyim; {يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “ki Allah da sizi sevsin”. Ârifler nezdinde muhabbetin hakikati; kalbin şevk ateşleriyle yanması, ruhun aşk lezzetiyle can bulması, duyuların ünsiyet denizine dalması, nefsin kudsiyet sularıyla temizlenmesi, sevgilinin kül (bütün) gözüyle görülmesi, her iki alemden bütün gözlerin yumulması, sırrın gaybın gaybında uçması ve sevenin sevgilinin ahlakıyla ahlaklanmasıdır. Bu, muhabbetin aslıdır. Muhabbetin fer'i ise sevgilinin razı olduğu her şeyde ona muvafakat etmek, kazasına ve kaderine vefa şartıyla rıza ve teslimiyet vasfıyla belasını kabul etmek ve el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine tabi olmaktır. Muhabbetin edepleri ise; şehevî arzulardan ve mubah lezzetlerden kesilmek, halvetlerde ve murakabelerde sükunet bulmak, ilahi sıfatların esintilerini koklamak, hareket ve sükun hallerinde tevazu ve tezellül göstermektir: