Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مساكين أهل العشق حتى قبورهم ... عليها تراب الذل بين المقابر

«Zavallıdır aşk ehli, kabirlerinin üzerinde bile / Kabirler arasında bir zillet toprağı vardır.»

وهذا لا يكون إلا بعد أن ترى الروح بعين السر مشاهدة الحق بنعت الجمال وحسن القدم لا بنعت الآلاء والنعم

Bu da ancak ruhun, sır gözüyle Hakk'ı nimetler ve lütuflar vasfıyla değil, cemâl vasfıyla ve ezelî güzelliğiyle müşahede etmesinden sonra gerçekleşir.

لأن المحبة متى كانت من تولد رؤية النعماء كانت معلولة وحقيقة المحبة ما لا علة فيها بين المحب والحبيب سوى ذات الحبيب، ولذا قالوا: لا تصح المحبة ممن يميز بين النار والجنة وبين السرور والمحنة وبين الفرض والسنة وبين الاعتواض والاعتراض ولا تصح إلا ممن نسي الكل واستغرق في مشاهدة المحبوب وفني فيه:

Çünkü muhabbet, nimetleri görmekten doğduğunda illetli (kusurlu) olur. Hakiki muhabbet ise seven ile sevilen arasında, sevgilinin bizzat zatından başka hiçbir illetin (sebebin) bulunmadığı muhabbettir. Bu sebeple şöyle demişlerdir: Cehennem ile cenneti, sevinç ile mihneti, farz ile sünneti, karşılık beklemek ile itirazı birbirinden ayıran kimsenin muhabbeti sahih olmaz. Muhabbet ancak her şeyi unutan, sevgilisini müşahedeye dalıp onda fâni olan kimseden sahih olur:

خليلي لو أحببتما لعلمتما ... محل الهوى من مغرم القلب صبه

«Ey iki dostum! Eğer sevseydiniz bilirdiniz / Kalbi sevdalı, sırılsıklam âşıkın sevdasının yerini.»

تذكر والذكرى تشوق وذو الهوى ... يتوق ومن يعلق به الحب يصبه

«Hatırlar; zira hatırlamak şevk verir, arzu sahibi ise / Özlemle tutuşur; aşka tutulan kimseye [aşk derdi] isabet eder.»

غرام على يأس الهوى ورجائه ... وشوق على بعد المراد وقربه

«Sevdanın ümitsizliğine de ümidine de bir tutkunluktur bu / Murad edilenin uzaklığına da yakınlığına da bir şevktir.»

وقد يقال: المحبة ثلاثة أقسام، القسم الأول محبة العوام وهي مطالعة المنة من رؤية إحسان المحسن جبلت القلوب على محبة من أحسن إليها وهو حب يتغير وهو لمتابعي الأعمال الذين يطلبون أجرا على ما يعملون، وفيه يقول أبو الطيب:

Şöyle de denilebilir: Muhabbet üç kısımdır. Birinci kısım; avamın muhabbetidir ki bu, ihsanda bulunanın ihsanını görmekten kaynaklanan minneti mülahaza etmektir. Zira kalpler kendilerine ihsanda bulunanı sevecek fıtratta yaratılmıştır. Bu, değişebilen bir sevgidir ve yaptıkları amellere karşılık ecir talep eden amel takipçilerine aittir. Ebü't-Tayyib bu hususta şöyle der:

وما أنا بالباغي على الحب رشوة ... ضعيف هوى يرجى عليه ثواب

«Ben sevgiye karşılık rüşvet isteyen biri değilim / Üzerine sevap umulan zayıf bir sevgiyle.»

(القسم الثاني) محبة الخواص المتبعين للأخلاق الذين يحبونه إجلالا وإعظاما ولأنه أهل لذلك، وإلى هذا القسم أشار ﷺ

(İkinci kısım) Ahlakı takip eden havasın muhabbetidir ki onlar, O'nu celâl ve tazim sebebiyle ve buna layık olduğu için severler. sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözüyle bu kısma işaret etmiştir:

بقوله: «نعم العبد صهيب لو لم يخف الله لم يعصه» ،

«Suhayb ne güzel kuldur! Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi.»

وقالت رابعة رحمها الله تعالى:

Râbia rahmetullâhi teâlâ aleyhâ şöyle demiştir:

أحبك حبين حب الهوى ... وحب لأنك أهل لذاكا

«Seni iki sevgiyle severim: Biri arzu sevgisi / Diğeri ise bizzat sen buna layık olduğun içindir.»

وهذا الحب لا يتغير إلى الأبد لبقاء الجمال والجلال إلى السرمد (والقسم الثالث) محبة خواص المتبعين للأحوال وهي الناشئة من الجذبة الإلهية في مكامن

Bu sevgi, cemâl ve celâlin ebediyen baki kalması sebebiyle sonsuza dek değişmez. (Üçüncü kısım) Halleri takip eden havassu'l-havasın muhabbetidir ki bu,

«كنت كنزا مخفيا»

«Gizli bir hazine idim...»

وأهل هذه المحبة هم المستعدون لكمال المعرفة، وحقيقتها أن يفنى المحب بسطوتها فيبقى بلا هو وربما بقي صاحبها حيران سكران لا هو حي فيرجى ولا ميت فيبكى، وفي مثل ذلك قيل:

sırrının gizliliklerindeki ilahi cezbeden doğan sevgidir. Bu muhabbetin ehli, marifetin kemaline istidadı olan kimselerdir. Hakikati ise, sevenin o muhabbetin galebesiyle fâni olup geriye 'o' kalmayacak şekilde baki olmasıdır. Hatta bu makamın sahibi ne hayattadır ki umut beslensin, ne de ölüdür ki ağlansın; hayran ve sarhoş halde kalır. İşte böylesi durumlar hakkında şöyle denilmiştir:

يقولون إن الحب كالنار في الحشا ... ألا كذبوا فالنار تذكو وتخمد

«Derler ki sevgi sinelerde ateş gibidir / Hayır, yalan söylediler! Zira ateş alevlenir ve söner.»

وما هو إلا جذوة مس عودها ... ندى فهي لا تذكو ولا تتوقد

«O ise odununa çiğ değmiş bir kordan başkası değildir / Ne alevlenir ne de tamamen parlar.»

يكفي في شرح الحب لفظه فإنه- حاء، وباء- والحاء من حروف الحلق، والباء شفوية، ففيه إشارة إلى أن الهوى ما لم يستول على قلبه ولسانه وباطنه وظاهره وسره وعلنه لا يقال له: حب، وشرح ذاك يطول، وهذه محبة العبد لربه، وأما محبة ربه سبحانه له فمختلفة أيضا، وإن صدرت من محل واحد فتعلقت بالعوام من حيث إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ من عباده أن يرزقه بِغَيْرِ حِسابٍ تقدم معناه، والجملة تعليل لكونه من عند الله، والظاهر أنها من كلام مريم فحينئذ تكون في محل النصب داخلة تحت القول، وقال الطبري: إنها ليست من كلامها بل هي مستأنفة من كلامه تعالى إخبارا لنبيه صلى الله تعالى عليه وسلم، والأول أولى،

Sevginin açıklanmasında bizzat lafzı yeterlidir; zira o 'hâ' (ح) ve 'bâ' (ب) harflerinden ibarettir. Hâ boğaz harflerinden, bâ ise dudak harflerindendir. Bunda, sevda bir kimsenin kalbini ve dilini, batınını ve zahirini, sırrını ve aleniyetini bütünüyle istila etmedikçe ona 'hubb' (sevgi) denilemeyeceğine bir işaret vardır. Bunun açıklaması uzundur. Bu, kulun Rabbine olan muhabbetidir. Rab sübhânehu'nun kula olan muhabbetine gelince, o da tek bir kaynaktan çıksa bile farklı farklıdır. Şöyle ki; {إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ} “Şüphesiz Allah dilediğine rızık verir”; yani rızıklandırmayı dilediği kullarına {بِغَيْرِ حِسابٍ} “hesapsızca” [rızık verir] ayeti bakımından avama taalluk etmiştir; bunun anlamı daha önce geçmişti. Cümle, onun Allah katından oluşunun illetidir. Zahir olan, bunun Meryem'in sözünden olmasıdır; bu takdirde mef'ûl olarak nasb mahallinde olup kavil (söz) kapsamına girer. Taberî ise: 'O, Meryem'in sözünden değil, bilakis Yüce Allah'ın Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e haber vermek üzere isti'nâf olarak buyurduğu kendi kelâmıdır' demiştir. Ancak birinci görüş daha evladır.

وقد أخرج أبو يعلى عن جابر «أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أقام أياما لم يطعم طعاما حتى شق ذلك عليه فطاف في منازل أزواجه فلم يجد عند واحدة منهن شيئا فأتى فاطمة فقال: يا بنية هل عندك شيء أكله فإني جائع؟ فقالت: لا والله فلما خرج من عندها بعثت إليها جارة لها برغيفين وقطعة لحم فأخذته منها فوضعته في جفنة لها وقالت: لأوثرن بهذا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على نفسي ومن عندي وكانوا جميعا محتاجين إلى شبعة طعام فبعثت حسنا أو حسينا إلى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فرجع إليها فقالت له: بأبي أنت وأمي قد أتى الله تعالى بشيء قد خبأته لك قال: هلمي يا بنية بالجفنة فكشفت عن الجفنة فإذا هي مملوءة خبزا ولحما فلما نظرت إليها بهتت وعرفت أنها بركة من الله تعالى فحمدت الله تعالى وقدمته إلى النبي ﷺ فلما رآه حمد الله تعالى، وقال: من أين لك هذا يا بنية؟ قالت: يا أبتي هو من عند الله إن

Ebû Ya'lâ'nın Câbir'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem günlerce hiçbir yiyecek tatmadı; nihayet bu durum kendisine çok ağır geldi. Hanımlarının evlerini dolaştı fakat hiçbirinin yanında bir şey bulamadı. Bunun üzerine Fâtıma'ya gelip: 'Kızcağızım, yanında yiyecek bir şey var mı? Zira çok acıktım' buyurdu. Fâtıma: 'Hayır, vallahi yok' dedi. Resûlullah onun yanından çıkınca, bir kadın komşusu Fâtıma'ya iki somun ekmek ve bir parça et gönderdi. Fâtıma onu alıp bir çanağın içine koydu ve: 'Bunu kendime ve yanımdakilere tercih ederek mutlaka Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ikram edeceğim' dedi; oysa hepsi de bir lokma yiyeceğe muhtaç idiler. Hasan veya Hüseyin'i Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e gönderdi. Resûlullah onun yanına geri döndü. Fâtıma: 'Anam babam sana feda olsun, Allah Teâlâ bir şey lütfetti, ben de onu senin için sakladım' dedi. Resûlullah: 'Kızcağızım, çanağı getir' buyurdu. Fâtıma çanağın üzerini açınca bir de baktı ki çanak ekmek ve etle dopdolu! Onu görünce hayretler içinde kaldı ve bunun Allah Teâlâ'dan bir bereket olduğunu anladı; Allah Teâlâ'ya hamdetti ve onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne koydu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce Allah Teâlâ'ya hamdetti ve: 'Kızcağızım, bu sana nereden geldi?' diye sordu. Fâtıma: 'Babacığım, o Allah katındandır. Şüphesiz

الله يرزق من يشاء بغير حساب فحمد الله سبحانه ثم قال: الحمد لله الذي جعلك شبيهة سيدة نساء بني إسرائيل فإنها كانت إذا رزقها الله تعالى رزقا فسئلت عنه قالت: هو من عند الله إن الله يرزق من يشاء بغير حساب ثم جمع عليا والحسن والحسين وجمع أهل بيته حتى شبعوا وبقي الطعام كما هو فأوسعت فاطمة رضي الله تعالى عنها على جيرانها» .

Allah dilediğine hesapsız rızık verir' dedi. Bunun üzerine Peygamber sübhânehu olan Allah'a hamdetti ve sonra: 'Seni İsrâiloğulları kadınlarının efendisine benzer kılan Allah'a hamdolsun; zira ona da Allah Teâlâ bir rızık verdiğinde kendisine sorulur, o da: O Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir, derdi' buyurdu. Sonra Ali'yi, Hasan'ı, Hüseyin'i ve bütün Ehl-i Beyt'ini topladı; nihayet hepsi doydular ve yemek olduğu gibi kaldı. Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ da ondan komşularına bolca dağıttı.»

هذا (ومن باب الاشارة في الآيات) لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ نهي عن موالاة المؤمنين الكافرين لعدم المناسبة بينهم في الحقيقة ولفرق بين الظلمة والنور والظل والحرور، والولاية تقتضي المناسبة ومتى لم تحصل كانت الولاية عن محض رياء أو نفاق والله تعالى لا يجب المرائين ولا المنافقين، ومن هنا نهى أهل الله تعالى المريدين عن موالاة المنكرين لأن ظلمة الإنكار- والعياذ بالله تعالى- تحاكي ظلمة الكفر وربما تراكمت فسدت طريق الإيمان، ومن يفعل ذلك فليس من ولاية الله تعالى في شيء معتد به إذ ليس فيه نورية صافية يناسب بها الحضرة الإلهية إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً فحينئذ تجوز الموالاة ظاهرا، وهذا بالنسبة للضعفاء وأما من قوي يقينه فلا يخشى إلا الله تعالى وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ أي يدعوكم إلى التوحيد العياني لئلا يكون خوفكم من غيره وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ فلا تحذروا إلا إياه، والأكثرون على أن هذا خطاب للخواص العارفين إذ لا يحذر نفسه من لا يعرفه وقد حذر من دونهم بقوله سبحانه: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ قال إبراهيم الخواص: وعلامة الخوف في القلب دوام المراقبة وعلامة المراقبة التفقد للأحوال النازلة قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ من الموالاة أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ لأنه مع كل نفس وخطرة وَيَعْلَمُ ما فِي سموات الأرواح وأرض الأجسام وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فلا يشغله شأن عن شأن ولا يقيده مظهر عن مظهر يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ لأن كل ما يعمله الإنسان أو يقوله ينتقش منه أثر في نفسه ويسطر في صحائف النفوس السماوية إلا أنه لاشتغاله بالشواغل الحسية والإدراكات الوهمية والخيالية لا يرى تلك النفوس ولا يبصر هاتيك السطور فإذا تجرد عن عالم الكثافة بصر ورأى وشاهد ما به قلم الاستعداد جرى فإذا وجد سوءا تود نفسه وتتمنى لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً لتعذبها به وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ كرره تأكيدا لئلا يعملوا ما يستحقون به عقابه وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ أي بسائرهم فلهذا حذرهم، الرحمة فكأنه قيل لهم: اتبعوني بالأعمال الصالحة يخصكم الله تعالى برحمته، وتعلقت بالخواص من حيث الفضل فكأنه قيل لهم: اتبعوني بمكارم الأخلاق يخصكم بتجلي صفات الجمال، وتعلقت بخواص الخواص من حيث الجذبة فكأنه قيل لهم: اتبعوني ببذل الوجود يخصكم بجذبه لكم إلى نفسه، وهناك يرتفع البون من البين، ويظهر الصبح لذي عينين والقطرة من هذه المحبة تغني عن الغدير:

İşte bu, [işin zahiridir]. (Ayetlerdeki işarî anlama gelince): {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler”; hakikatte aralarında bir münasebet bulunmaması, karanlık ile aydınlık ve gölge ile sıcaklık arasındaki fark sebebiyle müminlerin kâfirleri dost edinmeleri yasaklanmıştır. Zira velâyet (dostluk) uygunluk gerektirir; bu gerçekleşmediğinde dostluk sırf riya veya nifaktan ibaret olur. Allah Teâlâ ise ne riyakârları ne de münafıkları sever. İşte bu sebeple ehlullah, müridleri inkârcılarla dostluk kurmaktan men etmiştir; çünkü inkârın karanlığı -Allah Teâlâ'ya sığınırız- küfrün karanlığına benzer ve bazen birikerek iman yolunu kapatır. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ} “Kim bunu yaparsa, Allah ile hiçbir bağı kalmamış olur”; yani dikkate değer bir ilahi dostluk içinde değildir; zira onda ilahi huzura münasip kılacak saf bir nuraniyet kalmamıştır. {إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] sakınmanız müstesnadır”; işte bu durumda zahiren dostluk göstermek caiz olur. Bu ise zayıflar içindir; yakîni güçlü olan kimseye gelince, o Allah Teâlâ'dan başkasından korkmaz. {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah size bizzat kendisinden sakınmanızı emreder”; yani korkunuz başkasından olmasın diye sizi bizzat müşahedeye dayalı tevhide davet eder. {وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} “Dönüş de ancak Allah'adır”; öyleyse sadece O'ndan sakının. Çoğunluğa göre bu hitap arif havasadır; zira O'nu tanımayan kimse O'nun zatından sakınamaz. Onlardan aşağı derecedekileri ise Yüce Allah: {وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” [el-Bakara: 281] sözüyle sakındırmıştır. İbrâhim el-Havvâs şöyle demiştir: 'Kalpteki korkunun alameti murakabenin devamlılığıdır; murakabenin alameti ise [kalbe] inen halleri tefakkud etmektir (kontrol etmektir).' {قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ} “De ki: Göğüslerinizdekini gizleseniz” -ki bu dostluktur- {أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ} “yahut açığa vursanız da Allah onu bilir”; zira O, her nefes ve her hatıra ile beraberdir. {وَيَعْلَمُ ما فِي} “Ve O bilir”; ruhların semalarındakileri ve cisimlerin yerlerindekileri bilir. {وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye kadirdir”; hiçbir iş O'nu başka bir işten alıkoymaz, hiçbir tecelli mahalli O'nu diğer bir tecelli mahallinden sınırlamaz. {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ} “Herkesin yaptığı her hayrı ve yaptığı her kötülüğü hazır bulacağı gün”; zira insanın yaptığı veya söylediği her şeyden nefsine bir iz nakşolur ve semavî nefislerin sahifelerine yazılır. Ancak insan hissî meşguliyetler, vehmî ve hayalî idraklerle meşgul olduğu için o nefisleri göremez ve bu satırları fark edemez. Kesafet (maddiyat) âleminden tecerrüd ettiğinde ise görür, bakar ve istidat kaleminin yazdığı şeyleri müşahede eder. İşte bir kötülük bulduğunda nefsi arzular ve temenni eder ki: {تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً} “Keşke onunla kendisi arasında uzak bir mesafe olsaydı”; çünkü onunla azap çekecektir. {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah size bizzat kendisinden sakınmanızı emreder”; azabını hak edecek işler yapmasınlar diye bunu tekit için tekrarlamıştır. {وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ} “Allah kullarına çok şefkatlidir”; yani bütün kullarına karşı böyledir, işte bundan dolayı onları sakındırmıştır. [İlahi sevgiye gelince:] Rahmet bakımından [avamla taalluk etmiştir]; sanki onlara: 'Salih amellerle bana uyun ki Allah Teâlâ sizi rahmetiyle özelleştirsin' denilmiştir. Fazilet bakımından havasla taalluk etmiştir; sanki onlara: 'Güzel ahlak ile bana uyun ki sizi cemâl sıfatlarının tecellisiyle özelleştirsin' denilmiştir. Cezbe bakımından havassu'l-havas ile taalluk etmiştir; sanki onlara: 'Varlığınızı feda ederek bana uyun ki sizi bizzat kendisine cezbetmekle özelleştirsin' denilmiştir. İşte orada aradaki bütün ayrılıklar kalkar, basiret sahibi için sabah aşikâr olur. Bu muhabbetten bir damla, koca bir nehirden daha müstağni kılar:

وفي سكرة منها ولو عمر ساعة ... ترى الدهر عبدا طائعا وله الحكم

«Ondan bir sarhoşluk içinde, bir saatlik ömür bile olsa / Zamanı itaatkâr bir kul olarak görürsün ve hüküm O'na aittir.»

وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ أي معاصيكم التي سلفت منكم على خلاف المتابعة ولا يعاقبكم عليها أو يغفر لكم ذنوبكم بستر ظلمة صفاتكم بأنوار صفاته أو يغفر لكم ذنوب وجودكم ويثيبكم مكانه وجودا لا يفنى كما

{وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} “Ve günahlarınızı bağışlasın”; yani [Peygamber'e] tabi olmaya aykırı olarak sizden geçmiş olan günahlarınızı [bağışlasın] ve onlardan ötürü sizi cezalandırmasın; yahut sıfatlarınızın karanlığını sıfatlarının nurlarıyla örterek günahlarınızı bağışlasın veya vücudunuzun (benliğinizin) günahlarını bağışlayıp onun yerine yok olmayan bir vücut ihsan etsin; nitekim

قال: «فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به وبصره الذي يبصر به» الحديث

şöyle buyurmuştur: «Onu sevdiğim zaman işiteceği kulağı, göreceği gözü olurum...» (Hadis).

وَاللَّهُ غَفُورٌ يكفر خطاياكم ويمحو ذنوب صفاتكم ووجودكم رَحِيمٌ يهب لكم عوض ذاك حسنات وصفات ووجودا حقانية خيرا من ذلك قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فإن المريد يلزمه متابعة المراد فَإِنْ تَوَلَّوْا أي فإن أعرضوا فهم كفار منكرون محجوبون واللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ لقصور استعدادهم عن ظهور جماله فيهم إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ الاصطفاء أعم من المحبة والخلة فيشمل الأنبياء كلهم وتتفاضل فيه مراتبهم كما يشير إليه قوله تعالى:

{وَاللَّهُ غَفُورٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır”; hatalarınızı örter, sıfatlarınızın ve benliğinizin günahlarını siler; {رَحِيمٌ} “çok merhametlidir”; bunların karşılığında size bundan daha hayırlı olan hakikî haseneler, sıfatlar ve bir varlık bağışlar. {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ} “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin”; zira müridin, murad edilene tabi olması gerekir. {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse”; yani eğer yüz çevirirlerse onlar inkârcı, münkîr ve perdelenmiş kâfirlerdir. {فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ} “Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez”; zira O'nun cemâlinin kendilerinde zuhur etmesi noktasında istidatları noksandır. {إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ} “Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti”. Istıfâ (seçmek), muhabbet ve hulletten (dostluktan) daha umumidir; dolayısıyla bütün peygamberleri kapsar ve peygamberlerin bundaki mertebeleri farklılık arz eder; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret eder:

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ فأخص المراتب هو المحبة، وإليه يشير قوله تعالى: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ ثم الخلة، وفي لفظها إشارة إلى ذلك من طريق مخارج الحروف وأعمها الاصطفاء فاصطفى آدم بتعليم الصفات وجمع اليدين وإسجاد الأكوان له، ونوحا الذي هو الأب الثاني بتلك الأبوة وبما كان له مع قومه، واصطفى آل إبراهيم وهم الأنبياء من ذريته بظهور أنوار تجليه الخاص على آفاق وجودهم، وآل عمران بجعلهم آية للعالمين ذرية بعضها من بعض في الدين والحقيقة إذ الولادة قسمان: صورية ومعنوية، وكل نبي تبع نبيا في التوحيد والمعرفة وما يتعلق بالباطن من أصول الدين فهو ولده كأولاد المشايخ والولد سر أبيه، ويمكن أن يقال: آدم هو الروح في أول مقامات ظهورها، ونوح هو هي في مقامها الثاني من مقامات التنزل وإبراهيم هو القلب الذي ألقاه نمرود النفس في نيران الفتن ورماه فيها بمنجنيق الشهوات، وآله القوى الروحانية، وعمران هو العقل الإمام في بيت مقدس البدن، وآله التابعون له في ذلك البيت المقتدون به، وكل ذلك ذرية بعضها من بعض لوحدة المورد واتفاق المشرب إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً عن رق النفس مخلصا في عبادتك عن الميل إلى السوي فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ قال الواسطي: محفوظ عن إدراك الخلق وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً حيث سقاها من مياه القدرة وأثمرها شجرة النبوة وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا لطهارة سره، وشبيه الشيء منجذب إليه كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً هو ما علمت، ويجوز أن يراد الرزق الروحاني من المعارف والحقائق والعلوم والحكم الفائضة عليها من عند الله تعالى إذ الاختصاص بالعندية يدل على كونه أشرف من الأرزاق البدنية.

{تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ} “İşte bu peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık” [el-Bakara: 253]. En hususi mertebe muhabbettir; Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ} “Ve kimini derecelerle yükseltti” [el-Bakara: 253] kavli buna işaret eder. Sonra hullet (dostluk) gelir ki lafzında harflerin mahreçleri yoluyla buna bir işaret vardır. En umumisi ise ıstıfâdır (seçilmedir). Nitekim Âdem'i sıfatları talim etmekle, iki eliyle [yaratmakla] ve varlıkları ona secde ettirmekle seçti; ikinci ata olan Nûh'u bu babalık vasfıyla ve kavmiyle yaşadığı şeylerle seçti; İbrâhim ailesini -ki onun zürriyetinden gelen peygamberlerdir- zatına has tecellisinin nurlarını onların varlık ufuklarında zuhur ettirmekle seçti; İmrân ailesini ise âlemlere bir ayet kılmakla seçti. {ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ} “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak”; din ve hakikat bakımındandır. Zira doğum iki kısımdır: Sûrî (maddî) ve mânevî. Tevhidde, marifette ve dinin usulüne dair bâtınî hususlarda bir peygambere tabi olan her peygamber, tıpkı şeyhlerin evlatları gibi onun evladıdır ve evlat babasının sırrıdır. Şöyle de denilebilir: Âdem zuhur mertebelerinin ilkinde ruhtur; Nûh tenezzül mertebelerinden ikinci makamındaki ruhtur; İbrâhim nefis Nemrud'unun fitne ateşlerine attığı ve şehvet mancınığıyla içine fırlattığı kalptir, ailesi ise ruhanî kuvvetlerdir; İmrân beden Beyt-i Makdis'indeki imam olan akıldır, ailesi ise o mabette ona tabi olan ve ona uyanlardır. Bütün bunlar, menbaın birliği ve meşrebin uyuşması sebebiyle birbirinden gelme bir zürriyettir. {إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً} “Hani İmrân'ın karısı: 'Rabbim! Karnımdakini hür olarak sana adadım' demişti”; nefsin köleliğinden azat edilmiş, sana ibadette masivaya meyletmekten ihlaslı kılınmış olarak. {فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti”; Vâsıtî der ki: 'Yaratılmışların idrakinden korunmuş olarak.' {وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً} “Ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi”; zira onu kudret sularıyla suladı ve peygamberlik ağacı olarak meyvelendirdi. {وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا} “Ve Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı”; sırrının temizliği sebebiyle; zira benzer şeyler birbirine meyleder. {كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً} “Zekeriyyâ onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu”; bu bildiğin şeydir. Allah Teâlâ katından onun üzerine taşan marifetler, hakikatler, ilimler ve hikmetlerden ibaret ruhanî rızkın kastedilmiş olması da caizdir; zira Allah katında olmaya tahsis edilmesi, onun bedenî rızıklardan daha şerefli olduğuna delalet eder.

وأخرج ابن أبي حاتم من بعض الطرق عن مجاهد أنه قال رزقا أي علما، وقد يقال على نحو الأول ليتم تطبيق ما في الآفاق على ما في الأنفس إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ وهي النفس في أول مراتب طاعتها لعمران العقل إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي وهو غلام القلب مُحَرَّراً ليس في رق شيء من المخلوقات فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وهي نفس أيضا إلا أنها أكمل منها في المرتبة، والجنس يلد الجنس وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ لعلمه أنه سيظهر من هذه الأنثى العجب العجاب، وغيره سبحانه تخفى عليه الأسرار وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وهي العابدة وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ وهو الشهوات النفسانية الحاجبة للنفس القدسية عن رياض الملكوت فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وهو اختصاصه إياها بإفاضة أنواره عليها وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً ورقاها فيما تكمل به نشأتها ترقيا حسنا غير مشوب بالعوائق والعلائق وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا الاستعداد كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا وتوجه نحوها في محراب تعبدها المبني لها في بيت مقدس القلب وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً تتغذى به الأرواح في عالم الملكوت قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا الرزق العظيم قالت: هو مفاض من عند الله منزه عن الحمل بيد الافكار إِنَّ اللَّهَ الجامع لصفات الجمال والجلال يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ ويفيض عليهم من علمه حسب قابليتهم بِغَيْرِ حِسابٍ فسبحانه من إله جواد كريم وهاب.

İbn Ebî Hâtim bazı tarikler vasıtasıyla Mücâhid'den, onun rızkı 'ilim' olarak açıkladığını rivayet etmiştir. Afaktaki (dış âlemdeki) hususların enfüstekilere (iç âleme) tatbiki tamamlansın diye ilk usul üzere şöyle de denilebilir: {إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ} “Hani İmrân'ın karısı... demişti”; bu, akıl İmrân'ına itaatinin ilk mertebelerindeki nefistir; {إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي} “Karnımdakini sana adadım”; o da kalp çocuğudur; {مُحَرَّراً} “hür olarak”; mahlûkattan hiçbir şeyin köleliğinde olmaksızın. {فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى} “Onu doğurunca: Rabbim! Onu kız doğurdum, dedi”; bu da bir nefistir, ancak mertebece ondan daha kâmildir; zira cins cinsi doğurur. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ} “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilir”; çünkü bu kızdan ne akıllara durgunluk veren harikalar zuhur edeceğini bilmektedir; O sübhânehu'dan başkasına ise sırlar gizli kalır. {وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ} “Ve ben ona Meryem adını verdim”; yani ibadet eden kadın. {وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ} “Ve ben onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan sana sığındırırım”; o da kudsî nefsi melekût bahçelerinden perdeleyen nefsanî şehvetlerdir. {فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti”; bu da nurlarını onun üzerine akıtarak onu kendine tahsis etmesidir. {وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً} “Ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi”; yaratılışının kemale ereceği hususlarda onu engeller ve bağlarla karışmamış güzel bir yükselişle yükseltti. {وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا} “Ve Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı”; yani istidat Zekeriyyâ'sını. {كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ onun yanına her girdiğinde”; ve kalp Beyt-i Makdis'inde kendisi için inşa edilen ibadet mihrabında ona yöneldiğinde, {وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً} “yanında bir rızık bulurdu”; melekût âleminde ruhların beslendiği bir rızık. {قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا} “Dedi ki: Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?”; bu yüce rızık? Dedi ki: O, Allah katından akıtılmıştır, fikirlerin eliyle taşınmaktan münezzehtir. {إِنَّ اللَّهَ} Cemâl ve celâl sıfatlarını kendinde toplayan Allah, {يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ} “dilediğine rızık verir”; ve kabiliyetlerine göre onlara ilminden feyiz akıtır, {بِغَيْرِ حِسابٍ} “hesapsızca”. Cömert, kerîm ve bolca ihsan eden bir ilah olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.

هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قصة مستقلة سيقت في أثناء قصة مريم لكمال الارتباط مع ما في إيرادها من تقرير ما سيقت له، و (هنا) ظرف مكان، واللام- للبعد، والكاف- للخطاب أي في ذلك المكان حيث هو قاعد عند مريم في المحراب، وهي ظرف ملازم للظرفية وقد تجر بمن وإلى وجوز أن يراد بها الزمان مجازا فإن (هنا) و (ثم) و (حيث) كثيرا ما تستعار له وهي متعلقة- بدعا- وتقديم الظرف للإيذان بأنه أقبل على الدعاء من غير تأخير، وقال الزجاج: إن (هنا) هنا مستعارة للجهة والحال- أي من تلك الحال دعا زكريا- كما تقول: من هاهنا قلت كذا، ومن هنالك قلت كذا- أي من ذلك الوجه وتلك الجهة.

{هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti”; Meryem kıssası arasına, aralarındaki tam irtibat ve sevk edildiği maksadı pekiştirme özelliği sebebiyle sevk edilmiş müstakil bir kıssadır. 'Hünâ' (هنا) mekân zarfıdır; 'lâm' uzaklık için, 'kâf' ise hitap içindir; yani mihrapta Meryem'in yanında oturduğu o mekânda demektir. Bu lafız zarfiyete mülazım bir zarftır; bazen 'min' ve 'ilâ' ile mecrur olabilir. Mecaz yoluyla bununla zamanın kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; zira 'hünâ', 'sümme' ve 'haysü' lafızları zaman için çokça istiare edilir. Bu zarf {دَعا} fiiline müteallıktır; zarfın öne alınması, onun hiçbir gecikme olmaksızın duaya yöneldiğini bildirmek içindir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Buradaki 'hünâ' lafzı cihet ve hâl için müstear kılınmıştır; yani o hâlden hareketle Zekeriyyâ dua etti demektir. Nitekim senin: 'Şuradan şöyle dedim' ve 'Oradan şöyle dedim' yani o yönden ve o cihetten [böyle söyledim] demen gibidir.'

أخرج ابن بشر، وابن عساكر عن الحسن قال: لما وجد زكريا عند مريم ثمر الشتاء في الصيف وثمر الصيف في الشتاء يأتيها به جبريل قال لها: أنى لك هذا في غير حينه؟ قالت: هو رزق من عند الله يأتيني به الله إن الله يرزق من يشاء بغير حساب فطمع زكريا في الولد فقال: إن الذي أتى مريم بهذه الفاكهة في غير حينها لقادر على أن يصلح لي زوجتي ويهب لي منها ولدا فعند ذلك دعا ربه وذلك لثلاث ليال بقين من المحرم قام زكريا فاغتسل ثم ابتهل في الدعاء إلى الله تعالى،

İbn Bişr ve İbn Asâkir'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ Meryem'in yanında, Cebrail'in getirdiği yaz mevsiminde kış meyvesini, kış mevsiminde ise yaz meyvesini bulunca ona: 'Mevsimi olmadığı halde bu sana nereden geldi?' dedi. Meryem: 'O, Allah'ın bana getirdiği Allah katından bir rızıktır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' dedi. Bunun üzerine Zekeriyyâ çocuk sahibi olmayı arzuladı ve: 'Meryem'e mevsimi dışında bu meyveyi getiren Zât, eşimi bana ıslah etmeye ve ondan bana bir çocuk bağışlamaya elbette kâdirdir' dedi. İşte o vakit Rabbine dua etti. Bu durum Muharrem ayından üç gece kaldığında gerçekleşti; Zekeriyyâ kalktı, gusletti ve sonra Allah Teâlâ'ya içtenlikle dua edip yalvardı.

وقيل: أطمعه في الولد فدعا مع أنه كان شيخا فانيا وكانت امرأته عاقرا لما أن الحال نبهته على جواز ولادة العاقر من الشيخ من وجوه: الأول ما أشار إليه الأثر من حيث إن الولد بمنزلة الثمر والعقر بمنزلة غير أوانه، والثاني أنه لما رأى تقبل أنثى مكان الذكر تنبه لأنه يجوز أن يقوم الشيخ مقام الشاب والعاقر مقام الناتج، والثالث أنه لما رأى تقبل الطفل مقام الكبير للتحرير تنبه لذلك.

Şöyle de denilmiştir: Kendisi pir-i fani bir ihtiyar ve hanımı da kısır olduğu halde çocuk arzulamasına ve dua etmesine sebep olan şey; bu durumun, kısır kadının yaşlı bir ihtiyardan çocuk doğurmasının caiz olduğuna birtakım yönlerden dikkatini çekmiş olmasıdır: Birincisi, rivayetin işaret ettiği üzere çocuğun meyve, kısırlığın ise meyve mevsimi dışındaki vakit mesabesinde olmasıdır. İkincisi, erkeğin yerine kız çocuğunun adak olarak kabul edildiğini görünce yaşlının gencin yerine, kısırın da doğuran kadının yerine geçebileceğine intikal etmesidir. Üçüncüsü, hürriyete kavuşturulmak (mabede adanmak) için büyüğün yerine çocuğun kabul edildiğini görünce buna uyanmasıdır.

والرابع أنه لما رأى تكلم مريم في غير أوانه تنبه لجواز أن تلد امرأته في غير أوانه، والخامس أنه لما سمع من مريم اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ تنبه لجواز أن تلد من غير استعداد ولا يخفى ما في بعض هذه الوجوه من الخدش، وعلى العلات ليس ما رأى فقط علة موجبة للإقبال على الدعاء بل كان جزءا من العلة التامة التي من جملتها كبر سنه ﵇ وضعف قواه وخوف مواليه حسبما فصل في سورة مريم قالَ شرح للدعاء وبيان لكيفيته رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ الجاران متعلقان بما قبلهما وجاز لاختلاف المعنى، ومِنْ لابتداء الغاية مجازا أي أعطني من عندك ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً أي مباركة كما قال السدي، وقيل: صالحة تقية نقية العمل، ويجوز أن يتعلق الجار الأخير بمحذوف وقع حالا من ذرية، وجاء الطلب بلفظ الهبة لأن الهبة إحسان محض ليس في مقابله شيء وهو يناسب ما لا دخل فيه للوالد لكبر سنه ولا للوالدة لكونها عاقرة لا تلد فكأنه قال: أعطني ذرية من غير وسط معتاد، والذرية في المشهور النسل تقع على الواحد والجمع والذكر والأنثى.

Dördüncüsü, Meryem'in vaktinden önce konuşmasını görünce, karısının da vaktinden sonra doğurabilmesinin caiz olduğuna intikal etmesidir. Beşincisi, Meryem'den: {اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ} “Allah dilediğine hesapsız rızık verir” sözünü işitince, bir istidat olmaksızın da doğurabileceğine dikkat kesilmesidir. Bu vecihlerin bazılarındaki zayıflık gizli değildir. Her ne olursa olsun, sadece gördüğü şeyler duaya yönelmesini gerektiren illet değil; bilakis Meryem sûresinde tafsilatıyla açıklandığı üzere yaşının ilerlemiş olması aleyhisselâm, güçlerinin zayıflaması ve veliahtlarından endişe etmesi gibi unsurların da dâhil olduğu tam illetin bir parçasıydı. {قالَ} “Dedi ki”; duanın açıklaması ve mahiyetinin beyanıdır: {رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ} “Rabbim! Bana katından bağışla”; iki car-mecrur kendilerinden önceki fiile müteallıktır ve mana farklılığından dolayı bu caizdir. 'Min' lafzı mecazen ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; yani bana kendi katından lütfet demektir. {ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً} “Temiz bir zürriyet”; yani Süddî'nin dediği gibi bereketli, salih, takva sahibi ve ameli temiz demektir. Son car-mecrurun, zürriyet kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir. Talebin hibe lafzıyla gelmesi, hibenin karşılığında hiçbir şey bulunmayan sırf bir ihsan olmasındandır. Bu da yaşlılığından ötürü babanın ve kısır olup doğuramadığından ötürü annenin hiçbir dahlinin bulunmadığı bir duruma uygundur; sanki: 'Bana alışılagelmiş vasıtalar olmaksızın bir zürriyet ver' demiştir. Meşhur olan kullanıma göre zürriyet, nesil demektir; tekil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır.

والمراد هاهنا ولد واحد قال الفراء: وأنث- الطيبة- لتأنيث لفظ الذرية والتأنيث والتذكير تارة يجيئان على اللفظ وأخرى على المعنى وهذا في أسماء الأجناس كما في قوله:

Burada kastedilen ise tek bir çocuktur. Ferrâ şöyle demiştir: 'Tayyibe' kelimesi 'zürriyet' lafzının müennesliğinden ötürü müennes kılınmıştır. Müzekkerlik ve müenneslik bazen lafza, bazen de manaya göre gelir; bu durum cins isimlerde geçerlidir, nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

أبوك خليفة ولدته أخرى ... وأنت خليفة ذاك الكمال

«Senin baban bir halifeydi, onu bir başka [halife] doğurdu / Sen de bir halifesin, işte kemâl budur.»

بخلاف الأعلام فإنه لا يجوز أن يقال: جاءت طلحة لأن اسم العلم لا يفيد إلا ذلك الشخص فإذا كان مذكرا لم يجز فيه إلا التذكير إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ أراد كثير الإجابة لمن يدعوك من خلقك وهو تعليل لما قبله وتحريك لسلسلة الاجابة، وفي ذلك اقتداء بجده الأعلى إبراهيم ﵇ إذ قال: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ [إبراهيم: ٣٩] قيل: قد ذكر الله تعالى في كيفية دعائه ثلاث صيغ، إحداها هذه، والثانية إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مريم: ٤] إلخ، والثالثة رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً [الأنبياء: ٨٩] إلخ، فدل على أن الدعاء تكرر منه ثلاث مرات كل مرة بصيغة، ويدل على أن بين الدعاء والإجابة زمانا، ويصرح به ما نقل في بعض الآثار أن بينهما أربعين سنة، وفيه منع ظاهر لجواز أن تكون الصيغ الثلاث حكاية لدعاء واحد مرة على سبيل الإيجاز، وتارة على سبيل الإسهاب، وأخرى على سبيل التوسط، وهذه الحكاية في هذه الصيغ إنما هي بالمعنى إذ لم يكن لسانهم عربيا ولهذا

Özel isimler ise böyle değildir; zira 'Câet Talha' (Talha geldi [müennes fiille]) denilmesi caiz olmaz; çünkü özel isim sadece o şahsı ifade eder; müzekker olduğunda ise onda müzekkerlikten başkası caiz olmaz. {إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ} “Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin”; yani yaratıklarından sana dua eden kimseye çokça icabet edensin demektir. Bu, kendisinden önceki ifadenin illeti ve icabet zincirini harekete geçirmedir. Bunda, yüce atası İbrâhim aleyhisselâm'a bir iktida (uyma) vardır; zira o şöyle demişti: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ} “İhtiyarlığımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir” [İbrâhîm: 39]. Şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ onun duasının keyfiyetinde üç sîga zikretmiştir: Birincisi budur; ikincisi: {إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي} “Doğrusu benden kemikler gevşedi...” [Meryem: 4] ayetidir; üçüncüsü ise: {رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً} “Rabbim! Beni tek başıma bırakma...” [el-Enbiyâ: 89] ayetidir. Bu durum, duanın ondan her defasında farklı bir sîga ile üç kez tekrarlandığına ve dua ile icabet arasında bir zaman bulunduğuna delalet eder. Nitekim bazı rivayetlerde ikisi arasında kırk yıl bulunduğu nakliyle bu açıkça ifade edilmiştir. Fakat bu görüşe açık bir itiraz vardır; zira bu üç sîganın tek bir duanın bazen îcâz (özet), bazen ıtnâb (uzun), bazen de tavassut (orta) yoluyla yapılmış birer hikâyesi olması pekâlâ mümkündür. Bu sîgalardaki hikâye ise sadece mana iledir; çünkü onların lisanı Arapça değildi. Bu sebeple

ورد عن الحسن أنه ﵇ حين دعا قال: يا رازق مريم ثمار الصيف في الشتاء وثمار الشتاء في الصيف

Hasan'dan rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm dua ettiği vakit şöyle demiştir: 'Ey kış mevsiminde yaz meyvelerini, yaz mevsiminde de kış meyvelerini Meryem'e rızık olarak veren [Rabbim]!

هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً ولم يذكر في الدعاء- يا رب- قيل: ويدل على أنه دعاء واحد متعقب بالتبشير العطف بالفاء في قوله تعالى: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وفي قوله سبحانه: فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى [الأنبياء: ٩٠] وظاهر قوله جل شأنه في مريم: إِنَّا نُبَشِّرُكَ [الحجر: ٥٣، مريم: ٧] اعتقاب التبشير الدعاء لا تأخره عنه، وأثر- إن بين الدعاء والإجابة أربعين سنة- لم نجد له أثرا في الصحاح، نعم ربما يشعر بعض الأخبار الموقوفة أن بين الولادة والتبشير مدة كما سنشير إلى ذلك قريبا إن شاء الله تعالى، والمراد من الملائكة جبريل ﵇ فإنه المنادى وحده- كما أخرجه ابن جرير عن ابن مسعود- وذكر عبد الرحمن بن أبي حماد أنه كان يقرأ فتناداه جبريل، فالجمع هنا مجاز عن الواحد للتعظيم، أو يكون هذا من إسناد فعل البعض للكل، وقيل: الجمع فيه مثله في قولك:

Bana katından bir zürriyet bağışla!' Duada 'Yâ Rabb' lafzını zikretmemiştir. Şöyle denilmiştir: Bunun tek bir dua olduğuna ve peşinden hemen müjdenin geldiğine delil, Allah Teâlâ'nın: {فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ} “Derken melekler ona seslendi” kavlindeki ve Yüce Allah'ın: {فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى} “Biz de onun duasını kabul ettik ve ona Yahyâ'yı bağışladık” [el-Enbiyâ: 90] kavlindeki 'fâ' (ف) harfi ile atıf yapılmasıdır. Şanı Yüce olanın Meryem sûresindeki: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} “Şüphesiz biz seni müjdeliyoruz” [el-Hicr: 53, Meryem: 7] kavlinin zahiri de müjdenin duanın hemen ardından geldiğini, ondan gecikmediğini gösterir. 'Dua ile icabet arasında kırk yıl vardır' şeklindeki rivayete gelince; sahih hadis kitaplarında bunun bir aslına rastlayamadık. Evet, bazı mevkuf rivayetler doğum ile müjde arasında bir süre bulunduğunu ihsas ettirebilir; nitekim inşâallahu teâlâ buna yakında işaret edeceğiz. Meleklerden maksat Cebrail aleyhisselâm'dır; zira İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği üzere tek başına seslenen odur. Abdurrahman b. Ebî Hammâd, onun 'fetênâdâhu Cibrîl' şeklinde okuduğunu zikretmiştir. Dolayısıyla buradaki çoğul lafız, tazim için tekilden mecazdır yahut bu, bir kısmın fiilinin bütüne isnat edilmesi kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki çoğul,

فلان يركب الخيل ويلبس الديباج، واعترض بأن هذا إنما يصح إذا أريد واحد لا بعينه وهاهنا أريد المعين فلعل ما تقدم أولى بالإرادة، وقيل: الجمع على حاله والمنادى كان جملة من الملائكة، وقرأ حمزة. والكسائي فناديه بالإمالة والتذكير.

senin: 'Filanca atlara biner ve ipekler giyer' sözündeki gibidir. Ancak buna, bu kullanımın sadece muayyen olmayan bir fert kastedildiğinde sahih olacağı, burada ise muayyen birinin kastedildiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; bu sebeple daha önce geçen izahın kastedilmiş olması daha evladır. Çoğulun kendi hakikati üzere kaldığı ve seslenenin bir grup melek olduğu da söylenmiştir. Hamza ve Kisâî imâle ve tezkîr ile 'fenâdêhu' şeklinde okumuşlardır.

وأخرج ابن المنذر. وابن مردويه عن ابن مسعود أنه قال: ذكروا الملائكة ثم تلا إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى [النجم: ٢٧] وكان يقرأها- فناداه الملائكة- ويذكر في جميع القرآن، وأخرج الخطيب عنه أن النبي ﷺ كان يقرأ كذلك وَهُوَ قائِمٌ جملة حالية من مفعول النداء مقررة لما أشارت إليه الفاء على ما أشرنا إليه، وقوله تعالى: يُصَلِّي حال من المستكن في قائِمٌ أو حال أخرى من المفعول على القول بجواز تعددها من غير عطف ولا بدلية، أو خبر ثان للمبتدأ على رأي من يرى مثل ذلك، وقيل: الجملة صفة- لقائم- والمراد بالصلاة ذات الأقوال والأفعال كما هو الظاهر- وعليه أكثر المفسرين.

İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o: 'Melekleri müzekker kıldılar' demiş, sonra {إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى} “Ahirete inanmayanlar meleklere dişi isimleri takarlar” [en-Necm: 27] ayetini okumuş ve bu ayeti 'fenâdâhu'l-melâiketü' şeklinde okuyup bütün Kur'an'da müzekker kılarmış. Hatîb'in ondan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle okurdu. {وَهُوَ قائِمٌ} “O ayakta dururken”; nida mef'ûlünden hâl olan bir cümledir ve işaret ettiğimiz üzere 'fâ' harfinin bildirdiği manayı takrir etmektedir. Yüce Allah'ın {يُصَلِّي} “namaz kılarken” kavli, {قائِمٌ} içindeki müstetir zamirden hâldir; yahut atıfsız ve bedelsiz birden fazla hâl olmasının caiz olduğu görüşüne göre mef'ûlden ikinci bir hâldir veya bu görüşü benimseyenlere göre mübtedânın ikinci haberidir. Bu cümlenin 'kâimün' lafzının sıfatı olduğu da söylenmiştir. Namazdan maksat, zahir olan ve müfessirlerin çoğunun üzerinde bulunduğu üzere belirli söz ve fiilleri olan ibadettir.

وأخرج ابن المنذر عن ثابت قال: الصلاة خدمة الله تعالى في الأرض ولو علم الله تعالى شيئا أفضل من الصلاة ما قال: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي، وقيل: المراد بها الدعاء والأول يدل على مشروعية الصلاة في شريعتهم فِي الْمِحْرابِ أي في المسجد، أو في موقف الإمام منه، أو في غرفة مريم، والظرف متعلق- بيصلي- أو- قائم- على تقدير كون يُصَلِّي حالا من ضمير قائِمٌ لأن العامل فيه وفي الحال شيء واحد فلا يلزم الفصل بالأجنبي

İbnü'l-Münzir'in Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Namaz, Allah Teâlâ'ya yeryüzünde kulluk etmektir. Şayet Allah Teâlâ namazdan daha faziletli bir şey bilseydi: {فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي} “O ayakta namaz kılarken melekler ona seslendi” buyurmazdı.' Namazdan maksadın dua olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş onların şeriatında namazın meşru olduğuna delalet eder. {فِي الْمِحْرابِ} “Mihrapta”; yani mescidde veya imamın durduğu yerde yahut Meryem'in odasında demektir. Zarf, {يُصَلِّي} fiiline yahut {يُصَلِّي} cümlesinin {قائِمٌ} zamirinden hâl olması takdirine göre {قائِمٌ} lafzına müteallıktır; zira onda ve hâlde amel eden tek bir unsurdur, dolayısıyla yabancı bir unsurla fasıla (araya girme) gerekmez;

كما يلزم على التقادير الباقية كذا قالوا، والذي يظهر أن المسألة من باب التنازع فإن كلا من قائِمٌ ويُصَلِّي يصح أن يتسلط على فِي الْمِحْرابِ على أي وجه تقدم من وجوه الاعراب.

nitekim diğer takdirlerde bu gerekir, böyle demişlerdir. Açıkça görünen odur ki mesele tenâzu' (iki amilin tek mef'ûlde çekişmesi) babındandır; zira geçen irap vecihlerinden hangisi olursa olsun hem {قائِمٌ} hem de {يُصَلِّي} lafzının {فِي الْمِحْرابِ} zarfına amil olması sahihtir.

ثم اعلم أن الصلاة في المحاريب المشهورة الموجودة الآن في مساجد المسلمين قد كرهها جماعة من الأئمة- وإلى ذلك ذهب علي كرم الله وجهه، وإبراهيم ﵀ فيما أخرجه عنهما ابن أبي شيبة- وهي من البدع التي لم تكن في العصر الأول،

Şunu bil ki, şu anda Müslümanların mescidlerinde bulunan meşhur mihraplarda namaz kılmayı bir grup imam mekruh görmüştür -İbn Ebî Şeybe'nin kendilerinden rivayet ettiğine göre Ali kerremallâhu vecheh ve İbrâhim [en-Nehaî] rahmetullâhi aleyh de bu görüştedir- ve bu, ilk asırda bulunmayan bidatlerdendir.

فعن أبي موسى الجهني قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: لا يزال أمتي بخير ما لم يتخذوا في مساجدهم مذابح كمذابح النصارى»

Nitekim Ebû Mûsâ el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Ümmetim, mescidlerinde Hıristiyanların sunakları gibi mihraplar edinmedikçe hayır üzere kalmaya devam edecektir' buyurdu.»

وعن عبد الله بن أبي الجعد قال: «كان أصحاب محمد صلى الله تعالى عليه وسلم يقولون: «إن من أشراط الساعة أن تتخذ المذابح في المساجد»

Abdullah b. Ebî'l-Ca'd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabı şöyle derlerdi: 'Mescidlerde mihraplar edinilmesi kıyamet alametlerindendir.'»

وعن ابن عمر ﵄ أن النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «اتقوا هذه المذابح»

İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Şu sunaklardan sakınınız» buyurmuştur,

يعني المحاريب، والروايات في ذلك كثيرة، وللإمام السيوطي رسالة مستقلة فيها أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى أي بأن الله، وبعد إسقاط حرف الجر المطرد في- أن وإن- يجوز في المنسبك اعتبار النصب واعتبار الجر، والأول مذهب سيبويه، والثاني مذهب الخليل، وقرأ نافع وابن عامر بكسر همزة إن وخرج على إضمار القول، وهو مذهب البصريين، أو على إجراء النداء مجرى القول لأنه نوع منه- وهو مذهب الكوفيين- وقرأ حمزة، والكسائي «يبشرك» من الإبشار، وقرأ «يبشرك» من الثلاثي.

yani mihrapları kastetmiştir. Bu husustaki rivayetler çoktur ve İmam Süyûtî'nin bu konuda müstakil bir risalesi vardır. {أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى} “Allah'ın sana Yahyâ'yı müjdelediğini [seslendi]”; yani 'bi-enne' demektir. 'En' ve 'inne'deki kurallı cer harfi hazfedildikten sonra, mastar kalıbında nasb takdiri de cer takdiri de caiz olur. Birincisi Sîbeveyh'in mezhebi, ikincisi Halîl'in mezhebidir. Nâfi' ve İbn Âmir 'inne' hemzesinin kesresiyle okumuşlardır; bu da Basralıların mezhebine göre 'kavl' fiilinin takdir edilmesine yahut Kûfelilerin mezhebine göre nidanın kavil türünden olması sebebiyle kavil yerine geçirilmesine hamledilmiştir. Hamza ve Kisâî if'âl babından 'yübeşşiruke' şeklinde, [diğerleri ise] sülâsîden 'yebşuruke' şeklinde okumuşlardır.

أخرج ابن جرير عن معاذ الكوفي قال: من قرأ يبشر مثقلة فإنه من البشارة، ومن قرأ يبشر مخففة بنصب الياء فإنه من السرور- ويحيى- اسم أعجمي على الصحيح، وقيل: عربي منقول من الفعل والمانع له من الصرف على الأول العلمية والعجمة، وعلى الثاني العلمية ووزن الفعل، والقول- بأنه لا قاطع لمنع صرفه لاحتمال أن يكون مبنيا يجعل العلم جملة بأن يكون فيه ضمير كما في قوله: نبئت أخوالي بني يزيد- ليس بشيء لما في ذلك الاحتمال من التكلف المستغنى عنه ما يكاد يكون دليلا قطعيا للقطع، والقائلون بعربيته منهم من وجه تسميته بذلك بأن الله تعالى أحيا به عقر أمه، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ومنهم من وجه ذلك بأن الله تعالى أحيا قلبه بالإيمان، وروي عن قتادة، وقيل: سمي بِيَحْيى لأنه علم الله سبحانه أن يستشهد والشهداء أحياء عند ربهم يرزقون، وقيل: لأنه يحيا بالعلم والحكمة اللتين يؤتاهما، وقيل: لأنه الله يحيي به الناس بالهدى، قال القرطبي: كان اسمه في الكتاب الأول حيا، ورأيت في إنجيل متى أنه ﵇ كان يدعى يوحنا المعمداني لما أنه كان يعمد الناس في زمانه على ما يحكيه كتب النصارى، وجمع- يحيى- يحيون رفعا، ويحيين جرا ونصبا، وتثنيته كذلك يحييان ويحيين، ويقال في النسب إليه: يحي بحذف الألف، ويحيوي- بقلبها واوا- ويحياوي بزيادة ألف قبل الواو المنقلبة عن الألف الأصلية، وفي تصغيره- يحي- بوزن فعيعل قال مولانا شيخ الإسلام: وينبغي أن يكون هذا الكلام إلى آخره محكيا بعبارة من الله ﷿ على منهاج قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزمر: ٥٣] الآية كما يلوح به مراجعته ﵇ في الجواب إليه تعالى بالذات لا بواسطة الملك، والعدول عن إسناد التبشير بنون العظمة حسبما وقع في- سورة مريم- للجري على سنن الكبرياء- كما في قول الخلفاء: أمير المؤمنين يرسم لك كذا- وللإيذان بأن ما حكي هناك من النداء والتبشير وما يترتب عليه من المحاورة كان كل ذلك بواسطة الملك بطريق الحكاية منه سبحانه لا بالذات- كما هو المتبادر- وبهذا يتضح اتحاد المعنى في السورتين الكريمتين فتأمل انتهى، وكان الداعي إلى اعتبار ما هنا محكيا بعبارة من الله تعالى ظهور عدم صحة كون ما في سورة مريم من عبارة الملك غير محكي من الله تعالى، وأن الظاهر اتحاد الدعاءين وإلا فما هنا مما لا يجب حمله على ما ذكر لولا ذلك، والملوح غير موجب كما لا يخفى- ولا بد في الموضعين من تقدير مضاف كالولادة إذا التبشير لا يتعلق بالأعيان، ويؤول في المعنى إلى ما

İbn Cerîr'in Muâz el-Kûfî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim şeddeli olarak 'yübeşşiru' okursa bu bişâretten (müjdelemekten) gelir; kim de yâ harfinin fethasıyla şeddesiz 'yebşuru' okursa bu sürûrdan (sevinçten) gelir.' 'Yahyâ' sahih olan görüşe göre a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir. Fiilden nakledilmiş Arapça bir isim olduğu da söylenmiştir. Gayrimunsarif olmasına birinci görüşe göre sebep alem (özel isim) oluşu ve ucme (yabancı kökenlilik), ikinci görüşe göre ise alem oluşu ve fiil veznidir. 'Gayrimunsarif oluşuna dair kesin bir delil yoktur; zira şairin: 'Nübbi'tü ahyâlî benî Yezîd' sözünde olduğu gibi içinde zamir bulunmasıyla alemin cümle kılınmış bir mebni olma ihtimali vardır' şeklindeki söz ise bir değer taşımaz; zira bu ihtimalde, kesin bilgiye neredeyse kesin delil olacak kadar ihtiyaç duyulmayan gereksiz bir zorlama vardır. Onun Arapça olduğunu söyleyenlerden kimisi bu şekilde isimlendirilmesini, Allah Teâlâ'nın onunla annesinin kısırlığını ihya etmesi (canlandırması) ile açıklamıştır; bu İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Kimisi de bunu Allah Teâlâ'nın onun kalbini imanla diriltmesiyle açıklamıştır; bu da Katâde'den rivayet edilmiştir. Yahyâ olarak isimlendirilmesinin sebebinin, Allah sübhânehu'nun onun şehit edileceğini bilmesi ve şehitlerin de Rableri katında diri olup rızıklandırılmaları olduğu da söylenmiştir. Kendisine verilecek olan ilim ve hikmetle dirilmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Allah'ın insanlar arasını onunla hidayet üzere dirilteceğinden dolayı olduğu da söylenmiştir. Kurtubî: 'İlk Kitap'ta adı Hayyâ idi' demiştir. Matta İncili'nde gördüğüme göre o aleyhisselâm, Hıristiyan kitaplarının anlattığına göre kendi zamanında insanları vaftiz ettiği için Yuhannâ el-Mu'medânî (Vaftizci Yahyâ) olarak anılmaktaydı. 'Yahyâ' lafzının çoğulu ref halinde 'Yahyevne', cer ve nasb halinde ise 'Yahyîne'dir. Tesniyesi de aynı şekilde 'Yahyeyâni' ve 'Yahyeyni'dir. Ona nispet yapılırken elif hazfedilerek 'Yahyî', elifin vâva dönüştürülmesiyle 'Yahyevî' ve asıl eliften dönüşen vâvdan önce bir elif ilavesiyle 'Yahyâvî' denir. İsmi tasğîrinde ise fuay'ıl vezninde 'Yuhayyî' denir. Mevlânâ Şeyhü'l-İslâm demiştir ki: 'Bu sözün sonuna kadar; {قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” [ez-Zümer: 53] ayetinin üslubu üzere, Allah azze ve celle'den bir ifade ile hikâye edilmiş olması gerekir. Nitekim o aleyhisselâm'ın melek vasıtasıyla değil de bizzat Yüce Zât'ına cevap vererek müracaatta bulunması da buna işaret etmektedir. Meryem sûresinde vuku bulduğu gibi azamet nûnu ile müjdelemenin isnat edilmesinden vazgeçilmesi ise büyüklük ve azamet üslubuna uymak içindir -nitekim halifelerin: 'Müminlerin emiri senin için şöyle emrediyor' demeleri gibi- ve orada hikâye edilen nida, müjdeleme ve bunun üzerine terettüp eden mükâlemenin bizzat değil de ilk akla gelenin aksine melek vasıtasıyla O sübhânehu'dan bir hikâye yoluyla gerçekleştiğini bildirmek içindir. Böylece iki yüce sûredeki mananın birliği vuzuha kavuşur; öyleyse iyice düşün.' (Alıntı bitti). Buradaki ifadenin Allah Teâlâ'dan bir ifade ile hikâye edildiğini kabul etmeye sevk eden şey; Meryem sûresindeki ifadenin Allah Teâlâ'dan hikâye edilmeyen bir melek ifadesi oluşunun sahih olmadığının açıklığı ve zahir olanın iki duanın birliği olmasıdır; aksi takdirde bu olmasaydı buradaki ifadenin zikredilen manaya hamledilmesi gerekmezdi. İşaret edilen husus ise gizli olmadığı üzere kesin bir bağlayıcılık taşımaz. Her iki yerde de müjdenin şahıslara taalluk etmemesi sebebiyle doğum gibi bir muzafın takdir edilmesi kaçınılmazdır; mana bakımından

هناك أي- إن الله يبشرك بولادة علام اسمه يحيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ نصب على الحال المقدرة من يحيى:

oradaki ifadeye döner; yani: 'Şüphesiz Allah sana, adı Yahyâ olan bir erkek çocuğun doğumunu müjdeliyor' demektir. {مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak”; Yahyâ'dan mukadder bir hâl olarak nasb kılınmıştır:

والمراد بالكلمة عيسى ﵇ وهو المروي عن ابن عباس، ومجاهد، وقتادة- وعليه أجلة المفسرين وإنما سمي عيسى ﵇ بذلك لأنه وجد بكلمة- كن- من دون توسط سبب عادي فشابه البديعيات التي هي عالم الأمر، ومِنَ لابتداء الغاية مجازا متعلقة بمحذوف وقع صفة لكلمة- أي بكلمة كائنة منه تعالى وأريد بهذا التصديق الإيمان وهو أول من آمن بعيسى ﵇ وصدق أنه كلمة الله تعالى وروح منه في المشهور.

Kelime'den maksat İsa aleyhisselâm'dır; İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilen budur ve seçkin müfessirler de bu görüştedir. İsa aleyhisselâm'ın böyle isimlendirilmesinin sebebi ise alışılmış bir vasıta sebebi olmaksızın 'Ol' (كُنْ) kelimesiyle vücut bulmasıdır; böylece emir âlemi olan bedîiyyâta benzemiştir. 'Min' lafzı mecazen ibtidâ-i gâye içindir ve 'kelime' lafzının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani Allah Teâlâ'dan sâdır olan bir kelime demektir. Bu tasdik ile iman kastedilmiştir; meşhur olana göre o, İsa aleyhisselâm'a ilk iman eden ve onun Allah Teâlâ'nın kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğunu ilk tasdik eden kimsedir.

أخرج أحمد عن مجاهد قال: «قالت امرأة زكريا لمريم: إني أجد الذي في بطني يتحرك للذي في بطنك» .

Ahmed'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Zekeriyyâ'nın karısı Meryem'e: 'Karnımdakinin, karnındakine doğru hareket ettiğini hissediyorum' demiştir.»

وأخرج ابن جرير من طريق ابن جريج عن ابن عباس قال: «كان يحيى وعيسى ابني خالة وكانت أم يحيى تقول لمريم إني أجد الذي في بطني يسجد للذي في بطنك» فلذلك تصديقه له وكان أكبر من عيسى بستة أشهر كما قال الضحاك وغيره، وقيل: بثلاث سنين، قيل: وعلى كل تقدير يكون بين ولادة يحيى وبين البشارة بها زمان مديد لأن مريم ولدت وهي بنت ثلاث عشرة سنة أو بنت عشر سنين، واعترض بأن هذا إنما يتم لو كان دعاء زكريا ﵇ زمن طفولية مريم قبل العشر أو الثلاثة عشرة، وليس في الآية سوى ما يشعر بأن زكريا ﵇ لما تكرر منه الدخول على مريم ومشاهدته الرزق لديها وسؤاله لها وسماعه منها ذلك الجواب اشتاق إلى الولد فدعا بما دعا، وهذا الدعاء كما يمكن أن يكون في مبادى الأمر يمكن أن يكون في أواخره قبيل حمل مريم وكونه وفي الأواخر غير بعيد لما أن الرغبة حينئذ أوفر حيث شاهد ﵇ دوام الأمر وثباته زمن الطفولية وبعدها، وهذا قلما يوجد في الأطفال إذ الكثير منهم قد يلقي الله تعالى على لسانه في صغره ما قد يكون عنه بمراحل في كبره فليس عندنا ما يدل صريحا على أن بين الولادة والتبشير مدة مديدة ولا بين الدعاء والتبشير أيضا، نعم عندنا ما يدل على أن يحيى أكبر من عيسى ﵉ وهو مما اتفق عليه المسلمون وغيرهم، ففي إنجيل متى ما يصرح بأنه ولد قبله وقتله هيردوس قبل رفعه وأنه عمّد المسيح والله تعالى أعلم بحقيقة الحال.

İbn Cerîr'in İbn Cüreyc tarikinden, onun da İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yahyâ ile İsa teyze çocukları idiler. Yahyâ'nın annesi Meryem'e: 'Karnımdakinin, senin karnındakine secde ettiğini hissediyorum' derdi.» İşte onun onu tasdik etmesi bundandır. Dahhâk ve başkalarının dediği gibi Yahyâ, İsa'dan altı ay büyüktü. Üç yıl büyük olduğu da söylenmiştir. Şöyle denilmiştir: Her takdire göre Yahyâ'nın doğumu ile onunla müjdelenmesi arasında uzun bir zaman vardır; zira Meryem on üç veya on yaşında bir kız iken doğum yapmıştır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durum ancak Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın duasının Meryem'in çocukluk zamanında, on veya on üç yaşından önce olması halinde geçerlidir. Oysa ayette, Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın Meryem'in yanına tekrar tekrar girip onun yanında rızık görmesi, ona sorması ve ondan bu cevabı işitmesi üzerine çocuk arzusu duyarak yaptığı duayı yaptığına işaret eden ifadeden başka bir şey yoktur. Bu dua işin başlarında olabileceği gibi Meryem'in hamileliğinin hemen öncesinde, işin sonlarında da olabilir. Sonlarda olması ise uzak değildir; zira o aleyhisselâm, durumun çocukluk döneminde ve sonrasında devam edip sebat bulduğunu müşahede ettiğinde arzu o vakit daha fazladır. Bu hal ise çocuklarda pek bulunmaz; zira pek çok çocuğun diline Allah Teâlâ küçüklüğünde bir söz koyar da büyüdüğünde bundan fersah fersah uzak olabilir. Dolayısıyla elimizde doğum ile müjde arasında uzun bir süre olduğuna dair açık bir delil bulunmadığı gibi, dua ile müjde arasında da böyle bir delil yoktur. Evet, elimizde Yahyâ'nın İsa aleyhimesselâm'dan daha büyük olduğuna dair delil vardır ve bu, Müslümanların ve başkalarının üzerinde ittifak ettiği bir husustur. Nitekim Matta İncili'nde onun İsa'dan önce doğduğunu, İsa göğe yükseltilmeden önce Hirodes'in onu katlettiğini ve onun Mesih'i vaftiz ettiğini açıkça belirten ifadeler mevcuttur. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.

وحكي عن أبي عبيدة أن معنى بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ بكتاب منه، والمراد به الإنجيل وإطلاق الكلمة عليه كإطلاقها على القصيدة في قولهم- كلمة الحويدرة- للعينية المعروفة بالبلاغة وَسَيِّداً عطف على مصدقا، وفسره ابن عباس بالكريم، وقتادة بالحليم، والضحاك بالحسن الخلق، وسالم بالتقى، وابن زيد بالشريف، وابن المسيب بالفقيه العالم، وأحمد بن عاصم بالراضي بقضاء الله تعالى، والخليل بالمطاع الفائق أقرانه، وأبو بكر الوراق بالمتوكل، والترمذي بالعظيم الهمة، والثوري بمن لا يحسد، وأبو إسحق بمن يفوق بالخير قومه، وبعض أهل اللغة بالمالك الذي تجب طاعته، إلى غير ذلك من الأقوال وكل ما فيها من الأوصاف مما يصلح ليحيى ﵇ لأنها صفات كمال، وأحق الناس بصفات الكمال النبيون إلا أن التحقيق أن أصل معنى السيد من يسود قومه ويكون له أتباع ثم أطلق على كل فائق في دين أو دنيا، ويجوز أن يراد به هنا الفائق في الدين حيث إنه ﵇ لم يهم بمعصية أصلا كما ورد ذلك من طرق عديدة.

Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre { بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } ifadesinin manası O'ndan bir kitap iledir; bununla kastedilen de İncil'dir. Kitaba kelime denmesi, belagatiyle meşhur ayni kasidesi için Arapların "Kelimetü'l-Hüveydera" (Hüveydera'nın kelimesi) demeleri gibidir. { وَسَيِّداً } kelimesi { مُصَدِّقاً } üzerine matuftur. İbn Abbas onu "cömert/kerim", Katâde "halîm", Dahhâk "güzel ahlaklı", Sâlim "müttaki", İbn Zeyd "şerefli", İbnü'l-Müseyyeb "fakih ve âlim", Ahmed b. Âsım "Allah Teâlâ'nın kazasına rıza gösteren", Halil "akranlarına üstün gelip kendisine itaat edilen", Ebû Bekir el-Verrâk "mütevekkil", Tirmizî "yüce himmet sahibi", Sevrî "haset etmeyen", Ebû İshak "kavmine hayırda üstün gelen", bazı dilciler ise "itaat edilmesi vacip olan mülk sahibi" olarak tefsir etmişlerdir; bu ve benzeri diğer görüşler zikredilmiştir. Bu görüşlerde geçen bütün vasıflar Yahyâ aleyhisselâm için geçerli olmaya uygundur; çünkü bunlar kemal sıfatlarıdır ve kemal sıfatlarına insanların en layık olanı peygamberlerdir. Ne var ki tahkike göre "seyyid" kelimesinin asıl manası, kavmine reislik eden ve tâbileri bulunan kimsedir; sonra din veya dünya işinde üstün gelen herkes için kullanılmıştır. Burada, pek çok yoldan rivayet edildiği üzere hiçbir şekilde günah işlemeye meyletmemesi hasebiyle dinde üstün gelen kimsenin kastedilmiş olması da caizdir.

وأخرج ابن أبي حاتم، وابن عساكر عن أبي هريرة «أن النبي ﷺ قال: كل ابن آدم يلقى الله بذنب قد أذنبه يعذبه عليه إن شاء أو يرحمه إلا يحيى بن زكريا»

İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ hariç, her Âdemoğlu işlediği bir günahla Allah'ın huzuruna çıkar; [Allah] dilerse ona bundan dolayı azap eder, dilerse merhamet eder.»

وجوز أن يراد ما هو أصل معناه فإنه ﵇ كان سيد قومه وله أتباع منهم. غاية الأمر أن تلك رياسة شرعية والإتيان به إثر قوله تعالى: مُصَدِّقاً للإشارة إلى أنه نبي- كعيسى ﵇ وليس من أمته كما يفهمه ظاهرا قوله سبحانه: مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ منه.

Kelimenin asıl manasının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; zira o aleyhisselâm kavminin efendisi/önderiydi ve onlardan kendisine tâbi olanlar vardı. İşin özü şudur ki bu, şer'î bir riyasettir. Bu vasfın Allah Teâlâ'nın { مُصَدِّقاً } buyruğunun hemen ardından getirilmesi, Yüce Allah'ın { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } sözünün zahirinden anlaşıldığı gibi onun İsa'nın ümmetinden değil, bilakis İsa aleyhisselâm gibi bir peygamber olduğuna işaret etmek içindir.

وَحَصُوراً عطف على ما قبله ومعناه الذي لا يأتي النساء مع القدرة على ذلك- قاله ابن عباس في إحدى

{ وَحَصُوراً } kendisinden öncekine matuftur; manası ise gücü yettiği halde kadınlara yaklaşmayan kimsedir; bunu İbn Abbas kendisinden gelen rivayetlerden birinde söylemiştir.

الروايات عنه- وفي بعضها إنه العنين الذي لا ذكر له يتأتى به النكاح ولا ينزل،

Onun bazı rivayetlerinde ise حصور kelimesinin, cinsel ilişkiye güç yetirecek ve meni akıtacak bir uzvu bulunmayan iktidarsız (innîn) kimse olduğu belirtilmiştir.

وروى الحفاظ عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن ما معه ﵇ كان كالأنملة، وفي بعض الروايات كالقذاة، وفي أخرى كالنواة. وفي بعض كهدبة الثوب،

Hadis hafızları Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den, Yahyâ aleyhisselâm'ın beraberinde olan şeyin [uzvunun] bir parmak ucu gibi olduğunu, bazı rivayetlerde çer çöp kırıntısı gibi, diğerinde hurma çekirdeği gibi, bazılarında ise elbise püskülü gibi olduğunu rivayet etmişlerdir.

قيل: والأصح الأول إذ العنة عيب لا يجوز على الأنبياء، وبتسليم أنها ليست بعيب فلا أقل أنها ليست بصفة مدح، والكلام مخرج مخرج المدح، وما أخرجه الحفاظ على تقدير صحته يمكن أن يقال: إنه من باب التمثيل والإشارة إلى عدم انتفاعه ﵇ بما عنده لعدم ميله للنكاح لما أنه في شغل شاغل عن ذلك.

Şöyle denilmiştir: Sahih olan birinci görüştür; zira iktidarsızlık peygamberler hakkında caiz olmayan bir ayıptır. Bunun bir ayıp olmadığı kabul edilse bile, en azından bir övgü sıfatı da değildir; oysa söz övgü makamında söylenmiştir. Hadis hafızlarının naklettiği rivayetin sıhhati farz edildiğinde ise şöyle denilebilir: Bu, o aleyhisselâm'ın kendisini bundan alıkoyan çok meşgul edici bir işle meşgul olmasından ötürü evliliğe meyletmemesi sebebiyle elindeki güçten yararlanmamasından kinaye ve bir temsil kabilindendir.

ومن هنا قيل: إن التبتل لنوافل العبادات أفضل من الاشتغال بالنكاح استدلالا بحال يحيى ﵇ ومن ذهب إلى خلافه احتج بما

Bundan dolayı, Yahyâ aleyhisselâm'ın halinden delil getirilerek nafile ibadetler için kendini büsbütün ibadete vermenin nikahla meşgul olmaktan daha faziletli olduğu söylenmiştir. Bunun aksini savunanlar ise şu rivayeti delil getirmişlerdir:

أخرجه الطبراني عن أبي أمامة قال: «قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: أربعة لعنوا في الدنيا والآخرة وأمنت الملائكة، رجل جعله الله تعالى ذكرا فأنث نفسه وتشبه بالنساء، وامرأة جعلها الله تعالى أنثى فتذكرت وتشبهت بالرجال، والذي يضل الأعمى، ورجل حصور ولم يجعل الله تعالى حصورا إلا يحيى بن زكريا» وفي رواية «لعن الله تعالى والملائكة رجلا تحصر بعد يحيى بن زكريا»

Taberânî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: Dört kişi vardır ki dünyada ve ahirette lanetlenmişlerdir ve melekler de buna âmin demiştir: Allah Teâlâ'nın erkek yarattığı halde nefsini dişileştirip kadınlara benzeyen erkek, Allah Teâlâ'nın kadın yarattığı halde erkekleşip erkeklere benzeyen kadın, âmâyı yoldan saptıran kimse ve kendisini kadınlardan büsbütün meneden (hasûr olan) erkek; oysa Allah Teâlâ Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan başkasını hasûr kılmamıştır.» Bir rivayette ise: «Allah Teâlâ ve melekler, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan sonra nefsini kadınlardan büsbütün meneden kimseye lanet etmiştir» [şeklindedir].

ويجوز أن يراد بالحصور المبالغ في حصر النفس وحبسها عن الشهوات مع القدرة وقد كان حاله ﵇ أيضا كذلك.

Hasûr ile, gücü yettiği halde nefsini dizginlemede ve onu şehvetlerden alıkoymada mübalağa gösteren kimsenin kastedilmiş olması da caizdir; nitekim o aleyhisselâm'ın hali de böyleydi.

أخرج عبد الرزاق عن قتادة موقوفا. وابن عساكر عن معاذ بن جبل مرفوعا أنه ﵇ مرّ في صباه بصبيان يلعبون فدعوه إلى اللعب فقال: ما للعب خلقت

Abdurrezzâk Katâde'den mevkuf olarak, İbn Asâkir de Muâz b. Cebel'den merfû olarak rivayet etmiştir ki o aleyhisselâm çocukluğunda oyun oynayan çocukların yanından geçmiş, onlar kendisini oyuna çağırmışlar; o da: 'Ben oyun için yaratılmadım' demiştir.

وَنَبِيًّا عطف على ما قبله مترتب على ما عدد من الخصال الحميدة مِنَ الصَّالِحِينَ أي ناشئا منهم أو معدودا في عدادهم- فمن- على الأول للابتداء، وعلى الثاني للتبعيض قيل: ومعناه على الأول ذو نسب، وعلى الثاني معصوم، وعلى التقديرين لا يلغو ذكره بعد- نبيا- وقد يقال: المراد من الصلاح ما فوق الصلاح الذي لا بد منه في منصب النبوة البتة من أقاصي مراتبه وعليه مبنى دعاء سليمان ﵇ (وأدخلني برحمتك في عبادك الصالحين) ولعله أولى مما قبل.

{ وَنَبِيًّا } kendisinden öncekine matuftur ve sayılan övgüye layık hasletlerin bir neticesidir. { مِنَ الصَّالِحِينَ } yani onlardan neşet etmiş veya onların sayısında sayılmış demektir. Buna göre { مِنْ } birincisinde ibtida (başlangıç), ikincisinde teb'îz (kısmiyet) içindir. Birinciye göre mananın "nesep sahibi", ikinciye göre "masum" olduğu söylenmiştir; her iki takdire göre de { نَبِيًّا } lafzından sonra zikredilmesi lağiv (boş) olmaz. Salih olmaktan muradın, peygamberlik makamında mutlaka bulunması gereken salah mertebesinin de üstünde, onun en uç derecelerinden biri olduğu da söylenebilir. Süleyman aleyhisselâm'ın ({ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } "Ve beni rahmetinle salih kullarının arasına kat") duasının esası da buna dayanır; nitekim bu, önceki açıklamalardan daha evla olabilir.

قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ استئناف مبني على السؤال كأنه قيل: فماذا قال زكريا ﵇ حينئذ؟

{ قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Dedi ki: Rabbim, benim nasıl bir oğlum olabilir?” [ifadesi], soruya dayalı bir istînâftır; sanki "Zekeriyyâ aleyhisselâm o vakit ne dedi?" denilmiş de,

فقيل: قالَ رَبِّ إلخ، وخاطب ﵇ ربه سبحانه ولم يخاطب الملك المنادى طرحا للوسائط مبالغة في التضرع وجدا في التبتل، وأَنَّى بمعنى كيف، أو من أين، وكان يجوز أن تكون تامة وفاعلها غُلامٌ وأَنَّى واللام تعلقان بها، ويجوز أن تكون ناقصة، ولِي متعلق بمحذوف وقع حالا لأنه لو تأخر لكان صفة، وفي الخبر حينئذ وجهان: أحدهما أَنَّى لأنها بمعنى كيف، أو من أين، والثاني أن الخبر الجار، وأَنَّى منصوب على الظرفية، وفي التنصيص على ذكر الغلام دلالة على أنه قد أخبر به عند التبشير كما في قوله تعالى: إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى [مريم: ٧] وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ حال من ياء المتكلم أي أدركني الكبر وأثر فيّ، وأسند البلوغ إلى الكبر توسعا في الكلام كأن الكبر طالب له وهو المطلوب.

"[Zekeriyyâ] dedi ki: Rabbim... ilah." denilmiştir. O aleyhisselâm, yakarışta mübalağa ve büsbütün yönelişte ciddiyet göstermek amacıyla aracıları devreden çıkararak seslenen meleğe değil, bizzat Yüce Rabbine hitap etmiştir. { أَنَّى } "nasıl" veya "nereden" manasındadır. Fiilin tam olması, fâilinin { غُلامٌ } olması ve { أَنَّى } ile { لِي }'nin ona taalluk etmesi caiz olduğu gibi; nâkıs olması ve { لِي }'nin mahzuf bir hâle taalluk etmesi de caizdir, zira sonraya kalsaydı sıfat olurdu. Bu durumda haber için iki vecih vardır: Birincisi "nasıl" veya "nereden" manasında olduğu için { أَنَّى }'dır; ikincisi ise haberin car-mecrûr ({ لِي }) olması ve { أَنَّى }'nın zarf olarak mansub olmasıdır. "Gulam" (oğlan çocuğu) kelimesinin açıkça zikredilmesinde, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى } [Meryem: 7] “Seni, adı Yahyâ olan bir oğlanla müjdeliyoruz” buyruğunda olduğu gibi, müjdeleme esnasında bunun kendisine bildirildiğine bir delalet vardır. { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } mütekellim yâ'sından hâldir; yani "yaşlılık bana ulaştı ve bende iz bıraktı" demektir. Sözde genişlik (mecaz) yapılarak ulaşma eylemi yaşlılığa isnad edilmiştir; sanki yaşlılık onu arayan, o da aranan konumundadır.

روي عن ابن عباس أنه كان له ﵇ حين بشر بالولد- مائة وعشرون سنة وكانت امرأته بنت ثمان وتسعين سنة، وقيل: كان له من العمر تسع وتسعون سنة، وقيل: اثنتان وتسعون، وقيل خمس وثمانون، وقيل: خمس وسبعون، وقيل سبعون، وقيل: ستون وَامْرَأَتِي عاقِرٌ جملة حالية أيضا إما من ياء لِي أو ياء بَلَغَنِيَ والعاقر- العقيم التي لا تلد من العقر- وهو القطع لأنها ذات عقر من الأولاد، وصيغة فاعل فيه للنسب وهو في المعنى مفعول أي معقورة، ولذلك لم تلحق تاء التأنيث- قاله أبو البقاء- وكانت الجملة الأولى فعلية لأن الكبر يتجدد شيئا فشيئا ولم يكن وصفا لازما (وكانت) الثانية اسمية لأن كونها عاقرا وصف لازم لها وليس أمرا طارئا عليها، وإنما قال ذلك ﵇ مع سبق دعائه بذلك وقوة يقينه بقدرة الله تعالى عليه لا سيما بعد مشاهدته ﵇ الشواهد

İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre, çocukla müjdelendiğinde o aleyhisselâm yüz yirmi yaşında, karısı ise doksan sekiz yaşındaydı. Yaşının doksan dokuz olduğu da söylenmiştir; doksan iki, seksen beş, yetmiş beş, yetmiş ve altmış olduğu da söylenmiştir. { وَامْرَأَتِي عاقِرٌ } “karım da kısırdır” cümlesi de ya { لِي }'deki yâ'dan ya da { بَلَغَنِيَ }'deki yâ'dan hâl olan bir cümledir. Âkır (عاقِر); doğurmayan kısır kadın demektir, kökü akr (عَقْر) olup kesmek manasındadır; çünkü o kadın çocuktan kesilmiştir. Buradaki فاعل kalıbı nispet içindir ve mana bakımından mef'ûldür, yani me'kûradır (kısırlığa uğratılmıştır); bu sebeple müenneslik tâ'sı almamıştır -bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir-. Birinci cümle fiil cümlesi olmuştur, çünkü yaşlılık azar azar yenilenen bir durumdur ve ayrılmaz bir vasıf değildir; ikinci cümle ise isim cümlesi olmuştur, çünkü onun kısır olması kendisinden ayrılmayan bir vasıftır ve sonradan ortaya çıkan arızi bir durum değildir. O aleyhisselâm, daha önce bu hususta dua etmiş olmasına ve Allah Teâlâ'nın buna kadir olduğuna dair kesin yakînine rağmen, özellikle de geçen delilleri müşahede ettikten sonra bunu ancak,

السالفة استفسارا عن كيفية حصول الولد أيعطاه على ما هو عليه من الشيب ونكاح امرأة عاقر أم يتغير الحال- قاله الحسن- وقيل: اشتبه عليه الأمر أيعطى الولد من امرأته العجوز أم من امرأة أخرى شابة فقال ما قال، وقيل: قال ذلك على سبيل الاستعظام لقدرة الله تعالى والتعجب الذي يحصل للانسان عند ظهور آية عظيمة كمن يقول لغيره: كيف سمحت نفسك بإخراج ذلك الملك النفيس من يدك؟! تعجب من جوده، وقيل: إن الملائكة لما بشرته بِيَحْيى لم يعلم أنه يرزق الولد من جهة التبني أو من صلبه فذكر ذلك الكلام ليزول هذا الاحتمال، وقيل: إن العبد إذا كان في غاية الاشتياق إلى شيء وطلبه من السيد ووعده السيد بإعطائه ربما تكلم بما يستدعي إعادة الجواب ليلتذ بالإعادة وتسكن نفسه بسماع تلك الإجابة مرة أخرى فيحتمل أن يكون كلام زكريا ﵇ هذا من هذا الباب، وقيل: قال ذلك استبعادا من حيث العادة لأنه لما دعا كان شابا ولما أجيب كان شيخا بناء على ما قيل: إن بين الدعاء والإجابة أربعين سنة أو ستين سنة- كما حكي عن سفيان بن عيينة- وكان قد نسي دعاءه ولا يخفى ما في أكثر هذه الأقوال من البعد، وأبعد منها ما

çocuğun nasıl meydana geleceğini; mevcut yaşlılığı ve kısır bir kadınla evliliği üzere mi verileceğini yoksa durumun değişip değişmeyeceğini sormak için söylemiştir -bunu Hasan [el-Basrî] söylemiştir-. Çocuğun ihtiyar karısından mı yoksa başka genç bir kadından mı verileceği hususunun kendisine kapalı kaldığı, bu yüzden böyle söylediği de ileri sürülmüştür. Bunu, Allah Teâlâ'nın kudretini yüceltmek ve büyük bir ayet/mucize ortaya çıktığında insanda meydana gelen taaccüb kabilinden söylediği de belirtilmiştir; tıpkı bir kimsenin cömertliğine hayret ederek: "Gönlün o değerli mülkü elinden çıkarmaya nasıl razı oldu?!" demesi gibi. Bir diğer görüşe göre; melekler kendisini Yahyâ ile müjdelediğinde çocuğun evlat edinme yoluyla mı yoksa kendi sulbünden mi rızık olarak verileceğini bilememiş, bu ihtimali ortadan kaldırmak için bu sözü zikretmiştir. Denilmiştir ki: Kul bir şeye son derece iştiyak duyup onu efendisinden istediğinde ve efendisi de ona bunu vermeyi vaat ettiğinde, cevabın tekrar edilmesinden lezzet almak ve o cevabı bir kez daha işitmekle nefsi sükûnet bulsun diye bazen cevabın tekrarlanmasını gerektirecek sözler söyler; Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın bu sözünün de bu kabilden olması muhtemeldir. Duanın kabulü ile dua arasında kırk yıl veya -Süfyân b. Uyeyne'den nakledildiği gibi- altmış yıl olduğuna dair söylenenlere binaen; dua ettiği vakit genç olup icabet edildiğinde ise ihtiyar olduğu ve duasını da unuttuğu için âdet açısından uzak görerek bunu söylediği de iddia edilmiştir. Bu görüşlerin çoğundaki uzaklık gizli değildir; bunlardan daha da uzak olanı ise,

نقل عن السدي- أن زكريا ﵇ جاءه الشيطان عند سماع البشارة فقال: إن هذا الصوت من الشيطان وقد سخر منك فاشتبه الأمر عليه فقال: رب أنى يكون لي ولد

Süddî'den nakledilen şu görüştür: Zekeriyyâ aleyhisselâm müjdeyi işittiğinde şeytan ona gelip: "Bu ses şeytandandır, seninle alay etmiştir" dedi; bunun üzerine mesele ona şüpheli geldi de: "Rabbim, benim nasıl bir çocuğum olabilir?" dedi.

- وكان مقصوده من ذلك أن يريه الله تعالى آية تدل على أن ذلك الكلام من الوحي لا من الشيطان، ومثله ما

Bununla maksadı, Allah Teâlâ'nın kendisine o sözün şeytandan değil vahiyden olduğuna delalet eden bir işaret göstermesiydi. Bunun bir benzeri de,

روى ابن جرير عن عكرمة أنه قال: «أتاه الشيطان فأراد أن يكدر عليه نعمة ربه فقال: هل تدري من ناداك؟ قال: نعم ناداني ملائكة ربي قال: بل ذلك الشيطان ولو كان هذا من ربك لأخفاه إليك كما أخفيت نداءك قال: رب أنى يكون لي- إلخ،

İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiği şu sözdür: «Şeytan ona geldi ve Rabbinin nimetini ona bulandırmak istedi de: 'Sana seslenenin kim olduğunu biliyor musun?' dedi. [Zekeriyyâ]: 'Evet, bana Rabbimin melekleri seslendi' dedi. [Şeytan]: 'Hayır, o şeytandır; şayet bu Rabbinden olsaydı, senin yakarışını gizlediğin gibi O da bunu sana gizlerdi' dedi. [Bunun üzerine Zekeriyyâ]: 'Rabbim, benim nasıl [çocuğum] olabilir...' dedi.»

واعترضه القاضي وغيره بأنه لا يجوز أن يشتبه كلام الملائكة بكلام الشيطان عند الوحي على الأنبياء ﵈ إذ لو جوزنا ذلك لارتفع الوثوق عن كل الشرائع، وأجيب بأنه يمكن أن يقال: إنه لما قامت المعجزات على صدق الوحي في كل ما يتعلق بالدين فلا جرم يحصل الوثوق هناك بأن الوحي من الله تعالى بواسطة الملك ولا يدخل الشيطان فيه، وأما فيما يتعلق بمصالح الدنيا- والولد أشبه شيء بها- فربما لم يتأكد ذلك بالمعجز، فلا جرم بقي احتمال كون ذلك الكلام من الشيطان ولهذا رجع إلى الله تعالى في أن يزيل عن خاطره ذلك الاحتمال، وأنت تعلم أن الاعتراض- ذكر- والجواب- أنثى- ولعل هذا المبحث يأتيك إن شاء الله تعالى مستوفى عند تفسير قوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الحج: ٥٢] الآية.

Kādî ve başkaları buna itiraz ederek şöyle demişlerdir: Peygamberler aleyhimüsselâm hakkında vahiy esnasında meleklerin sözünün şeytanın sözüyle karışması caiz değildir; zira buna cevaz verirsek bütün şeriatlara olan güven ortadan kalkar. Buna şöyle cevap verilmiştir: Din ile ilgili her hususta vahyin doğruluğuna mucizeler delil olduğu için, şüphesiz orada vahyin melek vasıtasıyla Allah Teâlâ'dan geldiğine ve şeytanın buna karışamayacağına dair güven hasıl olur. Ancak dünya maslahatlarına gelince -ki çocuk buna en çok benzeyen şeydir- bu husus bazen mucizeyle pekişmemiş olabilir; dolayısıyla o sözün şeytandan olma ihtimali baki kalmış, bu yüzden o ihtimali hatırından gidermesi için Allah Teâlâ'ya müracaat etmiştir. Sen bilirsin ki itiraz erkek (güçlü), cevap ise dişidir (zayıftır). Bu mesele inşâallahu teâlâ Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } [Hac: 52] “Senden önce hiçbir resul ve nebi göndermedik ki, o bir temennide bulunduğu zaman şeytan onun temennisine [bir şüphe] atmış olmasın” ayetinin tefsirinde eksiksiz olarak karşına gelecektir.

وبالجملة القول باشتباه الأمر على زكريا ﵇ في غاية البعد لا سيما وقد أخرج ابن جرير. وابن المنذر عن قتادة أنه قال: إن الملائكة شافهته ﵇ بذلك مشافهة فبشرته بيحيى قالَ أي الرب، والجملة استئناف على طرز ما مر كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ أي يفعل الله ما يشاء أن يفعله من الأفعال العجيبة الخارقة للعادة فعلا مثل ذلك الفعل العجيب والصنع البديع الذي هم خلق الولد مع الحالة التي يستبعد معها الخلق بحسب العادة، فالكاف في محل نصب على أنها صفة لمصدر محذوف، والإشارة لذلك المصدر، وقدم الجار لإفادة القصر بالنسبة إلى ما هو أدنى من المشار إليه واعتبرت الكاف مقحمة لتأكيد الفخامة المشعر بها اسم الإشارة على ما أشير إليه من قبل في نظيره، ويحتمل الكلام أوجها أخر: الأول أن يكون الكاف في موضع الحال من ضمير المصدر المقدر معرفة أي يفعل الفعل كائنا مثل ذلك، الثاني أن يكون في موضع الرفع على أنه خبر مقدم، واللَّهُ مبتدأ مؤخر أي كهذا الشأن العجيب شأن الله تعالى، وتكون جملة يَفْعَلُ ما يَشاءُ بيانا لذلك الشأن المبهم، الثالث أن يكون كَذلِكَ في موضع الخبر لمبتدأ محذوف أي الأمر كَذلِكَ وتكون جملة اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ بيانا أيضا، الرابع أن يكون ذلك إشارة إلى المذكور من حال زكريا ﵇ كأنه قال: رب على أي حال يكون لي الغلام؟ فقيل له: كما أنت

Hülasa, Zekeriyyâ aleyhisselâm'a meselenin şüpheli geldiğini söylemek son derece uzaktır; hele ki İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: "Melekler o aleyhisselâm ile bizzat yüz yüze konuşmuş ve onu Yahyâ ile müjdelemiştir" demiştir. { قالَ } yani Rab buyurdu; bu cümle daha önce geçtiği üzere bir istînâftır. { كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “İşte böyle; Allah dilediğini yapar”, yani Allah Teâlâ, âdete göre yaratılmasının uzak görüldüğü bir durumla birlikte çocuğun yaratılması olan o acayip fiil ve eşsiz sanat gibi bir fiille, dilediği harikulade ve şaşırtıcı fiilleri yapar demektir. Buradaki kâf (كَ), mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir ve işaret o masdara yöneliktir. Kendisine işaret edilenden daha aşağı olana nispetle kasr ifade etmesi için car-mecrûr öne geçirilmiştir; benzerinde daha önce işaret edildiği üzere işaret isminin hissettirdiği azameti pekiştirmek için kâf fazladan sayılmıştır. Bu kelam başka vecihlere de muhtemeldir: Birincisi; kâf'ın marife olarak takdir edilen masdarın zamirinden hâl konumunda olmasıdır, yani "O fiili işte böylece işler" demektir. İkincisi; mukaddem haber olarak ref konumunda olması, { اللَّهُ } lafzının ise muahhar mübteda olmasıdır; yani "İşte bu acayip iş gibi bir iştir Allah Teâlâ'nın işi" demektir ve { يَفْعَلُ ما يَشاءُ } cümlesi bu kapalı durumun beyanı olur. Üçüncüsü; { كَذلِكَ } ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi konumunda olmasıdır, yani "İş böyledir" demektir ve { اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } cümlesi yine beyan olur. Dördüncüsü; bunun Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın zikredilen hâline işaret olmasıdır; sanki o: "Rabbim, oğlan bana hangi hâl üzere olacak?" demiş, ona da: "Sen olduğun gibi iken,

يكون الغلام لك، وتكون الجملة حينئذ تعليلا لما قبلها كذا قالوا، ولا يخفى ما في بعض الأوجه من البعد، وعلى كل تقدير التعبير بالاسم الجليل روما للتعظيم.

oğlan senin için var olacaktır" denilmiştir. Bu durumda cümle kendisinden öncekine bir ta'lîl (gerekçe) olur; böyle demişlerdir. Bu vecihlerin bazısındaki uzaklık gizli değildir. Her takdire göre lafza-i celâl ile ifade edilmesi tazim gayesiyledir.

قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً أي علامة تدلني على العلوق، وإنما سألها استعجالا للسرور قاله الحسن، وقيل:

{ قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً } “Dedi ki: Rabbim, bana bir alamet ver”; yani hamile kalındığına delalet edecek bir işaret ver. Bunu ancak sevincini çabuklaştırmak için istemiştir; bunu Hasan demiştir. Şöyle de denilmiştir:

ليتلقى تلك النعمة بالشكر حين حصولها ولا يؤخر حتى تظهر ظهورا معتادا، ولعل هذا هو الأنسب بحال أمثاله ﵇، وقول السدي: إنه سأل الآية- ليتحقق أن تلك البشارة منه تعالى لا من الشيطان- ليس بشيء كما أشرنا إليه آنفا، والجعل إما بمعنى التصيير فيتعدى إلى مفعولين أولهما آيَةً، وثانيهما لِي والتقديم لأنه المسوغ لكون آيَةً مبتدأ عند الانحلال، وإما بمعنى الخلق والإيجاد فيتعدى إلى مفعول واحد وهو آيَةً ولِي حينئذ في محل نصب على الحال من آيَةً لأنه لو تأخر عنها كان صفة لها، وصفة النكرة إذا تقدمت عليها أعربت حالا منها- كما تقدمت الإشارة إليه غير مرة- ويجوز أن يكون متعلقا بما عنده وتقديمه للاعتناء به والتشويق لما بعده قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ أي أن لا تقدر على تكليمهم من غير آفة وهو الأنسب بكونه آية والأوفق لما في سورة مريم، وأخرج ابن جرير، وابن أبي حاتم عن جبير بن معتمر قال: ربا لسانه في فيه حتى ملأه فمنعه الكلام، والآية فيه عدم منعه من الذكر والتسبيح، وعلى كلا التقديرين عدم التكليم اضطراري، وقال أبو مسلم بأنه اختياري، والمعنى- آيتك أن تصير مأمورا بعدم التكلم إلا بالذكر والتسبيح- ولا يخفى بعده هنا، وعليه وعلى القولين قبله يحتمل أن يراد من عدم التكليم ظاهره فقط وهو الظاهر، ويحتمل أن يكون كناية عن الصيام لأنهم كانوا إذ ذاك إذا صاموا لم يكلموا أحدا- وإلى ذلك ذهب عطاء- وهو خلاف الظاهر، ومع هذا يتوقف قبوله على توقيف، وإنما خص تكليم الناس للإشارة إلى أنه غير ممنوع من التكلم بذكر الله تعالى ثَلاثَةَ أَيَّامٍ أي متوالية، وقال بعضهم والمراد ثلاثة أيام ولياليها، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي ليالي ثلاثة أيام لقوله سبحانه في سورة مريم: ثَلاثَ لَيالٍ [مريم: ١٠] والحق أن الآية كانت عدم التكليم ستة أفراد إلا أنه اقتصر تارة على ذكر ثَلاثَةَ أَيَّامٍ منها وأخرى على (ثلاث ليال) وجعل ما لم يذكر في كل تبعا لما ذكر، قيل: وإنما قدم التعبير بالأيام لأن يوم كل ليلة قبلها في حساب الناس يومئذ، وكونه بعدها إنما هو عند العرب خاصة كما تقدمت الإشارة إليه، واعترض بأن- آية الليالي- متقدمة نزولا لأن السورة التي هي فيها مكية والسورة التي فيها- آية الأيام- مدنية، وعليه يكون أول ظهور هذه الآية ليلا ويكون اليوم تبعا لليلة التي قبلها على ما يقتضيه حساب العرب فتدبر.

O nimeti meydana geldiği anda şükürle karşılamak ve alışılageldiği üzere zahir oluncaya kadar geciktirmemek için istemiştir. O aleyhisselâm gibi zatların haline en uygun olanı da muhtemelen budur. Süddî'nin: "Bu müjdenin şeytandan değil Allah Teâlâ'dan olduğunu kesinleştirmek için alamet istedi" şeklindeki sözü ise az önce işaret ettiğimiz gibi kayda değer bir şey değildir. Ca'l (جعل) ya dönüştürmek manasındadır; bu durumda iki mef'ûle geçer ki birincisi { آيَةً }, ikincisi { لِي }'dir; öne alınması ise cümle çözümlendiğinde { آيَةً } lafzının mübteda olmasına gerekçe oluşturduğu içindir. Ya da yaratmak ve icat etmek manasındadır; bu durumda tek mef'ûle geçer ki o da { آيَةً }'dir; { لِي } ise bu takdirde { آيَةً } lafzından hâl olarak nasb mahallindedir, çünkü ondan sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu; nekranın sıfatı önüne geçtiğinde -defalarca işaret edildiği gibi- ondan hâl olarak irap edilir. Yanındaki lafza taalluk etmesi de caizdir; öne alınması ise ona ehemmiyet vermek ve sonrakine şevk uyandırmak içindir. { قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ } “Buyurdu ki: Senin alametin, insanlarla konuşamamandır”; yani bir hastalık olmaksızın onlarla konuşmaya güç yetirememendir. Bunun mucize/alamet olmasına en uygun ve Meryem suresindekine en muvafık olanı budur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Cübeyr b. Mu'temir'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Dili ağzında büyüyüp ağzını doldurdu da konuşmasına engel oldu; buradaki alamet ise zikir ve tesbihten menedilmemesidir. Her iki takdire göre de konuşamamak gayriihtiyaridir. Ebû Müslim ise bunun ihtiyari olduğunu söylemiş ve manayı: "Senin alametin, zikir ve tesbih hariç konuşmamakla emrolunmandır" şeklinde vermiştir; buradaki uzaklığı gizli değildir. Bu görüşe ve bundan önceki iki görüşe göre, konuşmamaktan sadece zahirinin kastedilmiş olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; oruçtan kinaye olması da muhtemeldir, zira onlar o dönemde oruç tuttuklarında kimseyle konuşmazlardı -Atâ bu görüşe gitmiştir-; bu ise zahire aykırıdır ve bunun kabulü nassa/nakle bağlıdır. İnsanlarla konuşmanın tahsis edilmesi, Allah Teâlâ'yı zikretmekle konuşmaktan menedilmediğine işaret etmek içindir. { ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “üç gün” yani peş peşe üç gün. Bazıları bununla üç günün ve gecelerinin kastedildiğini söylemiştir. Yüce Allah'ın Meryem suresindeki: { ثَلاثَ لَيالٍ } [Meryem: 10] “üç gece” buyruğundan ötürü sözün muzafın hazfi üzere olduğu, yani "üç günün geceleri" demek olduğu da söylenmiştir. Hak olan şudur ki alamet, altı birimde konuşamamaktı; ancak bazen bunlardan { ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } (üç gün) zikredilmekle yetinilmiş, bazen de "üç gece" zikredilmiş ve her birinde zikredilmeyen zikredilene tâbi kılınmıştır. Denilmiştir ki: Günler lafzının öne geçirilmesi, o günkü insanların hesabında her gecenin gündüzünün kendisinden önce gelmesindendir; gündüzün geceden sonra gelmesi ise daha önce işaret edildiği gibi özellikle Araplara aittir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: "Geceler ayeti" nüzul bakımından daha öncedir; çünkü içinde bulunduğu sure Mekkî'dir, "günler ayeti"nin bulunduğu sure ise Medenî'dir. Buna göre bu alametin ilk zuhuru geceleyin olmuş ve gün, Arapların hesabının gerektirdiği üzere kendisinden önceki geceye tâbi olmuştur; iyi düşün!

فالبحث محتاج إلى تحرير بعد، وإنما جعل عقل اللسان آية العلوق لتخلص المدة لذكر الله تعالى وشكره قضاء حق النعمة كأنه قيل له: آية حصول النعمة أن تمنع عن الكلام إلا بشكرها، وأحسن الجواب على ما قيل ما أخذ من السؤال كما قيل لأبي تمام: لم تقول ما لا نفهم؟ فقال: لم لا تفهم ما يقال؟ وهذا مبني على أن سؤال الآية منه ﵇ إنما كان لتلقي النعمة بالشكر، ولعل دلالة كلامه على ذلك بواسطة المقام وإلا ففي ذلك خفاء كما لا يخفى.

Dolayısıyla bu konu henüz etraflıca incelenmeye muhtaçtır. Dilin tutulmasının hamileliğin alameti kılınması, nimetin hakkını eda etmek üzere o sürenin Allah Teâlâ'yı zikretmeye ve O'na şükretmeye tahsis edilmesi içindir; sanki ona: "Nimetin meydana gelişinin alameti, o nimetin şükrü hariç konuşmaktan menedilmandir" denilmiştir. Denildiğine göre en güzel cevap, sorudan çıkarılan cevaptır; nitekim Ebû Temmâm'a: "Niçin anlamadığımız şeyleri söylüyorsun?" denildiğinde, o: "Niçin söyleneni anlamıyorsunuz?" demiştir. Bu durum, o aleyhisselâm'ın alamet istemesinin nimeti şükürle karşılamak için olduğu esasına dayanır. Sözünün buna delaleti belki makam vasıtasıyladır, aksi takdirde bunda gizli olmadığı üzere bir kapalılık vardır.

وأخرج عبد الرزاق وغيره عن قتادة أن حبس لسانه ﵇ كان من باب العقوبة حيث طلب الآية بعد مشافهة الملائكة له بالبشارة ولعل الجناية حينئذ من باب- حسنات الأبرار سيئات المقربين- ومع هذا حسن الظن يميل إلى الأول، ومذهب قتادة- لا آمن على الأقدام الضعيفة- قتادة إِلَّا رَمْزاً أي إيماء وأصله التحرك يقال: ارتمز أي تحرك، ومنه قيل للبحر: الراموز، وأخرج الطيبي عن ابن عباس أن نافع بن الأزرق سأله عن الرمز فقال: الإشارة باليد والوحي بالرأس فقال: وهل تعرف العرب ذلك؟ قال: نعم أما سمعت قول الشاعر:

Abdurrezzâk ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiğine göre, meleklerin kendisini müjdeyle doğrudan muhatap almasından sonra alamet istediği için o aleyhisselâm'ın dilinin tutulması bir ceza kabilindendi; bu takdirde yapılan kusur belki de "iyilerin hasenatı, mukarreblerin seyyiatıdır" kabilindendir. Bununla birlikte hüsnüzan birinci görüşe meyletmektedir; Katâde'nin mezhebi ise zayıf ayaklar için güvenli bir yol değildir. { إِلَّا رَمْزاً } “ancak işaretle” yani ima ile. Kelimenin aslı harekettir; nitekim ارتمز dendiğinde hareket etti manasına gelir. Bundan dolayı denize de "er-Râmûz" denilmiştir. Tîbî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona remzi sormuş, o da: "El ile işaret ve baş ile imadır" demiştir. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" deyince; [İbn Abbas]: "Evet, şairin şu sözünü duymadın mı?" demiştir:

ما في السماء من الرحمن «مرتمز» ... إلا إليه وما في الأرض من وزر

Göklerde Rahmân'dan gizlenecek veya O'ndan başka kaçılacak bir yer (مرتمز) yoktur ... Yeryüzünde de sığınılacak bir melce yoktur.

وعن مجاهد أن الرمز هنا كان تحريك الشفتين، وقيل: الكتابة على الأرض، وقيل: الإشارة بالمسبحة، وقيل:

Mücâhid'den nakledildiğine göre buradaki remz, dudakları kıpırdatmaktı. Yere yazı yazmak olduğu da söylenmiştir; şehadet parmağıyla işaret etmek olduğu da söylenmiştir;

الصوت الخفي، وقيل: كل ما أوجب اضطرابا في الفهم كان رمزا وهو استثناء منقطع بناء على أن الرمز الإشارة والإفهام من دون كلام- وهو حينئذ ليس من قبيل المستثنى منه- وجوز أن يكون متصلا بناء على أن المراد بالكلام ما فهم منه المرام ولا ريب في كون الرمز من ذاك القبيل، ولا يخفى أن هذا التأويل خلاف الظاهر ويلزم منه أن لا يكون استثناء منقطع في الدنيا أصلا إذ ما من استثناء إلا ويمكن تأويله بمثل ذلك مما يجعله متصلا ولا قائل به، وتعقب ابن الشجري النصب على الاستثناء هنا مطلقا وادعى أن رَمْزاً مفعول به منتصب بتقدير حذف الخافض، والأصل أن لا تكلم الناس إلا برمز، فالعامل الذي قبل أَلَّا مفرغ في هذا النحو للعمل فيما بعدها بدليل أنك لو حذفت أَلَّا وحرف النفي استقام الكلام تقول في نحو- ما لقيت إلا زيدا- لقيت زيدا، وفي- ما خرج إلا زيد- خرج زيد، وكذا لو قلت- آيتك أن تكلم الناس رمزا- استقام. وليس كذلك الاستثناء، فلو قلت: ليس القوم في الدار إلا زيدا أو إلا زيد- ثم حذفت النفي وإلا- فقلت: القوم في الدار زيدا، أو زيد لم يستقم، فكذا المنقطع نحو- ما خرج القوم إلا حمارا- لو قلت: خرج القوم حمارا لم يستقم قاله السفاقسي، وقرأ يحيى بن وثاب «إلا رمزا» بضمتين جمع رموز كرسول ورسل.

gizli ses olduğu da söylenmiştir. Anlamada bir tereddüde yol açan her şeyin remz olduğu da söylenmiştir. Remzin söz olmaksızın işaret ve anlatım olduğu esasına göre bu, münkâtı' bir istisnadır; bu durumda müstesnâ minh türünden değildir. Kelamdan muradın meramın anlaşıldığı şey olduğu esasına göre muttasıl olması da caiz görülmüştür; zira remzin bu türden olduğunda şüphe yoktur. Gizli değildir ki bu tevil zahire aykırıdır ve bundan dünyada hiçbir münkâtı' istisnanın bulunmaması neticesi doğar; zira her istisnayı onu muttasıl kılacak benzer bir teville açıklamak mümkündür ve bunu söyleyen de yoktur. İbnü'ş-Şecerî buradaki istisna üzerine nasbı mutlak olarak eleştirmiş ve { رَمْزاً } kelimesinin cer harfinin hazfi takdiriyle mensub bir mef'ûlün bih olduğunu iddia etmiştir; aslı "insanlarla ancak remizle konuşman" şeklindedir. Zira { أَلَّا }'dan önceki amil, bu tür yerlerde kendisinden sonrakinde amel etmek üzere boşa çıkarılmıştır (müferrağdır); nitekim { أَلَّا }'yı ve nefy harfini çıkarsan kelam düzgün kalır: "ما لقيت إلا زيدا" (Zeyd'den başkasıyla karşılaşmadım) benzerinde "لقيت زيدا" (Zeyd ile karşılaştım), "ما خرج إلا زيد" (Zeyd'den başkası çıkmadı) cümlesinde "خرج زيد" (Zeyd çıktı) dersin. Aynı şekilde "آيتك أن تكلم الناس رمزا" (Senin alametin insanlarla remizle konuşmandır) desen de sahih olur. İstisna ise böyle değildir; şayet "ليس القوم في الدار إلا زيدا" veya "إلا زيد" (Evde Zeyd'den başka topluluk yoktur) desen, sonra nefyi ve illâ'yı çıkarıp "القوم في الدار زيدا" veya "زيد" desen düzgün olmaz. Aynı şekilde münkâtı' olan "ما خرج القوم إلا حمارا" (Topluluk ancak eşek hariç çıkmadı) terkibinde "خرج القوم حمارا" desen düzgün olmaz; bunu Sefâkūsî söylemiştir. Yahyâ b. Vessâb iki damme ile رسول ve رسل gibi رموز'un çoğulu olarak «إلا رُمُزاً» şeklinde okumuştur.

وقرئ «ورمزا» بفتحتين جمع رامز- كخادم وخدم- وهو من نادر الجمع وعلى القراءتين يكون حالا من الفاعل والمفعول معا أي مترامزين. ومثله قول عنترة:

İki fetha ile خادم ve خدم gibi رامز'in çoğulu olarak «وَرَمَزاً» şeklinde de okunmuştur ki bu nadir cemilerdendir. Her iki kıraate göre fâil ve mef'ûlden birlikte hâl olur; yani "birbirlerine işaretleşerek" demektir. Antere'nin şu sözü de bunun gibidir:

متى ما تلقني «فردين» ترجف ... روانف إليتيك وتستطارا

Benimle iki kişi olarak (فردين) karşılaştığın zaman, kalçalarının kenarları titrer ve korkudan uçuverir.

وجوز أبو البقاء أن يكون رَمْزاً على قراءة الضم مصدرا، وجعله مسكن الميم في الأصل والضم عارض للاتباع كاليسر واليسر، وعليه لا يختلف إعرابه فافهم وَاذْكُرْ رَبَّكَ أي في أيام الحبسة شكرا لتلك النعمة كما يسشعر به التعرض لعنوان الربوبية، وقيل: يحتمل أن يكون الأمر بالذكر شكرا للنعمة مطلقا لا في خصوص تلك الأيام، وأن يكون في جميع أيام الحمل لتعود بركاته إليه، والمنساق إلى الذهن هو الأول، والجملة مؤكدة لما قبلها مبينة للغرض منها، واستشكل العطف من وجهين: الأول عطف الإنشاء على الإخبار، والثاني عطف المؤكد على المؤكد، وأجيب بأنه معطوف على محذوف أي اشكر واذكر، وقيل: لا يبعد أن يجعل الأمر بمعنى الخبر عطفا على لا تكلم فيكون في تقدير أَلَّا تُكَلِّمَ وتذكر ربك، ولا يخفى ما فيه كَثِيراً صفة لمصدر محذوف أو زمان كذلك أي ذكرا كثيرا وزمانا كثيرا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وهو من الزوال إلى الغروب- قاله مجاهد- وقيل: من العصر إلى ذهاب صدر الليل وَالْإِبْكارِ أي وقته وهو من الفجر إلى الضحى، وإنما قدر المضاف لأن الإبكار بكسر الهمزة مصدر لا وقت فلا تحسن المقابلة كذا قيل: وهو مبني على أن بِالْعَشِيِّ- جمع عشية- الوقت المخصوص، وإليه ذهب أبو البقاء، والذي ذهب إليه المعظم أنه مصدر أيضا على فعيل لا جمع.

Ebû'l-Bekâ, dammeli kıraate göre { رَمْزاً } kelimesinin masdar olmasını caiz görmüş ve mîm harfini aslında sakin kılıp dammeyi el-yüsr ve el-yüsür gibi tâbi olma sebebiyle arızi saymıştır; buna göre irabı değişmez, anla! { وَاذْكُرْ رَبَّكَ } “Ve Rabbini an”; yani Rablik unvanının zikredilmesinin hissettirdiği gibi o nimete şükür olarak dilinin tutulduğu günlerde [Rabbini an]. Zikir emrinin o günlere has olmaksızın mutlak olarak nimete şükür olması veya bereketlerinin kendisine dönmesi için hamileliğin bütün günlerinde olması da muhtemeldir denilmiştir; zihne ilk gelen ise birincisidir. Bu cümle kendisinden öncekini tekit edici ve ondan maksadı açıklayıcıdır. Atıf iki yönden müşkül görülmüştür: Birincisi inşânın ihbâr üzerine atfı, ikincisi müekkidin müekkede atfıdır. Buna, mahzuf bir fiile matuf olduğu yani "Şükret ve an" takdirinde olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Emrin { لا تُكَلِّمَ } üzerine matuf olarak haber manasında kılınmasının da uzak olmadığı söylenmiştir; bu durumda { أَلَّا تُكَلِّمَ } ve Rabbini anman takdirinde olur; bundaki [zorlama] ise gizli değildir. { كَثِيراً } “çokça”; mahzuf bir masdarın veya zamanın sıfatıdır, yani "çok zikirle ve çok vakitte" demektir. { وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ } “Akşam tesbih et”; bu zevalden batışa kadar olan vakittir -bunu Mücâhid demiştir-. İkindiden gecenin ilk vaktinin gitmesine kadar olduğu da söylenmiştir. { وَالْإِبْكارِ } “ve sabahleyin”; yani onun vaktinde ki bu da fecirden kuşluğa kadar olan vakittir. Muzaf takdir edilmiştir, çünkü hemzenin kesresiyle el-İbkâr vakit değil masdardır; bu durumda karşılıklılık güzel olmaz; böyle denilmiştir. Bu, Ebû'l-Bekâ'nın gittiği ve { بِالْعَشِيِّ } kelimesinin muayyen vakit olan aşiyye'nin çoğulu olduğu esasına dayanır. Çoğunluğun benimsediği görüş ise onun da cemi değil, fa'îl vezninde bir masdar olduğudur.

وإليه يشير كلام الجوهري فافهم وقرئ وَالْإِبْكارِ بفتح الهمزة فهو حينئذ جمع بكر كسحر لفظا ومعنى- وهو نادر الاستعمال- قيل: والمراد بالتسبيح الصلاة بدليل تقييده بالوقت كما في قوله تعالى: فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الروم: ١٧] وقبل: الذكر اللساني كما أن المراد بالذكر الذكر القلبي، وعلى كلا التقديرين لا تكرار في ذكر التسبيح مع الذكر، وأل- في الوقتين للعموم. وأبعد من جعلها للعهد أي عشي تلك الأيام الثلاثة وأبكارها، والجار والمجرور متعلق بما عنده، وليس من باب التنازع في المشهور، وجوزه بعضهم فيكون الأمر بالذكر مقيدا بهذين الوقتين أيضا، وزعم بعضهم أن تقييده بالكثرة يدل على أنه لا يفيد التكرار، وفيه بعد تسليم أنه مقيد به فقط أن الكثرة أخص من التكرار.

Cevherî'nin sözü de buna işaret etmektedir, anla! Hemzenin fethasıyla { وَالْإِبْكارِ } şeklinde de okunmuştur; bu durumda lafız ve mana bakımından sehar gibi beker'in çoğulu olur ki kullanımı nadirdir. Allah Teâlâ'nın: { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } [Rûm: 17] “Akşama erdiğinizde ve sabaha çıktığınızda Allah'ı tesbih edin” buyruğunda olduğu gibi vakitle kayıtlanması deliliyle tesbihten maksadın namaz olduğu söylenmiştir. Zikirden maksat kalbî zikir olduğu gibi bundan maksadın da lisanî zikir olduğu söylenmiştir. Her iki takdire göre de zikir ile birlikte tesbihin anılmasında bir tekrar yoktur. İki vakitteki elif-lam istiğrak (umum) içindir. Onu ahid için kılıp bu üç günün akşamı ve sabahı olarak değerlendirenlerin görüşü ise uzaktır. Car ve mecrur yanındaki lafza taalluk eder; meşhur olana göre tenâzu' kabilinden değildir. Bazıları buna cevaz vermiştir; bu takdirde zikir emri de bu iki vakitle kayıtlanmış olur. Bazıları zikrin çoklukla kayıtlanmasının tekrar ifade etmeyeceğine delalet ettiğini iddia etmişlerdir; ancak bunun sadece onunla kayıtlı olduğu kabul edilse bile çokluğun tekrardan daha hususi olduğu ortadadır.

وهذا «ومن باب البطون» في الآيات أن زكريا ﵇ كان شيخا هما وكان مرشدا للناس فلما رأى ما رأى تحركت غيرة النبوة فطلب من ربه ولدا حقيقيا يقوم مقامه في تربية الناس وهدايتهم فقال: رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً أي مطهرة من لوث الاشتغال بالسوى منفردة عن إراداتها مقدسة من شهواتها فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ على ساق الخدمة يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ وهو محل المراقبة ومحاربة النفس أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى وسمي به لأن من شاهد الحق في جمال نبوته يحيا قلبه من موت الفترة، أو لأنه هو يحيا بالنبوة والشهادة مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وهو ما ينزل به الملك على القلوب المقدسة وَسَيِّداً وهو الذي غلب عليه نور هيبة عزة الحق،

İşte bu böyledir. Ayetlerdeki "bâtınî işaretler babından" [denilebilir ki]: Zekeriyyâ aleyhisselâm yaşlı ve pîr-i fânî idi, insanlara mürşidlik yapıyordu. Gördüğü şeyleri görünce peygamberlik gayreti harekete geçti ve Rabbinden, insanların terbiyesinde ve hidayetinde kendi makamına geçecek hakiki bir evlat istedi de: { رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Rabbim, bana katından temiz bir nesil bağışla”, yani mâsivâ ile meşguliyet kirinden arınmış, kendi iradelerinden tecerrüt etmiş ve şehvetlerinden arınmış [bir nesil bağışla] dedi. { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ } “O ayakta dururken melekler ona seslendi”, yani kulluk ve hizmet ayakları üzerinde doğrulmuşken; { يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ } “Mihrapta namaz kılarken”, burası nefisle mücahede ve murakabe mahallidir; { أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } “Allah seni Yahyâ ile müjdeliyor”. Yahyâ diye isimlendirildi; çünkü Hakk'ı onun peygamberliğinin cemalinde müşahede edenin kalbi fetret ölümünden sonra dirilir veya kendisi nübüvvet ve şehadetle dirilir; { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi tasdik edici olarak”, bu da meleğin mukaddes kalplere indirdiği şeydir; { وَسَيِّداً } “ve bir efendi olarak”, bu da üzerine Hakk'ın izzetinin heybet nuru galip gelen kimsedir.

وقال الصادق: هو المباين للخلق وصفا وحالا وخلقا

Sâdık şöyle demiştir: Seyyid; vasıf, hâl ve ahlak bakımından mahlukattan ayrışan kimsedir.

وقال الجنيد: هو الذي جاد بالكونين طلبا لربه، وقال ابن عطاء:

Cüneyd şöyle demiştir: Seyyid; Rabbini talep uğruna iki cihandan da vazgeçen kimsedir. İbn Atâ ise:

هو المتحقق بحقيقة الحق، وقال ابن منصور: هو من خلا عن أوصاف البشرية وحلي بنعوت الربوبية، وقال محمد بن علي: هو من استوت أحواله عند المنع والإعطاء والرد والقبول وَحَصُوراً وهو الذي حصر ومنع عن جميع الشهوات وعصم بالعصمة الأزلية، وقال الاسكندراني: هو المنزه عن الأكوان وما فيها وَنَبِيًّا أي مرتفع القدر بهبوط الوحي عليه ومعدودا مِنَ الصَّالِحِينَ وهم أهل الصف الأول من صفوف الأرواح المجندة المشاهدة للحق في مرايا الخلق قال استعظاما للنعمة: أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ والحال قَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وهو أحد الموانع العادية وَامْرَأَتِي عاقِرٌ وهو مانع آخر قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ حسبما تقتضيه الحكمة قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً على العلوق لأشكرك على هذه النعمة إذ شكر المنعم واجب وبه تدوم المواهب الإلهية قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ بأن يحصر لسانك عن محادثتهم ليتجرد سرك لربك ويكون ظاهرك وباطنك مشغولا به إِلَّا رَمْزاً تدفع به ضيق القلب عند الحاجة، وحقيقة الرمز عند العارفين تعريض السر إلى السر وإعلام الخاطر للخاطر بنعت تحريك سلسلة المواصلة بين المخاطب والمخاطب وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً بتخليص النية عن الخطرات وجمع الهموم بنعت تصفية السر في المناجاة وتحير الروح في المشاهدات وَسَبِّحْ أي نزه ربك عن الشركة في الوجود بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ بالفناء والبقاء.

"Hakk'ın hakikatiyle tahakkuk eden kimsedir" demiştir. İbn Mansûr: "Beşeriyet vasıflarından soyutlanıp rubûbiyet sıfatlarıyla bezenen kimsedir" demiştir. Muhammed b. Ali ise: "Mahrumiyette ve ihsanda, reddedilmede ve kabulde hâlleri eşit olan kimsedir" demiştir. { وَحَصُوراً } “ve nefsini dizginleyen”, bütün şehvetlerden alıkonulup menedilen ve ezelî ismetle korunan kimsedir. İskenderânî: "Âlemlerden ve içindekilerden münezzeh olan kimsedir" demiştir. { وَنَبِيًّا } “ve bir peygamber olarak”, yani üzerine vahyin inmesiyle kadrü kıymeti yücelen; { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerden”, onlar da halkın aynalarında Hakk'ı müşahede eden hazır ruhlar safının ilk safında yer alanlardır. Nimeti yücelterek { قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Dedi ki: Benim nasıl bir oğlum olabilir?”, { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “halbuki bana ihtiyarlık ulaştı” ki bu âdi engellerden biridir; { وَامْرَأَتِي عاقِرٌ } “ve karım da kısırdır” ki bu da başka bir engeldir. [Allah Teâlâ] hikmetin gerektirdiği üzere: { قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “Buyurdu ki: İşte böyle; Allah dilediğini yapar” dedi. [Zekeriyyâ]: { قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً } “Dedi ki: Rabbim, bana bir alamet ver”; hamileliğe dair bir alamet ver ki bu nimete karşı Sana şükredeyim; zira nimeti verene şükretmek vaciptir ve ilahi bağışlar onunla devam eder. [Allah]: { قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ } “Buyurdu ki: Alametin, insanlarla konuşmamandır”; yani sırrın sadece Rabbine yönelsin, zahirin ve batının O'nunla meşgul olsun diye dilin onlarla sohbetten alıkonulmasıdır; { إِلَّا رَمْزاً } “ancak işaretle [olabilir]”, ihtiyaç anında kalbin daralmasını bununla defedersin. Âriflere göre remzin hakikati; sırrı sırra arz etmek ve hitap eden ile hitap edilen arasındaki irtibat silsilesini hareket ettirme vasfıyla hatırı hatıra bildirmektir. { وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً } “Ve Rabbini çokça an”; niyetini vesveselerden arındırarak, münacatta sırrı tasfiye etme ve müşahedelerde ruhun hayreti vasfıyla himmetleri toplayarak [an]. { وَسَبِّحْ } “Ve tesbih et”; yani varlıkta ortaklıktan Rabbini tenzih et; { بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “akşam ve sabahleyin”, yani fena ve beka hallerinde [tenzih et].

وإن أردت تطبيق ما في الآفاق على ما في الأنفس فتقول هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا الاستعداد رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً وهي النفس الطاهرة المقدسة عن النقائص إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ ممن صدق في الطلب فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ القوى الروحانية وَهُوَ قائِمٌ منتهض لتكميل النشأة يُصَلِّي ويدعو في محراب التضرع إلى الله تعالى المفيض على القوابل بحسب القابليات أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى وهو الروح الحي بروح الحق والصفات الإلهية مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وهي ما تلقيها ملائكة الإلهام من قبل الفياض المطلق وَسَيِّداً لم تملكه الشهوات النفسانية وَحَصُوراً أي مبالغا في الامتناع عن اللذائذ الدنيوية وَنَبِيًّا بما يتلقاه من عالم الملكوت ومعدودا مِنَ الصَّالِحِينَ لهاتيك الحضرة القائمين بحقوق الحق والخلق لاتصافه بالبقاء بعد الفناء قالَ رب أَنَّى أي كيف يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وضعف القوى الطبيعية وَامْرَأَتِي وهي النفس الحيوانية عاقِرٌ عقيم عن ولادة مثل هذا الغلام إذ لا تلد الحية إلا حيية قالَ كَذلِكَ اللَّهُ في غرابة الشأن يَفْعَلُ ما يَشاءُ من العجائب التي يستبعدها من قيده النظر إلى المألوفات، وبقي أسيرا في سجن العادات قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً على ذلك لأشكرك مستمطرا زيادة نعمك التي لا منتهى لها قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ وهم ما يأنس به من اللذائذ المباحة ثَلاثَةَ أَيَّامٍ وهي يوم الفناء بالأفعال ويوم الفناء بالصفات ويوم الفناء بالذات إِلَّا رَمْزاً أي قدرا يسيرا تدعو الضرورة إليه وَاذْكُرْ رَبَّكَ الذي رباك حتى أوصلك إلى هذه الغاية كَثِيراً حيث منّ عليك بخير كثير وَسَبِّحْ أي نزه

Şayet âfaktaki durumları enfüstekilere tatbik etmek istersen şöyle dersin: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا } "Orada istidat Zekeriyyâ'sı Rabbine dua etti"; { رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Rabbim, bana katından temiz bir nesil bağışla”, o da noksanlıklardan arınmış pak nefistir; { إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin”, talebinde sadık olanın duasını [işitensin]. { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } "Ruhanî kuvvetler olan melekler ona seslendi"; { وَهُوَ قائِمٌ } "o, varoluşu kemale erdirmek için doğrulmuşken"; { يُصَلِّي } "kabiliyetlere göre feyiz veren Allah Teâlâ'ya yakarış mihrabında namaz kılıp dua ederken"; { أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } “Allah seni Yahyâ ile müjdeliyor”, o da Hakk'ın ruhu ve ilahi sıfatlarla diri olan ruhtur; { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi tasdik edici olarak”, o da Mutlak Feyiz Sahibi'nden ilham meleklerinin ulaştırdığı şeydir; { وَسَيِّداً } “ve bir efendi olarak”, nefsani şehvetlerin hükmü altına almadığı [bir efendi]; { وَحَصُوراً } “ve nefsini meneden”, yani dünyevi lezzetlerden kaçınmada son derece ileri giden; { وَنَبِيًّا } “ve bir peygamber olarak”, melekût âleminden aldığı bilgilerle; fenadan sonra beka ile vasıflandığı için Hakk'ın ve halkın haklarını yerine getiren o ulu huzura { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerden olarak” katılmış bir peygamber. { قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Dedi ki: Rabbim, benim nasıl bir oğlum olabilir?”, { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “halbuki bana ihtiyarlık ulaştı” ve tabii kuvvetler zayıfladı; { وَامْرَأَتِي } "hayvani nefis olan karım da"; { عاقِرٌ } “kısırdır”, böyle bir oğlanı doğurmaktan kısırdır; zira yılan ancak yılan doğurur. [Allah]: { قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “Buyurdu ki: İşte böyle; Allah dilediğini yapar”, yani şanının garipliği içinde Allah Teâlâ, alışılmış şeylere bağlı kalan ve adetlerin zindanında esir düşenlerin uzak gördüğü harikaları dilediği gibi işler. [Zekeriyyâ]: { قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً } “Dedi ki: Rabbim, bana buna dair bir alamet ver”, sonu olmayan nimetlerinin artmasını dileyerek Sana şükredeyim. [Allah]: { قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ } “Buyurdu ki: Alametin, insanlarla konuşmamandır”, yani ülfet edilen mubah lezzetlerle [bağ kurmamandır]; { ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “üç gün”, bunlar fiillerde fena günü, sıfatlarda fena günü ve zattta fena günüdür; { إِلَّا رَمْزاً } “ancak işaretle”, yani zaruretin gerektirdiği pek az bir miktar hariç; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ } “Ve Rabbini an”, seni terbiye edip bu gayeye ulaştıran [Rabbini an]; { كَثِيراً } “çokça”, sana pek çok hayır lütfettiği için; { وَسَبِّحْ } “Ve tesbih et”, yani tenzih et;

ربك عن نقائص التقيد بالمظاهر بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ أي وقتي الصحو والمحو.

Rabbini mazharlara bağlanma noksanlıklarından tenzih et; { بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “akşam ve sabahleyin”, yani sahv ve mahv vakitlerinde.

وبعض الملتزمين لذكر البطون ذكر في تطبيق ما في الآفاق على ما في الأنفس أن القوى البدنية امرأة عمران الروح نذرت ما في قوتها من النفس المطمئنة فوضعت أنثى النفس فكفلها زكريا الفكر فدخل عليها زكريا محراب الدماغ فوجد عندها رزقا من المعاني الحدسية التي انكشفت لها بصفائها فهنالك دعا زكريا الفكر بتركيب تلك المعاني واستوهب ولدا مقدسا من لوث الطبيعة فسمع الله تعالى دعاءه فنادته ملائكة القوى الروحانية وهو قائم في أمره بتركيب المعلومات يناجي ربه باستنزال الأنوار في محراب الدماغ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى العقل مصدقا بعيسى القلب الذي هو كلمة من الله لتقدسه عن عالم الإجرام وَسَيِّداً لجميع أصناف القوى وَحَصُوراً عن مباشرة الطبيعة وَنَبِيًّا بالإخبار عن المعارف والحقائق وتعليم الأخلاق ومنتظما في سلك الصالحين وهم المجردات ومقربو الحضرة قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ ذلك وَقَدْ بَلَغَنِيَ كبر منتهى الطور وَامْرَأَتِي وهي طبيعة الروح النفسانية عاقِرٌ بالنور المجرد فطلب لذلك علامة فقيل له: علامة ذلك الإمساك عن مكالمة القوى البدنية في تحصيل مآربهم من اللذائذ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ كل يوم عقد تام من أطوار العمر وهو عشر سنين أَلَّا بالإشارة الخفية، وأمر بالذكر في هذه الأيام التي هي مع العشر الأول التي هي سنن التمييز أربعون سنة انتهى- وهو قريب مما ذكرته- ولعل ما ذكرته على ضعفي أولى منه، وباب التأويل واسع وبطون كلام الله تعالى لا تحصى وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ تتمة لشرح أحكام اصطفاء آل عمران، ووقعت قصة زكريا. ويحيى ﵉ في البين لما فيها مما يؤكد ذلك الاصطفاء، وَإِذْ في المشهور منصوب بذكر، والجملة معطوفة على الجملة السابقة عطف القصة على القصة وبينهما كمال المناسبة لأن تلك مسوقة أولا وبالذات لشرح حال الأم وهذه لشرح حال البنت، والمراد من الملائكة رئيسهم جبريل ﵇ والكلام هنا كالكلام فيما تقدم، وجوز أبو البقاء كون الظرف معطوفا على الظرف السابق وناصبه ناصبه والأول أولى، والمراد اذكر أيضا من شواهد اصطفاء أولئك الكرام وقت قول الملائكة ﵈ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ أي اختارك من أول الأمر ولطف بك وميزك على كل محرر وخصك بالكرامات السنية، والتأكيد اعتناء بشأن الخبر وقول الملائكة لها ذلك كان شفاها على ما دلت عليه الأخبار ونطقت به الظواهر، وفي بعض الآثار ما يقتضي تكرر هذا القول من الملائكة لها، فقد أخرج ابن جرير عن ابن إسحق أنه قال: كانت مريم حبيسا في الكنيسة ومعها فيها غلام اسمه يوسف وقد كان أمه وأبوه جعلاه نذيرا حبيسا فكانا في الكنيسة جميعا وكانت مريم إذا نفذ ماؤها وماء يوسف أخذا قلتيهما فانطلقا إلى المغارة التي فيها الماء فيملآن ثم يرجعان والملائكة في ذلك مقبلة على مريم بالبشارة يا مريم إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ الآية فإذا سمع ذلك زكريا ﵇ قال: إن لابنة عمران لشأنا. وقيل: إن الملائكة ﵈ ألهموها ذلك، ولا يخفى أن تفسير القول بالإلهام وإسناده للملائكة خلاف الظاهر وإن كان لا منع من أن يكون بواسطتهم أيضا على أنه قول لا يعضده خبر أصلا، وعلى القول الأول يكون التكليم من باب الكرامة التي يمنّ بها الله سبحانه على خواص عباده، ومن أنكرها زعم أن ذلك إرهاص وتأسيس لنبوة عيسى ﵇ أو معجزة لزكريا ﵇، وأورد على الأول أن الإرهاص في المشهور أن يتقدم على دعوى النبوة ما يشبه المعجزة كاظلال الغمام لرسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم وتكلم الحجر معه، وهذا بظاهره يقتضي وقوع الخارق على يد النبي لكن قبل أن ينبأ لا على يد غيره كما فيما نحن فيه، ويمكن أن يدفع بالعناية وأورد على الثاني بأنه بعيد جدا إذ لم يقع الكلام مع زكريا ﵇ ولم يقترن ذلك بالتحدي أيضا فكيف يكون معجزة له، واستدل بهذه الآية من ذهب إلى نبوة مريم لأن تكليم الملائكة يقتضيها، ومنعه اللقاني بأن الملائكة قد كلموا من ليس بنبي إجماعا فقد روي

Bâtınî manaları zikretmeyi ilke edinenlerden bazıları, âfaktakilerin enfüstekilere tatbiki sadedinde şöyle zikretmiştir: Bedenî kuvvetler, ruh İmrân'ının karısıdır; gücünde bulunan mutmainne nefsi adadı da dişi nefsi doğurdu. Ona fikir Zekeriyyâ'sı kefil oldu. Zekeriyyâ dimağ mihrabına onun yanına girdi ve onun yanında saflığı sebebiyle kendisine inkişaf eden sezgisel manalardan bir rızık buldu. İşte orada fikir Zekeriyyâ'sı o manaları terkip ederek dua etti ve tabiatın kirinden arınmış mukaddes bir çocuk bağışlamasını istedi. Allah Teâlâ onun duasını işitti ve bilgileri terkip etme işinde kaim olup dimağ mihrabında nurların inmesi için Rabbine münacatta bulunurken ruhanî kuvvetlerin melekleri ona seslendi: Allah seni, cisimler âleminden münezzeh olduğu için Allah'tan bir kelime olan kalp İsa'sını tasdik edici akıl Yahyâ'sı ile müjdeliyor; bütün kuvvet çeşitlerinin seyyidi/efendisi olarak, tabiatla doğrudan temastan nefsini alıkoymuş olarak, marifetleri ve hakikatleri haber veren ve ahlakı öğreten bir nebi olarak ve salihlerin -ki onlar mücerret varlıklar ve huzurun mukarrebleridir- safına katılmış olarak [müjdeliyor]. Dedi ki: Rabbim, en son mertebenin yaşlılığı bana ulaşmışken ve karım -ki o nefsin ruhani tabiatıdır- mücerret nur hususunda kısırken bu nasıl olur? Buna dair bir alamet istedi de ona şöyle denildi: Bunun alameti, lezzetlerden arzularını elde etme hususunda bedenî kuvvetlerle konuşmaktan üç gün -her bir gün ömrün mertebelerinden tam bir on yıllık devredir ki bu otuz yıldır- ancak gizli işaretle imsak etmendir. Temyiz yaşı olan ilk on yılla birlikte kırk yıl eden bu günlerde zikirle emrolundu -sözün sonu-. Bu benim zikrettiğime yakındır; zayıflığımla birlikte benim zikrettiğim belki bundan daha evladır. Tevil kapısı geniştir ve Allah Teâlâ'nın kelamının bâtınları sayılamaz. { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti”; İmran ailesinin seçilme hükümlerinin şerhinin tamamlayıcısıdır. Zekeriyyâ ve Yahyâ aleyhimesselâm kıssası, bu seçilmeyi tekit eden hususları barındırdığı için araya girmiştir. Meşhur olana göre { وَإِذْ }, اذكر (an/hatırla) fiili ile mansubdur ve cümle, kıssanın kıssaya atfı kabilinden önceki cümleye matuftur; ikisi arasında tam bir münasebet vardır, zira önceki kıssa ilk ve bizzat olarak annenin halini açıklamak için sevk edilmişti, bu ise kızın halini açıklamak içindir. Meleklerden murat onların reisi Cebrâil aleyhisselâm'dır; buradaki kelam daha önce geçen kelam gibidir. Ebû'l-Bekâ zarfın önceki zarfa matuf olmasını ve nasb edicisinin de onun nasb edicisi olmasını caiz görmüştür; fakat birincisi daha evladır. Murad: O kerim zatların seçilmişliğinin delillerinden olarak, melekler aleyhimüsselâm'ın şöyle dediği vakti de hatırla: { يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ } “Ey Meryem, şüphesiz Allah seni seçti”; yani başlangıçtan itibaren seni seçti, sana lütufta bulundu, seni her adanmıştan üstün kıldı ve seni yüce kerametlerle hususi kıldı. Haberin şanına ehemmiyet vermek için tekit getirilmiştir. Haberlerin delalet ettiği ve lafızların zahirinin ifade ettiği üzere meleklerin ona bunu söylemesi yüz yüze/şifahi idi. Bazı rivayetlerde meleklerin bu sözü ona tekrar tekrar söylediğini gerektiren hususlar vardır; nitekim İbn Cerîr'in İbn İshak'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Meryem mabette adanmış olarak bulunuyordu; onunla birlikte orada Yûsuf adında bir genç vardı, annesi ve babası onu da mabede adanmış kılmışlardı; böylece ikisi birlikte mabette bulunuyorlardı. Meryem'in ve Yûsuf'un suyu tükendiğinde testilerini alır, suyun bulunduğu mağaraya gider, doldurur ve geri dönerlerdi; bu esnada melekler: 'Ey Meryem, şüphesiz Allah seni seçti...' ayetiyle Meryem'e müjdeyle yönelirlerdi. Zekeriyyâ aleyhisselâm bunu işittiğinde: 'İmran kızının büyük bir şanı vardır' derdi. Meleklerin aleyhimüsselâm bunu ona ilham ettiği de söylenmiştir. Sözün ilham ile tefsir edilmesinin ve meleklere isnad edilmesinin zahire aykırı olduğu gizli değildir; her ne kadar bunun melekler vasıtasıyla olmasına bir engel bulunmasa da bu, hiçbir naklin desteklemediği bir görüştür. Birinci görüşe göre meleğin konuşması, Allah Teâlâ'nın seçkin kullarına lütfettiği keramet kabilindendir. Kerameti inkar edenler ise bunun İsa aleyhisselâm'ın peygamberliğinin bir irhâsı ve başlangıcı yahut Zekeriyyâ aleyhisselâm için bir mucize olduğunu iddia etmişlerdir. Birinciye şöyle itiraz edilmiştir: Meşhur olana göre irhâs, peygamberlik davasından önce Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i bulutun gölgelemesi ve taşın onunla konuşması gibi mucizeye benzer olağanüstü durumların meydana gelmesidir; bu durum zahiri itibarıyla harikulade olayın peygamberin kendi elinde vuku bulmasını gerektirir, fakat peygamber olmadan önce olması lazımdır, bizim konumuzda olduğu gibi başkasının elinde değil. Bu itiraz özel bir yorumla savuşturulabilir. İkinciye ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu son derece uzaktır; zira konuşma Zekeriyyâ aleyhisselâm ile vuku bulmamıştır ve buna meydan okuma da eşlik etmemiştir, öyleyse onun için nasıl mucize olsun? Meleklerin konuşmasının bunu gerektirdiği gerekçesiyle Meryem'in peygamberliğine kani olanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Lekānî ise meleklerin icma ile peygamber olmayan kimselerle de konuştuğunu belirterek buna mani olmuş; nitekim şöyle rivayet edilmiştir:

أنهم كلموا رجلا خرج لزيارة أخ له في الله تعالى وأخبروه أن الله سبحانه يحبه كحبه لأخيه فيه ولم يقل أحد بنبوته، وادعى أن من توهم أن النبوة مجرد الوحي ومكالمة الملك فقد حاد عن الصواب.

Melekler Allah Teâlâ rızası için bir din kardeşini ziyarete çıkan bir adamla konuşmuş ve Allah Teâlâ'nın onu, kendisinin Allah yolundaki kardeşini sevdiği gibi sevdiğini haber vermişlerdir; hiç kimse de o adamın peygamber olduğunu söylememiştir. [Lekānî], peygamberliğin sadece vahiyden ve meleğin konuşmasından ibaret olduğunu sanan kimsenin doğru yoldan saptığını iddia etmiştir.

ومن الناس من استدل على عدم استنباء النساء بالإجماع وبقوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا [الأنبياء:

İnsanlardan bir kısmı kadınlardan peygamber gelmediğine icmayı ve Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا } [Enbiyâ: 7] “Senden önce de erkeklerden başkasını göndermedik” buyruğunu delil getirmişlerdir.

٧] ولا يخفى ما فيه، أما أولا فلأن حكاية الإجماع في غاية الغرابة فإن الخلاف في نبوة نسوة- كحواء، وآسية، وأم موسى، وسارة، وهاجر، ومريم- موجود خصوصا مريم فإن القول بنبوتها شهير، بل مال الشيخ تقي الدين السبكي في الحلبيات، وابن السيد إلى ترجيحه، وذكر أن ذكرها مع الأنبياء في سورتهم قرينة قوية لذلك.

Bu delillendirmedeki zafiyet gizli değildir. Birincisi; icma nakli son derece gariptir; zira Havvâ, Âsiye, Mûsâ'nın annesi, Sâre, Hâcer ve Meryem gibi kadınların peygamberliği hakkında ihtilaf mevcuttur; bilhassa Meryem'in peygamber olduğu görüşü meşhurdur. Hatta Şeyh Takiyyüddîn es-Sübkî el-Halebiyyât'ta ve İbnu's-Seyyid bunu tercih etmeye meyletmişler ve Meryem suresinde peygamberlerle birlikte zikredilmesinin bunun için güçlü bir karine olduğunu belirtmişlerdir.

وأما ثانيا فلأن الاستدلال بالآية لا يصح لأن المذكور فيها الإرسال وهو أخص من الاستنباء على الصحيح المشهور، ولا يلزم من نفي الأخص نفي الأعم فافهم وَطَهَّرَكِ أي من الأدناس والأقذار التي تعرض للنساء مثل الحيض والنفاس حتى صرت صالحة لخدمة المسجد- قاله الزجاج- وروي عن الحسن، وابن جبير أن المراد طهرك بالإيمان عن الكفر وبالطاعة عن المعصية، وقيل: نزهك عن الأخلاق الذميمة والطباع الرديئة، والأولى الحمل على العموم أي طهرك من الأقذار الحسية والمعنوية والقلبية والقالبية.

İkincisi ise ayetle delil getirmek sahih değildir; çünkü ayette zikredilen "irsâl"dir (resullüktür), o ise sahih ve meşhur olana göre "nübüvvet"ten daha hastır; daha hassın nefyedilmesinden daha âmmın nefyedilmesi gerekmez, anla! { وَطَهَّرَكِ } “ve seni tertemiz kıldı”; yani mabedin hizmetine elverişli olasın diye kadınlara arız olan hayız ve nifas gibi kir ve pisliklerden [seni tertemiz kıldı] -bunu Zeccâc söylemiştir-. Hasan ve İbn Cübeyr'den rivayet edildiğine göre mana: "İman ile küfürden, itaat ile günahtan seni temizledi" şeklindedir. Kötü ahlaktan ve çirkin huylardan seni arındırdı da denilmiştir. Evla olanı ise genele hamletmektir; yani seni hissi, manevi, kalbi ve bedeni pisliklerden tertemiz kıldı demektir.

وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ يحتمل أن يراد بهذا الاصطفاء غير الاصطفاء الأول وهو ما كان آخرا من هبة عيسى ﵇ لها من غير أب ولم يكن ذلك لأحد من النساء، وجعلها وإياه آية للعالمين، ويحتمل أن يراد به الأول وكرر للتأكيد وتبيين من اصطفاها عليهن، وعلى الأول يكون تقديم حكاية هذه المقاولة على حكاية بشارتها بعيسى ﵇ للتنبيه على أن كلا منهما مستحق للاستقلال بالتذكير وله نظائر قد مر بعضها، وعلى الثاني لإشكال في الترتيب، وتكون حكمة تعقدم هذه المقاولة- على البشارة- الإشارة إلى كونها ﵍ قبل ذلك مستعدة لفيضان الروح عليها بما هي عليه من التبتل والانقياد حسب الأمر، ولعل الأول أولى- كما قال الإمام- لما أن التأسيس خير من التأكيد «والمراد من نساء العالمين» قيل: جميع النساء في سائر الأعصار، واستدل به على أفضليتها على فاطمة، وخديجة، وعائشة رضي الله تعالى عنهن، وأيد ذلك بما

{ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti”; bu seçilme ile birinci seçilmeden farklı bir şeyin kastedilmiş olması muhtemeldir ki o da sonradan İsa aleyhisselâm'ın babasız olarak kendisine lütfedilmesidir ve bu kadınlardan hiçbirine nasip olmamıştır; onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kılmıştır. Bununla birincinin kastedilmiş olması ve tekit ile kendilerine üstün kılındığı kimseleri beyan etmek için tekrarlanmış olması da muhtemeldir. Birinci ihtimale göre bu konuşmanın naklinin İsa aleyhisselâm ile müjdelenmesinin naklinden öne alınması, her ikisinin de başlı başına hatırlatılmaya layık olduğuna dikkat çekmek içindir ve bunun bir kısmı geçmiş olan benzerleri vardır. İkinci ihtimale göre ise tertipte bir müşkillik yoktur; bu konuşmanın müjdeden öne alınmasının hikmeti, emre göre sahip olduğu tebettül (ibadete adanma) ve itaat ile o aleyhaselâm'ın daha önceden ruhun feyzine hazır durumda olduğuna işaret etmektir. İmam'ın dediği gibi muhtemelen birincisi daha evladır; zira yeni bir mana tesisi tekitten hayırlıdır. "Âlemlerin kadınları"ndan murat; denildiğine göre bütün asırlardaki kadınların tamamıdır. Bununla onun Fâtıma, Hadice ve Âişe radıyallâhu teâlâ anhünne'den daha faziletli olduğuna delil getirilmiştir. Bu husus, şu rivayetle de desteklenmiştir:

أخرجه ابن عساكر في أحد الطرق عن ابن عباس أنه قال: «قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: سيدة نساء أهل الجنة مريم بنت عمران، ثم فاطمة، ثم خديجة، ثم آسية امرأة فرعون»

İbn Asâkir'in tariklerden birinde İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem buyurdu ki: Cennet ehli kadınlarının efendisi İmran kızı Meryem'dir; sonra Fâtıma, sonra Hadice, sonra Firavun'un karısı Âsiye'dir.»

وبما أخرجه ابن أبي شيبة عن مكحول، وقريب منه ما

İbn Ebî Şeybe'nin Mekhûl'den rivayet ettiği ve buna yakın olan şu hadisle de desteklenmiştir:

أخرجه الشيخان عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: خير نساء ركبن الإبل نساء قريش أحناه على ولد في صغره وأرعاه على بعل في ذات يده ولو علمت أن مريم ابنة عمران ركبت بعيرا ما فضلت عليها أحدا»

Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Deveye binen kadınların en hayırlısı Kureyş kadınlarıdır; küçüklüğünde çocuğa en şefkatli olanı ve elinin altındaki kocasının hakkını en iyi gözetenidir. Şayet İmran kızı Meryem'in deveye bindiğini bilseydim, onun üzerine hiç kimseyi üstün tutmazdım.»

وبما

Ve şu rivayetle de [desteklenmiştir]:

أخرجه ابن جرير عن فاطمة صلى الله تعالى على أبيها وعليها وسلم أنها قالت: «قال لي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: أنت سيدة نساء أهل الجنة إلا مريم البتول» .

İbn Cerîr'in -Allah Teâlâ babasına ve kendisine salât ve selam eylesin- Fâtıma'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bana: 'İffetli Meryem hariç, sen cennet ehli kadınlarının seyyidesisin/efendisisin' buyurdu.»